ફ્રી સૉફ્ટવૅર

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="gu">
  <siteinfo>
    <sitename>વિકિપીડિયા</sitename>
    <dbname>guwiki</dbname>
    <base>https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા)</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">વિશેષ</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">સભ્ય</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">સભ્યની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">વિકિપીડિયા</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">વિકિપીડિયા ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ચિત્ર</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ચિત્રની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">મીડિયાવિકિ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">મીડિયાવિકિ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ઢાંચો</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ઢાંચાની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">મદદ</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">મદદની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">શ્રેણી</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">શ્રેણીની ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">વિભાગ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">વિભાગ ચર્ચા</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ફ્રી સૉફ્ટવૅર</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2723</id>
    <revision>
      <id>900898</id>
      <parentid>855320</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T23:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4187" sha1="npyazw7xsvjwqdjckdypffumx6z2xlx" xml:space="preserve">[[File:Rms ifi large.jpg|thumb|upright|રિચાર્ડ સ્ટોલમેન, ફ્રી સૉફ્ટવૅર ચળવળના સ્થાપક (૨૦૦૯)]]
'''ફ્રી સૉફ્ટવૅર''' અથવા '''મુક્ત સૉફ્ટવૅર'''&lt;ref&gt;{{cite web|author=GNU Project|title=What is Free Software|publisher=Free Software Foundation|url=https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html|access-date=2016-01-10|archive-date=2013-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014132149/http://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; એ કોમ્પ્યુટર સૉફ્ટવૅર છે જે વપરાશકર્તાને સૉફ્ટવૅર કોઇ પણ હેતુથી વાપરવાની અને સાથે-સાથે તેનો અભ્યાસ, ફેરફાર કરવાની તેમજ તે સૉફ્ટવૅર કે તેની ફેરફાર કરેલી આવૃત્તિઓને વહેંચવાની સ્વતંત્રતા આપે છે.&lt;ref&gt;[https://www.gnu.org/philosophy/free-software-intro.html Free Software Movement] (gnu.org)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;philo&quot;&gt;[https://www.gnu.org/philosophy/philosophy.html Philosophy of the GNU Project] (gnu.org)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;def&quot;&gt;[http://www.fsf.org/about/what-is-free-software What is free software] (fsf.org)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://shop.fsf.org/product/free-software-free-society-2/|title=GNU Press - Free Software Foundation Online Shop - Buy GNU t-shirts, books, stickers and stuffed gnu toys|publisher=|access-date=૧૯ માર્ચ ૨૦૧૫|archive-date=2016-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422141701/http://shop.fsf.org/product/free-software-free-society-2/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;softwarefreedom&quot;&gt;{{ cite web | url = http://www.softwarefreedom.org | title = Software Freedom Law Center}}&lt;/ref&gt; સૉફ્ટવૅરનો અભ્યાસ અને તેમાં ફેરફાર કરવાની સ્વતંત્રતા સૉફ્ટવૅરની સ્ત્રોતનો સંપૂર્ણ હક્ક આપે છે. કોમ્પ્ટુર સૉફ્ટવૅર કે જેઓ પ્રકાશનાધિકર વડે આરક્ષિત છે, તે એવા કરાર હેઠળ આવે છે જ્યાં કર્તા વપરાશકર્તાને સ્વતંત્રતા આપે છે. કાયદાથી મુક્ત સૉફ્ટવૅર એ પબ્લિક ડોમેઇનમાં આવે છે. અન્ય કાયદાકીય પાસાંઓ જેવાંકે પેટન્ટ અને ડિજીટલ રાઇટ્સ મેનેજમેન્ટ વપરાશકર્તાની સ્વતંત્રતાને મર્યાદિત રાખી શકે છે અને સૉફ્ટવૅરને મુક્ત સૉફ્ટવૅર બનતા રોકે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.fsf.org/bulletin/2008/spring/the-last-mile-is-always-the-hardest/|title = The Last Mile is Always the Hardest|date = ૧૭ જુલાઇ ૨૦૦૮|access-date = ૨૯ ડિસેમ્બર ૨૦૧૪|website = Free Software Foundation|publisher = |last = Sullivan|first = John|archive-url =  https://web.archive.org/web/20141028230334/http://www.fsf.org/bulletin/2008/spring/the-last-mile-is-always-the-hardest/|archive-date = ૨૮ ઓક્ટોબર ૨૦૧૪}}&lt;/ref&gt; ફ્રી સૉફ્ટવૅર એ સ્વયંસેવક કોમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામર્સ દ્વારા સહયોગથી અથવા કંપનીઓ વડે તેમના કાર્યક્ષેત્રમાં અથવા નફા પ્રેરિત કાર્યવિધિના ભાગ રૂપે બનાવવામાં આવે છે.

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

[[શ્રેણી:સોફ્ટવેર]]
[[શ્રેણી:કોમ્પ્યુટર]]</text>
      <sha1>npyazw7xsvjwqdjckdypffumx6z2xlx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ભારત રત્ન</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7409</id>
    <revision>
      <id>900899</id>
      <parentid>900490</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T02:45:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30139" sha1="9bwipfofzy3ro5jj21blf7mzoonx2f2" xml:space="preserve">{{માહિતીચોકઠું ભારતીય પુરસ્કાર
|પુરસ્કારનું નામ = ભારત રત્ન
|ચિત્ર =  [[ચિત્ર:Bharat Ratna Award.png|250px]]
|પ્રકાર = નાગરિક
|શ્રેણી = રાષ્ટ્રીય
|શરૂઆત = ૧૯૫૪
|પ્રથમ પુરસ્કાર = ૧૯૫૪
|અંતિમ પુરસ્કાર = ૨૦૨૪
|કુલ = ૫૩
|પુરસ્કાર આપનાર = [[File:Emblem of India.svg|10px]] [[ભારત સરકાર]]
|રોકડ પુરસ્કાર = 
|ચંદ્રક = 
|વર્ણન = પીપળાનાં પાન પર સૂર્ય તથા દેવનાગરી લીપીમાં ભારત રત્ન (भारत रत्न) લખેલું હોય છે.
|અગાઉના નામો =  
|ચંદ્રકનો મુખભાગ = 
|ચંદ્રકનો પાછળનો ભાગ = 
|ફીત = [[File:Bharat Ratna Ribbon.svg|100px]]
|પ્રથમ વિજેતા = {{bulleted list| [[ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન]]| [[સી. રાજગોપાલાચારી]]| [[સી. વી. રામન]]}}
|અંતિમ વિજેતા = {{bulleted list|કર્પુરી ઠાકુર (મરણોપરાંત)|[[લાલકૃષ્ણ અડવાણી]]|[[ચૌધરી ચરણ સિંહ]] (મરણોપરાંત)|[[પી.વી. નરસિંહ રાવ]] (મરણોપરાંત)|એમ.એસ. સ્વામીનાથન (મરણોપરાંત)}}
}}
'''ભારત રત્ન''' [[ભારત]] દેશનો સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન પુરસ્કાર છે. આ પુરસ્કાર રાષ્ટ્રની સેવા બદલ એનાયત કરવામાં આવે છે. આ સેવાઓમાં કલા, સાહિત્ય, વિજ્ઞાન અથવા સાર્વજનિક ક્ષેત્રે આપેલી સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે. શરૂઆતમાં આ સન્માન ફક્ત કળા, વિજ્ઞાન, સાહિત્ય અને જાહેરસેવાનાં ક્ષેત્રમાં પ્રદાન કરનારી વ્યક્તિઓને જ આપવામાં આવતું હતું. પણ ડિસેમ્બર ૨૦૧૧માં કરેલા સુધારા મુજબ આ ક્ષેત્રને વિસ્તૃત કરીને 'કોઇપણ ક્ષેત્રમાં માનવસેવાના પ્રયાસ' બદલ આપવામાં આવે છે. આ પુરસ્કારની સ્થાપના ૨ જાન્યુઆરી ૧૯૫૪ એ સમયના [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ|રાષ્ટ્રપતિ]] [[રાજેન્દ્ર પ્રસાદ]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ સન્માન માટે દર વર્ષે [[ભારતના વડાપ્રધાન]] દ્વારા ભારતના રાષ્ટ્રપતિને ભલામણ કરવામાં આવે છે. દર વર્ષે વધુમાં વધુ ત્રણ નામોની ભલામણ કરી શકાય છે. આ સન્માન મેળવનારી વ્યક્તિઓને રાષ્ટ્રપતિનાં હસ્તાક્ષરવાળું એક પ્રશસ્તિપત્ર અને પીપળાનાં પાનના આકારનું સન્માનચિન્હ આપવામાં આવે છે. આ સન્માન સાથે કોઇ નાણાકીય પુરસ્કાર જોડાયેલ નથી. પણ ભારતરત્ન મેળવનારી વ્યક્તિને ભારતનાં શિષ્ટાચારની યાદીમાં સાતમાં ક્રમે ગણવામાં આવે છે. જોકે આ સન્માનને ઇલ્કાબની જેમ વાપરવાની બંધારણીય મનાઇ છે. આ પુરસ્કાર વડે સન્માનિત વ્યક્તિ પોતાના નામ આગળ કોઇ પદવી લખતા નથી.

ઇ.સ. ૧૯૫૪માં આ સન્માન સહુપ્રથમ આપવામાં આવ્યું હતું. આ સન્માન મરણોપરાંત આપવાની પહેલાં કોઇ જોગવાઇ ન હતી. પણ ૧૯૫૫ના સુધારા દ્વારા આ સન્માન મરણોપરાંત આપવાની છૂટ આપવામાં આવી. ઇ.સ. ૧૯૬૬માં ભારતના વડાપ્રધાન [[લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી]]ને સર્વપ્રથમ મરણોપરાંત આ સન્માન આપવામાં આવ્યું. જાણીતા ક્રિકેટના ખેલાડી [[સચિન તેંડુલકર]] ફક્ત ૪૦ વર્ષે આ સન્માન મેળવી આ સન્માન મેળવનારા સહુથી યુવા વ્યક્તિ બન્યાં.&lt;ref name=&quot;sachin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/india/content/story/715695.html|title=Tendulkar receives Bharat Ratna|date=4 February 2014|publisher=ESPNcricinfo|archive-url = https://web.archive.org/web/20140626074439/http://www.espncricinfo.com/india/content/story/715695.html|archive-date=26 June 2014|access-date=20 May 2014}}&lt;/ref&gt; તો જાણીતા સમાજસેવક [[ધોન્ડો કેશવ કર્વે]] ૧૦૦ વર્ષની ઉંમરે આ સન્માન મેળવીને સન્માન મેળવનારા સહુથી વડીલ વ્યક્તિ બન્યાં.&lt;ref name=&quot;Karve&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/312797/Dhondo-Keshav-Karve|title=Profile: Dhondo Keshav Karve|publisher=Encyclopædia Britannica|archive-url = https://web.archive.org/web/20111201123354/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/312797/Dhondo-Keshav-Karve|archive-date=1 December 2011|access-date=20 May 2014}}&lt;/ref&gt; સામાન્ય રીતે આ સન્માન ભારતના નાગરીકોને આપવામાં આવે છે. ઇ.સ. ૧૯૮૦માં ભારતની બહાર જન્મેલાં અને પાછળથી ભારતનું નાગરિત્વ મેળવનાર [[મધર ટેરેસા]]ને આપવામાં આવ્યું. આ ઉપરાંત બે વિદેશી નાગરીકો, પાકિસ્તાનના નાગરીક ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન અને દક્ષિણ આફ્રિકાના નાગરીક [[નેલ્સન મંડેલા]]ને પણ આ સન્માન આપવામાં આવ્યું છે.

અન્ય પ્રતિષ્ઠિત પુસ્કારોમાં [[પદ્મવિભૂષણ]],[[પદ્મભૂષણ]] તેમ જ [[પદ્મશ્રી]]નું નામ જાણીતું છે.

==ઇતિહાસ==
ઇ.સ. ૧૯૫૪માં રાષ્ટ્રપતિના સચિવાલય દ્વારા બે નાગરિક સન્માનો 'ભારતરત્ન' અને 'ત્રિસ્તરીય પદ્મવિભૂષણ' સન્માન આપવા માટે જાહેરનામું બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું.&lt;ref name=&quot;award1&quot;&gt;{{cite journal|last=Lal|first=Shavax A.|year=1954|title=The Gazette of India—Extraordinary—Part I|url=http://www.egazette.nic.in/WriteReadData/1954/E-2233-1954-0001-103507.pdf|format=PDF|journal=The Gazette of India|publisher=The President's Secretariat|publication-date=2 January 1954|pages=2|archive-url = https://web.archive.org/web/20140514155953/http://www.egazette.nic.in/WriteReadData/1954/E-2233-1954-0001-103507.pdf|archive-date=14 May 2014|access-date=12 May 2014|quote=The President is pleased to institute an award to be designated Bharat Ratna and to make the following Regulations}}&lt;/ref&gt; આ સન્માન ભારતનું સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન છે. આ સન્માન માટે [[ભારતનું બંધારણ|ભારતના સંવિધાન]]માં કોઇ સ્પષ્ટ જોગવાઇ નથી.

આ સન્માનને બે વખત સ્થગિત કરવામાં આવ્યા હતાં. પ્રથમ વખત [[મોરારજી દેસાઈ]]ની સરકારે આ સન્માનોને સ્થગિત કર્યા હતાં. તેમણે ૧૩ જુલાઇ ૧૯૭૭ના રોજ બધા જ વ્યક્તિગત સન્માનો પાછા ખેંચી લીધા. આ ઉપરાંત પહેલાં જે વ્યક્તિઓને આ સન્માન આપવામાં આવ્યા હતાં, તેમને પણ આ સન્માન ઇલ્કાબની જેમ ન વાપરવાની સૂચના આપવામાં આવી. ૨૫ જાન્યુઆરી ૧૯૮૦ના રોજ આ પ્રતિબંધ પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો.&lt;ref name=&quot;award1980&quot;&gt;{{cite journal|last=Madappa|first=K. C.|year=1980|title=The Gazette of India—Extraordinary—Part I|url=http://egazette.nic.in/WriteReadData/1980/E-1030-1980-0022-45004.pdf|url-status=live|format=PDF|journal=The Gazette of India|publisher=The President's Secretariat|publication-date=25 January 1980|pages=2|archive-url = https://web.archive.org/web/20160619175317/http://egazette.nic.in/WriteReadData/1980/E-1030-1980-0022-45004.pdf|archive-date=19 June 2016|access-date=19 June 2016|quote=The President is pleased to cancel the President's Secretariat Notification No. 65-Pres/77 dated the 8th August, 1977 by which the Civilian Awards &quot;Bharat Ratna', 'Padma Vibhushan', 'Padma Bhushan' and 'Padma Shri' were cancelled and to direct that the said Awards shall be re-instituted with immediate effect.|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ઇ.સ. ૧૯૯૨માં આ સન્માન પર ફરીથી પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો. મધ્યપ્રદેશ અને કેરલ રાજ્યની વડી અદાલતમાં આ સન્માનોની બંધારણીય યોગ્યતાને પડકારતી બે જાહેર હીતની અરજીઓ કરવામાં આવી હતી. અંતે ડિસેમ્બર ૧૯૯૫માં સર્વોચ્ચ અદાલતના આદેશ બાદ આ સન્માનો ફરીથી ચાલુ કરવામાં આવ્યાં.&lt;ref name=&quot;sci&quot;&gt;{{cite web|url=http://judis.nic.in/supremecourt/imgst.aspx?filename=19825|title=Balaji Raghavan S. P. Anand Vs. Union of India: Transfer Case (civil) 9 of 1994|date=4 August 1997|publisher=Supreme Court of India|archive-url = https://web.archive.org/web/20140519060941/http://judis.nic.in/supremecourt/imgst.aspx?filename=19825|archive-date=19 May 2014|access-date=14 May 2014}}&lt;/ref&gt;

વર્ષ ૨૦૨૪માં [[લાલકૃષ્ણ અડવાણી]] સહિત પાંચ મહાનુભાવોને ભારતરત્ન અપાયો ત્યારે ત્યાં સુધીમાં કુલ ૫૩ વ્યક્તિત્વ ભારતરત્ન બની ચૂક્યા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.gujarat-samachar.com/content/view/full/266149 |title=લાલકૃષ્ણ અડવાણી હવે ભારતરત્ન.... |newspaper=[[ગુજરાત સમાચાર]] |date=૬ એપ્રિલ ૨૦૨૪ |access-date=૩ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫}}&lt;/ref&gt;

== પુરસ્કાર મેળવનાર મહાનુભાવોની યાદી&lt;ref&gt;{{Cite web| url=https://गृहमंत्रालय.सरकार.भारत/sites/default/files/2024-04/BharatRatna_15042024.pdf| title=LIST OF RECIPIENTS OF BHABAT RA]INA| website=https://www.mha.gov.in/hi/commoncontent/awardsmedals| publisher=ગૃહ મંત્રાલય, ભારત સરકાર| format=પીડીએફ| access-date=[[મે ૧|૧ મે]] ૨૦૨૬}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
|- 
! ક્રમ
! નામ
! ચિત્ર
! જન્મ / અવસાન
! વર્ષ
! યોગદાન
! ભારતીય રાજ્ય/દેશ
|- 
| ૧.
| [[ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન]]
| [[File:Photograph_of_Sarvepalli_Radhakrishnan_presented_to_First_Lady_Jacqueline_Kennedy_in_1962.jpg|130x130px]]
| ૧૮૮૮–૧૯૭૫
| ૧૯૫૪
| બીજા [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ|રાષ્ટ્રપતિ]], પ્રથમ ઉપરાષ્ટ્રપતિ, દાર્શનિક.
|  [[તામિલ નાડુ]]
|- 
| ૨.
| [[સી. રાજગોપાલાચારી]]
| [[File:C_Rajagopalachari_Feb_17_2011.JPG|138x138px]]
| ૧૮૭૮–૧૯૭૨
| ૧૯૫૪
| છેલ્લા ગવર્નર જનરલ, સ્વાતંત્ર્ય સેનાની.
| [[તામિલ નાડુ]]
|- 
| ૩.
| [[સી. વી. રામન]]
| [[File:Sir_CV_Raman.JPG|141x141px]]
| ૧૮૮૮–૧૯૭૦
| ૧૯૫૪
| [[નોબૅલ પારિતોષિક]] વિજેતા [[ભૌતિક શાસ્ત્ર|ભૌતિક શાસ્ત્રી]]
| [[તામિલ નાડુ]]
|- 
| ૪.
| [[ભગવાન દાસ]]
| [[File:Bhagwan Das 1969 stamp of India (cropped).jpg|130x130px]]
| ૧૮૬૯–૧૯૫૮
| ૧૯૫૫
| દાર્શનિક, સ્વાતંત્ર્ય સેનાની.
| [[ઉત્તર પ્રદેશ]] 
|- 
| ૫.
| [[એમ. વિશ્વેશ્વરૈયા|એમ.વિશ્વેસવરીયા]]
| [[File:Visvesvaraya_Statue_bust_at_JIT.jpg|130x130px]]
| ૧૮૬૧–૧૯૬૨
| ૧૯૫૫
| ભાખરા નાગલ બંધના નિર્માતા, સિવિલ એન્જી.
| [[કર્ણાટક]]
|- 
| ૬.
| [[જવાહરલાલ નેહરુ]]
| [[File:Jawaharlal Nehru close-up (cropped).jpg|144x144px]]
| ૧૮૮૯–૧૯૬૪
| ૧૯૫૫
| પ્રથમ [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન]], સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, લેખક.
| [[ઉત્તર પ્રદેશ]]
|- 
| ૭.
| [[ગોવિંદ વલ્લભ પંત]]
| [[File:Pandit_Govind_Ballabh_Pant.jpg|131x131px]]
| ૧૮૮૭–૧૯૬૧
| ૧૯૫૭
| સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, ઉત્તર પ્રદેશનાં પ્રથમ [[મુખ્ય મંત્રી]].
| [[ઉત્તર પ્રદેશ]]
|- 
| ૮.
| [[ધોન્ડો કેશવ કર્વે]]
| [[File:Dr_Dhondo_Keshav_Karve_Cropped.png|129x129px]]
| ૧૮૫૮–૧૯૬૨
| ૧૯૫૮
| શિક્ષણશાસ્ત્રી, સમાજ સુધારક.
| [[મહારાષ્ટ્ર]]
|- 
| ૯.
| [[બિધાન ચંદ્ર રોય|ડો.બી.સી.રોય]]
| [[File:Photograph_of_Dr._Bidhan_Chandra_Roy,_2nd_Chief_Minister_of_West_Bengal.jpg|126x126px]]
| ૧૮૮૨–૧૯૬૨
| ૧૯૬૧
| ડોક્ટર, રાજકારણી, [[પશ્ચિમ બંગાળ]]ના ભૂતપૂર્વ [[મુખ્ય મંત્રી]].
| [[પશ્ચિમ બંગાળ]]
|- 
| ૧૦.
| [[પુરસોત્તમદાસ ટંડન|પુરુષોત્તમદાસ ટંડન]]
| [[File:Purushottam_Das_Tandon_1982_stamp_of_India.jpg|100x100px]]
| ૧૮૮૨–૧૯૬૨
| ૧૯૬૧
| સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, શિક્ષણશાસ્ત્રી.
| [[ઉત્તર પ્રદેશ]]
|- 
| ૧૧.
| [[રાજેન્દ્ર પ્રસાદ]]
| [[File:Food_Minister_Rajendra_Prasad_during_a_radio_broadcast_in_Dec_1947_cropped.jpg|106x106px]]
| ૧૮૮૪–૧૯૬૩
| ૧૯૬૨
| પ્રથમ [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ|રાષ્ટ્રપતિ]], સ્વાતંત્ર્ય સેનાની.
| [[બિહાર]]
|- 
| ૧૨.
| [[ડૉ. ઝાકીર હુસૈન]]
| [[File:President_Zakir_Husain_1998_stamp_of_India_(cropped).jpg|136x136px]]
| ૧૮૯૭–૧૯૬૯
| ૧૯૬૩
| ભૂતપૂર્વ [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ|રાષ્ટ્રપતિ]], જામીયા મિલિયાના સ્થાપક.
| [[આંધ્ર પ્રદેશ]]
|- 
| ૧૩.
| ડૉ. પી.વી. કાણે
| [[File:Pandurang_Vaman_Kane_2022_stamp_of_India.jpg|135x135px]]
| ૧૮૮૦–૧૯૭૨
| ૧૯૬૩
| [[સંસ્કૃત]]ના વિદ્વાન.
| [[મહારાષ્ટ્ર]]
|- 
| ૧૪.
| [[લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી]] #
| [[File:1736_Lal_Bahadur_Shastri_cropped.jpg|114x114px]]
| ૧૯૦૪–૧૯૬૬
| ૧૯૬૬
| બીજા [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન]], સ્વાતંત્ર્ય સેનાની.
| [[ઉત્તર પ્રદેશ]]
|- 
| ૧૫.
| [[ઈન્દિરા ગાંધી]]
| [[File:Indira2.jpg|144x144px]]
| ૧૯૧૭–૧૯૮૪
| ૧૯૭૧
| પ્રથમ મહિલા [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન]].
| [[ઉત્તર પ્રદેશ]]
|- 
| ૧૬.
| [[વરાહગીરી વેંકટગીરી|ડો.વી.વી.ગીરી]]
| [[File:V.V.Giri.jpg|112x112px]]
| ૧૮૯૪–૧૯૮૦
| ૧૯૭૫
| ભૂ.પૂ.[[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ|રાષ્ટ્રપતિ]].
| [[આંધ્ર પ્રદેશ]]
|- 
| ૧૭.
| [[કે. કામરાજ|કે.કામરાજ]] #
| [[File:Kamarajar_cropped.jpeg|139x139px]]
| ૧૯૦૩–૧૯૭૫
| ૧૯૭૬
| સ્વાતંત્ર્ય સેનાની.
| [[તામિલ નાડુ]]
|- 
| ૧૮.
| [[મધર ટેરેસા]]
| [[File:MotherTeresa_090.jpg|133x133px]]
| ૧૯૧૦–૧૯૯૭
| ૧૯૮૦
| [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબૅલ]] વિજેતા (શાંતિ, ૧૯૭૯). 
| [[પશ્ચિમ બંગાળ]]
|- 
| ૧૯.
| [[વિનોબા ભાવે]] #
| [[File:Gandhi_and_Vinoba.jpg|101x101px]]
| ૧૮૯૫–૧૯૮૨
| ૧૯૮૩
| ભૂદાન ચળવળનાં પ્રણેતા.
| [[મહારાષ્ટ્ર]]
|- 
| ૨૦.
| [[ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન|ખાન અબ્દુલગફાર ખાન]]
| [[File:Khan_Abdul_Ghaffar_Khan.jpg|110x110px]]
| ૧૮૯૦–૧૯૮૮
| ૧૯૮૭
| સરહદનાં ગાંધી, સ્વાતંત્ર્ય સેનાની.
| [[પાકિસ્તાન]]
|- 
| ૨૧.
| એમ.જી.રામચંદ્રન #
| [[File:MGR portrait, from 2017 Stamp.jpg|133x133px]]
| ૧૯૧૭–૧૯૮૭
| ૧૯૮૮
| ફિલ્મ અભિનેતા, [[તામિલ નાડુ]]ના ભૂતપૂર્વ [[મુખ્ય મંત્રી]].
| [[તામિલ નાડુ]]
|- 
| ૨૨.
| [[ડૉ. ભીમરાવ રામજી આંબેડકર]] #
| [[File:Dr._Bhim_Rao_Ambedkar.jpg|130x130px]]
| ૧૮૯૧–૧૯૫૬
| ૧૯૯૦
| બંધારણ સભાના પ્રમુખ.  
| [[મહારાષ્ટ્ર]]
|- 
| ૨૩.
| [[નેલ્સન મંડેલા]]
| [[File:Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg|118x118px]]
| ૧૯૧૮-૨૦૧૩
| ૧૯૯૦
| રંગભેદ વિરોધી ચળવળનાં પ્રણેતા.
| [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]
|- 
| ૨૪.
| [[રાજીવ ગાંધી]] #
| [[File:Rajiv_Gandhi_(cropped).jpg|114x114px]]
| ૧૯૪૪–૧૯૯૧
| ૧૯૯૧
| ભૂતપૂર્વ [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન]].
| [[દિલ્હી]]
|- 
| ૨૫.
| [[સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ]] #
| [[File:Sardar_patel_(cropped).jpg|136x136px]]
| ૧૮૭૫–૧૯૫૦
| ૧૯૯૧
| સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, લોખંડી પૂરૂષ.
| [[ગુજરાત]]
|- 
| ૨૬.
| [[મોરારજી દેસાઈ]]
| [[File:Morarji Desai 1978b.jpg|135x135px]]
| ૧૮૯૬–૧૯૯૫
| ૧૯૯૧
| ભૂતપૂર્વ [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન]], સ્વાતંત્ર્ય સેનાની.
| [[ગુજરાત]]
|- 
| ૨૭.
| [[અબુલ કલામ આઝાદ]] #
| [[File:Maulana_Abul_Kalam_Azad.jpg|141x141px]]
| ૧૮૮૮–૧૯૫૮
| ૧૯૯૨
| સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, શિક્ષણશાસ્ત્રી.
| [[પશ્ચિમ બંગાળ]]
|- 
| ૨૮.
| [[જે. આર. ડી. તાતા|જે.આર.ડી.તાતા]]
| [[File:J.R.D._Tata_(1955).jpg|122x122px]]
| ૧૯૦૪–૧૯૯૩
| ૧૯૯૨
| મહાન ઉધોગપતિ.
| [[મહારાષ્ટ્ર]]
|- 
| ૨૯.
| [[સત્યજીત રે]]
| [[File:SatyajitRay.jpg|130x130px]]
| ૧૯૨૨–૧૯૯૨
| ૧૯૯૨
| ફિલ્મ સર્જક, લેખક
| [[પશ્ચિમ બંગાળ]]
|- 
| ૩૦.
| [[અબ્દુલ કલામ|ડો.એ.પી.જે.અબ્દુલ કલામ]]
| [[File:A._P._J._Abdul_Kalam_in_2008.jpg|150x150px]]
| ૧૯૩૧ - ૨૦૧૫
| ૧૯૯૭
| વૈજ્ઞાનિક, ભૂ.પૂ. [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ|રાષ્ટ્રપતિ]].
| [[તામિલ નાડુ]]
|- 
| ૩૧.
| [[ગુલઝારીલાલ નંદા]]
| [[File:Gulzarilal_Nanda_(cropped).jpg|138x138px]]
| ૧૮૯૮–૧૯૯૮
| ૧૯૯૭
| સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, ભૂ.પૂ. [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન]].
| [[પંજાબ]]
|- 
| ૩૨.
| [[અરુણા આસફ અલી|અરુણા અસફઅલી]] #
| [[File:Aruna_Asaf_Ali_1998_stamp_of_India_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aruna_Asaf_Ali_1998_stamp_of_India_(cropped).jpg|119x119px]]
| ૧૯૦૮–૧૯૯૬
| ૧૯૯૭
| સ્વાતંત્ર્ય સેનાની.
| [[પશ્ચિમ બંગાળ]]
|- 
| ૩૩.
| [[એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી|એમ.એસ.સુબ્બુલક્ષ્મી]]
| [[File:Ms subbulakshmi (cropped).jpg|136x136px]]
| ૧૯૧૬–૨૦૦૪
| ૧૯૯૮
| શાસ્ત્રીય ગાયિકા.
| [[તામિલ નાડુ]]
|- 
| ૩૪.
| સી.એસ.સુબ્રહ્મણ્યમ્
| [[File:Chidambaram_Subramaniam.jpg|103x103px]]
| ૧૯૧૦–૨૦૦૦
| ૧૯૯૮
| સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, હરિયાળી ક્રાંતિના પ્રણેતા.
| [[તામિલ નાડુ]]
|- 
| ૩૫.
| [[જયપ્રકાશ નારાયણ]] #
| [[File:Jawaharlal Nehru with Jayaprakash Narayan (cropped).jpg|103x103px]]
| ૧૯૦૨–૧૯૭૯
| ૧૯૯૮
| સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, સમાજ સેવક.
| [[બિહાર]]
|- 
| ૩૬.
| [[રવિ શંકર|પંડિત રવિ શંકર]]
| [[File:Ravi_Shankar_2009_crop.jpg|119x119px]]
| જ. ૧૯૨૦
| ૧૯૯૯
| પ્રખ્યાત [[સિતાર]] વાદક.  
| [[ઉત્તર પ્રદેશ]]
|- 
| ૩૭.
| [[અમર્ત્ય સેન]]
| [[File:Amartya_Sen_NIH.jpg|160x160px]]
| જ. ૧૯૩૩
| ૧૯૯૯
| [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબૅલ]] વિજેતા (અર્થશાસ્ત્ર,૧૯૯૮), અર્થશાસ્ત્રી.
| [[પશ્ચિમ બંગાળ]]
|- 
| ૩૮.
| [[ગોપીનાથ બોરદોલોઈ]] #
| [[File:Gopinath_Bordoloi.jpg|100x100px]]
| ૧૮૯૦–૧૯૫૦
| ૧૯૯૯
| સ્વાતંત્ર્ય સેનાની.
| [[આસામ]]
|- 
| ૩૯.
| [[લતા મંગેશકર]] 
| [[File:LataMangeshkar10.jpg|133x133px]]
| જ. ૧૯૨૯-૨૦૨૨ 
| ૨૦૦૧
| પાશ્વ ગાયિકા.
| [[મહારાષ્ટ્ર]]
|- 
| ૪૦.
| [[બિસ્મિલ્લાહ ખાન]]
| [[File:Bismillah_at_Concert1_(edited)_2.jpg|102x102px]]
| ૧૯૧૬-૨૦૦૬
| ૨૦૦૧
| શાસ્ત્રીય શરણાઇ વાદક
| [[બિહાર]]
|- 
| ૪૧.
| [[ભીમસેન જોશી]]
| [[File:Pandit_Bhimsen_Joshi_(cropped).jpg|110x110px]]
| ૧૯૨૨-૨૦૧૧
| ૨૦૦૯
| શાસ્ત્રીય ગાયક
| [[કર્ણાટક]]
|- 
| ૪૨.
| [[સી.એન.આર.રાવ]]
| [[File:CNRrao2.jpg|133x133px]]
| જ.૧૯૩૪
| ૨૦૧૪ 
| વૈજ્ઞાનિક
| [[કર્ણાટક]]
|- 
| ૪૩.
| [[સચિન તેંડુલકર]]
| [[File:Sachin_at_Castrol_Golden_Spanner_Awards_(crop).jpg|137x137px]]
| જ.૧૯૭૩
| ૨૦૧૪ 
| ક્રિકેટર
| [[મહારાષ્ટ્ર]]
|- 
| ૪૪.
| [[મદન મોહન માલવીયા]] #
| [[File:Madan_Mohan_Malaviya1.jpg|138x138px]]
| ૧૮૬૧-૧૯૪૬
| ૨૦૧૫ 
| શિક્ષણશાસ્ત્રી અને રાજકારણી
| [[ઉત્તર પ્રદેશ]]
|- 
| ૪૫.
| [[અટલ બિહારી વાજપેયી]]
| [[File:Ab_vajpayee.jpg|139x139px]]
| ૧૯૨૪-૨૦૧૮
| ૨૦૧૫ 
| ભારતનાં ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન - (૧૯૯૬), (૧૯૯૮), (૧૯૯૯-૨૦૦૪), કવિ
| [[મધ્ય પ્રદેશ]]
|-
| ૪૬.
| [[પ્રણવ મુખર્જી]]
| [[File:Pranab_Mukherjee_Portrait.jpg|140x140px]]
| ૧૯૩૫-૨૦૨૦
| ૨૦૧૯
| [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ|ભારતના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ]] (૨૦૧૨ થી ૨૦૧૭)
| [[પશ્ચિમ બંગાળ]]
|-
| ૪૭.
| [[નાનાજી દેશમુખ]] #
| [[ચિત્ર:Nanaji Deshmukh 2017 stamp of India.jpg|140x140px]]
| ૧૯૧૬-૨૦૧૦
| ૨૦૧૯
| [[રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ|આરએસએસ]] વિચારક
| [[મહારાષ્ટ્ર]]
|-
| ૪૮.
| [[ભુપેન હજારિકા]] #
| [[File:Dr._Bhupen_Hazarika,_Assam,_India.jpg|145x145px]]
| ૧૯૨૬-૨૦૧૧
| ૨૦૧૯
| મહાન ગાયક અને સંગીતકાર
| [[આસામ]]
|-
|૪૯.
| કર્પૂરી ઠાકુર #
| [[File:Karpoori_Thakur_1991_stamp_of_India.jpg|132x132px]]
| ૧૯૨૪-૧૯૮૮
| ૨૦૨૪
| બિહારના ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી
| [[બિહાર]]
|-
|૫૦.
| [[લાલકૃષ્ણ અડવાણી]]
| [[File:Lkadvani.jpg|133x133px]]
| ૧૯૨૭-
| ૨૦૨૪
| ભૂતપૂર્વ નાયબ વડાપ્રધાન, લોકસભા સાંસદ
| [[દિલ્હી]]
|-
|૫૧.
| [[પી.વી. નરસિંહ રાવ|પી.વી. નરસિંહરાવ]] #
| [[File:P._V._Narasimha_Rao.JPG|108x108px]]
| ૧૯૨૧-૨૦૦૪
| ૨૦૨૪
| ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન (૧૯૯૧-૯૬)
| [[તેલંગાણા]]
|-
|૫૨.
| [[ચૌધરી ચરણ સિંહ]] #
| [[File:Prime_minister_Charan_Singh.jpg|158x158px]]
| ૧૯૦૨-૧૯૮૭
| ૨૦૨૪
| ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન (૧૯૭૯-૮૦)
| [[ઉત્તર પ્રદેશ]]
|-
|૫૩.
| એમ. એસ. સ્વામીનાથન #
| [[File:Monkombu_Sambasivan_Swaminathan_-_Kolkata_2013-01-07_2674.JPG|151x151px]]
| ૧૯૨૫-૨૦૨૩
| ૨૦૨૪
| હરિયાળીક્રાંતિના જનક
| [[તામિલ નાડુ]]
|}

== નોંધ ==
* &lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt; = મરણોપરાંત.

==સંદર્ભો==
{{reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/Recipients-BR.pdf ભારત રત્ન યાદી]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{ભારત રત્ન}}

[[શ્રેણી:ભારત]]
[[શ્રેણી:પુરસ્કાર]]
[[શ્રેણી:ભારત રત્ન પુરસ્કારના વિજેતા]]
[[શ્રેણી:ભારતનાં પારિતોષિકો]]</text>
      <sha1>9bwipfofzy3ro5jj21blf7mzoonx2f2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>યુનાઇટેડ કિંગડમ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8577</id>
    <revision>
      <id>900906</id>
      <parentid>900842</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T10:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="346641" sha1="swklrdpaz6dg7e4l1rsajiqoo9kxlqg" xml:space="preserve">{{સુધારો}}

{{માહિતીચોકઠું દેશ
|conventional_long_name = United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
|common_name            = the United Kingdom
|image_flag             = Flag of the United Kingdom.svg
|image_coat             = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg
|symbol_type            = Royal coat of arms
|image_map              = Location UK EU Europe.png
|map_caption            = The United Kingdom (dark green) shown in relation to the [[European Union]] (light green) and other areas of [[Europe]] (dark grey)
|national_anthem        = &quot;[[God Save the King]]&quot;&lt;ref&gt;It serves as the [[de facto]] [[National Anthem]] as well as being the [[Royal anthem]] for several other countries.&lt;/ref&gt;
|official_languages     = [[English language|English]] ([[de facto]])&lt;ref&gt;English is established by [[de facto]] usage. In [[Wales]], the [[Welsh Language Board|Bwrdd yr Iaith Gymraeg]] is legally tasked with ensuring that, &quot;in the conduct of public business and the administration of justice, the English and [[Welsh language|Welsh]] languages should be treated on a basis of equality&quot;. {{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1993/Ukpga_19930038_en_2.htm |title=Welsh Language Act 1993 |publisher=Office of Public Sector Information |access-date=3 September 2007}}. [[Bòrd na Gàidhlig]] is tasked with &quot;securing the status of the [[Scottish Gaelic language|Gaelic]] language as an [[official language]] of [[Scotland]] commanding equal respect to the English language&quot; {{cite web |url=http://www.opsi.gov.uk/legislation/scotland/acts2005/asp_20050007_en_1 |title=Gaelic Language (Scotland) Act 2005 |publisher=Office of Public Sector Information |dateformat=dmy|access-date=9 March 2007}}&lt;/ref&gt;
|regional_languages     = [[Irish language|Irish]], [[Ulster Scots]], [[Scottish Gaelic]] &lt;!-- Keep 'Scottish Gaelic' - people will find Gaelic confusing as the Irish language is also commonly called Gaelic --&gt;, [[Scots language|Scots]], [[Welsh language|Welsh]], [[Cornish language|Cornish]] &lt;ref&gt;Under the [[European Charter for Regional or Minority Languages]] the Welsh, Scottish Gaelic, [[Cornish language|Cornish]], [[Irish language|Irish]], [[Ulster Scots]] and [[Scots language|Scots]] languages are officially recognised as [[Regional language|Regional]] or [[Minority language|Minority]] languages by the [[United Kingdom Government|UK Government]] ({{cite web|publisher=Scottish Executive|url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/ArtsCulture/gaelic/gaelic-english/17910/europeancharter|title=European Charter for Regional or Minority Languages|dateformat=dmy|access-date=23 August 2007|archive-date=1 ફેબ્રુઆરી 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/5nDcN4gAz?url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/ArtsCulture/gaelic/gaelic-english/17910/europeancharter|url-status=dead}}) See also [[Languages in the United Kingdom]].&lt;/ref&gt;
|ethnic_groups          = 92.1% [[White people|White]]&lt;br /&gt; 4.0% [[South Asia]]n&lt;br /&gt; 2.0% [[Black people|Black]]&lt;br /&gt; 1.2% [[British Mixed-Race|Mixed]]&lt;br /&gt; 0.4% [[Chinese people|Chinese]]&lt;br /&gt; 0.4% [[Other ethnic group (United Kingdom Census)|Other]]
|ethnic_groups_year     = [[United Kingdom Census 2001|2001]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt; See: [[Ethnic groups of the United Kingdom#2001 Census|UK Ethnic groups list]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Expodata/Spreadsheets/D6588.xls|title=United Kingdom population by ethnic group|publisher=Office for National Statistics|date=2001-04-01|work=[[United Kingdom Census 2001]]|access-date=2009-04-15|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20031221162206/http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Expodata/Spreadsheets/D6588.xls|archive-date=2003-12-21}}&lt;/ref&gt;
|demonym                = [[British people|British, Briton]]
|capital                = [[લંડન]]
|latd                   = 51
|latm                   = 30
|latNS                  = N
|longd                  = 0
|longm                  = 7
|longEW                 = W
|largest_city           = લંડન
|government_type        = [[Parliamentary system|Parliamentary democracy]] and [[constitutional monarchy]]
|leader_title1          = રાજા
|leader_name1           = ચાર્લ્સ તૃતિય
|leader_title2          = વડાપ્રધાન
|leader_name2           = ઋષિ સુનક 
|sovereignty_type       = [[History of the United Kingdom|Formation]]
|legislature            = [[Parliament of the United Kingdom|Parliament]]
|upper_house            = [[House of Lords]]
|lower_house            = [[House of Commons of the United Kingdom|House of Commons]]
|state_religion         = 
|sovereignty_note       =
|established_event1     = [[Acts of Union 1707]]
|established_date1      = 1 May 1707
|established_event2     = [[Act of Union 1800]]
|established_date2      = 1 January 1801
|established_event3     = [[Anglo-Irish Treaty]]
|established_date3      = 12 April 1922
|accessionEUdate        = 1 January 1973
|religion               = [[Church of England|Anglican]]
|EUseats                = 73
|area_rank              = 79th
|area_magnitude         = 1 E11
|area_km2               = 244820
|area_sq_mi             = 94526
|percent_water          = 1.34
|population_estimate_year = ૨૦૦૯
|population_estimate      = 61,612,300&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF |title=Eurostat estimate |date= |dateformat=dmy |access-date=16 October 2008 |archive-date=6 ફેબ્રુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206105316/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_12/3-15122008-EN-AP.PDF |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|population_estimate_rank = 22nd
|population_census        = 58,789,194&lt;ref&gt;[http://www.statistics.gov.uk/census2001/pop2001/united_kingdom.asp Population Estimates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081225213245/http://www.statistics.gov.uk/census2001/pop2001/united_kingdom.asp |date=2008-12-25 }} at www.statistics.gov.uk&lt;/ref&gt;
|population_census_year   = ૨૦૦૧
|population_density_km2   = 246
|population_density_sq_mi = 637
|population_density_rank  = 48th
|GDP_PPP_year             = ૨૦૦૮
|GDP_PPP                  = $2.230 trillion&lt;ref name=GDP&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=68&amp;pr.y=19&amp;sy=2006&amp;ey=2009&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=112&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a= |title=United Kingdom|publisher=International Monetary Fund|access-date=2009-04-22}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank             = 7th
|GDP_PPP_per_capita       = $36,523&lt;ref name=GDP /&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank  = 18th
|GDP_nominal              = $2.674 trillion&lt;ref name=GDP /&gt;
|GDP_nominal_rank         = 6th
|GDP_nominal_year         = 2008
|GDP_nominal_per_capita   = $43,785&lt;ref name=GDP /&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = 20th
|HDI_year                    = 2008
|HDI                         = {{decrease}} 0.947
|HDI_rank                    = 21st
|HDI_category                = &lt;span  style=&quot;color:#090;&quot;&gt;high&lt;/span&gt;
|Gini = 34&lt;ref name=factbook&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html#Econ|title=The World Factbook - United Kingdom|publisher=CIA|dateformat=dmy|access-date=23 September 2008|archive-date=7 જાન્યુઆરી 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107065049/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uk.html#Econ|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  
|Gini_year                   = ૨૦૦૫
|Gini_rank                   = 
|currency                    = [[Pound sterling]]&lt;ref&gt;The [[Euro]] is accepted in many payphones and some larger shops.&lt;/ref&gt;
|currency_code               = GBP
|country_code                = GBR
|time_zone                   = [[Greenwich Mean Time|GMT]]
|utc_offset                  = +0
|time_zone_DST               = [[Western European Summer Time|BST]]
|utc_offset_DST              = +1
|drives_on                    = left&lt;ref&gt;British dependencies drive on the left except for [[BIOT]] and [[Gibraltar]].&lt;/ref&gt;
|cctld                       = [[.uk]]&lt;ref&gt;[[ISO 3166-1 alpha-2]] states that this should be [[Great Britain|GB]], but [[.gb]] is practically unused. The [[.eu]] domain is shared with other [[European Union]] member states.&lt;/ref&gt;
{{refend}}
|calling_code = 44
}}

'''યુનાઇટેડ કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ''' &lt;ref&gt;યુનાઇટેડ કિંગડમ અને અન્ય આધારિત પ્રદેશોમાં, [[યુનાઇટેડ કિંગડમાં ભાષાLaઓ|અન્ય ભાષાઓ]] સત્તાવાર રીતે કાયદેસરની [[દેશી ભાષા]] [[પ્રાદેશિક ભાષા|(પ્રાદેશિક) ભાષાઓ]] તરીકે [[પ્રાદેશિક અને લઘુમતી ભાષા માટે યુરોપીયન પત્ર|પ્રાદેશિક અથવા લઘુમતી માટે યુરોપીયન ચાર્ટર]] તરીકે ઓળખાય છે. આમાંથી દરેક, યુકેના સત્તાવાર નામ નીચે પ્રમાણે છે {{lang-cy|Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon}}&lt;/ref&gt; (સામાન્ય રીતે '''યુનાઇટેડ કિંગડમ ''' , '''યુકે''' , અથવા '''બ્રિટન''' )&lt;ref&gt;ભૌગોલિક અને રાજકીય સંદર્ભમાં શબ્દ &quot;બ્રિટન&quot;ના વપરાશની વધુ સમજણ માટે જુઓ [[બ્રિટન ઇસ્લેસની પરિભાષા|]]ટર્મિનોલોજી ઓફ ધ બ્રિટીશ ઇસલેસ&lt;/ref&gt;તરીકે ઓળખાય છે. જે [[સાર્વભૌમ રાજ્ય|પ્રજાસત્તાક રાજ્ય]] છે અને [[યુરોપ ખંડ|યુરોપીયન ઉપખંડ]]ના ઉત્તરપૂર્વ દરિયાકિનારા સામે આવેલું છે. તે [[આઇલેન્ડ દેશ|ટાપુ દેશ છે]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/615557/United-Kingdom|title= Encyclopaedia Britannica|quote=Island country located off the north-western coast of mainland Europe|access-date=2007-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Countries&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.number10.gov.uk/Page823|title=Countries within a country|publisher= www.number-10.gov.uk|access-date=2007-06-13|quote=Countries within a country|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823|archive-date=2008-09-09}}&lt;/ref&gt; જેમાં ઘણા [[દ્વીપસમૂહ|દ્વીપસમૂહો]]આવેલા છે જેમાં [[ગ્રેટ બ્રિટન]] , [[આયર્લેન્ડ]]નો ઉત્તરપૂર્વ ભાગ, અને ઘણા નાના ટાપુઓ આવેલા છે. [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]] એક માત્ર યુકેનો ભાગ છે જે [[રિપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ યુનાઇટેડ કિંગડમ બોર્ડર|જમીન સરહદ સાથે]]છે, જેમાં [[રીપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ|આયર્લેન્ડ પ્રજાસત્તાક]]સાથે ભાગ પડાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ukinvest.gov.uk/Northern-Ireland/en-GB-list.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-10-05 |archive-date=2009-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090515154952/http://www.ukinvest.gov.uk/Northern-Ireland/en-GB-list.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Border checks between Britain and Ireland proposed | website=The Telegraph | url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/2455710/Border-checks-between-Britain-and-Ireland-proposed.html | language=da | access-date=2025-11-15}}&lt;/ref&gt;જમીન સરહદ સિવાય યુકેની આસપાસ [[એટલાન્ટિક સમુદ્ર]] , [[ઉત્તર સમુદ્ર]], [[ઇંગ્લીશ ચેનલ|ઇંગ્લીશ ખાડી]] અને [[આઇરિશ સમુદ્ર|આઇરીશ સમુદ્ર]] આવેલો છે. સૌથી મોટો ટાપુ, ગ્રેટ બ્રિટન, [[ફ્રાંસ]] સાથે [[ચેનલ ટનલ]] દ્વારા જોડાયેલો છે.

યુનાઇટેડ કિંગડમ [[બંધારણીય શાસક]] અને [[એકતા રાજ્ય|એકરૂપ રાજ્ય]] છે જેમાં ચાર[[યુનાઇટેડ કિંગડમના દેશો|દેશો]]નો સમાવેશ થાય છે: [[ઇંગ્લેંડ|ઇંગ્લેડ]], [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]], [[સ્કોટલેન્ડ]] [[વોલ્સ]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp|title=The Countries of the UK|publisher=www.statistics.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=10 October 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020329130655/http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp|archive-date=29 March 2002}}&lt;/ref&gt; તેની [[સંસદીય પદ્ધતિ]] દ્વારા તેની [[લંડન]]માં આવેલી [[સરકારની બેઠક]] દ્વારા સંભાળ રાખવામાં આવે છે. લંડન એ [[રાજધાની (રાજકીય)|રાજધાની]] જેમાં [[બેલફાસ્ટ]], [[કાર્ડિફ|કાર્ડિફ્ફ]] અને [[એડિનબર્ગ]]માં રાષ્ટ્રીય વહીવટ [[ફરજ સોંપણી|સોંપવામાં]] આવ્યો છે. આ ત્રણેય અનુક્રમે ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, વોલ્સ અને સ્કોટલેન્ડની રાજધાનીઓ છે. [[જર્સી]] અને [[દૂધાળું ઢોર|ગ્યુર્નસી]]ના [[ચેનલ આઇલેન્ડ|ખાડી ટાપુ]] [[બેઇલીવિક]]અને [[ઈસ્લે ઓફ મેન|ઇસ્લે ઓફ મેન]] [[તાજ નિર્ભરતા|ક્રાઉન ડેપેન્ડસી]]છે અને યુકેનો ભાગ નથી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517|title=Key facts about the United Kingdom|access-date=2008-06-26|work=Government, citizens and rights|publisher=[[Directgov]]|quote=The full title of this country is 'the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'. 'The UK' is made up of England, Scotland, Wales and Northern Ireland. 'Great Britain' (or just 'Britain') does not include Northern Ireland. The Channel Islands and the Isle of Man are not part of the UK.|archive-date=2012-10-15|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
યુકે ચૌદ [[બ્રિટીશ વિદશી પ્રદેશો|વિદશી પ્રદેશો]]ધરાવે છે,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fco.gov.uk/en/fco-in-action/global-network/|title=FCO global network|work=FCO in Action|publisher=[[Foreign and Commonwealth Office]]|access-date=2008-06-26|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080331091058/http://www.fco.gov.uk/en/fco-in-action/global-network/|archive-date=2008-03-31}}&lt;/ref&gt; દરેક[[બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય]]નાના ભાગ છે, જે 1922ની ઊંચાઇએ આવેલું છે, અને વિશ્વની ત્રીજા ભાગની જમીનનો સમાવેશ કરે છે આમ તે [[સૌથી મોટા સામ્રાજ્યની યાદી|ઇતિહાસમાં સૌથી મોટું સામ્રાજ્ય]]છે. બ્રિટીશની અસર સતત રીતે ભાષા, સંસ્કૃતિ અને તેની અગાઉની ઘણી વસાહતમાં જોઇ શકાય છે.

સાધારણ [[જીડીપી]] દ્વારા [[જીડીપી દ્વારા દેશોની સૂચિ(નામ પ્રમાણે)|છઠ્ઠા ક્રમના સૌથી મોટા અર્થતંત્ર]] સાથે યુકે [[વિકસિત દેશો|વિકસિત દેશ]] છે અને [[સમતુલ્ય ખરીદશક્તિ|ખરીદશક્તિ]]ની દ્રષ્ટિએ સાતમો સૌથી મોટો દેશ છે. &lt;ref name=&quot;GDP&quot;/&gt; તે વિશ્વનો ,સૌપ્રથમ [[ઔદ્યોગિકરણ|ઓદ્યોગિકૃત્ત]] દેશ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_Warming/Older/Industrial_Revolution.html|title=Industrial Revolution|access-date=2008-04-27|archive-date=2008-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080427080826/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_warming/older/Industrial_Revolution.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;છે અને 19મી અને 20સદીના પ્રારંભ દરમિયાનમાં વિશ્વની [[આંતરરાષ્ય્રીય સંબોધોમાં શક્તિ|અગ્રણી સત્તા]] હતો,&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ferguson|first= Niall|year=2004 |title=Empire, The rise and demise of the British world order and the lessons for global power|publisher=Basic Books|isbn=0465023282}}&lt;/ref&gt; પરંતુ બે વિશ્વ યુદ્ધનો આર્થિક ખર્ચ અને 20મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં તેના સામ્રાજ્યમં થયેલા ઘટાડાને લીધે વૈશ્વિક બાબતોમાં તેની ભૂમિકામાં ઘટાડો થયો હતો. તેમ છતા પણ યુકે મજબૂત આર્થિક, સાસ્કૃતિક, લશ્કરી, વૈજ્ઞાનિક અને રાજકીય અસર સાથે [[મહાસત્તા|મોટી સત્તા]]તરીકે ટકી રહ્યો છે.તે [[પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવતા રાજ્યોની યાદી|પરમાણુ શક્તિ]] અને વિશ્વમાં ચતુર્થ સૌથી મોટું [[લશ્કરી ખર્ચના આધારે દેશોની યાદી|સંરક્ષણ ખર્ચ]] ધરાવે છે. તે [[યુરોપિય મંડળ|યુરોપીયન યુનિયન]]નું [[યુરોપીય સંઘનું સભ્ય રાજ્ય|સભ્ય રાજ્ય]] છે, અને [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો સુરક્ષા સમિતિ|યુનાઇટેડ નેશન્સ સિક્યુરિટી કાઉન્સીલ]]માં કાયમી બેઠક ધરાવે છે અને તે [[કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન્સ]], [[જી8|જી૮]], [[ઓઇસીડી.|ઓઇસીડી]], [[નાટો]] અને [[વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન|વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઇઝેશન]]નું પણ સભ્ય છે.

== ઇતિહાસ ==
[[ચિત્ર:Sadler, Battle of Waterloo.jpg|thumb|વોટરલૂના યુદ્ધે નેપોલીયન યુદ્ધ અને પેક્સ બ્રિટાન્નીકાના પ્રારંભનો સંકેત આપ્યો હતો.]]
૧ મે ૧૭૦૭ના રોજ [[ગ્રેટ બ્રિટનનું સામ્રાજ્ય|કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.parliament.uk/actofunion/ |title=Welcome|publisher=www.parliament.uk|dateformat=dmy|access-date=7 October 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |title=The treaty or Act of the Union |publisher=www.scotshistoryonline.co.uk |dateformat=dmy |access-date=27 August 2008 |archive-date=27 મે 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;ની રચના [[કિંગડમ ઓફ ઇંગ્લેંડ]]ના [[રાજકીય સંઘ]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી. (જેમાં[[વોલ્સ]])અને [[કિંગડમ ઓફ સ્કોટલેન્ડ]]નો સમાવેશ થાય છે. આ ઘટના [[સંઘની સંધિ|યુનિયનની સંધિ]]નું પરિણામ હતી, જે અંગે 22 જુલાઇ 1706ના રોજ સંમતિ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm |title=Articles of Union with Scotland 1707|publisher=www.parliament.uk |dateformat=dmy|access-date=19October 2008}}&lt;/ref&gt;અને ત્યાર બાદ [[ઇંગ્લેંડની સંસદ|ઇંગ્લેડની સંસદ]] અને [[સ્કોટલેન્ડની સંસદ]] બન્ને દ્વારા 1707માં [[યુનિયન 1707ના પગલાંઓ|યુનિયનનો કાયદો]]પસાર કરીને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. 1707. આશરે એક સદી બાદ [[કિંગડમ ઓફ આયર્લેન્ડ]], 1691માં ઇંગ્લીશના નિયંત્રણ હેઠળ હતું, તેને [[યૂનિયન 1800ના પગલાં|યુનિયન કાયદો ૧૮૦૦]] પસાર કરીને [[યુનાઇટેડ કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન અને આયર્લેન્ડ|યુનાઇટેડ કિંગડમ]]ની રચના માટે કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન સાથે ભેળવી દેવામાં આવ્યું હતું. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act |title=The Act of Union |publisher=Act of Union Virtual Library |dateformat=dmy |access-date=15 May 2006 |archive-date=27 મે 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yH4MBFc?url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ૧૭૦૭ પહેલા ઇંગ્લેંડ અને સ્કોટલેન્ડ અલગ રાજ્યો હોવા છતાં તેઓ 1603માં [[યૂનિયન ઓફ ક્રાઉન્સ|યુનિયન્સ ઓફ ક્રાઉન્સ]]થી [[વ્યક્તિગત સંઘ|વ્યક્તિગત યુનિયન]]માં હતા, જ્યારે [[ઇંગ્લેન્ડનો જેમ્સ-1|જેમ્સ VI સ્કોટના રાજા]]એ કિંગડ્મ ઓફ ઇંગ્લેંડ અને આયર્લેન્ડનો આનુવંશીક તાજ પહેર્યો હતો અને તેની [[રોયલ કોર્ટ|કોર્ટ]] from એડિનબર્ગથી ખસેડીને લંડન લઇ ગયા હતા. &lt;ref&gt;{{cite book|title=Chronology of Scottish History|publisher=Geddes &amp; Grosset|isbn=1855343800|last=Ross|first=David|year=2002|quote=''1603:'' James VI becomes [[James I of England]] in the [[Union of the Crowns]], and leaves Edinburgh for London|page=56}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Claiming Scotland: National Identity and Liberal Culture|publisher=Edinburgh University Press|isbn=1902930169|last=Hearn|first=Jonathan|year=2002|quote=Inevitably, James moved his court to London|page=104}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:The British Empire.png|thumb|upright=2|એવા પ્રદેશો કે જ્યાં એક સમયે બ્રિટીશ સામ્રાજ્યનો એક ભાગ હતા. બ્રિટીશ વિદેશી પ્રદેશો (બ્રિટીશ એનાટાર્ટિક ટેરિટરી સિવાય)ની નીચે લાલ લાઇન કરવમાં આવી છે.]]

તેમની પ્રથમ સદીમાં સંસદીય સમિતિના [[પશ્ચિમી દુનિયા|પશ્ચિમી]] ખ્યાલોને વિકસાવવામાં તેમજ સાહિત્ય, કલા અને વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે મહત્વનું પ્રદાન કરીને અગત્યની ભૂમિકા ભજવી હતી.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ferguson |first=Niall |authorlink=Niall Ferguson |year=2003 |title=Empire: The Rise and Demise of the British World Order |publisher=Basic Books |isbn=0465023282}}&lt;/ref&gt; યુકેની આગેવાની હેઠળની [[ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ]]એ દેશને સ્થાપિત કર્યો હતો અને [[બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય]]ને આગળ ધકેલવામાં વેગ પૂરો પાડ્યો હતો. 1807માં [[ગુલામ વેપાર કાયદો 1807|ગુલામ વેપાર કાયદો]] પસાર કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં [[એટલાન્ટિક ગુલામ વેપાર]]સહિત આ સમયગાળા દરમિયાન, યુકે અન્ય [[મહા સત્તા]]ની જેમ [[સંસ્થાનવાદ|વસાહતવાદ]] શોષણમાં સામેલ હતું, અને [[ગુલામ વેપાર|ગુલામીમાં વેપાર]]ને નાથવા માટે યુકેએ અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી. &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml ગુલામી સામે સંઘર્ષ ][http://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml જો લૂઝમોર]બીબીસી દ્વારા &lt;/ref&gt;[[નેપોલિયન પ્રકારના યુદ્ધ|નેપોલિયોનિક યુદ્ધ]]માં [[ફ્રાંસનો નેપોલિયન 1|નેપોલિયન]]ની હાર બાદ, યુકે 19મી સદીની મુખ્ય નૌકા શક્તિ તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું અને 20મી સદીના મધ્ય ભાગમાં અગ્રણી સત્તા તરીકે રહ્યું હતું. બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય ૧૯૨૧ સુધી તેના મહત્તમ કદ સુધી વધ્યું હતું અને [[વિશ્વયુદ્ધ ૧|પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ]] બાદ ભૂતપૂર્વ જર્મન અને ઓટ્ટોમન વસાહતો પર [[લીગ ઓફ નેશન્સ]] ફરજિયાત બનાવ્યું હતું. એક વર્ષ બાદ વિશ્વના પ્રથમ મોટા પાયાના આંતરરાષ્ટ્રીય બ્રોડકાસ્ટીંગ એવા [[બીબીસી]]ની રચના કરવામાં આવી હતી. 

1918માં [[સિન ફેઇન]]ની ચુંટણીમાં વિજય થયા બાદ આયર્લેન્ડમાં [[સ્વતંત્રતા માટેનું આઇરીશ યુદ્ધ|સ્વતંત્રતા યુદ્ધ]] 1921માં ટાપુઓના [[આયર્લેન્ડના ભાગલા|ભાગલા]]માં પરિણમ્યુ હતું &lt;ref&gt;એસઆર એન્ડ ઓ 1921, ૩ મે 1921નો નં. 533&lt;/ref&gt;ત્યાર બાદ 1922માં ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ સાથે [[આઇરીશ મુક્ત રાજ્ય]]ની સ્વતંત્રતા યુકેના એક ભાગમાં પરિણમી હતી &lt;ref name=&quot;CAIN&quot;&gt;{{cite web |url=http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |title=The Anglo-Irish Treaty, 6 December 1921 |publisher=CAIN |dateformat=dmy |access-date=15 May 2006 |archive-date=14 મે 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120514145108/http://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;પરિણામ સ્વરૂપે, 1927માં યુકેનું ઔપચારીક નામ [[રોયલ એન્ડ પાર્લમેન્ટરી ટાઇટલ્સ 1927|બદલાઇને]] પ્રવર્તમાન નામ યુનાઇટેડ કિંગડમ અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ પડ્યું હતું. 

[[ચિત્ર:Royal Irish Rifles ration party Somme July 1916.jpg|thumb|right|સોમના યુદ્ધ દરમિયાન રોયલ આઇરીશ રાઇફલ્સનું પાયદળ.વિશ્વયુદ્ધ 1ના યુદ્ધના મેદાન પર ૮૮૫,૦૦૦ બ્રિટીશ સૈનિકોએ પોતાના જાન ગુમાવ્યા હતા. ]]
[[ચિત્ર:Supermarinespitfire.JPG|thumb|બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં બ્રિટનનું યુદ્ધ એક વળાંક સમાન હતું. ]]

યુનાઇટેડ કિંગડમ [[બીજા વિશ્વયુદ્ધના સાથી રાષ્ટ્રો|વિશ્વ યુદ્ધ II]]ના અનેક રાષ્ટ્રોમાંનું એક હતું. યુદ્ધના પ્રથમ યુદ્ધમાં તેના સાથી રાષ્ટ્રી યુરોપીનની હાર થતાં યુનાઇટેડ કિંગડમે જર્મની અને સામે હવાઇ હૂમલા જારી રાખ્યા હતા, જે [[બ્રિટનનું યુદ્ધ|બ્રિટનની લડાઇ]]તરીકે ઓળખાય છે. વિજય હાંસલ કર્યા બાદ, યુકે યુદ્ધ પછીની દુનિયાનું સર્જન કરવામાં સહાય કરવા માટે અનેક મહાસત્તામાંનું એક હતું. વિશ્વ યુદ્ધ II એ યુનાઇટેડ કિંગડમને નાણાંકીય રીતે પાયમાલ કરી નાખ્યું હતું. જોકે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને કેનેડા પાસેથી લેવામાં આવેલી [[માર્શલ યોજના|માર્શલ સહાય]]અને ખર્ચાળ [[લોન્સ|લોનો]]એ યુકેને સુધારાના માર્ગ પર પરત આવવા મદદ કરી હતી. યુદ્ધ પછી તરત જ [[કલ્યાણ રાજ્ય]]ની સ્થાપના થઇ હતી, જેમાં વિશ્વની પ્રથમ અને અત્યંત વ્યાપક જાહેર [[રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય સેવા|આરોગ્ય સેવા]]નો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે અર્થતત્રને સુધારવાની માગે સમગ્ર [[કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન્સ|કોમનવેલ્થ]]ની [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં કાયમી વસવાટ(1922-આજ દિવસ)|પ્રજાને]] [[મલ્ટીએથનિક (અનેક મૂલ્યો)|મલ્ટીએથનિક]] બ્રિટનની રચના કરવા માટે નજીક લાવ્યા હતા. યુદ્ધ બાદ નવી મર્યાદાઓ હોવા છતાં બ્રિટનની [[બિનવસાહતવાદ|રાજકીય]]ભૂમિકા 1956ની [[સ્યુઝ કટોકટી]] બાદ નક્કી થઇ ગઇ હતી, [[ઇંગ્લીશ ભાષા|ઇંગ્લીશ ભાષાન]]આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વ્યાપે તેના [[બ્રિટીશ સાહિત્ય|સાહિત્ય]]અને[[યુનાઇટેડ કિંગડમની સંસ્કૃતિ|સંસ્કૃતિ]]ની અસર સતત રાખી હતી, જ્યારે 1960થી તેની [[લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ]] પર પણ વિદેશમાં અસર જોવા મળી હતી. 

1970માં વૈશ્વિક આર્થિક મંદી અને ઔદ્યોગિક સંઘર્ષને કારણે, 1980માં નોંધપાત્ર [[ઉત્તર સમુદ્રી ઓઇલ|ઉત્તર સમુદ્ર]]આવક પ્રવાહ અને આર્થિક વૃદ્ધિ જોવા મળી હતી. [[માર્ગારેટ થેચર|માર્ગારેટચ થેચર]]ની આગેવાનીના કારણે યુદ્દ પછીના રાજકીય અને આર્થિક સંમતિઓને દ્રષ્ટિએ નોંધપાત્ર ફેરફાર જોવા મળ્યો હતો; તે જ ચીલો 1997થી [[ટોની બ્લેયર]] અને ગોર્ડોન બ્રાઉનની [[મજૂર પક્ષ (યુકે)#ન્યુ લેબર|ન્યૂ લેબર]]સરકાર હેઠળ ચાલુ રહ્યો હતો. 

યુનાઇટેડ [[યુરોપિય મંડળ|કિંગડમ યુરોપીયન સંઘ]]ના 12 સ્થાપક સભ્યોમાંનું એક હતું, કેમ કે તેનો પ્રારંભ [[માસ્ટ્રીટ સંધિ|માસ્ટસ્ટ્રીક્ટ સંધિ]] પર હસ્તાક્ષર થવાથી થયો હતો. તેની પહેલા તે ઇયુના ફોરરનર યુરોપીયન ઇકોનોમિક કોમ્નોયુનિટી (ઇઇસી)1973થી સભ્ય હતો. આ સંસ્થા સાથેના વધુ સંકલનની દિશામાં પ્રવર્તમાન [[મજૂર પક્ષ (બ્રિટન)|લેબર]]સરકારની વર્તણૂંક મિશ્ર છે,&lt;ref name=&quot;Times&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article775115.ece |title=Modest progress but always on back foot |publisher=Times Online |date=21 December 2005 |dateformat=dmy |access-date=16 May 2006 |archive-date=17 જુલાઈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717104113/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article775115.ece |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;જ્યારે[[સત્તાવાર વિરોધ (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|સત્તાવાર વિરોધપક્ષ]], [[બચાવ પક્ષ(યુકે)|કંઝર્વેટિવ પાર્ટી]], થોડી સત્તાઓની અને ઇયુને તબદિલ કરેલી સ્પર્ધાત્મકતાની તરફેણ કરતી હતી.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.conservatives.com/Policy/Where_we_stand/Foreign_Affairs_and_Europe.aspx |title=Foreign Affairs and Europe |publisher=Conservative Party |dateformat=dmy |access-date=17 October 2008 |archive-date=29 સપ્ટેમ્બર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080929133409/http://www.conservatives.com/Policy/Where_we_stand/Foreign_Affairs_and_Europe.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;20મી સદીના અંતમાં ધારાસભા પહેલા [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં લોકમત|લોકમત]]ને આધારે ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અનો વોલ્સને રાષ્ટ્રીય [[અવક્રાંતિ|વહીવટની સોંપણી]]ની સ્થાપના સાથે યુકેની સંભાળમાં પણ મોટા ફેરફારો આવ્યા હતા.&lt;ref&gt;{{citation|url=http://publius.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/28/1/217 |title=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom|access-date=2009-02-04|journal=Publius: the Journal of Federalism|volume=28|issue=1|pages=217|author=Keating, Michael|year=1998|month=Jan|day=01}}&lt;/ref&gt;

== સરકાર અને રાજકારણ ==
[[ચિત્ર:Charles, Prince of Wales in 2021 (cropped) (3).jpg|left|thumb|upright|રાજા ચાર્લ્સ તૃતિય]]

યુનાઇટેડ કિંગડમના બંધારણીય શાસક છે રાજા ચાર્લ્સ તૃતિય (કિંગ ચાર્લ્સ ધ થર્ડ) જેઓ [[સપ્ટેમ્બર ૮|૮ સપ્ટેમ્બર]] ૨૦૨૨ના રોજ થયેલા તેમની માતા રાણી એલિઝાબેથ દ્વિતિયના અવસાન બાદ યુકે તેમજ અન્ય ૧૫ રાષ્ટ્રમંડળ (કોમનવેલ્થ) દેશોના વડા બન્યા. જે યુકેને અન્ય રાજ્યોની સાથે વ્યક્તિગત સંઘમાં રાખી રહ્યા છે. આયલ ઑફ મેન અને જર્સીના મેજિસ્ટ્રેટ કે બૅલીફનું કાર્યક્ષેત્ર અને ગર્નસીના ક્રાઉન ડિપેન્ડન્સીઝ સામે ક્રાઉન સર્વોપરિતા ધરાવે છે, આ દેશો કે જે યુનાઇટેડ કિંગડમના ભાગ નથી છતાં યુકે સરકાર તેમના વિદેશી બાબતો અને સંરક્ષણનું સંચાલન કરે છે અને યુકે સંસદને તેમના વતી ધારાઓ ઘડવાની સત્તા છે.

[[ચિત્ર:Elizabeth II greets NASA GSFC employees, May 8, 2007 edit.jpg|left|thumb|upright|રાણી એલિઝાબેથ દ્વિતિય]]
યુનાઇટેડ કિંગડમ આજે વિશ્વમાં ત્રણ દેશોમાંનો એક દેશ છે જેની પાસે લેખિત [[બંધારણ]] નથી&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.llrx.com/features/uk2.htm#UK%20Legal%20System |title=A Guide To the UK Legal System |author=Sarah Carter |publisher=[[University of Kent|University of Kent at Canterbury]] |dateformat=dmy |access-date=16 May 2006 |archive-date=27 મે 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yH6Ly5h?url=http://www.llrx.com/features/uk2.htm#UK%20Legal%20System |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, [[યુનાઇટેડ કિંગડમનું બંધારણ|યુનાઇટેડ કિંગડમ]]ના બંધારણમાં મોટે ભાગે [[પૂતળું|લેખિત કાયદા]]નો જેમ કે સ્ટેચ્યુ, જજ-મેઇડ [[કેસ લો]] અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓનો સમાવેશ થાય છે. સામાન્ય રીતે સામાન્ય લેખિત કાયદાઓ અને બંધારણીય કાયદા વચ્ચે કોઇ ટેકનિકલ તફાવત નથી, [[યુનાઇટેડ કિંગડમની સંસદ|યુકે સંસદ]] સરળતાથી [[સંસદનું કાર્ય|સંસદીય કાયદા]]ઓ પસાર કરીને બંધારણીય સુધારણા હાથ ધરી શકે છે અને આ રીતે તેની પાસે બંધારણના કોઇ પણ લેખિત કે લેખિત વિનાના કોઇ પણ ભાગનો નાશ કરવાનો કે તમાં સુધારો કરવાની [[રાજકીય શક્તિ|સત્તા]] છે.જોકે, ભવિષ્યની કોઇ પણ સંસદ ફેરફાર ન કરી શકે તેવા કોઇ પણ કાયદાઓ જે તે સંસદ પસાર કરી શકે નહી. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.parliament.uk/about/how/laws/sovereignty.cfm|title=Official UK Parliament web page on parliamentary sovereignty|access-date=2009-10-05|archive-date=2012-05-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67yH6yA8K?url=http://www.parliament.uk/about/how/laws/sovereignty.cfm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 

યુકે પાસે [[વેસ્ટમિનીસ્ટર પદ્ધતિ]] પર આધારિત [[સંસદીય પદ્ધતિ|સંસદીય સરકાર]] છે જેનું આખા વિશ્વમાં અનુકરણ કરવામાં આવ્યું છે -જેને [[બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય]]નો વારસો કહી શકાય.[[યુનાઇટેડ કિંગડમની સંસદ]] કે જે [[વેસ્ટમિનીસ્ટરનું સ્થળ|વેસ્ટમિનીસ્ટરના મહેલ]]માં મળે છે તેને બે ગૃહ છેઃ ચુંટાયેલ [[યુનાઈટેડ કિંગડમનું હાઉસ ઓફ કોમન્સ|હાઉસ ઓફ કોમોન્સ]] અને નિમાયેલ [[હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ]] અને કોઇ પણ પસાર થયેલા ખરડાને કાયદો બનાવવા માટે [[રોયલ એસેન્ટ|રોયલની અનુમતિ]]ની જરૂર પડે છે. [[Scottish Parliament|સ્કોટલેન્ડ]]માં સંસદની [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ વિધાનસભા|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]] અને [[સ્કોટ્ટીશ સંસદ|વોલ્સમાં વિધાનસભાની સોંપણી કરી ત્યારથી યુનાઇટેડ કિંગડમમાં તે આખરી ધારાસભા સત્તા છે. આ તમામ સાર્વભૌમ સંસ્થાઓ નથી અને તેની રચના પ્રજાની સંમતિથી]] [[લોકમત]]માં દર્શાવ્યા અનુસાર થઇ હોવા છતાં તેને યુકે સંસદ દ્વારા નાબૂદ કરી શકાય છે. 

[[ચિત્ર:Westminster palace.jpg|thumb|સંસદગૃહ]]

યુકેના સરકારના [[યુનાઈટેડ કિંગડમના વડાપ્રધાન|વડા વડાપ્રધાન]] [[સરકારનો વડો|સરકારના વડા]]નું પદ સંસદસભ્ય સાથે લેગવળગે છે, જે હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં વિશ્વાસનો બહુમત મેળવી શકે છે, સામાન્ય રીતે તે ચેમ્બરમાં સૌથી મોટા રાજકીય પક્ષનો પ્રવર્તમાન નેતા હોય છે. ઔપચારીક રીતે શાસક દ્વારા વડાપ્રધાન અને કેબિનેટની નિમણૂંક [[તેણી મેજેસ્ટીની સરકાર|હર મેજેસ્ટીઝ સરકાર]]ની રચના કરવા માટે થાય છે, વડાપ્રધાન કેબિનેટની પસંદગી કરતા હોવાથી એક સંમેલનમાં એચએમ રાણી વડાપ્રધાનની પસંદગીને માન આપે છે. T[[યુનાઇટેડ કિંગડમની કેબિનેટ|કેબિનેટ]] પરંપરાગત રીતે બન્ને ધારાસભાઓમાં રહેલા વડાપ્રધાનના પક્ષમાંના સભ્યોમાંથી રચવામાં આવે છે અને મોટે ભાગે તે હાઉસ ઓફ કોમન્સ હોય છે જેને [[જવાબદાર સરકાર|તેઓ જવાબદાર]] હોય છે.વડાપ્રધાન અને કેબિનેટ દ્વારા એક્ઝિક્યુટિવ સત્તાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે લોકોએ [[તેણી મેજસ્ટીની અત્યંત માનપાત્ર સલાહકારમંડળ|હર મેજેસ્ટીની અત્યંત માનવાચક વ્યક્તિગત કાઉન્સીલ]]માં સોગંદ લીધા હોય તે [[ક્રાઉનના પ્રધાન|મિનીસ્ટર્સ ઓફ ક્રાઉન]] બને છે. [[સંસદ સભ્ય|એમપી]], [[મજૂર પક્ષ (બ્રિટન)|લેબર પક્ષના]] ના નેતા ''આરટી હોન'' [[હ્રોડોન બ્રાઉન|ગોર્ડન બ્રાઉન]]૨૭ જૂન 2007થી વડાપ્રધાન હતા, તેમજ તેઓ [[ટ્રેઝરની પ્રથમ લોર્ડ|ટ્રેઝરીના ફર્સ્ટ લોર્ડ]] અને [[નાગરિક સેવા માટેના પ્રધાન|સિવીલ સર્વિસ]] પ્રધાન હતા.&lt;ref name=&quot;npm&quot;&gt;{{cite news | url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6245682.stm | title= Brown is UK's new prime minister | daymonth=27 June|year=2007 | accessdaymonth= 23 January|accessyear=2008| work= BBC News | publisher= [[BBC News|news.bbc.co.uk]] }}&lt;/ref&gt;

હાઉસ ઓફ કોમન્સની ચુંટણી માટે, યુકે હાલમાં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ મતવિસ્તાર|૬૪૬ મતવિસ્તરો]]માં વહેંચાયેલું છે, જેમાં ઇંગ્લેંડમાં ૫૨૯, ૧૮ ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં અને [[2005થી સ્કોટ્ટીશ વેસ્ટમિનીસ્ટર મતદાનવિસ્તાર|૫૯ સ્કોટલેન્ડ]]માં અે ૪૦ વોલ્સમાં છે,&lt;ref&gt;[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020518024611/http://www.statistics.gov.uk/geography/westminster.asp Westminster Parliamentary Constituencies] statistics.gov.uk, ૧૦ ઓક્ટોબર 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન કરાયેલું &lt;/ref&gt; જોકે [[પછીની યુનાઇટેડ કિંગડમ સામાન્ય ચુંટણી|આગામી સામાન્ય ચુંટણી]]માં આ ક્રમાંક વધીને ૬૫0નો થશે.દરેક મતવિસ્તાર [[બહુમતી મતદાન વ્યવસ્થા|સરળ બહુમતી]]થી સંસદના એક સભ્યને ચુંટી કાઢે છે. સામાન્ય ચુંટણીની ઘોષણા શાસક દ્વારા જ્યારે વડાપ્રધાન તેવી સલાહ આપે ત્યારે કરવામાં આવે છે. સંસદની કોઇ ઓછામાં ઓછી અવધિ નહી હોવા છતાં [[સંસદીય કાયજો 1911|સંસદીય કાયદા (૧૯૧૧)]]માં નવી ચુંટણી અગાઉની સામાન્ય ચુંટણીના પાંચ વર્ષમાં થવી જોઇએ તેવું કરવાની જરૂર છે. 

યુકેના ત્રણ [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રાજકીય પક્ષોની યાદી #યુનાઇટેડ કિંગડમમાં મોટા રાજકીય પક્ષો|મોટા રાજકીય પક્ષો]] [[મજૂર પક્ષ (બ્રિટન)|લેબર પાર્ટી]], [[બચાવ પક્ષ (યુકે)|કંઝર્વેટિવ પાર્ટી]] અને [[ઉદાર ડેમોક્રેટિક સભ્ય|લિબરલ ડેમોક્રેટ્સ]] છે, જેમણે [[યુનાઇટેડ કિંગડમ સામાન્ય ચુંટણી, 2005|2005ની સામાન્ય ચુંટણી]]માં હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં ઉપલબ્ધ 646 બેઠકોમાંથી 616 બેઠકો જીતી લીધી હતી. મોટા ભાગની બાકીની બેઠકો એવા પક્ષો જેમ કે [[સ્કોટ્ટીશ નેશનલ પક્ષ|સ્કોટ્ટીશ નેશનલ પાર્ટી]] (ફક્ત સ્કોટલેન્ડ), [[પ્લેઇડ સાયમ્રુ]] (ફક્ત વોલ્સ) અને [[ડેમોક્રેટિક યુનિયનીસ્ટ પક્ષ|ડેમોક્રેટિક યુનિયનીસ્ટ પાર્ટી]], [[સોશિયલ ડેમોક્રેટિક એન્ડ મજૂર પક્ષ|સોશિયલ ડેમોક્રેટિક અને લેબર પાર્ટી]], [[અલ્સ્ટર યુનિયનીસ્ટ પાર્ટી|અલ્સ્ટર યુનીયનીસ્ટ પાર્ટી]] અને [[સિન ફેઇન]] (ફક્ત ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, જોકે સિન ફેઇન [[રીપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ|આયર્લેન્ડ]]માં પણ ચુંટણી લડે છે)દ્વારા જીતવામાં આવી હતી કે જે યુકેના એક જ ભાગમાં ચુટણી લડતા હતા. પાર્ટીની નીતિના અનુસાર સિન ફેઇનના ચુંટાયેલા કોઇ સંસદ સભ્યએ તેમના મતવિસ્તાર વતી બોલવા માટે હાઉસ ઓફ કોમન્સમાં હાજરી આપી ન હતી, સંસદ સભ્યએ શાસક સમક્ષ રાજ્ય નિષ્ઠાના સોગંધ લેવાની જરૂર પડે છે. 
&lt;ref&gt;જોકે, પ્રવર્તમાન પાંચ સિન ફેઇન સંસદસભ્યોએ 2002થી ઓફિસો અને વેસ્ટમિનીસ્ટર પાસે ઉપલબ્ધ સવલતોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. {{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/1771635.stm |title=Sinn Fein moves into Westminster|publisher=BBC|date=21 January 2002|dateformat=dmy|access-date=17 October 2008}}&lt;/ref&gt;

[[યુરોપીયન સંસદ]]ની ચુંટણી માટે યુકે પાસે હાલમાં ૭૨ એમઇપી છે, જે ૧૨ [[મતદાન પદ્ધતિ #એક કરતા વધુ વિજેતા પદ્ધતિ|એક કરતા વધુ સભ્ય]] મતવિસ્તારમાંથી ચુંટાઇ આવ્યા છે.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/vote2004/euro_uk/html/front.stm યુરોપીયન ચુંટણી: યુનાઇટેડ કિંગડમ પરિણામ ] બીબીસી સમાચાર, 14 જૂન, ૨૦૦૪.&lt;/ref&gt;. યુકેના [[યુરોપિય મંડળ|યુરોપીય સંઘ]]ના સભ્યપદને લીધે સાર્વભૌમત્વ પર પ્રશ્નો ઉભા થયા હતા. &lt;ref name=&quot;Times20050914&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article566322.ece |title=Europe Wins The Power To Jail British Citizens |publisher=The Times |date=14 September 2005 |dateformat=dmy |access-date=20 October 2008 |archive-date=7 ઑક્ટોબર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007145712/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article566322.ece |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== રાષ્ટ્રીય વહીવટની સોંપણી ===
[[ચિત્ર:Edinburgh Scottish Parliament01 2006-04-29.jpg|thumb|સ્કોટ્ટીશ સંસધ સ્કોટલેન્ડની રાષ્ટ્રીય ધારાસભ છે. ]]
[[ચિત્ર:Stormont Parliamentary Building 01.JPG|thumb|સ્ટોરમોન્ટ, બેલફાસ્ટમાં સંસદની ઇમારતો, વિધાનસભાની બેઠક]]

[[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]], [[સ્કોટલેન્ડ]] અને [[વોલ્સ]] એમ દરેક પાસે તેની પોતાની [[એક્ઝિક્યુટિવ (સરકાર)|સરકાર કે એક્ઝિક્યુટિવ]] છે, જેનું સંચાલન [[પ્રથમ પ્રધાન]] અને [[અવક્રાંતિ|સોંપણી કરાયેલ]] [[અનેક ધારાસભાઓ દ્વારા ઘડાયેલ|એક ગૃહ ધરાવતા]] ધારસભા દ્વારા કરવામાં આવે છે.ઇંગ્લેંડ, યુનાઇટેડ કિંગડમનો સૌથી મોટો દેશ છે, જેની પાસે સોંપણી કરાયેલ એક્ઝિક્યુટિવ કે ધારાસભા નથી અને દરેક મુદ્દે તેનો વહીવટ અને નિયમન સીધું જ યુકે સરકાર અને સંસદ દ્વારા જ કરવામાં આવે છે. આ પરિસ્થિતિએ બહુચર્ચીત [[વેસ્ટ લોથીયન પ્રશ્ન|વેસ્ટ લોથીયન પ્રશ્નો]]માં વધારો કર્યો છે, જેમાં ઇંગ્લેડ કે જેનું સંચાલન સોંપણી કરાયેલ તેમના પોતાના મતવિસ્તાર દ્વારા સંચાલન કરવામાં આવે છે તેને સંબંધિક બાબતો પર ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સના એમપી કેટલીકવાર નિર્મણયાત્મક&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/3432767.stm|title=Scots MPs attacked over fees vote|publisher=BBC News|date=27 January 2004|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt; રીતે મત આપી શકે છે તે અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/talking_politics/82358.stm|title=UK Politics: Talking Politics The West Lothian Question|publisher=BBC News|date=1 June 1998|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt;

[[સ્કોટ્ટીશ સરકાર]] અને [[સ્કોટ્ટીળ સંસદ|સંસદ]] પાસે ખાસ કરીને યુકે સંસદ સુધી [[અનામત બાબતો|સીમીત]] ન હોય તેવી કોઇપણ બાબત અંગેની વ્યાપક સત્તા છે, જેમાં [[સ્કોટલેન્ડમાં શિક્ષણ|શિક્ષણ]], [[એનએચએસ સ્કોટલેન્ડ|આરોગ્યસંભાળ]], [[સ્કોટ કાયદો]] અને [[સ્કોટલેન્ડમાં સ્થાનિક સરકાર|સ્થાનિક સરકાર]]નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/events/scotland_99/the_scottish_parliament/310036.stm|title=Scotland's Parliament - powers and structures|publisher=BBC News|date=8 April 1999|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt; [[સ્કોટ્ટીશ સંસદ ચુંટણી, 2007|2007ની ચુંટણી]]માં થયેલા તેમના વિજયને પગલે [[સ્કોટ્ટીશ સ્વતંત્રતા|સ્વતંત્રતા તરફી]] [[સ્કોટ્ટીશ પાર્ટી|એસએનપી]]એ લઘુમતી [[ત્રીજી સ્કોટ્ટીશ સંસદની સરકાર|સરકાર]]ની રચના તેમના નેતા [[એલેક્સ સાલમોન્ડ]] સાથે કરી હતી, જે [[સ્કોટલેન્ડના પ્રથમ પ્રધાન|સ્કોટલેન્ડના સૌપ્રથમ પ્રધાન]] બન્યા હતા. જ્યારે યુનિયન તરફી પાર્ટીઓએ એક વિકલ્પ તરીકે [[સ્કોટ્ટીશ સ્વતંત્રતા]]ને બાદ કરતા વધારાની સત્તા સોંપણી માટેના કેસની ચકાસણી કરવા [[સ્કોટલેન્ડ ફરજ સોપણીમાં પંચ|કમિશન]]ની રચના કરીને એસએનપીની ચુંટણીની સફળતાને પ્રતિભાવ આપ્યો હતો. 

વોલ્સ એસેમ્બલી ગવર્નમેન્ટ અને [[વોલ્સ માટેની રાષ્ટ્રીય વિધાનસભા|નેશનલ એસેમ્બલી ફોર વોલ્સ]] પાસે સ્કોટલેન્ડની ફરજ સોંપણી તુલનામાં[[વોલ્સ કાયદો 2006ની સરકાર |વોલ્સ સરકાર કાયદો ૨૦૦૬ પસાર કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં મર્યાદિત સત્તા હતી&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/events/wales_99/the_welsh_assembly/309033.stm |title=Structure and powers of the Assembly |publisher=BBC News |date=9 April 1999|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt;, હવે વિધાનસભા ]][[કાયદાની રચના સ્પર્ધાત્મકતા આદેશ|લેજિસ્લેટિવ કોમ્પીટન્સી ઓર્ડર]] મારફતે કેટલાક મુદ્દે કાયદાઓ ઘડી શકે છે, જેને વિવિધ કેસને આધારે મંજૂરી આપી શકાય.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/politics/2007/jul/16/wales.devolution |title=What powers does the Welsh Assembly have? |publisher=Guardian |date=16 July 2007|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt; 2007ની ચુટણીના થોડા સપ્તાહો બાદ બાદ લઘુમતીના ટૂંકા ગાળાના વહીવટ બાદ જ્યારે [[પ્લેઇટ સાયમ્રુ|પ્લેઇડ સામ્રુ]] પ્રથમ પ્રધાન [[હોદ્રી મોર્ગન|ર્હોદ્રી મોર્ગન]]ની સતત આગેવાની હેઠળ [[વોલ્સ માટેની ત્રીજી રાષ્ટ્રીય વિધાનસભાની સરકાર|યુતિ સરકાર]] [[વોલ્સ મજૂર પક્ષ|લેબર]] જોડાયા હતા તેના પગલે પ્રવર્તમાન [[વેલ્શ વિધાનસભા સરકાર|વેલ્શ એસેમ્બલી સરકાર]]ની રચના થઇ હતી. 

[[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ એક્ઝિક્યુટિવ]] અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ વિધાનસભા|વિધાનસભા]] પાસે સ્કોટલેન્ડને જે સોંપણી કરાયેલ છે તેને બંધ કરવાની સત્તા છે. [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ એક્ઝિક્યુટિવ]] હાલમાં પ્રથમ પ્રધાન [[પીટર રોબિન્સોન (રાજકારણી)|પીટર રોબિન્સન]], ([[ડેમોક્રેટિક યુનીયનીસ્ટ પાર્ટી]]) અને નાયબ પ્રથમ પ્રધાન [[માર્ટિન મેકગિનેસ|માર્ટીન મેકગિનેસ]] ([[સિન ફેઇન]]) દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;northernireland1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.northernireland.gov.uk/index/your-government/devolved-government.htm |title=Devolved Government - Ministers and their departments |publisher=Northern Ireland Executive |dateformat=dmy |access-date=17 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070822230925/http://www.northernireland.gov.uk/index/your-government/devolved-government.htm |archive-date=22 ઑગસ્ટ 2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== સ્થાનિક સરકાર ===
[[ચિત્ર:ManchesterTownHall OwlofDoom.jpg|thumb|માંન્ચેસ્ટર ટાઉન હોલ, જેનો ઉપયોગ માન્ચેસ્ટરનીસ્થાનિક સંભાળ માટે થતો હતો, તે વિક્ટોરીયન યુગ ગોથીક પુનઃસજીવન આર્કિટેક્ચરનું ઉદાહરણ છે. ]]

યુનાઇટડે કિંગડમના દરેક દેશ પાસે અગાઉ યુનાઇટેડ કિંગડમ કેવું હતું તેની યાદી સાથે સ્થાનિક સરકારની અલગ પદ્ધતિ છે. 19મી સદી સુધી તે વ્યવસ્થાઓમાં નાનો ફેરફાર હતો પરંતુ, ત્યારથી ભૂમિકા અને કાર્યોનો સતત વિકાસ થતો આવ્યો છે.&lt;ref name=&quot;barlow&quot;&gt;બારલો, આઇ., ''મેટ્રોપોલિટન મહાનગરીય સરકાર'' , (1991)&lt;/ref&gt; ઇંગ્લેંડ, ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સમાં આ ફેરફારે સ્થાન એકસમાન રીતે લીધુ ન હતું અને સ્કોટલેન્ડ, વોલ્સ અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં સ્થાનિક સરકારને સત્તાની સોંપણીનો અર્થ એવો થાય છે કે ભવિષ્યના ફેરફારો એકસમાન હશે નહી. 

[[ઇંગ્લેંડમાં સ્થાનિક સરકાર]]નું ઓર્ગેનાઇઝેશન જટિલ છે, કેમ કે કાર્યોની વહેંચણી સ્થાનિક વ્યવસ્થાઓને આધારે અલગ પડે છે. [[ઇંગ્લેંડ]]માં સ્થાનિક સરકારને લાગેવળગતા કાયદાઓ યુકે સંસદ અને [[તેણી મેજસ્ટીની સરકાર|યુનાઇટેડ કિંગડમની સરકાર]] દ્વારા નક્કી થાય છે કેમ કે ઇંગ્લેંડ પાસે પોતાની અલાયદી સંસદ નથી.અપર ટાયર ઇંગ્લેંડના પેટાવિભાગો નવ [[ઇંગ્લેંડના પ્રદેશો|સરકારી ઓફિસ પ્રદેશો]] અથવા યુરોપીયન સંઘ સરકારી ઓફિસ પ્રદેશો છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gos.gov.uk/national/|publisher=gos.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=31 July 2008|title=Welcome to the national site of the Government Office Network|archive-date=16 મે 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516181202/http://www.gos.gov.uk/national/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; એક પ્રદેશ [[ગ્રેટર લંડન સત્તા|ગ્રેટર લંડન]] [[ગ્રેટર લંડન ઓથોરિત લોકમત, 1998|લોકમત]]માં દરખાસ્ત માટે લોકપ્રિય ટેકા માટે સીધી રીતે ચુંટાયેલ વિધાનસભા અને મેયર 2000ની સાલથી ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp|title=A short history of London government|publisher=www.london.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=4 October 2008|archive-url=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100107035814/http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp|archive-date=7 જાન્યુઆરી 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; એવો ઇરાદો રાખવામાં આવ્યો હતો કે અન્ય રાજ્યોને પણ તેમી પોતાની ચુંટાયેલ પ્રાદેશિક વિધાનસભા આપવામાં આવશે પરંતુ [[ઉત્તરીય ઇંગ્લેંડ સોંપણી લોકમત, 2004|2004માં લોકમત]]માં ઉત્તર પૂર્વ પ્રદેશમાં સૂચિત વિધાનસભા તેનો અસ્વીકાર કરવામાં આવતા તે ખ્યાલ આગળ ધપતા અટકી ગયો હતો.&lt;ref&gt;&quot;સરકાર હવે સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સમાં કરેલી સત્તાસોંપણીને પ્રદર્શિત કરવા ઇંગ્લેંડમાં આઠ અને નવ પ્રાદેશિક વિધાનસભાઓનું સર્જન કરવા તેની બાર વર્ષ જૂની યોજના વિખેરી નાખે તેવી ધારણા છે. &quot;{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece|title=Prescott's dream in tatters as North East rejects assembly|dateformat=dmy|access-date=15 February 2008|publisher=The Times|archive-date=25 મે 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525121618/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; પ્રાદેશિક સ્તરથી નીચે લંડનમાં ૩૨ જેટલા [[લંડન બોરોઘ]]નો સમાવેશ થાય છે અને બાકીના ઇંગ્લેંડમાં ક્યાં તો [[ઇંગ્લેંડના મહાનગર અને મહાનગર સિવાયના દેશો|કાઉન્ટી કાઉન્સીલ્સ]] અને જિલ્લા કાઉન્સીલ્સ અથવા [[એકતા સત્તા|એકરૂપ સત્તાઓ]]નો સમાવેશ થાય છે. એક જ સભ્યના વોર્ડમાં [[ફર્સ્ટ પાસ્ટ ધ પોસ્ટ|ફર્સ્ટ પા્ટ ધી પોસ્ટ]] અથવા એક કરતા વધુ સભ્યોના વોર્ડમાં [[એક કરતા વધુ સભ્યોની બહુમતીવાળી પદ્ધતિ|એક કરતા વધુ સભ્યની બહુમતી પદ્ધતિ]]થી સલાહકારોની ચુંટણી થાય છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lga.gov.uk/lga/aio/39780|title=Local Authority Elections|publisher=Local Government Association|dateformat=dmy|access-date=3 October 2008|archive-date=18 જાન્યુઆરી 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118195001/http://www.lga.gov.uk/lga/aio/39780|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[ઉત્તર આયર્લેન્ડમાં સ્થાનિક સરકાર|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં 1973થી સ્થાનિક સરકાર]] ૨૬ જિલ્લા કાઉન્સીલમાં સમાયેલી છે, દરેકની ચુંટણી [[એકમાત્ર તબદિલ થઇ શકે તેવો મત|એકમાત્ર તબદિલ થઇ શકે તેવા મત]] દ્વારા કરવામાં આવી છે જેમની સત્તા કચરો ભેગો કરવો, કૂતરાઓને અંકુશમાં રાખવા અને બગીચાઓ અને સ્મશાનની જાળવણી જેવી સેવાઓ સુધી સીમીત છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/4449092.stm|title=NI local government set for shake-up|publisher=BBC|date=18 November 2005|dateformat=dmy|access-date=15 October 2008}}&lt;/ref&gt;જોકે, ૧૩ માર્ચ 2008ના રોજ એક્ઝિક્યુટિવ પ્રવર્તમાન વ્યવસ્થાને બદલાવવા માટે ૧૧ નવી કાઉન્સીલની રચના કરવાની દરખાસ્ત પર &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm|title=''Foster announces the future shape of local government''|publisher=NI Executive|dateformat=dmy|access-date=20 October 2008|archive-date=25 જુલાઈ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725002254/http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;અને હવે પછીની સ્થાનિક ચુંટણી આ બાબતને ટેકો મળી રહે તે માટે ૨૦૧૧ સુધી મુલતવી રખાશે તેની પર સંમત થયા હતા. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nio.gov.uk/local-government-elections-to-be-aligned-with-review-of-public-administration/media-detail.htm?newsID=15153|title=Local Government elections to be aligned with review of public administration|publisher=www.nio.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=2 August 2008|archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130217174725/http://www.nio.gov.uk/local-government-elections-to-be-aligned-with-review-of-public-administration/media-detail.htm?newsID=15153|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[સ્કોટલેન્ડમાં સ્થાનિક સરકાર|સ્કોટલેન્ડમાં રહેલી સ્થાનિક સરકાર]]ને [[સ્કોટલેન્ડના પેટાવિભાગો|૩૨ કાઉન્સીલ વિસ્તારો]] કે જેમાં કદ અને વસતી એમ બન્ને રીતે બહોળો ફરક છે તેના આધારે વહેંચવામાં આવી છે. [[ગ્લાસગો]], એડિનબર્ગ, [[એબરડીન|એબર્ડન]] અને [[ડંડી|ડૂંડી]]ના શહેરો [[હાઇલેન્ડ કાઉન્સીલ વિસ્તારનું રાજકારણ|હાઇલેન્ડ કાઉન્સીલ]]ની જેમ અલગ કાઉન્સીલ વિસ્તારો છે, જેમાં સ્કોટલેન્ડનો ત્રીજા ભાગના વિસ્તારનો સમાવેશ થાય છે, પરંતુ તેમાં ફક્ત ૨૦૦,000થી વધુ માણસો છે.ઓથોરિટીમાં જે સત્તા આપવામાં આવી છે તેનું સંચાલન ચુંટાયેલ સલાહકારો દ્વારા થાય છે, જેમાંથી તેઓ હાલમાં ૧,૨૨૨&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf|title=STV in Scotland:Local Government Elections 2007|publisher=Political Studies Association|format=PDF|dateformat=dmy|access-date=2 August 2008|archive-date=20 માર્ચ 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/5xJnMrHvK?url=http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; છે, તેમાંના દરેકને અલ્પ કાલીન વેતન ચૂકવવામાં આવે છે.ચુંટણીઓ એક કરતા વધુ સભ્યો ધરાવતા વોર્ડમાં [[એકમાત્ર તબદિલ થઇ શકે તેવો મત|એકમાત્ર તબદિલ થઇ શકે તેવા મત]] દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે, જે ક્યાંતો ત્રણ અથવા ચાર સલાહકારોને ચુંટી કાઢે છે.દરેક કાઉન્સીલ [[પ્રોવોસ્ટ (સિવીલ)|પ્રોવોસ્ટ]] અથવા [[ખુરશી (સત્તાવાર)|કન્વીનર]]ની કાઉન્સીલની ખુરશી સંભાળવા માટે અને જે તે વિસ્તારના અગ્રણી તરીકે કાર્ય કરવા ચુંટી કાઢે છે. [[સલાહકાર|સલાહકારો]]ને [[સ્કોટલેન્ડ માટે સ્ટાન્ડર્ડઝ કમિશન|સ્ટાન્ડર્ડઝ કમિશન ફોર સ્કોટલેન્ડ]] દ્વારા લાગુ પાડવામાં આવેલી [[બ્લોગર્સ માટેની આચાર સંહિતા|આચાર સંહિતા]]ને અનુસરવાની હોય છે. &lt;ref&gt;જાહેર જીવન માળખામાં નૈતિક ધોરણો: {{cite web |title=Ethical Standards in Public Life |url=http://www.scotland.gov.uk/Topics/Government/local-government/ethical-standards |publisher=The Scottish Government |access-date=2008-10-03 |archive-date=2014-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141211075152/http://www.scotland.gov.uk/Topics/Government/local-government/ethical-standards |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;સ્કોટલેન્ડની સ્થાનિક સત્તાનું પ્રતિનિધિઓનું એસોસિયેશન [[સ્કોટ્ટીશ સ્થાનિક સત્તામંડળનું સંમેલન|કોન્વેન્શન ઓફ સ્કોટ્ટીશ લોકલ ઓથોરિટીઝ]] (કોલસા) હોય છે. 

[[વોલ્સમાં સ્થાનિક સરકાર|વોલ્સ સ્થિત સ્થાનિક સરકાર]]માં ૨૨ સમાન સત્તાઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં કાર્ડિફ્ફ, [[સ્વાનસી]] અને [[ન્યુપોર્ટ]] શહેરોનો સમાવેશ થાય છે, જે તેમના પોતાના અધિકારની રુએ અલગ સમાન સત્તા છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?lang=en Local Authorities|title=Local Authorities in Wales|publisher=new.wales.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=31 July 2008|archive-date=30 મે 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530004428/http://new.wales.gov.uk/topics/localgovernment/localauthorities/?lang=en|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ચુંટણીઓ દર વર્ષે [[ફર્સ્ટ પાસ્ટ ધ પોસ્ટ|ફર્સ્ટ પાસ્ટ ધી પોસ્ટ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aboutmyvote.co.uk/how_do_i_vote/voting_systems/local_government_elections_i-3.aspx Local government elections in Wales|title=How do I vote?|publisher=www.aboutmyvote.co.uk|dateformat=dmy|access-date=3 October 2008|archive-date=19 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019215436/http://www.aboutmyvote.co.uk/how_do_i_vote/voting_systems/local_government_elections_i-3.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; દ્વારા યોજવામાં આવે છે, જેમાંની તાજેતરમાં જ મે 2008મા યોજાઇ હતી. [[વેલ્શ સ્થાનિક સરકાર એસોસિયેશન|વેલ્સ લોકલ ગવર્નમેન્ટ એસોસિયેશન વોલ્સ]] સ્થિત સ્થાનિક સત્તાના હિતો પ્રદર્શિત કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wlga.gov.uk/|title=Welsh Local Government Association|publisher=Welsh Local Government Association|dateformat=dmy|access-date=3 October 2008|archive-date=11 નવેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081111154039/http://www.wlga.gov.uk/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== વિદેશી સંબધો અને સશસ્ત્ર દળો ==
[[ચિત્ર:HMS Illustrious 1.jpg|thumb|right|એચએમએસ ''નામાંકિત'' -રોયલ નેવીના અનેક ''અજેય''માંનો એક વર્ગનો એરક્રાફ્ટ કેરિયર]]
[[ચિત્ર:Trident II missile image.jpg|thumb|રોયલ નેવીના વાનગાર્ડ વર્ગના સબમરીનમાંના એક એવ ટ્રાઇડન્ટ ૨ એમઆઇઆરવી એસએલબીએમની અજમાયશી શરૂઆત]]
[[ચિત્ર:Eurofighter-1.jpg|thumb|right|રોયલ એર ફોર્સના યૂરોફાઇટર ટાયફૂન -એડવાન્સ્ડ ફાઇટર એરક્રાફ્ટ ]]

[[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો સુરક્ષા સમિતિ|યુનાઇટેડ કિંગડમ યુનાઇટેડ નેશન્સ સિક્યુરિટી કાઉન્સીલ]]નું કામયી સભ્ય છે, તેમજ [[જી8|જી૮]], [[નાટો]], [[ઓઇસીડી.|ઓઇસીડી]], [[ડબ્લ્યુટીઓ]], [[કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન્સ]]નું સભ્ય છે અને [[યુરોપિય મંડળ|યુરોપીયન સંઘ]]નું સભ્ય રાજ્ય છે. યુકેનું મહત્વનું નોંધપાત્ર જોડાણ તેના [[અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] સાથેના [[ખાસ સંબંધ]] છે.યુએસ અને [[યુરોપ]] સિવાય બ્રિટનના ગાઢ જોડાણમાં કોમનવેલ્થ નેશન્સ અને અન્ય જેમ કે [[જાપાન]]નો સમાવેશ થાય છે.બ્રિટનની વૈશ્વિક હાજરી અને તેનો પ્રભાવ તેના વ્યાપારી સંબંધો અને તેના સશસ્ત્ર દળો દ્વારા વધુ વિશાળ બન્યો છે, જે આશરે એંસી લશ્કરી ઇન્સ્ટોલેશન્સ અને વિશ્વમાં અન્ય ડિપ્લોયમેન્ટ કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globalpowereurope.eu/|title=Global Power Europe|publisher=Globalpowereurope.eu|dateformat=dmy|access-date=17 October 2008|archive-date=3 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003231050/http://www.globalpowereurope.eu/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;લશ્કર, [[નૌકા સેવા|નેવી]] અને [[રોયલ હવાઇ દળ|એર ફોર્સ]] સામૂહિક રીતે બ્રિટીશ સશસ્ત્ર દળો તરીકે ઓળખાય છે. ત્રણ દળોનું સંચાલન[[સંરક્ષણ મંત્રાલય (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|સંરક્ષણ મંત્રાલય]] દ્વારા થાય છે અને [[યુનાઇટેડ કિંગડમની સંરક્ષણ કાઉન્સીલ|સંરક્ષણ કાઉન્સીલ]] દ્વારા તેની પર અંકુશ રાખવામાં આવે છે તેમજ તેના અધ્યક્ષપદે [[સંરક્ષણ મંત્રાલય માટેના સંરક્ષણના રાજ્ય સચિવ (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|સંરક્ષણના રાજ્ય સચિવ]] હોય છે.

યુનાઇટેડ કિંગડમ અનેક ટેકનોલોજીકલી એડવાન્સ ક્ષેત્રોમાંનું એક ધરાવે ચે અને વિશ્વમાં શ્રેષ્ઠ તાલીમ પામેલ સશસ્ત્ર દળ ધરાવે છે. યુકે [[સક્રિય દળની સંખ્યાના આધારે દેશોની યાદી|માનવશક્તિ]]ની દ્રષ્ટિએ 27મું સૌથી મોટું લશ્કર ધરાવવા છતાં [[સંરક્ષણ મંત્રાલય (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|સંરક્ષણ મંત્રાલય]] સહિતના સ્ત્રોતો અનુસાર યુકે વિશ્વમાં ત્રીજું સૌથી વધુ [[લશ્કરી ખર્ચના આધારે દેશોની યાદી|લશ્કરી ખર્ચ]] ધરાવે છે. હાલમાં કુલ સંરક્ષણ ખર્ચ કુલરાષ્ટ્રીય જીડીપીના ૨.૫ ટકા જેટલું છે[[કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન|GDP]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mod.uk/DefenceInternet/AboutDefence/Organisation/KeyFactsAboutDefence/DefenceSpending.htm |title=Defence Spending|publisher=MOD|dateformat=dmy|access-date=6 January 2008}}&lt;/ref&gt; ધ રોયલ નેવી [[બ્લ્યુવોટર નેવી|બ્લ્યુ વોટર નેવી]] છે, જે [[ફ્રેંચ નેવી]] અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળ|યુનાઇટેડ સ્ટેટસ નેવી]]ની સાથે હાલમાં અનેક થોડામાંનું એક છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.henryjacksonsociety.org/stories.asp?pageid=49&amp;id=279|title=The Royal Navy: Britain’s Trident for a Global Agenda - The Henry Jackson Society|publisher=Henry Jackson Society|dateformat=dmy|access-date=17 October 2008|archive-date=13 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111013070014/http://www.henryjacksonsociety.org/stories.asp?pageid=49&amp;id=279|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;બે નવા [[સુપર કેરિયર|સુપરકેરિયર]] કદના [[રાણી એલિઝાબેથ વર્ગનું એરક્રાફ્ટ કેરિયર|એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સ]] ખરીદવા માટે ૩ જુલાઇ 2008ના રોજ સંરક્ષણ મંત્રાલયે ૩.૨ અબજ ડોલરના કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7486683.stm|title=£3.2bn giant carrier deals signed|publisher=BBC News|date=3 July 2008|dateformat=dmy|access-date=23 October 2008}}&lt;/ref&gt;યુનાઇટેડ કિંગડમ [[પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવતા રાજ્યોની યાદી|પાંચ ઓળખી કઢાયેલા દેશો]]માંનો એક દેશ છે, જેની પાસે પરમાણુ શસ્ત્રો છે, તેમજ [[વાનગાર્ડ ક્લાસ સબમરીન]] આધારિત [[ટ્રાઇડન્ટ મિસાઇલ|ટ્રાઇડન્ટ ૨]] બોલેસ્ટિક મિસાઇલ સિસ્ટમ ધરાવે છે. 

બ્રિટીશ સશસ્ત્ર દળો પર યુનાઇટેડ કિંગડમ અને તેના [[બ્રિટીશ વિદેશી પ્રદેશો|વિદેશી પ્રદેશો]]ના રક્ષણની જવાબદારી છે, જે યુનાઇટડ કિંગડમની વૈશ્વિક સલામતી હિતોને પ્રોત્સાહન આપે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ રાખવાના પ્રયત્નોને ટેકો આપે છે. તેઓ [[NATO|એલાઇડ રાપીડ રિયેક્શન કોર્પસ તેમજ]] [[ફાઇવ પાવર ડિફેન્સ એરેન્જમેન્ટસ|ફાઇવ પાવર ડિફેન્સ એરેન્જમેન્ટ]]સ [[રિમપેક]] અને અન્ય વૈશ્વિક યુતિ કાર્યો સહિત [[નાટો]]માં સક્રિય અને નિયમિત ભાગીદાર છે. વિદેશી રક્ષક લશ્કર અને સવલતો [[ઇશુ ખ્રિસ્તનું આઇસલેન્ડ|એસે્સન આઇલેન્ડ]], [[બેલીઝનું લશ્કર|બેલિઝ]], [[બ્રુનેઇ સ્થિત લશ્કરી દળો|બ્રુનેલ]], [[બ્રિટીશ આર્મી ટ્રેઇનીંગ સફિલ્ડ|કેનેડા]], [[ડાઇગો ગાર્સીયા|ડિગો ગ્રેસીયા]], ધી [[ફોકલેન્ડ આઇસલેન્ડનું લશ્કર|ફાકલેન્ડ આઇલેન્ડઝ]], [[બ્રિટીશ દળો જર્મની|જર્મની]], [[બ્રિટીશ દળો જિબ્રાલ્ટર|જિબ્રાલ્ટર]], [[કેન્યા]], [[સાર્વભૌંમ પાયાના વિસ્તારો|સાયપ્રસ]] અને [[કતાર]] રાખવામાં આવે છે. &lt;ref name=&quot;Facilities&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&amp;STEMMER=en&amp;WORDS=raf%20diego%20garcia&amp;ALL=RAF&amp;ANY=&amp;PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&amp;CATEGORIES=&amp;SIMPLE=&amp;SPEAKER=&amp;COLOUR=red&amp;STYLE=s&amp;ANCHOR=50221w33.html_spnew0&amp;URL=/pa/cm200405/cmhansrd/vo050221/text/50221w33.htm#50221w33.html_spnew0|title=House of Commons Hansard|publisher=www.publications.parliament.uk|dateformat=dmy|access-date=23 October 2008}}&lt;/ref&gt;2005માં બ્રિટીશ લશ્કરે 102,440, એર ફોર્સની 49,210 અને નેવીની 36,320ની તાકાત દર્શાવી હતી. &lt;ref&gt;{{PDFlink|[http://www.mod.uk/NR/rdonlyres/6FBA7459-7407-4B85-AA47-7063F1F22461/0/modara_0405_s1_resources.pdf Annual Reports and Accounts 2004-05]|1.60&amp;nbsp;MB}}. સંરક્ષણ મંત્રાલય૧૪ મે 2006ના રોજ પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલું &lt;/ref&gt;

[[યુનાઇટેડ કિંગડ્મ ખાસ દળો|યુનાઇટેડ કિંગડમ ખાસ દળો]] જમીન અને સમુદ્રના [[આંતકવાદ નિયંત્રણ|આંતકવાદ નાથવા]] અને [[પાણી અને જમીનમાં યુદ્ધ કરવું|ઉભયચર પ્રવૃત્તિઓ]] નાથવા માટે ઝડપી, મોબાઇલ અને લશ્કરી પ્રતિભાવ માટે તાલીમ પામેલી ટુકડીઓ પણ પૂરી પાડે છે અને ઘણી વાર ગુપ્ત અને વેશપલ્ટા જેવા કાર્યોની પણ જરૂર પડે છે. તદુપરાંત કાયમી લશ્કરને ટેકા માટે અનામત દળો પણ ઉપલબ્ધ છે. તેમાં [[પર્વતીય લશ્કર|ટેરિટોરીયલ આર્મી]], [[રોયલ નેવલ રિઝર્વ]], [[રોયલ મરિન રિઝર્વ|રોયલ મરિન્સ રિઝર્વ]] અને [[રોયલ ઓક્ઝીલરી એર ફોર્સ]]નો સમાવેશ થાય છે.આમ કુલ સક્રિય અને અનામત ફરજ પરની લશ્કરી વ્યક્તિઓની કુલ સંખ્યા આશરે ૪૨૯,500ને એંસી જેટલા દેશોમાં મૂકવામાં આવે છે. યુનાઇટેડ કિંગડમની લશ્કરી ક્ષમતા હોવા છતાં, તાજેતરની વ્યવહારીક સંરક્ષણ નીતિએ એવી ધારણા વ્યક્ત કરી છે કે અત્યંત જરૂર હોય તેવા ઓપરેશન યુતિના એક ભાગની જે હાથ ધરવામાં આવશે.&lt;ref&gt;રાષ્ટ્રીય આંકશાસ્ત્ર ઓફિસ ''યુકે 2005: યુનાઇટેડ કિંગડમ ઓફ ગ્રેટ બ્રિટન અને નોર્ધન આયર્લેન્ડની સત્તાવાર યરબુક'' , પી. 89 &lt;/ref&gt; [[ઓપરેશન પાલીસર|સિયેરા લિયોનમાં દરમિયાનગીરી]], [[બોસ્નીયન યુદ્ધ|બોસ્નીયા]], [[કોસોવો યુદ્ધ|કોસોવો]], [[અફઘાનિસ્તાન]] અને [[ઓપેરશન ટેલિક|ઇરાક]]માં ઓપરેશનને એક બાજુ રાખીને આ તમામ બાબતને એક આધાર તરીકે લેવામાં આવશે. ખરેખર છેલ્લું યુદ્ધ કે જેમાં બ્રિટીશ લશ્કર એકલા હાથે લડ્યં હતું તે 1982નું [[ફોકલેન્ડ યુદ્ધ|ફાકલેન્ડ યુદ્ધ]] હતું, જેમાં તેનો વિજય થયો હતો.

== કાયદો અને ફોજદારી ન્યાય ==
{{main|Law of the United Kingdom}}
[[ચિત્ર:Royal courts of justice.jpg|thumb|ધી રોયલ કોર્ટસ ઓફ જસ્ટિસ ઓફ ઇંગ્લેંડ એન્ડ વોલ્સ ]]
[[યૂનિયન સંધિ|યુનિયન સંધિ]]ના આર્ટિકલ ૧૯ સાથે અગાઉના સ્વતંત્ર દેશોના રાજકીય યુનિયન દ્વારા સર્જવામાં આવેલી હોવાથી યુનાઇટેડ કિંગડમ એકમાત્ર કાનૂની વ્યવસ્થા ધરાવતો નથી, જે સ્કોટલેન્ડની અલગ કાનૂની વ્યવસ્થા અસ્તિત્વમા હોવાની બાંયધરી આપે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|title=The Treaty (act) of the Union of Parliament 1706|publisher=www.scotshistoryonline.co.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=27 મે 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; આજે યુકે પાસે ત્રણ સ્પષ્ટ [[વિશ્વની કાયદેસરની પદ્ધતિ|કાનૂની પદ્ધતિ]] છેઃ [[ઇંગ્લીશ કાયદો]], [[કોર્ટસ ઓફ નોર્ધન આયર્લેન્ડ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ કાયદો]] અને [[સ્કોટસનો કાયદો|સ્કોટ્સ કાયદો]]. તાજેતરના બંધરણીય ફેરફારને કારણે [[યુનાઇટેડ કિંગડમની સુપ્રીમ કોર્ટ|સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ યુનાઇટેડ કિંગડમ]] જોઇ શકાશે જે ઓક્ટોબર 2009માં અસ્તિત્વમાં આવે જે [[હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ]]ની એપેલેટ કમિટીના અપીલ કાર્યો હાથ પર લેશે.&lt;ref&gt;{{PDFlink|[http://www.dca.gov.uk/consult/supremecourt/supreme.pdf Constitutional reform: A Supreme Court for the United Kingdom]|252&amp;nbsp;KB}},બંધારણીય બાબતોનો વિભાગ.૨૨ મે 2006ના રોજ પ્રાપ્ત કરેલું.&lt;/ref&gt; [[ગુપ્ત કાઉન્સીલની ન્યાયિક સમિતિ|જ્યુડિશીયલ કમિટી ઓફ પ્રિવી કાઉન્સીલ]] કે જેમાં [[હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ]] જેવા સમાન સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે તે વિવિધ કોમનવેલ્થ દેશો, યુકે ઓવરસીઝ અને બ્રિટીશ ક્રાઉન ડિપેન્ડસીઝ માટે સૌથી વધુ અપીલ ધરાવતી કોર્ટ છે. 

=== ઇંગ્લેડ, વોલ્સ અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ ===
[[ઇંગ્લીશ કાયદો]] અને [[ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ]] અને [[કોર્ટસ ઓફ નોર્ધન આયર્લેન્ડ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ કાયદો]] એમ બન્નેમાં લાગુ પડે તે જે [[common law|સમાન કાયદા]]ના સિદ્ધાંતને આધારે છે. સમાન કાયદાનો હેતુ એ છે કે કાયદો [[કોર્ટ]]માં બેસનાર [[જજ]] દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, જેઓ તેમની સામે રહેલી બાબત પર તેમની સામાન્ય બુદ્ધિ અને [[ચૂકાદો|પ્રિસીડન્ટ]] (''[[સ્ટેર ડિસીસિસ|સ્ટેર ડિસીસીસ]]'' )ની જાણકારી લાગુ પાડે છે. [[કોર્ટસ ઓફ ઇંગ્લેંડ એન્ડ વોલ્સ|કોર્ટ ઓફ ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ]]નું સંચાલન સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ જ્યુડીકેચર ઓફ ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેમાં [[કોર્ટ ઓફ અપીલ ઓફ ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ|કોર્ટ ઓફ અપીલ]], [[હાઇ કોર્ટ ઓફ જસ્ટિસ|હાઇ કો્ટ ઓફ જસ્ટીસ]] (સિવીલ કેસ માટે) અને [[ક્રાઉન કોર્ટ]] (ફોજદારી કેસો માટે)નો સમાવેશ થાય છે. [[હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ]] (સામાન્ય રીતે ફક્ત ધી હાઉસ ઓપ લોર્ડઝ તરીક ઓળખવામાં આવે છે) એપેલેટ કમિટી હાલમાં [[ઇંગ્લેંડ]], [[વોલ્સ]] અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]માં ફોજદારી અને સિવીલ એમ બન્ને કેસો માટેની ઉચ્ચતમ કોર્ટ છે અને જે કોઇ પણ તે નિર્ણય લે તે અન્ય સ્થળોએ આવેલી ઉપલી નીચલી કોર્ટને બંધનકર્તા રહેશે. ઇંગ્લેડ અને વોલ્સમાં 1981અને 1995ના ગાળામાં ગુન્હાખોરીમાં વધારો થયો હતો, એટલા ઊંચા દરથી 1995થી ૨૦૦૭/8માં એકંદરે ૪૮ ટકાનો ઘટાડો થયો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7511192.stm |title=Police-recorded crime down by 9% |publisher=BBC News |date=17 July 2008|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt; ગુન્હાખોરીના દરમાં ઘટાડો થયો હોવા છતા [[ઇંગ્લેડ અને વોલ્સની જેલની વસતી|ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સમાં જેલની વસતી]] સમાન ગાળા દરમિયાનમાં લગભગ બમણી એટલે કે ૮૦,૦૦૦ કરતા વધુ હતી જે ઇંગ્લંડ અને વોલ્સને પશ્ચિમ યુરોપમાં જેલમાં પુરવાની સંખ્યા દર ૧૦૦,૦૦૦એ 147નો ઊંચા દર થઇ ગયો હતો.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7235438.stm|title=New record high prison population|publisher=BBC News|date=8 February 2008|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt; [[તેણી મેજેસ્ટીની જેલ સેવા|હર મેજેસ્ટીઝ પ્રિઝન સર્વિસ]] કે જે [[ન્યાય મંત્રાલય (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|ન્યાય મંત્રાલય]]ને અહેવાલ આપે છે તે ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સમા આવેલી તમામ [[જેલ|જેલો]]નું સંચાલન કરે છે.

=== સ્કોટલેન્ડ ===
[[ચિત્ર:High Court of Justiciary.jpg|thumb|ધી હાઇકોર્ટ ઓફ જ્યુડિશિયરી – સ્કોટલેન્ડની વડી ફોજદારી કોર્ટ.]]
[[સ્કોટનો કાયદો|સ્કોટ્સ કાયદો]], વર્ણસંકર પદ્ધતિ કે જે સમાન કાયદો અને [[નાગરિક કાયદો (કાયદેસરની પદ્ધતિ)|સિવીલ કાયદા]]ના સિદ્ધાંતો એમ બન્ને પર આધારિત છે, જે [[સ્કોટલેન્ડ]]માં લાગુ પડે છે. સિવીલ કેસ માટે મુખ્ય કોર્ટ [[કોર્ટ ઓફ સેશન]] &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scotcourts.gov.uk/session/index.asp|title=Court of Session - Introduction|publisher=www.scotcourts.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=25 મે 2012|archive-url=https://archive.today/20120525195153/http://www.scotcourts.gov.uk/session/index.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;અને ફોજદારી કેસો માટે [[હાઉકોર્ટ ઓફ જ્યુડિશિયરી|હાઇ કોર્ટ ઓફ જ્યુડિશિયરી]] છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scotcourts.gov.uk/justiciary/index.asp|title=High Court of Justiciary - Introduction|publisher=www.scotcourts.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=5 ઑગસ્ટ 2012|archive-url=https://archive.today/20120805180111/http://www.scotcourts.gov.uk/justiciary/index.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ (સામાન્ય રીતે ફર્ત ધી હાઉસ ઓફ લોર્ડઝ તરીકે ઉલ્લેખ થાય છે)એપેલેટ કમિટી હાલમાં સ્કોટ્સ કાયદા હેઠળ અપીલ માટેની ઉચ્ચતમ કોર્ટ તરીકે સેવા આપે છે, જેમાં કોર્ટ ઓફ સેશનથી અપીલ માટેની રજા સામાન્ય નિયમમાં જરૂરી નથી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.publications.parliament.uk/pa/ld199697/ldinfo/ld08judg/bluebook/bluebk03.htm|title=House of Lords - Practice Directions on Permission to Appeal|publisher=www.publications.parliament.uk|dateformat=dmy|access-date=22 June 2009}}&lt;/ref&gt; [[શેરિફ કોર્ટ|શેરિફ્ફ કોર્ટ]] મોટા ભાગના સિવીલ અને ફોજદારી કેસો ચલાવે છે જેમાં જ્યુરી સાથે ફોજદારી [[કેસ (કાયદો)|કેસો]] ચલાવવાનો સમાવેશ થાય છે, જે શેરિફ્ફ સોલમ કોર્ટ અથવા શેરિફ્ફ સાથે અને જ્યુરી વિના (શેરિફ્ફ સમરી કોર્ટ)તરીકે ઓળખાય છે.[[શેરિફ કોર્ટ|શેરિફ્ફ કોર્ટ]] છ શેરિફ્ફડોમમાં પથરાયેલી ૪૦ શેરિફ્ફ કોર્ટસ સાથે સ્થાનિક કોર્ટ સેવા પૂરી પાડે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scotcourts.gov.uk/introduction.asp|title=Introduction|publisher=www.scotcourts.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=5 ઑગસ્ટ 2012|archive-url=https://archive.today/20120805135430/http://www.scotcourts.gov.uk/introduction.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સ્કોટની કાનૂની પદ્ધતિ ફોજદારી કેસ માટે ત્રણ શક્ય ચૂકાદાઓ લેવામાં વિશિષ્ટ પ્રકારની છેઃ જેમ કે [[ગુન્હો(કાયદો)|ગુનેહગાર]], [[નિર્દોષ છૂટકારો|ગુનેહગાર નહી]] અને ''[[સાબિત થયો નથી|સાબિત નહી થયેલા]]'' .ગુનેહગાર નહી અને સાબિત નહી થયેલા એમ બન્ને [[નવો કેસ|પુનઃકેસ]] ચલાવવાની શક્યતા નહી હોવાથી [[નિર્દોષ છૂટકારો|નિર્દોષ છૂટકારા]]માં પરિણમે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/scotland/article431121.ece?token=null&amp;offset=0&amp;page=1|title=The case for keeping 'not proven' verdict|publisher=www.timesonline.co.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=25 મે 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100525121435/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/scotland/article431121.ece?token=null&amp;offset=0&amp;page=1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;[[ન્યાયના કેબિનેટ સચિવ]] સ્કોટ્ટીશ સરકારના સભ્ય છે અને પોલીસ, કોર્ટસ અને ફોજદારી ન્યાય માટે જવાબદાર છે, અને [[સ્કોટ્ટીશ જેલ સેવા|સ્કોટ્ટીશ પ્રિઝન સર્વિસ]] કે જે સ્કોટલેન્ડમાં આવેલી જેલનું સંચાલન કરે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.scotland.gov.uk/About/14944/Scottish-Cabinet|title=Scottish Cabinet and Ministers|publisher=www.scotland.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=5 October 2008|archive-date=7 સપ્ટેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080907053528/http://www.scotland.gov.uk/About/14944/Scottish-Cabinet|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2007/8માં નોંધાયેલા ગુન્હાઓ ઘટીને 25 વર્ષમાં સૌથી ઓછા ગુન્હાના સ્તરે આવી ગયા હોવા છતા&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7643870.stm|title=Scottish crime 'lowest since 80s'|publisher=BBC News|date=30 September 2008|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt; જેલની સંખ્યા 8,000થી&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sps.gov.uk/default.aspx?documentid=7811a7f1-6c61-4667-a12c-f102bbf5b808|title=Prisoner Population at Friday 22 August 2008|publisher=www.sps.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=28 August 2008|archive-date=7 માર્ચ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307182522/http://www.sps.gov.uk/default.aspx?documentid=7811a7f1-6c61-4667-a12c-f102bbf5b808|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; વધુ છે જે વિક્રમી મથાળે સ્પર્શી રહી છે અને તે જે ક્ષમતાનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું તેના કરતા વધુ છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7587724.stm|title=Scots jail numbers at record high|publisher=BBC News|date=29 August 2008|dateformat=dmy|access-date=21 October 2008}}&lt;/ref&gt;

== ભૂગોળ ==
[[ચિત્ર:United Kingdom labelled map7 vector.svg|thumb|upright|યુનાઇટેડ કિંગડમના દેશો ]]

યુનાઇટેડ કિંગડમના કુલ વિસ્તારમાં આશરે{{convert|245000|km2|sqmi|-1}} ગ્રેટ બ્રિટનના ટાપુઓ, આયર્લેન્ડ (ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ) ટાપુઓ અને નાના ટાપુઓનો એક છઠ્ઠમાંશ ભાગનો સમાવશ થાય છે.તે ઉત્તર એટલાન્ટિક સમુદ્ર અને ઉત્તર સમુદ્રની વચ્ચે {{convert|35|km|mi|0}}આવેલો છે, તેમજ ફ્રાંસના ઉત્તર દરિયાકિનારાની હદમાં પણ છે, જ્યાંથી [[ઇંગ્લીશ ખાડી]] દ્વારા તે અલગ પડે છે. ગ્રેટ બ્રિટન 49 અને 59 એન અક્ષાંશ (શીતલેન્ડ ટાપુ આશરે 61 અંશ એન)અને 8 અંશ ડબ્લ્યુ થી 2 અંશ ઇ રેખાંશ વચ્ચે આવેલો છે.લંડનમાં આવેલા રોયલ ગ્રીનવિચ ઓબ્ઝર્વેટરી [[પ્રાઇમ મેરિડીયન]]ને નક્કી કરતો પોઇન્ટ છે.ઉત્તર-દક્ષિણને સીધી રીતે માપતા ગ્રેટ બ્રિટન{{convert|1100|km|mi|-2}} લંબાઇમાં થોડો નાનો અને તેની પહોળાઇ{{convert|500|km|mi|-2}}માં ભાગ ધરાવે છે, પરંતુ બન્ને પોઇન્ટ વચ્ચેનું સૌથી વધુ અંતર [[જમીનનો અંત|જમીનના અંત]]{{convert|1350|km|mi|-1}} વચ્ચે [[કોર્નવેલ|કોર્નવોલ]] [[કેથનેસ|કેઇથનેસ]] ([[થ્રુસો]] પાસે)માં પેન્ઝાન્સ અને [[જોહ્ન ઓ ગ્રોટ્સ]] પાસે)છે. ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ {{convert|360|km|mi|0|adj=on}}[[રીપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ|રિપલ્બિક ઓફ આયર્લેન્ડ]] સાથે જમીનની સહદમાં ભાગ પડાવે છે.

યુનાઇટેડ કિંગડમ સમશીતોષ્મ [[હવામાન]] ધરાવે છે, જેમાં આખા વર્ષમાં પુષ્કળ વરસાદ રહે છે. તાપમાન સીઝનની સાથે બદલાય છે પરંતુ ભાગ્યે જ અત્યત નીચુ{{convert|-10|C|lk=on}} કે અત્યંત ઉપર{{convert|35|C}} જાય છે.ત્યાં નૈઋત્યનો પવન વાય છે, તેમજ એટલાન્ટિક સમુદ્ર પરથી સતત હળવા અને ભીના સતત વાયરાઓ વાય છે. પૂર્વના ભાગ મોટે ભાગે આ પવનથી આચ્છાદિત રહે છે અને તેથી સૌથી સૂકા હોય છે. એટલાન્ટિકના પ્રવાહોને [[અખાતી પ્રવાહ|અખાતી ખાડી]] ગરમ રાખે છે, તેથી ખાસ કરીને પશ્ચિમમાં હળવો શિયાળો લઇ આવે છે, જ્યાં શિયાળો ખાસ કરીને ઊંચી ટેકરી પરના વિસ્તારમાં ભેજવાળો હોય છે.યુરોપની મુખ્ય જમીનથી નજીક હોવાથી અને ઉત્તરમાં સૌથી ઠવધુ ઠંડી હોવાથી ઇંગ્લેંડના દક્ષિણ પૂર્વમાં ઉનાળો સૌથી ગરમ હોય છે.શિયાળામાં અને વસતઋતુના પ્રારંભમાં બરફવર્ષા થઇ શકે છે, જોકે ઊંચી ટેકરીથી ભાગ્યે જ વધુ પડતી ઊંડાઇએ સ્થાપિત થાય છે. 

[[ચિત્ર:uk topo en.jpg|thumb|left|upright|યુકેની સ્થાનિક ભૂગોળ]][[ઇંગ્લેડની ભૂગોળ|ઇંગ્લેંડ]]નો ભાગ યુકેના આવરણના કુલ વિસ્તારથી અર્ધા જેટલો જ છે. {{convert|130410|km2|sqmi|-1}}. મોટા ભાગના દેશ નીચીજમીનવાળો ભૂપ્રદેશ ધરાવે છે, [[ગોલ્ફના કાણાની રેખા|ટીઝ એક્સ લાઇન]]ની ઉત્તર પશ્ચિમમાં પર્વતીય ભૂપ્રદેશ આવેલો છે, જેમાં લેઇક જિલ્લાના [[લેઇક ડિસ્ટ્રીક્ટ|કમ્બ્રીયન પર્વતો]], [[પેન્નીન્સ|પેનિન્સ]] અને [[પિક ડિસ્ટ્રીક્ટ|પીક જિલ્લા]]ના [[ચૂનો|ચૂનાના પર્વતો]], [[એક્સમૂર]] અને [[ડાર્ટમૂર]]નો સમાવેશ થાય છે. [[નદી થેમ્સ|થેમ્સ]], [[નદી સેવર્ન|સેવર્ન]] અને [[હંબર]] એ મુખ્ય નદીઓ અને નદીમુખ છે. ઇંગ્લેંડનો સૌથી ઊંચો પર્વત [[સ્કાફેલ પાઇક]] છે, જે [[લેઇક ડિસ્ટ્રીક્ટ|લેઇક જિલ્લા]]{{convert|978|m|ft|0}}માં આવેલો છે. ઇંગ્લેંડ અસંખ્ય મોટા શહેરો ધરાવે છે, જેમાં યુરોપીય સંઘમાં ટોચના 50 [[મોટા શહેર વિસ્તારો|મોટા શહેરી વિસ્તારો]]માંના છનો સમાવેશ થાય છે.

[[સ્કોટલેન્ડની ભૂગોળ|સ્કોટલેન્ડ]] યુકેના કુલ વિસ્તારના ત્રીજા ભાગમાં સમાયેલું છે, {{convert|78772|km2|sqmi|-1}},&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |title=Scotland Facts |publisher=www.scotland.org |accessedaymonth=16 July |accessyear=2008 |access-date=2009-10-05 |archive-date=2008-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621045248/http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;જેમાં આશરે ૮૦૦ જેટલા [[સ્કોટલેન્ડના ટાપુઓની યાદી|ટાપુઓ]],&lt;ref&gt;[http://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to--scottish-islands-754070.html સ્કોટ્ટીશ આઇલેન્ડની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301063015/http://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to--scottish-islands-754070.html |date=2011-03-01 }} independent.co.uk, 19 મે 2001&lt;/ref&gt; મુખ્યત્વે પશ્ચિમ અને મુખ્ય જમીનની ઉત્તરે આવેલા વિખ્યાત [[હેબ્રીડ્ઝ|હબ્રિજ]], [[ઓર્કની|ઓર્કની ટાપુઓ]] અને [[શીટલેન્ડ|શીટલેન્ડ ટાપુઓનો]] સમાવેશ થાય છે.સ્કોટલેન્ડની સ્થાનિક ભૂગોળ [[દોષ (ભૂસ્તરશાસ્ત્ર)|જિયોલોજિકલ રોક ફ્રેક્ચર]]{{ndash}} એવા [[હાઇલેન્ડ બાઉન્ડ્રી ફોલ્ટ]]{{ndash}}થી અલગ પડે છે, જે સ્કોટ્ટીશ મુખ્ય જમીનને વાંકીચૂંકી બનાવે છે અને [[હેલેન્સબર્ઘ|હેલેન્સબર્ગ]]થી [[સ્ટોનહેવન]] સુધી જાય છે. દોષરેખા બન્નેને અલગ અલગ પ્રદેશ તરીકે જુદા પાડે છે; જેમાં ઉત્તર અને પશ્ચિમમાં [[સ્કોટ્ટીશ હાઇલેન્ડઝ|હાઇલેન્ડઝ]] અને [[સ્કોટ્ટી લોલેન્ડઝ|લોલેન્ડ]] દક્ષિણથી પૂર્વનો સમાવેશ થાય છે. વધુ ખાડાટેકરા વાળા હાઇલેન્ડ પ્રદેશમાં [[બેન નેવીસ|બેન નેવિસ]] કે જે [[બ્રિટીશ ટાપુઓ|બ્રિટીશ ટાપુ]]માં {{convert|1343|m|ft|0}}સર્વોચ્ચ પોઇન્ટ છે તેના સહિત સ્કોટલેન્ડના પર્વતીય પ્રદેશનો સમાવેશ થાય છે. નીચીજમીનવાળા પ્રદેશો ખાસ કરીને [[ક્લાઇડનો ફાંટો|ફિર્થ ઓફ ક્લાઇડ]] અને [[ચતુર્થનો ફાંટો|ફિર્થ ઓફ ફોર્થ]]ની વચ્ચે જમીનનો સાંકડો ભાગ [[સેન્ટ્રલ લોલેન્ડઝ|સેન્ટ્ર્લ બેલ્ટ]] તરીકે ઓળખાય છે, જે સુંદર છે અને સ્કોટલેન્ડના સૌથી મોટા શહેર એવા [[ગ્લાસગો]] અને દેશની રાજધાની અને રાજકીય કેન્દ્ર એવા [[એડિનબર્ગ]] સહિતની મોટાભાગની વસતીનું ઘર છે. 
[[ચિત્ર:BenNevis2005.jpg|thumb|સ્બેકોટલેન્ડમાં નેવિસ, બ્રિટીશ ટાપુઓમાં ઊંચામાં ઊચો પોઇન્ટ છે.]]
[[વોલ્સની ભૂગોળ|વોલ્સ]] કુલ યુકેના આવરણ{{convert|20758|km2|sqmi|-1}}ના દશમા ભાગ કરતા ઓછો ભાગ ધરાવે છે. વોલ્સ મોટે ભાગે પર્વતીય વિસ્તાર છે, જોકે [[દક્ષિણ વોલ્સ]]માં [[ઉત્તર વોલ્સ|ઉત્તર]] અને [[મધ્ય વોલ્સ]]ની તુલનામાં ઓછા પર્વતો છે. મુખ્ય વસતી અને ઔદ્યોગિક વિસ્તારો દક્ષિણ વોલ્સમાં છે, જેમાં દરિયાકિનારાના શહેર કાર્ડિફ્ફ (રાજધાની, રાજકીય અને આર્થિક કેન્દ્ર), સ્વાનસી અને ન્યુપોર્ટ અને [[દક્ષિણ વોલ્સ ખીણ|દક્ષિણ વોલ્સ વેલીઝ]] તેના ઉત્તરમાં સમાવેશ કરે છે.વોલ્સમાં સૌથી ઊંચા પર્વતોમાં [[સ્નોડોનીયા]] અને [[સ્નોડોન|સ્નોડાઉન]] ({{lang-cy|Yr Wyddfa}})નો સમાવેશ થાય છે, જે 1,085 મી (3,560 ફૂટ)સૌથી ઊંચો વોલ્સનો પર્વત છે.14 (કદાચ શક્યતઃ 15)વેલ્શ પર્વતો 3,000(914 મી)ફૂટથી વધુ ઊંચાઇના છે અને તે સામૂહિક રીતે [[વેલ્શ 3000]]તરીકે ઓળખાય છે.વોલ્સ ૧,200કીમી (૭૫૦ માઇલ્સ)નો દરિયાકિનારો ધરાવે છે.વેલ્શની મુખ્યજમીનની સામે વિવિધ [[આઇસલેન્ડ|ટાપુઓ]] આવેલા છે, જેમાંનો સૌથી ઊંચો [[એન્જલસે]] (''વીનીઝ મોન'' ) ઉત્તરપૂર્વમાં આવેલા છે. [[આયર્લેન્ડની ભૂગોળ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]] ફ્કત(1/} ધરાવે છે અને મોટે ભાગે ટેકરીવાળો છે.તેમાં [[લોઘ નિયાધ|લૌફ નિયાઘ]],(1/} યુકેમાં સૌથી મોટું સ્થળ અને [[આયર્લેન્ડ]]નો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm |title=Geography of Northern Ireland |publisher=University of Ulster |dateformat=dmy |access-date=22 May 2006 |archive-date=18 જાન્યુઆરી 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118133131/http://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં સૌથી ઊંચો પર્વત [[સ્લીવ ડોનાર્ડ|સ્લિવ ડોનાર્ડ]] {{convert|849|m|ft|0}}[[વિલાપ કરતા પર્વતો|મૌર્ન પર્વતો]]માં આવેલો છે.

=== શહેરો અને નગરજૂથ ===
યુકેના વ્યક્તિગત દશોની રાજધાની આ પ્રમાણે છેઃ બેલફાસ્ટ (ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ),કાર્ડિફ્ફ, એડિનબર્ગ (સ્કોટલેન્ડ)અને લંડન (ઇંગ્લેંડ); છેલ્લું એકંદરે યુકેની રાજધાની પણ છે. 

સૌથી મોટા નગરજૂથો આ પ્રમાણે છે:
* [[ગ્રેટ લંડન શહેરી વિસ્તાર|ગ્રેટર લંડન શહેરી વિસ્તાર]] - 8.5&amp;nbsp;મિલીયન
* [[પશ્ચિમ મિડલેન્ડઝ નગરજૂથ|પશ્ચિમ મિડલેન્ડઝ નગજરૂથ]] - 2.3&amp;nbsp;મિલીયન
* [[ગ્રેટ માન્ચેસ્ટર શહેરી વિસ્તાર|ગ્રટર માન્ચેસ્ટર શહેરી વિસ્તાર]] - 2.2&amp;nbsp;મિલીયન
* [[પશ્તિમ યોર્કશાયર શહેરી વિસ્તાર|પશ્ચિમ યોર્શાયર શહેરી વિસ્તાર]] - 1.5&amp;nbsp;મિલીયન
* [[ગ્રેટર ગ્લાસગો]] - 1.2&amp;nbsp;મિલીયન

== ડેમોગ્રાફી (વસતીમાં જન્મ, મૃત્યુ, રોગ વગેરેનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ) ==
દર દશ વર્ષે યુકેના સમગ્ર ભાગમાં [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં વસતી|વસતી ગણતરી]]હાથ ધરવામા આવે છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp|title=Census Geography|publisher=www.statistics.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=10 October 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020607155455/http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp|archive-date=7 June 2002}}&lt;/ref&gt;[[રાષ્ટ્રીય આંકડાશાસ્ત્રની ઓફિસ|ઓફિસ ફોર નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ]] ઇંગ્જલેડ અને વોલ્સમાં માહિતી એકત્ર કરવા માટે જવાબદાર છે. [[સ્કોટલેન્ડની જનરલ રજિસ્ટર ઓફિસ|જનરલ રજિસ્ટર ઓફિસ ફોર સ્કટલેન્ડ]] અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ આંકડાશાસ્ત્ર અને સંશોધન એજન્સી|નોર્ધન આયર્લેન્ડ સ્ટેટિસ્ટિક્સ એન્ડ રિસર્ચ એજન્સી]] બન્ને પોતપોતાના દેશોમાં વતી ગણતરી માટે જવાબદાર છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ons.gov.uk/about/surveys/census/index.html|title=Census|publisher=www.ons.gov.uk|dateformat=dmy|access-date=11 October 2008|archive-date=1 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201132440/http://www.ons.gov.uk/about/surveys/census/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== વસતી ===
તાજેતરની [[યુનાઇટેડ કિંગડમ વસતી 2001|2001માં વસતી]]અનુસાર, યુનાઇટેડ કિંગડમની કુલ વસતી 58,789,194, હતી જે [[યુરોપિય મંડળ|યુરોપીય સંઘ]]માં ત્રીજા ક્રમની સૌથી મોટી છે,અને [[કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન્સ|કોમનવેલ્થ]]માં પાંચમા ક્રમની સૌથી મોટી અને વિશ્વમાં સૌથી મોટી વસતીમાં 21માં ક્રમે આવે છે. 2007ના મધ્યમાં એવું મનાતું હતું કે વસતી વધીને 60,975,000થઇ છે.&lt;ref name=&quot;Population2007&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=6|title=Population estimates: UK population grows to 60,975,000|date=21 August 2008|publisher=Office for National Statistics|accessdaymonth=23 August|accessyear=2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20021202165044/http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=6|archive-date=2 December 2002}}&lt;/ref&gt; પ્રવર્તમાન વસતી વધારો કુલ[[કાયમી વસવાટ|ઇમીગ્રેશન]]ને કારણે છે, પરંતુ વધતો જતો [[ફલદ્રુપતા દરને આધારે દેશો અને પ્રદેશોની યાદી|જન્મ દર]]અને વધી રહેલી આવરદાએ પણ તેમાં ફાળો આપ્યો છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/business/2006/aug/25/immigrationasylumandrefugees.asylum |title=Rising birth rate, longevity and migrants push population to more than 60&amp;nbsp;million |publisher=The Guardian |date=25 August 2006|dateformat = dmy|access-date=25 August 2006}}&lt;/ref&gt;૨૦૦૭ મધ્યની વસતી એવું પણ દર્શાવે છે કે સૌપ્રથમ વાર યુકે ૧૬ વર્ષથી નીચેની વયના બાળકોને બદલે વધુ નિવૃત્ત લોકોનું ઘર બની ગયું છે. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2008/aug/22/population.socialtrends|title=Ageing Britain: Pensioners outnumber under-16s for first time|last=Travis|first=Alan|date=22 August 2008|work=The Guardian|accessdaymonth=23 August|accessyear=2008}}&lt;/ref&gt;

ઇંગ્લેંડની વસતી 2007ના મધ્યમાં 51.1 મિલીયન હોવાનું મનાતું હતું. &lt;ref name=&quot;natpop&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/popest0808.pdf|title=Population estimates: UK population approaches 61 million in 2007|date=21 August 2007|publisher=Office for National Statistics|format=PDF|accessdaymonth=28 August|accessyear= 2008|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080821110543/http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/popest0808.pdf|archive-date=21 August 2008}}&lt;/ref&gt; વિશ્વમાં આ દેશ સૌથી વસતી ગીચતા ધરાવતો દેશ છે જેમાં 2003ના મધ્યમાં દર ચોરસ કિલોમીટરે ૩૮૩ લોકો રહેતા હતા,&lt;ref name=&quot;2003density&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=760|title=Population: UK population grows to 59.6 million|date=28 January 2005|publisher=Office for National Statistics|accessdaymonth = 20 August|accessyear=2008}}&lt;/ref&gt;જેમાં ખાસ કરીને લંડન અને દક્ષિણ પૂર્વમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. 2007ના મધ્યના અંદાજ અનુસાર સ્કોટલેન્ડની વસતી ૫.૧ મિલીયન હોવાનું મનાતું હતું, વોલ્સની ૩ મિલીયન અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડની ૧.૮ મિલીયન હોવાનું મનાતુ હતું. &lt;ref name=&quot;natpop&quot;/&gt;જે ઇંગ્લેંગડની તુલનામાં ઓછી વસતી ગીચતા ધરાવે છે. ઇંગ્લેડની તુલનામાં {{convert|383|PD/km2|PD/sqmi}}, અગાઉના વર્ષના સમાન ગાળાના આંકડાઓ{{convert|142|PD/km2|PD/sqmi|abbr=on}} વોલ્સ {{convert|125|PD/km2|PD/sqmi|abbr=on}}અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ માટે અને {{convert|65|PD/km2|PD/sqmi|abbr=on}} સ્કોટલેન્ડ માટે 2003ના મધ્યમાં અત્યંત નાના હતા. &lt;ref name=&quot;2003density&quot;/&gt;

2007માં, આખા યુકેમાં સરેરાશ [[કુલ ફળદ્રુપતા દર#પુરવણી દરો|કુલ જન્મદર]] (ટીએફઆર) સ્ત્રીદીઠ ૧.૯૦ બાળકોનો હતો. &lt;ref name=&quot;Fertility2007&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?ID=951|title=Fertility: Rise in UK fertility continues|publisher=Office for National Statistics|date=21 August 2008|accessdaymonth=23 August|accessyear=2008}}&lt;/ref&gt; એવું મનાય છે કે 2008માં [[ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ|ઇંગ્લેંડ અન વોલ્સ]]નો જન્મદર વધીને સ્ત્રીદીઠ 1.95નો થઇ ગયો હતો. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1185465/Baby-boom-Nearly-quarter-babies-born-mothers-outside-UK-birth-rate-hits-time-high.html|title=Baby boom: Nearly quarter of babies are born to mothers from outside the UK as birth rate hits all-time high|date=22 May 2009|access-date=21 May 2009}}&lt;/ref&gt;કેમ કે 709,000 બાળકો તે વર્ષે જન્મ્યા હતા જે ત્રિમાસિક ગાળા દરમિયાનમાં વિદેશી માતાની કૂખે જન્મદર સ્ત્રી દીઠ 2.2 બાળકોનો હતો, જ્યારે બ્રિટીશમાં જન્મેલ માતાનો જન્મદર સરેરાશ 1.6 બાળકનો રહ્યો હતો. વધી રહેલો જન્મ દર પ્રવર્તમાન વસતી વૃદ્ધિમાં ફાળો આપી રહ્યો છે, ત્યારે 1964માં બાળક જન્મ દર ્ત્રીદીઠ ૨.૯૫ બાળકોના સ્તેર રહ્યો હતો&lt;ref name=&quot;Fertility2007&quot;/&gt;જે રિપ્લેસમેન્ટ દર 2.1 કરતા નીચો છે, પરંતુ 2001ના રેકોર્ડ નીચા દર 1.63 કરતા વધુ છે. &lt;ref name=&quot;Fertility2007&quot;/&gt; સ્કોટલેન્ડમાં સૌથી નીચો જન્મ દર સ્ત્રીદીઠ 1.73 બાળકોનો અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં સૌથી વધુ 2.02 બાળકોનો રહ્યો હતો. 

=== કાયમી વસવાટ (ઇમીગ્રેશન) ===
અન્ય કેટલાક યુરોપીય દેશોની વિરુદ્ધમાં ઇમીગ્રેશન વસતી વધારામાં ફાળો આપી રહ્યું છે,&lt;ref&gt;[http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23542455-details/Immigration+and+births+to+non-British+mothers+pushes+British+population+to+record+high/article.do બ્રિટીશ સિવાયની માતાઓના કાયમી વસવાટ અને તેમણે આપેલા જન્મ બ્રિટીશ વસતીને વિક્રમી મથાળે પહોંચાડી છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210072321/http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23542455-details/Immigration+and+births+to+non-British+mothers+pushes+British+population+to+record+high/article.do |date=2008-12-10 }}, આ લંડન છે, ૨૨ ઓગસ્ટ 2008&lt;/ref&gt;જે ૧૯૯૧ અને 2001ની વચ્ચે વસતી વધારા માટે અર્ધો અડધ જેટલું જવાબદાર છે. [[યુરોપિય મંડળ|યુરોરીયન સંઘ]]ના નાગરિકોને રહેવાનો અને સભ્ય રાજયમાં કામ કરવાનો અધિકાર છે&lt;ref&gt;[http://europa.eu/scadplus/leg/en/lvb/l33152.htm યૂનિયન નાગરિક અને તેમના પરિવારનો સભ્ય રાજ્યોમાં મુક્ત પણે ફરવાનો અને નિવાસ કરવાનો હક્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204054324/http://europa.eu/scadplus/leg/en/lvb/l33152.htm |date=2012-02-04 }} યુરોપ.ઇયુ, 6 નવેમ્બર 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન કરાયેલું&lt;/ref&gt; અને છ ઇમીગ્રન્ટમાંથી એક [[પૂર્વીય યુરોપ|પૂર્વ યુરોપ]]હતો આ એ દેશો છે જે 2004માં ઇયુમાં જોડાયા હતા, જેમાં મોટા ભાગના લોકો [[નવું કોમનવેલ્થ|ન્યૂ કોમનવેલ્શ]]દેશોમાંથી આવતા હતા. &lt;ref&gt;
{{cite web
 |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1569400/Emigration-soars-as-Britons-desert-the-UK.html
 |title=Emigration soars as Britons desert the UK}}
&lt;/ref&gt; સંક્રતિ વ્યવસ્થાઓ રોમન્સ અને બલ્ગેરીયન્સને લાગે વળગે છે જેમના દેશો જાન્યુઆરી 2007માં ઇયુમાં જોડાયા હતા.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2007/sep/23/immigration.eu|title=Home Office shuts the door on Bulgaria and Romania|last=Doward|first=Jamie|coauthors=Temko, Ned|date=2007-09-23|work=The Observer|page=2|access-date=2008-08-23}}&lt;/ref&gt; સત્તાવાર આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ૨,૩ મિલીયન કુલ માઇગ્રન્ટ (સ્થળાંતર થયેલા)&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/news/article-1023512/Third-World-migrants-2-3m-population-boom.html અમારી ૨.૩એમ વસતી પાછળ ત્રીજા વિશ્વનું સ્થળાંતર કારણભૂત છે], ડેઇલી મેઇલ, 3 જૂન 2008&lt;/ref&gt;લોકો 1997થી બ્રિટન જતા રહ્યા હતા,&lt;ref&gt;[http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575160-details/Tories+get+tough+on+immigration+after+Labour's+U-turn/article.do ટોરીઝ કાયમી વસવાટના આકરા નિયંત્રણ માટે કહે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081021051705/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575160-details/Tories+get+tough+on+immigration+after+Labour%27s+U-turn/article.do |date=2008-10-21 }}, આ લંડન છે, 20 ઓક્ટોબર 2008&lt;/ref&gt;તેમાંના 84% યુરોપની બહારના હતા,&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/labour/3230463/Immigration-Phil-Woolas-admits-Labour-responsible-for-string-of-failures.html કાયમી વસવાટ: ફિલ વૂલાસ સતત નિષ્ફળતાઓ માટે લેબરને જવાબદાર માને છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523205821/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/labour/3230463/Immigration-Phil-Woolas-admits-Labour-responsible-for-string-of-failures.html |date=2010-05-23 }}, ટેલિગ્રાફ, 21 ઓક્ટોબર 2008&lt;/ref&gt;અને વધુ 7મિલીયન લોકો 2031સુધીમાં જશે તેવું મનાય છે,&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/7602526.stm માઇગ્રન્ટ નિયંત્રણ યોજનાને ફગાવતા પ્રધાન], બીબીસી સમાચાર, 8 સપ્ટેમ્બર 2008&lt;/ref&gt;જોકે આ આંકડાઓ વિવાદાસ્પદ છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1538598/Immigration-%27far-higher%27-than-figures-say.html |title=Immigration 'far higher' than figures say |publisher=The Telegraph |date=2007-01-05 |access-date=2007-04-20 |archive-date=2008-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080529014735/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1538598/Immigration-%27far-higher%27-than-figures-say.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
છેલ્લા સત્તાવાર આંકડાઓ દર્શાવે છે કે 2007માં યુકેમાં કુલ ઇમીગ્રેશન આંક 237,000હતો જે, પાછલા વર્ષના 191,000 કરતા વધુ છે. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7737134.stm યુકેનમાં કુલ સ્થળાંતરીત લોકોની સંખ્યા 237,૦૦૦ સુધી] બીબીસી સમાચાર, 19 નવેમ્બર, 2008&lt;/ref&gt; યુકેમાં વિદેશી જન્મેલા લોકોનું પ્રમાણ અન્ય યુરોપીયન દેશોની તુલનામાં થોડું નીચે છે,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=402 |title=Europe: Population and Migration in 2005 |author=Rainer Muenz |publisher=Migration Policy Institute |month=June | year=2006 |access-date = 2007-04-02}}&lt;/ref&gt;જ્યારે ખરેખર આંક આગામી બે દાયકામાં કદાચ બમણો થઇને ૯.1મિલીયનથી વધુના આંકે સ્પર્શી જશે. &lt;ref name=&quot;immigrants&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1577120/Britain-to-have-'9.1m-immigrants-by-2030'.html|title=Britain to have '9.1&amp;nbsp;m immigrants by 2030'|publisher=Daily Telegraph|access-date=2009-10-05|archive-date=2008-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080601163417/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1577120/Britain-to-have-%279.1m-immigrants-by-2030%27.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; તેજ સમયે ઇમીગ્રેશનને કારણે ઓછામાં ઓછા 5.5&amp;nbsp;મિલીયન બ્રિટીશમાં જન્મેલા લોકો વિદેશમાં રહે છે,&lt;ref name=&quot;BritsAbroad&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |title=Brits Abroad: Mapping the scale and nature of British emigration |author=Dhananjayan Sriskandarajah and Catherine Drew |publisher=Institute for Public Policy Research |date=2006-12-11 |access-date=2007-01-20 |archive-date=2007-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070828011816/http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/in_depth/brits_abroad/html/default.stm |title=Brits Abroad |publisher=BBC News |access-date = 2007-04-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6210358.stm |title=5.5&amp;nbsp;m Britons 'opt to live abroad' |publisher=BBC|date=2006-12-11 |access-date = 2007-04-20}}&lt;/ref&gt;જેમાં ટોચના ત્રણ સ્થળો જેમ કે [[ઓસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલીયા]], [[સ્પેઇન]], અને [[અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]નો સમાવેશ થાય છે. &lt;ref name=&quot;BritsAbroad&quot;/&gt; 

[[ચિત્ર:United Kingdom foreign born population by country of birth.png|thumb|upright=1.5|left|જન્મના દેશ દ્વારા વિદેશમાં જન્મેલી વસતી ]]
[[ચિત્ર:British expats countrymap.svg|thumb|upright=1.5|left|વિદેશમાં વસતો બ્રિટીશ નાગરિક ]]

2006માં ૧૪૯,૦૩૫ બ્રીટશ નાગરિકત્વ માટેની હતી, જે ૨૦૦૫ કરતા ૩૨ ટકા ઓછી છે. 2006માં જેટલા લકોને નાગરિકત્વ અપાયું તેનો આંક 154,૦૯૫ હતો, જે 2005ની તુલનામાં 5% ઓછો છે. સૌથી વધુ જૂથોને બ્રિટીશ નાગરિકત્વ અપાયું હતું તેમાં [[ભારત]], [[પાકિસ્તાન]], [[સોમાલિયા|સોમાલીયા]] અને [[ફિલીપીન્સ]]ના લોકોનો માવેશ થાય છે. &lt;ref&gt;જોહ્ન ફ્રીલવ મેનસાહ, [http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs07/hosb0807.pdf વ્યક્તિઓને બ્રિટીશ નાગરિકત્વ અપાયું યુનાઇટેડ કિંગડમ, 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070620072431/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs07/hosb0807.pdf |date=2007-06-20 }}, હોમ ઓફિસ સ્ટેટિસ્ટિકલ બુલેટીન 08/07, ૨૨ મે 2007, 21 સપ્મેમ્બર 2007ના રોજ મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; 21.9% કુલ બાળખો ઇંગ્લેડ અને વોલ્સમાં 2006માં જન્મ્યા હતા, જેમની માતાઓ યુકેની બહારની હતી(669,601માંથી 146,956), એમ 2007માં પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવેલી સત્તાવાર સ્ટેટિસ્ટિક્સ યાદીમાં જણાવ્યુ્ હતું. &lt;ref&gt;[http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=369 ૨૬ વર્ષોમાં સૌથી વધુ પ્રજનન દર]નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ , 13 એપ્રિલ 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; 

ઓગસ્ટ 2007માં પ્રકાશિત થયેલા આંકડાઓ એવો નિર્દેશ આપે છે કે 682,940&amp;nbsp;લોકોએ [[કામદાર નોંધણી યોજના|વર્કર રજિસ્ટ્રેશન સ્કીમ]] (મધ્ય અને પૂર્વીય યુરોપીયન રાજ્યો કે જે ઇયુમાં 2004માં જોડાયા હતા)માં ૧ મે ૨૦૦૪ અને ૩૦ જૂન 2007ની વચ્ચે અરજી કરી હતી, જેમાંથી 656,395 ને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. &lt;ref&gt;{{cite web|publisher=UK Border Agency, Department for Work and Pensions, HM Revenue &amp; Customs and Communities and Local Government|url=http://www.ind.homeoffice.gov.uk/sitecontent/documents/aboutus/reports/accession_monitoring_report/report16/may04jun08.pdf?view=Binary|title=Accession Monitoring Report: May 2004-June 2008|access-date=2007-08-26|archive-date=2008-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023085803/http://www.ind.homeoffice.gov.uk/sitecontent/documents/aboutus/reports/accession_monitoring_report/report16/may04jun08.pdf?view=Binary|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; સ્વ-રોજગાર કામદારો અને લોકો કે જે કામ કરતા નથી (વિદ્યાર્થીઓ સહિત)તેમને આ યોજના હેઠળ નોંધણી કરાવવાની જરૂર નથી, તેથી આ આંકડાઓ ઇમીગ્રેશન પ્રવાહ પર નીચલી મર્યાદા સુચવે છે. આ આંકડાઓ એવું દર્શાવતા નથી કે કેટલા ઇમીગ્રન્ટસ ઘરે પરત ફર્યા છે, પરંતુ ૩૦ જૂન 2007ના રોજ પૂરા થતાં ૧૨ મહિનામાં અરજી કરનારાઓમાંથી 56% જેટલા લોકો વધુમાં વધુ ત્રણ મહિના સુધી રહેવાનું આયોજન કરતા હતા તેવું જાણવા મળ્યું છે, જેની સાથે નવા ઇયુ રાજ્યોમાંથી 2005માં કુલ માઇગ્રેશન આંક 64,000છે. &lt;ref name=&quot;ONS&quot;&gt;
{{cite web
 |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=1311
 |title=International migration: Net inflow rose in 2004
 |publisher=Office for National Statistics
 |date=15 December 2005
 |dateformat = dmy|access-date=22 November 2006}}
&lt;/ref&gt;સંશોધન સુચવે છે કે આશરે ૧ મિલીયન લોકો નવા ઇયુથી સભ્ય રાજ્યોમાંથી યુકેમાં એપ્રિલ 2008માં જતા રહ્યા હતા, પરંતુ તેમાંના અર્ધા લોકો ક્યાં તો ઘરે પરત ફરી ગયા છે અથવા તો કોઇ ત્રીજા દશમા ચાલ્યા ગયા છે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ippr.org/members/download.asp?f=%2Fecomm%2Ffiles%2Ffloodgates%5For%5Fturnstiles%2Epdf|title=Floodgates or turnstiles? Post-EU enlargement migration flows to (and from) the UK|author=Naomi Pollard, Maria Latorre and Dhananjayan Sriskandarajah|publisher=Institute for Public Policy Research|date=2008-04-30|access-date=2008-04-30|archive-date=2009-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090421131227/http://www.ippr.org/members/download.asp?f=%2Fecomm%2Ffiles%2Ffloodgates_or_turnstiles.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7372025.stm|title=Half EU migrants 'have left UK'|publisher=BBC News|date=2008-04-30|access-date = 2008-04-30}}&lt;/ref&gt;યુકેમાં દર ચારમાથી એક [[પોલ્સ|પોલે(પોલેન્ડનો વતની)]]ત્યાં આજીવન રહેવાનું આયોજન કર્યું હતું એમ સર્વે જણાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-509042/One-Poles-Britain-plan-stay-life-says-survey.html|title=One in every four Poles in Britain plan to stay for life, says survey}}&lt;/ref&gt; યુકેમાં [[2008ની આર્થિક કટોકટી]]અને [[પોલેન્ડ]]માં વૃદ્ધિ પામતા જતા અર્થતંત્રએ [[પોલ્સ]]થી લઇને યુકેમાં માઇગ્રન્ટ થતા લોકો માટે આર્થિક પ્રોત્સાહનોમાં ઘટાડો કર્યો હતો. &lt;ref&gt;[http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575019-details/Packing+up+for+home:+Poles+hit+by+UK's+economic+downturn/article.do ઘરે જવા માટે પેકિંગ: યુકેની આર્થિક પીછેહઠથી અસર પામેલા પોલેન્ડના નિવાસીઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023063415/http://www.thisislondon.co.uk/standard/article-23575019-details/Packing+up+for+home%3A+Poles+hit+by+UK%27s+economic+downturn/article.do |date=2008-10-23 }}, આ લંડન છે, 20 ઓક્ટોબર 2008&lt;/ref&gt; 

[[રાષ્ટ્રીય વીમો|નેશનલ ઇન્સ્યોરન્સ]] માહિતી સુચવે છે કે 2.5&amp;nbsp;મિલીયન વિદેશી કામદારો કામ માટે યુકેમાં ચાલ્યા ગયા હતા(જે લોકો ઓઠા સમય માયે જાય છે તેમના સહિત), જેમાં મોટા ભાગના લોકો ૨૦૦૨ અને 2007ની મધ્યમાં ઇયુ દેશોના હતા. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/6913296.stm|title=UK gets 2.5&amp;nbsp;m new foreign workers|date=24 July 2007}}&lt;/ref&gt;યુકેની સરકાર હાલમાં [[યુરોપીયન આર્થિક વિસ્તાર|યુરોપીયન ઇકોનોમિક એરિયા]]થી બહારના લોકો માટે[[પોઇન્ટસ આધારિત કાયમી વસવાટની પદ્ધતિ (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|પોઇન્ટસ આધારિત ઇમીગ્રેશન પદ્ધતિ]]અમલમાં લાવી રહી છે જે પ્રવર્તમાન યોજનાને બદલાવશે, જેમાં સ્કોટ્ટીશ સરકારના[[નવેસરની પ્રતિભા પ્રયત્ન|ફ્રેશ ટેલેન્ટ ઇનીશિયેટિવ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે. 

=== એથનિક જૂથો ===
યુકેની આજના દિવસની વસતી [[બ્રિટીશ ટાપુઓનો ઉત્પત્તિ ઇતિહાસ|વિવિઝ એથનિક સ્ટોક્સથી ઉતરતી]], જેમાં મુખ્યત્વે [[પિક્ટીશ|પ્રિ-સેલ્ટીક]], [[સેલ્ટસ|સેલ્ટીક]], [[રોમન નાગરિક|રોમન]], [[એન્ગ્લો સેક્સન|એંગ્લો-સેક્સોન]] અને [[નોર્મન્સ|નોર્મન]]નો સમાવેશ થાય છે. 1945થી [[આફ્રિકા]], [[કેરિબિયન|કેરિબીયન]] અને [[દક્ષિણ એશિયા]]માંથી થયેલા નોંધપાત્ર ઇમીગ્રેશનને [[બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય]]દ્વારા રચવામાં આવેલા કાનૂનનુ રક્ષણ છે. Migration from new EU member states in [[મધ્ય યુરોપ|મધ્ય]]અને [[પૂર્વીય યુરોપ|પૂર્વ યુરોપ]]માં 2004થી નવા ઇયુ સભ્ય રાજ્યોમાથી થયેલું માઇગ્રેશન આ વસતી જૂથોની વૃદ્ધિમાં પરિણમ્યુ છે, પરંતુ ૨૦૦૮ અનુસાર આ વલણ વિપરીત બન્યુ છે અને આમાંના મોટા ભાગના માઇગ્રન્ટ ઘરે પરત ફરી રહ્યા છે, જેના કારણે આ જૂથોનું કદ અજાણ રહ્યું છે. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/7374683.stm 'પોલેન્ડ પાછા વળવા માટે મે યુકે શા માટે છોડી દીધું'], બીબીસી સમાચાર&lt;/ref&gt; [[યુનાઇટેડ કિંગડમ વસતી 2001|2001]]અનુસાર, વસતીના 92.1% તેમની જાતને ગોરા તરીકે ઓલખી કાઢી હતી, જેના લીધે યુકેની વસતીના 7.9%&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=764&amp;Pos=4&amp;ColRank=1&amp;Rank=176 |title=Ethnicity: 7.9% from a non-White ethnic group |publisher=Office for National Statistics |date=2004-06-24 |access-date = 2007-04-02|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090909132851/http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=764&amp;Pos=4&amp;ColRank=1&amp;Rank=176|archive-date=2009-09-09}}&lt;/ref&gt;લોકોએ મિશ્ર જાતિ અથવા તો [[લઘુમતિ જૂથ|એથનિક લઘુમતી]] તરીકે ઓળખાવી હતી. 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;text-align:right;font-size:100%&quot;
|-
! width=&quot;200px&quot;| [[એથનિક જૂથ]] 
! [[વસતી]] 
! કુલની % *
|-
|  align=&quot;left&quot;| [[વ્હાઇટ પોલ|શ્વેત]] 
|  {{commas|54153898}} 
|  92.1% 
|  align=&quot;left&quot;| [[કાળી પ્રજા|કાળા]] 
|  {{commas|1148738}} 
|  2.0% 
|  align=&quot;left&quot;| [[બહુવંશીય|મિશ્ર જાતિ]] 
|  {{commas|677117}} 
| 1.2%
|  align=&quot;left&quot;| [[હ્રિટીશ ભારતીય|ભારતીય]] 
|  {{commas|1053411}} 
|  1.8% 
|  align=&quot;left&quot;| [[બ્રિટીશ પાકિસ્તાની|પાકિસ્તાની]]  
|  {{commas|747285}} 
|  1.3% 
|  align=&quot;left&quot;| [[બ્રિટીશ બાંગ્લાદેશી|બાંગ્લાદશી]] 
|  {{commas|283063}} 
| 0.5
|  align=&quot;left&quot;| અન્ય [[બ્રિટીશ એશિયન|એશિયન]] (ચાઇનીઝ સિવાયના) 
|  {{commas|247644}} 
|  0.4% 
|  align=&quot;left&quot;| [[ચાઇનીઝ પ્રજા|ચીની]] 
|  {{commas|247403}} 
|  0.4% 
|  align=&quot;left&quot;|અન્યઃ
|  {{commas|230615}} 
|  0.4% 
|-
|  colspan=&quot;4&quot; align=&quot;left&quot;| {{smaller|* Percentage of total UK population}}
|}

એથનિક વૈવિધ્યતા આખા યુકેમાં નોંધપાત્ર રીતે પથરાયેલી છે. લંડનની વસતીના 30.4% &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=ac1f930dce6eace0153cf12440ca609dc762c8ae598.e38OaNuRbNuSbi0Ma3aNaxiQbNiLe6fznA5Pp7ftolbGmkTy?a=3&amp;b=276743&amp;c=London&amp;d=13&amp;e=13&amp;g=325264&amp;i=1001x1003x1004&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1201351285750&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=1812&amp;bhcp=1|title=Resident population estimates by ethnic group (percentages): London|publisher=Office for National Statistics|access-date=2008-04-23|archive-date=2012-06-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5HAPQg?url=http://neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do;jsessionid=ac1f930dce6eace0153cf12440ca609dc762c8ae598.e38OaNuRbNuSbi0Ma3aNaxiQbNiLe6fznA5Pp7ftolbGmkTy?a=3|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; and [[લિસેસ્ટર|લિસેસ્ટરની]] 's&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&amp;b=276827&amp;c=Leicester&amp;d=13&amp;e=13&amp;g=394575&amp;i=1001x1003x1004&amp;m=0&amp;r=1&amp;s=1208962134759&amp;enc=1&amp;dsFamilyId=1812|title=Resident population estimates by ethnic group (percentages): Leicester|publisher=Office for National Statistics|access-date=2008-04-23|archive-date=2012-06-23|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5HctGd?url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;વસતીના 37.4% જૂન ૨૦૦૫ અનુસાર શ્વેત સિવાયના હોવાનું મનાતુ હતું, જ્યારે 5% કરતા ઓછી [[ઉત્તર પૂર્વ ઇંગ્લેંડ|ઉત્તર પૂર્વ ઇંગ્લેંડ /3}, વોલ્સ]] [[દક્ષમઇ પશ્ચિમ ઇંગ્લેંડ|દક્ષિણ પશ્ચિમ]]ની વસતી 2001ની વસતી ગણતરી અનુસાર એથનિક લઘુમતીઓની હતી. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/commentaries/ethnicity.asp|title=Census 2001 - Ethnicity and religion in England and Wales|publisher=Office for National Statistics|access-date=2008-04-23|archive-date=2012-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120630185133/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/index.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2007ના અનુસાર [[પ્રાથમિક શાળા|પ્રાથમિક]] ના ૨૨% અને [[સેકંડરી શાળા|સેકંડરીના]] ૧૭.૭% વિદ્યાર્થીઓ કે જે [[ઇંગ્લેંડ]]માં [[રાજ્યની શાળા|શાળામાં ભણતા હતા]]તે એથનિક લઘુમતી પરિવારોના હતા. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dcsf.gov.uk/rsgateway/DB/SFR/s000744/UPDATEDSFR30_2007.pdf |title=Schools and Pupils in England |month=January |year=2007 |format=PDF |access-date=2008-10-17 |archive-date=2008-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019014742/http://www.dcsf.gov.uk/rsgateway/DB/SFR/s000744/UPDATEDSFR30_2007.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html |title=One fifth of children from ethnic minorities |publisher=The Daily Telegraph |author=Graeme Paton |date=2007-10-01 |access-date = 2008-03-28}}&lt;/ref&gt;

=== ભાષાઓ ===
[[ચિત્ર:Anglospeak (subnational version).svg|thumb|upright=1.5|એવા દેશો કે જ્યાં ઇંગ્લીશ ભાષા વાસ્તવિક અથવા કાયદેસરની સત્તાવાર ભાષાનો દરજ્જો ધરાવે છે. ]]

યુકે''[[વાસ્તવિક|કાયદેસરની]]'' કોઇ સત્તાવાર ભાષા ધરાવતું નથી પરંતુ મોટે ભાગે [[બોલાતી ભાષા]][[ઇંગ્લીશ ભાષા|ઇંગ્લીશ]]છે, [[પશ્ચિમ જર્મેટિક ભાષાઓ|પશ્ચિમની જર્મનીક ભાષા]] [[જૂની અંગ્રેજી ભાષા|જૂના ઇંગ્લીંશ]]કરતા ઉતરતી છે, જે [[જૂની નોર્વેની ભાષા|જૂની નર્સ]], [[નર્મન ભાષા|નોર્મન]] [[ફ્રેંચ ભાષા|ફ્રેંચ]] અને [[લેટિન]]પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં ઋણ લીધું હતું. મોટે ભાગે બ્રિટીશ સામ્રાજ્યને કારણે, ઇંગ્લીશ ભાષા આશા વિશ્વમાં પથરાયેલી છે, અને [[આંતરરાષ્ટ્રીય ઇંગ્લીશ|કારોબારની આંતરરાષ્ટ્રીય ભાષા]] બની ગઇ છે તેમજ મોટા પ્રમાણમાં શીખાયેલી [[વિદેશી અથવા દ્વિતીય ભાષા તરીકે ઇંગ્લીંશ|દ્વિતીય ભાષા]] છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cepr.org/pubs/new-dps/dplist.asp?dpno=2055 |title=English-Language Dominance, Literature and Welfare |author=Jacques Melitz |publisher=Centre for Economic Policy Research |year=1999 |access-date=2006-05-26 |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67yGyCeG9?url=http://www.cepr.org/pubs/new-dps/dplist.asp?dpno=2055 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[સ્કોટસ ભાષા|સ્કોટ્સ]],પ્રારંભના ઉત્તરીય [[મધ્ય ઇંગ્લીશ]]કરતા ઉતરતી ભાષા છે,જેને યુરોપીયન સ્તરે માન્યતા આપવામાં આવી છે &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurolang.net/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2449&amp;Itemid=52&amp;lang=en |title=Eurolang - Language Data - Scots |publisher=Eurolang.net |date= |access-date=2008-11-02}}&lt;/ref&gt; અને તે ફક્ત ઇંગ્લીશનો ઉચ્ચાર નથી.તદુપરાંત ચાર [[સેલ્ટીક (કેલ્ટ લોકોની) ભાષાઓ|સેલ્ટિક ભાષા]]ઓ યુકેમાં વપરાશમાં છે: [[વેલ્શ ભાષા|વેલ્શ]], [[આઇરિશ ગાલિક (ભાષા)|આઇરીશ ગાલિક]] (સામાન્ય રીતે ફક્ત [[આઇરીશ ભાષા|આઇરીશ]]તરીકે ઓળખાય છે), [[સ્કોટ્ટીશ ગાલિક]]અને [[કોર્નિશ ભાષા|કોર્નિશ]]. 2001માં વોલ્સની વસતીના પાંચ(21%)મા ભાગની વસતી કહેવાય છે કે તે વેલ્શ બોલી શકતી હતી,&lt;ref&gt;[http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=447&amp;amp;Pos=6&amp;amp;ColRank=1&amp;amp;Rank=192 રાષ્ટ્રીય આંકડાકીય માહિતી ઓનલાઇન] www.statistics.gov.ઉક પર ઉપલબ્ધ&lt;/ref&gt;જે 1991ની વસતીના પ્રમાણમાં વધારો દર્શાવે છે (18%).&lt;ref&gt;{{cite web|format=PDF|url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf|title=Differences in estimates of Welsh Language Skills|access-date=2008-12-30|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722055520/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf|archive-date=2004-07-22}}&lt;/ref&gt; વધુમાં, એવું મનાય છે કે આશરે ૨૦૦,૦૦૦ વેલ્શ બોલનારાઓ ઇંગ્લેંડમાં રહે છે. &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/voices/multilingual/welsh.shtml વેલ્શ ટુડે પ્રો. પીટર વીન થોમસ દ્વારા] bbc.co.uk&lt;/ref&gt; ઉત્તરીય આયાર્લેન્ડમાં 2001ની વસતી દર્શાવે છે કે 167,487 (10.4%) લોકોને કેટલુંક આઇરીશની જાણકારી હતી (જુઓ [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં આઇરીશ ભાષા]]), જે કેથોલિક/નેશનાલિસ્ટ વસતીમાં જ જોવા મળે છે. સ્કોટલેન્ડમાં 92,000 થી વધુ લોકો (વસતીના 2% કરતા ઓછા)પાસે કેટલીક ગાલિક ભાષા ક્ષમતા હતી, જેમાં [[એલિયન સિયર|એઇલીન સિયર]]રહેતા ૭૨ ટકા લોકોનો પણ સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;[http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html સ્કોટલેન્ડની વસતી 2001 - ગેલિકનો અહેવાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130522110328/http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |date=2013-05-22 }} gro-scotland.gov.uk, 15 ઓક્ટોબર 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; વેલ્શ અને સ્કોટ્ટીશ ગાલિક ભાષા વિશ્વમાં નાના જૂથો દ્વારા બોલવામાં આવે છે તેમજ કેટલાક [[કેનેડીયન ગાલિક|ગાલિક]] હજુ પણ [[નોવા સ્કોટીયા]] , [[કેનેડા]],અને [[પેટાગોનીયા]]માં વેલ્સ, [[આર્જેન્ટિના]]માં બોલવામાં આવે છે. 

આખા યુનાઇટેડ કિંગડમમાં, કેટલાક અંશે વિદ્યાર્થીઓ માટે બીજી ભાષામાં અભ્યાસ કરવો ફરજિયાત છે: ઇંગ્લેંડમાં ૧૪ વર્ષની ઉંમર સુધી,&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/3983713.stm ફરજિયાત ભાષા શિક્ષણમાં ઘટાડો ] બીએનસી સમાચાર 4 નવેમ્બર, 2004&lt;/ref&gt;અને સ્કોટલેન્ડમાં ૧૬ વર્ષની ઉંમર સુધી. [[ફ્રેંચ ભાષા|ફ્રેંચ]] અને[[જર્મન ભાષા|જર્મન]] ભાષાઓ ઇંગ્લેંડ અને સ્કોટલેન્ડમાં સામાન્ય રીતે શીખવવામાં આવતી બીજી ભાષા છે. વોલ્સમાં, દરેક ૧૬ વર્ષની ઉંમરના દરેક વિદ્યાર્થીઓને વેલ્શમાં અથવા બીજી ભાષા તરીકે વેલ્શમાં ભણાવવામાં આવે છે. &lt;ref&gt;[https://archive.is/20120530050454/www.bbc.co.uk/wales/schoolgate/aboutschool/content/inwelsh.shtml વોલ્સમાં માતાપિતા માટે શાળાનો દરવાજો] બીબીસી વોલ્સ, 11 ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;

=== ધર્મ ===
[[યૂનિયન સંધિ|યુનિયનની સંધિ]]કે જે યુનાઇટેડ કિંગડમની રચનામાં પરિણમી હતી તે એ વાતની ખાતરી રાખે છે કે [[વિરોધીઓ|પ્રોટેસ્ટન્ટ (સુધારાવાદી સંપ્રદાયનો માણસ)]] અનુયાયી તેમજ [[ચર્ચ અને રાજ્યના ભાગલા|ચર્ચ અને રાજ્ય]] વચ્ચેની કડી હજુ પણ અસ્તિત્વમાં છે. પોતના ધર્મને વળગી રહેનાર તરીકે [[ક્રિસ્ટીનીટી|ખ્રિસ્તી]]એ મોટો ધર્મ છે, તેના પછી [[ઇસ્લામ]], [[હિન્દુત્વ]], [[શીખવાદ|શીખ]] અને ત્યાર બાદ[[યહૂદીવાદ|યહૂદી]]નો ક્રમ આવે છે. 2007નો [[ટિયરફંડ]] સર્વે &lt;ref name=&quot;Tearfund_Survey&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.tearfund.org/webdocs/Website/News/Final%20churchgoing%20report.pdf |format=PDF |title=Tearfund Survey 2007 |access-date=2007-05-05 |archive-date=2009-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090318014531/http://www.tearfund.org/webdocs/Website/News/Final%20churchgoing%20report.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;જણાવે છે કે 53% લોકોએ પોતાની જાતને ખ્રિસ્તી તરીકે ઓળખાવી હતી, જે 2004ના બ્રિટીશ સોશિયલ એટ્ટીટ્ટીટ્યૂડ્ઝ સર્વે અનુસારનો હતો,&lt;ref name=&quot;BSAS2004&quot;&gt;{{Citation
|publication-date = 2006-02-20
|year = 2004
|title = British Social Attitudes Survey
|publisher = National Centre for Social Research
|url = http://www.data-archive.ac.uk/findingData/snDescription.asp?sn=5329
|access-date = 2008-02-25
}}&lt;/ref&gt; અને 2001ની વસતી ગણતરીમાં 71.6% લોકોએ જણાવ્યું હતું કે ખ્રિસ્તત્વ તેમનો ધર્મ હતો,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=293 |title=UK Census 2001 |access-date=2007-04-22}}&lt;/ref&gt; (જોકે બાદમાં તેનો &quot;સહેલા પ્રશ્ન&quot;તરીકે ઉપયોગ થયો હતો.) આમ છતાં, ટિયરફંડ સર્વેએ દર્શાવ્યું હતું કે બ્રિટનમાં દશમાંથી એક વ્યક્તિએ સપ્તાહમાં ખરેખર મૂલાકાત લીધી હતી. &lt;ref&gt;[http://news.adventist.org/data/2007/1175717480/index.html.en. &quot;બ્રિટીશ ચેરિટી, ટિયરફંડ દ્વારા ચાલુ સપ્તાહે જાહેર કરાયેલ સંશોધન, જે ચર્ચના આગેવાનોના વાંચનને ખરાબ બનાવે છે. ][http://news.adventist.org/data/2007/1175717480/index.html.en. બ્રિટીશ વસતીમાંથી ૫૩ ટકા લોકો પોતાની જાતને ખ્રિસ્તી ગણાવતા હોવા છતા યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ૧૦માંથી એક વ્યક્તિ જ સાપ્તાહિક રીતે ચર્ચમાં હાજરી આપે છે.&quot;]&lt;/ref&gt;

તેમજ [[એથેઇઝમ|નાસ્તિક]] અને [[એગ્નોસ્ટીસિઝમ|અજ્ઞેયવાદી]]ઓની વસતી મોટી છે અને તેમાં વધારો થઇ રહ્યો છે. 2001ની વસતી ગણતરીમાં 9.1&amp;nbsp;મિલીયન (યુકેની વસતીના ૧૫ ટકા)એ દાવો કર્યો હતો કે તેઓ[[નાસ્તિકવાદ|કોઇ ધર્મ]]ધરાવતા નથી, તેમજ વધુ ૪.3મિલીયન (યુકેની વસતીના ૭ ટકા)તેમની ક્યા ધર્મમાં રૂચિ છે તે દર્શાવતા નથી. &lt;ref&gt;[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20031221054139/http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=6590 ધર્મ: 2001 વસતી] રાષ્ટ્રીય આંકડાશાસ્ત્રની વેબસાઇટ.&lt;/ref&gt;જે લોકો પોતાની જાતને કોઇ ચોક્કસ ધર્મના હોવાનું ઓળખાવે છે અને જે લોકો ખુલ્લેઆમ કહે છે કે તેઓ ભગવાનમાં મનાે છે તેમના વચ્ચે અસમાનતા છેઃ 2005માં હાથ ધરાયેલો [[યૂરોબેરોમીટર]]પોલ દર્શાવે છે કે 38 ટકા પ્રતિવાદીઓ માને છે કે ભગવાન છે, 40 ટકા લોકો માને છે કે એવું કોઇ અલૌકિક તત્વ છે અથવા જીવનસ્ત્રોત છે અને ૨૦ ટકા લોકોએ જણાવ્યું હતું કે કોઇક અલૌકિક તત્વ, ભગવાન અથવા જીવન સ્ત્રોત છે. &lt;ref name=&quot;Eurobarometer&quot;&gt;{{PDFlink|[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf Eurobarometer poll conducted in 2005]|1.64&amp;nbsp;MB}}. પાન 9. યુરોપીયન કમિશન. ૭ ડિસેમ્બર 2006ના રોજ પ્રાપ્ત કરવામાં આવેલું&lt;/ref&gt;

==== ખ્રિસ્તી (ક્રિસ્ટીનીટી) ====
[[ચિત્ર:Westminster abbey west.jpg|thumb|બ્રિટીશ શાસકોના રાજ્યાભિષેક માટે વેસ્ટમિનીસ્ટર એબેનો ઉપયોગ થાય છે. ]]

ક્રિસ્ટીનીટી એ [[ઇંગ્લેડમાં ધર્મ|ઇંગેલેડમાં મુખય ધર્મ]]છે, તેમજ [[ઇંગ્લેડના ચર્ચ|ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેડ]] ([[એંગ્લીકન|એન્ગીકન]]) [[સ્થાપિત ચર્ચ|એસ્ટાબ્લીશ્ડ ચર્ચ]]:&lt;ref&gt;[http://www.cofe.anglican.org/about/history/ ઇંગ્લેંડના ચર્ચનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100221212004/http://www.cofe.anglican.org/about/history |date=2010-02-21 }} ધી ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેંડ, 23 નવેમ્બર 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; ચર્ચ [[યુનાઇટેડ કિંગડમની સંસદ|યુકે સંસદ]]માં [[ઇશ્વરીય તત્વ|અધિકાર]] ધરાવે છે અને [[યુનાઇટેડ કિંગડમનો શાસક|બ્રિટીશ શાસક]]ચર્ચનો સભ્ય છે ([[યૂનિયન સંધિ|યુનિયન સંધિ]])તેમજ[[ઇંગ્લેડના ચર્ચનો વડો ગવર્નર|સુપ્રીમ ગવર્નર]]ના આર્ટિકલ ૨ હેઠળ જરૂરી). ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેંડ (ધાર્મિક વહીવટને લાગેવળગતા) [[ઇંગ્લેડના ચર્ચનો સામાન્ય પાદરી|જનરલ સાયનોડ]]મારફતે કાયદા ઘડવા અંગેનો અધિકાર ધરાવે છે, જેને સંસદના કાયદા દ્વારા પસાર કરી શકાય. [[ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સમાં કેથોલિક ચર્ચ|ઇંગ્લેંડ અન વોલ્સમાં આવેલો રોમન કેથોલિક ચર્ચ]] સૌથી મોટો બીજા ક્રમનો ક્રિશ્ચીયન ચર્ચ છે, જે મુખ્યત્વે ઇંગ્લેંડમાં આશરે પાંચ મિલીયન સભ્યો ધરાવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.catholic-ew.org.uk/ccb/catholic_church/the_church_in_england_and_wales ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સમાં આવેલા ચર્ચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227121543/http://www.catholic-ew.org.uk/ccb/catholic_church/the_church_in_england_and_wales |date=2009-12-27 }} કેથોલિક-ew.org.uk, 27 નવેમ્બર 2008ના રોજ મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;તેમજ ઇંગ્લેંડમાં [[રૂઢ|રૂઢીગત]], [[બાઇબલનો ઉપદેશવાદ|ઇવાન્ગેલિકલ]] અને[[પેન્ટેકોસ્ટાલિઝમ|પેન્ટેકોસ્ટલ]] ચર્ચો, હાલમાં ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેંડ અને રોમન કેથોલિક બાદ ચર્ચમાં હાજરીની દ્રષ્ટિએ ત્રીજા ક્રમે આવે છે. &lt;ref&gt;[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article757934.ece 'ફ્રિંજ' ચર્ચ વીનીંગ ધ બીલીવર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814125609/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article757934.ece |date=2011-08-14 }} ટાઇમ્સઓનલાઇન, 19 ડિસેમ્બર 2006&lt;/ref&gt; અન્ય મોટા ક્રિશ્ચિયન જૂથોમાં [[મેથોડિઝમ (ધાર્મિક સંપ્રદાય)|મેથોડિસ્ટ]] અને [[બપ્ટીસ્ટ|બેપ્ટીષ્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. 

[[પ્રિસ્બેટેરિયન ધર્મસંઘ|પ્રિસ્બીટેરીયન]] [[સ્કોટલેન્ડનો ચર્ચ|ચર્ચ ઓફ સ્કોટલેન્ડ]] ([[કિર્ક|ધી કિર્ક]]તરીકે જાણીતો), [[રાષ્ટ્રીય ચર્ચ|નેશનલ ચર્ચ]] ઓફ સ્કોટલેન્ડ અને રાજ્યના અંકુશ હેઠળ નહી તેવી રીતે જાણીતો છે. બિર્ટીશ શાસક સામાન્ય સભ્ય છે અને તેણે કે તેણીએ રાજપ્રાપ્તિ સમયે ચર્ચની સલામતી રક્ષક તરીકેના સોગંદ લેવાની જરૂરિયાત છે. [[સ્કોટલેન્ડમાં રોમન કેથોલિઝમ|સ્કોટલેન્મડમાં આવેલો રોમન કેથોલિક ચર્ચ]]સ્કોટલેન્ડનો બીજા ક્રમનો સૌથી મોટો ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ છે, જે કુસ વસતીનો છઠ્ઠો ભાગ પ્રદર્શિત કરે છે. &lt;ref&gt;[http://www.scotland.gov.uk/Publications/2005/02/20757/53570 2001વસતીમાં ધર્મનું પૃથ્થકરણ: સંક્ષિપ્ત અહેવાલ] scotland.gov.uk, 6 ડિસેમ્બર 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; [[સ્કોટ્ટીશ એપિસ્કોપલ ચર્ચ]] ,કે જે એન્ગ્લિકોન કોમ્યુનિયનનો એક ભાગ છે, અને સ્કોટલેન્ડમાં 1690માં પ્રિસ્બીટેરીયનની સ્થાપનાની ઝાંખી પૂરાવે છે, જયારે તે ચર્ચ ઓફ સ્કોટલેન્ડથી છૂટું પડ્યું હતું અને તે ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેડનું ડોટર ચર્ચ નથી. ખાસ કરીને ઓગણીસમી સદીમાં ચર્ચ ઓફ સ્કોટલેન્ડમાં વધુ ભાગલા પડ્યા હતા, જે સ્ક્ટોલેન્ડમાં વિવિધ અન્ય પ્રિ્બીટેરિયન ચર્ચોના સર્જનમાં પરિણમ્યા હતા, જેમાં [[સ્કોટલેન્ડનો મફત ચર્ચ (૧૯૦૦-પછીનું )|ફ્રી ચર્ચ ઓફ સ્કોટલેન્ડ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે.

1920માં [[વોલ્સમાં આવેલા ચર્ચ|વોલ્સમાં આવેલો ચર્ચ]] ચર્ચ ઓફ ઇંગ્લેડથી સ્વતત્ર થયો હતો અને '[[ચર્ચ સાથેનો સંબંધ તોડી નાખનારાઓ|બિનસ્થાપિત']]બન્યો હતો, પરંતુ તે [[એંગ્લીકન કોમ્યુનિયન|એન્ગ્લિકન કોમ્યુનિયન]]માં જ રહ્યો હતો. વોલ્સમાં મેથોડિઝમ અને અન્ય વધુ સ્વતંત્ર ચર્ચ પરંપરાગત રીતે મજબૂત છે. [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં ધર્મ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં ધાર્મિક જૂથો]] [[તમામ આયર્લેન્ડ|ઓલ આયર્લેન્ડ]] ધોરણે સંગઠિત થયેલા છે. પ્રોટેસ્ટન્ટસ અને એન્ગ્લિકનની બહુમતી હોવા છતાં,&lt;ref&gt;[http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=980 ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં સમુદાયો] statistics.gov.uk, 29 ઓક્ટોબર 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;[[આયર્લેન્ડમાં રોમન કેથોલિઝમ|રોમન કેથોલિક ચર્ચ ઓફ આયર્લેન્ડ]]સૌથી મોટો એકમાત્ર ચર્ચ છે. [[આયર્લેન્ડમાં પ્રિસ્બેટેરિયન ચર્ચ|આયર્લેન્ડમાં પ્રિસ્બીટેરિયન ચર્ચ]] , આસ્થાતંત્ર અને ઇતીહાસની દ્રષ્ટિએ ચર્ચ ઓફ સ્કોટલેન્ડ સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલું છે, જે [[આયર્લેન્ડનો ચર્ચ|ચર્ચ ઓફ આયર્લેન્ડ]] (એન્ગ્લિકન)કે જેનું 19મી સદીમાં વિસ્થાપન થયું હતુ તેના પછી બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું ચર્ચ છે. 

==== અન્ય ધર્મ ====
[[ચિત્ર:ELM and LMC Angled View 1.jpg|thumb|પૂર્વ લંડનની મસ્જીદ, દેશનું સૌથી મોટું પ્રાર્થના કરવાનું ઇસ્લામિક સ્થળ.]]

2001ની વસતી ગણતરીમાં 1,536,015 જેટલા[[ઇંગ્લેંડમાં મુસ્લિમો|ઇંગ્લેંડમાં]] અને વોલ્સમાં મુસ્લિમો હતા,&lt;ref&gt;[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722150028/http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=8288 કેએસ૦૭ ધર્મ: શહેરી વિસ્તારો માટેના અગત્યના આંકડાઓ, શહેરી વિસ્તારમાં વસતીના કદ દ્વારા પરિણામો] statistics.gov.uk, statistics.gov.uk, 29 ડિસેમ્બર 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;જે કુલ વસતીનો 3% હિસ્સો ધરાવે છે. [[સ્કોટલેન્ડમાં ઇસ્લામ|સ્કોટલેન્ડમાં]] રહેલા 42,557 મુસ્લિમો કુલ વસતીના 0.84% હિસ્સો ધરાવે છે. &lt;ref&gt;[http://www.scotland.gov.uk/stats/bulletins/00398-02.asp ૨૦૦૧ વસતીમાં ધર્મનું પૃથ્થકરણ: સંક્ષિપ્ત અહેવાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080506102959/http://www.scotland.gov.uk/stats/bulletins/00398-02.asp |date=2008-05-06 }} scotland.gov.uk, 6 ડિસેમ્બર 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; તેમજ વધુમાં ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં 1,943 મુસ્લિમો હતા. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nisranew.nisra.gov.uk/Census/Census2001Output/KeyStatistics/keystats.html |title=ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ વસતી ૨૦૦૧ અગત્યના આંકડાઓ |access-date=2009-10-05 |archive-date=2009-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091122204353/http://www.nisranew.nisra.gov.uk/census/Census2001Output/KeyStatistics/keystats.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; મુસ્લિમોના સૌથી મોટા જૂથ[[બ્રિટીશ પાકિસ્તાની|પાકિસ્તાની]], [[બ્રિટીશ બાંગ્લાદેશી|બાંગ્લાદશી]]અને [[બ્રિટીશ ભારતીય|ભારતીય]]મૂળના છે. [[રાષ્ટ્ર્યી આંકડાશાસ્ત્રની ઓફિસ|ઓફિસ ફોર નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ]] ના અનુસાર 2008માં [[યુકેમાં મુસ્લિમો|યુકેમાં]] મુસ્લિમોની સંખ્યા 2,422,૦૦૦ હતી. &lt;ref&gt;[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5621482.ece મુસ્લીમ સમાજ 'અન્ય સમાજની તુલનામાં ૧૦ ગણી ઝડપથી વધતો સમાજ'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525121541/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article5621482.ece |date=2010-05-25 }}, ધી ટાઇમ્સ, જાન્યુઆરી 30, 2009&lt;/ref&gt; 1 મિલીયનથી વધુ લોકો[[ભારતીય ધર્મો|ભારતીય ધર્મ]]અનુસરે છે:જેમાં 560,000 હિન્દુઓ, 340,000 શીખો તેમજ આશરે 150,000 [[બુદ્ધ સંપ્રદાય|બુધ્ધ]]ધર્મ પાળનારાઓ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |title=Census 2001 - Profiles |access-date=2007-01-27 |publisher=Office for National Statistics |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717035415/http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; એક [[બિન રકારી સંસ્થા|બિન સરકારી સંસ્થા]]ના અંદાજ અનુસાર 800,000 જેટલા યુકેમાં હિન્દુઓ છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hinduism.iskcon.com/tradition/1212.htm |title=Hinduism in Britain today |publisher=International Society for Krishna Consciousness |access-date=2007-04-22 |archive-date=2010-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101217230639/http://hinduism.iskcon.com/tradition/1212.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[લિસેસ્ટર]] વિશ્વમાં ભારત બહારના થોડા [[જૈન સંપ્રદાય|જૈન]] મંદિરો ધરાવે છે.&lt;ref&gt;[http://www.jaincentre.com/ ધી જૈન સેન્ટર, લિસેસ્ટર. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921091924/http://www.jaincentre.com/ |date=2010-09-21 }}[http://www.jaincentre.com/ યુકે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921091924/http://www.jaincentre.com/ |date=2010-09-21 }} jaincentre.com, 29 ઓક્ટોબર 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;2001ની વસતી ગણતરી અનુસાર આશરે 270,000 જેટલા યહૂદીઓ[[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં યહૂદીઓનો ઇતિહાસ|બ્રિટન]]માં છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |title=Census 2001 - Profiles |access-date=2007-12-02 |publisher=Office for National Statistics |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717035415/http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/uk.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== અર્થતંત્ર ==
[[ચિત્ર:City of London.jpg|thumb|લંડન એ યુરોપનું સૌથી મોટું નાણાંકીય કેન્દ્ર છે અને ન્યુ યોર્ક અને ટોક્યોની સાથે વિશ્વના ત્રણ મોટા નાણાંકીય કેન્દ્રોમાંનું એક છે.[321]]]

યુકેનું અર્થતંત્ર [[સ્કોટલેન્ડનું અર્થતંત્ર|ઇંગ્લેંડ]], [[વોલ્સનું અર્થતંત્ર|વોલ્સ]] અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડનું અર્થતંત્ર|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]ના અર્થતંત્રની તુલનામાં (કદ અનુસાર ઉતરતા ક્રમમાં) બનાવવામાં આવ્યું છે. [[બજાર]] [[વિનીમય દર|વિનિમય દર]]ને આધારે, યુનાઇટેડ કિંગડમ આજે વિશ્વમાં છઠ્ઠા ક્રમનું અને યુરોપમાં [[જર્મની]] અને [[ફ્રાંસ]] બાદ ત્રીજા ક્રમનું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર છે.&lt;ref name=&quot;GDP&quot;/&gt;યુનાઇટેડ કિંગડમમાં [[ઓદ્યોગિક ક્રાંતિ|ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ]] ની શરૂઆત પ્રારંભિક રીતે ભારે ઉદ્યોગો જેમ કે [[શિપબિલ્ડીંગ]], [[કોલ માઇનીંગ]], [[સ્ટીલ (પોલાદ)|સ્ટીલ]] ઉત્પાદન અને [[ટેક્સટાઈલ|કાપડઉદ્યોગ]]પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની સાથે થયો હતો. સામ્રાજ્યએ બ્રિટીશ પેદાશો માટે વિદેશી બજાર તૈયાર કર્યં હતું, જે યુકેને 19મી સદીમાં આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર પ્રભુત્વ ધરાવવાની મંજૂરી આપતું હતું. જોકે, અન્ય રાષ્ટ્રોએ પણ ઔદ્યોગિકરણ પ્રાપ્ત કરતા, તેમજ અર્થતંત્રમાં બે વિશ્વ યુદ્ધ પછી પીછેહઠ થતાં યુનાઇટેડ કિંગડમે તેનો સ્પર્ધાત્મક ફાયદો ગુમાવવાનું શરૂ કર્યું હતું અને ભારે ભારે ઉદ્યોગોએ આખી 20મી સદીમાં પાછી પાની કરી હતી. ઉત્પાદન પ્રક્રિયા અર્થતંત્રનો નોંધપાત્ર હિસ્સો રહ્યો છે, પરંતુ 2003માં કુલ રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદનમાં તેનો હિસ્સો ફક્ત એક છઠ્ઠમાંશ જેટલો જ હતો. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dti.gov.uk/ministers/speeches/hewitt150704b.html |title=TUC Manufacturing Conference |author=Patricia Hewitt |publisher=Department for Trade and Industry |date=2004-07-15 |access-date=2006-05-16 |archive-date=2007-06-03 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20070603164510/http://www.dti.gov.uk/ministers/speeches/hewitt150704b.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[બ્રિટીશ મોટર ઉદ્યોગ]] આ ક્ષેત્રનો મહત્વનો ભાગ છે, તેમ છતાં [[એમજી રોવર ગ્રુપ|એમજી રોવર જૂથ]]પડી ભાંગતા અને મોટા ભાગના ુદ્યોગો વિદેશની માલિકીના હોવાથી તેના કદમાં ઘટાડો થયો હતો.સિવીલ અને એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદન, વિશ્વમાં બીજા ક્રમના સૌથી મોટા [[બચાવ કોન્ટ્રેક્ટર|ડિફેન્સ કોન્ટ્રાક્ટર]] [[બીએઇ સિસ્ટમ્સ]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8086117.stm |title=Military spending sets new record |access-date=2009-06-08 |publisher=www.BBC.co.uk}}&lt;/ref&gt;અને યુરોપીય ખંડની કંપની [[ઇએડીએસ]], [[એરબસ]]ના માલિક દ્વારા કરવામાં આવે છે. [[રોલ્સ રોયસી પીએલસી|રોલ્સ રોયસી]]વૈશ્વિક એરોસ્પેસ એન્જિન્સ બજારનો મહત્તમ હિસ્સો ધરાવે છે. યુકેમાં કેમિકલ અને ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ મજબૂત છે, તેમજ વિશ્વની બીજા અને છઠ્ઠા ક્રમની ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ અનુક્રમે ([[ગ્લેક્સોસ્મિથક્લાઇન]] અને [[એસ્ટ્રાઝેનેકા]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dti.gov.uk/sectors/biotech/pharmaceutical/page10219.html |title=The Pharmaceutical sector in the UK |access-date=2007-02-27 |publisher=Department of Trade and Industry |archive-date=2007-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205141427/http://www.dti.gov.uk/sectors/biotech/pharmaceutical/page10219.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;યુકેની છે. 

યુકેનું [[અર્થતંત્રનું ત્રીજું ક્ષેત્ર|સર્વિસ ક્ષેત્ર]]નો નોંધપાત્ર રીતે વિકાસ થયો છે અને હાલમાં જીડીપીમાં આશરે 73% નો હિસ્સો ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2006-04-26 |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/Product.asp?vlnk=9333 |title=Index of Services (experimental) |publisher=Office for National Statistics |access-date=2006-05-24}}&lt;/ref&gt; સર્વિસ ક્ષેત્ર પર [[નાણાંકીય સેવાઓ|નાણાંકીય સેવા]] નુ્, ખાસ કરીને બેન્કિંગ અને વીમા ક્ષેત્રની પ્રભુત્વ છે. લંડન [[લંડન સ્ટોક એક્સચેંજ]]હોવાની સાથે વિશ્વનું સૌથી મોટું નાણાંકીય કેન્દ્ર છે, તેમજ [[લંડન ઇન્ટરનેશનલ ફાયનાન્સિયલ એન્જ ઓપ્શન્સ એક્સચેંજ|લંડન ઇન્ટરનેશનલ ફાયનાન્સિયલ ફ્યુચર્સ એન્ડ ઓપ્શન્સ એક્સચેંજ]] , અને [[લ્લોયડ્ઝ ઓફ લંડન|લ્લોયડઝ ઓફ લંડન]] વીમા બજાર એ તમામ [[લંડનનું શહેર|લંડન શહેર]]માં આવેલા છે. [[આંતરરાષ્ટ્રીય કારોબાર]] અને વાણિજ્ય માટે લંડન મોટું કેન્દ્ર છે અને [[વૈશ્વિક અર્થતંત્ર]]([[ન્યૂયોર્ક શહેર|ન્યુ યોર્ક શહેર]] અને [[ટોક્યો]]સહિત )માટે ત્રણ કમાન્ડ સેન્ટરોનું અગ્રણી છે..&lt;ref&gt;{{cite book|author=[[Saskia Sassen|Sassen, Saskia]]|title=The Global City: New York, London, Tokyo|year=2001|publisher=Princeton University Press|edition=2nd}}&lt;/ref&gt; વિશ્વમાં આવેલી વિદેશી બેન્કોની શાખા પર ભારે પ્રભુત્વ ધરાવે છે. ભૂતકાળના દાયકાઓમાં લંડનમાં રાઇવલ નાણાંકીય કેન્દ્રનો [[લંડન ડોકલેન્ડ્ઝ|ડોકલેન્ડઝ]] વિસ્તારમાં, વિશ્વની સૌથી મોટી બેન્ક [[એચએબીસી|એચએસબીસી]], &lt;ref&gt;[http://www.forbes.com/lists/2008/18/biz_2000global08_The-Global-2000_Rank.html &quot;ખાસ અહેવાલ - ધી ગ્લોબલ 2000,&quot;] ''ફોર્બસ'' , એપ્રિલ 2, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hsbc.com/1/2/newsroom/news/news-archive-2008/hsbc-tops-forbes-2000-list-of-world-s-largest-companies &quot;ફોર્બસની યાદીમાં વિશ્વની સૌથી મોટી કંપનીઓમાં એચએસબીસી ટોચના સ્થાને,&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113200650/http://www.hsbc.com/1/2/newsroom/news/news-archive-2008/hsbc-tops-forbes-2000-list-of-world-s-largest-companies |date=2013-01-13 }} એચએસબીસી વેબસાઇટ, 4 એપ્રિલ 2008&lt;/ref&gt; અને [[બારક્લેઝ પીએલસી|બર્કલેઝ બેન્ક]]સાથે વિકાસ થયો છે, જેમણે પોતાની મુખ્ય ઓફિસ ત્યાં પુનઃખસેડી હતી. જે મુખ્તવે યુકેની ન હોય તેવી અસંખ્ય બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓએ તેમના યુરોપીયન અથવા વિશ્વમાં અન્ય સ્થળ તરીકે લંડનમાં ઓફિસ રાખવાનું પસંદ કર્યું છે. તેનું ઉદાહરણ છ અમેરિકન નાણાંકીય કંપની [[સિટીગ્રુપ]]. સ્કોટ્ટીશ રાજધાની એડિનબર્ગ [[યુરોપ]]ના અનેક મોટા નાણાંકીય કેન્દ્રોમાંનું એક ધરાવે છે &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200203/cmhansrd/vo030430/halltext/30430h05.htm#30430h05_spnew0|title=Financial Services Industry |first=Mark |last=Lazarowicz (Labour MP) |date=2003-04-30|publisher=United Kingdom Parliament |access-date=2008-10-17}}&lt;/ref&gt; અને [[રોયલ બેન્ક ઓફ સ્કોટલેન્ડ ગ્રુપ|રોયલ બેન્ક ઓફ સ્ટોટલેન્ડ ગ્રુપ]]વિશ્વની અનેક મોટી બેન્કોમાંની એકનું વડુમથક ધરાવે છે.

[[ચિત્ર:Oil platform in the North SeaPros.jpg|thumb|ઉત્તરીય સમુદ્રી ઓઇલ અને ગેસ પુરવઠો મોટા ભાગના યુકેની ઉર્જા જરૂરિયાત છે.]]

[[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં પ્રવાસન|પ્રવાસન]] બ્રિટીશ અર્થતંત્ર માટે અત્યંત અગત્યનું છે. 2004માં 27મિલીયનથી વધુ પ્રવાસીઓ આવતા, યુનાઇટેડ કિંગડમ વિશ્વમાં છઠ્ઠા ક્રમનું સૌથી મોટું પ્રવાસી સ્થળ બની ગયું છે. &lt;ref&gt;{{PDFlink|[http://www.world-tourism.org/facts/eng/pdf/highlights/2005_eng_high.pdf International Tourism Receipts]|1.10&amp;nbsp;MB}}. યુએનડબ્લ્યુટીઓ ટૂરીઝમ હાઇલાઇટ્સ, આવૃત્તિ 2005 પાન 12. વર્લ્ડ ટૂરીઝમ ઓર્ગેનાઇઝેશ.24 મે 2006ના રોજ પ્રાપ્ત કરાયેલું&lt;/ref&gt; નોંધપાત્ર માર્જિન સાથે લંડન એવું શહેર છે જ્યાં વિશ્વના મોટા ભાગના પ્રવાસીઓએ મૂલાકાત લીધી હતી જેમાં 2006માં 15.6 મિલીયન પ્રવાસીઓ લંડન આવ્યા હતા, જે બેંગકોકની તુલનામાં બીજા ક્રમનું મોટું સ્થળ છે (બેંગકોકમાં 10.4 મિલીયન મૂલાકાતીઓ) and ત્રીજા ક્રમે પેરિસ (9.7 મિલીયન)આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.euromonitor.com/Top_150_City_Destinations_London_Leads_the_Way|title=Top 150 city destinations: London leads the way|first=Caroline|last=Bremner|publisher=Euromonitor International|date=2007-10-11|access-date=2008-08-28|archive-date=2010-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100209063157/http://www.euromonitor.com/Top_150_City_Destinations_London_Leads_the_Way|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;[[સર્જનાત્મક ઉદ્યોગો]]નો 2005માં જીવીએના 7% હતો અને સરારેશ વાર્ષિક 6% ના દરે ૧૯૯૭ અને 2005ની મધ્યમાં તેમાં વૃદ્ધિ થઇ હતી. &lt;ref&gt;{{cite web |date=2007-03-09 |url=http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx |title=From the Margins to the Mainstream - Government unveils new action plan for the creative industries |publisher=DCMS |access-date=2007-03-09 |archive-date=2008-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204131529/http://www.culture.gov.uk/reference_library/media_releases/2132.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

યુનાઇટેડ કિંગડમનું કૃષિ ક્ષેત્ર દેશની જીડીપીમાં ફક્ત ૦.૯ ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. યુકે પાસે [[કોલસો|કોલસા]]ની નાની અનામત છે, જે હજુ સુધી નોંધપાત્ર સ્તરે છે, તેમજ &lt;ref&gt;{{cite web |date=2006-11-30 |url=http://europe.theoildrum.com/story/2006/11/19/135819/75 |title=The architecture of UK offshore oil production in relation to future production models |publisher=The Oil Drum |access-date=2008-08-27}}&lt;/ref&gt; [[કુદરતી ગેસ|નેચરલ ગેસ]] અને [[ઓઇલ અનામત]]માં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઇ રહ્યો છે. 400 મિલીયન ટનથી વધુ પ્રૂવન કોલની અનામતો યુકેમાં ઓળખી કાઢવામાં આવી છે. &lt;ref name=&quot;Coal 1&quot;&gt;{{cite web|title=Coal Around the World|author=UK Coal|url=http://www.ukcoal.com/coal-around-the-world|access-date=2008-09-23|publisher=UK Coal|year=2007|work=UK Coal website|archive-date=2008-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013045749/http://www.ukcoal.com/coal-around-the-world|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;2004માં કુલ યુકેનો કોલ વપરાશ (આયાતો સહિત)61 મિલીયન ટનના સ્તરે હતો,&lt;ref name=&quot;BERR 1&quot;&gt;{{cite web|title=Chapter 2: Long term trends Solid fuels and derived gases|author=UK Coal|url=http://www.berr.gov.uk/files/file19261.pdf|access-date=2008-09-23|publisher=Department for Business Enterprise &amp; Regulatory Reform|format=PDF|year=2008|work=BERR website|archive-date=2008-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080923193134/http://www.berr.gov.uk/files/file19261.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; જે યુકેને ૬.૫ વર્ષો માટે કોલની બાબતમાં સ્વનિર્ભર બનાવે છે, તેમ છતાં કોલસો કાઢવાનો સમય હજુ ૨૦ વર્ષ જેટલો લાગશે. &lt;ref name=&quot;Coal 1&quot;/&gt; [[કોલસો#ઇંધણ તરીકે કોલસો|કોલસા આધારિત]]ના વિકલ્પ રૂપે [[વીજ ઉત્પાદન]] [[અંડરગ્રાઉન્ડ કોલ ગેસિફિકેશન|અંડરગ્રાઉન્ડ કોલ ગેસિફિકેશન(યુસીજી)છે.]] . યુજીસીમાં ઇન્જેક્ટીંગ સ્ટીમ અને ઓક્સીજન ડાઉન બોરહોલનો સમાવેશ થાય છે, જે કોલસામાંથી ગેસ ઉત્પન્ન કરે છે અને તેનું મિક્ચર સરફેસ પર નાખે છે-આમ કોલસાનો દુરુપયોગ કરવાની અત્યંત નીચી કાર્બન પદ્ધતિ છે. ઓળખી કઢાયેલા ઓનશોર વિસ્તારો કે જેમાં યુજીસીનો 7 અબજ અને 16 અબજ ટનનો જથ્થો હોવાનું મનાય છે. &lt;ref name=&quot;Coal 2&quot;&gt;{{cite web|title=Coal Reserves in the United Kingdom|author=The Coal Authority|url=http://www.coal.gov.uk/media//860AD/Response%20to%20Energy%20Review%20-%20Appendix%202.pdf|access-date=2008-09-23|publisher=The Coal Authority|format=PDF|year=2007|work=Response to Energy Review|archive-date=2009-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104054403/http://www.coal.gov.uk/media//860AD/Response%20to%20Energy%20Review%20-%20Appendix%202.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; યુકેના પ્રવર્તમાન કોલસાના આધારે, આ વોલ્યુમો એ અનામત દર્શાવે છે જે યુકેમાં આગામી ૨૦૦ અને ૪૦૦ વર્ષ સુધી ટકી શકશે.&lt;ref name=&quot;Coal 3&quot;&gt;{{cite web|title=BBC News England Expert predicts 'coal revolution'|author=BBC|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/7046981.stm|access-date=2008-09-23|publisher=BBC|dater=2007-10-16|work=BBC News website}}&lt;/ref&gt;

[[ચિત્ર:London.bankofengland.arp.jpg|thumb|બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેંડ; યુનાઇટેડ કિંગડમની મધ્યસ્થ બેન્ક.]]

અર્થતંત્રમાં સરકારની સામેલગીરીનું સંચાલન [[સરકારી તિજોરીના ચાન્સેલર|ચાન્સેલર ઓફ ધ એક્સચેકર]] (હાલમાં [[એલિસ્ટેઇર ડાર્લિંગ|અલીસ્ટેઇર ડાર્લિંગ]])છે, જે [[એચએમ ટ્રેઝરી]]ના વડા છે, પરંતુ [[યુનાઈટેડ કિંગડમના વડાપ્રધાન|વડાપ્રધાન]] (હાલમાં ''માન્ય'' [[ગોર્ડન બ્રાઉન|ગોર્ડોન બ્રાઉન]] એમપી), [[ટ્રેઝરીના પ્રથમ લોર્ડ|ટ્રેઝરીના પ્રથમ લોર્ડ છે]]; જ્યારેન્સેલર ઓફ ધી એક્સચેંક ટ્રેઝરીના બીજા લોર્ડ છે. તાજેતરના વર્ષોમાં, યુકે અર્થતંત્રનું સંચાલન બજાર ઉદારીકરણ અને ઓછા કરવેરા અને નિયમનો દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યુ છે. 1997થી , [[બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેંડ|બેંક ઓફ ઇંગ્લેડ]]ની [[મોનેટરી પોલિસી કમિટી]]કે જેના વડા [[બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેંડના ગવર્નર|બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેડના ગવર્નર છે]],તે દર વર્ષે ચાન્સેલર દ્વારા અર્થતંત્રમાં ફૂગાવાનો દર નક્કી કરવામાં આવે છે તેને જરૂરી સ્તર સુધી લાવવા માટે [[સત્તાવાર બેન્ક દર|વ્યાજ દર]]નક્કી કરે છે. &lt;ref&gt;[http://www.bankofengland.co.uk/about/more_about.htm બેન્ક દ્વારા વધુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312060011/http://www.bankofengland.co.uk/about/more_about.htm |date=2008-03-12 }} www.bankofengland.co.uk, 8 ઓગસ્ટ 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; સ્કોટ્ટીશ સરકાર, સ્કોટ્ટીશ સંસદની મંજૂરીની શરતે સ્કોટલેન્ડમાં જે આવક વેરો ચૂકવવામાં આવે છે તેમાં ૩ પેન્સના વધારા કે ઘટાડા દ્વારા આવકવેરાનો મૂળ દર નક્કી કરવાની સત્તા ધરાવે છે, જોકે, આ સત્તાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. માર્ચ 2009ના અનુસાર યુકેનું [[સરકારી ઋણ]] [[કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન|જીડીપી]]ના 49 ટકા જેટલું હતું. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7952262.stm યુકે અંદાજપત્રીય ખાધ વિસ્તૃત] બીબીસી સમાચાર, 19 માર્ચ 2009&lt;/ref&gt; યુકેનું ચલણ [[પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ]]છે, જેને '''[[પાઉન્ડનું પ્રતીક|£]]''' ના પ્રતીકરૂપે દર્શાવવામાં આવે છે. [[બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેંડ]] [[મધ્યસ્થ બેન્ક]]છે, જે ચલણ બજારમાં મૂકવા માટે જવાબદાર છે. સ્કોટલેન્ડ અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં આવેલી બેન્કો, જે તે મુદ્દાને પહોંચી વળવા માટે બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેંડ પાસેથી પૂરતી નોટો મેળવવાની શરતે તેમની પોતાની નોટો બહાર પાડવાનો અધિકાર ધરાવે છે. ચલણને બજારમાં તરતું મૂકતી વખતે યુકેએ [[યૂરો]]ની સાથે જોડાવાનું પસંદ કર્યું ન હતુ અને બ્રિટીશ વડાપ્રધાન ''માનનીય'' ગોર્ડોન બ્રાઉન એમપીએ નજીકના ભવિષ્યમાં સભ્યપદ માટે એમ કહીને ઇનકાર કર્યો હતો કે નહી જોડાવાનો નિર્ણય લેવાનો બ્રિટન અને યુરોપ પાસે અધિકાર છે.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2007-07-24 |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article2127640.ece |title=Puritanism comes too naturally for 'Huck' Brown |publisher=Times Online |access-date=2007-07-24 |archive-date=2011-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814094905/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/politics/article2127640.ece |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન ટોની બ્લેયરની સરકારે [[પાંચ આર્થિક પરીક્ષણો|પાંચ આર્થિક પરીક્ષણ]]માં ખરા ઉતરી શકાય છે કે કેમ તે માટે લોકમત લેવાની અરજી કરી હતી.2005માં યુકેમાંથી અર્ધા કરતા વધુ (55%)ચલણને અપનાવવાની વિરુદ્ધમાં હતા, જ્યારે ૩૦ ટકા લોકો તેની તરફેણમાં હતા. &lt;ref&gt;{{cite web |date=2005-02-28 |url=http://www.ipsos-mori.com/content/polls-05/emu-entry-and-eu-constitution.ashx|title=[[EMU]] Entry and [[EU Constitution]] |publisher=MORI |access-date=2006-05-17}}&lt;/ref&gt; 23 જાન્યુઆરી 2009ના રોજ ઓફિસ ફોર નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિક્સ પાસેથી ઉપલબ્ધ થયેલા સરકારી આંકડાઓ દર્શાવે છે કે 1991થી અત્યાર સુધીમાં સૌપ્રથમ વખત સત્તાવાર રીતે [[૨૦૦૦ના પાછલા વર્ષોની મંદી|મંદી]]માં હતું. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7846266.stm|title=UK in recession as economy slides |publisher=BBC|date=2009-01-23|access-date=2009-01-23}}&lt;/ref&gt;

== શિક્ષણ ==
[[ચિત્ર:KingsCollegeChapelWest.jpg|thumb|કીંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીનો ભાગ ]]
[[ચિત્ર:Tom Quad, Christ Church 2004-01-21.jpg|thumb|right|ક્રિસ્ટ ચર્ચ, ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીનો ભાગ]]

યુનાઇટેડ કિંગડમના દરેક દેશો અલગ પ્રકારની શિક્ષણ વ્યવસ્થા ધરાવે છે તેમજ ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સને શિક્ષણ સોંપણી અંગેની સત્તા આપી દીધી છે. [[ઇંગ્લેંડમાં શિક્ષણ]] એ [[ચિલ્ડ્ર્ન , સ્કુલ્સ એન્ડ ફેમિલીઝ માટે રાજ્ય સચિવ|ચિલ્ડ્રનસ સ્કુલ્સ એન્ડ ફેમિલીઝના રાજ્ય કક્ષાના સચિવ]]ની અને [[ઇનોવેશન, યુનિવર્સિટીઝ એન્ડ સ્કીલ્સનો રાજ્ય સચિવ|ઇનોવેશન, યુનિવર્સિટીઝ એન્ડ સ્કીલ્સના રાજ્ય કક્ષાના સચિવ]] ની જવાબદારી છે,જોકે રાજ્યની દૈનિક વહીવટ અને ભંડોળ એ [[સ્થાનિક શિક્ષણ સત્તા|સ્થાનિક સત્તા]] (અગાઉ સ્થાનિક શિક્ષણ ઓથોરિટી તરીકે જાણીતી)ની જવાબદારી છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dcsf.gov.uk/localauthorities/index.cfm |title=Local Authorities |publisher=DCSF |access-date=2008-12-21}}&lt;/ref&gt; ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સમાં યુનિવર્સલ સ્ટેટ એજ્યુકેશન 1870માં અને 1900માં સેકંડરી ધોરણનું શિક્ષણ પ્રાથમિક ધોરણે લાગુ પાડવામાં આવ્યું હતું. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.humana.org/Article.asp?TxtID=223&amp;SubMenuItemID=183&amp;MenuItemID=43 |title=United Kingdom |publisher=Humana |access-date=2006-05-18 |archive-date=2006-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061003010910/http://www.humana.org/Article.asp?TxtID=223&amp;SubMenuItemID=183&amp;MenuItemID=43 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પાંચથી ૧૬ વર્ષની વયના માટે શિક્ષણ ફરજિયાત છે. (જો જુલાઇ અથવા ઓગસ્ટના અંતમાં જન્મ થયો હોય તો ૧૫ વર્ષ)સ્ટેટ સેકરચ શાળાઓમાં મોટા ભાગના બાળકો શિક્ષીત છે, ફક્ત નાનો ભાગ કે શૈક્ષણિક લાયકાતના ધોરણે પસંદગી કરે છે. ખરેખર આંકડાઓમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં, ઇંગ્લેંડમાં [[ખાનગી શાળા|ખાનગી શાળાઓ]]જતા બાળકોનું પ્રમાણ 7%થી ઉપર વધ્યું છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/education/2007/nov/09/schools.uk |title=Private school pupil numbers in decline |publisher=Guardian |date=2007-11-09}}&lt;/ref&gt; [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રીજ|કેમ્બ્રિજ]] અને [[યુનિવર્સિટી ઓફ ઓક્સફોર્ડ|ઓક્ફોર્ડ]]યુનિવર્સિટીના અર્ધા ઉપરાંતના વિદ્યાર્થીઓએ શાળામાં હાજરી આપી હતી. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/6905288.stm |title=More state pupils in universities |publisher=BBC News |date=2007-07-19}}&lt;/ref&gt; રાજ્યની શાળાઓ કે જે વિદ્યાર્થીઓની બુદ્ધિમતા અને શૈક્ષણિક લાયકાતની દ્રષ્ટિએ પસદગી કરે છે તે મોટા ભાગની પસદગીયુક્ત શાળાની તુલનામાં તુલનાત્મક પરિણામો હાંસલ કરી શકે છે: જીસીએસઇના 2006ના પરિણામની દ્રષ્ટિએ ટોચની દશ શાળાઓમાંથી બે શાળાઓરાજ્યસંચાલિત [[ગ્રામર શાળા]]ઓ હતી. . ઇંગ્લેંડ વિશ્વમાં કેટલીક ટોચની યુનિવર્સિટીઓ ધરાવે છે; [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રીજ|યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજ]], [[યુનિવર્સિટી ઓફ ઓક્સફોર્ડ]], [[ઇમ્પીરીયલ કોલેજ લંડન]] અને [[યુનિવર્સિટી કોલેજ લંડન]]ન સમાવેશ 2008માં વૈશ્વિક ધોરણે ટોચની 10માં થતો હતો. [[ટીએચઇએસ-ક્યુએસ વર્લ્ડ યુનિવર્સિટી રેન્કીંગ્સ|ટીએચઇએ - ક્યૂએસ વર્લ્ડ યુનિવર્સિટી વર્લ્ડ યુનિવર્સિટી રેન્કીંગ્સ]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=243&amp;pubCode=1|title=The top 200 world universities|publisher=Times Higher Education|date=2008-10-09|access-date=2009-05-14|archive-date=2010-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231190900/http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=243&amp;pubCode=1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ટ્રેન્ડઝ ઇન ઇન્ટરનેશનલ મેથેમેટિક્સ એન્ડ સાયંસ સ્ટડી ([[ટીઆઇએમએસએ|ટીઆઇએમએસએસ]])ના રેટિંગવાળા ઇંગ્લેડના વિદ્યાર્થીઓ વિશ્વમાં ગણિતમાં 7મા અને વિજ્ઞાનમાં 6ઠ્ઠા ક્રમે છે. પરિણામો ઇંગ્લેંડના વિદ્યાર્થીઓને [[જર્મની]]અને[[સ્કેન્ડીનેવીયા]]સહિતના યુરોપીયન દેશોની આગળ લઇ જાય છે.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/7773081.stm વૈશ્વિક ટોચના 10માં ઇંગ્લેંડના વિદ્યાર્થીઓ] બીબીસી સમાચાર, 10 ડિસેમ્બર 2008&lt;/ref&gt;

[[સ્કોટલેન્ડમાં શિક્ષણ]]એ [[એજ્યુકેશન એન્ડ લાઇફલોંગ લર્નીંગના રાજ્ય સચિવ|કેબિનેટ સેક્રેટરી ફોર એજ્યુકેશન એન્ડ લાઇફલોંગ લર્નીંગ]]ની જવાબદારી છે, જ્યારે રાજ્યની શાળાઓના દૈનિક વહીવટ અને ભંડોળ સ્થાનિક સત્તાની જવાબદારી છે.[[સ્કોટ્ટીશ જાહેર સંસ્થાઓ|બિન-ડિપાર્ટમેન્ટ જાહેર સંસ્થાઓ]]ની સ્કોટ્ટીશ શિક્ષણમાં મહત્વની ભૂમિકા છે: [[સ્કોટ્ટીશ ક્વોલિફીકેશન્સ ઓથોરિટી|સ્કોટ્ટીશ ક્વોલિફિકેશન્સ ઓથોરિટી]] સેકડરી શાળાઓમાં આપવામાં આવતી ડિગ્રીઓ સિવાય વિકાસ, is responsible for the development, અધિકારપત્ર, મૂલ્યાંકન અને લાયકાતનું પ્રમાણીકરણ કરવા માટે જવાબદાર છે, [[વધુ શિક્ષણ|વધુ અભ્યાસ માટે]] [[પ્રાદેશિક શિક્ષણ|સેકંડરી પછીની]] કોલેજો અને અન્ય કેન્દ્રોઃ &lt;ref&gt;[http://www.sqa.org.uk/sqa/5656.html એસક્યૂએ વિશે] sqa.org.uk, 7 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; અને[[લર્નીંગ એન્ડ ટીચીંગ સ્કોટલેન્ડ]] શૈક્સ્ત્રોષણિક સમાજને અભ્યાસક્રમના વિકાસ અને સંશોધનની સંસ્કૃત્તિ, મહત્વાકાંક્ષા અને શ્રેષ્ઠતાના સર્જન માટે સલાહ, સ્ત્રોતો અને સ્ટાફ વિકાસ પૂરા પાડે છે. &lt;ref&gt;[http://www.ltscotland.org.uk/aboutlts/index.asp સ્કોટલેન્ડ વિશે શીખવું અને શીખડાવવું] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401140609/http://www.ltscotland.org.uk/aboutlts/index.asp |date=2012-04-01 }} ltscotland.org.uk, 7 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; સ્કોટલેન્ડમાં 1496માં ફરજિયાત શિક્ષણનો કાયદો બનાવવામાં આવ્યો હતો. &lt;ref&gt;[http://www.scotland.org/about/innovation-and-creativity/features/education/e_brain_drain.html બ્રેઇન ડ્રેઇન ઇન રિવર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071204064525/http://www.scotland.org/about/innovation-and-creativity/features/education/e_brain_drain.html |date=2007-12-04 }} scotland.org, 7 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; સ્કોટલેન્ડમાં ખાનગી શાળાઓમાં જતા બાળકોનું પ્રમાણ ફક્ત 4% છે, જોકે તાજેતરના વર્ષોમાં તેમાં ધીમો વધારો જોવાયો છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/6563167.stm |title=Increase in private school intake |publisher=BBC News |date=2007-04-17}}&lt;/ref&gt; સ્કોટ્ટીશ વિદ્યાર્થીઓ કે જે સ્કોટ્ટીશ યુનિવર્સિટીમાં હાજરી આપે છે તેઓ ક્યાં તો ટ્યુશન ફી અથવા તો કાયમી સ્નાતક દરો ચૂકવતા નથી કેમ કે 2001માં ફી નાબૂદ કરવામાં આવી હતી અને ગ્રેજ્યુએટ એન્ડોવમેન્ટ યોજના 2008માં નાબૂદ કરવામાં આવી હતી. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7268101.stm દેણગી ફી રદ કરવા માટે એમએસપીનો મત] બીબીસી સમાચાર, 28 ફેબ્રુઆરી 2008&lt;/ref&gt;

[[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં શિક્ષણ]] એ [[શિક્ષણ પ્રધાન (ઉત્તર આયર્લેન્ડ)|શિક્ષણ પ્રધાન]] અને[[રોજગાર અને ભણતર પ્રધાન|રોજોગારી અને ભણતર પ્રધાન]]ની જવાબદારી છે, આમ છથાં સ્થાનિક ધોરણે જવાબદારીનું સંચાલન પાંચ શિક્ષણ અને ગ્રાંથાલય બોર્ડ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે વિવિધ ભૌગોલિક વિસ્તારોને આવરી લે છે. '[[શૈક્ષણિકસત્ર, પરીક્ષા અને મૂલ્યાંકન માટેની કાઉન્સીલ|કાઉન્સીલ ફોર ધ ક્યુરિક્યુલમ, એક્ઝામિનેશન્સ એન્ડ એસેસમેન્ટ]] (સીસીઇએ) એવી સંસ્થા છે જે [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ એક્ઝિક્યુટિવ|સરકાર]]ને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડની શાળાઓમાં શુ શીખવવું જોઇએ, દેખરેખના ધોરણો અને લાયકાત આપવા અંગે સલાહ પૂરી પાડે છે. &lt;ref&gt;[http://www.ccea.org.uk/ અમારા વિશે- -અમે શુ કરીએ છીએ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180305135914/http://ccea.org.uk/ |date=2018-03-05 }} ccea.org.uk, 7 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;[[વોલ્સની રાષ્ટ્રીય વિધાનસભા]] ની જવાબદારી [[વોલ્સમાં શિક્ષણ|વોલ્સમાં શિક્ષણની]] છે. વેલ્શના મોટા ભાગના વિદ્યાર્થીઓને સંપૂર્ણ અથવા મોટે ભાગે [[વેલ્શ ભાષા]]શીખવવામાં આવે છે; વેલ્શમાં દરેક માટે ૧૬ વર્ષના ન થાય ત્યાં સુધી ફરજિયાત છે. સંપૂર્ણ દ્વિભાષી વોલ્સ અપનાવવાની નીતિના ભાગરૂપે વેલ્શ મિડીયમ શાળાઓ વધારવાનું આયોજન છે.

== આરોગ્યસંભાળ ==
[[ચિત્ર:NorfolkAndNorwichUniversityHospital(KatyAppleton)Aug2005.jpg|thumb|right|નોરફોક અને નોરવિક યુનિવર્સિટી હોસ્પીટલ-આધુનિક એનએચએસ હોસ્પીટલ ]]
[[ચિત્ર:Royal Aberdeen Children's Hospital.jpg|thumb|right|ધી રોયલ એબર્ડીન ચિલ્ડ્રન્સ હોસ્પીટલ ખાસ બાળકોની હોસ્પીટલ છે, જે એનએચએસ સ્કોટલેન્ડનો ભાગ છે. ]]

[[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં આરોગ્યસંભાળ|યુનાઇટેડ કિંગડમમાં આરોગ્સંભાળ]] એ [[અવક્રાંતિ|સોંપાયેલ બાબત]]છે અને ઇંગ્લેંડ, ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સમાં વિવિધ નીતિઓ અને અગ્રિમતા સાથે અલગ વ્યવસ્થા છે &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7586147.stm એનએચએસની સોંપણીમાં 'ભારે વિપરીતતા' ] બીબીસી સમાચાર, 28 ઓગસ્ટ 2008 &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7149423.stm એનએચએસ પાસે ચાર વિવિધ પદ્ધતિઓ છે] [[બીબીસી]] 2 જાન્યુઆરી 2008&lt;/ref&gt;જોકે સહકારનનું સ્તર સામાન્ય રીતે સેવાઓના વપરાશ કરતા સરહદી વપરાશકારોની તુલનામાં સામાન્ય રીતે ગુપ્ત તફાવત રહેલો છે. ચાર વ્યવસ્થાઓ [[જાહેર ભંડોળ ધરાવતું આરોગ્યસંભાળ|જાહેર આરોગ્યસંભાળ]] તમામ[[બ્રિટીશ નાગરિકત્વ કાયદો|યુકેના કાયમી નિવાસી]]ઓને પૂરી પાડે છે, તે જરૂરિયાતના મુદ્દે તદ્દન વિનામૂલ્યે છે અને તેની ચૂકવણી [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં કરલાદણ|સામાન્ય કરવેરા]]દ્વારા કરવામાં આવે છે. ઘણી નાની ખાનગી તબીબી વ્યવસ્થા પણ અસ્તિત્વમાં છે. યુકેમાં મોટા પાયે વિવિધ નિયમનકારી સંસ્થાઓ પથરાયેલી છે જેમ કે [[જનરલ મેડિકલ કાઉન્સીલ]] , [[નર્સીંગ એન્ડ મિડવાઇફકી કાઉન્સીલ|નર્સીંગ એન્ડ મિડવાઇફરી કાઉન્સીલ]] અને બિન સરકારી આધારિત (ઉદા.[[રોયલ કોલેજ]]s). આખા યુકેમાં મોટી સંખ્યામાં[[મેડિકલ શાળા]]ઓ અને [[ડેન્ટીસ્ટ્રી|ડે્ટલ શાળા]]છે, અને તાલીમ [[નર્સ (આયા)|નર્સ]]અને દવા સાથે સંકળાયેલા વ્યવસાયો માટે નોંધપાત્ર સંસ્થાઓ છે. 

[[ઇંગ્લેડમાં આરોગ્યસંભાળ|ઇંગ્લેંડમાં આરોગ્યસંભાળ]]મુખ્યત્વે[[નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ (ઇંગ્લેંડ)|નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ]]દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે, જે આજે ફક્ત ઇંગ્લેંડને આવરે છે, જ્યારે મૂળભૂત રીતે તે ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સને આવરી લેતી હતી. તેની સ્થાપના [[નેશનલ હેલ્ત સર્વિસ એક્ટ 1946|નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ કાયદો 1946]]દ્વારા કરવામાં આવી હતી જે 5જુલાઇ 1948ના રોજ અસરમાં આવ્યો હતો. [[આરોગ્ય વિભાગ (યુનાઇટેડ કિંગડમ)|ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ હેલ્થ]]ઇંગ્લેંડની પ્રજાના આરોગ્યમાં સુધારો કરવા માટે સુખાકારી માટે અસ્તિત્વમાં છે,&lt;ref&gt;[http://www.dh.gov.uk/en/Aboutus/index.htm આરોગ્ય વિભાગ વિશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091214204741/http://www.dh.gov.uk/en/Aboutus/index.htm |date=2009-12-14 }} dh.gov.uk, 5 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;અને [[આરોગ્યના રાજ્ય સચિવ|સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ ફોર હેલ્થ]] તેના કામ માટે અને એનએચએસના કામ માટે યુકેની સંસદને જવાબ આપવા બંધાયેલી છે. ઇંગ્લેડની એનએચએસ વિશ્વમાં અનેક મોટા સખત સંસ્થાઓમાંની એક છે, જે 1.3&amp;nbsp;મિલીયન લોકોથી વધુને રોજગારી પૂરી પાડે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/6450303.stm |title=NHS workforce 'falls by 11,000' |publisher=BBC News, |date=2007-03-14}}&lt;/ref&gt; જાહેર ક્ષેત્રની આરોગ્ય સંભાળ આપતી સંસ્થાઓના સેવા સ્તરમાં પ્રાથમિક ([[જનરલ પ્રેક્ટીશનર|જનરલ પ્રેક્ટિસ]]), સેકંડરી ([[હોસ્પીટલ|જિલ્લા જનરલ હોસ્પિટલ]])અને ટેરિટરી ([[વિદ્યા આપતી હોસ્પીટલ|ટીચીંગ હોસ્પિટલ]])નો સમાવેશ થાય છે. વિવધ સ્તરો વચ્ચ નોંધપાત્રલ ક્રિયાપ્રતિક્રિયા અને આપલે છે. ે[[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર હેલ્થ એન્જ ક્લિનીકલ એક્સેલન્સ|નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર હેલ્થ એન્ડ ક્લિનીકલ એક્સેલન્સ]],અથવા એનઆઇસીઇ, ઇંગ્લેડ અન વોલ્સમાં એનએચએસ દ્વારા દવા કે સારવાર પૂરી પડશે કે કેમ તે અંગેની સલાહ આપે છે. 

[[સ્કોટલેન્ડમાં આરોગ્યસંભાળ]] એ મુખ્યત્વે [[એનએચએસ સ્કોટલેન્ડ]],સ્કોટલેન્ડની જાહર આરોગ્યસંભાળ વ્યવસ્થા દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. આ સર્વિસની સ્થાપના નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ (સ્કોટલેન્ડ)કાયદો ૧૯૪૭ દ્વારા કરવામાં આવી હતી (બાદમાં નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ (સ્કોટલેન્ડ)કાયદો ૧૯૭૮ દ્વારા પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો હતો)જે ૫ જુલાઇ 1948ના રોજ અસરમાં આવ્યો હતો, તેની સાથે ઇંગ્લેંડ અન વોલ્સમાં એનએચએસ સર્વિસનો પ્રારંભ થયો હતો. જોકે,૧૯૪૮ પહેલા, સ્કોટલેન્ડની અર્ધા ભાગની વસતીને રાજ્ય દ્વારા ભંડોળ પૂરિુ પડાયેલ હેલ્થકેર દ્વારા આવરી લેવામા આવ્યા હતા, જેને [[હાઇલેન્ડ્ઝ અને આઇસલેન્ડ્ઝ સર્વિસ|હાઇલેન્ડઝ એન્ડ આઇલેન્ડ મેડિકલ સર્વિસ]]દ્વારા સેવા પૂરી પડાતી હતી. &lt;ref&gt;[http://www.60yearsofnhsscotland.co.uk/history/birth-of-nhs-scotland/highlands-and-islands-medical-service.html હાઇલેન્ડઝ અને આયલેન્ડ મેડિક સર્વિસ (એચઆઇએમએસ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130114040031/http://www.60yearsofnhsscotland.co.uk/history/birth-of-nhs-scotland/highlands-and-islands-medical-service.html |date=2013-01-14 }} www.60yearsofnhsscotland.co.uk, 28 જુલાઇ 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; 2006માં એનએચએસ સ્કોટલેન્ડે 158,000 કર્મચારીઓને રોજગારીએ રાખ્યા હતા, જેમાં 47,500 થી વધુ નર્સ, દાઇ, હેલ્થ વિઝીટર અને 3,800 થી વધુ કન્સલટન્ટને રોજગારીએ રાખ્યા હતા. વધુમાં, 12,000 થી વધુ ડોકટરો, ફેમિલી પ્રેકિસનરો અને ડેન્ટીસ્ટ, ઓપ્ટીશિયન અને કોમ્યુનિટી ફાર્માસિસ્ટ સહિતના સંબંધિત આરોગ્ય વ્યાવસાયિકો હતા, જેઓ સ્વતંત્ર કોન્ટ્રક્ટરોની જેમ કામ કરતા હબતા અને એનએચએસના પરિપ્રેક્ષ્યમાં અસંખ્ય સેવાઓ પૂરી પાડતા હતા તેની સામે તેમને ફી અને ભથ્થાઓ મળતા હતા. &lt;ref&gt;[http://www.show.scot.nhs.uk/introduction.aspx સ્કોટલેન્ડમાં એનએચએસ વિશે ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628224652/http://www.show.scot.nhs.uk/introduction.aspx |date=2014-06-28 }}એનએચએસ સ્કોટલેન્ડ&lt;/ref&gt; [[આરોગ્ય અને સુખસંભાળના કેબિનેટ સચિવ|કેબિનેટ સેક્રેટરી ફોર હેલ્થ એન્જ વેલબીઇંગ]] એનએચએસના સ્કોટલેન્ડમાં કામ માટે સ્કોટ્ટીશ સંસદને જવાબદાર હતા. 

[[એનએચએસ વોલ્સ|વોલ્સમાં આરોગ્યસંભાળ]] મુખ્યત્વે [[એનએચએસ વોલ્સ]]દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. એનએચએસ જેવા જ સમાન માળખા તરીકે મૂળભૂત રીતે સ્થપાયેલી અને [[નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ કાયદો 1946|નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ એક્ટ 1946]]દ્વારા સ્થાપવામાં આવેલી,વોલ્સની એનએચએસ કરતા વધુ સત્તા ધરાવતી સંસ્થાને 1969માં સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ ફોર વોલ્સને તબદિલ કરવામાં આવી હતી. &lt;ref&gt;{1એનએચએસ વોલ્શ ૧૯૬૦ વિશે પરિચય{/1} www.wales.nhs.uk &lt;/ref&gt; તેની સામે, એનએચએસ વોલ્સની જવાબદારી વેલ્શ એસેમ્બલી અને એક્ઝિક્યુટિવને 1999ની ફરજ સોંપણી અંતર્ગત આપવામાં આવી હતી. એનએચએસ વોલ્સ વોલ્સમાં જાહેર આરોગ્યસંભાળ પૂરી પાડે છે અને આશરે 90,000 જેટલા કર્મચારીઓને રોજગારી પૂરી પાડે છે, જે તેને વોલ્સનો સૌથી મોટો રોજગારદાતા બનાવે છે. &lt;ref&gt;[http://www.wales.nhs.uk/sites3/page.cfm?pid=11590&amp;amp;orgid=452 એનએચએસ વોલ્સ કર્મચારીઓ વિશે પરિચય] www.wales.nhs.uk &lt;/ref&gt;વેલ્શ એસેમ્બલી સરકારમાં આર્ગોય અને સામાજિક સેવાના પ્રધાન એવા વ્યક્તિ છે જે કેબિનેટની જવાબદારી ધરાવે છે જેમાં વોલ્સમાં આરોગ્ય અને સામાજિક સેવાનો સમાવેશ થાય છે. [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં આરોગ્ય અને સામાજિક સંભાળ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં આરોગ્યસંભાળ]] મુખ્યત્વે [[આરોગ્ય, સામાજિક સેવા અને જાહેર સલામતી વિભાગ|ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ હેલ્થ, સોશિયલ સર્વિસ એન્ડ પબ્લિક સેફ્ટી]]દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. 

== વાહનવ્યવહાર ==
[[ચિત્ર:London Heathrow T5 AB1.JPG|thumb|હીથ્રો ટર્મીનલ 5. વિશ્વના અન્ય હવાઇમથકની તુલનામાં હીથ્રો હવાઇમથક સૌથી આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફર પ્રવાહ ધરાવતું હવાઇમથક છે. [396][398]]]
[[ચિત્ર:Bb-forthrailbridge.jpg|thumb|સ્કોટલેન્ડમાં આવેલો ફોર્થ રેલવે બ્રિજ રેલ માળખાનું સાંસ્કૃતિક લક્ષણ છતું કરે છે. ]]

[[હાઇવે એજન્સી]] [[એક્ઝિક્યુટિવ એજન્સી|અક્ઝિક્યુટિવ એજન્સી /1}છે અને તે ખાનગી માલિકીના અને સંચાલના કરવામાં આવતા]] [[એમ6 ટોલ|એમ૬ ટોલ]] સિવાય પણ ટ્રન્ડ રોડ અને મોટરવેઝ માટે જવાબદાર છે. &lt;ref&gt;[http://www.m6toll.co.uk/faqs/default.asp?mainmenuid=6 એમ6ટોલ સતત પછાતા પ્રશ્નો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113225031/http://www.m6toll.co.uk/faqs/default.asp?mainmenuid=6 |date=2013-01-13 }} www.m6toll.co.uk, 13 જુલાઇ 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; ટ્રાન્સપોર્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ દર્શાવે છે કે [[ટ્રાફિક ભીડ|ટ્રાફિક ભરાવો]]અનેક વાહનવ્યવહારમી સમસ્યાઓમાંની એક છે અને જો તેની પુનઃતપાસ કરવામાં નહી આવે તો ૨૦૨૫ સુધીમાં ઇંગ્લેંડને તેનો વધારાનો 22અબજ ડોલરનો ખર્ચ ઉઠાવવો પડશે.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Tackling congestion on our roads|url = http://www.dft.gov.uk/pgr/roads/introtoroads/roadcongestion/|publisher = Department for Transport|access-date = 2009-10-05|archive-date = 2010-05-13|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100513053607/http://www.dft.gov.uk/pgr/roads/introtoroads/roadcongestion/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલા 2006ના[[એડ્ડિંગ્ટોન ટ્રાન્સપોર્ટ અભ્યાસ|એડ્ડિન્ગ્ટોન અહેવાલ]]અનુસાર, વાહનોનો ભરાવાને [[માર્ગ ભાવનિર્ધારણ|રોડ પ્રાઇસીંગ]] અને વાહનવ્યવહારના માળખાના વિસ્તરણ દ્વારા નાથવામાં નહી આવે તો તે ભયાનક બની રહેશે અને અર્થતંત્રને નુકસાનરૂપ છે. &lt;ref&gt;{{cite web|title = Delivering choice and reliability|url = http://www.dft.gov.uk/press/speechesstatements/speeches/congestion|publisher = Department for Transport|access-date = 2009-10-05|archive-date = 2009-06-06|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20090606082130/http://www.dft.gov.uk/press/speechesstatements/speeches/congestion|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title = The Eddington Transport Study|author = Rod Eddington|year = 2006|month = December|url = http://www.dft.gov.uk/about/strategy/transportstrategy/eddingtonstudy/|publisher = UK Treasury|access-date = 2009-10-05|archive-date = 2010-05-13|archive-url = http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100513053704/http://www.dft.gov.uk/about/strategy/transportstrategy/eddingtonstudy/|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

સ્કોટ્ટીશ [[વાહનવ્યવહાર]] માળખું એ [[એન્ટરપ્રાઇઝ, ટ્રાન્સપોર્ટ એન્ડ લાઇફલોંગ લર્નીંગ ડિપાર્ટમેન્ટ (સ્કોટલેન્ડ)|સ્કોટ્ટીશ સરકારના સાહસ, ટ્રાન્સપોર્ટ અને લાઇફલોંગ લર્નીંગ ડિપાર્ટમેન્ટ]]ની જવાબદારી છે, [[વાહનવ્યવહાર સ્કોટલેન્ડ|ટ્રાન્સપોર્ટ સ્કોટલેંડ]] [[સ્કોટ્ટીશ સરકારની એક્ઝિક્યુટિવ એજન્સીઓ|એક્ઝિક્યુટિવ એજન્સી]]હોવાથી [[નાણાં અને સતત વૃદ્ધિના કેબિનેટ સચિવ|કેબિનેટ સેક્રેટરી ફોર ફાયનાન્સ એન્ડ સુ્સ્ટેઇનેબલ ગ્રોવ્થ]]ની સ્કોટલેન્ડના ટ્રન્ડ રોડ અને રેલ નેટવર્કની જવાબદાર છે.&lt;ref&gt;[http://www.transportscotland.gov.uk/ ટ્રાન્સપોર્ટ સ્કોટલેન્ડ - સ્કોટલેન્ડને ફરતું રાખે છે] www.transportscotland.gov.uk, 1 જુલાઇ 2008મૂલ્યાંકન &lt;/ref&gt; સ્કોટલેન્ડના રેલ માળખામાં આશરે 340 રેલવે સ્ટેશન્સ અને ૩,૦૦૦ કિલોમીટરના ટ્રેકનો સમાવેશ થાય છે જેની પર દર વર્ષે 62 મિલીયનથી વધી મુસાફરો મુસાફરી કરે છે. &lt;ref&gt;[http://www.transportscotland.gov.uk/rail ટ્રાન્સપોર્ટ સ્કોટલેન્ડ - રેલ] www.transportscotland.gov.uk, 10 જુલાઇ 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;2008માં સ્કોટ્ટીશ સરકારે આગામી 20 વર્ષ માટે રોકાણ યોજના નક્કી કરી હતી, જેમાં નવા ફોર્થ રોજ બ્રિજ અને રેલ માળખાના વીજળીકરણને અગ્રિમતા આપવાનો સમાવેશ કરાયો હતો. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7775936.stm વાહનવ્યવહાર યોજના પ્રથમ નજરે ] બીબીસી સમાચાર, 10 ડિસેમ્બર 2008&lt;/ref&gt;આખા યુકેમાં, {{convert|46904|km|mi|0}}મુખ્ય માર્ગોનું મોટરવે નેટવર્કનું{{convert|3497|km|mi|0}}રેડિયલ રોડ નેટવર્ક છે. તેમજ વધુમાં {{convert|213750|km|mi|0}}પત્થર જડેલી પગથીનો પણ સમાવેશ થાય છે. ગ્રેટ બ્રિટનમાં ૧૬,૧૧૬ કિલોમીટર (૧૦,૦૭૨ માઇલ્સ)નું [[નેટવર્ક રેલ|રેલ માળખું]] છે અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]માં ૩૦૩ રુટ કિમી (૧૮૯ રુટ એમઆઇ)ના ૧૮,૦૦૦ પેસેન્જર ટ્રેઇનથી વધુ અને ૧૦૦૦ દૈનિક ફ્રેઇટ ટ્રેઇનનો સમાવેશ થાય છે.લંડન અને અન્માંય શહેરોમાં શહેરી રેલ માળખું અત્યંત સુવિકસિત છે. એક સમયે યુકેમાં 48,000 રુટ કીમીથી વધુ(30,000 રુટ એમઆઇ)રેલ માળખું હતં, જોકે તેમાંના મોટા ભાગના માળખામાં ૧૯૫૫ અને 1975ના ગાળામાં ઘટાડો થયો હતો, જેમાંનો મોટો ઘટાડો સરકારના સલાહકાર [[રિચાર્ડ બીચીંગ|રિચાર્ડ બીચીંગે]]1960ના મધ્યમાં આપેલા અહેવાલ બાદ થયો હતો.(જે [[બીચીંગ એક્સ]]તરીકે જાણીતો છે.)હવે આગામી ૨૦૨૫ સુધીમાં નવી હાઇ સ્પીડ લાઇનો તૈયાર કરવાની યોજના બનાવવામાં આવી રહી છે. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7467203.stm નવી મોટી રેલ લાઇનની વિચારણા] બીબીસી સમાચાર, 21 જૂન 2008 &lt;/ref&gt;રાજધાનીની પશ્ચિમે ૧૫ માઇલ (૨૪ કિમી)દૂર આવેલું[[લંડનનું હિથરો વિમાની મથક|લંડન હીથ્રો એરપોર્ટ]]યુકેનું સૌથી વધુ વ્યસ્ત એરપોર્ટ છે અને વિશ્વના અન્ય કોઇ પણ એરપોર્ટની તુલનામાં સૌથી વધુ પેસેન્જર ટ્રાફિક ધરાવે છે. 

== રમત ==
બ્રિટીશ સ્પોર્ટને ઘણી વખત રાષ્ટ્રવાર ઇંગ્લશ, સ્કોટ્ટીશ, વેલ્શ અને ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ અને અથવા આઇરીશ સંસ્થાઓમાં પેટા વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે. મોટી [[રમતગમત|રમત]]કે જેમાં [[એસોસિયેશન ફૂટબોલ]], [[રગ્બી ફૂટબોલ]], [[બોક્સીંગ]], [[બેડમિંટોન]], [[ક્રિકેટ]], [[ટેનીસ|ટેનિસ]] અને [[ગોલ્ફ]]નો સમાવેશ થાય છે તેનો યુનાઇટેડ કિંગડમ અને જે રાજ્યોએ તેને આગળ ધપાવ્યા હતા તેને મૂળ રીતે લાગે ળગે છે અથવા ત્યાં તેનો નોંધપાત્ર વિકાસ થયો હતો. 2008ના સર્વેક્ષણોમાં એવું મળી આવ્યું હતું કે ફૂટબોલ [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રમતગમત|યુનાઇટડ કિંગડમમાં અત્યંત લોકપ્રિય રમત]] છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/content/crowded-summer-of-sport.ashx|title=Crowded Summer Of Sport|publisher=Ipsos Mori|access-date=2008-10-17|archive-date=2009-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618163751/http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/content/crowded-summer-of-sport.ashx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાઓમાં અલગ ટીમો [[ઇંગ્લેંડ]], [[સ્કોટલેન્ડ]], [[વોલ્સ]],અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]નું મોટા ભાગની ટીમ રમતોમાં તેમજ [[કોમનવેલ્થ રમતો|કોમનવેલ્થ ગેઇમ્સમાં]]પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. (રમતના સંદર્ભમાં આ ટીમોનો સામૂહિક રીતે [[હોમ નેશન્સ]]તરીકે ઉલ્લેખ કરી શકાય.) આમ છતા, એવા પણ પ્રસંગો છે જ્યાં એક જ રમત ટીમ યુનાઇટેડ કિંગડમનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હોય, જેમ કે [[રમતોત્સવ (ઓલિમ્પીક)|ઓલિમ્પીક]]સહિતની રમતોમાં જ્યાં યુકેનું પ્રતિનિધિત્વ [[ઓલિમ્પીકમાં ગ્રેટ બ્રિટન|ગ્રેટ બ્રિટન ટીમ]]દ્વારા થતું હોય.

=== ક્રિકેટ ===
ક્રિકેટને ઘણી વખત સારતત્વરૂપ ઇગ્લીશ પ્રવૃત્તિ તરીકે જોવામાં આવ્યું છે.યુકેના મોટા ભાગમાં તે રમાતું હોવા છતાં,તે ફક્ત દક્ષિણ વોલ્સમાં જ [[ગ્લામોર્ગન|ગ્લેમોર્ગન]]રહ્યું છે, જ્યાં ક્રિકેટે ઇંગ્લેડની બહારની રમત તરીકેનો દરજ્જો પ્રાપ્ત કર્યો છે. ફક્ત ઇંગ્લેંડ જ નોંધપાત્ર રાષ્ટ્રીય ટીમ ધરાવે છે. [[ક્રિકેટ]]ની શોધ ઇંગ્લેંડમાં થઇ હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે (જોકે તાજેતરના સંશોધનો સુચવે છે કે તેની ખરેખર શોધ બેલ્જિયમમાં થઇ હતી)&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7919429.stm ક્રિકેટની શોધ બેલ્જિયમમાં થઇ હતી'] બીબીસી સમાચાર, 2 માર્ચ 2009&lt;/ref&gt; અને [[ઇંગ્લેંડ ક્રિકેટ ટીમ|ઇંગ્લેડ ક્રિકેટ ટીમ]] નું નિયંત્રણ, [[ઇંગ્લેંડ અને વોલ્સ ક્રિકેટ બોર્ડ|ઇંગ્લેંડ એન્ડ વોલ્સ ક્રિકેટ બોર્ડ]]દ્વારા થાય છે,&lt;ref&gt;[http://www.ecb.co.uk/ecb/about-ecb/ ઇસીબી વિશે] www.ecb.co.uk, 4 ઓગસ્ટ 2008મૂલ્યાંકન &lt;/ref&gt;જે ફક્ત યુકેમાં [[ટેસ્ટ ક્રિકેટ|ટેસ્ટ સ્ટેટસ]] સાથેની રાષ્ટ્રીય ટીમ છે. ટીમ સભ્યોને મુખ્ય કાઉન્ટી સાઇડથી લેવામાં આવે છે અને તેમાં ઇંગ્લીશ અને વેલ્શ ખેલાડીઓનો સમાવેશ થાય છે. ક્રિકેટ ફૂટબોલ અને રગ્બીથી અલગ પડે છે, જ્યાં વોલ્સ અને ઇંગ્લેંડ અલગ રાષ્ટ્રીય ટીમ ધરાવે છે, જોકે વોલ્સે ભૂતકાળમાં તેની અલગ ટીમ ઊભી કરી હતી.[[આયર્લેન્ડમાં રમતગમત|આઇરીશ]] અને [[સ્કોટલેન્ડમાં ક્રિકેટ|સ્કોટ્ટીશ]]ખેલાડીઓ ઇંગ્લેંડ વતી રમ્યા છે કારણે કે [[સ્કોટલેન્ડ નેશનલ ક્રિકેટ ટમ|સ્કોટલેન્ડ]] કે [[આયર્લેન્ડ ક્રિકેટ ટીમ|આયર્લેન્ડ]] ટેસ્ટ દરજ્જો ધરાવતા હતા અને તેમણે તાજેતરમાં જ [[વનડે ક્રિકેટ મેચ|વન ડે ઇન્ટરનેશનલ]]માં રમવાનું શરૂ કર્યું છે.સ્કોટલેન્ડ, ઇંગ્લેંડ (અને વોલ્સ), અને આયર્લેન્ડે (ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ સહિત) [[ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપ]]માં ભાગ લીધો હતો, જેમાં ઇંગ્લેંડ ફાઇનલમાં ત્રણ વખત પહોંચી ગયું હતું. તદુપરાંત વ્યાવસાયિક[[કાઉન્ટી ચેમ્પીયનશીપ|લીગ ચેમ્પીયનશીપ]] પણ છે જેમાં ક્લબ્સ ૧૭ ઇંગ્લશ દેશોનું અને પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને ૧ વેલ્શ કાઉન્ટીમાં તેમાં ભાગ લે છે.

=== ફૂટબોલ ===
[[ચિત્ર:Wembley Stadium closeup.jpg|thumb|right|ઇંગ્લેંડનું નવું વેમ્બ્લી સ્ટેડિયમ. અત્યાર સુધીમાં બંધાયેલા તમામ સ્ટેડિયમમાં આ અત્યંત ખર્ચાળ સ્ટેડિયમ છે. [423]]]
[[ચિત્ર:Hampden Stadium.jpg|thumb|right|હેમ્પડેન પાર્ક, ગ્લાસગો-સ્કોટલેન્ડનું નેશનલ ફૂડબોલ સ્ટેડિયમ ]]
[[ચિત્ર:Millennium Stadium North.jpg|thumb|કાર્ડિફનું મિલેનીયમ સ્ટેડિયમ, વોલ્સનું નેશનલ સ્ટેડિયમ ]]

દરેક [[હોમ નેશન્સ]] પાસે તેની પોતાનું ફૂટબોલ એસોસિયેશન, રાષ્ટ્રીય ટીમ અને [[લીગ સિસ્ટમ]]છે, જોકે, બહુ ઓછી ક્લબો વિવિધ ઐતિહાસિક અને તર્કબદ્ધ કારણોસર તેમના અલગ અલગ દેશની પદ્ધતિ અનુસાર રમે છે. [[ઇંગ્લેંડ નેશનલ ફૂટબોલ ટીમ|ઇંગ્લેડ]], [[સ્કોટલેન્ડ નેશનલ ફૂટબોલ ટીમ|સ્કોટલેન્ડ]], [[વોલ્સ નેશનલ ફૂટબોલ ટીમ|વોલ્સ]]અને [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ ફૂડબોલ ટીમ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાઓમાં અલગ દેશ તરીકે ભાગ લે છે અને પરિણામ સ્વરૂપે યુકે [[ઓલિમ્પીક રમતો|ઓલિમ્પીક રમતોમાં]]ફૂટબોલની ઇવેન્ટમાં એક જ ટીમ તરીકે ભાગ લેતું નથી. [[2012 ઉનાળુ રમતોત્સવ|2012 સમર ઓલિમ્પીક]]માં ભાગ લેવા માટે [[યુનાઇટેડ કિંગડમ નેશનલ ફૂટબોલ ટીમ|યુકેની ટીમને રાખવી તેવી દરખાસ્તો છે]]પરંતુ [[સ્કોટ્ટીશ ફૂટબોલ એસોસિયેશન|સ્કોટ્ટીશ]], [[ફૂટબોલ એસોસિયેશન ઓફ વોલ્સ|વેલ્શ]]અને [[આઇરીશ ફૂટબોલ એસોસિયેશન|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]] ફૂટબોલ એસોસિયેશનોએ આમ થવાને કારણે તેમનો સ્વતંત્ર દરજ્જો છીનવાઇ જશે તેવા ભયથી તેમાં ભાગ લેવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને આ દહેશતને ફીફાના પ્રમુખ સેપ્પ બ્લેટરે સમર્થન આપ્યું હતું. &lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/football/7286011.stm|title=Blatter against British 2012 team|publisher=BBC News|date=2008-03-09|access-date=2008-04-02}}&lt;/ref&gt; ઇંગ્લેંડ હોમ નેશન્સમાં અત્યંત સફળ રહી છે, તેમજ [[1966 ફીફા વર્લ્ડ કપ|1966માં દેશની જ ધરતી પર]] [[ફીફા વર્લ્ડ કપ|વર્લ્ડ કપ]]જીતી લીધો હતો, તેમ છતાં [[ઇંગ્લેંડ અને સ્કોટલેન્ડ ફૂડબોલ હરીફાઇ|ઇંગ્લેંડ અને સ્કોટલેન્ડ વચ્ચેની હરિફ ટીમોમાં]]ઐતિહાસિક ગાઢ લડાઇ થઇ હતી..

[[ઇંગ્લીશ ફૂટબોલ લીગ સિસ્ટમ]] માં અસંખ્ય આંતરિક રીતે જોડાયેલી અને હજ્જારો વિભાગો ધરાવતી લીગોનો સમાવેશ થાય છે.ટોચમાં [[પ્રિમીયર લીગ|પ્રિમીયરશીપ]], વિશ્વમાં સૌથી વધુ નાહાળાતી ફૂટબોલ લીગ છે&lt;ref&gt;[http://www.watch-football.net/articles/premier_league.html પ્રિમીયર અને ચેમ્પીયન્સ લીગનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205073341/http://www.watch-football.net/articles/premier_league.html |date=2008-12-05 }} watch-football.net, 1 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; અને ખાસ કરીને તે [[એશિયા]]માં લોકપ્રિય છે.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/3207829.stm |title=Chinese phone maker's fancy footwork |publisher=BBC News |date=2003-10-27 |access-date=2006-08-09}}&lt;/ref&gt; તેનાથી નીચે, [[ધી ફૂટબોલ લીગ]]ત્રણ વિભાગો ધરાવે છે અને ત્યાર બાદ [[ફૂટબોલ કોન્ફરન્સ]] રાષ્ટ્રીય વિભાગો અને બે ફીડર પ્રાદેશિક લીગો ધરાવે છે. ત્યાર બાદ પ્રાદેશિકતામાં વધારો થઇ રહેલા માળખાઓ અસ્તિત્વમાં આવ્યા હતા. ઇંગ્લેંડ વૈશ્વિક ધોરણે જાણીતી ફૂડબોલ ક્લબો જેમ કે [[આર્સેનલ એફ.સી..|આર્સેનલ]], [[લિવરપુલ એફ.સી.|લીવરપુલ]], [[માંન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ એફ.સી.|માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ]] અને [[ચેલ્સા એફ.સી.|ચેલ્સા]]નું ઘર છે. ઇંગ્લીશ ટીમો યુરોપીયન કપ/યુઇએફએ ચેમ્પીયન લીગ વિજેતા સહિત યુરોપ સ્પર્ધાઓમાં સફળ રહી છે: [[લિવરપુલ એફ.સી.|લિવરપુલ]] (પંચ વખત), [[માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ એફ.સી.|માન્ચેસ્ચર યુનાઇટેડ]] (ત્રણ વખત), [[નોટ્ટિંગહામ ફોરેસ્ટ એફ.સી.|નોટ્ટીંગહામ ફોરેસ્ટ]] (બે વખત) અને [[એસ્ટોમ વિલ્લા એફ.સી.|એસ્ટોન વિલ્લા]]. અન્ય દેશની તુલનામાં ઇંગ્લેંડના વધુને વધુ ક્લબોએ યુરોપીયન કપ જીત્યો છે (ચારની તુલનામાં ત્રણ ટીમો જેમ કે ઇટાલી, જર્મની અે નેધરલેન્ડઝ). વધુમાં, યુરોપીયન ક્લબ ટ્રોફી વિજેતાની દરે સમયની યાદીમાં ઇંગ્લેડ ૩૫ વખત વિજેતા બનીને હંમેશા બીજા ક્રમે રહ્યું છે, જ્યારે પ્રથમ ક્રમે ઇટાલી ૩૬ ટ્રોફીઓ સાથે રહ્યું છે.1950માં ટોચના યુરોપીયન સાઇડની વિરુદ્ધમાં યુરોપીય કપ હરિફાઇ અન્ય ઇંગ્લીશ ક્લબ [[વોલ્વરહેમ્પ્ટોન વન્ડરર્સ એફ.સી.|વોલ્વરહેમપ્ટોન વન્ડરર્સ]]ના પરિણામસ્વરૂપે બહાર આવી છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://galeb.etf.bg.ac.yu/~mirad/archive.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001212711/http://galeb.etf.bg.ac.yu/~mirad/archive.html|archive-date=2007-10-01|title=The Beginning of Champions Cup|access-date=2009-10-05|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 90,000-દર્શકોની ક્ષમતા ધરાવતું ઇંગ્લેંડનું [[વેમ્બલી સ્ટેડિયમ]] રમતો મુખ્ય સ્ટડીયમ છે.

[[સ્કોટ્ટીશ ફૂટબોલ સિસ્ટમ|સ્કોટ્ટીશ ફૂટબોલ લીગ સિસ્ટમ]]બે રહાષ્ટ્રીય લીગ ધરાવે છે: [[સ્કોટ્ટીશ પ્રિમીયર લીગ]], ટોચનું ડિવીઝન, અને [[સ્કોટ્ટીશ ફૂટબોલ લીગ]] , જે ત્રણ ડિવીઝનો ધરાવે છે. તેનાથી નીચે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય લીગ સાથે જોડાયેલું નહી તેવી ત્રણ લીગો છે; [[હાઇલેન્ડ ફૂટબોલ લીગ]], [[ઇસ્ટ ઓફ સ્કોટલેન્ડ ફૂટબોલ લીગ|ઇસ્ટ ઓફ ફૂટબોલ સ્કોટલેન્ડ લીગ]] અને [[સાઉથ ઓફ સ્કોટલેન્ડ ફૂટબોલ લીગ]]. એક ઇંગ્લીશ ક્લબ, [[બર્વિક રેન્જર્સ એફ.સી.|બર્વિક રેન્જર્સ]],સ્કોટ્ટીશ સિસ્ટમમાં રમે છે. સ્કોટલેન્ડ [[સેલ્ટીક એફ.સી.|સેલ્ટીક]]ની[[જૂની કંપની|ઓલ્ડ ફર્મ]] અને [[રેન્જર્સ એફ.સી.|રેન્જર્સ]] માં વૈશ્વિક ધોરણે જાણીતી બે ફૂટબોલ ક્લબનું ઘર છે. સ્કોટ્ટીશ ટીમ કે જે યુરોપીયન સ્પર્ધાઓમાં વિજયી બની હતી તેમાં [[સેલ્ટીક એફ.સી.|સેલ્ટીક]] ([[યુરોપીયન કપ ૧૯૬૬-67|1967માં યુરોપીયન કપ]]), [[રેન્જર્સ એફ.સી.|રેન્જર્સ]] ([[યુઇએફએ કપ વિનર્સ કપ 1971–72|1972માં યુરોપીયન કપ વિજેતા]]) અને [[એબર્ડન એફ.સી.|અબર્ડીન]] ([[યુઇએફએ કપ વિનર્સ કપ 1982–83|યુરોપીયન કપ વિનર્સ કપ]] અને [[1983 યુઇએફએ સુપર કપ|1983માં યુરોપીયન સુપર કપ]])નો સમાવેશ થાય છે. સેલ્ટીક [[યુરોપીયન ચેમ્પીયન ક્લબ્સ કપ|યુરોપીયન કપ]] જીતનાર સૌપ્રથમ બ્રિટીશ ક્લબ હતી.

[[વેલ્શ ફૂટબોલ લીગ સિસ્ટમ]]માં [[વેલ્શ પ્રિમીયર લીગ]]અને પ્રાદેશિક લીગનો સમાવેશ થાય છે. વેલ્શ પ્રિમીયરશીપ ક્લબ [[ધી ન્યુ સેઇન્ટસ એફ.સી.|ધી ન્યુ સેઇન્ટસ]]તેમી હોમ મેચ [[ઓસ્વેસ્ટ્રી]]માં સરહદની ઇંગ્લીશ સાઇડે રમે છે.વેલ્સની [[કાર્ડિફ સિટી એફ.સી.|કાર્ડિફફ સિટી એફ.સી.]], [[કોલ્વીન બે એફ.સી.]], [[માર્થીયર ટાયફિલ એફ.સી.|મર્થીયેર ટિડફિલ એફ.સી.]], [[ન્યુપોર્ટ કાઉન્ટી એ.એફ.સી.|ન્યુપોર્ટ કાઉન્ટી એ.એફ.સી]], [[સ્વાનસી સિટી એ.એફ.સી.|સ્વાન્સા સિટી એ.એફ.સી.]] અને[[વ્રેક્સહામ એફ.સી.|વ્રેક્સાહામ એફ.સી.]]ક્લબો ઇંગ્લીશ સિસ્ટમમાં રમે છે. કાર્ડિફફનું ૭૬,૨૫૦ બેઠકવાળું [[મિલેનીયમ સ્ટેડિયમ|મિલેનીયમ સ્ટેડીયમ]] વોલ્સનું મુખ્ય રમતગમત માટેનું સ્ટેડીયમ છે. [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ ફૂટબોલ લીગ સિસ્ટમ]]માં [[આઇએફએ પ્રિમીયરશીપ]]નો સમાવેશ થાય છે. એક ઉત્તરીય આઇરીશ ક્લબ, [[ડેરી સિટી એફ.સી.|ડેરી સિટી]],યુકેની બહાર [[એફએઆઇ લીગ ઓફ આયર્લેન્ડ|રિપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ ફૂટબોલ લીગ સિસ્ટમ]]માં ફટબોલ રમે છે.

=== રગ્બી લીગ ===
[[રગ્બી લીગ]] લઘુમતી રમત આખા યુકેમાં રમાય છે, પરંતુ ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં ઘણા વિસ્તારોમાં ખાસ કરીને ઔદ્તેયોગિક યોર્કશાયર અને લેંકેશાયરના શહેરો જેમ કે વિગાન અે સંટ હેલેન્સમાં મુખ્ય રમત છે.તેમજ લંડનમાં પણ તે નોંધપાત્ર હાજરી ધરાવે છે.[[ઉત્તરીય ઇંગ્લેંડ]]માં તેનું મૂળ છે અને રમાય છે અને એકમાત્ર 'ગ્રેટ બ્રિટન' ટીમે [[રગ્બી લીગ વર્લ્ડ કપ]]માં ભાગ લીધો હતો પરંતુ 2008માં તેમાં ફેરફાર થઇ જશે, જ્યારે [[ઇંગ્લેંડ નેશનલ રગ્બી લીગ ટીમ|ઇંગ્લેંડ]], [[સ્કોટલેન્ડ નેશનલ રગ્બી લીગ ટીમ|સ્કોટલેન્ડ]]અને [[આયર્લેન્ડ નેશનલ રગ્બી લીગ ટીમ|આયર્લેન્ડ]]એક અલગ રાષ્ટ્ર તરીકે સ્પર્ધા કરશે. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rlwc08.com/|title=Official Website of Rugby League World Cup 2008}}&lt;/ref&gt;

=== રગ્બી યુનિયન ===
[[રગ્બી યુનિયન]] નું [[ઇંગ્લેંડમાં રગ્બી યુનિયન|ઇંગ્લેંડ]], [[સ્કોટલેન્ડમાં રગ્બી યુનિયન|સ્કોટલેન્ડ]], [[વોલ્સમાં રગ્બી યુનિયન|વોલ્સ]] અને [[આયર્લેન્ડમાં રગ્બી યુનિયન|આયર્લેન્ડ]]ના ધોરણે અલદ ધોરણે આયોજન થાય છે, જેમાં દરેક લીગ સિસ્ટમ ધરાવે છે અને ટોચના ક્રમાંકની આંતરરાષ્ટ્રીય ટીમ છે. [[રગ્બી યુનિયન]]આખા યુકેમં રમાય છે, પરંતુ અસંખ્ય મૂળધરતી ધરાવે છે, જેમાં મોટે ભાગે [[દક્ષિણ વોલ્સ]], [[સ્કોટ્ટીશ બોર્ડર્સ]], ઇંગ્લીશ [[પશ્ચિમ દેશ|પશ્ચિમ કંટ્રી]]અને તે પ્રમાણે.તદુપરાંત તે ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, (આરયુનું દરેક આયર્લેન્ડ ધોરણે આયોજન થાય છે) એડિનબર્ગ, લંડન, લિસેસ્ટર વગેરેમાં નોધપાત્ર હાજરી ધરાવે છે. [[ઇંગ્લેંડ નેશનલ રગ્બી યુનિયન ટીમ|ઇંગ્લેડે]][[રગ્બી યુનિયન વર્લ્ડ કપ|રગ્બ યુનિયન વર્લ્ડ કપ]]2003માં જીત્યો હતો,ત્યારે [[વોલ્સ નેસનલ રગ્બી યુનિયન ટીમ|વોલ્સે]]ત્રીજુ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું અને [[સ્કોટલેન્ડ નેશનલ રગ્બી યુનિયન ટીમ|સ્કોટલેન્ડે]] ચતુર્થ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું. [[આયર્લેન્ડ નેશનલ રગ્બી યુનિયન ટીમ|આયર્લેન્ડે]]ક્વાટર ફાઇનલપછી પ્રગતિ કરી ન હતી. 

=== અન્ય રમતો ===
[[ચિત્ર:Wimbledon Grojean 2004 RJL.JPG|thumb|વિમ્બલડન ચેમ્પીયનશીપ, ગ્રાન્ડ સ્લામ ટૂર્નામેન્ટ, જે દર જૂન/જુલાઇમાં વિમ્બલડન, લંડનમાં યોજાય છે.]]
[[ચિત્ર:Royal &amp; Ancient Clubhouse.jpg|thumb|ધી રોયલ એન્ડ એન્સિયન્ટ ગોલ્ફ કલ્બ ઓફ સેંટ. એન્ડ્રુઝ, જે સમાન્ય રીતે વિશ્વનું &quot;ગોલ્ફનું ઘર&quot;તરીકે ઓળખાય છે.]]

[[સ્નૂકર]]પણ યુકેની અનેક રમતોમાંની એક છે. વર્લ્ડ ચેમ્પીયનશીપ વાર્ષિક ધોરણે [[શેફ્ફિલ્ડ|શેફિલ્ડ]]માં યોજાય છે, જ્યારે આ રમત સતત રીતે વિશ્વમાં પ્રસરી રહી છે, જેમાં ચીનમાં ભારે વિકાસ થયો છે. [[ટેનીસ|ટેનિસ]]ની રમત સૌપ્રથમ વખત[[બર્મિંગહામ]]ને 1859 અને 1865વચ્ચે લાગેળગતી હતી. [[ધી ચેમ્પીયનશીપ્સ, વિમ્બલડન]]આંતરરાષ્ટ્રીય [[ટેનીસ|ટેનિસ]]ઘટના છે જે દક્ષિણ [[લંડન]]માં [[વિમ્બલડન, લંડન|વિમ્બલડન]]દર ઉનાળામાં યોજાય છે અને વૈશ્વિક ટેનિસ કેલેન્ડરમાં અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત ઘટના તરીકે ઓળખાય છે. [[ઈંગ્લેન્ડનો ચાર્લ્સ બીજો|ઇંગ્લેંડના ચાર્લ્સ II]] ના માનમાં સ્પોર્ટ ઓફ કીંગ્સ તરીકે યોજાતી [[થોરફબ્રેડ ઘોડાની સ્પર્ધા|થ્રૂબ્રેડ રેસીંગ]], આખા યુકેમાં લોકપ્રિય છે, જેમાં વિશ્વ વિખ્યાત રેસ જેમાં[[ગ્રાન્ડ નેશનલ]], [[એપસન ડર્બી]] અને [[આસ્કોટ રેસકોર્સ#રોયલ આસ્કોટ|રોયલ આસ્કોટ]]નો સમાવેશ થાય છે. [[ન્યુમાર્કેટસ સફોલ્ક|ન્યુમાર્કેટ]]ના શહેરની ગણના મોટે ભાગે [[ન્યુમાર્કેટ રેસકોર્સ]]ને લીધે ઇંગ્લીશ રેસીંગના કેન્દ્ર તરીકે થાય છે.યુકેએ [[રોવીંગ (રમત)|રોવીંગ]] આંતરરાષ્ટ્રીય રમતમાં સફળતા સાબિત કરી છે.એવું વ્યાપક રીતે વિચારાય છે કે રમતના સૌથી વધુ સફળ રોવર [[સ્ટીવ રેડગ્રેવ]]છે, જેમણે પાંચ સુવર્ણચંદ્રકો અને એક તાંબાનો ચંદ્રક સતત પાંચ [[ઓલિમ્પીક રમતો|ઓલિમ્પીક ગેઇમ્સ]]માં જીત્યા હતા, તેમજ [[વર્લ્ડ રોવીંગ (તળાવમાં બોટન રમત) ચેમ્પીયનશીપ|વર્લ્ડ રોવીંગ ચેમ્પીયનશીપ્સ]] અને [[હેન્લી રોયલ રેગાટ્ટા|હેનલી રોયલ રેગાટ્ટા]]માં અસંખ્ય વાર જીત મેળવી હતી. 

યુકેમાં ભાગલા દ્વારા ગોલ્ફ છઠ્ઠી મોટી લોકપ્રિય રમત છે. જોકે સ્કોટલેન્ડમાં [[ધી રોયલ એન્ડ એન્સિયન્ટ ગોલ્ફ ક્લબ ઓફ સેંટ એન્ડ્રુઝ]]આ રમતનું ઘર મનાય છે,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/_assets/newsletters/tracking-the-field.pdf|title=Tracking the Field|format=PDF|publisher=Ipsos MORI|access-date=2008-10-17|archive-date=2009-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205004856/http://www.ipsospublicaffairs.co.uk/_assets/newsletters/tracking-the-field.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;વિશ્વનો સૌથી જૂનો ગોલ્ફ કોર્સ ખરેખર મુસ્સેલબર્ગ લિંક્સ ઓલ્ડ ગોલ્ફ કોર્સ છે.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/edinburgh_and_east/7949045.stm રેકોર્ડ બુકમાં કડીઓ ભાગ ભજવે છે] બીબીસી સમાચાર, 17 માર્ચ 2009&lt;/ref&gt; [[શિન્ટી]] (અથવા''કેમાન્ચડ'' ) [[સ્કોટ્ટીશ હાઉલેન્ડ્ઝ|સ્કોટ્ટીશ હાઇલેન્ડઝ]]માં લોકપ્રિય છે, કેટલીકવાર વધુ વસતી ધરાવતા યુકેના હજ્જારો દર્શકોને તેની તરફ આકર્ષે છે, જેમા ખાસ કરીને તેની પ્રિમીયરની ફાઇનલ ટૂર્નામેન્ટ [[કેમનાડ કપ|કેમાન્ચડ કપ]]નો સમાવેશ થાય છે. &lt;ref&gt;[http://www.scottishsport.co.uk/othersports/shinty.htm શિન્ટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010105806/http://www.scottishsport.co.uk/othersports/shinty.htm |date=2017-10-10 }} scottishsport.co.uk, 2 ઓક્ટોબર, 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં [[જીએએ]] - [[ગાલિક ફૂટબોલ]] અને [[હર્લીંગ (હોકી જેવી આઇરીશ પરંપરાગત રમત)|હર્લિંગ]] ભાગીદારી અને નિહાળવાની એમ બન્ને દ્રષ્ટિએ લોકપ્રિય ટીમ રમતો છે.યુકેમાં આખામાં રહેતા આઇરીશની રહેવાસીઓ પણ તે રમે છે. પરંપરાગત રીતે જીએએ બ્રિટીશ લશ્કર તરફ દુશ્મન જેવી વર્તણૂંક ધરાવે છે. યુકે [[મોટરસ્પોર્ટ]]સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલું છે. [[ફોર્મ્યુલા વન]] (એફ1)માં ઘણી ટીમો અને ચાલકો યુકેના છે અને બ્રિટનના ચાલકોએ અન્ય દેશો કરતા વધુ વર્લ્ડ ટાઇટલો જીત્યા હતા. આ દેશ ઘણી એફ૧ અને [[વર્લ્ડ રેલી ચેમ્પીયનશીપ]]યોજે છે અને તેની પાસે તેનું પોતાની[[ટૂરીંગ કાર રેસીંગ]]ચેમ્પીયનશીપ [[બ્રિટીશ ટૂરીંગ કાર ચેમ્પીયનશીપ|બ્રિટીશ ટૂંરીંગ કાર ચેમ્પીયનશીપ]] (બીટીસીસી)છે. [[બ્રિટીશ ગ્રાન્ડ પ્રિક્સ]]દર જુલાઇમાં [[સિલ્વરસ્ટોન સર્કિટ|સિલ્વરસ્ટોન]]ખાતે યોજાય છે.

== સંસ્કૃતિ ==
[[યુનાઇટડે કિંગડમની સંસ્કૃતિ|યુનાઇટેડ કિંગડમની સંસ્કૃતિ]]—બ્રિટીશ સંસ્કૃતિને —તેના [[યુનાઇટેડ કિંગડમનો ઇતિહાસ|ઇતિહાસ]]દ્વારા અપાયેલી માહિતી તરીકે [[વિકસિત દેશો|વિકસિત]] [[ટાપુ દેશ]], મોટી સત્તા, અને ચાર દેશોના [[રાજકીય સંઘ|રાજકીય યુનિયન]] તરીકે પણ વર્ણન થાય છે, જેમાં દરેક તત્વા સ્પષ્ટ પરંપરા, પ્રણાલિ અને પ્રતીકવાદનું નિરુપણ કરે છે. [[બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય]]ના પરિણામસ્વરૂપે, બ્રિટીશ પ્રભુત્વ તેની અગાઉની અસંખ્ય વસાહતોમાં ભાષા, સંસ્કૃતિ અને કાનૂની પદ્ધતિમાં જોઇ શકાય છે, આ વસાહતોમાં [[કેનેડા]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલીયા]], [[ભારત]],અને [[અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]નો સમાવેશ થાય છે. 

=== સિનેમા ===
યુનાઇટેડ કિંગડમ સિનેમાના વિકાસમાં ભારે પ્રભાવક રહ્યું છે જેમાં [[એલીંગ સ્ટુડિયોઝ|એલીંગ સ્ટુડિયો]] વિશ્વમાં સૌથી જૂનો સ્ટુડિયો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. અગત્યના અને સફળ પ્રડક્શનોનો ઇતિહાસ હોવા છતાં, ઉદ્યોગને તેની ઓળખ અને અમેરિકન અને યુરોપીયન સિનેમાના પ્રભાવ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે. ખાસ કરીને બ્રિટીશ અને અમેરિકન ફિલ્મની વચ્ચે ઘમી ફિલ્મોનું ઘણી વખત સહ-ઉત્પાદન અથવા ઘણ બ્રિટીશ એક્ટરોની સાથે કામ કરવામાં આવ્યું છે જેમાં હવે ઘણા બ્રિટીશ એક્ટરો નિયમિતપણે હોલીવુડની ફિલ્મોમાં અભિનય કરે છે. [[બીએફઆઇ ટોચની ૧૦૦ બ્રિટીશ ફિલ્મો]]એ એક એવું સર્વેક્ષણ છજે [[બ્રિટીશ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યુટ|બ્રિટીશ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યુટ દ્વારા]] હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું જેમાં દરેક સમયે ૧૦૦ મહાન બ્રિટીશ ફિલ્મો હોવાની તેમને પ્રતીતી થઇ હતી તેને સમાવવામાં આવી છે. 

=== સાહિત્ય ===
[[ચિત્ર:Shakespeare.jpg|thumb|upright|ચાન્ડોઝનું ચિત્ર, જે વિલીયન શેક્સપિયરને પ્રદર્શિત કરતું હોય તેવું મનાય છે. ]]
[[ચિત્ર:Robert burns.jpg|thumb|upright|રોબર્ટ બર્નસ, જે સ્કોટલેન્ડની રાષ્ટ્રીય કવિતા તરીકે ઓળખાય છે. ]]

'બ્રિટીશ સાહિત્ય'માં [[સાહિત્ય]]નો ઉલ્લેખ કરાયો છે, જે યુનાઇટેડ કિંગડમ સાથે સંલગ્ન છે, [[ઈસ્લે ઓફ મેન|ઇસ્લે ઓફ મેન]] અને ચેનલ આઇલેન્ડ તેમજ ઇંગ્લેંડ, વોલ્સ, અને સ્કોટલેન્ડના યુનાઇટેડ કિંગડમની રચના પૂર્વેના સાહિત્ય છે.મોટા ભાગના બ્રિટીશ સાહિત્ય [[ઇંગ્લીશ ભાષા]]માં છે.ઇંગ્લીશ The English નાટકકાર અને કવિ [[વિલિયમ શેક્સપીયર|વિલીયન શેક્સપિયર]]ને કાયમ માટેને મહાન નાટકકાર તરીકે ગણવામાં આવે છે. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/537853/William-Shakespeare |title=Encyclopedia Britannica article on Shakespeare |access-date=2006-02-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html |title=MSN Encarta Encyclopedia article on Shakespeare |access-date=2006-02-26 |archive-date=2006-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060209154055/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761562101/Shakespeare.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Shakespeare%2c+William |title=Columbia Electronic Encyclopedia article on Shakespeare |access-date=2006-02-26}}&lt;/ref&gt; અગાઉના ઇંગ્લીશ લેખકોમાં [[જિયોફ્રે ઓફ મેનમાઉથ|ગોફ્રે ઓફ મોનમાઉથ]] (12મી સદી), [[જિયોફ્રે ચાઉસર|ગોફ્રે ચૌસર]] (14મી સદી),અને [[થોમસ મેલોરી]] (15મી સદી)નો સમાવેશ થાય છે. 19મી સદીમાં [[સેમ્યુઅલ રિચાર્ડસન]]ને ઘણીવાર આધુનિક નવલકથાની શોધનો યશ અપાય છે.19મી સદીમાં, વધુ સંશોધનો થયા હતા જેમાં [[જેન ઓસ્ટેન]], [[બ્રોન્ટે|બ્રોન્ટે સિસ્ટર્સ]],સામાજિક ચળવળકાર[[ચાર્લ્ ડિકન્સ|ચાર્લ્સ ડિકન્સ]], [[તટસ્થતાવાદ(સાહિત્ય)|તટસ્થતાવાદી]] [[થોમસ હાર્ડી]], દૂરંદેશીયતા ધરાવતા કવિ [[વિલીયમ બ્લેક]] અને વીરશૃંગાર કવિ [[વિલીયમ વર્ડઝવર્થ]]નો સમાવેશ થાય છે. વીસમી સદીના લેખકોમાં વૈજ્ઞાનિક કાલ્પનિક નવલકથાકાર [[એચ.જી.વેલ્સ|એચ.જી. વેલ્સ]], વિવાદાસ્પદ [[ડી.એચ.લોરેન્સ|ડીયએચ.લોરેન્સ]], [[આધુનિકતાવાદ|આધુનિકતાવાદી]] [[વર્જિના વુલ્ફ (ઇંગ્લીશ લેખક)|વર્જિના વુલ્ફ]], કટાક્ષકાર [[એવલીન વોઘ]], the આગાહીયુક્ત લખાણ લખનાર [[જ્યોર્જ ઓરવેલ|જ્યોર્જ ઓર્વેલ]], વિખ્યાત નવલકથાકાર [[ગ્રેહામ ગ્રીન]],અને કવિઓ [[ટેડ હગીઝ|ટેડ હ્યુજીસ]] અને [[જોહ્ન બેટજેમન|જોહ્ન બેજમેન]]નો સમાવેશ થાય છે. નજીકના તાજેતરમાં બાળકોની કાલ્પનિકથા [[મેરી પોટ્ટર|હેરી પોટ્ટર]]શ્રેણીના લેખક [[જે કે રોઉલિંગ|જે.કે.રોવલીંગ]][[જે.આર.આર.ટોલ્કેઇન|જે.આર.આર.ટોલિકીયિન]]ની લોકપ્રિયતાની યાદ અપાવે છે.

[[સ્કોટ્ટીશ સાહિત્ય|સ્કોટલેન્ડના ફાળામાં]] ડિટેક્ટીવ લેખ [[આર્થર કોનાન ડોયલ|આર્થર કોનન ડોયલ]], સર [[વોલ્ટેર સ્કોટ્ટ|વોલ્ટર સ્કોટ્ટ]]દ્વારા વીરશૃંગાર સાહિત્ય અને [[રોબર્ટ લુઇસ સ્ટીવન્સન]]ને મૂળ સાહસકથાઓનો સમાવેશ થાય છે. તેણે [[રોબર્ટ બર્ન્સ]],તેમજ[[વિલીયમ મેકગોનાગલ્લ|વિલીયમ મેકગોન્ગાલ]]જેવા કવિઓને પેદા કર્યા છે અને તેનો આનંદ માણ્યો છે,જેને વિશ્વની ખરાબમાં ખરાબ ઘટનાઓમાંની એક તરીકે ગણવામાં આવે છે. &lt;ref&gt;[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/07/31/AR2007073101696.html 'વિશ્વના સૌથી ખાબ કવિની'ની ઉજવણી કેવી રીતે કરવી?] washingtonpost.com, 1 ઓગસ્ટ, 2007&lt;/ref&gt;તાજેતરમાં જ, આધુનિકતાવાદી અને રાષ્ટ્રીયતાવાદી [[હઘ મેકડાયરમિડ|હગ મેકડાયરમિડ]]અને[[નેઇલ એમ. ગૂન|નેઇલ એમ. ગુન્ને]][[સ્કોટ્ટીશ પુનર્જીવન|સ્કોટ્ટીશ સાહિત્યના પુર્જીવન]]માં ફાળો આપ્યો હતો. વધુ નિરાશાજનક દેખાવ [[ઇયાન રેન્કીન|ઇયાન રેન્કિંન]]ની વાર્તાઓમાં અને [[ઇએન બેન્ક્સ|આયેન બેન્ક]]મનોવૈજ્ઞાનિક ભયાનક રમૂજીમાં જોવા મળ્યો હતો.સ્કોટલેન્ડની રાજધાની એડિનબર્ગ યુેસ્કોની પ્રથમ વૈશ્વિક [[સાહિત્યનું શહેર]]છે.&lt;ref&gt;[http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=27852&amp;amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;amp;URL_SECTION=201.html એડિનબર્ગ, યુએકએ પ્રથમ યુનેસ્કો સિટી ઓફ લિટરેચરની નિમણૂંક કરી હતી] unesco.org, 20 ઓગસ્ટ 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt;મધ્યયુગના પ્રારંભમાં વેલ્શ લેખકોએ [[મેબિનોગિયોન]] કંપોઝ કર્યું હતું. આધુનિક સમયમાં કવિએ [[આર.એસ. થોમસ]] અને[[ડીલાન થોમસ]]વેલ્શ સંસ્કૃતિને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રેક્ષકો સમક્ષ લાવ્યા હતા. 

અન્ય રાષ્ટ્રીયતા ધરાવતા ખાસ કરીને આયર્લેન્ડ અથવા [[કોમનવેલ્થ ઓફ નેશન્સ|કોમનવેલ્થ]] દેશોના લેખકોએ યુકેમાં રહ્યા છે અને કામ કર્યું છે.આખી સદીના ઉદાહરણોમાં [[જોનાથન સ્વીફ્ટ]], [[ઓસ્કર વિલ્ડે]], [[બ્રામ સ્ટોકેર|બ્રાન સ્ટોકર]], [[જ્યોર્જ બર્નાર્ડ શો|જ્યોર્જ બર્નાડ શો]], [[જોસેફ કોનરાડ|જોસેફ કોનાર્ડ]], [[ટી. એસ. ઇલિયટ|ટી.એસ.એલિયોટ]] અને [[એઝરા પાઉન્ડ]], અને નજીકના તાજેતરમાં બ્રિટીશમાં જન્મેલા વિદેશી એવા [[કાઝુઓ ઇશીગુરો|કાઝૌ ઇશીગુરો]] અને સર [[સલમાન રશ્દી]]નો સમાવેશ થાય છે. થિયેટરમાં શેક્સપિયરના સમકાલિન નાટકો[[ક્રિસ્ટોફર માર્લો]] અને[[બેન જોનસન|બેન જોનસોન]]ને ઊંડાઇમાં વધારો કર્યો હતો. તાજેતરમાં વધુ [[એલન આયકબૌર્ન|એલન આઇકબોર્ન]], [[હેરોલ્ડ પિન્ટર]], [[મિશેલ ફ્રેયન]], [[ટોમ સ્ટોપ્પાર્ડ|ટોમ સ્ટોપર્ડ]] અને[[ડેવીડ એડગર (નાટ્યકથા)|ડેવીડ એડગરે]] ચોક્કસવાદ, વાસ્તવિકતા વાદ અને મૂળ સિદ્ધાંતવાદના તત્વોને એકત્ર કર્યા હતા. 

=== માધ્યમો ===
ઇંગ્લીશ ભાષાની પ્રાધાન્યતા યુકે માધ્યમોને વ્યાપક આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિકોણ પ્રદાન કરે છે.

==== પ્રસારણ ====
[[ચિત્ર:BBC Television Centre.JPG|thumb|બીબીસી ટેલિવીઝન સેન્ટરબીબીસી વિશ્વમાં સૌથી મોટું અને જૂની પ્રસારણકર્તા છે. [454] ]]
[[ચિત્ર:Channel 4 Building - Horseferry Road - London - 310504.jpg|thumb|ચેનલ ૪ બિલ્ડીંગ]]

યુકેમાં પાંચ મોટી રાષ્ટ્રીય સ્તરે પથરાયેલી ટેલિવીઝ ચેનલ છે: [[બીબીસી વન]], [[બીબીસી ટુ]], [[આઇટીવી]], [[ચેનલ 4]] અને[[પાંચ (ચેનલ)|પાંચ]] - હાલમાં એનાલોગ ટેરેટ્ર્યીલ, ફ્રી ટુ એર સિગ્નલો સાથે તેનું પ્રસારણ થાય છે, પાછળની ત્રણ ચેનલો માટેનું ભંડોળ વ્યાપારી જાહેરાત દ્વારા ઉભી કરવામાં આવે છે. વોલ્સમાં, [[એસ4સી]] વેલ્શ ફોર્થ ચેનલ ચેનલ 4નું સ્થાન લે છે, જે વ્યસ્ત સમયમાં વેલ્શ ભાષામાં પ્રસારણ કરે છે. તેમજ અન્ય સમયે તે ચેનલ ૪ કાર્યક્રમોનું પણ પ્રસારણ કરે છે. [[બીબીસી]] યુકેની જાહેર ભંડોળ દ્વારા ચલાવવામાં આવતો [[રેડીયો]], [[ટેલિવિઝન|ટેલિવીઝન]]અને [[ઇન્ટરનેટ]] બ્રોડકાસ્ટીંગ કોર્પોરેશન છે, અને તે વિશ્વમાં સૌથી જૂનો અને અને મોટામાં મોટું પ્રસારણકર્તા છે. તે યુકે અને વિદેશમાં વિવિધ [[બીબીસી ટેલિવીઝન|ટેલિવીઝન ચેનલ]]અને[[બીબીસી રેડીયો|રેડીયો]] સ્ટેશન્સ ચલાવે છે. બીબીસીની આંતરરાષ્ટ્રીય ટેલિવીઝન ન્યૂઝ સર્વિસ, [[બીબીસી વર્લ્ડ ન્યૂઝ]], નું વિશ્વભરમાં પ્રસારણ થાય છે અને [[બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસ]]રેડીયો નેટવર્ક વૈશ્વિક ધોરણે ૩૩ ભાષામાં પ્રસારણ કરે છે, તેમજ વેલ્શમાં [[બીબીસી રેીયો સિમ્રુ|બીબીસી રેડીયો સામ્રુ]]અને ગાલિકમાં કાર્યક્રમો [[બીબીસી રેડીયો નાન ગેઇધેલ|બીબીસી રેડીયો સ્કોટલેન્ડમાં નાન ગૈઘીયલ]] અને આઇરીશમાં ઉત્તર આયર્લેન્ડમાં પ્રસારણ થાય છે.

બીબીસીની સ્થાનિક સેવાને [[ટેલિવીઝન પરવાનો|ટેલિવીઝન લાયસન્સ]] દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે. બીબીસી વર્લ્ડ સર્વિસ રેડીઓને [[ફોરેન અને કોમનવેલ્થ ઓફિસ]]દ્વારા ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે અને તેનું સંચાલન [[બીબીસી વર્લ્ડવાઇડ]]દ્વારા કેબલ અને ઉપગ્રહની સેવા મારફતે વ્યાપારી ભરણા દ્વારા સંચાલન કરવામાં આવે છે.આ બીબીસીની વ્યાપારી પાંખ છે જે [[યુકેટીવી]]ના અર્ધા ભાગની [[વર્જિન મિડીયા]]સાથે રચના કરે છે.યુકે હવે મહાકાય અસંખ્ય ટેરેસ્ટ્ર્ીયલ ચેનલ્સ ધરાવે છે જેમં બીબીસીની વધુ છ, આઇટીવીની પાંચ અને ચેનલ 4ની ત્રણ અને એક એસ4સીનો સમાવેશ થાય છે, જે અન્યોની તુલનામાં ફક્ત વેલ્શમાં જ છે. 

મોટા ભાગના ડિજીટલ [[કેબલ ટેલિવીઝન]] સેવાઓ [[વર્જિન મિડીયા]]દ્વારા [[સેટેલાઇટ ટેલિવીઝન|સેટેલાઇટ]] ટેલિવીઝન દ્વરા પૂરી પાડવામાં આવે છે, જે [[ફ્રીસેટ (મુક્ત પ્રસારણ)|ફ્રીસેટ]] અથવા[[બ્રિટીશ સ્કાય બ્રોડકાસ્ટીંગ]] દ્વારા ઉપલબ્ધ છે અને [[ફ્રી ટુ એર]] ડિજીટલ ટેરેસ્ટ્રીયલ ટિલીવીઝન [[ફ્રીવ્યૂ (યુકે)|ફ્રીવ્યૂ]]દ્વારા ઉપલબ્ધ છે. સમગ્ર યુકે ૨૦૧૨ સુધીમાં [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ડિજીટલ ટેરેસ્ટ્રીયલ ટેલિવીઝન #ડિજીટલ સ્વીચગિયર|ડિજીટલ]] નો ઉપયોગ કરતું થઇ જશે. [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં રેડીયો|યુકમાં રડીયો પર]] [[બીબીસી રેડીયો|બીબીસી રેડિયો]]નું પ્રભુત્વ છે, જે દસ રાષ્ટ્રીય નેટવર્કનું અને ૪૦ સ્થાનિક રેડીયો સ્ટશનોનું સંચાલન કરે છે. સાંભળનારાઓની સંખ્યાના આધારે મોટા લોકપ્રિય રેડીયો સ્ટેશનો [[બીબીસી રેડીયો 2]],તેમજ ત્યાર બાદ [[બીબીસી રેડિયો 1|બીબીસી રેડીયો 1]]નો ક્રમ આવે છે. દશભરમાં સોએક જટેલા મુખ્ય સ્થાનિક વ્યાપારી રેડીયો છે, જે વિવિધ પ્રકારના સંગીત અથવા વાર્તાલાપ સ્વરૂપ રજૂ કરે છે. 

==== ઇન્ટરનેટ ====
યુનાઇટડ કિંગડમ માટે [[ઇન્ટરનેટ]] [[દેશનો કોડ|કંટ્રી કોડ]] [[ટોચનું ડોમેન|ટોપ લેલ ડોમેન]] ([[સીસી ટીએલડી|સીસીટીલડી]])માટે [[.યુકે|.uk]]છે. . જોકે સ્કોટ્ટીશ સરકાર વર્કીંગ ગ્રુપ 2009માં સ્કોટ્ટીશ વેબ ડોમેન - &quot;[[.એસસીઓ|.sco]]&quot; અથવા &quot;.scot&quot; - નું સર્જન કરવાની તૈયારીઓ કરી રહી છે. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7782273.stm સાલમોન્ડ ડોટસ્કોટ વેબ નામને ટેકો આપે છે] બીબીસી સમાચાર, 14 ડિસેમ્બર 2008&lt;/ref&gt;

==== પ્રિન્ટ ====
પરાંપરાગત રીતે, [[યનાઇટેડ કિંગડમના અખબારોની યાદી|બ્રિટીશ અખબારો]] ને ''ગુણવત્તા'' માં વહેંચી શકાય, સિરીયસ માઇન્ડેડ અખબાર (સામાન્ય રીતે તેમના કદ પ્રમાણે &quot;[[બ્રોડશિટ|બ્રોડશીટ]]&quot;તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) અને વધુ લોકપ્રિય, ''[[ટેબ્લોઇડ (નાના અખબાર)|ટેબ્લોઇડ]]'' નો સમાવેશ થાય છ. વાંચનમા સરળતા રહે તે માટે ઘણા પરંપરાગત બ્રોડશીટ્સે વધુ [[નાના (અખબાર)|નાના]]-કદના સ્વરૂપને અપનાવ્યું છે, જેનો પરંપરાગત રીતે [[ટેબ્લોઇડ]]દ્વારા ુપયોગ કરવામાં આવે છે. ''[[ધી સન]]'' યુકેના અન્ય કોઇ પણ દૈનિક અખબારની તુલનામાં સૌથી વધુ ફેલાવો ધરાવે છે: 3.1 મિલીયન, જે કુલ બજારના ત્રીજા ભાગ બરોબર છે. &lt;ref name=&quot;paper&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing|title=ABCs: National daily newspaper circulation September 2008|publisher=Audit Bureau of Circulations|access-date=2008-10-17}}&lt;/ref&gt; તેનું સંલ્ગન પેપર ''[[ન્યૂઝ ઓફ ધ વર્લ્ડ]]'' રવિવારના અખબારી બજારમાં સૌથી વધુ ફેલાવો ધરાવે છે અને પરંપરાગત રીતે વિખ્યાત વ્યક્તિઓ આધારિત સ્ટોરીઓને અનુસરે છે&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing1|title=ABCs: National Sunday newspaper circulation September 2008 |publisher=Audit Bureau of Circulations |date=2008-10-10|access-date=2008-10-17}}&lt;/ref&gt; ''[[ધી ડેઈલી ટેલિગ્રાફ|ધ ડઇલી ટેલિગ્રાફ]] '' , [[રાઇટ વિંગ પોલિટિક્સ|રાઇટ વિંગ]] બ્રોડશીટ પેપર, ગુણવત્તાવાળા સૌથી વેચાતા અખબારોમાંનું એક છે. &lt;ref name=&quot;paper&quot;/&gt; ''[[ધી ગાર્ડિયન]]'' વધુ [[યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ઉદારવાદ|લિબરલ]] &quot;ગુણવત્તા&quot; વાળુ બ્રોડશીટ અને ''[[ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સ|ફાયનાન્સિયલ ટાઇમ્સ]]'' મુખ્ય બિઝનેસ અખબાર છે, જે અલગ પડે તેવા સાલમોન પિંક બ્રોડશીટ પેપરમા છપાય છે. 

બેલ્ફાસ્ટમાં 1737માં સૌપ્રથમ વખત ''[[ધી ન્યૂઝ લેટર]] '' પ્રિન્ટ થયો હતો, તે સૌથી જૂનું ઇંગ્લીશ ભાષાનું દૈનિક અખબાર છે, જે આજ પણ પ્રકાશિત થાય છે. તેનું અનુયાયી ઉત્તરીય આઇરીશ સ્પર્ધક, ''[[ધી આઇરીશ ન્યૂઝ]]'' ,ને યુનાઇટેડ કિંગડમમાં 2006 અને 2007માં શ્રેષ્ઠ પ્રાદશિક અખબારનો ક્રમાંક અપાયો હતો. &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.newspaperawards.co.uk/default.htm |title=The Newspaper Awards |access-date=2007-05-19 |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510080001/http://www.newspaperawards.co.uk/default.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; અખબારો સિવાય ''[[ધી ઇકોનોમિસ્ટ]]'' અન ''[[નેચર (જર્નલ)|નેચર]]'' સહિતના બ્રિટીશ મેગેઝીનો અને જર્નલે વિશ્વભરમાં ફેલાવો હાંસલ કર્યો છે. સ્કોટલેન્ડ અખબારી વાંચનની તફાવતયુક્ત પરંપરા ધરાવે છે. (see [[સ્કોટલેન્ડના અખબારોની યાદી|સ્કોટલેન્ડમાં અખબારોની યાદી]]). ટેબ્લોઇડ ''[[ડેઇલી રેકોર્ડ (સ્કોટલેન્ડ)|ડેઇલી રેકોર્ડ]]'' અન્ય દૈનિક અખબારની તુલનામાં સૌથી વધુ ફેલાવો ધરાવે છે. તેમજ ''[[ધી સન#ધી સ્કોટ્ટીશ સન|સ્કોટ્ટીશ સન]] '' કરતા ચારથી એક જ્યારે તેનું સંલગ્ન પેપર ''[[સંડે મેઇલ (સ્કોટલેન્ડ)|સંડે મેઇલ]]'' તેજ રીતે રવિવારના અખબારમાં અગ્રણી છે. સ્કોટલેન્ડમાં અગ્રણી &quot;ગુણવત્તાવાળુ&quot; દૈનિક અખબાર ''[[ધી હેરાલ્ડ (ગ્લાસ્ગો)|ધી હેરાલ્ડ]]'' છે, જોકે તે ''[[ધી સ્કોટ્સમેન|ધી સ્કોટ્મેન]]'' નું સંલગ્ન પેપર છે, ''[[સ્કોટલેન્ડ ઓન સંડે]]'' , રવિવારના અખબારોમાં અગ્રણી છે. &lt;ref&gt;[http://www.business7.co.uk/business-news/breaking-business-news/2008/02/11/scottish-newspaper-readership-falls-97298-20316075/ સ્કોટ્ટીશ અખબાર વાંચકોમાં ઘટાડો ] બિઝનેસ7, 11 ફેબ્રુઆરી 2008&lt;/ref&gt;

=== સંગીત ===
[[ચિત્ર:The Fabs.JPG|thumb|બીટલ્સ એ સંગીતના ઇતિહાસમાં વ્યાપારી રીતે અંત્યંત સફળ અને ટીકાકારો દ્વારા વખાણાયેલી બેન્ડ છે અને જેનું વૈશ્વિક સ્તે અબજોની સંખ્યામાં વેચાણ થાય છે.[467]]]

વિવિધ પ્રકારના સંગીત લોકપ્રિય છે, જેમાં સ્થાનિક [[ઇંગ્લેંડનું ફોક મ્યુઝિક|ફોક મ્યુઝિક ઓફ ઇંગ્લેડ]], ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને વોલ્સથી લઇને [[હેવી મેટલ મ્યુઝિક|હેવી મેટલ]]નો સમાવેશ થાય છે. [[ગ્લોસગો|ગ્લાસગો]]નો સંગીત ક્ષેત્રેનો ફાળો 2008માં જ્યારે તેને યુનાઇટેડ નેશન્સ સિટી ઓફ મ્યુઝિક એવુ નામ આપવામાં આવ્યું ત્યારે ઓલખી કાઢવામાં આવ્યો હતો, આ પ્રકારનું સન્માન મેળવનાર વિશ્વમા ફક્ત ત્રણ શહેરોમાંનું એક હતું. &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/glasgow_and_west/7570915.stm ગ્લોસગોને સિટી ઓફ મ્યુઝિકનું ન્માન અપાયું] bbc.co.uk, 20 ઓગસ્ટ 2008મૂલ્યાંકન &lt;/ref&gt; 1960 અને 1970માં [[રોક મ્યુઝિક]]ના વિકાસ માટે યુકેમાં ફાળો આપનારા અગ્રણીઓમાં [[ધી બીટલ્સ]], [[રોલીંગ સ્ટોન્સ]], [[ધી કિન્ક્સ|ધી કિન્કસ]], [[એરિક ક્લેપ્ટોન]], [[એલ્ટોન જોહ્ન]], [[પિંક ફ્લોયડ]], [[જિનેસીસ (બેન્ડ)|જિનેસિસ]], [[યથાવત્|સ્ટેટસ ક્વો]],&lt;ref&gt;[http://www.statusquo.co.uk/factsheet.htm ક્વો ફેક્ટસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091226090132/http://www.statusquo.co.uk/factsheet.htm |date=2009-12-26 }} statusquo.co.uk, 14 ઓક્ટોબર 2008મૂલ્યાંકન&lt;/ref&gt; [[સ્લેડ]],&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2245820.stm ગ્લામ રોકેટર્સ માટે માનદ એવોર્ડ] બીબીસી સમાચાર, 9 સપ્ટેમ્બર, 2002 &lt;/ref&gt; [[લેડ ઝેપ્પેલીન|લેડ ઝેપ્લીન]], [[ધી હૂ|ધી હુ]], [[ક્વીન (બેન્ડ)|ક્વીન]], [[ડેવીડ બોવી]], [[રોડ સ્ટુવર્ટ]], [[સ્ટિંગ (સંગીતકાર)|સ્ટીંગ]], [[ડીપ પર્પલ]], અને [[બ્લેક સબ્બાથ|બ્લેક સાબ્બાહ]]નો સમાવેશ થાય છે. યુકેના કલાકારોએ વિશ્વભરની અન્ય શૈલી જેમ કે હેવી મેટલ, [[હાર્ડ રોક]], [[પૂંક રોક|પંક રોક]], [[ન્યૂ વેવ મ્યુઝિક|ન્યુ વેવ]], [[ન્યુ રોમેન્ટિક]], [[ઇન્ડી રોક]], [[ટેકનો]], અને [[ઇલેક્ટ્રોનીકા|ઇસેક્ટ્રોનીકા]]માં નોધપાત્ર ફાળો આપ્ય હતો. તેમાં વિખ્યાત કલાકારોમાં [[સેક્સ પિસ્તોલ્સ|સેકસ પિસ્તોલ્સ]], [[ધી ક્લેશ]], [[કલ્ચર કલ્બ|કલ્ચર ક્લબ]], [[દૂરા દૂરાન|દુરાન દુરાન]], [[હ્યુમન લીગ]], [[ધી સ્મિથસ|ધી સ્મિથ્સ]], [[કાટે બુશ]], [[ઓએસિસ (બેન્ડ)|ઓએસિસ]], [[બ્લુર (બેન્ડ)|બ્લુર]], [[રેડીયોહેડ|રેડિયોહેડ]], [[જથ્થાબંધ હૂમલાઓ|માસિવ એટેક]] અને[[ધી પ્રોડીગી|ધી પ્રોડિગી]]નો સમાવેશ થાય છે. તદુપરાંત એવી પણ લોકપ્રિય શૈલીઓ છે જે યુકેમાંથી ઉભરી આવી હતી અને તેને વિશ્વ સમક્ષ મૂકવામાં આવી હતી. તેના ઉદાહહરણોમાં [[2-ટોન]], [[ટ્રિપ હોપ]], [[ઇન્ડી પોપ]], બ્રિટપોપ, [[શૂગેઝીંગ]], [[હાર્ડ હાઉસ]] અને[[ડબ્સસ્ટેપ]]નો સમાવેશ થાય છે. તાજેતરમાં જ, આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ ધરાવતા સંગીત કલાકારોએ રેડિયોહેડ, [[સ્પાઇસ ગર્લ્સ]], [[કોલ્ડપ્લે]], [[એમી વાઇનહાઉસ|એમિ વાઇનહાઉસ]]અને[[લિયોના લેવીસ]]ને સમાવ્યું છે. 

વિખ્યાત શાસ્ત્રીય સંગીતના યુનાઇટેડ કિંગડમના કંપોઝર કે જેમણે વિવિધ દેશોમાં અગ્રેસર રહ્યા હતા તેમાં [[વિલીયન બીર્ડ|વિલીયમ બીર્ડ]], [[હેનરી પર્સેલ|હેનરી પ્યોરસેલ]], સર [[એડવર્ડ એલ્ગર]], [[ગુત્સવ હોસ્ટ|ગુત્સવ હોલ્સ]], સર [[આર્થર સુલ્લીવાન|આર્થર સુલ્લીવન]] (ઓપેરા પર શ્રેષ્ઠ રીતે શબ્દો ગોઠવનાર સર [[ડબ્લ્યુ.એસ. ગિલબર્ટ|ડબ્લ્યુ.એસ. ગિલ્બર્ટ]]), [[રાલ્ફ વૌઘાન વિલીયમ્સ]], અને [[બેન્જામિન બ્રિટ્ટેન]], આધુનિક બ્રીટીશ [[ઓપેરા]]માં અગ્રણી હતા). સર[[પીટર મેક્સવલેલ ડેવીસ|પીટર નેક્સવેલ ડેવીસ]] અનેક અગ્રણી કંપોધરોમાંના એક હતા અને પ્રવર્તમાન [[માસ્ટર ઓફ ધી ક્વીન્સ મ્યુઝિક|માસ્ટર ઓફ ધ ક્વીન્સ મ્યુઝિક]]છે. યુકે વૈશ્વિક સ્તરે જાણીતું સિમ્ફોનીક ઓરકેસ્ટ્રા અને કોરસ જેમ કે [[બીબીસી સિંફની ઓરકેસ્ટ્રા|બીબીસી ઓરકેસ્ટ્રા]] અને [[લંડન સિંફની કોરસ|લંડન સિંફોની કોરસ]]નું ઘર છે. વિખ્યાત [[હાથ ધરે છે.|કંડકટર્સમાં]]સર [[સિમોન રેટ્ટલ]], [[જોહ્ન બાર્બીરોલ્લી|જોહ્ન બાર્બીરોલી]] અને સર [[માકોમ સાર્જન્ટ|માલકોમ સાર્જન્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે.

=== ફિલોસોફી ===
ધી યુનાઇટેડ કિંગડ્મ &quot;બ્રિટીશ એમ્પિરિસીઝમ&quot;ની પરંપરા માટે જાણીતું છે, જ્ઞાનની ફિલોસોફીની એક શાખા જે દર્શાવે છે કે અનુભવ દ્વારા ચકાસી શકાય તેજ જાણકારી માન્ય છે. આ પરંપરાના અત્યંત જાણીતા ફિલોસોફરો [[જોહ્ન લોક]], [[જ્યોર્જ બર્કલે|જ્યોર્જ બર્કેલી]] અને[[ડેવીડ હ્યુમ]]છે. વધુમાં બ્રિટન યુટિલીટેરિએનિઝમ, થિયરી ફ ધ મોરલ ફિલોસોફી માટે જાણીતું છે, જેનો પ્રથમ ઉપયગ [[જેરેમી બેન્થાન|જેરેની બેન્થમ]]અને બાદમાં [[જોહ્ન સ્ચુઅર્ટ મિલ|જોહ્ન સ્ટુઅર્ટ મિલ]],દ્વારા તેમની ટૂંકી રચના ''[[યુટીલિટેરિયન (પુસ્તક)|યુટિલીટેરિએનિઝમ]]'' માં કરાયો હતો. યુકેના અન્ય આગળ પડતા ફિલોસોફરો દર્શાવે છે કે તેમાં અગ્રણી રહેનારાઓમાં [[ડન્સ સ્કોટસ]], [[વિલીયમ ઓફ ઓખામ]], [[તોમસ હોબ્સ|થોમસ હોબ્સ]], [[બર્ટરાન્ડ રશેલ]], [[આદમ સ્મિથ]] અન[[આલ્ફ્રેડ આયર]]નો સમાવેશ થાય છે. વિદેશમાં જન્મેલા ફિલોસોફર કે જેઓ યુકમાં સ્થાયી થયા હતા તેમાં [[ઇસૈયાહ બર્લિન]], [[કાર્લ માર્કસ|કાર્લ માર્ક્સ]], [[કાર્લ પોપ્પેર|કાર્લ પોપ્પર]], અને [[લૂડવિગ વિટ્ટજેનસ્ટેઇન|લુડવિગ વિટ્ટજેનસ્ટેઇન]]નો સમાવેશ થાય છે.

=== વિજ્ઞાન, એન્જિનિયરીંગ અન શોધ ===
[[ચિત્ર:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|right|upright|સર આઇઝેક ન્યુટન]]
[[ચિત્ર:Charles Darwin aged 51.jpg|thumb|right|upright|ચાર્લ્સ ડાર્વિન ]]

યુનાઇટેડ કિંગડમ અને દેશો કે જે આગોતરી શોધો કરતા હતા તેવા વૈજ્ઞાનિકો અને એન્જિયર્સ (ઇજનેર)ને પેદા કરવામાં અગ્રણી રહ્યા હતા, તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે;

* આધુનિક [[વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ]] નો વિકાસ [[ઇંગ્લીશ પ્રજા|ઇંગ્લીશ]] ફિલોસોફર [[ફ્રાંસિસ બાકોન|ફ્રાંસિસ બેકોન]]દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. 
* [[ન્યુટનનો હિલચાલના કાયદાઓ|લોઝ ઓફ મોશન]] અને [[ગુરુત્વાકર્ષણ]]નો પ્રકાશ, [[ઇંગ્લીશ પ્રજા|ઇંગ્લીશ]] [[ભૌતિક વિજ્ઞાન વિહ]], [[ગણિતશાસ્ત્રી]], [[જ્યોતીષશાસ્ત્ર|અવકાશયાત્રી]], [[કુદરતી માન્યતા|નેચરલ ફિલોસોફર]], [[આલ્કેમી|કીમીયાગર]] અને[[થિયોલોજી|થિયલોગિયન]], સર [[આઇઝેક ન્યુટન|આઇજેખ ન્યૂટન]]નો સમાવેશ થાય છે. 
* [[જેમ્સ ક્લાર્ક મેક્સવેલ]] દ્વારા યુનિફિકેશન ઓફ [[ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટીઝમ|ઇલેક્ર્ટ્રોમેગ્નેટિઝમ]] 
* [[હેનરી કેવેનડિશ|હેનરી કેવેન્ડીશ]]દ્વારા [[હાઇડ્રોજન]]ની શોધ
* [[રિચાર્ડ ટ્રેવિથીક|રિચાર્ડ ટ્રેવિથિક]]અને [[એન્ડ્રુ વિવિયન|એન્ડ્રુ વિવીયન]] દ્વારા [[વરાળ એન્જિન]]
* વિશ્વની સૌપ્રથમ કામ કરતી [[ટેલિવીઝન]]સિસ્ટમની શોધ[[સ્કોટ્ટીશ પ્રજા|સ્કટ્ટીશ]] [[ઇજનેર (એન્જિનીયર)|એન્જિનીયર]] અને શોધક [[જોહ્ન લોગી બૈર્ડ|જોહ્ન લોગી બાયર્ડે]]કરી હતી.
* [[ફ્રેંક વ્હીટ્ટલ]]દ્વારા [[જેટ એન્જિન]]ની શોધ
* [[ચાર્લ્સ ડાર્વિન|ચાર્લ્ડ ડાર્વિન]]દ્વારા [[કુદરતી પસંદગી]] મારફતે વિકાસ
* [[એલાન ટુરીંગ|એલન ટર્નીંગ]] દ્વારા [[ટ્યુરીંગ મશિન|ટર્નીંગ મશિન]]ની શોધ, આધુનિક [[કોમ્પ્યુટર]]નો આધાર
* [[ક્રિસ્ટોફર કોકરેલ|ક્રિસ્ટોફર કોકરવેલ]]દ્વરા [[હોવરક્રાફ્ટ]]ની શોધ
* [[બ્રિટીશ એરક્રાફ્ટ કોર્પોરેશન]] દ્વારા વિશ્વના સૌપ્રથમ સુપરસોનિક એરલાઇનર[[કોન્કોરેડ|કોન્કોરોડ]]નો વિકાસ
* [[ફ્રાંન્સિસ ક્રિક|ફ્રાંસિક ક્રિક]]અને અન્યો દ્વારા [[ડીએનએ]]ના માળખાનો વિકાસ 
* [[વર્લ્ડ વાઇડ વેબ#ઓરિજીન્સ|વર્લ્ડ વાઇડ વેબ]]ના વિકાસનો યશ મોટે ભાગે[[ટિમ બેર્નર્સ-લી|ટીમ બાર્નર્સ લી]]ને જાય છે. 
* સ્કોટ્ટીશ [[જીવવિજ્ઞાની]] અને [[ઔષધિ વિજ્ઞાની|ફાર્માકોલોજિસ્ટ]], [[સર એલેક્ઝાન્ડર ફ્લેમીંગ|સર એલેક્ઝાન્ડર ફ્લમીગ]]દ્વારા [[પેનિસીલીન]]ની શોધ
* [[એલેક્ઝાન્ડર ગ્રેહામ બેલ|એલેક્ઝાન્ડ ગ્રેહામ બેલ]] દ્વારા પ્રથમ કામ કરતા [[ટેલિફોન]]ની શોધ

વિખ્યાત [[બાંધકામ ઇજનેરી કામ|સિવીલ એન્જિનીયરીંગ]] પ્રોજેક્ટોમાં, અગ્રણીમાં [[ઇસામબાર્ડ કિંગડમ બ્રુનેલ|ઇસામબાર્દ કિંગડમ બ્રુનેલે]],વિશ્વની સૌપ્રથમ રાષ્ટ્રીય રેલવે ટ્રાન્સપોર્ટ સિસ્ટમ આપી હતી. યુકેમાં અન્ય એડવાન્સીસ અગ્રણીમાં [[મિરન ક્રોનોમીટર|મરિન ક્રોનોમીટર]], [[જેટ એન્જિન]], આધુનિક [[સાયકલ]], [[લેમ્પ (વીજાણુ ઘટક)|ઇલેક્ટ્રીક લાઇટીંગ]],[[ઇલેક્ટ્રીક મોટર]], [[આગબોટ કે વિમાનનો પંખો|સ્ક્રુ પ્રોપેલર]], [[ઇન્ટરનલ કોમ્બુશન એન્જિન|ઇન્ટરનલ કોમ્બ્યુશન એન્જિન]], લશ્કરી [[રડાર]] , ઇલેક્ર્ટ્રનીક [[કોમ્પ્યુટર]], [[રસીકરણ]] અને [[એન્ટિબાયોટિક]]નો સમાવેશ થાય છે. યુકમાં પેદા કરવામાં આવેલી વૈજ્ઞાનિક જર્નલ્સમાં ''[[નેચર (જર્નલ)|નેચર]]'', ''[[બ્રિટીશ મેડિકલ જર્નલ]]'' અને ''[[ધી લાન્સેટ]]'' નો સમાવેશ થાય છે. 2006માં એવું બહાર આવ્યું હતું કે યુકેએ વિશ્વના કુલ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન પેપરોમાંથી 9% પૂરા પાડ્યા છે અને 12% હિસ્સો પદવીઓનો છે, જે યુએસ બાદ વિશ્વમાં સૌથી વધુ બીજો ક્રમ ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.guardian.co.uk/education/2006/mar/21/highereducation.uk4 |title=Britain second in world research rankings |publisher=The Guardian |date=2006-03-21 |access-date=2006-05-14}}&lt;/ref&gt;

=== વિઝ્યુઅલ આર્ટ ===
ધી [[રોયલ એકેડમી]] લંડનમાં આવેલી છે. આર્ટની અન્ય મોટી શાળાઓમાં [[સ્લેડ સ્કુલ ઓફ ફાઇનઆર્ટ|સ્લેડ સ્કુલ ઓફ ફાઇન આર્ટ]]; ધી છ શાળાની [[યુનિવર્સિટી ઓફ ધી આર્ટ લંડન|યુનિવર્સિટી ઓફ ધ આર્ટસ લંડન]], કે જેમાં [[સેન્ટ્રલ સેઇન્ટ માર્ટિન્સ કોલેજ ઓપ આર્ટ એન્ડ ડિઝાઇન|સેન્ટ્રલ સેઇન્ટ માર્ટિન્સ કોલેજ ઓફ આર્ટ એન્ડ ડિઝાઇન]] અને[[ચેલ્સા કોલેજ ઓફ આર્ટ એન્ડ ડિઝાઇન|ચેલ્સા કોલેજ ઓપ આર્ટ એન્ડ ડિઝાઇન]]; [[ગ્લાસગો સ્કુલ ઓફ આર્ટ|ગ્લાસગ સ્કુલ ઓપ આર્ટ]],અને [[ગોલ્ડસ્મિથ્સ યુનિવર્સિટી ઓફ લંડન|ગોલ્ડસ્મિથ્સ, યુનિવર્સિટી ઓફ લંડન]]નો સમાવેશ થાય છે. આ વ્યાપારી સાહસ બ્રિટનનું અનેક અગ્રણી વિઝ્યુઅલ આર્ટ સંસ્થાઓમાંની એક છે. 
મોટા બ્રટીશ કલાકારોમાં સર[[જોસુહા રેયનોલ્ડઝ|જોસ્હુઆ રેનોલ્ડઝ]], [[થોમસ ગેઇન્સબોરોઘ]], [[જોહ્ન કોન્સ્ટેબલ|જોહ્ન કોન્સેટબલ]] , [[વિલીયન બ્લેક|વિલીયમ બ્લેક]], [[જે.એમ.ડબ્લ્યુ ટર્નર|જે.એમ.ડબ્લ્યુ.ટર્નર]] , [[વિલીયમ મોરિસ|વિલીયમ મોરસ]], [[એલ.એસ.લૌરી|એલ.એસ. લૌરી]], [[ફ્રાંસિસ બેકોન]], [[લ્યુસિયન ફ્રિયુડ|લ્યુસિયન ફ્રુઇડ]], [[ડેવીડ હોકની]], [[ગિલ્બર્ટ અન જ્યોર્જ|ગિલબર્ટ એન્ડ જ્યોર્જ]], [[રિચાર્ડ હેમિલ્ટન (કલાકાર)|રિચાર્ડ હેમિલ્ટોન]], [[પીટર બ્લેક (કલાકાર)|પીટર બ્લેક]] , [[હાવર્ડ હોડકીન|હોવર્ડ હોડકિન]] , [[એન્ટોની ગોર્મલી]], અને [[અનીશ કપૂર|અનિશ કપૂર]]નો સમાવેશ થાય છે. 1980 અને 1909ના અંતમાં લંડનમાં [[સાચી ગેલેરી|સત્ચી ગિલેરી]] એક કરતા વધુ કલાઓ ધરાવતા જુથને જાહેર જનતાના ધ્યાનમાં લાવ્યા હતા, જે કદાચ [[નાના બ્રિટીશ કલાકારો|યંગ બ્રિટીશ આર્ટિસ્ટ]]તરીકે જાણીતા બન્યા હતા. [[ડેમેન હિર્સ્ટ|ડેમિયન હ્રીસ્ટ]], [[ક્રિસ ઓફિલી|ક્રિસ ઓફિલ]], [[રશેલ વ્હાઇટરીડ]], [[ટ્રેસી એમિન|ટ્રેસી એવિન]], [[માર્ક વોલીંગર]], [[સ્ટીવ મેક્વીન (કલાકાર)|સ્ટીવ મેક્વીન]] , [[સામ ટેયલોર વુડ|સામ ટેયલોર-વુડ]], અને [[જેક અને ડિનોસ ચેમ્પમેન|ચંપન બ્રધર્સ]] આ હળવી રીતે સંકળાયેલી ચળવળના વધુ સારી રીતે જાણીતા સભ્યોમાંના એક હતા.

== પ્રતીકો ==
{{main|Symbols of the United Kingdom, the Channel Islands and the Isle of Man}}
[[ચિત્ર:Britannia-Statue.jpg|thumb|upright|પ્લાયમાઉથમાં બ્રિટાનીયાનું પૂતળુ.બ્રિટાનીયા એ યુકેનો રાષ્ટ્રીય અવતાર છે. ]]
[[યુનાઇટેડ કિંગડમન ધ્વજ|યુનીઇટેડ કિંગડમનો રાષ્ટ્રધ્વજ]] [[યુનિયન ધ્વજ|યુનિયન ફ્લેગ]]છે. તેની રચના [[ઇંગ્લેંડનો ધ્વજ|ફ્લેગ ઓફ ઇંગ્લેડ]] , [[સ્કોટલેન્ડનો ધ્વજ|ફ્લેગ ઓફ સ્કોટલેન્ડ]] [[સેઇન્ટ પેટ્રિકનો ધ્વજ|સેઇન્ટ પેટ્રિક્સ ફ્લેગ]]ના સંમિશ્રણથી 1801માં રચના કરવામાં આવી હતી. યુનાઇટેડ કિંગડમની રચના થઇ તે પહેલા વોલ્સ જીતીને લેવામાં આવ્યું હોવાથી અને તે ઇંગ્લેંડ સાથે સંકળાયેલું હોવાથી યુનિયન ફ્લેગમાં વોલ્સ પ્રદર્શિત થતું નથી. જોકે, વોલ્સના પ્રતિનિધિત્વને દર્શાવવા માચે યુનિયન ફ્લેગની પુનઃરચનાની શક્યતા સંપૂર્ણ રીતે નકારી શકાતી નથી.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7114248.stm|title=Welsh dragon call for Union flag|publisher=BBC|date=27 November 2007|dateformat=dmy|access-date=17 October 2008}}&lt;/ref&gt;યુનાઇટેડ કિંગડમનું [[રાષ્ટ્રીય ગીત|રાષ્ટ્રગીત]]&quot;[[ગોડ સેવ ધ ક્વીન|ગોડ સેવ ધ કીંગ]]&quot;છે, જેમાં &quot;કીંગ&quot;ને સ્થાને&quot;ક્વીન &quot; ને લેખકની લેખકની ભાવનાઓમાં સમાવવામાં આવી છે જ્યાં શાસક તરીકે એક સ્ત્રી છે. રાષ્ટ્રગીતનું નામ &quot;ગોડ સેવ ધ કિંગ&quot;છે.

[[બ્રિટાનીયા]] એ યુનાઇટેડ કિંગડમનું [[રાષ્ટ્રીય અવતાર|રાષ્ટ્રીય વ્યક્તિકરણ]]છે, જે [[રોમન બ્રિટન]] નું મૂળ દર્શાવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.24carat.co.uk/britanniaframe.html |title=Britannia on British Coins |publisher=Chard |dateformat=dmy|access-date=25 June 2006}}&lt;/ref&gt; બ્રિટાનીયાને ભૂખરા અથવા સોનેરી વાળ ધરાવતી યુવાન સ્ત્રી તરીકે સિંમ્બોલાઇઝ્ડ કરાયુ્ં છે, જેણે [[કોરીથિયન હેલ્મેટ|કોરિન્થીયન શૈલીની હેલ્મેટ]]અને સફેદ ઝભ્ભો પહેર્યા છે. તેણી યુનિયન ફ્લેગ ધરાવતા [[પોઝડોન|પોઝેઇડોન]]નું ત્રિશૂળ અને [[કવચ|ઢાલ]]છે.કેટલીક વખત સિંહની પીઠ પર સવાર થયેલી તેણીને દર્શાવવામાં આવે છે. બ્રિટીશ સામ્રાજ્યની ઊંચાઇ ધરાવતા હોવાથી, બ્રિટાનીયા ઘણીવખત દરિયાઇ પ્રભુત્વ સાથે સંકળાયેલ હોય છે,જેમ દેશભક્તિના ગીત ''[[નિયમ, બ્રિટાનીયા!|રુલ, બ્રિટાનીયા !]]'' માં દર્શાવેલું હોય છે. [[સિંહ]]એ બ્રિટાનીયાની પાછળ [[બ્રિટીશ પચાસ પેન્સનો સિક્કો|બ્રિટીશ પચાસ પેન્સના સિક્કા]]પર અંકિત છે અને તેને [[બ્રિટીશ દશ પેન્સનો સિક્કો|બ્રિટીશ દસ પેન્સના સિક્કા]]ની પાછળના ભાગમાં પણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. તેનો [[બ્રિટીશ લશ્કર]]ના અવિધિવત ફ્લેગ પરના પ્રતીક તરીકે પણ ઉપયોગ થાય છે. [[બુલડોગ]]નો ઉપયોગ કેટલીકવાર યુનાઇટેડ કિંગડમના પ્રતીક રૂપે પણ થાય છે અને તે [[વિન્સ્ટન ચર્ચીલ|વિન્સ્ટોન ચર્ચીલ]]ની નાઝી જર્મનીની અવજ્ઞા સાથે સંકળાયેલું છે. &lt;ref&gt;{{cite book|last=Baker|first=Steve|title=Picturing the Beast|publisher=University of Illinois Press|year=2001|pages=p.52|isbn=0252070305}}&lt;/ref&gt;

=== યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ===
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
!ફ્લેગ
!દેશ
!આશ્રયદાતા સંત
!ફૂલ
|-
|  {{flagicon|England}} 
| ઇંગ્લેંડ
|  [[સેઇન્ટ જ્યોર્જ|સેંટ.જ્યોર્જ]] 
|  [[ટ્યૂડોર રોઝ|ટ્યૂડોર ગુલાબ]]
|-
|  {{flagicon|Scotland}} 
| સ્કોટલેન્ડ
|  [[સેઇન્ટ એન્ડ્રુ|સેંટ.એન્ડ્રુ]] 
|  [[થિસલ]]
|-
|  {{flagicon|Wales}} 
| વોલ્સ
|  [[સેઇન્ટ ડેવીડ|સેંટ. ડેવીડ]] 
|  [[લીક|લિક]]/[[નાર્સિસસ (ઉત્પત્તિ)|ડેફોડીલ]]
|-
|  
| ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ
|  [[સેઇન્ટ પેટ્રિક|સેંટ.પેટ્ર્કિ]] 
|  [[ફ્લેક્સ]]/[[શેમરોક|શામ રોક]]
|}
[[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ બંધારણ કાયદો 1973]]અનુસાર[[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડનો ધ્વજ|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ]]કોઇ સત્તાવાર ફ્લેગ નથી અથવા કોઇપણ બિનસત્તાવાર ફ્લેગ ઉત્તરીય આયર્લેન્ડને સમર્થન આપતો નથી. ઉત્તરીય આયર્લેન્ડમાં વિવિધ ફ્લેગના ઉપયોગ વિશે તકરાર ચાલી રહી છે.જોકે, [[અલ્સ્ટર બેનર]]નો ઘણીવખત રમત ઘટનાઓમાં ઉપયોગ થાય છે. જુઓ [[ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ ધ્વજા મુદ્દો|ઉત્તરીય આયર્લેન્ડ ફ્લેગ મુદ્દો]] અને [http://www.parliament.uk/commons/lib/research/notes/snpc-04474.pdf ધી યુનિયન ફ્લેગ અને ફ્લેગ્સ ઓફ ધ યુનાઇટેડ કિંગડમ] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080521055656/http://www.parliament.uk/commons/lib/research/notes/snpc-04474.pdf |date=2008-05-21 }}

== વધુ જૂઓ ==
{{portal|United Kingdom|Flag of the United Kingdom.svg}}

* [[યુનાઇટેડ કિંગડમ સંબંધિત વિષયોની યાદી|યુનાઇટેડ કિંગડમ બંધિત વિષયોની યાદી]] 
* [[યુનાઇટેડ કિંગડમની રૂપરેખા|યુનાઇડેટ કિંગડમની રૂપરેખા]] 

== નોંધ અને સંદર્ભો ==
{{reflist|colwidth=30em}}

== બ્રાહ્ય કડીઓ ==
{{sisterlinks|United Kingdom}}
{{wikivoyage|United Kingdom}}

;સરકાર
* [http://www.royal.gov.uk/output/Page1.asp બ્રિટીશ મોનાર્કન સત્તાવાર વેબસાઇટ]
* [http://www.direct.gov.uk/en/index.htm યુનાઇટેડ કિંગડમ સરકારની સત્તાવાર વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090907093139/http://www.direct.gov.uk/en/index.htm |date=2009-09-07 }}
* [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-u/united-kingdom.html રાજ્યના વડા અને કેહિનેટ સભ્ય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091026195959/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-u/united-kingdom.html |date=2009-10-26 }}
* [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20011119164232/http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Product.asp?vlnk=5703 યુનાઇટેડ કિંગડમ ]આંકડાશાસ્ત્રની સત્તાવાર યરબુક
* [http://www.number10.gov.uk/ બ્રિટીશ વડાપ્રધાનની સત્તાવાર વેબસાઇટ પરથી ] [http://www.number10.gov.uk/Page823 &quot;દેશમાં રહેલા વિવિધ દેશો] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |date=2008-09-09 }} 

;સામાન્ય માહિતી 
* [http://dataranking.com/country.cgi?LG=e&amp;amp;CO=29 આર્થિક અને સામાજિક ડેટા રેન્કિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010152137/http://dataranking.com/country.cgi?LG=e&amp;CO=29 |date=2008-10-10 }}
* ''યુસીબી ગ્રંથાલય જીઓવીપબ્સમાંથી '' [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/british.htm યુનાઇટેડ કિંગડમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090406224510/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/british.htm |date=2009-04-06 }}

;મુસાફરી 
* [http://www.visitbritain.com/ બ્રિટનની સત્તાવાર પ્રવાસી માર્ગદર્શિકા]

[[શ્રેણી:યુનાઇટેડ કિંગડમ]]
[[શ્રેણી:ઇંગ્લીશ બોલતા દેશો]]
[[શ્રેણી:જી૮ રાષ્ટ્રો]]
[[શ્રેણી:ટાપુ દેશો]]
[[શ્રેણી:કોમનવેલ્થ રાષ્ટ્રોના સભ્યો]]</text>
      <sha1>swklrdpaz6dg7e4l1rsajiqoo9kxlqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ડેલ્ટા ફોર્સ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27461</id>
    <revision>
      <id>900893</id>
      <parentid>806446</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T12:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64442" sha1="thxzwjx9egm5mdbz3xe0570y3l7lngb" xml:space="preserve">{{Infobox military unit
| unit_name = 1st Special Forces Operational Detachment-Delta (Airborne)
| image = [[ચિત્ર:US Army Special Operations Command SSI.svg|125px]]
| caption = US Army Special Operations Command patch worn by Delta
| dates = November 21, 1977 – present
| country = {{flag|United States}}
| branch = [[ચિત્ર:Emblem of the United States Department of the Army.svg|20px]] [[United States Army|US Army]]
| type = [[United States Special Operations Forces]]
| role = Versatile [[Special Operations Force]], mainly trained for [[Counter-Terrorism]]
| size = Unknown
| command_structure = [[ચિત્ર:United States Special Operations Command Insignia.svg|20px]] [[United States Special Operations Command]]&lt;br /&gt;[[United States Army Special Operations Command]]&lt;br /&gt;[[ચિત્ર:JSOC emblem 2.jpg|20px]] [[Joint Special Operations Command]]
| garrison = [[Fort Bragg (North Carolina)|Fort Bragg, North Carolina]] (35.12047,-79.363775)
&lt;!-- Commanders --&gt;
| current_commander =
| ceremonial_chief =
| colonel_of_the_regiment =
| notable_commanders =
&lt;!-- Culture and history --&gt;
| nickname = Delta Force, Delta
| patron =
| motto =
| colors =
| march =
| mascot =	
| battles = [[Operation Eagle Claw]]&lt;br /&gt;[[Operation Urgent Fury]]&lt;br /&gt;[[Operation Just Cause]]&lt;br /&gt;[[Operation Acid Gambit]]&lt;br /&gt;[[Operation Desert Storm]]&lt;br /&gt;[[Operation Restore Hope]]&lt;br /&gt;[[Operation Gothic Serpent]]&lt;br /&gt;[[Operation Enduring Freedom]]&lt;br /&gt;[[Operation Iraqi Freedom]]
| anniversaries =
| decorations =
| battle_honours =
}}

'''ફર્સ્ટ સ્પેશ્યલ ફોર્સીસ ઓપરેશનલ ડીટેચમેન્ટ - ડેલ્ટા'''  ('''પ્રથમ એસએફઓડી-ડી(1st SFOD-D)''' ) - યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સંરક્ષણ વિભાગ દ્વારા સામાન્ય રીતે '''ડેલ્ટા''' , '''ડેલ્ટા ફોર્સ'''  અથવા તો '''કોમ્બેટ એપ્લિકેશન્સ ગ્રુપ ''' ('''સીએજી'''  (CAG)) તરીકે ઓળખાતું આ સશસ્ત્ર દળ પ્રતિષ્ઠિત સ્પેશ્યલ ઓપેરેશન્સ ફોર્સ (એસઓએફ (SOF)) છે. તે જોઇન્ટ સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ કમાન્ડ (જેએસઓસી (JSOC))નો આંતરિક હિસ્સો છે.  તે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું પ્રાથમિક કાઉન્ટર- ટેરરિસ્ટ યૂનિટ છે. ડેલ્ટા ફોર્સની પ્રાથમિક જવાબદારીઓમાં ત્રાસવાદ વિરોધી કાર્યવાહી, વિદ્રોહ દબાવવાની કાર્યવાહી અને રાષ્ટ્રીય હસ્તક્ષેપ વખતે કાર્યવાહી કરવી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જોકે આ અત્યંત બાહોશ દળ અપહ્યતોને છોડાવવા અને દરોડા સહિતના ગુપ્ત મિશનો પાર પાડવા માટે પણ સક્ષમ છે.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.military.com/Recruiting/Content/0,13898,rec_step02_special_forces,,00.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-10-14 |archive-date=2010-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100725153608/http://www.military.com/Recruiting/Content/0,13898,rec_step02_special_forces,,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ઇતિહાસ ==
1970ના દાયકામાં સંખ્યાબંધ કુખ્યાત ત્રાસવાદી બનાવો યુ.એસ. (U.S.) સરકારને કાઉન્ટર- ટેરરિસ્ટ યૂનિટને રચવા તરફ દોરી ગયા, જેના પગલે ડેલ્ટાની રચના કરવામાં આવી હતી. 1960ની શરૂઆતના વર્ષોમાં ચાવીરૂપ લશ્કરી અને સરકારી અધિકારીઓને આ પ્રકારના એકમ માટેના નમૂના બાબતે માહિતી આપી દેવામાં આવી હતી.  યુએસ (US) આર્મી સ્પેશ્યલ ફોર્સીસના સભ્ય ચાર્લ્સ બેકવિથે બ્રિટિશ સ્પેશ્યલ એર સર્વિસ (22 એસએએસ (SAS) રેજિમેન્ટ)માં વિનિમય અધિકારી તરીકે કામ કર્યું હતું. બેકવિથે પરત ફર્યા બાદ એક વિગતવાર રિપોર્ટ રજૂ કર્યો, જેમાં તેમણે લશ્કર પાસે એસએએસ (SAS) -પ્રકારના એકમો ન હોવાનો મુદ્દો ઉજાગર કર્યો હતો.  તે સમયે યુ.એસ. (U.S.) આર્મી સ્પેશ્યલ ફોર્સીસે રૂઢિમુક્ત યુદ્ધ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું, પરંતુ બેકવિથે સીધા પગલાં લેવા અને ત્રાસવાદ વિરોધી કાર્યવાહી માટેના ખાસ નિષ્ણાત અતિ સ્વાયત્ત દળોની જરૂરિયાત તરફ ધ્યાન દોર્યું. બેકવિથે સૈનિક અને સરકારી મહાનુભાવોને આ વાત કહેતા શરૂઆતમાં તેમણે સ્પેશ્યલ ફોર્સીસના સ્તરીકરણની બહાર કોઇ પણ યુનિટ રચવા માટે ખચકાટ અનુભવ્યો હતો.  જોકે, ત્રાસવાદી ઘટનાઓ વધતાં, અંતે 70ના દાયકાની મધ્યમાં પેન્ટાગોનના અધિકારીઓએ બેકવિથને આ પ્રકારનું એકમ બનાવવા માટે આગળ વધવા કહ્યું.&lt;ref&gt;બેકવિથ, ચાર્લ્સ.  &quot;ડેલ્ટા ફોર્સ&quot;, એવોન બુક્સ, 2000. (માસ માર્કેટ પેપરબેક; ઓરિજિનલ વર્ક પબ્લિશ્ડ 1983.)  ISBN 0-380-80939-7.&lt;/ref&gt;

જેના પગલે બેકવિથે 24 મહિનામાં તેમનું નવું એકમ મિશન માટે તૈયાર કરવાનું નક્કી કર્યું. દરમિયાન, 5મી સ્પેશ્યલ ફોર્સીસ ગ્રુપ દ્વારા બ્લુ લાઇટ નામની નાની ત્રાસવાદ-વિરોધી ટુકડીની રચના કરવામાં આવી. 1980ના દાયકાની શરૂઆતમાં ડેલ્ટા સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત થયું ન હતું ત્યાં સુધી આ ટુકડીએ મોરચો સંભાળ્યો હતો. ડેલ્ટાની રચનાના થોડા સમય બાદ જ 4 નવેમ્બર, 1979ના દિવસે 53 અમેરિકનોને બંદી બનાવવામાં આવ્યા અને [[ઈરાન|ઇરાન]]ના તેહરાનમાં આવેલા યુ.એસ. (U.S.)ના દૂતાવાસમાં  રાખવામાં આવ્યાં.  ડેલ્ટાને ઓપરેશન ઇગલ ક્લો સોંપવામાં આવ્યું, અને છૂપી રીતે ઇરાનમાં પ્રવેશીને બળ વાપરીને બંધકોને દૂતાવાસમાંથી 24 અને 25 એપ્રિલ, 1980ની રાતે બચાવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો.  હવાઇ સમસ્યાઓ અને અકસ્માતોને કારણે આ ઓપરેશન પડતું મૂકવામાં આવ્યું. બાદમાં આ ઓપરેશનની નિષ્ફળતાનું મૂલ્યાંકન કરનાર રીવ્યૂ કમિશને તેની નિષ્ફળતા માટે 23 કારણો શોધી કાઢયાં હતાં. આ કારણોમાં વિમાને અનુભવેલી અને પહેલેથી ન કહેવામાં આવેલી હવામાનની સમસ્યા, મલ્ટી-સર્વિસ કોમ્પોનન્ટ કમાન્ડરો વચ્ચે કમાન્ડ-એન્ડ-કન્ટ્રોલની સમસ્યાઓ, હેલિકૉપ્ટર અને ગ્રાઉન્ડ-રીફ્યુઅલિંગ ટેન્કર એરક્રાફ્ટ વચ્ચેની ટક્કર, લશ્કરી ટુકડી અભિયાન માટે ટ્રાન્સલોડિંગ/રીફ્યુઅલિંગ સ્થળ પર પહોંચે તે પહેલાંની યાંત્રિક ખામીઓને લીધે આઠની જગ્યાએ માત્ર પાંચ હેલિકૉપ્ટરની ઉપલબ્ધતા (લઘુતમ જરૂરિયાત કરતા એક ઓછું) વગેરેનો સમાવેશ થતો હતો.&lt;ref&gt;ગેબ્રિઅલ, રીચાર્ડ એ. (1985). ''મિલિટરી ઇનકમ્પીટન્સ: વ્હાય ધ અમેરિકન મિલિટરી ડઝન્ટ વિન'' , હિલ એન્ડ વાન્ગ, ISBN 0-374-52137-9, pp. 106–116. એકંદરે,  હોલોવે કમિશને આ ટાસ્કફોર્સના એડહોક સ્વરૂપ અને વધુ પડતી સલામતીને વખોડી કાઢ્યા હતાં, બંનેને કારણે કમાન્ડ-એન્ડ-કન્ટ્રોલના પ્રશ્નો વધુ વિકટ થયા છે. &lt;/ref&gt; 

આ ઓપરેશન નિષ્ફળ ગયા બાદ, યુ.એસ.(U.S.) સરકારે કેટલાક નવા કાઉન્ટર- ટેરરિસ્ટ યૂનિટો ઊભા કર્યા.  ''નાઇટસ્ટૉકર્સ''  તરીકે પણ ઓળખાતી 160મી સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ એવિએશન રેજિમેન્ટ (એરબોર્ન)ને ડેલ્ટા માટે ખાસ રચવામાં આવી. ડેલ્ટાના ઘૂસણખોરી/દુશ્મનના પ્રદેશોમાં ઘૂસીને સૈનિકોને બચાવવાના ઓપરેશન ઇગલ ક્લો જેવા અભિયાનો પાર પાડવા માટે આ રેજિમેન્ટ તૈયાર કરવામાં આવી હતી.  દરિયાઇ ઘટનાઓ માટે નૌકાદળની સીલ (SEAL) ટીમ સિક્સ બનાવવામાં આવી.  યુ.એસ. (U.S.) લશ્કરની વિવિધ શાખાઓ અને ત્રાસાવાદ-વિરોધી દળો વચ્ચેની સંયુક્ત તાલીમ પર ધ્યાન રાખવા અને નિયંત્રણ માટે પણ જોઇન્ટ સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ કમાન્ડની રચના કરવામાં આવી. 

== સંગઠન અને માળખું ==
આ એકમ યુએસ (US) આર્મી સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ કમાન્ડ (યુએસએએસઓસી (USASOC)) હેઠળ આવે છે. પરંતુ તેનું નિયંત્રણ જોઇન્ટ સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ કમાન્ડ (જેએસઓસી (JSOC)) દ્વારા થાય છે.  અપ્રત્યક્ષ રીતે આ એકમ વિષેની તમામ માહિતી વિગતવાર રીતે વર્ગીકૃત કરવામાં આવેલી છે. ચોક્કસ મિશનો અથવા ઓપરેશન્સની વિગત સામાન્ય રીતે જાહેરમાં ઊપલબ્ધ નથી હોતી. કમાન્ડ સાર્જન્ટ મેજર એરિક એલ. હાને (નિવૃત્ત)ના ઇન્સાઇડ ડેલ્ટા ફોર્સ પુસ્તક સહિતના કેટલાક સૂત્રો દર્શાવે છે કે આ એકમ 800 થી 1000 સૈનિકોનું બનેલું છે જેમાં નીચેના દળોનો સમાવેશ થાય છે:

=== ટુકડીઓના નામો ===
* ડી (D) – અધિકાર અને નિયંત્રણ (મુખ્યમથક)
* ઇ (E) – સંદેશાવ્યવહાર, ગુપ્ત માહિતી અને વહીવટી મદદ (નાણાં, સરંજામ પૂરો પાડવો, તબીબી ટુકડી, સંશોધન અને વિકાસ, ટેક્નોલોજી અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ વગેરે. સહિત)
* એફ (F)– ઓપરેશનલ શાખા (ચાલકોનું જૂથ)
* તબીબી ટુકડીઓ ફોર્ટ બ્રેગ્ગ અને દેશભરનાં અન્ય બીજા મથકો ખાતે ગુપ્તરીતે ખાસ ડોક્ટરોને તૈયાર કરે છે, જેથી જરૂર મુજબ તબીબી મદદ પૂરી પાડી શકાય. 
* ઓપરેશનલ સપોર્ટ ટ્રૂપ, અથવા &quot;ધ ફની પ્લટૂન&quot; એ ડેલ્ટાની આંતરિક ગુપ્ત માહિતી શાખા છે.  ઇન્ટેલિજન્સ સપોર્ટ એક્ટિવિટી સાથે લાંબા સમયના વિવાદ/સ્પર્ધા બાદ તેને ઊભું કરવામાં આવ્યું હતું.  ગુપ્ત માહિતી ભેગી કરવા આ ટુકડી ડેલ્ટાની દખલ પહેલા જ જે-તે દેશમાં ઘૂસી જાય છે.
* એવિએશન સ્ક્વૉડ્રન, ડેલ્ટા તેમના અભિયાનના સ્થળ પર જવા અને પરત ફરવા તેમજ તાલીમ માટે મોટેભાગે 160મી સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ એવિએશન રેજિમેન્ટ અને યુએસ (US) હવાઇ દળ પર આધાર રાખે છે, પરંતુ તેમના એકમની અંદર એક નાનું હવાઇ દળ છે જેનો ઉપયોગ તેમની મર્યાદિત આંતરિક હવાઇ અવરજવર માટે કરવામાં આવે છે. આ હવાઇ દળ બાર એએચ-6 (AH-6) અટૅક અને એમએચ (MH)-6 ટ્રાન્સપોર્ટ હેલિકૉપ્ટરો ધરાવે છે (જોકે આ આંકડો હવે વધ્યો હશે).   પાઇલટોની પસંદગી લશ્કરી દળો, 160મી એસઓએઆર (SOAR) અથવા તો હેલિકૉપ્ટર પાઇલટ તરીકેની તાલીમ પામેલા ડેલ્ટાના જ સૈનિકોમાંથી કરાય છે કે કેમ તે બાબત જાણી શકાઇ નથી.
* ઓપરેશનલ સંશોધન વિભાગ
* તાલીમ પાંખ

ડેલ્ટા ફોર્સનું માળખું બ્રિટિશ 22 સ્પેશ્યલ એર સર્વિસ રેજિમેન્ટ જેવું જ છે. ડેલ્ટાના સર્જક ચાર્લ્સ બેકવિથને આ જ રેજિમેન્ટે ડેલ્ટાની રચના માટેની પ્રેરણા આપી હતી.  ''નોટ અ ગુડ ડે ટુ ડાઇ: ધ અનટોલ્ડ સ્ટોરી ઓફ ઓપરેશન એનાકોન્ડા'' , ''આર્મી ટાઇમ્સ'' ના કર્મચારી લેખક સીન નેયલર દ્વારા ડેલ્ટામાં આશરે 1,000 ચાલકો હોવાનું વર્ણવવામાં આવ્યું છે.&lt;ref name=&quot;Naylor&quot;&gt;{{Cite book
  | last = Naylor
  | first = Sean
  | title = Not a Good Day to Die: The Untold Story of Operation Anaconda
  | year = 2006
  | location = [[University of California, Berkeley|Berkeley]]
  | isbn = 0425196097
  | access-date = 2008-02-14
  | publisher = Berkley Books
  | postscript = &lt;!--None--&gt;
}}
&lt;/ref&gt;  નેયલરે લખ્યું છે કે તેમાંથી આશરે 250 જેટલા ચાલકોને સીધી કાર્યવાહી અને જાસૂસી પૂર્વ-તપાસ અભિયાનો હાથ ધરવા માટે તાલીમ પામેલા છે. &lt;ref name=&quot;Naylor&quot;/&gt; તેમાં કાર્યવાહી કરનારી મુખ્ય ત્રણ સ્ક્વૉડ્રન છે:

* '''એ (A) સ્ક્વૉડ્રન''' 
* '''બી (B) સ્ક્વૉડ્રન''' 
* '''સી (C) સ્ક્વૉડ્રન''' 

આ સ્ક્વૉડ્રનો એસએએસ (SAS) &quot;સૅબર સ્ક્વૉડ્રન&quot;ના સંગઠન પર આધારિત છે અને દરેક 75 થી 85 લડાકુ ધરાવે છે.&lt;ref&gt;સીન નેયલર, ''એક્ષ્પેન્સન પ્લાન્સ લીવ મેની ઇન આર્મી સ્પેશ્યલ ફોર્સીસ અનઇઝી'' , આર્મ્ડ ફોર્સીસ જર્નલ, નવેમ્બર, 2006.&lt;/ref&gt; દરેક સૅબર સ્ક્વૉડ્રનને ત્રણ ટુકડીમાં વિભાજિત કરી દેવામાં આવી છે. એક રેકિ/સ્નાઇપર ટુકડી અને બે ડાયરેક્ટ એક્શન/એસોલ્ટ ટુકડીનો તેમાં સમાવેશ થાય છે. આ ટુકડીઓ ટીમ તરીકે અથવા તો ચારથી છ લડાકુના નાના જૂથ બનાવીને કોઇ પણ કાર્યવાહી હાથ ધરી શકે છે.  
29 જૂન, 2006ના રોજ ડેલ્ટા (DELTA)ના માઇકલ વિકર્સે અન્ય તમામ સ્પેશ્યલ મિશન યુનિટોની સાથે  હાઉસ આર્મ્ડ સર્વિસીસ કમિટીને સોગંદનામું આપ્યું હતું. આ સોગંદનામામાં વધારાની સ્ક્વૉડ્રન ઉમેરવા અને કદમાં ત્રીજા ભાગનો વધારો કરવાનું ઠરાવવામાં આવ્યું હતું. 

== ભરતી અને તાલીમ ==
=== ભરતી ===
ડેલ્ટામાં ભરતી થનારામાં મોટાભાગના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આર્મી સ્પેશ્યલ ફોર્સીસ અને 75મી રેન્જર રેજિમેન્ટમાંથી આવતા હોય છે, પરંતુ કેટલાક લડાકુઓ સેનાના અન્ય એકમોમાંથી પણ આવતાં હોય છે. &lt;ref&gt;http://www.globalsecurity.org/military/agency/army/sfod-d.htm&lt;/ref&gt; 1990ના વર્ષોથી સેનાએ ફર્સ્ટ એસએફઓડી-ડી (SFOD-D) માટેની ભરતીની જાહેરાતો આપવાની શરૂ કરી છે&lt;ref&gt;પર્વતારોહક. [http://www.carson.army.mil/pao/MountaineerArchive/2003%20Archive/01-16-03.pdf એસએફઓડી-ડી (SFOD-D) નવા મેમ્બરો શોધે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100602011438/http://www.carson.army.mil/pao/MountaineerArchive/2003%20Archive/01-16-03.pdf |date=2010-06-02 }}. ફોર્ટ કાર્સન, કોલોરાડો: ''પર્વતારોહક''  (પ્રકાશન).  16 જાન્યુઆરી, 2003.&lt;/ref&gt; જે ડેલ્ટા ફોર્સ માટેની હોવાનું ઘણા લોકોનું માનવું છે. જોકે, સેનાએ આ ફોર્સ માટે ક્યારેય કોઇ પણ સત્તાવાર તથ્યો બહાર પાડ્યા નથી.  ફોર્ટ બ્રેગ્ગના અખબાર ''પેરાગ્લાઇડ'' માં દર્શાવવામાં આવેલી ભરતીની જાહેરાત ડેલ્ટા ફોર્સના નામનો સંદર્ભ લઇને લખે છે &quot;...વિશિષ્ટ લડાઇ કૌશલ્યની વ્યાપક વિવિધતાથી શસ્ત્રોના ઉપયોગ સાથે તાત્કાલિક કાર્યવાહી જરૂરી હોય તેવા અભિયાનો હાથ ધરવા માટે બનાવવામાં આવેલું યુ.એસ. (U.S.) સેનાનું સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ યુનિટ...&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Fort Bragg's newspaper Paraglide, recruitment notice for Delta Force|url=http://us2.newsmemory.com/ee/paraglide/default.php|3=''To find the cited document, use the 11/12/2009 edition of Paraglide, page A6''|access-date=November 17, 2009|archive-date=જુલાઈ 14, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714174719/http://us2.newsmemory.com/ee/paraglide/default.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
ભરતીની આ જાહેરાતમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે તમામ અરજદારો ઇ-4 (E-4)થી લઇને ઇ-8 (E-8)ની હદમાં અને પુરુષ હોવા જોઇએ. લશ્કરમાં સેવા આપવાની નોંધણીમાં ઓછામાં ઓછા અઢી વર્ષની નોકરીનો સમય બાકી હોવો જોઇએ, ઉંમર 21 અથવા તેનાથી વધુ હોવી જોઇએ. તેમજ પ્રવેશ માટે ધ્યાનમાં લેવાનારી ચર્ચામાં ભાગ લેવા માટે આર્મ્ડ સર્વિસીસ વોકેશનલ એપ્ટિટ્યુડ બેટરી ટેસ્ટમાં પૂરતો ઊંચો સ્કોર કરવો જરૂરી છે. 

=== ઐતિહાસિક પસંદગી પ્રક્રિયા ===
એરિક હાનેનાં પુસ્તક ઇન્સાઇડ ડેલ્ટા ફોર્સમાં તેની પ્રારંભની પસંદગી પ્રક્રિયાનું વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.  હાને લખે છે કે પસંદગી પ્રક્રિયા પુશ-અપ્સ, સિટ-અપ્સ અને {{convert|3|mi|km|adj=on}} દોડ જેવી આવશ્યક પરીક્ષાથી શરૂ થઇ હતી.  તેમાંથી પસંદગી પામેલા ઉમેદવારોને બાદમાં જમીન પરની પરીક્ષાઓની શ્રેણીમાંથી પસાર કરવામાં આવ્યાં,{{convert|18|mi|km|adj=on}} જેમાં ઘોર-અંધકારમાં જમીન ખૂંદવાની કસોટીમાં પીઠ પર {{convert|40|lb|kg|adj=on}} થેલો ભરાવવાની કસોટીનો સમાવેશ થતો હતો. 
જેમ પીઠ પરના થેલાનું વજન અને જમીનનું અંતર વધતું જતું હતું તેમ આ પરીક્ષા પૂરી કરવાના સમયના માપદંડો દરેક કૂચ સાથે ઘટતાં જતાં હતાં.   અત્યંત ઉબડખાબડ ભૂપ્રદેશ પર થેલો ઊંચકીને થયેલી કૂચ {{convert|75|lb|kg|adj=on}} સાથે આ શારીરિક પરીક્ષા પૂરી થઇ. {{convert|40|mi|km|adj=on}}  હાનેએ આગળ લખ્યું છે કે માત્ર વરિષ્ઠ અધિકારી અને ભરતીનો હવાલો સંભાળતા એનસીઓ (NCO)ને જ નક્કી કરેલી સમયમર્યાદા જોવાની પરવાનગી હતી, પરંતુ અન્ય મૂલ્યાંકનો અને પસંદગીના કાર્યો તેમજ શરતો ડેલ્ટા તાલીમના લશ્કરી માળખા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા. &lt;ref name=&quot;Beckwith&quot;&gt;{{cite book |title=Delta Force| last=Beckwith |first=Charlie A | year=1983 |publisher=Harcourt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Haney&quot;/&gt; સંખ્યાબંધ મનોવૈજ્ઞાનિક પરીક્ષાઓ સાથે કસોટીના માનસિક હિસ્સાની શરૂઆત કરવામાં આવી.  ઉમેદવારો બાદમાં ડેલ્ટા સલાહકારો, મનોચિકિત્સકો અને કમાન્ડરોના બોર્ડ સમક્ષ ગયા. બોર્ડના દરેક અધિકારીએ ઉમેદવાર પર પ્રશ્નોની ઝડી વરસાવી અને તેના દરેક પ્રતિભાવ અને શૈલીનું સૂક્ષ્મ પરીક્ષણ કર્યું. અધિકારીઓનો આમ કરવા પાછળનો હેતુ ઉમેદવારને માનસિક રીતે થકવી દેવાનો હતો.  છેલ્લે યુનિટ કમાન્ડરે ઉમેદવારનો સંપર્ક કરીને તે પસંદગી પામ્યો છે કે નહીં તે જણાવ્યું હતું.  જે ઉમેદવાર તે સમયે ડેલ્ટા માટે પસંદગી પામ્યા, તેમને બાદમાં છ મહિનાની ઓપરેટર ટ્રેનિંગ કોર્સ (ઓટીસી (OTC))ની સઘન તાલીમ હેઠળ પસાર થવું પડ્યું હતું. જ્યાં તેઓ ત્રાસવાદ-વિરોધી કાર્યવાહી અને વિદ્રોહ સામે લડવાની પ્રક્રિયા શીખ્યા હતા. આ પ્રક્રિયાઓમાં અગ્નિ શાસ્ત્રની સચોટતા અને વિવિધ દારૂગોળાની તાલીમનો સમાવેશ થતો હતો. &lt;ref name=&quot;Haney&quot;/&gt;
સેન્ટ્રલ ઇન્ટેલિજન્સ એજન્સીનું અત્યંત ગુપ્ત સ્પેશ્યલ એક્ટિવિટીઝ ડિવિઝન (એસએડી (SAD)) અને વધુ ચોક્કસ રીતે કહીએ તો તેનું ઉત્કૃષ્ટ સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ ગ્રુપ (એસઓજી (SOG)) ઘણી વખત ડેલ્ટા ફોર્સમાંથી ચાલકોની ભરતી કરે છે.&lt;ref&gt;વોલર, ડગ્લાસ (2003-02-03). &quot;ધ સીઆઇએ (CIA) સીક્રેટ આર્મી&quot; ટાઇમ (TIME) (ટાઇમ ઇન્કોર્પોરેશન). http://www.time.com/time/covers/1101030203/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030201095351/http://www.time.com/time/covers/1101030203/ |date=2003-02-01 }}&lt;/ref&gt;

=== તાલીમ ===
ડેલ્ટા ફોર્સે પ્રસંગોપાત મિત્ર દેશોના તેના જેવા જ એકમો સાથે પરસ્પર-તાલીમ લીધી છે. આવા એકમોમાં ઓસ્ટ્રેલિયન સ્પેશ્યલ એર સર્વિસ રેજિમેન્ટ, બ્રિટિશ સ્પેશ્યલ એર સર્વિસ અને સ્પેશ્યલ બોટ સર્વિસ, કેનેડાના જોઇન્ટ ટાસ્ક ફોર્સ 2, ફ્રાન્સના જીઆઇજીએન (GIGN), જર્મનીના જીએસજી 9 (GSG 9) અને ઇઝરાયેલના સયેરેટ મટ્કલનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.specialoperations.com/Army/Delta_Force/unit_profile.htm|title=Unit Profile: 1st Special Forces Operational Detachment - Delta (SFOD-D)|access-date=2010-03-10|archive-date=2010-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100726122423/http://www.specialoperations.com/Army/Delta_Force/unit_profile.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  તેમણે  એફબીઆઇ (FBI)ની હોસ્ટેજ રેસ્ક્યુ ટીમ અને નેવીના ડેવગ્રુ  (DEVGRU) જેવા યુ.એસ. (U.S.)ના અન્ય કાઉન્ટર- ટેરરિસ્ટ યૂનિટો સાથે પણ પરસ્પર-તાલીમ લીધી છે.

== ગણવેશ ==
પૅન્ટાગૉન ડેલ્ટા ફોર્સ વિશેની માહિતી પર અત્યંત નિયંત્રણ રાખે છે તેમજ આ અત્યંત ગુપ્ત એકમ અને તેની પ્રવૃતિઓ વિશે જાહેરમાં કંઇ પણ બોલવાનું ટાળે છે.  ડેલ્ટા લડાકુઓને વિપુલ પ્રમાણમાં લવચીકતા અને સ્વાયત્તતા આપવામાં આવી છે.  તેમની ઓળખ છૂપાવવા માટે તેઓ ભાગ્યે જ ગણવેશ પહેરે છે અને ફરજ પર હોય કે ના હોય પણ મોટેભાગે સામાન્ય કપડાં જ પહેરે છે. &lt;ref name=&quot;Haney&quot;/&gt; જ્યારે તેઓ લશ્કરી ગણવેશ પહેરે છે ત્યારે તેમાં કોઇ પણ પ્રકારના નિશાનો, અટક અથવા તો શાખાના નામ જોવા મળતાં નથી. &lt;ref name=&quot;Haney&quot;/&gt; સામાન્ય નાગરિકોમાં ભળી જવા માટે તેમના જેવી વાળની સ્ટાઇલ અથવા દાઢી રાખવાની તેમને છૂટ હોય છે. સેનાના માણસ તરીકેની ઓળખ છતી ન થાય તે માટે આ પ્રકારની છૂટ આપવામાં આવે છે. &lt;ref name=&quot;Haney&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BHD&quot;/&gt;

== ઓપરેશન્સ અને છૂપી કાર્યવાહીઓ ==
ડેલ્ટાને સોંપવામાં આવતા ઓપરેશન્સ અત્યંત વર્ગીકૃત હોય છે અને જાહેર જનતાને ક્યારેય તેની ખબર હોતી નથી. જોકે, કેટલાક ઓપરેશન્સની વિગતો લોકો સુધી પહોંચી ગઇ છે.  ડેલ્ટાને કાર્યવાહી માટે તૈયાર રહેવા જણાવવામાં આવ્યું હોય અને ઓપરેશનની યોજનાઓ ઘડાઇ ગઇ હોય, પરંતુ જે-તે કારણસર છેલ્લે તેમને ન મોકલવામાં આવ્યા હોય તેવું કેટલીય વખત બની ચૂક્યું છે.  જાણીતાં ઓપરેશન અને તેમની વ્યૂહાત્મક ગોઠવણી કરાઇ હોય તેવી ઘટનાઓ આ મુજબ છે:

=== મધ્ય અમેરિકન ઓપરેશન્સ ===
મધ્ય અમેરિકામાં ડેલ્ટાની કાર્યવાહી વ્યાપક પ્રમાણમાં જોવા મળી છે. જેમાં સાલ્વાડોરન ક્રાંતિકારી જૂથ ફેરાબુન્ડો માર્તી નેશનલ લિબરેશન ફ્રન્ટ સામે લડવું અને સેન્ટ્રલ ઇન્ટેલીજન્સ એજન્સી દ્વારા ફંડ મેળવતા નિકારાગુઆના કોન્ટ્રાસને મદદ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. &lt;ref name=&quot;Haney&quot;&gt;{{cite book
  | last = Haney
  | first = Eric L.
  | authorlink = Eric Haney
  | title = Inside Delta Force
  | publisher = Delacorte Press
  | year = 2002
  | location = [[New York]]
  | pages = 325
  | isbn = 9780385336031}}
&lt;/ref&gt;

=== ઓપરેશન અર્જન્ટ ફ્યુરી ===
ગ્રેનેડામાં ઓપરેશન અર્જન્ટ ફ્યુરીના પ્રથમ દિવસની વહેલી સવારે ડેલ્ટાનું બીજું અભિયાન છેડવામાં આવ્યું હતું.  આ અભિયાનમાં રિચમન્ડ હિલ જેલ પર ચડાઇ કરીને ત્યાં બંધક બનાવાયેલા રાજકિય કેદીઓને બચાવવાના હતા. અઢારમી-સદીના જૂના કિલ્લાના અવશેષો પર બંધાયેલી આ જેલ ત્રણ બાજુથી ગીચ જંગલથી ઘેરાયેલી હતી અને ત્યાં આ ત્રણ બાજુથી પગે ચાલીને જઇ શકાય તેમ ન હતું. આ જંગલ સીધા ઢોળાવવાળી ટેકરીઓ પર ફેલાયેલું હતું. ચોથી બાજુ પર  સાંકડા રસ્તાથી જઇ શકાય તેમ હતું પણ તે રસ્તો બંને બાજુ ઊંચા વૃક્ષોથી ભરેલો હતો.  હેલિકૉપ્ટર આક્રમણ ટુકડી ઉતરી શકે તેવી કોઇ જગ્યા જેલમાં નહોતી. સીધી ખીણના એક હિસ્સામાં રિચમન્ડ હિલ આવેલી હતી.  આજુબાજુ ખીણની સાથે એક ઊંચા શીખર પર અન્ય એક જુનો ફ્રેડરિક કિલ્લો હતો, જેમાં ગ્રેનેડાનું લશ્કર રહેતું હતું.  ફ્રેડરિક કિલ્લા પરથી લશ્કર સરળતાંથી નીચેના ઢોળાવો અને ખીણના તળિયાના હિસ્સા પર નાના શસ્ત્રો અને મશીન ગન ચલાવીને કાબૂ રાખી શકે તેમ હતું.  ગ્રેનેડાના લશ્કર દ્વારા ચાલુ ગોળીબાર વચ્ચે ડેલ્ટા ફોર્સના હેલિકૉપ્ટરો સવારે 6.30 વાગ્યે આ ખીણમાં ઉડ્યા.{{Citation needed|date=March 2010}}

ટાસ્ક ફોર્સ 160ના હેલિકૉપ્ટરોએ ખીણમાં ઉડીને પોતાનાં મોઢાં જેલ તરફ રાખ્યાં. હેલિકૉપ્ટર ઉતરી  શકે તેમ ન હોવાથી ડેલ્ટા લડાકુઓએ હેલિકૉપ્ટરના દરવાજામાંથી દોરડાં દ્વારા લટકવાનું શરૂ કર્યું. દોરડાઓથી મોટાપાયે લડાકુઓને લટકતાં જોઇને બચવાના ભાગરૂપે હેલિકૉપ્ટરો પર જેલમાંથી ભારે ગોળીબાર શરૂ થઇ ગયા. એટલું જ નહીં, પાછળથી ફ્રેડરિક કિલ્લા પરથી દુશ્મન દળોએ પણ નાના શસ્ત્રો અને મશીન ગનોમાંથી ઘાતક રીતે ગોળીઓ વરસાવવાની શરૂઆત કરી દીધી.  આ ઘટનાને નજરે જોનારા ગ્રેનેડાના નાગરિકોના મતે આ ઘટના બાદ ઘણાં હેલિકૉપ્ટરો ખીણમાંથી ભાગી ગયા હતાં. એક કિસ્સામાં તો એવું બન્યું હતું કે પાઇલટે આદેશો વગર જ હેલિકૉપ્ટરને પાછું વાળી દીધું હતું અને હુમલામાં જવાની ના પાડી દીધી હતી. આ નાઇટસ્ટોકર પાઇલટ પર બાદમાં હુમલો ઇચ્છતા ડેલ્ટાના સભ્યો દ્વારા કાયરતાના આરોપો ઘડાયા હતા, પરંતુ બાદમાં આ આરોપો પડતાં મૂકાયાં હતાં. &lt;ref name=&quot;dtic.mil&quot;&gt;[રોનાલ્ડ એચ. કોલ, 1997, ''ઓપરેશન અર્જન્ટ ફ્યુરી: ધ પ્લાનિંગ એન્ડ એક્ઝિક્યુશન ઓફ જોઇન્ટ ઓપરેશન્સ ઇન ગ્રેનેડા 12 ઓક્ટોબર - 2 નવેમ્બર 1983''  જોઇન્ટ હિસ્ટરી ઓફિસ ઓફ ધ ચેરમેન ઓફ ધ જોઇન્ટ ચીફ્સ ઓફ સ્ટાફ વોશિંગ્ટન, ડીસી], p.62]&lt;/ref&gt; 

=== એરોપોસ્ટલ ફ્લાઇટ 252 ===
29 જુલાઇ, 1984ના રોજ એરોપોસ્ટલની કારાકાસથી કુરાકાઓ ટાપુ જતી ફ્લાઇટ 252ને હાઇજૅક કરી લેવામાં આવી.  બે દિવસ બાદ, ડીસી-9(DC-9)માં વેનેઝુએલાના કમાન્ડો ધસી ગયા અને હાઇજૅકરોને મારી નાખ્યાં. &lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926759,00.html |title=Terrorism: Failed Security |first=Janice |last=Castro |coauthors=Thomas A. Sancton; Bernard Diederich |date=1984-08-13 |journal=TIME |access-date=2010-10-14 |archive-date=2010-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101029151237/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,926759,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; આ કસોટીના સમયમાં ડેલ્ટા ફોર્સે મદદ કરી હતી. &lt;ref&gt;{{cite book |url=http://books.google.com/?id=qYVi8qrEUxIC |title=Pen &amp; Sword: A Journalist's Guide to Covering the Military |first=Edward |last=Offley |publisher=Marion Street Press, Inc |year=2002 |isbn=9780966517644 |chapter=Chapter 13 - Going to War I: Realtime |page=220}}&lt;/ref&gt;

=== ''અશિલ્લે લૉરા''  હાઇજૅક ===
[[સાયપ્રસ]] જતી વખતે ''અશિલ્લે લૉરા'' નું  અપહરણ  થયું ત્યારે પ્રમુખ રોનાલ્ડ રીગન દ્વારા નેવીની સીલ (SEAL) ટીમ સિક્સ અને ડેલ્ટા ફોર્સને તૈનાત કરવામાં આવી હતી અને ગમે ત્યારે આ જહાજને અપહરણકર્તાઓના કબજામાંથી મુક્ત કરવા માટે તૈયાર રહેવા જણાવ્યું હતું. 

=== ઓપરેશન રાઉન્ડ બોટલ ===
[[લેબેનાન|લેબનોન]]ના બૈરુતમાં ડેલ્ટા દ્વારા ત્રણ ટીમોની મદદથી હીઝ્બોલ્લાહ દ્વારા બંધક બનાવવામાં આવેલા પશ્ચિમીઓને છોડવવાની યોજના ઘડવામાં આવી હતી. પરંતુ વાટાઘાટોમાં બંધકોના બદલામાં હથિયારો આપવાનું નક્કી થયા બાદ આ યોજના પડતી મૂકાઇ.  લોસ એન્જલસ ટાઇમ્સમાં ઇરાન-કોન્ટ્રા અફેરનો ઘટસ્ફોટ થયા બાદ અંતે આ ઓપરેશન રદ કરવું પડ્યું હતું. &lt;ref&gt;{{cite book|url=http://books.google.com/?id=xMj69G2CxjwC |title=Killer Elite |first=Mark|last=Smith|publisher=St. Martin's Press |date=March 6, 2007 |isbn=0312362722}}&lt;/ref&gt;

=== ઓપરેશન હેવી શેડો ===
''કિલિંન્ગ પાબ્લો''  નામના પોતાના પુસ્તકમાં માર્ક બોડેન સૂચવે છે કે ડેલ્ટા ફોર્સ સ્નાઇપરે [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]]ના ડ્રગ માફિયા પાબ્લો એસ્કોબારનો કાંટો કાઢી નાખ્યો હોવાની શક્યતા છે. આ બાબતે કોઇ નક્કર પુરાવાઓ ઊપલબ્ધ નથી. જોકે સામાન્ય રીતે આ સમગ્ર ઘટનાનો શ્રેય કોલંબિયાના સલામતી દળોને આપવામાં આવે છે. 

=== ઓપરેશન જસ્ટ કોઝ ===
યુએસ (US) દળો દ્વારા ઓપરેશન જસ્ટ કોઝ હાથ ધરાયું તે પહેલા ઘણા ચાવીરૂપ ઓપરેશન્સ સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ ગ્રુપ દ્વારા થઇ ચૂક્યાં હતાં.  પનામા શહેરમાં આવેલી કાર્સલ મોડેલો જેલમાં બંધક બનાવાયેલા કર્ટ મુસેને છોડવીને પાછા લાવવા માટે ડેલ્ટાને ઓપરેશન એસિડ ગૅમ્બિટ નામનું ઓપરેશન સોંપવામાં આવ્યું હતું.  ઓપરેશન નિફ્ટી પેકેજ એ ડેલ્ટાને સોંપાયેલું અન્ય મહત્વનું ઓપરેશન હતું, જેમાં જનરલ મેન્યુઅલ એન્ટોનિઓ નોરિએગાની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. 

=== ઓપરેશન ડેઝર્ટ શીલ્ડ/ડેઝર્ટ સ્ટોર્મ ===
ડેઝર્ટ સ્ટોર્મ વખતે ડેલ્ટાને તે વિસ્તારમાં તૈનાત કરવામાં આવ્યું હતું અને ઘણી બધી જવાબદારીઓ સોંપવામાં આવી હતી.  જેમાં [[સાઉદી અરેબિયા]]માં જનરલ નોર્મન સ્વાર્ઝકોપ્ફને નજીકથી રક્ષણની માહિતી પૂરાં પાડતા નિયમિત સેનાના એકમોને મદદનો સમાવેશ થતો હતો. આ મદદને પગલે સેનાના સંપર્ક અધિકારીઓએ સ્વાર્ઝકોપ્ફના બોડીગાર્ડની વધતી જતી સંખ્યાને ઓછી કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.  બ્રિટિશ સ્પેશ્યલ એર સર્વિસ અને અન્ય સહયોગી સ્પેશ્યલ ફોર્સના પક્ષે ડેલ્ટાને એસસીયુડી (SCUD) મિસાઇલો શોધવાનું કામ પણ સોંપવામાં આવ્યું હતું. 

=== ઓપરેશન ગોથિક સર્પન્ટ ===
૩ ઓક્ટોબર 1993ના રોજ ડેલ્ટા ફોર્સના સભ્યોને યુ.એસ. (U.S.)આર્મી રેન્જર્સની સાથે સોમાલિયાના મોગાદિશુમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ માટે મોકલવામાં આવ્યા. આ અભિયાનને ઓપરેશન ગોથિક સર્પન્ટ એવું કોડ નામ અપાયું હતું. 

મોહમ્મદ ફરાહ ઐદિદના ઉચ્ચ લેફ્ટેનન્ટો અને અન્ય અત્યંત મહત્વના લોકોને ઝડપી પાડવાનું કામ તેમને સોંપવામાં આવ્યું હતું. આરપીજી (RPG) દ્વારા બે એમએચ-60એલ (MH-60L) બ્લેકહોક હેલિકૉપ્ટર ફૂંકી મરાયા બાદ આ અભિયાન પડતું મૂકવામાં આવ્યું હતું.  આ ઘટનાને પગલે ભીષણ જંગ ખેલાયો. જેમાં પાંચ ડેલ્ટા લડાકુ (છઠ્ઠો થોડા દિવસ બાદ મોર્ટાર હુમલામાં માર્યો ગયો), છ રેન્જર્સ, પાંચ સેના હવાઇદળના સભ્ય અને બે 10મી માઉન્ટેન ડિવિઝનના સૈનિકો માર્યા ગયા.  જ્યારે સોમાલીઓના મૃત્યુના આંકાડા માટે વિવિધ દાવાઓ કરવામાં આવતાં હતાં. ઐદિદના સેક્ટર કમાન્ડરના મતે આ જંગમાં સોમાલીઓના મૃત્યુની સંખ્યા માત્ર 133 હતી,&lt;ref&gt;[http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/ambush/interviews/haad.html ]&lt;/ref&gt; જોકે સોમાલિયામાં યુએસ (US) રાજદૂતના જણાવ્યા મુજબ આ સંખ્યા 1500થી 2000ની હતી. &lt;ref&gt;[http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/ambush/interviews/oakley.html ]&lt;/ref&gt; 1999માં લેખક માર્ક બોડેન દ્વારા પુસ્તક પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું''[[Black Hawk Down: A Story of Modern War]]'' , જેમાં 3 ઓક્ટોબર, 1993ના બેટલ ઓફ મોગાદિશુની આસપાસની ઘટનાઓનો ચિતાર આપવામાં આવ્યો છે.&lt;ref name=&quot;BHD&quot;&gt;
{{Cite book
  | last = Bowden
  | first = Mark
  | authorlink = Mark Bowden
  | title = Black Hawk Down: A Story of Modern War
  | year = 1999
  | publisher = Atlantic Monthly Press
  | location = [[University of California, Berkeley|Berkeley]]
  | isbn = 0-87113-738-0
  | access-date = 2008-02-14
  | postscript = &lt;!--None--&gt;
}}&lt;/ref&gt;  આ પુસ્તક, યુદ્ધ તરફ દોરી ગયેલી કેટલીક ઘટનાઓ પહેલાં થયેલા ઓપરેશન્સમાં ડેલ્ટા ફોર્સની સંડોવણી હતી તેવો ટૂંકમાં ઉલ્લેખ કરે છે. &lt;ref name=&quot;BHD&quot;/&gt; આ પુસ્તક પરથી બાદમાં 2001માં દિગ્દર્શક રિડ્લી સ્કોટ્ટ દ્વારા ફિલ્મ બનાવવામાં આવી હતી. 

=== ત્રાસવાદ-વિરોધી કાર્યવાહીની તાલીમ ===
જાન્યુઆરી, 1997માં ડેલ્ટાની નાની આધુનિક ટીમને બ્રિટિશ એસએએસ (SAS)ના છ સભ્યો સાથે પેરુના લિમા મોકલવામાં આવ્યા હતાં. જાપાનના રાજદૂતના ઘર પર કબજો મેળવી લેવાયાની ઘટનામાં કાર્યવાહી કરવા તેમને મોકલાયા હતાં.&lt;ref&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/agency/army/sfod-d.htm સ્પેશ્યલ ફોર્સીસ ઓપરેશનલ ડીટેચમેન્ટ - ડેલ્ટા]&lt;/ref&gt; 

=== સીએટલ ડબલ્યુટીઓ (WTO) ===
1999 સીએટલ ડબલ્યુટીઓ (WTO) કોન્ફરન્સની સલામતીની તૈયારીમાં પણ ડેલ્ટા ફોર્સના સભ્યોનો ફાળો હતો. ખાસ કરીને રાસાયણિક શસ્ત્રોના હુમલા સામે લડવા તેમણે તૈયારી કરી હતી. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.seattleweekly.com/1999-12-22/news/delta-s-down-with-it.php |title=ન્યુઝ: ડેલ્ટાસ ડાઉન વિથ ઇટ (સીએટલ વીકલી) |access-date=2010-10-14 |archive-date=2009-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090817165219/http://www.seattleweekly.com/1999-12-22/news/delta-s-down-with-it.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== ઓપેરેશન એન્ડ્યોરિંગ ફ્રીડમ ===
[[ચિત્ર:DeltaSBSTora.jpg|thumb|તોરા બોરામાં ડેલ્ટા ફોર્સ અને બ્રિટિશ સ્પેશ્યલ બોટ સર્વિસ કમાન્ડો]]
2001માં અફઘાનિસ્તાનમાં તાલિબાન પરની ચડાઇ વખતે પણ ડેલ્ટા ફોર્સને સામેલ કરવામાં આવી હતી. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.hq.usace.army.mil/cepa/pubs/sep03/story13.htm |title=સપ્ટેમ્બર 2003 એન્જિનીઅર અપડેટ |access-date=2010-10-14 |archive-date=2008-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210202258/http://www.hq.usace.army.mil/cepa/pubs/sep03/story13.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ડેલ્ટા ફોર્સે ઓસામા બિન લાદેન તેમજ અન્ય અલ-કાયદા અને તાલિબાન નેતાઓ જેવા હાઇ વેલ્યુ ટાર્ગેટ (એચવીટી (HVT)) ની શોધ માટે ત્રાટકવા એક એકમ બનાવ્યું હતું. ઓપરેશન એન્ડ્યોરિંગ ફ્રીડમની ઓક્ટોબર 2001માં શરૂઆત થઇ ત્યારથી આ એકમની રચના કરવામાં આવી હતી.  75મી રેન્જર રેજિમેન્ટની મદદથી કરાયેલું આવું જ એક ઓપરેશન એરબોર્ન એસોલ્ટ હતું, જેમાં મુલ્લાહ મોહમ્મદ ઓમરના કંદહાર હવાઇપટ્ટી ખાતેના વડાંમથક પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો.  જોકે મોહમ્મદ ઓમરને પકડવામાં ડેલ્ટા ફોર્સનું આ અભિયાન નાકામ રહ્યું હતું, પરંતુ રેન્જર્સે એક મહત્વની વ્યૂહાત્મક હવાઇપટ્ટી કબજે કરી લીધી હતી.&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2001/nov/06/afghanistan.terrorism8 ]&lt;/ref&gt;. વિવિધ સ્થળે ત્રાટકતી આ ટુકડીઓને ટાસ્ક ફોર્સ 11, ટાસ્ક ફોર્સ 20, ટાસ્ક ફોર્સ 121, ટાસ્ક ફોર્સ 145 અને ટાસ્ક ફોર્સ 6-26 જેવા વિવિધ નામ આપવામાં આવ્યાં હતાં. 2009માં ડેલ્ટા ફોર્સે અફઘાનિસ્તાનના પૂર્વ ભાગમાં પણ તેમની કાર્યવાહી આગળ ધપાવી હતી. એસએફઓડી-ડી (SFOD-D) અને ડેવગ્રુ (DEVGRU) દ્વારા હક્કાનીના નેટવર્ક સામે ઘણા વિજયો મેળવવામાં આવ્યા. હક્કાની તાલિબાનનું મહત્વનું અંગ હતું અને તેના સભ્યો જરૂર પડ્યે ગમે ત્યારે સીમા ઓળંગીને પાકિસ્તાનમાં જતા રહેતા હતા. &lt;ref&gt;[http://www.mercurynews.com/politics-government/ci_14074429?nclick_check=1 સાન જોસ મર્ક્યુરી ન્યુઝ]&lt;/ref&gt;

=== ઓપરેશન ઇરાકી ફ્રીડમ ===
[[ચિત્ર:Airborne and Special Forces Uday-Qusay raid, 2003.jpg|thumb|left|ઉદય અને કુસયના છેલ્લા સ્ટેન્ડ દરમિયાન આ ફોટો લેવામાં આવ્યો છે.નિયમિત સૈનિકોની સાથે એમઆઇસીએચ (MICH) હેલમેટ પહેરેલા ડેલ્ટા ફોર્સ ઓપરેટર્સ જોઇ શકાય છે. ]]
ડેલ્ટા ફોર્સના લડાકુએ મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે તેવા કેટલાક ઓપરેશન્સમાંથી એક હતું 2003નું ઇરાક પરનું આક્રમણ. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://carlisle-www.army.mil/usawc/Parameters/03autumn/noonan.pdf |title=W:\pmtr\ventura\#article\noonan.vp |access-date=2010-10-14 |archive-date=2008-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227010642/http://carlisle-www.army.mil/usawc/Parameters/03autumn/noonan.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; એવું કહેવાય છે કે તેઓ પહેલેથી જ છૂપી રીતે બગદાદમાં પ્રવેશી ચૂક્યા હતા.  તેમણે લપાઇછુપાઇને ગુપ્ત વાતો સાંભળી અને ઇરાકી સંદેશાવ્યવહારની લાઇનો વિખેરી નાખીને
હવાઇ હુમલાઓ માટે માર્ગદર્શન અને ખબરીઓનું નેટવર્ક ઊભું કરવાનું હતું. એપ્રિલ 2004ના ઓપરેશન ફેન્ટમ ફ્યુરીમાં તેમની ભૂમિકા ચાવીરૂપ રહી હતી, જેમાં તેમને યુએસએમસી (USMC) ટુકડીઓ સાથે સ્નાઇપર્સ તરીકે મોકલવામાં આવ્યા હતા. આ ઓપરેશનમાં તેમને મોકલવાનું રહસ્ય હજુ પણ અકબંધ જ છે. &lt;ref&gt;[http://www.usatoday.com/news/nation/2006-11-09-medals-fallujah_x.htm ]]&lt;/ref&gt;

ઉદય અને કુસય હુસૈન જ્યાં માર્યા ગયા હતા તે મોસુલ પરના કબજા વખતે પણ ડેલ્ટા હાજર હતા. સદ્દામ હુસૈનની ધરપકડ અને તે પહેલાં તેને શોધવા માટેના અભિયાનમાં પણ ડેલ્ટાની ભૂમિકા હતી. એમ પણ જાણવા મળ્યું છે કે 7 જૂન, 2006ના રોજ બાકુબાની ઉત્તરમાં આવેલા મેદાનમાં ડેલ્ટા હાજર હતા. ત્યાં રહેતા અલ-ઝરકાવીના સંકુલને તેમણે ઘેરો ઘાલ્યો હતો. ઘણી લાંબી શોધખોળ પછી ડેલ્ટાની નજરમાં ઝરકાવી આવ્યો હતો અને તરત જ તેમણે હવાઇહુમલા માટે કહી દીધું હતું. &lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1202929,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100812064558/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1202929,00.html |date=2010-08-12 }} ]]&lt;/ref&gt;

== ગ્રંથસૂચિ ==
* બેકવિથ, ચાર્લ્સ (ડોનાલ્ડ નોક્ષ સાથે)(1983). ''ડેલ્ટા ફોર્સ'' 
* હાને, એરિક એલ. (2002). ઇનસાઇડ ડેલ્ટા ફોર્સ. ન્યુયોર્ક: ડેલ્ટાકોર્ટે પ્રેસ, ૩૨૫. ISBN 978-0-226-77142-7
* બોડેન, માર્ક (1999). ''બ્લેક હોક ડાઉન: એ સ્ટોરી ઓફ મોડર્ન વૉર'' . એટલાન્ટિક મન્થલી પ્રેસ. બર્કલે, કેલિફોર્નિયા (યુ.એસ.(U.S.)). ISBN 0-87113-738-0  ઓપરેશન ગોથિક સર્પન્ટ વિશે.
* બોડેન, માર્ક (2001). ''કિલિંગ પાબ્લો: ધ હન્ટ ફોર ધ વર્લ્ડ્સ ગ્રેટેસ્ટ આઉટલૉ'' . 
ISBN 0-87113-783-6 પાબ્લો એસ્કોબારની શોધ વિશે
* {{Cite book |last=Bowden |first=Mark |title=Guests Of The Ayatollah: The First Battle In America's War With Militant Islam |publisher=Atlantic Monthly Press |year=2006 |isbn=0-87113-925-1}}
* {{Cite web |url=http://www.theatlantic.com/doc/200605/iran-hostage |title=The Desert One Debacle |publisher=''The Atlantic Monthly'' |last=Bowden |first=Mark |year=2006 |month=May}}
* નેયલર, સીન (2005). ''&quot;નોટ અ ગુડ ડે ટુ ડાઇ: ધ અનટોલ્ડ સ્ટોરી ઓફ ઓપરેશન એનાકોન્ડા'' &quot;, પેન્ગવિન ગ્રુપ, ન્યુ યોર્ક એબાઉટ ઓપરેશન એનાકોન્ડા
* ગ્રિસવોલ્ડ, ટેરી. &quot;ડેલ્ટા (DELTA), અમેરિકાસ એલાઇટ કાઉન્ટરટેરરિસ્ટ ફોર્સ&quot;, ISBN 0-87938-615-0
* રોબિન્સન, લિન્ડા, ''માસ્ટર્સ ઓફ કેઓસ: ધ સીક્રેટ હિસ્ટરી ઓફ ધ સ્પેશ્યલ ફોર્સીસ'' 
* નેશનલ જીઓગ્રાફિક ડોક્યુમેન્ટરી: ''રોડ ટુ બગદાદ'' 
* પુશિસ, ફ્રેડ જે., et al. (2002). યુ. એસ. કાઉન્ટર-ટેરરિસ્ટ ફોર્સીસ.  અનનોન: ક્રેસ્ટિલાઇન ઇમ્પ્રિન્ટ્સ, 201.  ISBN 0-7603-1363-6.
* હાર્ટમુટ શૌઉર: ''ડેલ્ટા ફોર્સ'' .  મોટોરબક વેરલેગ, સ્ટુટ્ટગાર્ટ 2008. ISBN 978-3-613-02958-3
* ડાલ્ટન ફ્યુરી: &quot;કિલ બિન લાદેન&quot;, ISBN 978-0-312-56740-8

== સંદર્ભો ==
{{reflist}}

== બાહ્ય લિંક્સ ==
* [http://www.defense.gov/ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ ડીફેન્સ (ડીઓડી(DoD))ની સત્તાવાર વેબસાઇટ]
* [http://www.army.mil/ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સર આર્મીની સત્તાવાર વેબસાઇટ]
* [http://www.shadowspear.com/united-states-special-operations/joint-special-operations-command/1st-special-forces-operational-detachment-delta.html શેડોસ્પીઅર સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ: એસએફઓડી (SFOD)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211204821/http://www.shadowspear.com/united-states-special-operations/joint-special-operations-command/1st-special-forces-operational-detachment-delta.html |date=2010-02-11 }}
* [http://www.specialoperations.com/Army/Delta_Force/default.html સ્પેશ્યલ ઓપરેશન્સ.કોમ ડેલ્ટા ફોર્સ પર લેખ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100306021538/http://www.specialoperations.com/Army/Delta_Force/default.html |date=2010-03-06 }}
* [http://www.aei.org/events/filter.all,eventID.1030/transcript.asp અમેરિકન એન્ટરપ્રાઇસ ઇન્સ્ટિટ્યુટને સીન નેયલરે આપેલા વ્યાખ્યાનનું લખાણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081104114542/http://www.aei.org/events/filter.all,eventID.1030/transcript.asp |date=2008-11-04 }}
* [http://www.globalsecurity.org/military/agency/army/sfod-d.htm વૈશ્વિક સલામતી તરફ ફસ્ટ સ્પેશ્યલ ફોર્સીસ ઓપરેશનલ ડીટેચમેન્ટ (એરબોર્ન) ડેલ્ટા (DELTA) ]

[[શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સ્પેશ્યલ ફોર્સીસ]]
[[શ્રેણી:ડેલ્ટા ફોર્સ]]</text>
      <sha1>thxzwjx9egm5mdbz3xe0570y3l7lngb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>દાંતનો વિકાસ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30232</id>
    <revision>
      <id>900894</id>
      <parentid>891670</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T14:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132556" sha1="2iwtl934i4z0ps31aezxa8wnmv6j9h5" xml:space="preserve">[[File:Molarsindevelopment11-24-05.jpg|right|300px|thumb|નીચે જમણી બાજુની એક્સ-રે તસવીર (ડાબેથી જમણે) ત્રીજી, બીજી અને પહેલી દાઢ વિકાસના અલગ અલગ તબક્કે.]]

'''દાંતનો વિકાસ'''  અથવા તો '''દંતજનન'''  એવી જટિલ પ્રક્રિયા છે જેમાં ગર્ભીય કોશિકાઓમાંથી [[દાંત]] ઉત્પન્ન થાય છે, વિકાસ પામે છે અને મોંમાં તે ફૂટીને નીકળે છે.  વિવિધ પ્રજાતિઓ દાંત ધરાવતી હોવા છતાં, માનવ સિવાયની પ્રજાતિઓમાં દાંતનો વિકાસ મોટાભાગે માનવ જેવો જ હોય છે. માનવ દાંત માટે એક સ્વસ્થ મૌખિક પરિસ્થિતિ, દંતવલ્ક, દંતીન, સિમેન્ટમ (દાંતના ઉપરનું આવરણ) અને દંતકોશ ચોક્કસપણે ભ્રૂણના વિકાસના યોગ્ય તબક્કે વિકાસ પામે તે જરૂરી છે. બાળકોમાં જોવા મળતા પ્રારંભિક (બાળ) દાંત એટલે કે દુધિયા દાંત છઠ્ઠાથી આઠમા અઠવાડિયા દરમિયાન તૈયાર થાય છે, અને કાયમી દાંત બારમા અઠવાડિયાથી બનવાનું શરૂ થાય છે.&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;{{Cite book|author=Ten Cate, A. R. |title=Oral histology: development, structure, and function |publisher=Mosby |location=St. Louis |year=1998 |pages=81–102 |isbn=0-8151-2952-1}}&lt;/ref&gt; જો દાંતનો વિકાસ આ સમયગાળા કે તેની આસપાસના સમયમાં ના થાય, તો આ દાંતનો વિકાસ પછી ક્યારેય નથી થતો. દાંતના શરૂઆતી વિકાસની પ્રક્રિયા પર સંશોધનમાં ધ્યાન આપવા માટે એક નોંધપાત્ર રકમ આપવામાં આવી છે. એક વાતને વ્યાપક રીતે સ્વીકારવામાં આવી છે કે પ્રથમ ગીલ કમાનની પેશીઓમાં એવુ પરિબળ હોય છે જે દાંતના વિકાસ માટે જરૂરી છે.&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

કરોડરજ્જૂ ધરાવતા પ્રાણીઓમાં કેટલીક ઉપકલા પેશીઓ (‘ફેનેરેસ’) ચોક્કસ રચનાનો જાડી થયા બાદ ઉત્પન થાય છેઃ કેરેટીનાવાળી રચનાઓ (વાળ, નખ) અથવા એક્સોસ્કેલેટોન રચના (ભીંગડા કે કાચલી, દાંત). શાર્ક માછલીમાં પટ્ટાભ ભીંગડાં અને દાંતને એક સરખા અંગો ગણવામાં આવે છે.

==સર્વસામાન્ય નિરીક્ષણ==
[[File:Toothbud11-19-05labeled.jpg|right|200px|thumb|હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ દાંતની કલિકાને દર્શાવે છે.એઃ દંતવલ્ક ઓર્ગન (કઠણ ભાગ) બીઃ ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતની અંદરનો પોચો ભાગ) બીઃ કેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ)]]

દાંતની કલિકા (કેટલીક વખત દાંતના જર્મ (પ્રારંભિક અંગ) તરીકે પણ ઓળખાય છે) એકત્રિત થયેલી કોશિકાઓ છે જે અંતે દાંતની રચના કરે છે.&lt;ref name=&quot;Longhorns_Medical&quot;&gt;યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ મેડિકલ બ્રાન્ચ.&lt;/ref&gt; આ કોશિકાઓ પ્રથમ જડબાની કમાન અને મજ્જતંતુઓના છેડાઓના એક્ટોમેસેન્શેમના બાહ્યત્વક સ્તરમાંથી ઉત્પન થાય છે.&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Thesleff I, Vaahtokari A, Partanen AM |title=Regulation of organogenesis. Common molecular mechanisms regulating the development of teeth and other organs |journal=The International Journal of Developmental Biology |volume=39 |issue=1 |pages=35–50 |year=1995 |month=February |pmid=7626420 |url=http://www.intjdevbiol.com/paper.php?doi=7626420}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Thesleff I, Vaahtokari A, Kettunen P, Aberg T |title=Epithelial-mesenchymal signaling during tooth development |journal=Connective Tissue Research |volume=32 |issue=1-4 |pages=9–15 |year=1995 |pmid=7554939 |doi=10.3109/03008209509013700}}&lt;/ref&gt; દાંતની કલિકા ત્રણ ભાગોમાં આકાર પામેલી હોય છેઃ દંતવલ્ક (કઠણ ભાગ) અંગ, ડેન્ટલ પેપિલે (અંદરનો પોચો ભાગ) અને ડેન્ડલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ).

''દંતવલ્ક અંગ''  બાહ્ય દંતવલ્ક ઉપકલા (બાહ્ય કઠણ પડ) અને આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા (અંદરનું કઠણ પડ), તારાકાર જાલિકા (તારામય જાળી જેવી રચના) અને સ્ટ્રેટમ મધ્યસ્થાન.&lt;ref name=&quot;Longhorns_Medical&quot;&gt;&lt;/ref&gt; આ કોશિકાઓ એમેલોબ્સાસ્ટ્સમાં વધારો કરે છે, જે દંતવલ્ક (કઠણ ભાગ) અને ઘટેલા દંતવલ્ક ઉપકલા ઉત્પન કરે છે. જ્યાં બાહ્ય દંતવલ્ક ઉપકલા અને આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલાના જોડાણને સર્વાઈકલ લૂપ કહેવાય છે.&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; અંદરની પેશીઓમાં આવેલી સર્વાઈકલ લૂપની કોશિકાઓ હેર્ટવિગના બાહ્ય મૂળ આવરણની રચના કરે છે, જે દાંતના મૂળનો આકાર નક્કી કરે છે.{{Citation needed|date=December 2010}}

''ડેન્ટલ પેપિલે''  કોશિકાઓ ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સમાં ઉત્પન થાય છે, જે દાંતના મુખ્ય દ્રવ્યની રચના કરતી કોશિકાઓ છે.&lt;ref name=&quot;Longhorns_Medical&quot;&gt;&lt;/ref&gt; વધુમાં, ડેન્ટલ પેપિલે અને આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા દાંતના ટોચના આકારને નક્કી કરે છે.&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ડેન્ટલ પેપિલેમાં આવેલી મેસેન્શેમલ કોશિકાઓ દાંતના ગરભની રચના માટે જવાબદાર છે.

''દાંતની ફોલ્લી''  ત્રણ મહત્વની વસ્તુની વૃદ્ધિ કરે છે: સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ, ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ, અને ફાઈબરોબ્લાસ્ટ.
સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ દાંતના સિમેન્ટમ (દાંતનું બાહ્ય પાતળુ પડ) ઉત્પન કરે છે. ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ (અસ્થિસર્જક કોષ) દાંતના મૂળની આસપાસ એલ્વીઓલર (મૂર્ધન્ય) અસ્થિની રચના કરે છે. ફાઈબરોબ્લાસ્ટ પિરિઓડોન્ટલ લિગ્મન્ટ (અસ્થિબંધન)નો વિકાસ કરે છે, જે દાંતને સિમેન્ટમની મદદથી એલ્વીઓલર સાથે જોડે છે.&lt;ref&gt;{{Cite book|first1=Michael H. |last1=Ross |first2=Gordon I. |last2=Kaye |firs3=Wojciech |last3=Pawlina |title=Histology: a text and atlas: with cell and molecular biology |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Hagerstwon, MD |year=2003 |page=453 |isbn=978-0-683-30242-4 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;

===માણસમાં દાંતના વિકાસની સમયરેખા===
નીચે દર્શાવેલ કોષ્ટક માણસમાં દાંતના વિકાસની સમયરેખા રજૂ કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite book|first1=Major M. |last1=Ash |first2=Stanley J. |last2=Nelson |title=Wheeler's dental anatomy, physiology, and occlusion |publisher=W.B. Saunders |location=Philadelphia |year=2003 |pages=32, 45, and 53 |isbn=978-0-7216-9382-8}}&lt;/ref&gt; આઈ.યુ. (I.U.) એટલે ''ગર્ભાવસ્થામાં''. દુધિયા (પ્રારંભિક) દાંતના કઠણ થવાનો પ્રારંભિક તબક્કો ગર્ભાવસ્થામાં કેટલા અઠવાડિયામાં એમ દર્શાવેલ હોય છે.

&lt;center&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 90%&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;padding:3px;text-align:center;&quot; border=&quot;BORDER&quot;
!
! colspan=8 style=&quot;background:#efefef;padding:3px&quot; | ઉપલા જડબાના (ઉપરના) દાંત
|-
! style=&quot;width:10em&quot; | પ્રારંભિક દાંત
! style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | મધ્ય&lt;br&gt;રાક્ષસી દાંત
! style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | છેડાના&lt;br&gt;રાક્ષસી દાંત
! style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 |તીક્ષ્ણ દાંત
! style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | પહેલી&lt;br&gt;દાઢ
! style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | બીજી&lt;br&gt;દાઢ
|-
| style=&quot;padding:3px&quot; | કઠણ થવાનો પ્રારંભિક તબક્કો
| 14&amp;nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
| 16&amp;nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
| 17&amp;nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
| 15.5&amp;nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
| 19&amp;nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
|-
| style=&quot;padding:3px&quot; | તૈયાર ક્રાઉન (ટોચ)
| 1.5&amp;nbsp;મહિના
| 2.5&amp;nbsp;મહિના
| 9&amp;nbsp;મહિના
| 6&amp;nbsp;મહિના
| 11&amp;nbsp;મહિના
|-
| style=&quot;padding:3px&quot; | તૈયાર મૂળ
| 1.5&amp;nbsp;વર્ષ
| 2&amp;nbsp;વર્ષ
| 3.25&amp;nbsp;વર્ષ
| 2.5&amp;nbsp;વર્ષ
| 3&amp;nbsp;વર્ષ
|-
!
! colspan=8 style=&quot;background:#ffdead;padding:3px&quot; | &amp;nbsp;નીચલા જડબાના (નીચેના) દાંત&amp;nbsp;
|-
| style=&quot;padding:3px&quot; | કઠણ થવાનો પ્રારંભિક તબક્કો
| 14&amp;nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
| 16&amp;nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
| 17&amp;nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
| 15.5&amp;nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
| 18&amp;nbsp;અઠવાડિયા આઈ.યુ. (I.U.)
|-
| style=&quot;padding:3px&quot; | તૈયાર ક્રાઉન (ટોચ)
| 2.5&amp;nbsp;મહિના
| 3&amp;nbsp;મહિના
| 9&amp;nbsp;મહિના
| 5.5&amp;nbsp;મહિના
| 10&amp;nbsp;મહિના
|-
| style=&quot;padding:3px&quot; | તૈયાર મૂળ
| 1.5&amp;nbsp;વર્ષ
| 1.5&amp;nbsp;વર્ષ
| 3.25&amp;nbsp;વર્ષ
| 2.5&amp;nbsp;વર્ષ
| 3&amp;nbsp;વર્ષ
|}


{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;padding:3px;text-align:center&quot; border=&quot;BORDER&quot;
!
! colspan=8 style=&quot;background:#efefef;padding:3px&quot; |ઉપલા જડબાના (ઉપરના) દાંત
|-
! style=&quot;width:10em&quot; | કાયમી દાંત
! style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | મધ્ય&lt;br&gt;રાક્ષસી દાંત
! style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | છેડાના&lt;br&gt;રાક્ષસી દાંત
! style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | તીક્ષ્ણ દાંત
! style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | પહેલી&lt;br&gt;નાની દાઢ
! style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | બીજી&lt;br&gt;નાની દાઢ
! style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | પહેલી&lt;br&gt;દાઢ
! style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | બીજી&lt;br&gt;દાઢ
! style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | ત્રીજી&lt;br&gt;દાઢ
|-
| style=&quot;padding:3px&quot; | કઠણ થવાનો પ્રારંભિક તબક્કો
| 3–4&amp;nbsp;મહિના
| 10–12&amp;nbsp;મહિના
| 4–5&amp;nbsp;મહિના
| 1.5–1.75&amp;nbsp;વર્ષ
| 2–2.25&amp;nbsp;વર્ષ
| જન્મ સમયે
| 2.5–3&amp;nbsp;વર્ષ
| 7–9&amp;nbsp;વર્ષ
|-
| style=&quot;padding:3px&quot; | તૈયાર ક્રાઉન (ટોચ)
4-5 વર્ષ
4-5 વર્ષ
| 6–7&amp;nbsp;વર્ષ
| 5–6&amp;nbsp;વર્ષ
| 6–7&amp;nbsp;વર્ષ
| 2.5–3&amp;nbsp;વર્ષ
7-8 વર્ષ
| 12–16&amp;nbsp;વર્ષ
|-
| style=&quot;padding:3px&quot; | તૈયાર મૂળ
| 10&amp;nbsp;વર્ષ
| 11&amp;nbsp;વર્ષ
| 13–15&amp;nbsp;વર્ષ
| 12–13&amp;nbsp;વર્ષ
| 12–14&amp;nbsp;વર્ષ
| 9–10&amp;nbsp;વર્ષ
| 14–16&amp;nbsp;વર્ષ
| 18–25&amp;nbsp;વર્ષ
|-
!
! colspan=8 style=&quot;background:#ffdead;padding:3px&quot; | &amp;nbsp;નીચલા જડબાના (નીચેના) દાંત&amp;nbsp;
|-
| style=&quot;padding:3px&quot; | કઠણ થવાનો પ્રારંભિક તબક્કો
| 3–4&amp;nbsp;મહિના
| 3–4&amp;nbsp;મહિના
| 4–5&amp;nbsp;મહિના
| 1.5–2&amp;nbsp;વર્ષ
| 2.25–2.5&amp;nbsp;વર્ષ
| જન્મ સમયે
| 2.5–3&amp;nbsp;વર્ષ
| 8–10&amp;nbsp;વર્ષ
|-
| style=&quot;padding:3px&quot; | તૈયાર ક્રાઉન (ટોચ)
4-5 વર્ષ
4-5 વર્ષ
| 6–7&amp;nbsp;વર્ષ
| 5–6&amp;nbsp;વર્ષ
| 6–7&amp;nbsp;વર્ષ
| 2.5–3&amp;nbsp;વર્ષ
7-8 વર્ષ
| 12–16&amp;nbsp;વર્ષ
|-
| style=&quot;padding:3px&quot; | તૈયાર મૂળ
| 9&amp;nbsp;વર્ષ
| 10&amp;nbsp;વર્ષ
| 12–14&amp;nbsp;વર્ષ
| 12–13&amp;nbsp;વર્ષ
| 13–14&amp;nbsp;વર્ષ
| 9–10&amp;nbsp;વર્ષ
| 14–15&amp;nbsp;વર્ષ
| 18–25&amp;nbsp;વર્ષ
|}
&lt;/div&gt;
&lt;/center&gt;

==દાંતની કલિકાનો વિકાસ==
દાંત રચવાની શરૂઆતના તબક્કા પૈકી એક કે જેને માઈક્રોસ્કોપની મદદથી જોઈ શકાય છે તે વેસ્ટિબ્યૂલર પડ અને દાંતના પડ વચ્ચેનો તફાવત છે. દાંતનું પડ વિકાસ પામી રહેલા દાંતની કલિકાને મોં ના ઉપકલા સ્તર સાથે ઘણા સમય સુધી જોડી રાખે છે.&lt;ref&gt;યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉથર્ન કેલિફોર્નિયા સ્કૂલ ઓફ ડેન્ટિસ્ટ્રી, ''ધ બેલ સ્ટેજ: ઈમેજ 26''   [http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/26_bb.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505063811/http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/26_bb.html |date=2007-05-05 }} ઉપલબ્ધ.&lt;/ref&gt;

દાંતનો વિકાસ સામાન્યપણે નીચે મુજબના તબક્કામાં વહેંચાયેલો હોય છેઃ કલિકાના ઉગી નીકળવાનો તબક્કો, પડ, ઘંટાકાર અને છેવટે પૂર્ણ દાંત. દાંતના વિકાસના તબક્કાઓને અલગ પડવાની કામગીરી સમગ્ર પ્રક્રિયામાં થતા ફેરફારોને વિવિધ તબક્કામાં દર્શાવવાનો પ્રયાસ છે; અવારનવાર એ નક્કી કરવુ મુશ્કેલ બની જાય છે કે કયો તબક્કો ચોક્કસપણે વિકસી રહેલા દાંત માટે લાગુ પડી શકે છે.&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; આ નિર્ધારણ આગળ જતા તેના જેવા જ વિકસી રહેલા દાંતના વિવિધ પેશી વિજ્ઞાનના ભાગના બદલાતા દેખાવ પરથી પૂર્ણ થઈ શકે છે, જે અલગ અલગ તબક્કે દેખાઈ શકે છે.{{Clarify|date=December 2010}}

===કલિકાના તબક્કો===
કલિકાના તબક્કાની લાક્ષણિકતા તે છે કે દાંતની કલિકા એક સ્પષ્ટ ગોઠવણીની કોશિકા વગર જોવા મળે છે. આ તબક્કો તકનીકી રીતે જડબાના એક્ટોમેસેન્શમમાં ઉપકલા કોશિકા ઉત્પન થતા જ શરૂ થઈ જાય છે.&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; લાક્ષણિક રીતે, જ્યારે ગર્ભ અંદાજે 6 અઠવાડિયાનું હોય ત્યારે આ જોવા મળે છે.&lt;ref name=&quot;Wheaters-255&quot;&gt;{{Cite book|author=Barbara Young, Paul R. Wheater |title=Wheaters Functional Histology |publisher=Elsevier Health Sciences |page=255 |url=http://books.google.com/?id=88tla60sHAUC&amp;pg=PA255&amp;lpg=PA255 |isbn=9780443068508 |year=2006}}&lt;/ref&gt; દાંતની કલિકા પોતે જ દાંતના પડના છેડે કોશિકાઓના જૂથ સમાન હોય છે.

===પડ તબક્કો===
[[File:capstage11-23-05.jpg|right|150px|thumb|કેપ તબક્કા (આકાર તબક્કા)ના દાંતની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ.]]
દાંતના અંકૂરણની કોશિકાઓની ગોઠવણીનું પ્રથમ લક્ષણ પડ તબક્કામાં જોવા મળે છે. એક્ટોમેસેન્શલ કોશિકાઓનું નાનુ જૂથ કોશિકીય ઘટકોનું ઉત્પાદન અટકાવી દે છે, જે આ કોશિકાઓના જથ્થામાં પરિણમે છે જેને ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતનો અંદરનો પોચો ભાગ) કહેવાય છે. આ તબક્કે, દાંતની કલિકા એક્ટોમેસેન્શલ જથ્થાની આસપાર વિકાસ પામે છે, જે પડની ઉપર દેખાય છે, અને અંતે દંતવલ્ક (અથવા ડેન્ટલ) ઓર્ગન એટલે કે દાંતનો બાહ્ય કઠણ ભાગ બની જાય છે. એક્ટોમેસેન્શલ કોશિકાઓના ઘટ્ટ થવાની પ્રક્રિયાને ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ) કહેવાય છે જે દંતવલ્ક અંગની આસપાસ હોય છે અને ડેન્ટલ ફોલિકલ સુધી મર્યાદિત હોય છે. તબક્કાવાર, દંતવલ્ક અંગ કઠણ ભાગ ઉત્પન કરવાનું શરૂ કરશે, ડેન્ટલ પેપિલે દાંતીન (દાંતનું મખ્ય ઘટક દ્રવ્ય) અને ગરભ, તેમજ ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ) દાંતની આસપાસની રચના ઉત્પન કરશે.&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

[[File:Earlybellstage11-18-05.jpg|left|200px|thumb|પ્રારંભિક ઘંટાકાર તબક્કાના દાંતની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ.સ્પષ્ટ કોશિકા સંગઠન જોવા મળે છે.]]

===ઘંટાકાર તબક્કો===
{{refimprove|section|date=December 2010}}
ઘંટાકાર તબક્કો વિકાસ પ્રક્રિયામાં થતા પેશીય તફાવત અને આકાર તફાવત માટે ઓળખાય છે. આ તબક્કે દાંતના અંગ ઘંટ આકારના હોય છે, અને તેમાની મોટાભાગની કોશિકાઓ તેના તારા આકારના કારણે તારાકાર જાલિકા (તારાઓના ઝૂમખા જેવી રચના) કહેવાય છે.&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; દંતવલ્ક અંગની આસપાસની કોશિકાઓ ત્રણ અલગ અલગ પડમાં વહેંચાયેલી હોય છે. દાંતના અંગની આસપાસમાં ઘનાકાર સ્વરૂપે ગોઠવાયેલી કોશિકાઓ બાહ્ય દંતવલ્ક ઉપકલા તરીકે ઓળખાય છે.&lt;ref name=&quot;Longhorns_Medical&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ડેન્ટલ પેપિલેની નજીકમાં દંતવલ્ક અંગની સ્તંભાકારે ગોઠવાયેલી કોશિકાઓ આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા તરીકે ઓળખાય છે. આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા અને તારાકાર જાલિકા વચ્ચેની કોશિકાઓ એક સ્તર રચે છે જે સ્ટ્રેટમ ઈન્ટરમીડિયમ (પડની વચ્ચેનો ભાગ) તરીકે ઓળખાય છે. દાંતના અંગની ધાર કે જ્યાં બાહ્ય અને આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા જોડાય છે તે ''સર્વાઈકલ લૂપ''  તરીકે ઓળખાય છે.&lt;ref&gt;યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉથર્ન કેલિફોર્નિયા સ્કૂલ ઓફ ડેન્ટિસ્ટ્રી, ''ધ બેલ સ્ટેજ: ઈમેજ 30''  [http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/30_bb.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505063807/http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/30_bb.html |date=2007-05-05 }}  ઉપલબ્ધ.&lt;/ref&gt; ટૂંકમાં કહીએ તો, છેક અંદરથી છેક બહારની દિશામાં આવતા સ્તરો જેમાં દાંતીન, દંતવલ્ક (દંતવલ્ક ઉપકલા દ્વારા રચાયેલા, અથવા ‘એમેલોબ્લાસ્ટ્સ’, કારણ કે તેઓ ઉપર કે બહારની બાજુએ ખસતા હોવાથી), આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા અને સ્ટ્રેટમ ઈન્ટરમીડિયમ (વિશેષરૂપે ગોઠવાયેલી કોશિકાઓ જે આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલાની કૃત્રિમ પ્રવૃત્તિઓને આધાર આપે છે) જેને અનુસરે છે તે પ્રારંભિક ‘દંતવલ્ક અંગ’નો ભાગ છે, જેની મધ્યનો ભાગ તારાકાર જાલિકા કોશિકાઓનો બનેલો હોય છે. આ બધુ જ બાહ્ય દંતવલ્ક ઉપકલા સ્તરથી ઢંકાયેલું હોય છે.

બાકીની ઘટનાઓ ઘંટાકાર તબક્કા દરમિયાન જોવા મળે છે. દાંતનું પડ છુટા પડી રહેલા અને વિકસી રહેલા દાંતને સંપૂર્ણપણે મૌખિક ખાડાના ઉપકલાથી અલગ કરે છે; જ્યાં સુધી મોંમાં દાંત સંપૂર્ણપણે ઉત્પન ન થાય ત્યાં સુધી તે ફરી જોડાતા નથી.&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;
[[File:Latebellstage11-18-05.jpg|right|200px|thumb|પાછળના ઘંટાકાર તબક્કાના દાંતની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ.ટોચના ભાગે દાંતના પાતળા પડના વિઘટન જોવા મળે છે.]]
દાંતનો ટોચનો આકાર, કે જે આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલાના આકારથી પ્રભાવિત હોય છે, તે પણ આ તબક્કે આકારપામે છે. આખા મોંમાં, તમામ દાંત સમાન પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે; દાંત શા માટે અલગ અલગ ટોચ રચે છે તે બાબત હજુ પણ અચોક્કસ છે – ઉદાહરણ તરીકે રાક્ષસી દાંત સામે તીક્ષ્ણ દાંત. બે મુખ્ય પૂર્વધારણાઓ ચાલી રહી છે. “ફિલ્ડ મોડેલ” દર્શાવે છે કે દાંતના વિકાસ દરમિયાન એક્ટોમેસેન્શેમમાં દરેક પ્રકારના દાંતના આકાર માટે ઘટકો હોય છે. ચોક્કસ પ્રકારના દાંત જેમકે રાક્ષસી દાંત વગેરે માટે ઘટકો હોય છે જે મોંમાં એક ભાગમાં રહેલા હોય છે અને ઝડપથી અન્ય ભાગોમાં ફેલાય છે. આમ, ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, “ઈન્સાઈઝર ફિલ્ડ” એવા પરિબળો હોય છે જે રાક્ષસી દાંત આકારના દાંતનો વિકાસ કરે છે, અને આ ક્ષેત્ર મધ્ય ઈન્સાઈઝર વિસ્તારમાં સંકેન્દ્રિત હોય છે, પરંતુ તીક્ષ્ણ દાંતના વિસ્તારમાં ઝડપથી ઘટી જાય છે. અન્ય પ્રબળ પૂર્વધારણા છે, “ક્લોન મોડેલ”, જે દર્શાવે છે કે ચોક્કસ પ્રકારના દાંતના આકાર માટે ઉપકલા પ્રોગ્રામ હોય છે જે એક્ટોમેસેન્શમલ કોશિકાઓમાં આવેલું એક જૂથ છે. કોશિકાઓના આ જૂથને ક્લોન કહેવાય છે, જે દાંતના પડને દાંતના વિકાસમાં ફેરવે છે, જેના કારણે દાંતની કલિકાની રચના થાય છે. દાંતના પડનો વિકાસ “પ્રોગ્રેસ ઝોન” નામના વિસ્તારમાં ચાલુ જ રહે છે. આ પ્રોગ્રેસ ઝોન એક વખત પ્રથમ દાંતના કલિકાથી અમુક ચોક્કસ અંતરે જતો રહે એટલે, બીજા દાંતની કલિકાનો વિકાસ શરુ થઈ જાય છે. આ બંને મોડેલ ફરજિયાતપણે પરસ્પર અનન્ય નથી, કે પછી દંત વિજ્ઞાનમાં આ પ્રમાણે થતું હોવા બાબતે વ્યાપકપણે સ્વીકારાયેલા પણ નથીઃ એવી ઉપધારણા કરવામાં આવે છે કે બંને મોડેલ વિવિધ તબક્કે દાંતના વિકાસને અસર કરે છે.&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

વિકાસપામી રહેલા દાંતમાં આ તબક્કે જોવા મળતા અન્ય માળખાઓમાં દંતવલ્ક નોટ્સ (પડ ત્વચા ગ્રંથિ), દંતવલ્ક કોર્ડ્સ (પડ ત્વચા તંતુ) અને દંતવલ્ક નિશ (પડ ત્વચા ખાડા) હોય છે.&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

[[File:Enamelmineralization11-17-05.jpg|left|250px|thumb|કઠણ પેશીઓના વિકાસની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ.એમેલોબ્લાસ્ટસ કઠણ ભાગ રચે છે, જ્યારે ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ દાંતીન (દાંતનું મુખ્ય ઘટક દ્રવ્ય) રચે છે.]]

===ક્રાઉન સ્ટેજ(દાંતનો ટોચનો તબક્કો)===
દંતવલ્ક અને દાંતીન સહિતની કઠણ પેશીઓ, દાંત વિકાસના બીજા તબક્કામાં વિકાસ પામે છે. આ તબક્કાને ક્રાઉન, અથવા મેચ્યૂરેશન(પૂર્ણિવકાસ) કહે છે, કેટલાંક સંશોધકોએ આ તબક્કા નક્કી કર્યા છે. આ તબક્કા ખાતે મહત્વના સેલ્યુલર ફેરફારો થાય છે. અગાઉના તબક્કામાં, દાંતના વિકાસના સમગ્ર કદને વધારવા માટે તમામ આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા કોશિકાઓનું વિભાજન થાય છે, પરંતુ સૂત્રવિભાજન પ્રક્રિયા(મિટોસિસ) કહેવાતું ઝડપી વિભાજન, દાંત રચનાના ટોચના સ્થાને ક્રાઉન તબક્કા દરિમયાન અટકે છે. આ તબક્કે પ્રથમ ખનિજીકૃત કઠણ પેશીઓની રચના થાય છે. આજ સમયે, આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલા કોશિકાનો આકાર આયનાકારમાંથી બદલાઈને સ્તંભાકાર થાય છે. આ કોશિકાઓના મધ્યવર્તી ભાગની આસપાસ ભેગા થતા બીજા ભાગો મધ્યસ્થાનની નજીક અને ડેન્ટલ પેપિલેથી દૂર તરફ ગતિ કરે છે.&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

[[File:Crosssectiontooth11-24-05.jpg|right|150px|thumb|દાંતની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ.દાંતીનનો નળી આકારનો દેખાવ જોવા મળે છે. એઃ દાંત કઠણ ભાગ બીઃ દાંતીન (દાંતનું મુખ્ય ઘટક દ્રવ્ય)]]

ડેન્ટલ પેપિલેની કોશિકાઓની નજીકના થરના કદમાં એકાએક વધારો થાય છે અને દાંતના મુખ્ય ઘટક દ્વવ્યની રચના કરતી કોશિકાઓ ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટસથી અલગ પડે છે.&lt;ref&gt;રોસ, કાયે, અને પલવિના, ''હિસ્ટોલોજી: અ ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ'' , p. 444.&lt;/ref&gt; સંશોધનકર્તાઓનું માનવું છે કે આંતરિક દંતવલ્ક ઇપિથેલીયમમાં ફેરફાર ન થાય તો ઓ઼ડોન્ટોબ્લાસ્ટસની રચના થઇ શકે નહીં.  આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલામાં પરિવર્તન અને ક્સ્પ (બે તંતુઓને જોડતી વક્ર ટોચ) તરફથી મળતી માહિતીના આધારે ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ રચાવાનું ચાલુ રહેતા, ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ એક ચોક્કસપ્રકારનો પદાર્થ છોડે છે, જે તાત્કાલિક તેની આસપાસમાં જોવા મળતો એક કાર્બનિક ખડક જેવો પદાર્થ હોય છે. કાર્બનિક ખડક જેવા પદાર્થમાં દાંતીન (દાંતનું મખ્ય ઘટક  દ્રવ્ય)ની રચના માટે જરૂરી તત્વો આવેલા હોય છે. ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સમાં કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થો સંગ્રહાયેલા હોવાથી, ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતનો અંદરનો પોચો ભાગ) તરફ આગળ વધે છે. આમ, દંતવલ્ક (બાહ્ય કઠણ પડ) કરતા વિપરિત રીતે, દાંતીન (દાંતનું મખ્ય ઘટક  દ્રવ્ય) રચાવાની શરૂઆત દાંતની બહારની સપાટીની નજીકમાં થાય છે અને અંદરની તરફ આગળ વધે છે. ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ અંદરની બાજુએ આગળ વધવાથી કોષરસીય વિસ્તરણ રહી જાય છે. આ વિસ્તરણોની આસપાસ દાંતીન (દાંતનું મખ્ય ઘટક  દ્રવ્ય)ની રચનાના કારણે દાંતીનના અનોખા, ટૂબ્યૂલર માઈક્રોસ્કોપિક (સુક્ષ્મ નળી જેવી રચનાઓ) જોવા મળે છે.&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

દાંતીન (દાંતનું મખ્ય ઘટક  દ્રવ્ય) રચાવાનું શરૂ થયા બાદ આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલાની કોશિકાઓ દાંતીનથી વિરુદ્ધ કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થનો સ્ત્રાવ કરે છે. આ ખડકીય પદાર્થ ઝડપથી ખનિજયુક્ત બની જાય છે અને દાંતનું બાહ્ય કઠણ પડ બને છે. દાંતીનની બહારની બાજુએ એમેલોબ્સાટ્સ હોય છે, જે એવી કોશિકાઓ છે કે તે બાહ્ય કઠણ પડ રચાવાની પ્રક્રિયાને યથાવત રાખે છે; બાહ્ય કઠણ પડ રચાવાની પ્રક્રિયા આગળ વધે છે, અને દાંતના વિકાસમાં બાહ્ય સપાટીમાં વધુ પદાર્થો ઉમેરાતા જાય છે.

==કઠણ પેશીનું નિર્માણ==
[[File:Tooth Section.svg|right|300px|thumb|વિકાસ પામી રહેલા દાંતના વિભાગો]]

===દંતવલ્ક (દાંતનું બાહ્ય કઠણ પડ)===
{{Main|Amelogenesis}}
દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ) રચનાને એમેલોજેનેસિસ કહે છે અને દાંતના વિકાસના ક્રાઉન સ્ટેજ (દાંતનો ટોચનો તબક્કો) પહેલાં તે રચાય છે. ‘રેસિપ્રોકલ ઈન્ડકશન’(અરસપરસ ખેંચવું તે) દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ) અને દાંતીન (મુખ્ય ઘટક દ્વવ્ય) વચ્ચેના સંબંધોનું સંચાલન કરે છે. દાંતીનની રચના હંમેશા દંતવલ્કની રચના કરતાં પહેલાં થાય છે. સામાન્ય રીતે, દાંતના બાહ્ય પડની રચના બે તબક્કામાં થાય છે. સ્ત્રાવક અને પૂર્ણ વિકાસ.&lt;ref&gt;કેટ, ''ઓરલ હિસ્ટોલોજી'' , પાનુ. 197.&lt;/ref&gt; સ્ત્રાવક તબક્કામાં  પ્રોટીન્સ અને કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થો આંશિક રીતે ખનિજીકૃત પડની રચના કરે છે. પૂર્ણ વિકાસ તબક્કો દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ)ને ખનિજીકૃત કરે છે.

સ્ત્રાવક તબક્કામાં, એમેલોબ્લાસ્ટ્સ દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ) પ્રોટીન્સ મુક્ત કરે છે, જે દંતવલ્ક મેટ્રિક્સમાં યોગદાન આપે છે, જેને એન્ઝાઈમ આલ્કલાઈન ફોસ્ફેટ દ્વારા આંશિક રીતે ખનિજીકૃત કરાય છે.&lt;ref&gt;રોસ, કાયે, અને પલવિના, ''હિસ્ટોલોજી: ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ'' , પાનુ. 445.&lt;/ref&gt; ગર્ભાવસ્થાના ત્રીજા અથવા ચોથા મહિનાની આસપાસ સામાન્ય રીતે દેખાતી આ ખનિજીકૃત પેશી, શરીરમાં દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ)ની સૌપ્રથમ હાજરી ગણવામાં આવે છે. દાંતીનની સાથે દાંતની ટોચ બને છે તે સ્થાન ખાતે ઈનેલમ (બાહ્ય પડ) પર એમેલોબ્લાસ્ટ્સ જમા થાય છે. દંતવલ્કની રચના તે પછી દાંતના કેન્દ્ર સ્થાનેથી બહારની તરફ આગળ વધે છે.

પૂર્ણ વિકાસના તબક્કામાં, દંતવલ્કની રચનામાં ઉપયોગમાં લેવાતાં કેટલાંક પદાર્થોને એમેલોબ્લાસ્ટ્સ દંતવલ્કમાંથી બહાર કાઢે છે. આમ, સ્ત્રાવક તબક્કામાં બનતા દંતવલ્ક ઉત્પાદનમાંથી એમેલોબ્લાસ્ટ્સની કામગીરી બદલાય છે અને વિશેષ પ્રકારના પદાર્થમાં પરિવર્તિત થાય છે. આ તબક્કામાં એમેલોબ્લાસ્ટ્સ દ્વારા પરિવહન થતી સામગ્રીમાં મોટાભાગે પ્રોટીન્સ હોય છે જે સંપૂર્ણ ખનિજીકૃત થવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા હોય છે. મહત્વના પ્રોટીન્સમાં એમેલોજેનિન્સ, એમેલોબ્લાસ્ટિન્સ, દંતવલ્કિન્સ અને ટફટેલિનનો સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;રોસ, કાયે, અને પલવિના, ''હિસ્ટોલોજી: ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ'' , પાનુ. 447.&lt;/ref&gt; આ તબક્કાના અંતમાં, દંતવલ્ક તેની ખનિજીકરણ પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરે છે..


===દાંતીન( દાંતનું મુખ્ય ઘટક દ્રવ્ય)===
{{Main|Dentinogenesis}}
દાંતીનોજેનિસિસ તરીકે ઓળખાતી દંત રચના દાંતના વિકાસના ક્રાઉન તબક્કામાં પ્રથમ ઓળખી શકાય તેવો ભાગ છે. દાંતીનની રચના હંમેશા દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ)ની રચના પહેલા રચાય છે દાંતીન રચનાના વિવિધ તબક્કા, ઢંકાયેલા ટેન્ટિન, પ્રાથમિક દાંતીન, બીજુ દાંતીન અને ત્રીજી દાંતીન જેવા દાંતીનના વિવિધ પ્રકારમાં પરિણમે છે.

દાંતીન રચના કરતી કોશિકાઓ ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ, ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતની અંદરનો પોચો ભાગ)ની કોશિકાઓથી અલગ હોય છે. તે દાંતના ભાવિ ટોચના વિસ્તારની નજીક આવેલા આંતરિક દંતવલ્ક ઉપકલાને સીધા અડીને આવેલા વિસ્તારની આસપાસ કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થોનો સ્ત્રાવ કરવાનું શરૂ કરે છે. કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થમાં મોટા વ્યાસ(0.1—0.2 μm વ્યાસમાં) સાથે કોલેજન ફાઈબર (રેસા) ભરેલું હોય છે.&lt;ref name=&quot;OH3&quot;&gt;કેટ, ''ઓરલ હિસ્ટોલોજી'' , પાનુ. 128-139.&lt;/ref&gt; ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ દાંતના કેન્દ્ર તરફ આગળ વધવાની શરૂઆત કરે છે અને ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ પ્રક્રિયા કહેવાતા વિસ્તૃતિકરણની રચના કરે છે.&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; આમ, દાંતીન રચના પ્રક્રિયા દાંતની અંદર તરફ થાય છે ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ પ્રક્રિયાના કારણે હાઈડ્રોક્સયાપેટાઈટ પદાર્થનો સ્ત્રાવ થાય છે અને ખડકીય પદાર્થનું ખનિજીકરણ થાય છે. ખનિજીકરણના આ વિસ્તાર ઢંકાયેલા ટેન્ટિન તરીકે ઓળખાય છે અને તે 150 μm જાડું પડ હોય છે.&lt;ref name=&quot;OH3&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

પહેલેથી જ ઉપસ્થિત એવા ડેન્ટલ પેપિલેના પદાર્થમાંથી મેન્ટલ દાંતીનનો આકાર રચાય છે, જેની સરખામણીમાં પ્રાથમિક દાંતીન વિવિધ પ્રક્રિયા દ્વારા રચાય છે. ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સના કદમાં વધારો, ખનિજીકરણ માટેના કાર્બનિક ખડકીય પદાર્થ માટે યોગદાન આપનારી કોઈપણ વધારાની કોશિકાઓનાં સ્ત્રોતોની ઉપલબ્ધીને ખતમ કરી નાંખે છે. વધુમાં, મોટા ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ્સ નાની માત્રામાં સ્ત્રાવ થઈ શકે તેવા કોલજેન ઉત્પન્ન કરે છે, જે વધુ ચુસ્ત વ્યવિસ્થત, વિવિધ ન્યૂક્લીએશનમાં પરિણમે છે, જેનો ખનિજીકરણમાં ઉપયોગ થાય છે. અન્ય સામગ્રીઓનો (લિપિડ્સ, ફોસ્ફોપ્રોટીન્સ અને ફોસ્ફોલિપિડ્સ જેવા) પણ સ્ત્રાવ થાય છે.&lt;ref name=&quot;OH3&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

મૂળ રચના પૂરી થયા બાદ બીજા દાંતીનની રચના થાય છે અને તે ખૂબ જ ધીમા દરે થાય છે. દાંત સાથે એકસરખા દરે તે રચાતું નથી, પણ તેના બદલે દાંતના ઉપરના ભાગની નજીકના ક્ષેત્ર સાથે ઝડપથી રચાય છે.&lt;ref&gt;સમિટ, ''ફંડામેન્ટલ્સ ઓફ ઓપરેટિવ ડેન્ટિસ્ટ્રી'' , પાનુ. 13.&lt;/ref&gt; આ વિકાસ જીવનભર ચાલુ રહે છે અને જૂના જમાનાની વ્યક્તિઓમાં જોવા મળતા ગરભ(પલ્પ)ના નાના વિસ્તાર માટે ગણતરીમાં લેવાય છે.&lt;ref name=&quot;OH3&quot;&gt;&lt;/ref&gt; ત્રીજુ દાંતનું મુખ્ય ઘટક દ્વવ્ય રીપેરેટિવ દાંતીન તરીકે ઓળખાય છે, જે એટ્રિશન અથવા ડેન્ટલ કેરિઝ જેવા સ્ટિમૂલીની પ્રતિક્રિયામાં રચાય છે.&lt;ref&gt;સમિટ, ''ફંડામેન્ટલ્સ ઓફ ઓપરેટિવ ડેન્ટિસ્ટ્રી'' , પાનુ. 183.&lt;/ref&gt;

[[File:Crosssectionroottooth11-24-05.jpg|left|200px|thumb|મૂળમાં દાંતનો ત્રાંસો ભાગ.સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે, અવિઘટિત સિમેન્ટમએઃ દાંતીન બીઃ સિમેન્ટમ]]

===સિમેન્ટમ (જડબા સાથે દાંતને જોડતું પડ)===
સિમેન્ટમ રચનાને સિમેન્ટોજિનેસિસ કહે છે અને દાંતના વિકાસના અંતિમ તબક્કામાં તે થાય છે. સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સ એવી કોશિકાઓ છે જે સિમેન્ટોજિનેસિસ માટે જવાબદાર છે. સિમેન્ટમ બે પ્રકારના હોય છેઃ સેલ્યુલર(નાના કોષોનું બનેલું) અને અસેલ્યુલર (એક કોશીય)&lt;ref&gt;જ્હોન્સન, ''બાયોલોજી ઓફ ધ હ્યુમન ડેન્ટીસ્ટન'' , પાનુ. 183.&lt;/ref&gt;

એસેલ્યુસર સિમેન્ટમ સૌપ્રથમ રચાય છે. ફોલિક્યુલર (નાની ગ્રંથિ) કોશિકાઓમાંથી સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સ જુદુ પડે છે, જે એકવાર હેર્ટવિગના ઈપિથેલિયલ રૂટ શેથ(એચઈઆરએસ (HERS)) બગડવાની શરૂઆત થાય ત્યારે જ દાંતના મૂળની સપાટી સુધી પહોંચી શકે છે. દાંતમાંથી દૂર જતાં પહેલાં સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સ, મૂળની સપાટીની જમણી બાજુ પર સુક્ષ્મ કોલેજેન ફાઈબર (રેસા)નો સ્ત્રાવ કરે છે. સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સની ગતિ સાથે, ફાઈબર (રેસા)ના સમૂહની જાડાઈ અને વિસ્તાર માટે વધુ કોલેજેન જમા થાય છે.  નોનકોલેજનસ પ્રોટિન્સ, જેવા કે બોન સાઈલોપ્રોટિન્સ અને ઓસ્ટિઓકેલ્સિનનો પણ સ્ત્રાવ થાય છે.&lt;ref name=&quot;OH2&quot;&gt;કેટ, ''ઓરલ હિસ્ટોલોજી'' , પાનુ. 236-248.&lt;/ref&gt; એસેલ્યુલર સિમેન્ટમમાં સ્ત્રાવિત પ્રોટિન્સ અને ફાઈબર (રેસા) ભરેલાં હોય છે. ખનિજીકરણ આકાર લેતાં, સિમેન્ટમમાંથી સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સ દૂર થાય છે, અને ફાઈબર (રેસા) સપાટી છોડી દે છે. પરિણામ સ્વરૂપે તે અસ્થિબંધનની રચનામાં જોડાય છે.

દાંત રચનાની મોટાભાગની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ગયા બાદ અને સામેની દંતશૂળ (સંપર્કમાં)માં દાંત બંધ બેસી ગયા બાદ સેલ્યુલર સિમેન્ટમનો વિકાસ થાય છે.&lt;ref name=&quot;OH2&quot;&gt;&lt;/ref&gt; આ પ્રકારનું સિમેન્ટમ, પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનના રેસાઓનાં સમૂહ ફરતે રચાય છે. સેલ્યુલર સિમેન્ટમ રચતું સિમેન્ટોબ્લાસ્ટસ, તેણે ઉત્પન્ન કરેલા સિમેન્ટમમાં જકડાય છે.

રચાઈ ગયેલા સિમેન્ટોબ્લાસ્ટ્સના મૂળ સેલ્યુલર સિમેન્ટમ અને એસેલ્યુલર સિમેન્ટમથી અલગ હોવાનું મનાય છે. મુખ્ય વર્તમાન હાઈપોથેસિસમાંની એક એ છે કે સેલ્યુલર સિમેન્ટમ ઉત્પન્ન કરતી કોશિકાઓ હાડકાને અડીને આવેલા વિસ્તારમાંથી બીજી જગ્યાએ જાય છે. જ્યારે એસેલ્યુલર સિમેન્ટમ ઉત્પન્ન કરતી કોશિકાઓ દાંતની નાની કોશિકામાંથી સર્જન થાય છે.&lt;ref name=&quot;OH2&quot;&gt;&lt;/ref&gt; તો પણ, તેવું મનાય છે કે સેલ્યુલર સિમેન્ટમ સામાન્ય રીતે એક મૂળ સાથે દાંતમાં જોવા મળતાં નથી&lt;ref name=&quot;OH2&quot;&gt;&lt;/ref&gt; દાઢ અને નાની દાઢ, સેલ્યુલર સિમેન્ટમ અણીની નજીકના મૂળના ભાગમાં જ અને બહુવિધ મૂળ વચ્ચેના ઈન્ટરરેડિક્યૂલર વિસ્તારમાં જોવા મળે છે.

[[File:Eruptingtoothwithlabels11-24-05.jpg|right|250px|thumb|મોંમાં ફૂટી રહેલા દાંતની હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડએઃ દાંત બીઃ પેઢાનો ભાગ સીઃ હાડકુ ડીઃ પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનો]]

==દંતકોશની રચના==
દંતકોશ જે દાંતને ટેકો આપવા માટેનું માળખું છે, તે સિમેન્ટમ, પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધન, પેઢા અને એલ્વીલોર (મૂર્ધન્ય) અસ્થિનું બનેલું હોય છે. આ બધામાંથી ફક્ત સિમેન્ટમ જ દાંતનું ભાગ છે. એલ્વીલોર (મૂર્ધન્ય) અસ્થિ ટેકો આપવા માટે દાંતના મૂળને ચોતરફથી જકડી લે છે અને સામાન્ય રીતે &quot;સોકેટ&quot; તરીકે ઓળખાતા માળખાની રચના કરે છે. દંતની આસપાસ અસ્થિબંધન એલ્વીલોર (મૂર્ધન્ય) અસ્થિને સિમેન્ટમ સાથે જોડે છે અને પેઢામાં દેખાતી પેશીને વીંટળાયેલ હોય છે.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Luan X, Ito Y, Diekwisch TG |title=Evolution and development of Hertwig's epithelial root sheath |journal=Developmental Dynamics |volume=235 |issue=5 |pages=1167–80 |year=2006 |month=May |pmid=16450392 |pmc=2734338 |doi=10.1002/dvdy.20674}}&lt;/ref&gt;

===પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધન ===
ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ)ની કોશિકાઓ પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધન (પીડીએલ (PDL))ને અસ્તિત્વમાં લાવે છે. પ્રાણીઓની વિવિધ પ્રજાતિઓમાં પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનની રચના માટે જવાબદાર ચોક્કસ ઘટનાઓ દુધીયા (બાળ) દાંત અને કાયમી દાંત વચ્ચે જુદી પડે છે.&lt;ref name=&quot;OH2&quot;&gt;&lt;/ref&gt; છતા પણ, પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનની રચના ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ)માં થતા અસ્થિબંધન ફાઈબરોબ્લાસ્ટ્સથી શરૂ થાય છે. આ ફાઈબરોબ્લાસ્ટ્સથી કોલેજન મુક્ત થાય છે જે નજીકના હાડકા તથા સિમેન્ટમની સપાટી પરના ફાઈબર (રેસા) સાથે સંપર્કમાં આવે છે.&lt;ref name=&quot;Ross, Kaye p. 453&quot;&gt;રોસ, કાયે, અને પલવિના, ''હિસ્ટોલોજી: ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ'' , પાનુ. 453.&lt;/ref&gt; આ સંપર્કને કારણે જોડાણનું સર્જન થાય છે જે મોઢામાં દાંત તરીકે વિકાસ પામે છે. આ ઓક્લુઝન (જડબા બંધ હોય ત્યારે દાંતની ચોક્કસ ગોઠવણી), જે દાંતની ગોઠવણ છે તે તેમજ સામ જડબાના દાંત કેવી રીતે સંપર્કમાં આવે, આ બંને પરિબળ પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનને સતત અસર કરતા રહે છે. પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનની આ અનંતકાલીન રચના ફાઈબર (રેસા)ના વિવિધ અનુસ્થાપન જેવા કે સમક્ષિતિજ અથવા ત્રાંસા સમૂહોના સર્જન માટે જવાબદાર હોય છે.&lt;ref name=&quot;OH2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

===એલ્વીલોર બોન (મૂર્ધન્ય અસ્થિ)===
મૂળ અને સિમેન્ટમ રચવાનું શરૂ થતા જ, આસપાસના વિસ્તારમાં અસ્થિ બનવા લાગે છે. સમગ્ર શરીરમાં અસ્થિની રચના કરતી કોશિકાઓને ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ કહેવામાં આવે છે. એલ્વીલોર બોન (મૂર્ધન્ય અસ્થિ)ના કિસ્સામાં, આ ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ કોશિકાઓ ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ)માં રચાય છે.&lt;ref name=&quot;OH2&quot;&gt;&lt;/ref&gt; પ્રારંભિક સિમેન્ટમની રચનાની જેમ જ, કોલેજન ફાઈબર (રેસા) નજીકના દાંતની સપાટી પર તૈયાર થાય છે, અને પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનમાં જોડાય ત્યાં સુધી એ જ જગ્યાએ રહે છે.

માણસના શરીરમાં અન્ય અસ્થિઓની જેમ, એલ્વીલર બોન (મૂર્ધન્ય અસ્થિ)નો આકાર આખી જીંદગી બદલાતો રહે છે. ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ્સ અસ્થિની રચના કરે છે અને ઓસ્ટિઓક્લેસ્ટસ તેનો નાશ કરે છે, ખાસ કરીને દાંત પર બળ આવતું હોય તેવા સંજોગોમાં.&lt;ref name=&quot;Ross, Kaye p. 452&quot;&gt;રોસ, કાયે, અને પલવિના, ''હિસ્ટોલોજી: ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ'' , પાનુ. 452.&lt;/ref&gt; ઓર્થોડોન્ટિક્સની મદદથી જ્યારે દાંતની હિલચાલનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે તેવા કિસ્સામાં, દાંતથી દાબક [[બળ|બળ]] હેઠળના અસ્થિનો વિસ્તાર આગળ વધે છે, તેમાં ઓસ્ટિઓક્લેસ્ટ્સનું સ્તર ઘણું વધારે હોય છે, પરિણામે અસ્થિ અવશોષણ થાય છે. દાંત સાથે જોડાયેલા પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનો તરફથી મળતા તાણના વિસ્તારો તેનાથી દુરની બાજુએ ખસે છે, તેમાં મોટા પ્રમાણમાં ઓસ્ટિઓબ્લાસ્ટ્સ હોય છે, પરિણામે અસ્થિનું નિર્માણ થાય છે.{{Citation needed|date=December 2010}}

===પેઢા===
પેઢા અને દાંત વચ્ચેના જોડાણને ડેન્ટોજીન્જીવલ જંકશન તરીકે ઓખળવામાં આવે છે. આ જંકશનમાં ત્રણ ઉપકલા પ્રકારો હોય છેઃ જીન્જીવલ (પેઢાને લગતું), સલ્કલર અને જંકશનલ ઉપકલા. આ ત્રણેય પ્રકારો મોટા પ્રમાણમાં ઉપકલા કોશિકાની રચના કરે છે જે દાંત અને મોં વચ્ચેના ઉપકલા કફ તરીકે ઓળખાય છે.&lt;ref name=&quot;OH2&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

પેઢાની રચના સંપૂર્ણપણે સમજી શકાઈ નથી, પરંતુ એ વાત જાણમાં છે કે પેઢાના ઉપકલા અને દાંત વચ્ચેના હેમીડેસ્મોઝોમ્સ આકાર ''પ્રાથમિક ઉપકલા જોડાણ''  માટે જવાબદાર છે.&lt;ref name=&quot;OH2&quot;&gt;&lt;/ref&gt; હેમીડેસ્મોઝોમ્સ વધેલા એમેલોબ્લાસ્ટ્સ દ્વારા અપાતી ફિલામેન્ટ જેવી નાની રચનાઓ દ્વારા કોશિકાઓ વચ્ચે આધાર પુરો પાડે છે. એક વખત આ થઈ જાય એટલે, દંતવલ્ક અંગોનું એક ઉત્પાદન ઘટેલા દંતવલ્ક ઉપકલામાંથી જંકશનલ ઉપકલા રચે છે, અને ઝડપથી વિભાજિત થાય છે. તેના પરિણામ સ્વરૂપે જંકશનલ ઉપકલાના સ્તરનું કદ નિયમિત વધે છે અને પોષણના કોઈપણ સ્ત્રોતમાંથી એમેલોબ્લાસ્ટ્સના બાકી રહેલા હિસ્સાની આસપાસ કવચ રચાય છે. એમેલોબ્લાસ્ટ્સનો ક્ષય થતા, જીન્જીવલ સલ્કસ (દાંત અને પેઢાની કોશિકાઓ વચ્ચેની જગ્યા)ની રચના થાય છે.

==મજ્જાતંતુઓ અને વાહિનીઓની રચના==
અવારનવાર, શરીરમાં મજ્જાતંતુઓ અને રક્તવાહિનીઓ એકબીજાની સમાંતરે જતી હોય છે, અને બંનેનું નિર્માણ એક સાથે એક સરખી રીતે થાય છે. જોકે, દાંતના કિસ્સામાં વિકાસના અલગઅલગ દરના કારણે મજ્જાતંતુઓ અને રક્તવાહિનીઓ માટે આ લાગુ પડતું નથી.&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

===મજ્જાતંતુઓની રચના===
દાંતના વિકાસ અને ડેન્ટલ ફોલિકલ (દંત ગ્રંથિ) તરફની વૃદ્ધિ વખતે પડ તબક્કા દરમિયાન દાંતની નજીક મજ્જાતંતુ ફાઈબર (રેસા)ઓ શરૂ થાય છે. એક વખત ત્યાં પહોંચી ગયા બાદ, મજ્જાઓ દાંતની કલિકાની આસપાસ વિકસવા લાગે છે અને દાંતીનની રચનાની શરૂઆત થાય ત્યારે ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતની અંદરનો પોચો ભાગ)માં પ્રવેશે છે. મજ્જાઓ ક્યારેય દંતવલ્ક (બાહ્ય કઠણ પડ) અંગમાં વિપુલ પ્રમાણમાં ઉત્પન થતી નથી.&lt;&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

===વાહિનીઓની રચના===
રક્તવાહિનીઓ ડેન્ટલ ફોલિકલમાં રચાય છે અને પડ તબક્કામાં ડેન્ટલ પેપિલેમાં પ્રવેશે છે.&lt;ref name=&quot;OH1&quot;&gt;&lt;/ref&gt; રક્તવાહિનીઓનું જૂથ ડેન્ટલ પેપિલેના પ્રવેશ ભાગ પર રચાય છે. મોટી સંખ્યામાં રક્તવાહિનીઓ ક્રાઉન તબક્કાની શરૂઆતમાં મહત્તમ પ્રમાણમાં પહોંચે છે, અને ડેન્ટલ પેપિલે અંતે દાંતના ગરભમાં રચાય છે. આખા જીવનકાળ દરમિયાન, દાંતમાં ગરભની પેશીઓ ઘટે છે, જેનો અર્થ એવો થાય છે કે ઉંમર વધતા દાંતમાં લોહીનો પૂરવઠો ઓછો થતો જાય છે.&lt;ref name=&quot;Ross, Kaye p. 452&quot;&gt;&lt;/ref&gt; દંતવલ્ક અંગ ઉપકલા મૂળમાંથી તૈયાર થતું હોવાથી રક્તવાહિનીઓ વગરનું હોય છે, અને દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ) અને દાંતીનની ખનિજીકૃત પેશીઓને લોહીમાંથી પોષણ મળતું નથી.

==દાંત ફૂટી નીકળવા==
{{Main|Tooth eruption}}

દાંત જ્યારે મોંમાં પ્રવેશે છે અને દેખાવા લાગે છે જ્યારે દાંત ફૂટી નીકળવાની પ્રક્રિયા જોવા મળે છે. દાંત ફૂટી નીકળવાની પ્રક્રિયા ઘણી જટીલ હોવાનું સંશોધકોએ સ્વીકારવા છતા, દાંત ફૂટી નીકળવાની કાર્યપદ્ધતિની ઓળખ પર એક નાની સમજૂતી જોવા મળે છે.&lt;ref&gt;રિઓલો એન્ડ અવેરી, ''એસેન્શિયલ્સ ફોર ઓર્થોડોન્ટિક પ્રેક્ટિસ'' , પાનુ. 142.&lt;/ref&gt; કેટલાક લોકો સામાન્યપણે એવી પદ્ધતિને અનુસરે છે જે ઘણા લાંબા સમયથી ખોટી સાબિત થઈ છે જેમાં અહીં દર્શાવેલી પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છેઃ (1) દાંતના મૂળની વૃદ્ધિ થતા દાંતને મોંમાં ઉપરની બાજુએ ધક્કો લાગે છે, (2) દાંતની આસપાસના હાડકાનો વિકાસ થવાથી દાંતને ઉપરની બાજુએ ધક્કો લાગે છે, (3) વાહિનીઓના દબાણના કારણે દાંતને ઉપરની બાજુએ ધક્કો લાગે છે, (4) દાંતને કુશનોઈડ હેમકોક (ઝોળી જેવા ઉપસેલા ભાગ)થી ઉપરની બાજુએ ધક્કો લાગે છે.&lt;ref&gt;હેર્રિસ, ''ક્રેનિઓફેસિયલ ગ્રોથ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ'' , પાના નંબર. 1–3.&lt;/ref&gt; કુશનોઈડ હેમકોક પદ્ધતિ સૌ પ્રથમ વખત હેરી સીશેર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી હતી જે 1930થી 1950ના સમયગાળામાં વ્યાપક રીતે શીખવાતી હતી. આ પદ્ધતિમાં માનવામાં આવતુ હતુ કે દાંતની નીચેના અસ્થિબંધન, જે સીશેરે હિસ્ટોલોજીક સ્લાઈડ પર માઈક્રોસ્કોપ હેઠળ જોયું હતું, તે દાંત ફૂટી નીકળવા માટે જવાબદાર છે. બાદમાં, સીશેરે જે “અસ્થિબંધન” જોયુ હતુ તેને માત્ર સ્લાઈડ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા વખતે કૃત્રિમ રીતે તૈયાર થયું હોવાનું માનવામાં આવતું હતું.&lt;ref&gt;હેર્રિસ, ''ક્રેનિઓફેસિયલ ગ્રોથ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ'' , પાનુ. 3.&lt;/ref&gt;

હાલમાં સૌથી વ્યાપક રીતે અપનાવાયેલી પદ્ધતિ એ છે કે જ્યારે કેટલાક બળ કે જે સંભવતઃ દાંત ફૂટવાની પ્રક્રિયામાં સમાયેલા હોય, ત્યારે પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનો સમગ્ર પ્રક્રિયાને મુખ્ય બળ પુરુ પાડે છે. કેટલાક સિદ્ધાંતવાદીઓ એવી ધારણા કરે છે કે પિરિઓડોન્ટલ અસ્થિબંધનો તેમના કોલેજન તંતુઓના સંકોચન અને સામસામે જોડાણ તેમજ તેમના ફાઈબરોબ્લાસ્ટ્સના સંકોચન દ્વારા દાંત ફૂટવાની ઘટનાને પ્રોત્સાહન આપે છે.&lt;ref&gt;હેર્રિસ, ''ક્રેનિઓફેસિયલ ગ્રોથ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ'' , પાનુ. 5.&lt;/ref&gt;

અલગ અલગ લોકોમાં દાંત ફૂટવાની ઘટના અલગ અલગ રીતે જોવા મળતી હોવા છતા, દાંત ફૂટવાની એક સામાન્ય સમયરેખા તૈયાર કરવામાં આવી છે. લાક્ષણિક રીતે, માણસમાં 20 પ્રારંભિક (બાળ) દાંત અને 32 કાયમી દાંત હોય છે.&lt;ref&gt;ધ અમેરિકન ડેન્ટલ એસોસિએશન, ''ટૂથ એરપ્શન ચાર્ટ્સ''  [http://www.ada.org/public/topics/tooth_eruption.asp અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831054855/http://www.ada.org/public/topics/tooth_eruption.asp |date=2009-08-31 }} ઉપલબ્ધ.&lt;/ref&gt; દાંત ફૂટવાના ત્રણ તબક્કા હોય છે. પ્રથમ તબક્કો ટુંકા ગાળા માટે દંત રચનાનો તબક્કો છે જે, માત્ર પ્રારંભિક દાંત દેખાતા હોય ત્યારે જોવા મળે છે. મોંમાં એક વખત કાયમી દાંત આવી જાય એટલે, દાંત મિશ્રિત (અથવા સંક્રમિત) દંત રચનામાં જોવા મળે છે. જ્યારે છેલ્લો પ્રારંભિક દાંત પડી જાય – આ પ્રક્રિયા એક્સફોલિએશન તરીકે ઓળખાય છે – એટલે દાંત કાયમી રચનામાં આવી જાય છે.

પ્રારંભિક દંત રચનાની શરૂઆત નીચલા જડબામાં રાક્ષસી દાંત આવે ત્યારથી થાય છે, સામાન્યપણે આઠમા મહિને, અને છેલ્લે પ્રથમ કાયમી દાઢ આવે ત્યાં સુધી રહે છે, સામાન્યપણે છ વર્ષ સુધી.&lt;ref&gt;{{Cite book|first1=Major M. |last1=Ash |first2=Stanley J. |last2=Nelson |title=Wheeler's dental anatomy, physiology, and occlusion |publisher=W.B. Saunders |location=Philadelphia |year=2003 |pages=38 and 41 |isbn=978-0-7216-9382-8}}&lt;/ref&gt; પ્રારંભિક દાંત લાક્ષણિક રીતે નીચે દર્શાવેલા ક્રમાનુસર ફૂટે છેઃ (1) મધ્ય રાક્ષસી દાંત, (2) છેડાના રાક્ષસી દાંત, (3) પહેલી દાઢ, (4) તીક્ષ્ણ દાંત, અને (5) બીજી દાઢ.&lt;ref&gt;{{Cite book|first1=Major M. |last1=Ash |first2=Stanley J. |last2=Nelson |title=Wheeler's dental anatomy, physiology, and occlusion |publisher=W.B. Saunders |location=Philadelphia |year=2003 |page=38 |isbn=978-0-7216-9382-8}}&lt;/ref&gt; સામાન્ય નિયમ પ્રમાણે, જીવનના દર છ મહિને ચાર દાંત ફૂટે છે, નીચલા જડબાના દાંત ઉપલા જડબાના દાંત કરતા પહેલા ફૂટે છે, અને પુરુષો કરતા મહિલાઓમાં વહેલા દાંત ફૂટે છે.&lt;ref&gt;વેબમ્ડ, ''ડેન્ટલ હેલ્થઃ યોર ચાઈલ્ડ્સ ટીથ''  [http://www.webmd.com/content/article/66/79639.htm?z=4208_00000_9003_to_02 અહીં] ઉપલબ્ધ.&lt;/ref&gt; પ્રારંભિક દંત રચના દરમિયાન, કાયમી દાંતના દંત કલિકાઓ પ્રારંભિક દાંતની નીચે તાળવા અથવા જીભની નજીકમાં વિકાસ પામે છે.

મિશ્રિત દંત રચના મોંમાં પહેલી કાયમી દાઢ આવતા શરૂ થઈ જાય છે, સામાન્યપણે છઠ્ઠા વર્ષે, અને છેલ્લો પ્રારંભિક દાંત પડી જાય ત્યાં સુધી ચાલુ રહે છે, સામાન્યપણે અગિયારથી બાર વર્ષ.&lt;ref&gt;{{Cite book|first1=Major M. |last1=Ash |first2=Stanley J. |last2=Nelson |title=Wheeler's dental anatomy, physiology, and occlusion |publisher=W.B. Saunders |location=Philadelphia |year=2003 |page=41 |isbn=978-0-7216-9382-8}}&lt;/ref&gt; ઉપલા જડબામાં કાયમી દાંત નીચલા જડબામાં ફૂટતા કાયમી દાંત કરતા અલગ ક્રમમાં ફૂટે છે. ઉપલા જડબામાં આ ક્રમ પ્રમાણે દાંત ફૂટે છેઃ (1) પ્રથમ દાઢ, (2) મધ્ય રાક્ષસી દાંત, (3) છેડાના રાક્ષસી દાંત, (4) પહેલી નાની દાઢ, (5) બીજી નાની દાઢ, (6) તીક્ષ્ણ દાંત, (7)  બીજી દાઢ, અને (8) ત્રીજી દાઢ. નીચેના જડબામાં આ ક્રમ પ્રમાણે દાંત ફૂટે છેઃ (1) પહેલી દાઢ, (2) મધ્ય રાક્ષસી દાંત, (3) છેડાના રાક્ષસી દાંત,  (4) તીક્ષ્ણ દાંત, (5) પહેલી નાની દાઢ, (6) બીજી નાની દાઢ, (7) બીજી દાઢ, અને (8) ત્રીજી દાઢ. પ્રારંભિક દંત રચનામાં નાની દાઢ ન હોવાથી, પ્રારંભિક દાઢનું સ્થાન કાયમી નાની દાઢ લે છે.&lt;ref&gt;માસિક માઈક્રોસ્કોપી નિરીક્ષણ, ''એક્સપ્લોરેશન ઓફ ધ મન્થ: જાન્યુઆરી 1998 '' .&lt;/ref&gt; જો કોઈ કાયમી દાંત ફૂટવા માટે તૈયાર હોય તે પહેલા જ તે સ્થાનેથી પ્રારંભિક દાંત પડી જાય, તો કેટલાક પોસ્ટિરિઅર દાંત અગાઉથી આવે છે જે મોંમાં જગ્યા ઘટી જવાનું કારણ બને છે.&lt;ref&gt;હેલ્થ હવાઈ, ''પ્રાઈમરી ટીથ: ઈમ્પોર્ટન્સ એન્ડ કેર ''  [http://www.healthhawaii.org/dental/primary.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206193428/http://www.healthhawaii.org/ |date=2007-02-06 }} ઉપલબ્ધ.&lt;/ref&gt; તેના કારણે દાંતની હરોળમાં ભીડ થઈ શકે છે અને/અથવા કાયમી દાંત ફૂટે ત્યારે તે ખોટા સ્થાને પણ આવી શકે છે, જેને સામાન્યપણે મેલોક્લુઝન (જડબાબ ભેગા હોય ત્યારે દાંતની અચોક્કસ ગોઠવણી) કહેવાય છે. આવા કિસ્સામાં વ્યક્તિએ પોતાના દાંત સીધી હરોળમાં કરવા માટે સંભવતઃ ઓર્થોટોન્ટિક્સ  કરાવવું પડે છે.

જ્યારે છેલ્લો પ્રારંભિક દાંત પડી જાય ત્યારે કાયમી દંત રચનાની શરૂઆત થાય છે, સામાન્યપણે 11થી 12 વર્ષે, અને તે વ્યક્તિ જીવે ત્યાં સુધી અથવા બધા જ દાંત પડી જાય (ઈડેન્ટુલિઝમ) ત્યાં સુધી ચાલુ રહે છે. આ તબક્કામાં, સડો, દુઃખાવો કે દાંતો ભીંસાવાથી ત્રીજી દાઢો (“ડહાપણની દાઢ” તરીકે પણ ઓળખાય છે) અવારનવાર ફૂટી નીકળે છે. દાંત પડી જવાનું મુખ્ય કારણ સડો અને દાંત પિરિઓડોન્ટલ બીમારી હોય છે.&lt;ref&gt;અમેરિકન એકેડેમી ઓફ પિરિઓડોન્ટોલોજી, ''ઓરલ હેલ્થ ઈન્ફોર્મેશન ફોર ધ પબ્લિક ''   [http://www.perio.org/consumer/media/media-faq.htm અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209195310/http://www.perio.org/consumer/media/media-faq.htm |date=2006-12-09 }}  ઉપલબ્ધ.&lt;/ref&gt;

&lt;center&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;padding:3px;text-align:center&quot; border=&quot;BORDER&quot;
|+'''પ્રારંભિક અને કાયમી દાંત ફૂટવાનો સમય&lt;ref&gt;{{Cite book|first1=Major M. |last1=Ash |first2=Stanley J. |last2=Nelson |title=Wheeler's dental anatomy, physiology, and occlusion |publisher=W.B. Saunders |location=Philadelphia |year=2003 |page=53 |isbn=978-0-7216-9382-8}}&lt;/ref&gt;'''
!
! colspan=8 style=&quot;background:#ffdead;padding:3px&quot; | પ્રારંભિક દાંત
|-
!દાંત
!style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | મધ્ય&lt;br&gt;રાક્ષસી દાંત
!style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | છેડાના&lt;br&gt;રાક્ષસી દાંત
!style=&quot;width:5em;&quot; colspan=1| તીક્ષ્ણ દાંત
!style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | પહેલી&lt;br&gt;નાની દાઢ
!style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | બીજી&lt;br&gt;નાની દાઢ
!style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | પહેલી&lt;br&gt;દાઢ
!style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | બીજી&lt;br&gt;દાઢ
!style=&quot;width:5em&quot; colspan=1 | ત્રીજી&lt;br&gt;દાઢ
|-
| style=&quot;padding:3px&quot; | ઉપલા જડબાના દાંત
| 10&amp;nbsp;મહિના
| 11&amp;nbsp;મહિના
| 19&amp;nbsp;મહિના
| -
| -
| 16&amp;nbsp;મહિના
| 29&amp;nbsp;મહિના
| -
|-
| style=&quot;padding:3px&quot; | નીચલા જડબાના દાંત
| 8&amp;nbsp;મહિના
| 13&amp;nbsp;મહિના
| 20&amp;nbsp;મહિના
| -
| -
| 16&amp;nbsp;મહિના
| 27&amp;nbsp;મહિના
| -
|-
!
! colspan=8 style=&quot;background:#ffdead;padding:3px&quot; | કાયમી દાંત
|-
!દાંત
! colspan=1 | મધ્ય&lt;br&gt;રાક્ષસી દાંત
! colspan=1 | છેડાના&lt;br&gt;રાક્ષસી દાંત
! colspan=1 | તીક્ષ્ણ દાંત
! colspan=1 | પહેલી&lt;br&gt;નાની દાઢ
! colspan=1 | બીજી&lt;br&gt;નાની દાઢ
! colspan=1 | પહેલી&lt;br&gt;દાઢ
! colspan=1 | બીજી&lt;br&gt;દાઢ
! colspan=1 | ત્રીજી&lt;br&gt;દાઢ
|-
| style=&quot;padding:3px&quot; | ઉપલા જડબાના દાંત
| 7-8&amp;nbsp;વર્ષ
| 8–9&amp;nbsp;વર્ષ
| 11–12&amp;nbsp;વર્ષ
| 10–11&amp;nbsp;વર્ષ
| 10–12&amp;nbsp;વર્ષ
| 6–7&amp;nbsp;વર્ષ
| 12–13&amp;nbsp;વર્ષ
| 17–21&amp;nbsp;વર્ષ
|-
| style=&quot;padding:3px&quot; | નીચલા જડબાના દાંત
| 6–7&amp;nbsp;વર્ષ
| 7-8&amp;nbsp;વર્ષ
| 9–10&amp;nbsp;વર્ષ
| 10–12&amp;nbsp;વર્ષ
| 11–12&amp;nbsp;વર્ષ
| 6–7&amp;nbsp;વર્ષ
| 11–13&amp;nbsp; વર્ષ
| 17–21&amp;nbsp;વર્ષ
|}
&lt;/div&gt;&lt;/center&gt;

દંતવલ્ક ઉત્પન થયા બાદ તુરંત એક ચોક્કસ પ્રકારની ફિલ્મથી ઢંકાઈ જાય છેઃ નાસ્મીથની મેમ્બ્રેન અથવા ‘દંતવલ્ક ક્યુટીકલ’, મૂળાંકરના અંગનું માળખુ જે કેરાટિનનું બનેલું હોય છે જે દંતવલ્ક અંગની વૃદ્ધિ કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Armstrong WG |title=Origin and nature of the acquired pellicle |journal=Proceedings of the Royal Society of Medicine |volume=61 |issue=9 |pages=923–30 |year=1968 |month=September |pmid=5679017 |pmc=1902619}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Darling AI |title=The Distribution of the Enamel Cuticle and Its Significance |journal=Proceedings of the Royal Society of Medicine |volume=36 |issue=9 |pages=499–502 |year=1943 |month=July |pmid=19992694 |pmc=1998608}}&lt;/ref&gt;

==પોષણ અને દાંતનો વિકાસ==
માણસની વૃદ્ધિ અને વિકાસમાં અન્ય પરિબળોની જેમ દાંતના વિકાસ પર પણ પોષણની અસર પડે છે. સ્વસ્થ દાંત માટે જરૂરી પોષક તત્વોમાં કેલ્શિયમ, [[ફોસ્ફરસ]], અને વિટામીન એ, સી તેમજ ડીનો સમાવેશ થાય છે. હાઈડ્રોક્સયાપેટાઈટના સ્ફટીકની યોગ્ય રચના માટે કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસ જરૂરી છે, અને લોહીમાં તેનું સ્તર વિટામિન ડી દ્વારા જાળવી શકાય છે.કેરાટિનના નિર્માણ માટે વિટામિન એ જરૂરી છે, જ્યારે કોલેજન માટે વિટામિન સી જરૂરી છે. ફ્લોરાઈડ વિકસી રહેલા દાંતના હાઈડ્રોક્સયાપેટાઈટ સ્ફટીકો સાથે સંકળાયેલું છે અને તે બિનખનિજીકરણ કે સડો થવા સામે તેને વધુ પ્રતિરોધક બનાવે છે.&lt;ref name=&quot;Ross, Kaye p. 453&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

આ પોષક તત્વોની ઊણપથી દાંતના વિકાસ પર મોટી સંખ્યામાં અસરો પડે છે.&lt;ref&gt;ધ અમેરિકન ડેન્ટલ હાઈજીન એસોસિએશન, ''ટેબલ II. ઈફેક્ટ્સ ઓફ ન્યૂટ્રીઅન્ટ ડેફિસિઅન્સીસ ઓન ટૂથ ડેવલપમેન્ટ''  [http://www.adha.org/CE_courses/course7/table2.htm અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130106225126/http://www.adha.org/CE_courses/course7/table2.htm |date=2013-01-06 }} ઉપલબ્ધ.&lt;/ref&gt; કેલ્શિયમ, ફોસ્ફરસ અને વિટામિન ડીની ઊણપ હોય તેવી સ્થિતિમાં દાંતનો કઠણ ભાગ સંભવતઃ ઓછા ખનિજતત્વો વાળો હોય છે. વિટામિન એની ઊણપ દંતવલ્ક (બાહ્ય પડ)ની રચનાના પ્રમાણમાં ઘટાડો કરે છે. ફ્લોરાઈડની ઊણપથી દાંત જ્યારે એસિડિક વાતાવરણમાં ખુલ્લા હોય ત્યારે બિનખનિજીકરણ થાય છે, અને પુનઃખનિજીકરણમાં પણ મોડુ થાય છે. વધુમાં, જો ફ્લોરાઈડનું પ્રમાણ વધારે પડતુ હોય તો દાંતનો જ્યારે વિકાસ થઈ રહ્યો હોય ત્યારે ફ્લોરોસિસની સ્થિતિ ઉભી થઈ શકે છે.

==અસાધારણતાઓ==
દાંતના વિકાસ સાથે સંખ્યાબંધ અસાધારણતાઓ સંકળાયેલી છે.

એનોડોન્ટિયાએ સંપૂર્ણપણે દાંતના વિકાસનો અભાવ છે, અને હાઈપોડોન્ટિયા અમુક દાંતના વિકાસનો અભાવ છે. એનોડોન્ટિયા જવલ્લે જ જોવા મળે છે, જે મોટાભાગે હાઈપોહાઈડ્રોટિક એક્ટોડેર્મલ ડિસ્પ્લેસિયાની સ્થિતિમાં જોવા મળે છે, જ્યારે હાઈપોડોન્ટિયા ઘણી સામાન્યપણે જોવા મળતી વિકાસની અસાધારણતાઓ પૈકીની એક છે, જે 3.5–8.0% વસ્તીને અસર કરે છે (ત્રીજી દાઢના સમાવેશ સિવાય). ત્રીજી દાઢની ગેરહાજરી ઘણી સામાન્ય બાબતે છે, જે 20–23% વસ્તીમાં જોવા મળે છે જ્યારે તેના પછી બીજી નાની દાઢ અને છેડાના રાક્ષસી દાંતનો ક્રમ આવે છે. હાઈપોડોન્ટિયા મોટાભાગે દાંતના પડની ગેરહાજરી સાથે સંકળાયેલું છે, જે પરિસ્થિતિકીય બળો સામે નિર્બળ હોય છે, જેમ કે ચેપ અને કિમોથેરાપી સારવાર, અને ઘણા સિન્ડ્રોમ જેમકે ડાઉન સિન્ડ્રોમ અને ક્રોઉઝોન સિન્ડ્રોમ સાથે પણ તે સંકળાયેલા હોય છે.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Orthodontics and Paediatric Dentistry |last=Millett |first=Declan T. |coauthors=Richard Welbury |year=2000 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=0443062870 }}&lt;/ref&gt;

હાઈપરડોન્ટિયા બહારના દાંતનો વિકાસ છે. તે 1–3% કોકેશિયનો અને અવારનવાર એશિયનોમાં પણ જોવા મળે છે.&lt;ref&gt;નેવીલ, ડેમ, એલન, અને બોક્યૂઓટ, ''ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી'' , પાનુ. 70.&lt;/ref&gt; આ પ્રકારના કુલ કેસો પૈકી 86% કેસોમાં લોકોનાં મોંમાં એક વધારાનો દાંત જોવા મળે છે, મોટાભાગે તે ઉપલા જડબામાં જ્યાં રાક્ષસી દાંત હોય તે જગ્યાએ જોવા મળે છે.&lt;ref&gt;કેહન, ''બેઝિક ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી'' , પાનુ. 49.&lt;/ref&gt; હાઈપરડોન્ડિયાને દાંતના પડના વધુ પડતા જથ્થા સાથે સંબંધ હોવાનું માનવામાં આવે છે.

ડિલેસેરેશનએ દાંત પર જોવા મળતો એક અસાધારણ વળાંક છે, અને વિકાસપામી રહેલા દાંતની કલિકા તરફ જઈ રહેલા ટ્રોમા સાથે સંકળાયેલા હોય છે. જેમ જેમ દાંત તૈયાર થાય તેમ, દબાણ પડે છે જે દાંતને મૂળ સ્થળેથી ખસેડે છે, જેના કારણે બાકીના દાંત અસાધારણ ખૂણા પર ઉગે છે. દાંતની કલિકાની બાજુમાં આવેલી ફોલ્લી અથવા ગાંઠને ડિલેસેરેશન માટે જવાબદાર બળો તરીકે ગણવામાં આવે છે, આથી પ્રારંભિક (બાળ) દાંત ટ્રોમા દ્વારા ઉપરની બાજુએ પેઢામાં ધકેલવામાં આવે છે જ્યાં તે કાયમી દાંતની દાંત કલિકાને ફેરવે છે.&lt;ref&gt;નેવીલ, ડેમ, એલન, અને બોક્યૂઓટ, ''ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી'' , પાનુ. 86.&lt;/ref&gt;

રિજનલ ઓડોન્ટોડિસ્પ્લેસિયા ભાગ્યે જ જોવા મળે છે, પરંતુ તે મોટાભાગે ઉપલા જડબા અને અંદરના દાંતમાં જોવા મળે છે. તેનું કારણ હજુ અજ્ઞાત છે; સંખ્યાબંધ કારણોની ધારણાઓ કરવામાં આવે છે, જેમાં મજ્જાતંતુઓના છેડાની કોશિકાઓમાં વિક્ષેપન, ચેપ, વિકિરણ થેરાપી, અને વાહિની પૂરવઠામાં ઘટાડા (સૌથી વ્યાપક રીતે સ્વીકારયેલું અનુમાન)નો પણ સમાવેશ થાય છે.&lt;ref&gt;નેવીલ, ડેમ, એલન, અને બોક્યૂઓટ, ''ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી'' , પાનુ. 99.&lt;/ref&gt; રિજનલ ઓડોન્ટોડિસ્પ્લેસિયા દ્વારા અસરગ્રસ્ત દાંત ક્યારેય મોંમાં ઉગતા નથી, તેની નાની ટોચ હોય છે, અને પીળા-કથ્થઈ રંગના હોય છે, તેમજ અનિયમિત આકાર હોય છે. આ પ્રકારના દાંત એક્સ-રેમાં અર્ધપારદર્શક અને “ધુંધળા” જોવા મળે છે, અને તે “ભૂતિયા દાંત”માં પરિણમે છે.&lt;ref&gt;કેહન, ''બેઝિક ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી'' , પાનુ. 58.&lt;/ref&gt;

==પરમાણ્વિક જીવવિજ્ઞાન==
માછલીઓમાં હોક્સ જીન દાંતની શરૂઆત માટેની નિયમન રચનાને વ્યક્ત કરે છે&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Fraser GJ, Hulsey CD, Bloomquist RF, Uyesugi K, Manley NR, Streelman JT |title=An ancient gene network is co-opted for teeth on old and new jaws |journal=PloS Biology |volume=7 |issue=2 |pages=e31 |year=2009 |month=February |pmid=19215146 |pmc=2637924 |doi=10.1371/journal.pbio.1000031}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Fraser GJ, Bloomquist RF, Streelman JT |title=A periodic pattern generator for dental diversity |journal=BMC Biology |volume=6 |issue= |pages=32 |year=2008 |pmid=18625062 |pmc=2496899 |doi=10.1186/1741-7007-6-32}}&lt;/ref&gt;

ઉંદરમાં ડબ્લ્યુએનટી (WNT) સંકેતો દાંતના વિકાસની પહેલ માટે જરૂરી હોય છે.&lt;ref name=&quot;pmid11044393&quot;&gt;{{Cite journal|author=Dassule HR, Lewis P, Bei M, Maas R, McMahon AP |title=Sonic hedgehog regulates growth and morphogenesis of the tooth |journal=Development |volume=127 |issue=22 |pages=4775–85 |year=2000 |month=November |pmid=11044393 |url=http://dev.biologists.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=11044393}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Järvinen E, Salazar-Ciudad I, Birchmeier W, Taketo MM, Jernvall J, Thesleff I |title=Continuous tooth generation in mouse is induced by activated epithelial Wnt/beta-catenin signaling |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=103 |issue=49 |pages=18627–32 |year=2006 |month=December |pmid=17121988 |pmc=1693713 |doi=10.1073/pnas.0607289103}}&lt;/ref&gt;

દાંત જર્મ&lt;ref&gt;{{Cite journal |unused_data=pmid: 8250280 |author=Christensen L R, Møllgård K, Kjær I, Janas M S. |title=Immunocytochemical demonstration of nerve growth factor receptor (NGF.-R) in developing human fetal teeth. |journal=Anat Embryol |volume=188 |issue=3 |pages=247–55 |year=1993 |pmid=: 8250280 |doi=10.1007/BF00188216 |url=http://www.springerlink.com/content/um52t22r725k0v07/ }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;ના ખૂબ જ પ્રારંભિક તબક્કામાં દાંતના ઉપરના પડના એક્ટો-મેસેન્શમલ કોશિકાને ઘટ્ટ બનાવવા એનજીએફ-આર (NGF-R) હોય છે અને દાંતના મોર્ફોજેનેટિક (આકારજનનશાસ્ત્ર) અને સાઈટોડિફરેન્સીએશન(કોશિકાભેદ) દરમિયાન બહુલક્ષી ભૂમિકા ભજવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite journal |unused_data=pmid: 1320577 |author=Mitsiadis TA, Dicou E, Joffre A, Magloire H. |title=Immunohistochemical localization of nerve growth factor (NGF) and NGF receptor (NGF-R) in the developing first molar tooth of the rat. |journal=Differentiation |volume=49 |issue=1 |pages=47–61 |year=1992 |pmid=: 1320577 |doi=10.1007/BF00495427|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1320577}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |unused_data=ISSN:0368-6833 |author=Mitsiadis TA, Dicou E, Joffre A, Magloire H. |title=NGF Signals Supporting the Tooth Development are Mediated through p75. (Japanese) |journal=Journal of the Kyushu Dental Society |volume=55 |issue=6 |pages=347–355 |year=2001 |doi=10.2504/kds.55.347 |url=http://sciencelinks.jp/j-east/article/200207/000020020702A0095496.php |access-date=2011-02-14 |archive-date=2012-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229033531/http://sciencelinks.jp/j-east/article/200207/000020020702A0095496.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |unused_data=ISSN:0368-6833 |author=Amano O, Bringas P, Takahashi I, Takahashi K, Yamane A, Chai Y, Nuckolls GH, Shum L, Slavkin HC. |title=Nerve growth factor (NGF) supports tooth morphogenesis in mouse first branchial arch explants |journal=Dev Dyn |volume=216 |issue=3 |pages=299–310 |year=1999 |pmid=10590481 |doi=10.1002/(SICI)1097-0177(199911) |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/66501488/abstract?CRETRY=1&amp;SRETRY=0 |doi_brokendate=2010-07-26 |access-date=2011-02-14 |archive-date=2020-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427185709/http://www3.interscience.wiley.com/journal/66501488/abstract?CRETRY=1&amp;SRETRY=0 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; પેરિફરલ ટ્રાઈજેમનીલ મજ્જાતંતુની ગેરહાજરી અને દાંતના અભાવ વચ્ચે સંબંધ હોય છે (જુઓ હાઈપોડોન્ટિયા).

દાંતના તમામ તબક્કા(કલિકાનું ઉગવું, પડ, ઘંટાકાર, આગળનો ભાગ), વિકાસ અને આકાર જનનશાસ્ત્ર (મોર્ફોજેનેસિસ)નું નિયમન પ્રોટીન દ્વારા થાય છેઃ સોનિક હેજ્હોગ.&lt;ref name=&quot;pmid11044393&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Cobourne MT, Hardcastle Z, Sharpe PT |title=Sonic hedgehog regulates epithelial proliferation and cell survival in the developing tooth germ |journal=Journal of Dental Research |volume=80 |issue=11 |pages=1974–9 |year=2001 |month=November |pmid=11759005 |doi=10.1177/00220345010800110501}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nakatomi M, Morita I, Eto K, Ota MS 2006 427–31&quot;&gt;{{Cite journal|author=Nakatomi M, Morita I, Eto K, Ota MS |title=Sonic hedgehog signaling is important in tooth root development |journal=Journal of Dental Research |volume=85 |issue=5 |pages=427–31 |year=2006 |month=May |pmid=16632755 |doi=10.1177/154405910608500506}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://bite-it.helsinki.fi/SHH.HTM|title = Expression of Sonic hedgehog in mouse tooth|publisher = Gene expression in tooth by Pekka Nieminen|access-date = 2009-10-17|archive-date = 2011-07-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20110718010023/http://bite-it.helsinki.fi/SHH.HTM|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

દાંતના વિકાસ દરમિયાન કેરાટિનાઈઝેશન(શ્રૃંગીકરણ) અને એમેલોજેનેસિસ વચ્ચે જોરદાર સમાનતાં હોય છે.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1177/00220345670460032401 |author=Toto PD, O'Malley JJ, Grandel ER |title=Similarities of keratinization and amelogenesis |journal=Journal of Dental Research |volume=46 |issue=3 |pages=602–7 |year=1967 |pmid=4165207 |url=http://jdr.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=4165207 }}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1177/00220345750540020301 |author=Gustafson G, Sundström B |title=Enamel: morphological considerations |journal=Journal of Dental Research |volume=54 Spec No B |issue=2 suppl |pages=B114–20 |year=1975 |month=June |pmid=1094042 |url=http://jdr.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=1094042 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
દાંતના જર્મ(અર્ધ કે અવિકસિત ભાગ)ના ઉપરની કોશિકામાં કેરાટિન (પડનું અંગ) પણ હોય છે&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Domingues MG, Jaeger MM, Araújo VC, Araújo NS |title=Expression of cytokeratins in human enamel organ |journal=European Journal of Oral Sciences |volume=108 |issue=1 |pages=43–7 |year=2000 |month=February |pmid=10706476 |url=http://www3.interscience.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&amp;sid=nlm:pubmed&amp;issn=0909-8836&amp;date=2000&amp;volume=108&amp;issue=1&amp;spage=43 |doi=10.1034/j.1600-0722.2000.00717.x }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; તેમજ દાંત પર કેરાટિનનું પાતળું પડ હોવાનું તાજેતરમાં જ બહાર આવ્યું છે (નાસ્મીથની મેમ્બ્રેન (અંતરત્વચા) અથવા પડ ત્વચા).&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1177/00220345340140040301 |first1=Theodor |last1=Rosebury |year=1934 |title=Presence of Iron in Enamel Keratin |journal=Journal of Dental Research |volume=14 |pages=269–72 |url=http://jdr.sagepub.com/cgi/reprint/14/4/269 |access-date=2011-02-14 |archive-date=2020-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427185652/https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/00220345340140040301 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

પડ ત્વચા ગ્રંથિ, ટૂથ મોર્ફોજેનેસિસ અને ઓડોન્ટોબ્લાસ્ટ ભિન્નતામાં સાંકેતિક કેન્દ્ર તરીકે હોય છે.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Vaahtokari A, Aberg T, Jernvall J, Keränen S, Thesleff I |title=The enamel knot as a signaling center in the developing mouse tooth |journal=Mechanisms of Development |volume=54 |issue=1 |pages=39–43 |year=1996 |month=January |pmid=8808404 |doi=10.1016/0925-4773(95)00459-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Tucker AS, Headon DJ, Schneider P, ''et al.'' |title=Edar/Eda interactions regulate enamel knot formation in tooth morphogenesis |journal=Development |volume=127 |issue=21 |pages=4691–700 |year=2000 |month=November |pmid=11023871 |url=https://journals.biologists.com/dev/cgi/pmidlookup }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Thesleff I, Keränen S, Jernvall J |title=Enamel knots as signaling centers linking tooth morphogenesis and odontoblast differentiation |journal=Advances in Dental Research |volume=15 |issue= |pages=14–8 |year=2001 |month=August |pmid=12640732 |doi=10.1177/08959374010150010401}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Lesot H, Lisi S, Peterkova R, Peterka M, Mitolo V, Ruch JV |title=Epigenetic signals during odontoblast differentiation |journal=Advances in Dental Research |volume=15 |issue= |pages=8–13 |year=2001 |month=August |pmid=12640731 |doi=10.1177/08959374010150012001}}&lt;/ref&gt;

વિવિધ ફેનોટાઈપિક ઉમેરા દાંતના કદનું નિયમન કરે છે.&lt;ref name=&quot;Townsend G, Richards L, Hughes T 2003 350–5&quot;&gt;{{Cite journal|author=Townsend G, Richards L, Hughes T |title=Molar intercuspal dimensions: genetic input to phenotypic variation |journal=Journal of Dental Research |volume=82 |issue=5 |pages=350–5 |year=2003 |month=May |pmid=12709500 |doi=10.1177/154405910308200505}}&lt;/ref&gt;

પ્રાગૈતિહાસિક માણસના દાંતના આકાર આધુનિક માણસના આકારથી અલગ હતા.&lt;ref name=&quot;Townsend G, Richards L, Hughes T 2003 350–5&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Keith A |title=Problems relating to the Teeth of the Earlier Forms of Prehistoric Man |journal=Proceedings of the Royal Society of Medicine |volume=6 |issue=Odontol Sect |pages=103–124 |year=1913 |pmid=19977113 |pmc=2005996}}&lt;/ref&gt;

કેટલાંક ડેર્મોઈડ ટેરાટોમા (ખાસ કરીને બીજકોશ, ફેફસાં, સ્વાદુપિંડ અને પરીક્ષણો) દાંતનો સંપૂર્ણ વિકાસ કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web| url = http://home.earthlink.net/~radiologist/tf/040802.htm | title = Ovarian teratoma (dermoid) with teeth | access-date = 2009-11-07 | publisher =  Doctor T's BrokenDown Palace}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Lee R |title=On the Nature of Ovarian Cysts which contain Teeth, Hair, and Fatty Matter. |journal=Medico-Chirurgical Transactions |volume=43 |issue=2|pages=93–114 |year=1860 |pmc=2147752}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Eccles WM, Hopewell-Smith A |title='Dermoid Teeth,' or Teeth developed in Teratomata |journal=Proceedings of the Royal Society of Medicine |volume=5 |issue=Odontol Sect |pages=123–139 |year=1912 |pmid=19976169 |pmc=2005364}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Smith CJ |title=A teratoma of the lung containing teeth |journal=Annals of the Royal College of Surgeons of England |volume=41 |issue=5 |pages=413–22 |year=1967 |month=November |pmid=6061946 |pmc=2312017}}&lt;/ref&gt;

દાંત ફૂંટી નીકળવા માટે પેરાથીરોઇડ હાર્મોન જરૂરી છે.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Philbrick WM, Dreyer BE, Nakchbandi IA, Karaplis AC |title=Parathyroid hormone-related protein is required for tooth eruption |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=95 |issue=20 |pages=11846–51 |year=1998 |month=September |pmid=9751753 |pmc=21728 |doi=10.1073/pnas.95.20.11846}}&lt;/ref&gt;

==પ્રાણીઓમાં દાંતનો વિકાસ==
સરળતમ દાંત સાથે વંશસૂત્રના પ્રાણી સંભવતઃ કીડા વર્ગના એન્સાઈલોસ્ટોમા (એન્સાઈટોસ્ટોમા ડ્યૂડેનલ, નેકટર અમેરિકન્સ) છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.nematode.net/Species.Summaries/Ancylostoma.duodenale/index.php|title = Ancylostoma duodenale|publisher = Nematode.net Genome Sequencing Center|access-date = 2009-10-27|archive-date = 2008-05-16|archive-url = https://web.archive.org/web/20080516010133/http://www.nematode.net/Species.Summaries/Ancylostoma.duodenale/index.php|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;

દાંતએ એટાવિક માળખું છે અને તેનો વિકાસ ઘણા પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓમાં સમાન હોય છે.&lt;ref name=&quot;Nakatomi M, Morita I, Eto K, Ota MS 2006 427–31&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=James WW, Wellings AW |title=The Dental Epithelium and its Significance in Tooth Development |journal=Proceedings of the Royal Society of Medicine |volume=37 |issue=1 |pages=1–6.12 |year=1943 |month=November |pmid=19992735 |pmc=2180846}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Koussoulakou DS, Margaritis LH, Koussoulakos SL |title=A curriculum vitae of teeth: evolution, generation, regeneration |journal=International Journal of Biological Sciences |volume=5 |issue=3 |pages=226–43 |year=2009 |pmid=19266065 |pmc=2651620 |url=http://www.biolsci.org/v05p0226.htm |access-date=2011-02-14 |archive-date=2012-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305072444/http://www.biolsci.org/v05p0226.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Salazar-Ciudad I, Jernvall J |title=A gene network model accounting for development and evolution of mammalian teeth |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=99 |issue=12 |pages=8116–20 |year=2002 |month=June |pmid=12048258 |pmc=123030 |doi=10.1073/pnas.132069499}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Gregory W.K. |title=The Origin and Evolution of the Human Dentition : A Palaeontological Review. Part I. |journal=J Dent Res |volume=2 |issue=1 |pages=89–183 |year=1920 |doi=10.1177/00220345200020011101 |url=http://jdr.sagepub.com/content/2/1/89.citation }}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Gregory W.K.|title=The Origin and Evolution of the Human Dentition : A Palaeontological Review. Part II.|journal=J Dent Res|volume=3|issue=1|pages=87–228|year=1921|doi=10.1177/00220345210030011101|url=http://jdr.sagepub.com/content/3/1/87.citation}}{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

માછલીઓ અનેક વિશેષ હાડકાઓનું બંધારણ ધરાવતી હોય છે,&lt;ref&gt;{{Cite web | url = http://www.ezo.wur.nl/UK/MSc+projects/Skeletal+tissue+differentiation+in+fish/ | title = Skeletal tissue differentiation in fish | access-date = 2009-10-24 | publisher = Wageninger University | author = Sander Kranenbarg | archive-date = 2012-03-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120306080953/http://www.ezo.wur.nl/UK/MSc+projects/Skeletal+tissue+differentiation+in+fish/ | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; તે દાંત સાથે (આર્કોસેર્ગસ પ્રોબેટોસેફ્લસ ઓર્ડર પર્સિફોર્મ્સ, ફેમિલી સ્પેરિડે) અને દાંત વગર (કેરિસ્ટિડેઈ ઓર્ડર પર્સિફોર્મ્સ, ફેમિલી કેરિસ્ટિડેઈ, નાની વયમાં નિશાન સ્વરૂપમાં દાંતની હાજરી) સાથેનું શરીર માળખું ધરાવે છે.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://books.google.com/?id=SAYAAAAAQAAJ |title=The principal forms of the skeleton and the teeth as the basis for a system of natural history and comparativa anatomy |publisher=Houlston and Wright |year=1859 |first=Richard |last=Owen |access-date=24 October 2009}}{{Page needed|date=September 2010}}&lt;/ref&gt;

મોટાભાગના પ્રાણીઓથી અલગ, એક નાટ્યાત્મક અલગ વ્યવસ્થાતંત્ર મારફતે શાર્ક જીવનભર નવા દાંત ઉત્પન્ન કરવાનું ચાલુ જ રાખે છે.&lt;ref&gt;ડેવ એબ્બોટ્ટ, ''શાર્ક્સ'' ,  [http://www.ms-starship.com/sciencenew/sharks.htm અહીં] ઉપલબ્ધ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1177/00220345700490031501 |author=Boyne PJ |title=Study of the chronologic development and eruption of teeth in elasmobranchs |journal=Journal of Dental Research |volume=49 |issue=3 |pages=556–60 |year=1970 |pmid=5269110 |url=http://jdr.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=5269110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Sasagawa I |title=The fine structure of initial mineralisation during tooth development in the gummy shark, Mustelus manazo, Elasmobranchia |journal=Journal of Anatomy |volume=164 |issue= |pages=175–87 |year=1989 |month=June |pmid=2606790 |pmc=1256608}}&lt;/ref&gt; શાર્ક ખોરાક લે છે ત્યારે આસાનીથી દાંત ગુમાવે છે (પ્રાણીશાસ્ત્રીઓનાં અંદાજ અનુસાર એક શાર્ક એક વર્ષમાં 2,400 દાંત ગુમાવે છે&lt;ref&gt;જેસન બુચ્ચેઈમ, ''અ ક્વિક કોર્સ ઈન ઈકથિઓલોજી'' , [http://www.marinebiology.org/fish.htm અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824023317/http://www.marinebiology.org/fish.htm |date=2018-08-24 }} ઉપલબ્ધ.&lt;/ref&gt;), કારણ કે શાર્કના દાંતને મૂળ હોતા નથી - ત્યારબાદ તેને નવા દાંત ફૂંટવાના ચાલુ જ રહે છે શાર્કના દાંત જીભ નજીક ભીંગડા સ્વરૂપે હોય છે અને સંપૂર્ણપણે વિકાસ થાય ત્યાં સુધી હારબંધ જડબામાંથી બહાર તરફ નીકળે છે. તેનો ઉપયોગ થાય છે અને છેવટે મૂળસ્થાનેથી આ દાંત પડી જાય છે.&lt;ref&gt;માઈકલ ઈ. વિલિયમ્સ, ''જોસ: ધ અર્લી યર્સ'' , [http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324104044/http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html |date=2016-03-24 }} ઉપલબ્ધ.&lt;/ref&gt;

કેટલાંક અપવાદો સાથે, [[સાપ|સાપ]]ને પણ સામન્યપણે દાંત હોય છે (ઈંડા ખાતા આફ્રિકન સાપ).

આજે, પક્ષીઓને દાંત હોતા નથી, છતા, એવી ધારણા છે કે પ્રાગૈતિહાસિક પક્ષીઓને, જેવા કે આર્ચેઓપ્ટેરીક્સને, દાંત હતા.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Sire JY, Delgado SC, Girondot M |title=Hen's teeth with enamel cap: from dream to impossibility |journal=BMC Evolutionary Biology |volume=8 |issue= |pages=246 |year=2008 |pmid=18775069 |pmc=2542379 |doi=10.1186/1471-2148-8-246}}&lt;/ref&gt;

ટૂબૂલિડેન્ટાટા (સસ્તન પ્રાણી વર્ગ) શ્રેણીમાં પડ વગરના દાંત હોય છે, તેમાં તીક્ષ્ણ અને રાક્ષસી ભાગની ઉણપ હોય છે અને દાઢ મૂળમાંથી સતત ઉગી નીકળતી હોય છે.&lt;ref&gt;&quot;[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/resources/anatomical_images/family_pages/tubulidentata/tubulidentata.jpg/view.html Class Mammalia, Order Tubulidentata, Family Orycteropodidae, Species Orycteropus afer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023233842/http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/resources/anatomical_images/family_pages/tubulidentata/tubulidentata.jpg/view.html |date=2012-10-23 }},&quot; યુનિવર્સિટી ઓફ મિશિગન મ્યૂઝિયમ ઓફ ઝૂઓલોજી. 16 નવેમ્બર, 2009ના રોજ પાનુ પ્રાપ્ય.&lt;/ref&gt;

સામાન્યરીતે, માનવજાત સિવાયના સસ્તન પ્રાણીઓમાં દાંતનો વિકાસ માનવ દાંતના વિકાસની જેવો જ હોય છે. તેમાં રહેલી વિવિધતા આકાર વિજ્ઞાન, સંખ્યા, વિકાસ સમયની રૂપરેખા અને દાંતના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે, દાંતના વાસ્તવિક વિકાસમાં તે સામાન્ય રીતે દેખાતું નથી.

માનવજાત સિવાયના સસ્તન પ્રાણીઓમાં દાંતના દંતવલ્ક (કઠણ ભાગ)ની રચના માનવીમાં જે રીતે હોય છે તેવી જ હોય છે. ડેન્ટલ પેપિલે (દાંતની અંદરનો પોચો ભાગ) સહિત દંતવલ્ક ઓર્ગન (દાંતના ઉપરના કઠણ ભાગ) અને એમેલોબ્લાસ્ટ્સ એકસરખી કામગીરી કરે છે.&lt;ref&gt;ફ્રેન્ડસન એન્ડ સ્પર્જન, ''એનાટોમી એન્ડ ફિઝિઓલોજી ઓફ ફાર્મ એનિમલ્સ.'' , પાનુ. 305.&lt;/ref&gt; છતા પણ, મનુષ્ય અને મોટાભાગના અન્ય પ્રાણીઓમાં એમેલોબ્લાસ્ટ્સ ખતમ છે. જ્યારે વધુ દાંતના પડની રચના અસંભવિત છે. - જોકે, ઉંદરોમાં પડનું નિર્માણ ચાલુ જ રહે છે. વિવિધ સામગ્રી પરથી કરડીને ખાઈ જઈને તેઓનાં દાંતને વાળવા માટે દબાણ કરે છે.&lt;ref&gt;કેસેસી. ''વેટરિનરિ હિસ્ટોલોજી''  &quot;ડાયજેસ્ટિવ સિસ્ટમ: ઓરલ કેવિટિ&quot; સાથે [http://education.vetmed.vt.edu/Curriculum/VM8054/Labs/Lab17/Lab17.htm અહીં] ઉપલબ્ધ.&lt;/ref&gt; જો ઉંદરોને કરડતા અટકાવવામાં આવે તો, તેમનાં મોંના મૂળમાં દાંતની અંદર પંકચર (કાણું) પડે છે. વધારામાં, ઉંદરના તીક્ષ્ણ દાંત બે અડધા ભાગના બનેલા હોય છે. જે ક્રાઉન અને રૂટ એનાલોગ તરીકે ઓળખાય છે. જેમાં ઉપરનો અડધો ભાગ (લેબિઅલ હાફ) પડથી ઢંકાયેલો હોય છે અને દાંતના આગળના ભાગ (ક્રાઉન) જેવો હોય છે, જ્યારે લિંગ્વલા હાફ (જીભની અંદરનો અડધો ભાગ) મુખ્ય ઘટક દ્રવ્યથી ઢંકાયેલો હોય છે અને મૂળ જેવો હોય છે.  ઉંદરના તીક્ષ્ણ દાંતમાં રૂટ અને ક્રાઉનનો એકસાથે વિકાસ થાય છે અને જીવનભર તેનો વિકાસ ચાલુ રહે છે.

ઉંદરના દાંતના પડમાં ખનિજ દ્રવ્ય (મિનરલ)નો ફેલાવો [[વાંદરું|વાનર]], શ્વાન, ડુક્કર અને મનુષ્યથી અલગ હોય છે.&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1177/002203457905800224011 |author=Fejerskov O |title=Human dentition and experimental animals |journal=Journal of Dental Research |volume=58 |issue=Spec Issue B |pages=725–34 |year=1979 |month=March |pmid=105027 |url=http://jdr.sagepub.com/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=105027}}&lt;/ref&gt; અશ્વના દાંતમાં દંતવલ્ક (કઠણ ભાગ) અને દાંતના મુખ્ય ઘટક દ્રવ્ય પડો (દાંતીન લેયર્સ) એકબીજા સાથે વીંટળાયેલા હોય છે, જે મજબુતી વધારે છે અને દાંતના વળવાના પ્રમાણને ઘટાડે છે.&lt;ref&gt;રેન્ડલ-બોમેન્સનો એપ્રિલ 2004 &quot;ગુમેડ આઉટ: યંગ હોર્સિસ લોસ મેની ટીથ, વેટ કહે છે.&quot; જુઓ સંદર્ભ [http://vpr.tamu.edu/remarkable/sciencenews.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521204936/http://vpr.tamu.edu/remarkable/sciencenews.html |date=2008-05-21 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;એન્કાર્ટા, તેમની લિન્ક [http://encarta.msn.com/text_761561931__1/Teeth.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029215043/http://encarta.msn.com/text_761561931__1/Teeth.html |date=2009-10-29 }} ઉપલબ્ધ.&lt;/ref&gt;

&quot;સોકેટ&quot;નું સર્જન કરતાં સહાયક માળખાઓ સસ્તન પ્રાણીઓ અને ક્રોકોડીલિયા ([[મગર]] જેવા ઉભયજીવી)માં વિશેષ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.&lt;ref name=&quot;OH2&quot;&gt;&lt;/ref&gt; મોટા શાકાહારી, જલચર પ્રાણીઓમાં દાઢનો વિકાસ જડબામાંથી અલગથી થાય છે, અને નાજૂક કોશમંડળ દ્વારા અલગથી હાકડાના કવચમાં મુકાયેલ હોય છે. વારાફરતી દાંત ઉગવાની પ્રક્રિયા હાથીઓમાં પણ બને છે, જેમાં એક દાંત પડી જવાથી તેના સ્થાને નવો દાંત ઉગે છે.

==નોંધ==
{{Reflist|2}}

==સંદર્ભો==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;
*એબ્બોટ્ટ ડેવ. [http://www.ms-starship.com/sciencenew/sharks.htm &quot;શાર્ક્સ&quot;]. 2000. પાના. 7 જાન્યુઆરી 2006ના રોજ ઉપલબ્ધ.
*[http://www.perio.org/index.html ધ અમેરિકન એકેડેમી ઓફ પિરિઓડોન્ટોલોજી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051214140958/http://www.perio.org/index.html |date=2005-12-14 }}. [http://www.perio.org/consumer/media/media-faq.htm “ઓરલ હેલ્થ ઈન્ફોર્મેશન ફોર ધ પબ્લિક”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209195310/http://www.perio.org/consumer/media/media-faq.htm |date=2006-12-09 }}. 12 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો.
*[http://www.ada.org ધ અમેરિકન ડેન્ટલ એસોસિએશન]. [http://www.ada.org/public/topics/tooth_eruption.asp &quot;ટૂથ એરપ્શન ચાર્ટ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831054855/http://www.ada.org/public/topics/tooth_eruption.asp |date=2009-08-31 }}. 12 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો.
*[http://www.adha.org ધ અમેરિકન ડેન્ટલ હાઈજીન એસોસિએશન]. [http://www.adha.org/CE_courses/course7/nutritional_factors.htm &quot;ન્યૂટ્રીશનલ ફેક્ટર્સ ઈન ટૂથ ડેવલપમેન્ટ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130106224830/http://www.adha.org/CE_courses/course7/nutritional_factors.htm |date=2013-01-06 }}. 10 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો.
*[http://www.adha.org ધ અમેરિકન ડેન્ટલ હાઈજીન એસોસિએશન]. [http://www.adha.org/CE_courses/course7/table2.htm &quot;ટેબલ II. ઈફેક્ટ્સ ઓફ ન્યૂટ્રીઅન્ટ ડેફિસિઅન્સીસ ઓન ટૂથ ટેવલપમેન્ટ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130106225126/http://www.adha.org/CE_courses/course7/table2.htm |date=2013-01-06 }}. 10 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો.
*એશ, મેજર એમ. અને સ્ટેન્લી જે. નેલ્સન. ''વ્હીલર્સ ડેન્ટલ એનાટોમી, ફિઝિયોલોજી, એન્ડ ઓક્લૂઝન.''  8મી આવૃત્તિ. 2003. આઈએસબીએન (ISBN) 0-7216-9382-૨.
*બુચ્ચેઈમ, જેસન. [http://www.marinebiology.org/fish.htm &quot;અ ક્વિક કોર્સ ઈન ઈકથિઓલોજી&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824023317/http://www.marinebiology.org/fish.htm |date=2018-08-24 }}. 7 જાન્યુઆરી, 2006ના રોજ પાનુ ઉપલબ્ધ.
*કેટ, એ.આર.ટેન. ઓરલ હિસ્ટોલોજી: ડેવલપમેન્ટ, સ્ટ્રક્ચર, એન્ડ ફંકશન. 5મી આવૃત્તિ. 1998. આઇએસબીએન (ISBN) 0-8151-2952-1.
*કેસેસી, થોમસ. ''વેટરિનરિ હિસ્ટોલોજી''  પેટા હેડિંગ સાથે [http://education.vetmed.vt.edu/Curriculum/VM8054/Labs/Lab17/Lab17.htm &quot;ડાઈજેસ્ટિવ સિસ્ટમ: ઓરલ કેવિટિ&quot;]. 15 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો.
*ફ્રેન્ડસન, આર.ડી. અને ટી.એલ. સ્પર્જન, 1992. ''એનાટોમી એન્ડ ફિઝિયોલોજી ઓફ ફાર્મ એનિમલ્સ.''  5મી આવૃત્તિ. ફિલાડેલ્ફિયા, લી અને ફેબીગર. આઇએસબીએન (ISBN) 0-8121-1435-3.
*હેર્રિસ, એડવર્ડ એફ. ''ક્રેનિઓફેસિઅલ ગ્રોથ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ.''  વિભાગમાં હકદાર &quot;ટૂથ એરપ્શન.&quot; 2002.
*[http://www.healthhawaii.org/ હેલ્થ હવાઈ]. [http://www.healthhawaii.org/dental/primary.html &quot;પ્રાઈમરી ટીથ: ઈમ્પોર્ટન્સ એન્ડ કેર&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206193428/http://www.healthhawaii.org/ |date=2007-02-06 }}. 12 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારોય
*જ્હોનસન, ક્લાર્ક. &quot;[http://www.uic.edu/classes/orla/orla312/BHDTwo.html બાયોલોજી ઓફ હ્યુમન ડેન્ટિશન]&quot;. 1998.
*કેહન, માઈકલ એ. બેઝિક ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજી. ભાગ 1. 2001.
*''માસિક માઈક્રોસ્કોપી નિરીક્ષણો''  &quot;એક્સપ્લોરેશન ઓફ ધ મન્થ: જાન્યુઆરી 1998&quot;.
*નેવીલ, બી.ડબ્લ્યુ., ડગલાસ ડેમ, કાર્લ એલન, જેર્રી બોક્યૂઓટ. ઓરલ એન્ડ મેક્સિલોફેસિયલ પેથોલોજીઃ 2જી આવૃત્તિ. 2002. આઇએસબીએન (ISBN) 0-7216-9003-3.
*રીઓલો, માઈકલ એલ. અને જેમ્સ કે. અવેરી. ''એસેન્શિયલ્સ ફોર ઓર્થોડોન્ટિક્સ પ્રેક્ટિસ'' . 1લી આવૃત્તિ. 2003. આઈએસબીએન (ISBN) 0-9720546-0-એક્સ.
*રોસ, માઈકલ એચ., ગોર્ડન આઈ. કાયે, અને વોઝસીએચ પવલીના. હિસ્ટોલોજી: અ ટેક્સ્ટ એન્ડ એટલાસ. 4થી આવૃત્તિ. 2003. આઈએસબીએન (ISBN) 0-683-30242-6.
*સમિટ, જેમ્સ બી., જે. વિલિયમ રોબિન્સ, અને રિચર્ડ એસ. શ્વાર્ત્ઝ. ''ફંડામેન્ટલ્સ ઓફ ઓપરેટીવ ડેન્ટિસ્ટ્રી: અ કન્ટેમ્પરરી એપ્રોચ.''  2જી આવૃત્તિ. કેરોલ સ્ટ્રીમ, ઈલિનોઈસ, ક્વિન્ટેસન્સ પ્રકાશન કંપની, ઈન્ક. 2001. આઈએસબીએન (ISBN) 0-86715-382-2.
*[http://www.usc.edu/hsc/dental/ યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉથર્ન કેલિફોર્નિયા સ્કૂલ ઓફ ડેન્ટિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051207020003/http://www.usc.edu/hsc/dental/ |date=2005-12-07 }}. [http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/26_bb.html &quot;ધ બેલ સ્ટેજ: ઈમેજ 26&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505063811/http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/26_bb.html |date=2007-05-05 }}. 11 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો.
*[http://www.usc.edu/hsc/dental/ યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉથર્ન કેલિફોર્નિયા સ્કૂલ ઓફ ડેન્ટિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051207020003/http://www.usc.edu/hsc/dental/ |date=2005-12-07 }}. [http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/30_bb.html &quot;ધ બેલ સ્ટેજ: ઈમેજ 30&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505063807/http://www.usc.edu/hsc/dental/ohisto/Cards/tdev/30_bb.html |date=2007-05-05 }}. 11 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો.
*યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્સાસ મેડિકલ બ્રાન્ચ. &quot;લેબ એક્સર્સાઈઝીસ: ટૂથ ડેવલપમેન્ટ.&quot; પાનુ [http://cellbio.utmb.edu/microanatomy/digestive/tooth.htm અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203050136/http://cellbio.utmb.edu/microanatomy/digestive/tooth.htm |date=2007-02-03 }} ઉપલબ્ધ.
*વિલિયમ્સ, માઈકલ ઈ. [http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html &quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324104044/http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html |date=2016-03-24 }}[http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html જોસ: ધ અર્લી યર્સ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324104044/http://www.cmnh.org/collections/vertpaleo/jaws/jaws.html |date=2016-03-24 }}. 1992. 7 જાન્યુઆરી 2006ના રોજ પાનુ ઉપલબ્ધ.
*[http://www.webmd.com વેબમ્ડ]. [http://www.webmd.com/content/article/66/79639.htm?z=4208_00000_9003_to_02 &quot;][http://www.webmd.com/content/article/66/79639.htm?z=4208_00000_9003_to_02 ડેન્ટલ હેલ્થ: યોર ચાઈલ્ડ્સ ટીથ&quot;]. 12 ડિસેમ્બર, 2005ના રોજ સુધારો.
* ધ ઈન્ટરનેશનલ જર્નલ ઓફ ડેવલપમેન્ટલ બાયોલોજી. ઓડોન્ટોજેનેસિસ ભાગ.39, એન° 1 (1995) [http://www.ijdb.ehu.es/web/contents.php?vol=39&amp;amp;issue=1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716181707/http://www.ijdb.ehu.es/web/contents.php?vol=39&amp;issue=1 |date=2011-07-16 }}
&lt;/div&gt;

==બાહ્ય લિંક્સ==
*[http://bioanthropology.huji.ac.il/knowledgebase.asp બાયો-એન્થ્રોપોલોજી અને પ્રાચીન ડીએનએ (DNA)]
*[http://bite-it.helsinki.fi/ દાતના વિકાસમાં વિવિધ જનીનોની અભિવ્યક્તિનો માહિતી સંગ્રહ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410105530/http://bite-it.helsinki.fi/ |date=2011-04-10 }}
* {{EmbryologyUNSW|Notes/skin4a}} - ઈન્ટેગ્યુમેન્ટરી ડેવલપમેન્ટ ટૂથ, ડો. માર્ક હીલ દ્વારા.
*[http://education.vetmed.vt.edu/Curriculum/VM8054/Labs/Lab17/EXAMPLES/Extthfrm.htm વેટરિનરિ હિસ્ટોલોજી] ડો. થોમસ કેસેસી દ્વારા.

{{Tooth development}}

{{DEFAULTSORT:Tooth Development}}
[[Category:દાંતનો વિકાસ]]
[[Category:દાંત]]</text>
      <sha1>2iwtl934i4z0ps31aezxa8wnmv6j9h5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ભારતનું બંધારણ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48905</id>
    <revision>
      <id>900895</id>
      <parentid>899049</parentid>
      <timestamp>2026-05-12T18:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Arslanbey v</username>
        <id>80510</id>
      </contributor>
      <comment>જોડણી સુધારી</comment>
      <origin>900895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69599" sha1="42oa4mjxxplisnhvmmruyoejxlfkkc6" xml:space="preserve">[[File:Constitution of India.jpg|thumb|right|250px|૪૨મા સુધારા પૂર્વે ભારતના બંધારણની પ્રસ્તાવના.]]
'''ભારતનું બંધારણ''' [[ભારત]] દેશનો સર્વોચ્ચ કાયદો છે. ભારત ગણરાજ્યની શાસન વ્યવસ્થા આ બંધારણ મુજબ ચાલે છે. ભારતનું આ બંધારણ બંધારણસભામાં [[નવેમ્બર 8૬|૨૬ નવેમ્બર]] ૧૯૪૯ના દિવસે સ્વીકાર્યું હતું અને [[જાન્યુઆરી ૨૬|૨99 જાન્યુઆરી]] ૧૯૫૦ના દિવસે લાગુ કરવામાં આવ્યું હતું. ૨૬ જાન્યુઆરીનો દિવસ ભારતમાં પ્રજાસત્તાક પર્વ તરીકે ઊજવવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.marugujarat.tech/wp-content/uploads/2019/04/The-Constitution-of-India-by-Government-of-India-Book.pdf|title=ભારતનું બંધારણ - The constitution of India|last=|first=|date=૨૦૧૯-૦૪-૦૮|website=www.marugujarat.tech|publisher=Government of India|access-date=૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૯|archive-date=2019-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407211524/https://www.marugujarat.tech/wp-content/uploads/2019/04/The-Constitution-of-India-by-Government-of-India-Book.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;law_min_intro&quot;&gt;{{cite web |url=http://indiacode.nic.in/coiweb/introd.htm |title=Introduction to Constitution of India |access-date=૧૪ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮ |publisher=Ministry of Law and Justice of India |date=૨૯ જુલાઇ ૨૦૦૮}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hari Das&quot;&gt;{{cite book | last = Das | first = Hari | title = Political System of India | publisher=Anmol Publications |page=120 | year = ૨૦૦૨ | isbn = 81-7488-690-7 }}&lt;/ref&gt; મૂળ સ્વીકૃત બંધારણમાં ૨૨ ભાગો, ૩૯૫ અનુચ્છેદ અને ૮ અનુસૂચિઓ હતી, જેમાં બંધારણીય સુધારા દ્વારા વખતોવખત ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે.{{sfn|કશ્યપ|૨૦૦૩|p=૩}}

ભારતનું બંધારણ, બંધારણ છે.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=India's Constitution|last=Pylee|first=Moolamattom Varkey|publisher=R. Chand &amp; Company|year=1994|isbn=978-8121904032|edition=5th rev. and enl.|location=[[New Delhi]]|pages=3|oclc=35022507}}&lt;/ref&gt;

ભારતના બંધારણમાં ''સેક્યુલર'' (ધર્મનિરપેક્ષ/બિનસાંપ્રદાયિક) અને ''સોશ્યાલિસ્ટ'' (સમાજવાદી) શબ્દોનો ઉમેરો ૧૯૭૬ની [[કટોકટી કાળ (ભારત)|ભારતીય કટોકટી]] દરમિયાન ૪૨મા સુધારા વખતે કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/the-constitution-of-india-66-yrs-of-change-and-progress/story-ngDCPtxWjXXO6LwDlUzBZL.html|title=Document for all ages: Why Constitution is our greatest achievement|last=Dhavan|first=Rajeev|date=26 November 2015|work=[[Hindustan Times]]|access-date=24 July 2018|oclc=231696742|archive-url=https://web.archive.org/web/20180724032210/https://www.hindustantimes.com/india/the-constitution-of-india-66-yrs-of-change-and-progress/story-ngDCPtxWjXXO6LwDlUzBZL.html|archive-date=24 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ભારતનું બંધારણ કલમ ૩૭૦ મુજબ જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં લાગુ પડતું નહોતું, પરંતુ [[જમ્મુ અને કાશ્મીર પુનઃગઠન કાયદો, ૨૦૧૯|૨૦૧૯માં સુધારો]] કરાતાં તે હવે સમગ્ર ભારતમાં લાગુ પડે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s395192c98732387165bf8e396c0f2dad2/uploads/2019/10/20191029100.pdf|title=The Constitution (Application to Jammu and Kashmir) Order, 2019|publisher=The Gazette of India|date=૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯|access-date=૨૯ નવેમ્બર ૨૦૨૫}}&lt;/ref&gt;

==પરિચય==
ભારતનું બંધારણ વિશ્વના તમામ લોકતાંત્રિક દેશોના બંધારણ કરતા સૌથી મોટું લેખિત બંધારણ છે.&lt;ref name=&quot;longest&quot;&gt;{{cite book | last = Pylee | first = M.V. | title = India's Constitution | publisher=S. Chand &amp; Co.|page=3 | year = ૧૯૯૭ | isbn = 81-219-0403-X }}&lt;/ref&gt;તેમાં અત્યારે 495 +અનુચ્છેદ અને ૧૨ અનુસૂચિઓ છે. તે કુલ ૨૫ ભાગોમાં વિભાજીત છે. નિર્માણ સમયે મૂળ બંધારણમાં ૩૯૫ અનુચ્છેદ, ૨૨ ભાગો અને ૮ અનુસૂચિ હતી. બંધારણમાં ભારત સરકારના સંસદીય સ્વરુપનું માળખુ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે જેનું સ્વરુપ કેટલાક અપવાદોને બાદ કરતા સંઘીય પ્રણાલી આધારિત છે. કેન્દ્રની સર્વોચ્ચ સરકારના કાર્યકારી બંધારણીય પ્રમુખ રાષ્ટ્રપતિ છે. ભારતના બંધારણની કલમ ૭૯ અનુસાર કેન્દ્રની સંસદીય પરિષદમાં રાષ્ટ્રપતિ તથા બે સભાઓ છે જેમાં લોકો દ્વારા સીધા ચૂંટાયેલા સાંસદોની સભા [[લોકસભા]] અને રાજ્યો દ્વારા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓની સભા [[રાજ્ય સભા]] છે. બંધારણની કલમ ૭૪ (૧)માં એવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે કે રાષ્ટ્રપતિની સહાયતા તથા તેને સલાહ આપવા માટે એક મંત્રીમંડળ હશે જેના પ્રમુખ [[વડાપ્રધાન]] હશે, રાષ્ટ્રપતિ આ મંત્રીમંડળની સલાહ મુજબ કાર્ય કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm|title=FIRST DAY IN THE CONSTITUENT ASSEMBLY|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20040314075904/https://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm|archive-date=2004-03-14|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ભારતના દરેક રાજ્યમાં એક [[વિધાન સભા]] અથવા ધારાસભા પણ હોય છે જે લોકસભા હેઠળ કાર્ય કરે છે. ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગણામાં ઉપરી સભા પણ છે જેને વિધાન પરિષદના નામે ઓળખવામાં આવે છે. રાજ્યપાલ એ દરેક રાજ્યના વડા છે. જ્યારે [[મુખ્ય મંત્રી]] એ મંત્રીમંડળના વડા છે. મંત્રીમંડળ સામૂહિક રીતે ધારાસભા કે વિધાનસભા દ્વારા નક્કી થાય છે અને એ સભામાં જે ઠરાવો થાય તે મુજબ કાર્ય કરે છે અને એ મંત્રીઓ પણ એ સભાનો જ એક ભાગ છે. સભાની બેઠકના અધ્યક્ષ અલગથી નિમવામાં આવે છે જેની જવાબદારી 
બંધારણના સાતમાં અનુચ્છેદમાં સંસદસભ્યો અને ધારાસભ્યોના અધિકારોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશો સીધા જ કેન્દ્ર સરકાર હેઠળ કેન્દ્રના દિશાનિર્દેશન મુજબ કાર્ય થાય છે બેઠકનું સંચાલન કરવાની છે અને તે કોઇ કારણોસર કોઇપણ ધારાસભ્યને ચોક્કસ સમય સુધી વિધાનસભા/ધારાસભાની બેઠકમાં પ્રતિબંધિત પણ કરી શકે છે. 

બંધારણના સાતમાં અનુચ્છેદમાં સંસદસભ્યો અને ધારાસભ્યોના અધિકારોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશો સીધા જ કેન્દ્ર સરકાર હેઠળ કેન્દ્રના દિશાનિર્દેશન મુજબ કાર્ય થાય છે.

==પૃષ્ઠભૂમિ==
ઈ.સ. ૧૬૦૦માં એલિઝાબેથ પ્રથમના ચાર્ટર એક્ટ દ્વારા ભારતમાં અંગ્રેજોની ‘ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની’ને વ્યાપાર કરવાનો પરવાનો પ્રાપ્ત થયો. ૧૭૬૫માં કંપનીને બંગાળ, બિહાર અને ઉડિસામાં દીવાની સત્તા પ્રાપ્ત થઈ અને આ સાથે જ અંગ્રેજોના અપ્રત્યક્ષ શાસનનો પ્રારંભ થયો. વિભિન્ન અધિનિયમોના ક્રમિક સુધારા દ્વારા બંધારણ નિર્માણની પ્રક્રિયા શરુ થવા પામી. 
બંધારણના સાતમાં અનુચ્છેદમાં સંસદસભ્યો અને ધારાસભ્યોના અધિકારોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશો સીધા જ કેન્દ્ર સરકાર હેઠળ કેન્દ્રના દિશાનિર્દેશન મુજબ કાર્ય થાય છે અમલમાં આવ્યું અને ભારત એક પૂર્ણ સંસદીય પ્રજાસત્તાક બન્યું.

'''રેગ્યુલેટિંગ એક્ટ, ૧૭૭૩'''&lt;br /&gt;ભારતમાં અંગ્રેજો દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલ આ પહેલો એક્ટ હતો. જે અંતર્ગત ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની દ્વારા સંસદીય નિયંત્રણની શરુઆત થઈ. આ ધારો ભારતમાં અંગ્રેજોના શાસનને દૃઢ કરવામાં અને વહિવટીય કેન્દ્રિકરણની દિશામાં પહેલું કદમ હતો. આ કાયદા દ્વારા ૧૭૭૪માં બંગાળમાં એક સર્વોચ્ચ ન્યાયલયની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તથા બંગાળના ગવર્નરને અંગ્રેજી આધિપત્ય ધરાવતા તમામ ક્ષેત્રોના ગવર્નર નિયુક્ત કરાયા હતા.

'''પિટનો ઈન્ડિયા ધારો, ૧૭૮૪'''&lt;br /&gt;આ ધારા અન્વયે કંપનીને માત્ર વ્યાપાર અને વાણિજ્યની જવાબદારી સોંપવામાં આવી તથા રાજકીય બાબતો બ્રિટન સરકાર હસ્તગત લેવામાં આવી.

'''ચાર્ટર અધિનિયમ ૧૭૯૩'''&lt;br /&gt;અધિનિયમ ૧૭૯૩ દ્વારા ૨૦ વર્ષની અવધિ માટે કંપનીનો વ્યાપારિક પરવાનો તાજો કરવામાં આવ્યો. 

'''ચાર્ટર અધિનિયમ ૧૮૧૩'''&lt;br /&gt;આ અધિનિયમ અન્વયે કંપનીનો વ્યાપારિક પરવાનો એકાધિકાર સમાપ્ત કરવામાં આવ્યો. તથા તમામ બ્રિટીશ નાગરિકો માટે ભારતીય બજારને ખુલ્લુ મૂકવામાં આવ્યું હતું. તેમજ ધર્મ પ્રચારકોને ભારતમાં પ્રચારની છૂટ આપવામાં આવી હતી. {{sfn|बिस्वाल|2017|p=3}} મદ્રાસ, મુંબઈ અને કલકત્તાની કાઉન્સિલોની સત્તા વધારવામાં આવી.

'''ચાર્ટર અધિનિયમ ૧૮૩૩'''&lt;br /&gt;બંગાળના ગવર્નર જનરલને ભારતના ગવર્નર જનરલ બનાવવામાં આવ્યા જે અંતર્ગત લૉર્ડ વિલિયમ બેન્ટીક ભારતના સૌ પ્રથમ ગવર્નર જનરલ નિયુક્ત થયા હતા. આ અધિનિયમ દ્વારા ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીની તમામ વ્યાપારિક ગતિવિધિઓને બંધ કરી દેવામાં આવી હતી. {{sfn|बिस्वाल|2017|p=3}}ભારતમાં દાસપ્રથાને ગેરકાનૂની જાહેર કરાઈ.

'''ચાર્ટર અધિનિયમ ૧૮૫૩'''&lt;br /&gt;ચાર્ટર અધિનિયમો પૈકીના અંતિમ અધિનિયમ અંતર્ગત ભારતમાં સિવિલ સેવાનો પ્રારંભ થયો.  અધિકારોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશો સીધા જ કેન્દ્ર સરકાર હેઠળ કેન્દ્રના દિશાનિર્દેશન મુજબ કાર્ય થાય છે અમલમાં આવ્યું અને ભારત એક પૂર્ણ સંસદીય પ્રજાસત્તાક બન્યું.

'''રેગ્યુલેટિંગ એક્ટ, ૧૭૭૩'''&lt;br /&gt;ભારતમાં અંગ્રેજો દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલ આ પહેલો એક્ટ હતો. જે અંતર્ગત ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની 
'''ભારતીય પરિષદ અધિનિયમ ૧૮૬૧'''&lt;br /&gt;આ કાયદા અન્વયે નીતિવિષયક સુધારા અમલમાં આવ્યા. આ એક્ટ ભારતના બંધારણમાં એક સીમાચિહ્ન છે. કાઉન્સિલમાં હિંદના લોકોને પ્રતિનિધિ તરીકે નિયુક્ત કરવાની છૂટ મળી. ગવર્નર જનરલની વૈધાનિક સત્તાઓનું વિકેન્દ્રીકરણ થયું. કેન્દ્ર તથા અન્ય પ્રાન્તોમાં વિધાનપરિષદોની સ્થાપના કરવામાં આવી.

'''ભારતીય પરિષદ અધિનિયમ ૧૮૯૨'''&lt;br /&gt;કેન્દ્રીય તથા પ્રાંતીય પરિષદોના આકાર અને કાર્યક્ષેત્રમાં વધારો કરવામાં આવ્યો. કાઉન્સિલોને અમુક નિયમો, શરતો તથા મર્યાદામાં રહીને અંદાજપત્ર તથા વાર્ષિક નાણાકીય નિવેદન કરવાની છૂટ મળી. પરિષદના સભ્યોને પ્રશ્ન પૂછવાનો અધિકાર મળ્યો.

'''ભારતીય પરિષદ અધિનિયમ ૧૯૦૯'''&lt;br /&gt;આ અધિનિયમ ''મોર્લે-મિન્ટો સુધારા'' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. જે અંતર્ગત કાઉન્સિલોનું વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું. ઈન્ડિયન લેજીસ્લેટીવ કાઉન્સિલની સભ્ય સંખ્યા ૧૬ થી વધારીને ૬૦ કરવામાં આવી. આ ધારા હેઠળ સૌ પ્રથમવાર ચૂંટણી વ્યવસ્થાનો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો. જે અંતર્ગત મુસ્લિમો માટે અલગ પ્રતિનિધિત્ત્વની જોગવાઈ કરવામાં આવી.

'''ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ ૧૯૧૯'''&lt;br /&gt;આ અધિનિયમ ''મોન્ટેગ્યુ-દ્વારા સંસદીય ઓફ્ ડાયરેક્ટરને સમાપ્ત કરી સમગ્ર ભારતને બ્રિટીશ સંસદના સીધા શાસન હેઠળ મુકવામાં આવ્યું. તથા લોર્ડ કેનિંગ ભારતના પ્રથમ વાઈસરોય બન્યા.
 સંસ્થાઓનો વિકાસ’ના પાયા પર આધારિત આ એક્ટ દ્વારા બંધારણીય પ્રથામાં અગત્યના ફેરફારો થયા. જેમાં ઈન્ડિયન લેજેસ્લેટીવ કાઉન્સિલના સ્થાને ઊપલું ગૃહ અને નીચલું ગૃહ ધરાવતું દ્વિગૃહી વિધાનમંડળ અસ્તિત્વમાં આવ્યું. આંગ્લ-ભારતીય, શિખ તથા યુરોપીય અને ઈસાઈઓને અલગ પ્રતિનિધિત્ત્વ આપવામાં આવ્યું. ક્ષેત્રીય વિષયોને બે ભાગમાં વિભાજીત કરવામાં આવ્યા : આરક્ષિત અને હસ્તાંતરિત. આરક્ષિત વિષયો ગવર્નર પાસે રહેતા જ્યારે હસ્તાંતરીત વિષયો ભારતીય મંત્રીઓ પાસે રહેતા. {{sfn|बिस्वाल|2017|p=4}}

'''ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ ૧૯૩૫'''&lt;br /&gt;આ એક્ટને ભારતીય સંવૈધાનિક વિકાસના અંતિમ ચરણ તરીકે જોવામાં આવે છે. જેમાં બ્રિટીશ હકૂમત હેઠળના પ્રદેશો તથા દેશી રજવાડાંના બનેલા ''ભારતીય મહાસંઘ'' અથવા ''અખિલ ભારત''ની સંકલ્પના રજૂ કરવામાં આવી. આ અધિનિયમ અંતર્ગત પ્રાંતોમાં દ્વિશાસનનો અંત કરવામાં આવ્યો તથા પ્રાંતીય સ્વાયતતાની શરૂઆત કરવામાં આવી. કેન્દ્રીય અદાલતની સ્થાપનાની કરવામાં આવી તથા આ અદાલતના નિર્ણય વિરુદ્ધ અપીલ લંડનની પ્રીવી કાઉન્સિલ કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી. {{sfn|बिस्वाल|2017|p=4}}

'''રાષ્ટ્રીય આંદોલન અને બંધારણ વિકાસ'''&lt;br /&gt;૧૯૩૫ના અધિનિયમ બાદ રાષ્ટ્રીય આંદોલનોની સાથે જ બંધારણ વિકાસની પ્રક્રિયા અપ્રત્યક્ષરૂપે આગળ વધતી રહી. ૧૯૨૩માં દિલ્હી ખાતે આયોજીત સર્વદલીય સંમેલનમાં ‘કોમનવેલ્થ ઓફ્ ઈન્ડિયા બીલ’ દ્વારા બંધારણના આવશ્યક તત્ત્વોની રૂપરેખા પ્રસ્તુત કરવામાં આવી. આ પહેલો સંગઠિત પ્રયાસ હતો. ૧૯૩૪માં કોંગ્રેસે શ્વેતપત્ર દ્વારા વયસ્ક મતાધિકાર અને બંધારણ સભાની રચનાની માંગ કરી.૧૯૪૦માં '''ઑગષ્ટ પ્રસ્તાવ''' દ્વારા તત્કાલીન વાઈસરોય લૉર્ડ લિનલિથગોએ વિશ્વયુદ્ધ બાદ બંધારણ સભાના નિર્માણની ખાતરી આપી. ૧૯૪૨માં કેબીનેટ મંત્રી સર સ્ટેફોર્ડ ક્રિપ્સની અધ્યક્ષતામાં '''કિપ્સ મિશન''' ભારત મોકલવામાં આવ્યું પરંતુ બધા જ રાજકીય પક્ષોએ તેની દરખાસ્તોને જુદાં જુદાં કારણોસર ફગાવી દીધી. કોંગ્રેસને દેશના ભાગલા પડી જવાની શક્યતા જણાતા આ દરખાસ્તને ‘પાછલી તારીખનો ચેક’ કહી વખોડી કાઢી હતી. ૧૯૪૫માં તત્કાલીન વાઈસરોય લૉર્ડ વેવેલ એ ૨૫ જૂનના રોજ શિમલા ખાતેના સંમેલનમાં હિંદવાસીઓ પોતાનું બંધારણ જાતે ઘડે ત્યાં સુધી કામચલાઉ વ્યવસ્થા તરીકે હિંદુઓ અને મુસ્લિમોની સમાનતાના ધોરણે એક્ઝિક્યૂટિવ કાઉન્સિલમાં સમાવેશ કરવાની '''‘વેવેલ યોજના’'''નો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો. કોંગ્રેસની અખંડ હિંદુસ્તાનની માંગ અને મુસ્લિમ લીગની પૃથક પાકિસ્તાનને માંગણીને કારણે આ વાટાઘાટો પણા નિષ્ફળ ગઈ. વેવેલ યોજનાની નિષ્ફળતા બાદ ૧૯૪૬માં ભારતના રાજનૈતિક ગતિરોધને દૂર કરવા '''કેબિનેટ મિશન'''ને ભારત મોકલવામાં આવ્યું. પૈથિક લૉરેન્સ, સર સ્ટેફોર્ડ ક્રિપ્સ અને એ.વી.એલેક્ઝાંડરની સદસ્યતાવાળા આ મિશને બંધારણ સભાના ગઠનની ખાતરી આપી. બ્રિટીશ ભારત અને દેશી રાજ્યોના સંગઠનથી ભારતીય સંઘ બનાવવો. વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ, સંચાર જેવા વિષયો સંબંધિત સત્તા આપવી. કેન્દ્રીય કારોબારીતંત્ર અને વિધાનમંડળની રચના કરવી જેમાં બ્રિટીશ ભારત અને દેશી રજવાડાંને પ્રતિનિધીત્ત્વ આપવું. વચગાળાની સરકારની રચના કરવી વગેરે કમિશનની મુખ્ય ભલામણો હતી. ૨૪ ઑગષ્ટ ૧૯૪૬ના રોજ વચગાળાની સરકારની જાહેરાત કરવામાં આવી. જવાહરલાલ નહેરૂના નેતૃત્ત્વમાં ૧૧ સહયોગી સદસ્યોની સાથે ૨ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૬ના દિવસે સરકાર રચાઈ. ડિસેમ્બર ૧૯૪૬માં ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદની અધ્યક્ષતામાં બંધારણ સભાનું ગઠન કરવામાં આવ્યું. મુસ્લિમ લીગ દ્વારા બંધારણ સભાની રચનાનો વિરોધ કરાયો અને અલગ પાકિસ્તાનની માંગ કરવામાં આવી. રાજકીય ગતિરોધના કારણે સત્તાનું હસ્તાંતરણ ગુંચવાળાભર્યું બન્યું. દેશમાં પ્રવર્તી રહેલાં આંતરવિગ્રહ, અરાજકતા અને અંધાધૂધીને કારણે કોંગ્રેસ દેશના ભાગલાના વિકલ્પને અનિવાર્યપણે સ્વીકાર કરવા તૈયાર થઈ. ૧૯૪૭માં તત્કાલીન વાઈસરોય માઉન્ટબેટન દ્વારા વિભાજનની રૂપરેખા ઘડવામાં આવી. '''માઉન્ટબેટન યોજના''' પર સહમતિ બાદ બ્રિટીશ સંસદ દ્વારા '''ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ, ૧૯૪૭''' (ઈન્ડિયન ઈન્ડિપેન્ડન્સ એક્ટ, ૧૯૪૭) પારિત કરવામાં આવ્યો. ૧૮ જુલાઈ ૧૯૪૭ના રોજ આ અધિનિયમને બ્રિટનની મહારાણીએ સ્વિકૃતિ પ્રદાન કરી. જેના પરિણામરૂપે ૧૫ ઓગષ્ટ ૧૯૪૭ ના દિવસે ભારત અને પાકિસ્તાન નામના બે ડોમેનિયન સ્ટેટ્સની સ્થાપના કરવાનું નક્કી કરાયું.

==બંધારણ સભા==
{{મુખ્ય|ભારતીય બંધારણ સભા}}
[[File:A Constituent Assembly of India meeting in 1950.jpg|thumb|બંધારણ સભાની મિટીંગ-૧૯૫૦]]
[[File:Dr. Babasaheb Ambedkar, chairman of the Drafting Committee, presenting the final draft of the Indian Constitution to Dr. Rajendra Prasad on 25 November, 1949.jpg|thumb|પ્રારૂપ સમિતિના અધ્યક્ષ ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકર બંધારણના અંતિમ મુસદ્દાને ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદને સોંપી રહ્યા છે. (૨૫ નવેમ્બર ૧૯૪૯)]]
[[File:Jawaharlal Nehru signing Indian Constitution.jpg|thumbnail|[[જવાહરલાલ નહેરુ]] બંધારણ પર હસ્તાક્ષર કરી રહ્યા છે.]]
બંધારણ ઘડવા માટે રચાયેલી ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓની સમિતિને ‘બંધારણા સભા’ કહે છે. આ સભાની કુલ સભ્ય સંખ્યા ૩૮૯ હતી. જે પૈકી ૨૯૨ પ્રતિનિધિઓ બ્રિટિશ હિંદના ૧૧ પ્રાંતોની વિધાનસભાઓથી, ૯૩ પ્રતિનિધિઓ દેશી રજવાડાંના તથા ૪ પ્રતિનિધિઓ ચીફ કમિશ્નરોના ચાર પ્રાંત દિલ્હી, અજમેર-મારવાડ, કૂર્ગ અને બ્રિટિશ બલૂચિસ્તાન માટે આરક્ષિત રાખવામાં આવેલ હતાં. પ્રત્યેક ૧૦ લાખની જનસંખ્યા પર એક પ્રતિનિધિના ધોરણે દરેક પ્રાંતને બેઠકોની ફાળવણી કરવામાં આવી હતી. જુલાઈ ૧૯૪૬માં બંધારણ સભાની રચના માટે યોજાયેલી ચૂંટણીઓમાં કુલ ૩૮૯ સ્થાન પૈકી ૨૯૬ બેઠકો માટે ચૂંટણી યોજાઈ. જેમાં મુખ્ય પક્ષ કોંગ્રેસને ૨૦૮ બેઠકો મળી હતી જ્યારે મુસ્લિમ લીગના ફાળે ૭૩ બેઠકો આવી હતી.{{sfn|શુક્લ|2000|p=307-308}} સ્વતંત્ર ભારતના બંધારણના ઘડતર માટે ૨૩ સમિતિઓની રચના કરવામાં આવી. જેમાં ૧૨ કાનૂની બાબતોની સમિતિઓ અને ૧૧ પ્રક્રિયા સંબંધીઓની રચના કરવામાં આવી હતી. બંધારણ સભાના અધ્યક્ષ ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ હતા પરંતુ બંધારણનો મુસદ્દો ઘડવાની જવાબદારી પ્રારૂપ સમિતિના અધ્યક્ષ ડૉ. બી.આર.આંબેડકર પર હતી.{{sfn|કશ્યપ|૨૦૦૩|p=24-29}}

'''કાયદા સંબંધિત સમિતિઓ'''
# પ્રારૂપ સમિતિ : ૭ સભ્યોની બનેલી આ સમિતિના અધ્યક્ષ [[ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર]] હતા. અન્ય સભ્યોમાં મો. સાદુલ્લા, કે.એમ.મુન્શી, એ.કે.એસ.ઐયર, બી.એલ.મિત્તર, એન.ગોપાલાસ્વામી આયંગર તથા ડી.પી.ખેતાનનો સમાવેશ થાય છે.
# કેન્દ્ર શક્તિ સમિતિ : ૯ સભ્યોની બનેલી આ સમિતિના અધ્યક્ષ જવાહરલાલ નહેરૂ હતા.
# રાજ્ય વાર્તા સમિતિ : અધ્યક્ષ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
# મુખ્ય કમિશ્નરી પ્રાંતો સંબંધિત સમિતિ :
# સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય સંબંધિત સમિતિ :
# સંઘ બંધારણ સમિતિ : ૧૫ સભ્યોની બનેલી આ સમિતિના અધ્યક્ષ જવાહરલાલ નહેરૂ હતા.
# મૂળભૂત અધિકાર અને અલ્પસંખ્યક સમિતિ : ૫૪ સભ્યોની બનેલી આ સમિતિના અધ્યક્ષ સરદાર પટેલ હતા.
# ક્ષેત્રીય બંધારણ સમિતિ : ૨૫ સભ્યોની બનેલી આ સમિતિના અધ્યક્ષ સરદાર પટેલ હતા.
# બંધારણ પ્રારૂપ નિરિક્ષણ સમિતિ : અધ્યક્ષ એ.કે.એસ.ઐયર
# ભાષાકીય પ્રાંત સમિતિ :
# રાષ્ટ્રધ્વજ સમિત :
# આર્થિક વિષયો સંબંધિત વિશેષજ્ઞ સમિતિ :

'''પ્રક્રિયા સંબંધિત સમિતિઓ'''
# સંચાલન સમિતિ : અધ્યક્ષ ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ
# કાર્ય સંચાલન સમિતિ : ૩ સભ્યોની બનેલી આ સમિતિના અધ્યક્ષ [[કનૈયાલાલ મુનશી]] હતા. અન્ય સભ્યોમાં ગોપાલાસ્વામી આયંગર અને વિશ્વનાથ દાસનો સમાવેશ થાય છે.
# હિંદી અનુવાદ સમિતિ :
# સભા સમિતિ :
# નાણાં તેમજ અધિકરણા સમિતિ :
# ઉર્દૂ અનુવાદ સમિતિ :
# કાર્ય આદેશ સમિતિ :
# પ્રેસ દીર્ઘા સમિતિ :
# ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ આકલન સમિતિ :
# ક્રેડેન્શીયલ સમિતિ :
# ઝંડા સમિતિ : અધ્યક્ષ જે બી કૃપલાણી

બંધારણ સભાની પ્રથમ બેઠક ડિસેમ્બર ૯, ૧૯૪૬ નાં રોજ સંસંદ ભવનમાં મળી હતી. ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિન્હાને સર્વસંમતિથી બંધારણ સભાના અસ્થાયી અધ્યક્ષ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. સભાની દ્વિતીય બેઠક ૧૧, ડિસેમ્બર, ૧૯૪૬ ના રોજ મળી હતી. જેમાં ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદની સ્થાયી અધ્યક્ષ તરીકે વરણી કરવામાં આવી હતી. બંધારણ સભાની તૃતીય બેઠક ૧૩, ડિસેમ્બર, ૧૯૪૬ ના રોજ મળી હતી. સભાનો ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ જવાહરલાલ નહેરુએ રજૂ કર્યો હતો. જેના પર ૧૯ ડિસેમ્બર સુધી વિશદ ચર્ચા-વિમર્શ કરવામાં આવ્યા અને અંતે, ૨૨ જાન્યુઆરી ૧૯૪૭ ના રોજ તેને સર્વસંમતિથી પસાર કરવામાં આવ્યો. ભારતીય બંધારણની પ્રથમ આવૃત્તિ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮માં પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. ઓક્ટોબર ૧૯૪૮માં તેની બીજી સંવર્ધિત આવૃત્તિ બહાર પાડવામાં આવી હતી. જેમાં બંધારણ સભાના કુલ ૨૯૯ સભ્યો પૈકી હાજર ૨૮૪ સભ્યોએ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. બંધારણા ઘડવા માટે ૬૩,૯૬,૭૨૯ રૂ. (લગભગ ૬૪ લાખ) નો ખર્ચ થયો હતો. બંધારણ નિર્માણનું કાર્ય કૂલ ૧૧ અધિવેશનોમાં કરવામાં આવ્યું હતું. આ કાર્ય માટે ૬૦ જેટલા દેશોના બંધારણનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. પૂર્ રીતે બંધારણ ઘડવા માટે ૨ વર્ષ, ૧૧ માસ અને ૧૮ દિવસનો સમય લાગ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;गर्ग२००९&quot;/&gt; આમ, ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ના રોજ ભારત એક પ્રજાસત્તાક રાષ્ટ્ર બન્યું હતું.

==સંરચના==

=== પ્રસ્તાવના ===

“અમે ભારતના લોકો, ભારતને એક સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, પંથનિરપેક્ષ, લોકતંત્રાત્મક પ્રજાસત્તાક તરીકે સંસ્થાપિત કરી, તેના સમસ્ત નાગરિકો માટે સામાજિક, આર્થિક, અને રાજકીય ન્યાય, વિચાર, અભિવ્યક્તિ, વિશ્વાસ, ધર્મ અને ઉપાસનાની સ્વતંત્રતા, પ્રતિષ્ઠા અને અવસરની સમાન પ્રાપ્તિ માટે, તથા તેમાં નિહિત વ્યક્તિની ગરિમા અને રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડિતતા સુનિશ્ચિત કરનાર ભ્રાતૃભાવ વિકસાવવાનો નિષ્ઠાપૂર્વકનો સંકલ્પ વ્યક્ત કરી આ બંધારણ સભામાં આજે તારીખ ૨૬-૧૧-૧૯૪૯ ના રોજ અંગીકૃત કરીએ છીએ.”

પ્રસ્તાવના એ ભારતીય બંધારણના સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ અંગ પૈકીનું એક છે. તે બંધારણના ઉદ્દેશ્ય તથા લક્ષ્યને નિર્ધારિત કરે છે. શરૂઆતમાં પ્રસ્તાવનાને બંધારણનો ભાગ ગણવામાં માનવામાં આવતો ન હતો તથા તેમાં સંશોધન માટે કોઈ જોગવાઈ રાખવામાં આવેલ ન હતી. જ્યાં બંધારણની ભાષા સંદિગ્ધ હોય ત્યાં પ્રસ્તાવનાની મદદ લેવામાં આવે છે. કેશવાનંદ ભારતી વિ. કેરળ રાજ્ય (૧૯૭૩) સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના ચુકાદા બાદ પ્રસ્તાવનાને બંધારણનો ભાગ ગણવો કે કેમ? તથા તેમાં સંશોધન કરી શકાય કે કેમ? તે વિવાદનો ઉકેલ આવી ગયો છે. ૪૨મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા પ્રસ્તાવનામાં &quot;સમાજવાદી&quot;, &quot;બિનસાંપ્રદાયિક&quot; અને &quot;અખંડિત&quot; શબ્દ જોડવામાં આવ્યા છે.{{sfn|કશ્યપ|૨૦૦૩|p=40-42}} પ્રસ્તાવના એ બંધારણને સમજવા તથા તેના સ્પષ્ટીકરણ માટેની અગત્યની ચાવી છે આથી તેને બંધારણની આત્મા પણ કહેવામાં આવે છે. તેની પ્રાથમિક ઉપયોગિતા એ છે કે બંધારણની જોગવાઈઓની અસ્પષ્ટતાની સ્થિતિમાં ન્યાયપાલિકાને માર્ગદર્શક સ્વરૂપે સહાયતા કરે છે.

=== ભાગ ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ભાગ !! વિષય !! અનુચ્છેદ
|-
| ભાગ ૧ || સંઘ અને તેના પ્રદેશ || અનુચ્છેદ ૧-૪
|-
| ભાગ ૨ || નાગરિકતા || અનુચ્છેદ ૫-૧૧
|-
| ભાગ ૩ || મૂળભૂત અધિકારો || અનુચ્છેદ ૧૨-૩૫
|-
| ભાગ ૪ || રાજ્ય નીતિના નિર્દેશક સિદ્ધાંતો || અનુચ્છેદ ૩૬-૫૧
|-
| ભાગ ૪-એ || મૂળભૂત કર્તવ્ય || અનુચ્છેદ ૫૧ એ
|-
| ભાગ ૫ || સંઘ (યુનિયન)|| અનુચ્છેદ ૫૨-૧૫૧
|-
| ભાગ ૬ || રાજ્ય || અનુચ્છેદ ૧૫૨-૨૩૭
|-
| ભાગ ૭ || પ્રથમ સૂચિના ભાગ ખ ના રાજ્યો || અનુચ્છેદ ૨૩૮
|-
| ભાગ ૮ || કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો || અનુચ્છેદ ૨૩૯-૨૪૨
|-
| ભાગ ૯ || પંચાયતો || અનુચ્છેદ ૨૪૩ ( ક થી ણ સુધી)
|-
| ભાગ ૯-એ || નગરપાલિકાઓ || અનુચ્છેદ ૨૪૩ ( ત થી છ સુધી)
|-
| ભાગ ૯-બી || સહકારી મંડળીઓ || અનુચ્છેદ ૨૪
|-
| ભાગ ૧૦ || અનુસૂચિત અને જનજાતીય ક્ષેત્ર|| અનુચ્છેદ ૨૪૪-૨૪૪ એ
|-
| ભાગ ૧૧ || કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચેનો સંબંધ || અનુચ્છેદ ૨૪૫-૨૬૩
|-
| ભાગ ૧૨ || નાણા, સંપત્તિ, અને વાદ-વિવાદ || અનુચ્છેદ ૨૬૪-૩૦૦
|-
| ભાગ ૧૩ || ભારતના પ્રદેશમાં વેપાર અને વાણિજ્ય|| અનુચ્છેદ ૩૦૧-૩૦૭
|-
| ભાગ ૧૪ || કેન્દ્ર તથા રાજ્યો હસ્તક સેવાઓ || અનુચ્છેદ ૩૦૮-૩૨૩
|-
| ભાગ ૧૪-એ || ટ્રિબ્યુનલ્સ || અનુચ્છેદ 
|-
| ભાગ ૧૫ || ચૂંટણી (નિર્વાચન) ||અનુચ્છેદ ૩૨૪-૩૨૯
|-
| ભાગ ૧૬ || ચોક્કસ વર્ગો સંબંધિત ખાસ જોગવાઈઓ || અનુચ્છેદ ૩૩૦-૩૪૨
|-
| ભાગ ૧૭ || ભાષાઓ || અનુચ્છેદ ૩૪૩-૩૫૧
|-
| ભાગ ૧૮ || કટોકટીની જોગવાઈઓ || અનુચ્છેદ ૩૫૨-૩૬૦
|-
| ભાગ ૧૯ || પરચૂરણ || અનુચ્છેદ ૩૬૧-૩૬૭
|-
| ભાગ ૨૦ || બંધારણ સંશોધન || અનુચ્છેદ ૩૬૮
|-
| ભાગ ૨૧ || કામચલાઉ, સંક્રમણકાલીન અને ખાસ જોગવાઈઓ || અનુચ્છેદ ૩૬૯-૩૯૨
|-
| ભાગ ૨૨ || સંક્ષિપ્ત નામ, પ્રારંભ, હિન્દીમાં અધિકૃત પાઠ અને પુનરાવર્તનો || અનુચ્છેદ ૩૯૩-૩૯૫
|-
|}

=== અનુસૂચિ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! અનુસૂચિ !! વિષય 
|-
| પ્રથમ અનુસૂચિ || રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનું વર્ણન
|-
| દ્વિતીય અનુસૂચિ || પગાર અને ભથ્થા
|-
| ભાગ-ક || રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલ સંબંધિત ઉપબંધ
|-
| ભાગ-ખ || રદ્દ
|-
| ભાગ-ગ || લોકસભા તથા વિધાનસભાઓના અધ્યક્ષ તથા ઉપાધ્યક્ષ, રાજ્યસભા તથા વિધાનપરિષદના સભાપતિ અને ઉપસભાપતિના વેતન-ભથ્થા
|-
| ભાગ-ઘ || ઉચ્ચ ન્યાયાલય તથા ઉચ્ચત્તમ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશો સંબંધિત ઉપબંધ
|-
| ભાગ-ઙ || ભારતના નિયંત્રક તથા મહાલેખા પરીક્ષક સંબંધિત ઉપબંધ
|-
| તૃતીય અનુસૂચિ || રાષ્ટ્રપતિ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ, વિધાનસભાના મંત્રીઓ, ન્યાયાધીશો વગેરેના શપથનુ પ્રારૂપ
|-
| ચોથી અનુસૂચિ || રાજ્ય અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ દીઠ રાજ્ય સભા (સંસદના ઉપલા ગૃહ) માં બેઠકોની ફાળવણી
|-
| પાંચમી અનુસૂચિ || અનુસૂચિત ક્ષેત્ર અને અનુસૂચિત જનજાતિઓના પ્રશાઅસન અને નિયંત્રણ સંબંધિત ઉપબંધ.
|-
| છઠ્ઠી અનુસૂચિ || આસામ, મેઘાલય, ત્રિપુરા અને મિઝોરમમાં આદિવાસી વિસ્તારોના વહીવટ(પ્રશાસન) સંબંધિત ઉપબંધ
|-
| સાતમી અનુસૂચિ || સંઘ સૂચિ, રાજ્ય સૂચિ અને સહવર્તી સૂચિ
|-
| આઠમી અનુસૂચિ || અધિકૃત ભાષાઓ
|-
| નવમી અનુસૂચિ || ચોક્કસ કાયદાઓ અને નિયમો
|-
| દસમી અનુસૂચિ || સંસદસભ્યો અને રાજ્ય વિધાન પરિષદના સભ્યો માટે &quot;પક્ષપલટા વિરોધી&quot; જોગવાઈઓ
|-
| અગિયારમી અનુસૂચિ || પંચાયતી રાજ (ગ્રામીણ સ્થાનિક સરકાર) - શક્તિઓ, અધિકાર અને ફરજો
|-
| બારમી અનુસૂચિ || નગરપાલિકાઓ (શહેરી સ્થાનિક સરકાર) - શક્તિઓ, અધિકાર અને ફરજો
|-
|}

==પ્રમુખ વિશેષતાઓ==

====લેખિત અને વિસ્તૃત બંધારણ====
ભારતીય બંધારણ વિશ્વનું સૌથી વિસ્તૃત બંધારણ છે. તે અમેરિકાના બંધારણની જેમ જ લેખિત સ્વરૂપમાં છે. જ્યારે બ્રિટન અને ઈઝરાયેલના બંધારણ અલેખિત છે. બંધારણ સ્વીકૃતિ સમયે તેમાં ૩૯૫ અનુચ્છેદ અને ૮ અનુસૂચિ હતી. ૭૬મા બંધારણ સંશોધન બાદ ૪૪૫ અનુચ્છેદ, ૨૨ ભાગ અને ૧૨ અનુસૂચિઓમાં વહેંચાયેલું છે. અમેરિકાના બંધારણમાં ૭, કેનેડાના બંધારણમાં ૧૪૭, ઓસ્ટ્રેલિયાના બંધારણમાં ૧૨૮ તથા દક્ષિણ આફ્રિકાના બંધારણમાં ૨૫૩ અનુચ્છેદ છે. ભારતીય બંધારણની વિશાળતાનું મુખ્ય કારણ વિશ્વના પ્રમુખ દેશોના બંધારણના મહત્ત્વપૂર્ણ ઉપબંધોનો સમાવેશ છે.

====ધર્મનિરપેક્ષ રાજ્ય====
ધર્મનિરપેક્ષતા એટલે પંથ, જાતિ, સંપ્રદાયના આધાર પર કોઈ પણ ધર્મના અનુયાયીથી ભેદભાવ ન રાખવો. ભારતનું બંધારણ ધર્મનિરપેક્ષ રાજ્યનું અનુમોદન કરે છે. જે અનુસાર કોઈ પણ ધર્મને રાજધર્મ માનવામાં આવશે નહિ તથા કોઇ પણ ધર્મને સંરક્ષણ કે પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે નહિ. આમ, ભારતમાં કોઈ માન્ય કે સ્વીકૃત ધર્મ નથી.{{sfn|ગાંધી|2000|p=305}} ૧૯૭૬માં ૪૨મા બંધારણ સંશોધન દ્વારા બંધારણની પ્રસ્તાવનામાં ‘ધર્મનિરપેક્ષ’ શબ્દ જોડવામાં આવ્યો છે.

====કઠોરતા અને લચીલાપણાનો સમન્વય====
બંધારણની કઠોરતા અને લચીલાપણાનો આધાર તેમાં સંશોધન-ફેરફાર કરવાની જટિલતા પર આધારિત છે. એ દૃષ્ટિએ ભારતીય બંધારણમાં કઠોરતા અને લવચીકતાનો સમન્વય જોવા મળે છે. સંઘીય બંધારણના પ્રાવધાનોમાં સંશોધન પ્રક્રિયા ખૂબ જ જટિલ છે. આથી તેને કઠોરતાની શ્રેણીમાં મૂકી શકાય. અનુચ્છેદ ૩૬૮ અનુસાર કેટલાક વિષયોમાં સંશોધન માટે સંસદના બન્ને સદનોમાં ઉપસ્થિત સભ્યોની બે તૃતિયાંશ બહુમતિ ઉપરાંત ઓછામાં ઓછા અડધા રાજ્યોના વિધાનમંડળોનુ સમર્થન પણ આવશ્યક છે. ઉદાહરણ સ્વરૂપે કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે શક્તિ વિભાજન, રાષ્ટ્રપતિની ચયન પ્રક્રિયા બંધારણની કઠોરતા દર્શાવે છે. સામા પક્ષે કેટલાક વિધેયક સાધારણ બહુમત દ્વારા પણ સંશોધિત કરી શકાય છે. જે બંધારણની લવચીક બાજુનો પરિચય કરાવે છે.

====સમવાયતંત્રી====
બંધારણને એકતંત્રી કે સમવાયતંત્રી એમ બે ભાગમાં વિભાજીત કરી શકાય છે. અમેરિકાનું બંધારણ સમવાયતંત્રી છે જ્યારે બ્રિટનનું બંધારણા એકતંત્રી છે. એકતંત્રી બંધારણમાં બધી જ સત્તા કેન્દ્ર સરકારમાં સ્થાપિત હોય છે. જ્યારે સમવાયતંત્રમાં બંધારણ સર્વોપરી હોય છે. એક રીતે ભારતનું બંધારણ બંને પ્રકારનાં લક્ષણો ધરાવે છે માટે અર્ધસમવાયતંત્રી કહી શકાય. આકારની દૃષ્ટિએ સમવાયતંત્રી પણ યુદ્ધ કે કટોકટી દરમિયાન એકતંત્રી.

====સંસદીય શાસનવ્યવસ્થા====
લોકશાહી શાસનવ્યવસ્થા મુખ્યત્ત્વે બે પ્રકારની જોવા મળે છે. (૧) સંસદીય લોકશાહી અને (૨) પ્રમુખકેન્દ્રી લોકશાહી. ભારતીય બંધારણે બ્રિટિશ પદ્ધતિ અનુસારની સંસદીય શાસન વ્યવસ્થા અપનાવી છે. ભારત એક પ્રજાસત્તાક રાજ્ય છે અને તેના સર્વોચ્ચ પદ પર રાષ્ટ્રપતિ છે. પરંતુ અમેરિકી પ્રમુખકેન્દ્રી પ્રણાલિથી વિપરિત ભારતીય રાષ્ટ્રપતિ ફક્ત બંધારણીય વડા છે. વાસ્તવમાં તેઓ મંત્રીમડળના સલાહ-પરામર્શ અનુસાર કાર્ય કરે છે. આ ચુંટાયેલા પ્રતિનિધિ મંત્રીઓ નીચલા ગૃહ લોકસભાને પ્રતિ ઉત્તરદાયી હોય છે.જોકે બ્રિટનની સંસદથી વિપરિત ભારતીય સંસદ સાર્વભૌમ નથી આથી સંસદ દ્વારા પસાર કરાયેલા કાયદાઓનું ન્યાયપાલિકા દ્વારા સમીક્ષા-પુન:નિરિક્ષણ કરી શકાય છે.{{sfn|ગાંધી|2000|p=304}}

====સંસદીય સાર્વભૌમત્ત્વ અને ન્યાયતંત્રીય સર્વોપરીતા====
બ્રિટનની સંસદીય પ્રણાલિમાં સંસદ સર્વોપરી છે જ્યારે અમેરિકી પ્રણાલિમાં ન્યાયાલય સર્વોપરી છે. બ્રિટનની સંસદ દ્વારા પારિત કાનૂનની ન્યાયિક સમીક્ષા કરી શકાતી નથી જ્યારે અમેરિકી પ્રણાલિમાં ન્યાયિક સમીક્ષા કરી શકાય છે. ભારતીય બંધારણમાં બન્નેનો કંઈક અંશે સમન્વય જોવા મળે છે. ભારતીય સંસદ તથા ન્યાયપાલિકા બંને પોતાના ક્ષેત્ર-દાયરામાં સર્વોપરી છે. ઉચ્ચતમ ન્યાયાલય સંસદમાં પસાર કરેલ કાયદાની સમીક્ષા કરી તેને ગેરબંધારણીય ઠેરવી શકે છે. એજ રીતે સંસદ પણ અમુક મર્યાદામાં બંધારણમાં સુધારાવધારા કરી શકે છે.{{sfn|કશ્યપ|2003|p=37}}{{sfn|बसु|2008|p=40}}

====પુખ્ત મતાધિકાર====
ભારતનો પ્રત્યેક નાગરિક કે જે ૧૮ વર્ષની આયુ પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યો છે તે કોઈ પણ ધર્મ, જાતિ, શિક્ષા, લિંગ, ક્ષેત્ર, ભાષા, વ્યવસાય વગેરેના ભેદભાવ વગર મત આપવાનો અધિકારી રહેશે. ભારતીય બંધારણે સંસદીય પ્રણાલી અપનાવી હોવાથી સરકારની રચના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ મારફતે કરવામાં આવે છે. આમ, પશ્ચિમના વિકસિત લોકતંત્રોની તુલનામાં શરૂઆતથી જ સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર ખાસ નોંધપાત્ર છે. મૂળ બંધારણમાં પુખ્ત મતાધિકાર ૨૧ વર્ષ હતો, જે ૬૧ મા બંધારણીય સુધારા, ૧૯૮૯ થી ૧૮ વર્ષ કરવામાં આવ્યો.

====સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર====
ભારતનું બંધારણ સ્વતંત્ર ન્યાયપાલિકા ધરાવે છે. તેને ન્યાયીક સમીક્ષા કરવાની શક્તિઓ પ્રાપ્ત છે. ન્યાયપાલિકાની સ્વતંત્રતા માટે બંધારણમાં વિશેષ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. જેમ કે, ઉચ્ચ ન્યાયાલય તથા સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશોની નિમણુંક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. ન્યાયાધીશોના પદની સુરક્ષા. અમેરિકાની જેમ આપણે ત્યાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો માટે પૃથક ન્યાયતંત્ર નથી.

====નીતિ નિર્દેશક તત્ત્વો====
આયરલૅન્ડના બંધારણથી પ્રેરિત માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો એ ભારતીય બંધારણનું બેજોડ લક્ષણ છે. તે પ્રજાતંત્રના આર્થિક, સામાજિક અને આર્થિક કાર્યક્રમની રૂપરેખા પ્રસ્તુત કરે છે. આ સિદ્ધાંતો ન્યાયાલય દ્વારા અમલપાત્ર ન હોવા છતાં દેશના શાસનમાં નિર્દેશક છે. ભારતીય બંધારણના ભાગ-૪માં અનુચ્છેદ ૩૬ થી ૫૧માં આ સિદ્ધાંતો આપવામાં આવેલા છે.

====સમાજવાદી રાજ્ય====
એવી પ્રશાસનિક વ્યવસ્થા જે અંતર્ગત સમાજની પ્રત્યેક વ્યક્તિને વિકાસના સમાન અવસર પ્રાપ્ત થાય. સમાજવાદી રાજ્યનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય સમાજની આર્થિક, રાજનૈતિક અને અધિકારિક સમાનતા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. બંધારણના મૂળ સ્વરૂપમાં તેનો ઉલ્લેખ નથી. ૧૯૭૬માં ૪૨મા બંધારણ સંશોધન દ્વારા બંધારણની પ્રસ્તાવનામાં ‘સમાજવાદી’ શબ્દ ઉમેરવામાં આવ્યો છે.

====એકલ નાગરિકતા====
સમવાયતંત્રી બંધારણમાં મોટેભાગે બેવડું નાગરિકત્ત્વ જોવા મળે છે. એક્ દેશનું અને બીજું રાજ્યનું. જોકે આપણા દેશના બંધારણમાં અપવાદરૂપે સમગ્ર દેશ માટે સમાનરૂપે એકલ નાગરિકતાનો સિદ્ધાંત સ્વીકારવામાં આવ્યો છે. આ વ્યવસ્થા અનુસાર દેશનો કોઈ પણ નાગરિક નિર્બાધ રૂપે દેશના કોઈપણ ખૂણે વિચરણ કરી શકે છે, રહી શકે છે, કોઈ પણ સ્થળેથી ચૂંટણી લડી શકે છે. અમેરિકામાં બેવડી નાગરિકતાની વ્યવસ્થા છે.{{sfn|ગાંધી|૨૦૦૦|p=304}}

====મૂળભૂત ફરજો====
મૂળ બંધારણમાં મૂળભૂત ફરજો વિશે કોઈ ઉલ્લેખ નથી. પરંતુ ડિસેમ્બર ૧૯૭૬માં ૪૨મા બંધારણ સંશોધન દ્વારા બંધારણમાં ભાગ-૪એ જોડવામાં આવ્યો. જે અંતર્ગત અનુચ્છેદ ૫૧(એ)માં મૂળભૂત ફરજોને વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે.

====મૂળભૂત અધિકારો====
જીવન, સ્વતંત્રતા, સમાનતા તથા વિકાસ જેવા પાયાના માનવ અધિકારો કે જેને ન્યાયપાલિકા દ્વારા સંરક્ષણ પ્રાપ્ત હોય, જેના અભાવમાં પ્રજાતંત્રની સ્થાપના શક્ય ન હોય. બંધારણના ભાગ-૩માં અનુચ્છેદ ૧૨ થી ૩૫માં મૂળભૂત અધિકારો વિશે વિસ્તૃત વર્ણન આપવામાં આવ્યું છે. આમ, મૂળભૂત અધિકારો રાજ્યની સત્તાને મર્યાદિત કરે છે. બંધારણ આપણને સમાનતા નો અધિકાર અનુચ્છેદ ૧૪ થી ૧૮માં, સ્વતંત્રતા અધિકાર ૧૯ થી ૨૨ માં, શોષણ વિરુદ્ધનો અધિકાર ૨૩ થી ૨૪માં, ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્યનો અધિકાર 25 થી 28 માં, સંસ્કૃતિ અને શિક્ષા સંબંધી અધિકાર અનુચ્છેદ ૨૯ થી ૩૧માં, બંધારણીય ઈલાજોનો અધિકાર અનુચ્છેદ ૩૨ માં આપે છે.{{sfn|ગાંધી|૨૦૦૦|p=305}}

====વિશ્વના પ્રમુખ બંધારણોનો પ્રભાવ====
ભારતીય બંધારણ પર વિવિધ દેશોના બંધારણની પ્રત્યક્ષ પરોક્ષ અસરો જોવા મળે છે. જોકે આ બંધારણનો સૌથી મોટો સ્રોત '''ભારત સરકાર અધિનિયમ ૧૯૩૫''' છે. ભારતીય બંધારણના કુલ ૩૯૫ અનુચ્છેદ પૈકી ૨૫૦ અનુચ્છેદ આ જ અધિનિયમમાંથી લેવામાં આવેલ છે.&lt;ref name=&quot;गर्ग२००९&quot;&gt;{{cite book |last=गर्ग |first=राजीव |title=सामान्य ज्ञान संग्रह |chepter=४|page=१-११३ |edition= |year=2009 |publisher=टाटा मेकग्रो-हिल कंपनी लिमिटेड |location=नई दिल्ही | ISBN= 978-0-07-009007-1}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! શાસન, વિધિ નિર્માણ પ્રક્રિયા, સંસદીય વિશેષાધિકાર, લોકસેવકોની પદ અવધિ, સંસદ અને વિધાનસભાની પ્રક્રિયા|| બ્રિટન {{flagicon|UK}}
|-
| ૨. || સંઘાત્મક વ્યવસ્થા, અવશિષ્ટ શક્તિ, કેન્દ્રિય રાજ્યવ્યવસ્થા || કેનેડા{{flagicon|CAN}}
|-
| ૩. || સંઘાત્મક વ્યવસ્થા, પ્રાંતોમાં શક્તિ વિભાજન, ત્રણા સૂચિ, કટોકટીનું પ્રાવધાન || ભારત સરકાર અધિનિયમ ૧૯૩૫
|-
| ૪. || પ્રસ્તાવના, મૂળભૂત અધિકાર, સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય, બંધારણની સર્વોપરિતા, રાષ્ટ્રપતિ પર મહાભિયોગ, ઉપરાષ્ટ્રપતિનું પદ, સ્વતંત્ર નિષ્પક્ષ ન્યાયતંત્ર,ન્યાયિક પુનરાવલોકન || અમેરિકા {{flagicon|USA}}
|-
| ૫. || મૂળભૂત ફરજો || પૂર્વ સોવિયેત સંઘ (રશિયા) {{flagicon|SUN}}
|-
|૬. || નીતિ નિર્દેશક તત્ત્વ, રાષ્ટ્રપતિ નિર્વાચન પદ્ધતિ || આયરલૅન્ડ {{flagicon|IRE}}
|-
| ૭. || અનુચ્છેદની જોગવાઈ || જાપાન {{flagicon|JPN}}
|-
| ૮. || સમવર્તી સૂચિ, શક્તિ વિભાજન || ઑસ્ટ્રેલિયા {{flagicon|AUS}}
|-
| ૯.|| બંધારણ સંશોધન || દક્ષિણ આફ્રિકા {{flagicon|RSA}}
|-
| ૧૦. ||પ્રજાસત્તાક શાસનવ્યવસ્થા|| ફ્રાંસ {{flagicon|FRA}}
|-
| ૧૧. || કટોકટી ઉપબંધ || જર્મની {{flagicon|GER}}
|-
|}

== ગ્રંથ સૂચિ==
* {{cite book|last=बसु|first=डा. दुर्गादास|title=भारत का संविधान - एक परिचय|series=|date=2008|edition=नौवा संस्करण|publisher=LexisNexis Butterworths Wadhwa|location=नागपुर|oclc=|ref=harv}}
* {{cite book |last=કશ્યપ |first=સુભાષ |title=આપણું બંધારણ |Translation= શુક્લ બિપીનચંદ્ર એમ |page= |edition=૧લી |year=2003 |publisher=નેશનલ બુક ટ્રસ્ટ, ઈન્ડિયા |location=નવી દિલ્હી| ISBN=81-237-3941-9|ref=harv}}
* {{cite encyclopedia|editor-last=ઠાકર|editor-first=ધીરુભાઈ|editor-link=ધીરુભાઈ ઠાકર|encyclopedia=ગુજરાતી વિશ્વકોશ|title=બંધારણ સભા|last=શુક્લ|first=દિનેશ|volume=ખંડ ૧૩ |year=2000|edition=1st |publisher=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ]]|location=અમદાવાદ|page=૩૦૭-૩૦૮|oclc=248968520}}
* {{cite encyclopedia|editor-last=ઠાકર|editor-first=ધીરુભાઈ|editor-link=ધીરુભાઈ ઠાકર|encyclopedia=ગુજરાતી વિશ્વકોશ|title=બંધારણ, ભારતનુ|last=ગાંધી|first=ભાનુપ્રસાદ|volume=ખંડ ૧૩ |year=2000|edition=1st |publisher=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ]]|location=અમદાવાદ|page=૩૦૨-૩૦૬|oclc=248968520}}
* {{cite book |last=बिस्वाल |first=तपन |title=भारतीय राज्यव्यवस्था और शासन |publisher=ओरियंट ब्लैकस्वॉन प्राइवेट लिमिटेड |edition=पहला संस्करण |year=2017|ISBN = 978-93-86392-71-8|ref=harv}}

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

==બાહ્ય કડીઓ==
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}

{{ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ}}
{{Sisterlinks|Constitution of India|ભારતનું બંધારણ}}

[[શ્રેણી:ભારત]]</text>
      <sha1>42oa4mjxxplisnhvmmruyoejxlfkkc6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>900907</id>
      <parentid>900895</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T11:31:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dsvyas</username>
        <id>561</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Arslanbey v|Arslanbey v]] ([[User talk:Arslanbey v|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને  [[User:KartikMistry|KartikMistry]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા.</comment>
      <origin>894752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69515" sha1="7guqckvrd3gagen9vri7h2gt9if04a4" xml:space="preserve">[[File:Constitution of India.jpg|thumb|right|250px|૪૨મા સુધારા પૂર્વે ભારતના બંધારણની પ્રસ્તાવના.]]
'''ભારતનું બંધારણ''' [[ભારત]] દેશનો સર્વોચ્ચ કાયદો છે. ભારત ગણરાજ્યની શાસન વ્યવસ્થા આ બંધારણ મુજબ ચાલે છે. ભારતનું આ બંધારણ બંધારણસભામાં [[નવેમ્બર ૨૬|૨૬ નવેમ્બર]] ૧૯૪૯ના દિવસે સ્વીકાર્યું હતું અને [[જાન્યુઆરી ૨૬|૨૬ જાન્યુઆરી]] ૧૯૫૦ના દિવસે લાગુ કરવામાં આવ્યું હતું. ૨૬ જાન્યુઆરીનો દિવસ ભારતમાં પ્રજાસત્તાક પર્વ તરીકે ઊજવવામાં આવે છે.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.marugujarat.tech/wp-content/uploads/2019/04/The-Constitution-of-India-by-Government-of-India-Book.pdf|title=ભારતનું બંધારણ - The constitution of India|last=|first=|date=૨૦૧૯-૦૪-૦૮|website=www.marugujarat.tech|publisher=Government of India|access-date=૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૯|archive-date=2019-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407211524/https://www.marugujarat.tech/wp-content/uploads/2019/04/The-Constitution-of-India-by-Government-of-India-Book.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;law_min_intro&quot;&gt;{{cite web |url=http://indiacode.nic.in/coiweb/introd.htm |title=Introduction to Constitution of India |access-date=૧૪ ઓક્ટોબર ૨૦૦૮ |publisher=Ministry of Law and Justice of India |date=૨૯ જુલાઇ ૨૦૦૮}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hari Das&quot;&gt;{{cite book | last = Das | first = Hari | title = Political System of India | publisher=Anmol Publications |page=120 | year = ૨૦૦૨ | isbn = 81-7488-690-7 }}&lt;/ref&gt; મૂળ સ્વીકૃત બંધારણમાં ૨૨ ભાગો, ૩૯૫ અનુચ્છેદ અને ૮ અનુસૂચિઓ હતી, જેમાં બંધારણીય સુધારા દ્વારા વખતોવખત ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે.{{sfn|કશ્યપ|૨૦૦૩|p=૩}}

ભારતનું બંધારણ વિશ્વનું સૌથી લાંબું લેખિત બંધારણ છે.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=India's Constitution|last=Pylee|first=Moolamattom Varkey|publisher=R. Chand &amp; Company|year=1994|isbn=978-8121904032|edition=5th rev. and enl.|location=[[New Delhi]]|pages=3|oclc=35022507}}&lt;/ref&gt;

ભારતના બંધારણમાં ''સેક્યુલર'' (ધર્મનિરપેક્ષ/બિનસાંપ્રદાયિક) અને ''સોશ્યાલિસ્ટ'' (સમાજવાદી) શબ્દોનો ઉમેરો ૧૯૭૬ની [[કટોકટી કાળ (ભારત)|ભારતીય કટોકટી]] દરમિયાન ૪૨મા સુધારા વખતે કરવામાં આવ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india/the-constitution-of-india-66-yrs-of-change-and-progress/story-ngDCPtxWjXXO6LwDlUzBZL.html|title=Document for all ages: Why Constitution is our greatest achievement|last=Dhavan|first=Rajeev|date=26 November 2015|work=[[Hindustan Times]]|access-date=24 July 2018|oclc=231696742|archive-url=https://web.archive.org/web/20180724032210/https://www.hindustantimes.com/india/the-constitution-of-india-66-yrs-of-change-and-progress/story-ngDCPtxWjXXO6LwDlUzBZL.html|archive-date=24 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ભારતનું બંધારણ કલમ ૩૭૦ મુજબ જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં લાગુ પડતું નહોતું, પરંતુ [[જમ્મુ અને કાશ્મીર પુનઃગઠન કાયદો, ૨૦૧૯|૨૦૧૯માં સુધારો]] કરાતાં તે હવે સમગ્ર ભારતમાં લાગુ પડે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s395192c98732387165bf8e396c0f2dad2/uploads/2019/10/20191029100.pdf|title=The Constitution (Application to Jammu and Kashmir) Order, 2019|publisher=The Gazette of India|date=૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯|access-date=૨૯ નવેમ્બર ૨૦૨૫}}&lt;/ref&gt;

==પરિચય==
ભારતનું બંધારણ વિશ્વના તમામ લોકતાંત્રિક દેશોના બંધારણ કરતા સૌથી મોટું લેખિત બંધારણ છે.&lt;ref name=&quot;longest&quot;&gt;{{cite book | last = Pylee | first = M.V. | title = India's Constitution | publisher=S. Chand &amp; Co.|page=3 | year = ૧૯૯૭ | isbn = 81-219-0403-X }}&lt;/ref&gt;તેમાં અત્યારે 495 +અનુચ્છેદ અને ૧૨ અનુસૂચિઓ છે. તે કુલ ૨૫ ભાગોમાં વિભાજીત છે. નિર્માણ સમયે મૂળ બંધારણમાં ૩૯૫ અનુચ્છેદ, ૨૨ ભાગો અને ૮ અનુસૂચિ હતી. બંધારણમાં ભારત સરકારના સંસદીય સ્વરુપનું માળખુ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે જેનું સ્વરુપ કેટલાક અપવાદોને બાદ કરતા સંઘીય પ્રણાલી આધારિત છે. કેન્દ્રની સર્વોચ્ચ સરકારના કાર્યકારી બંધારણીય પ્રમુખ રાષ્ટ્રપતિ છે. ભારતના બંધારણની કલમ ૭૯ અનુસાર કેન્દ્રની સંસદીય પરિષદમાં રાષ્ટ્રપતિ તથા બે સભાઓ છે જેમાં લોકો દ્વારા સીધા ચૂંટાયેલા સાંસદોની સભા [[લોકસભા]] અને રાજ્યો દ્વારા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓની સભા [[રાજ્ય સભા]] છે. બંધારણની કલમ ૭૪ (૧)માં એવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે કે રાષ્ટ્રપતિની સહાયતા તથા તેને સલાહ આપવા માટે એક મંત્રીમંડળ હશે જેના પ્રમુખ [[વડાપ્રધાન]] હશે, રાષ્ટ્રપતિ આ મંત્રીમંડળની સલાહ મુજબ કાર્ય કરે છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm|title=FIRST DAY IN THE CONSTITUENT ASSEMBLY|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20040314075904/https://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm|archive-date=2004-03-14|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

ભારતના દરેક રાજ્યમાં એક [[વિધાન સભા]] અથવા ધારાસભા પણ હોય છે જે લોકસભા હેઠળ કાર્ય કરે છે. ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગણામાં ઉપરી સભા પણ છે જેને વિધાન પરિષદના નામે ઓળખવામાં આવે છે. રાજ્યપાલ એ દરેક રાજ્યના વડા છે. જ્યારે [[મુખ્ય મંત્રી]] એ મંત્રીમંડળના વડા છે. મંત્રીમંડળ સામૂહિક રીતે ધારાસભા કે વિધાનસભા દ્વારા નક્કી થાય છે અને એ સભામાં જે ઠરાવો થાય તે મુજબ કાર્ય કરે છે અને એ મંત્રીઓ પણ એ સભાનો જ એક ભાગ છે. સભાની બેઠકના અધ્યક્ષ અલગથી નિમવામાં આવે છે જેની જવાબદારી વિધાનસભાની બેઠકનું સંચાલન કરવાની છે અને તે કોઇ કારણોસર કોઇપણ ધારાસભ્યને ચોક્કસ સમય સુધી વિધાનસભા/ધારાસભાની બેઠકમાં પ્રતિબંધિત પણ કરી શકે છે. 

બંધારણના સાતમાં અનુચ્છેદમાં સંસદસભ્યો અને ધારાસભ્યોના અધિકારોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશો સીધા જ કેન્દ્ર સરકાર હેઠળ કેન્દ્રના દિશાનિર્દેશન મુજબ કાર્ય થાય છે.

==પૃષ્ઠભૂમિ==
ઈ.સ. ૧૬૦૦માં એલિઝાબેથ પ્રથમના ચાર્ટર એક્ટ દ્વારા ભારતમાં અંગ્રેજોની ‘ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની’ને વ્યાપાર કરવાનો પરવાનો પ્રાપ્ત થયો. ૧૭૬૫માં કંપનીને બંગાળ, બિહાર અને ઉડિસામાં દીવાની સત્તા પ્રાપ્ત થઈ અને આ સાથે જ અંગ્રેજોના અપ્રત્યક્ષ શાસનનો પ્રારંભ થયો. વિભિન્ન અધિનિયમોના ક્રમિક સુધારા દ્વારા બંધારણ નિર્માણની પ્રક્રિયા શરુ થવા પામી. ૧૯૪૬માં બંધારણ સભાની રચનાથી તેની ઠોસ શરુઆત થઈ. ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ના રોજ બંધારણ અમલમાં આવ્યું અને ભારત એક પૂર્ણ સંસદીય પ્રજાસત્તાક બન્યું.

'''રેગ્યુલેટિંગ એક્ટ, ૧૭૭૩'''&lt;br /&gt;ભારતમાં અંગ્રેજો દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલ આ પહેલો એક્ટ હતો. જે અંતર્ગત ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની દ્વારા સંસદીય નિયંત્રણની શરુઆત થઈ. આ ધારો ભારતમાં અંગ્રેજોના શાસનને દૃઢ કરવામાં અને વહિવટીય કેન્દ્રિકરણની દિશામાં પહેલું કદમ હતો. આ કાયદા દ્વારા ૧૭૭૪માં બંગાળમાં એક સર્વોચ્ચ ન્યાયલયની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તથા બંગાળના ગવર્નરને અંગ્રેજી આધિપત્ય ધરાવતા તમામ ક્ષેત્રોના ગવર્નર નિયુક્ત કરાયા હતા.

'''પિટનો ઈન્ડિયા ધારો, ૧૭૮૪'''&lt;br /&gt;આ ધારા અન્વયે કંપનીને માત્ર વ્યાપાર અને વાણિજ્યની જવાબદારી સોંપવામાં આવી તથા રાજકીય બાબતો બ્રિટન સરકાર હસ્તગત લેવામાં આવી.

'''ચાર્ટર અધિનિયમ ૧૭૯૩'''&lt;br /&gt;અધિનિયમ ૧૭૯૩ દ્વારા ૨૦ વર્ષની અવધિ માટે કંપનીનો વ્યાપારિક પરવાનો તાજો કરવામાં આવ્યો. 

'''ચાર્ટર અધિનિયમ ૧૮૧૩'''&lt;br /&gt;આ અધિનિયમ અન્વયે કંપનીનો વ્યાપારિક પરવાનો એકાધિકાર સમાપ્ત કરવામાં આવ્યો. તથા તમામ બ્રિટીશ નાગરિકો માટે ભારતીય બજારને ખુલ્લુ મૂકવામાં આવ્યું હતું. તેમજ ધર્મ પ્રચારકોને ભારતમાં પ્રચારની છૂટ આપવામાં આવી હતી. {{sfn|बिस्वाल|2017|p=3}} મદ્રાસ, મુંબઈ અને કલકત્તાની કાઉન્સિલોની સત્તા વધારવામાં આવી.

'''ચાર્ટર અધિનિયમ ૧૮૩૩'''&lt;br /&gt;બંગાળના ગવર્નર જનરલને ભારતના ગવર્નર જનરલ બનાવવામાં આવ્યા જે અંતર્ગત લૉર્ડ વિલિયમ બેન્ટીક ભારતના સૌ પ્રથમ ગવર્નર જનરલ નિયુક્ત થયા હતા. આ અધિનિયમ દ્વારા ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીની તમામ વ્યાપારિક ગતિવિધિઓને બંધ કરી દેવામાં આવી હતી. {{sfn|बिस्वाल|2017|p=3}}ભારતમાં દાસપ્રથાને ગેરકાનૂની જાહેર કરાઈ.

'''ચાર્ટર અધિનિયમ ૧૮૫૩'''&lt;br /&gt;ચાર્ટર અધિનિયમો પૈકીના અંતિમ અધિનિયમ અંતર્ગત ભારતમાં સિવિલ સેવાનો પ્રારંભ થયો. વિધાન પરિષદની રચના કરવામાં આવી. ગવર્નર જનરલની પરિષદના વૈધાનિક અને કાર્યકારી કાર્યોને પૃથક કરવામાં આવ્યા હતા. {{sfn|बिस्वाल|2017|p=3}}

'''ભારત શાસન અધિનિયમ ૧૮૫૮'''&lt;br /&gt;૧૮૫૭ના વિપ્લવના પ્રત્યાઘાતરૂપે બ્રિટિશ સંસદ દ્વારા ‘ધ એક્ટ ફોર ધ ગુડ ગવર્મેન્ટ ઓફ્ ઈન્ડિયા’ ધારો ૧૮૫૮ પસાર કરવામાં આવ્યો. જે અંતર્ગત બૉર્ડ ઓફ કંન્ટ્રોલ અને બૉર્ડ ઓફ્ ડાયરેક્ટરને સમાપ્ત કરી સમગ્ર ભારતને બ્રિટીશ સંસદના સીધા શાસન હેઠળ મુકવામાં આવ્યું. તથા લોર્ડ કેનિંગ ભારતના પ્રથમ વાઈસરોય બન્યા.

'''ભારતીય પરિષદ અધિનિયમ ૧૮૬૧'''&lt;br /&gt;આ કાયદા અન્વયે નીતિવિષયક સુધારા અમલમાં આવ્યા. આ એક્ટ ભારતના બંધારણમાં એક સીમાચિહ્ન છે. કાઉન્સિલમાં હિંદના લોકોને પ્રતિનિધિ તરીકે નિયુક્ત કરવાની છૂટ મળી. ગવર્નર જનરલની વૈધાનિક સત્તાઓનું વિકેન્દ્રીકરણ થયું. કેન્દ્ર તથા અન્ય પ્રાન્તોમાં વિધાનપરિષદોની સ્થાપના કરવામાં આવી.

'''ભારતીય પરિષદ અધિનિયમ ૧૮૯૨'''&lt;br /&gt;કેન્દ્રીય તથા પ્રાંતીય પરિષદોના આકાર અને કાર્યક્ષેત્રમાં વધારો કરવામાં આવ્યો. કાઉન્સિલોને અમુક નિયમો, શરતો તથા મર્યાદામાં રહીને અંદાજપત્ર તથા વાર્ષિક નાણાકીય નિવેદન કરવાની છૂટ મળી. પરિષદના સભ્યોને પ્રશ્ન પૂછવાનો અધિકાર મળ્યો.

'''ભારતીય પરિષદ અધિનિયમ ૧૯૦૯'''&lt;br /&gt;આ અધિનિયમ ''મોર્લે-મિન્ટો સુધારા'' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. જે અંતર્ગત કાઉન્સિલોનું વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું. ઈન્ડિયન લેજીસ્લેટીવ કાઉન્સિલની સભ્ય સંખ્યા ૧૬ થી વધારીને ૬૦ કરવામાં આવી. આ ધારા હેઠળ સૌ પ્રથમવાર ચૂંટણી વ્યવસ્થાનો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો. જે અંતર્ગત મુસ્લિમો માટે અલગ પ્રતિનિધિત્ત્વની જોગવાઈ કરવામાં આવી.

'''ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ ૧૯૧૯'''&lt;br /&gt;આ અધિનિયમ ''મોન્ટેગ્યુ-ચેમ્સફોર્ડ સુધારા'' તરીકે ઓળખાય છે. ‘જવાબદાર સરકાર અને સ્વશાસનલક્ષી સંસ્થાઓનો વિકાસ’ના પાયા પર આધારિત આ એક્ટ દ્વારા બંધારણીય પ્રથામાં અગત્યના ફેરફારો થયા. જેમાં ઈન્ડિયન લેજેસ્લેટીવ કાઉન્સિલના સ્થાને ઊપલું ગૃહ અને નીચલું ગૃહ ધરાવતું દ્વિગૃહી વિધાનમંડળ અસ્તિત્વમાં આવ્યું. આંગ્લ-ભારતીય, શિખ તથા યુરોપીય અને ઈસાઈઓને અલગ પ્રતિનિધિત્ત્વ આપવામાં આવ્યું. ક્ષેત્રીય વિષયોને બે ભાગમાં વિભાજીત કરવામાં આવ્યા : આરક્ષિત અને હસ્તાંતરિત. આરક્ષિત વિષયો ગવર્નર પાસે રહેતા જ્યારે હસ્તાંતરીત વિષયો ભારતીય મંત્રીઓ પાસે રહેતા. {{sfn|बिस्वाल|2017|p=4}}

'''ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા એક્ટ ૧૯૩૫'''&lt;br /&gt;આ એક્ટને ભારતીય સંવૈધાનિક વિકાસના અંતિમ ચરણ તરીકે જોવામાં આવે છે. જેમાં બ્રિટીશ હકૂમત હેઠળના પ્રદેશો તથા દેશી રજવાડાંના બનેલા ''ભારતીય મહાસંઘ'' અથવા ''અખિલ ભારત''ની સંકલ્પના રજૂ કરવામાં આવી. આ અધિનિયમ અંતર્ગત પ્રાંતોમાં દ્વિશાસનનો અંત કરવામાં આવ્યો તથા પ્રાંતીય સ્વાયતતાની શરૂઆત કરવામાં આવી. કેન્દ્રીય અદાલતની સ્થાપનાની કરવામાં આવી તથા આ અદાલતના નિર્ણય વિરુદ્ધ અપીલ લંડનની પ્રીવી કાઉન્સિલ કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી. {{sfn|बिस्वाल|2017|p=4}}

'''રાષ્ટ્રીય આંદોલન અને બંધારણ વિકાસ'''&lt;br /&gt;૧૯૩૫ના અધિનિયમ બાદ રાષ્ટ્રીય આંદોલનોની સાથે જ બંધારણ વિકાસની પ્રક્રિયા અપ્રત્યક્ષરૂપે આગળ વધતી રહી. ૧૯૨૩માં દિલ્હી ખાતે આયોજીત સર્વદલીય સંમેલનમાં ‘કોમનવેલ્થ ઓફ્ ઈન્ડિયા બીલ’ દ્વારા બંધારણના આવશ્યક તત્ત્વોની રૂપરેખા પ્રસ્તુત કરવામાં આવી. આ પહેલો સંગઠિત પ્રયાસ હતો. ૧૯૩૪માં કોંગ્રેસે શ્વેતપત્ર દ્વારા વયસ્ક મતાધિકાર અને બંધારણ સભાની રચનાની માંગ કરી.૧૯૪૦માં '''ઑગષ્ટ પ્રસ્તાવ''' દ્વારા તત્કાલીન વાઈસરોય લૉર્ડ લિનલિથગોએ વિશ્વયુદ્ધ બાદ બંધારણ સભાના નિર્માણની ખાતરી આપી. ૧૯૪૨માં કેબીનેટ મંત્રી સર સ્ટેફોર્ડ ક્રિપ્સની અધ્યક્ષતામાં '''કિપ્સ મિશન''' ભારત મોકલવામાં આવ્યું પરંતુ બધા જ રાજકીય પક્ષોએ તેની દરખાસ્તોને જુદાં જુદાં કારણોસર ફગાવી દીધી. કોંગ્રેસને દેશના ભાગલા પડી જવાની શક્યતા જણાતા આ દરખાસ્તને ‘પાછલી તારીખનો ચેક’ કહી વખોડી કાઢી હતી. ૧૯૪૫માં તત્કાલીન વાઈસરોય લૉર્ડ વેવેલ એ ૨૫ જૂનના રોજ શિમલા ખાતેના સંમેલનમાં હિંદવાસીઓ પોતાનું બંધારણ જાતે ઘડે ત્યાં સુધી કામચલાઉ વ્યવસ્થા તરીકે હિંદુઓ અને મુસ્લિમોની સમાનતાના ધોરણે એક્ઝિક્યૂટિવ કાઉન્સિલમાં સમાવેશ કરવાની '''‘વેવેલ યોજના’'''નો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો. કોંગ્રેસની અખંડ હિંદુસ્તાનની માંગ અને મુસ્લિમ લીગની પૃથક પાકિસ્તાનને માંગણીને કારણે આ વાટાઘાટો પણા નિષ્ફળ ગઈ. વેવેલ યોજનાની નિષ્ફળતા બાદ ૧૯૪૬માં ભારતના રાજનૈતિક ગતિરોધને દૂર કરવા '''કેબિનેટ મિશન'''ને ભારત મોકલવામાં આવ્યું. પૈથિક લૉરેન્સ, સર સ્ટેફોર્ડ ક્રિપ્સ અને એ.વી.એલેક્ઝાંડરની સદસ્યતાવાળા આ મિશને બંધારણ સભાના ગઠનની ખાતરી આપી. બ્રિટીશ ભારત અને દેશી રાજ્યોના સંગઠનથી ભારતીય સંઘ બનાવવો. વિદેશી બાબતો, સંરક્ષણ, સંચાર જેવા વિષયો સંબંધિત સત્તા આપવી. કેન્દ્રીય કારોબારીતંત્ર અને વિધાનમંડળની રચના કરવી જેમાં બ્રિટીશ ભારત અને દેશી રજવાડાંને પ્રતિનિધીત્ત્વ આપવું. વચગાળાની સરકારની રચના કરવી વગેરે કમિશનની મુખ્ય ભલામણો હતી. ૨૪ ઑગષ્ટ ૧૯૪૬ના રોજ વચગાળાની સરકારની જાહેરાત કરવામાં આવી. જવાહરલાલ નહેરૂના નેતૃત્ત્વમાં ૧૧ સહયોગી સદસ્યોની સાથે ૨ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૬ના દિવસે સરકાર રચાઈ. ડિસેમ્બર ૧૯૪૬માં ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદની અધ્યક્ષતામાં બંધારણ સભાનું ગઠન કરવામાં આવ્યું. મુસ્લિમ લીગ દ્વારા બંધારણ સભાની રચનાનો વિરોધ કરાયો અને અલગ પાકિસ્તાનની માંગ કરવામાં આવી. રાજકીય ગતિરોધના કારણે સત્તાનું હસ્તાંતરણ ગુંચવાળાભર્યું બન્યું. દેશમાં પ્રવર્તી રહેલાં આંતરવિગ્રહ, અરાજકતા અને અંધાધૂધીને કારણે કોંગ્રેસ દેશના ભાગલાના વિકલ્પને અનિવાર્યપણે સ્વીકાર કરવા તૈયાર થઈ. ૧૯૪૭માં તત્કાલીન વાઈસરોય માઉન્ટબેટન દ્વારા વિભાજનની રૂપરેખા ઘડવામાં આવી. '''માઉન્ટબેટન યોજના''' પર સહમતિ બાદ બ્રિટીશ સંસદ દ્વારા '''ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ, ૧૯૪૭''' (ઈન્ડિયન ઈન્ડિપેન્ડન્સ એક્ટ, ૧૯૪૭) પારિત કરવામાં આવ્યો. ૧૮ જુલાઈ ૧૯૪૭ના રોજ આ અધિનિયમને બ્રિટનની મહારાણીએ સ્વિકૃતિ પ્રદાન કરી. જેના પરિણામરૂપે ૧૫ ઓગષ્ટ ૧૯૪૭ ના દિવસે ભારત અને પાકિસ્તાન નામના બે ડોમેનિયન સ્ટેટ્સની સ્થાપના કરવાનું નક્કી કરાયું.

==બંધારણ સભા==
{{મુખ્ય|ભારતીય બંધારણ સભા}}
[[File:A Constituent Assembly of India meeting in 1950.jpg|thumb|બંધારણ સભાની મિટીંગ-૧૯૫૦]]
[[File:Dr. Babasaheb Ambedkar, chairman of the Drafting Committee, presenting the final draft of the Indian Constitution to Dr. Rajendra Prasad on 25 November, 1949.jpg|thumb|પ્રારૂપ સમિતિના અધ્યક્ષ ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકર બંધારણના અંતિમ મુસદ્દાને ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદને સોંપી રહ્યા છે. (૨૫ નવેમ્બર ૧૯૪૯)]]
[[File:Jawaharlal Nehru signing Indian Constitution.jpg|thumbnail|[[જવાહરલાલ નહેરુ]] બંધારણ પર હસ્તાક્ષર કરી રહ્યા છે.]]
બંધારણ ઘડવા માટે રચાયેલી ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓની સમિતિને ‘બંધારણા સભા’ કહે છે. આ સભાની કુલ સભ્ય સંખ્યા ૩૮૯ હતી. જે પૈકી ૨૯૨ પ્રતિનિધિઓ બ્રિટિશ હિંદના ૧૧ પ્રાંતોની વિધાનસભાઓથી, ૯૩ પ્રતિનિધિઓ દેશી રજવાડાંના તથા ૪ પ્રતિનિધિઓ ચીફ કમિશ્નરોના ચાર પ્રાંત દિલ્હી, અજમેર-મારવાડ, કૂર્ગ અને બ્રિટિશ બલૂચિસ્તાન માટે આરક્ષિત રાખવામાં આવેલ હતાં. પ્રત્યેક ૧૦ લાખની જનસંખ્યા પર એક પ્રતિનિધિના ધોરણે દરેક પ્રાંતને બેઠકોની ફાળવણી કરવામાં આવી હતી. જુલાઈ ૧૯૪૬માં બંધારણ સભાની રચના માટે યોજાયેલી ચૂંટણીઓમાં કુલ ૩૮૯ સ્થાન પૈકી ૨૯૬ બેઠકો માટે ચૂંટણી યોજાઈ. જેમાં મુખ્ય પક્ષ કોંગ્રેસને ૨૦૮ બેઠકો મળી હતી જ્યારે મુસ્લિમ લીગના ફાળે ૭૩ બેઠકો આવી હતી.{{sfn|શુક્લ|2000|p=307-308}} સ્વતંત્ર ભારતના બંધારણના ઘડતર માટે ૨૩ સમિતિઓની રચના કરવામાં આવી. જેમાં ૧૨ કાનૂની બાબતોની સમિતિઓ અને ૧૧ પ્રક્રિયા સંબંધીઓની રચના કરવામાં આવી હતી. બંધારણ સભાના અધ્યક્ષ ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ હતા પરંતુ બંધારણનો મુસદ્દો ઘડવાની જવાબદારી પ્રારૂપ સમિતિના અધ્યક્ષ ડૉ. બી.આર.આંબેડકર પર હતી.{{sfn|કશ્યપ|૨૦૦૩|p=24-29}}

'''કાયદા સંબંધિત સમિતિઓ'''
# પ્રારૂપ સમિતિ : ૭ સભ્યોની બનેલી આ સમિતિના અધ્યક્ષ [[ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર]] હતા. અન્ય સભ્યોમાં મો. સાદુલ્લા, કે.એમ.મુન્શી, એ.કે.એસ.ઐયર, બી.એલ.મિત્તર, એન.ગોપાલાસ્વામી આયંગર તથા ડી.પી.ખેતાનનો સમાવેશ થાય છે.
# કેન્દ્ર શક્તિ સમિતિ : ૯ સભ્યોની બનેલી આ સમિતિના અધ્યક્ષ જવાહરલાલ નહેરૂ હતા.
# રાજ્ય વાર્તા સમિતિ : અધ્યક્ષ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ
# મુખ્ય કમિશ્નરી પ્રાંતો સંબંધિત સમિતિ :
# સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય સંબંધિત સમિતિ :
# સંઘ બંધારણ સમિતિ : ૧૫ સભ્યોની બનેલી આ સમિતિના અધ્યક્ષ જવાહરલાલ નહેરૂ હતા.
# મૂળભૂત અધિકાર અને અલ્પસંખ્યક સમિતિ : ૫૪ સભ્યોની બનેલી આ સમિતિના અધ્યક્ષ સરદાર પટેલ હતા.
# ક્ષેત્રીય બંધારણ સમિતિ : ૨૫ સભ્યોની બનેલી આ સમિતિના અધ્યક્ષ સરદાર પટેલ હતા.
# બંધારણ પ્રારૂપ નિરિક્ષણ સમિતિ : અધ્યક્ષ એ.કે.એસ.ઐયર
# ભાષાકીય પ્રાંત સમિતિ :
# રાષ્ટ્રધ્વજ સમિત :
# આર્થિક વિષયો સંબંધિત વિશેષજ્ઞ સમિતિ :

'''પ્રક્રિયા સંબંધિત સમિતિઓ'''
# સંચાલન સમિતિ : અધ્યક્ષ ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ
# કાર્ય સંચાલન સમિતિ : ૩ સભ્યોની બનેલી આ સમિતિના અધ્યક્ષ [[કનૈયાલાલ મુનશી]] હતા. અન્ય સભ્યોમાં ગોપાલાસ્વામી આયંગર અને વિશ્વનાથ દાસનો સમાવેશ થાય છે.
# હિંદી અનુવાદ સમિતિ :
# સભા સમિતિ :
# નાણાં તેમજ અધિકરણા સમિતિ :
# ઉર્દૂ અનુવાદ સમિતિ :
# કાર્ય આદેશ સમિતિ :
# પ્રેસ દીર્ઘા સમિતિ :
# ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ આકલન સમિતિ :
# ક્રેડેન્શીયલ સમિતિ :
# ઝંડા સમિતિ : અધ્યક્ષ જે બી કૃપલાણી

બંધારણ સભાની પ્રથમ બેઠક ડિસેમ્બર ૯, ૧૯૪૬ નાં રોજ સંસંદ ભવનમાં મળી હતી. ડૉ. સચ્ચિદાનંદ સિન્હાને સર્વસંમતિથી બંધારણ સભાના અસ્થાયી અધ્યક્ષ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. સભાની દ્વિતીય બેઠક ૧૧, ડિસેમ્બર, ૧૯૪૬ ના રોજ મળી હતી. જેમાં ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદની સ્થાયી અધ્યક્ષ તરીકે વરણી કરવામાં આવી હતી. બંધારણ સભાની તૃતીય બેઠક ૧૩, ડિસેમ્બર, ૧૯૪૬ ના રોજ મળી હતી. સભાનો ઉદ્દેશ્ય પ્રસ્તાવ જવાહરલાલ નહેરુએ રજૂ કર્યો હતો. જેના પર ૧૯ ડિસેમ્બર સુધી વિશદ ચર્ચા-વિમર્શ કરવામાં આવ્યા અને અંતે, ૨૨ જાન્યુઆરી ૧૯૪૭ ના રોજ તેને સર્વસંમતિથી પસાર કરવામાં આવ્યો. ભારતીય બંધારણની પ્રથમ આવૃત્તિ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮માં પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. ઓક્ટોબર ૧૯૪૮માં તેની બીજી સંવર્ધિત આવૃત્તિ બહાર પાડવામાં આવી હતી. જેમાં બંધારણ સભાના કુલ ૨૯૯ સભ્યો પૈકી હાજર ૨૮૪ સભ્યોએ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. બંધારણા ઘડવા માટે ૬૩,૯૬,૭૨૯ રૂ. (લગભગ ૬૪ લાખ) નો ખર્ચ થયો હતો. બંધારણ નિર્માણનું કાર્ય કૂલ ૧૧ અધિવેશનોમાં કરવામાં આવ્યું હતું. આ કાર્ય માટે ૬૦ જેટલા દેશોના બંધારણનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. પૂર્ રીતે બંધારણ ઘડવા માટે ૨ વર્ષ, ૧૧ માસ અને ૧૮ દિવસનો સમય લાગ્યો હતો.&lt;ref name=&quot;गर्ग२००९&quot;/&gt; આમ, ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ના રોજ ભારત એક પ્રજાસત્તાક રાષ્ટ્ર બન્યું હતું.

==સંરચના==

=== પ્રસ્તાવના ===

“અમે ભારતના લોકો, ભારતને એક સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, પંથનિરપેક્ષ, લોકતંત્રાત્મક પ્રજાસત્તાક તરીકે સંસ્થાપિત કરી, તેના સમસ્ત નાગરિકો માટે સામાજિક, આર્થિક, અને રાજકીય ન્યાય, વિચાર, અભિવ્યક્તિ, વિશ્વાસ, ધર્મ અને ઉપાસનાની સ્વતંત્રતા, પ્રતિષ્ઠા અને અવસરની સમાન પ્રાપ્તિ માટે, તથા તેમાં નિહિત વ્યક્તિની ગરિમા અને રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડિતતા સુનિશ્ચિત કરનાર ભ્રાતૃભાવ વિકસાવવાનો નિષ્ઠાપૂર્વકનો સંકલ્પ વ્યક્ત કરી આ બંધારણ સભામાં આજે તારીખ ૨૬-૧૧-૧૯૪૯ ના રોજ અંગીકૃત કરીએ છીએ.”

પ્રસ્તાવના એ ભારતીય બંધારણના સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ અંગ પૈકીનું એક છે. તે બંધારણના ઉદ્દેશ્ય તથા લક્ષ્યને નિર્ધારિત કરે છે. શરૂઆતમાં પ્રસ્તાવનાને બંધારણનો ભાગ ગણવામાં માનવામાં આવતો ન હતો તથા તેમાં સંશોધન માટે કોઈ જોગવાઈ રાખવામાં આવેલ ન હતી. જ્યાં બંધારણની ભાષા સંદિગ્ધ હોય ત્યાં પ્રસ્તાવનાની મદદ લેવામાં આવે છે. કેશવાનંદ ભારતી વિ. કેરળ રાજ્ય (૧૯૭૩) સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના ચુકાદા બાદ પ્રસ્તાવનાને બંધારણનો ભાગ ગણવો કે કેમ? તથા તેમાં સંશોધન કરી શકાય કે કેમ? તે વિવાદનો ઉકેલ આવી ગયો છે. ૪૨મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા પ્રસ્તાવનામાં &quot;સમાજવાદી&quot;, &quot;બિનસાંપ્રદાયિક&quot; અને &quot;અખંડિત&quot; શબ્દ જોડવામાં આવ્યા છે.{{sfn|કશ્યપ|૨૦૦૩|p=40-42}} પ્રસ્તાવના એ બંધારણને સમજવા તથા તેના સ્પષ્ટીકરણ માટેની અગત્યની ચાવી છે આથી તેને બંધારણની આત્મા પણ કહેવામાં આવે છે. તેની પ્રાથમિક ઉપયોગિતા એ છે કે બંધારણની જોગવાઈઓની અસ્પષ્ટતાની સ્થિતિમાં ન્યાયપાલિકાને માર્ગદર્શક સ્વરૂપે સહાયતા કરે છે.

=== ભાગ ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ભાગ !! વિષય !! અનુચ્છેદ
|-
| ભાગ ૧ || સંઘ અને તેના પ્રદેશ || અનુચ્છેદ ૧-૪
|-
| ભાગ ૨ || નાગરિકતા || અનુચ્છેદ ૫-૧૧
|-
| ભાગ ૩ || મૂળભૂત અધિકારો || અનુચ્છેદ ૧૨-૩૫
|-
| ભાગ ૪ || રાજ્ય નીતિના નિર્દેશક સિદ્ધાંતો || અનુચ્છેદ ૩૬-૫૧
|-
| ભાગ ૪-એ || મૂળભૂત કર્તવ્ય || અનુચ્છેદ ૫૧ એ
|-
| ભાગ ૫ || સંઘ (યુનિયન)|| અનુચ્છેદ ૫૨-૧૫૧
|-
| ભાગ ૬ || રાજ્ય || અનુચ્છેદ ૧૫૨-૨૩૭
|-
| ભાગ ૭ || પ્રથમ સૂચિના ભાગ ખ ના રાજ્યો || અનુચ્છેદ ૨૩૮
|-
| ભાગ ૮ || કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો || અનુચ્છેદ ૨૩૯-૨૪૨
|-
| ભાગ ૯ || પંચાયતો || અનુચ્છેદ ૨૪૩ ( ક થી ણ સુધી)
|-
| ભાગ ૯-એ || નગરપાલિકાઓ || અનુચ્છેદ ૨૪૩ ( ત થી છ સુધી)
|-
| ભાગ ૯-બી || સહકારી મંડળીઓ || અનુચ્છેદ ૨૪
|-
| ભાગ ૧૦ || અનુસૂચિત અને જનજાતીય ક્ષેત્ર|| અનુચ્છેદ ૨૪૪-૨૪૪ એ
|-
| ભાગ ૧૧ || કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચેનો સંબંધ || અનુચ્છેદ ૨૪૫-૨૬૩
|-
| ભાગ ૧૨ || નાણા, સંપત્તિ, અને વાદ-વિવાદ || અનુચ્છેદ ૨૬૪-૩૦૦
|-
| ભાગ ૧૩ || ભારતના પ્રદેશમાં વેપાર અને વાણિજ્ય|| અનુચ્છેદ ૩૦૧-૩૦૭
|-
| ભાગ ૧૪ || કેન્દ્ર તથા રાજ્યો હસ્તક સેવાઓ || અનુચ્છેદ ૩૦૮-૩૨૩
|-
| ભાગ ૧૪-એ || ટ્રિબ્યુનલ્સ || અનુચ્છેદ 
|-
| ભાગ ૧૫ || ચૂંટણી (નિર્વાચન) ||અનુચ્છેદ ૩૨૪-૩૨૯
|-
| ભાગ ૧૬ || ચોક્કસ વર્ગો સંબંધિત ખાસ જોગવાઈઓ || અનુચ્છેદ ૩૩૦-૩૪૨
|-
| ભાગ ૧૭ || ભાષાઓ || અનુચ્છેદ ૩૪૩-૩૫૧
|-
| ભાગ ૧૮ || કટોકટીની જોગવાઈઓ || અનુચ્છેદ ૩૫૨-૩૬૦
|-
| ભાગ ૧૯ || પરચૂરણ || અનુચ્છેદ ૩૬૧-૩૬૭
|-
| ભાગ ૨૦ || બંધારણ સંશોધન || અનુચ્છેદ ૩૬૮
|-
| ભાગ ૨૧ || કામચલાઉ, સંક્રમણકાલીન અને ખાસ જોગવાઈઓ || અનુચ્છેદ ૩૬૯-૩૯૨
|-
| ભાગ ૨૨ || સંક્ષિપ્ત નામ, પ્રારંભ, હિન્દીમાં અધિકૃત પાઠ અને પુનરાવર્તનો || અનુચ્છેદ ૩૯૩-૩૯૫
|-
|}

=== અનુસૂચિ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! અનુસૂચિ !! વિષય 
|-
| પ્રથમ અનુસૂચિ || રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોનું વર્ણન
|-
| દ્વિતીય અનુસૂચિ || પગાર અને ભથ્થા
|-
| ભાગ-ક || રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલ સંબંધિત ઉપબંધ
|-
| ભાગ-ખ || રદ્દ
|-
| ભાગ-ગ || લોકસભા તથા વિધાનસભાઓના અધ્યક્ષ તથા ઉપાધ્યક્ષ, રાજ્યસભા તથા વિધાનપરિષદના સભાપતિ અને ઉપસભાપતિના વેતન-ભથ્થા
|-
| ભાગ-ઘ || ઉચ્ચ ન્યાયાલય તથા ઉચ્ચત્તમ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશો સંબંધિત ઉપબંધ
|-
| ભાગ-ઙ || ભારતના નિયંત્રક તથા મહાલેખા પરીક્ષક સંબંધિત ઉપબંધ
|-
| તૃતીય અનુસૂચિ || રાષ્ટ્રપતિ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ, વિધાનસભાના મંત્રીઓ, ન્યાયાધીશો વગેરેના શપથનુ પ્રારૂપ
|-
| ચોથી અનુસૂચિ || રાજ્ય અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ દીઠ રાજ્ય સભા (સંસદના ઉપલા ગૃહ) માં બેઠકોની ફાળવણી
|-
| પાંચમી અનુસૂચિ || અનુસૂચિત ક્ષેત્ર અને અનુસૂચિત જનજાતિઓના પ્રશાઅસન અને નિયંત્રણ સંબંધિત ઉપબંધ.
|-
| છઠ્ઠી અનુસૂચિ || આસામ, મેઘાલય, ત્રિપુરા અને મિઝોરમમાં આદિવાસી વિસ્તારોના વહીવટ(પ્રશાસન) સંબંધિત ઉપબંધ
|-
| સાતમી અનુસૂચિ || સંઘ સૂચિ, રાજ્ય સૂચિ અને સહવર્તી સૂચિ
|-
| આઠમી અનુસૂચિ || અધિકૃત ભાષાઓ
|-
| નવમી અનુસૂચિ || ચોક્કસ કાયદાઓ અને નિયમો
|-
| દસમી અનુસૂચિ || સંસદસભ્યો અને રાજ્ય વિધાન પરિષદના સભ્યો માટે &quot;પક્ષપલટા વિરોધી&quot; જોગવાઈઓ
|-
| અગિયારમી અનુસૂચિ || પંચાયતી રાજ (ગ્રામીણ સ્થાનિક સરકાર) - શક્તિઓ, અધિકાર અને ફરજો
|-
| બારમી અનુસૂચિ || નગરપાલિકાઓ (શહેરી સ્થાનિક સરકાર) - શક્તિઓ, અધિકાર અને ફરજો
|-
|}

==પ્રમુખ વિશેષતાઓ==

====લેખિત અને વિસ્તૃત બંધારણ====
ભારતીય બંધારણ વિશ્વનું સૌથી વિસ્તૃત બંધારણ છે. તે અમેરિકાના બંધારણની જેમ જ લેખિત સ્વરૂપમાં છે. જ્યારે બ્રિટન અને ઈઝરાયેલના બંધારણ અલેખિત છે. બંધારણ સ્વીકૃતિ સમયે તેમાં ૩૯૫ અનુચ્છેદ અને ૮ અનુસૂચિ હતી. ૭૬મા બંધારણ સંશોધન બાદ ૪૪૫ અનુચ્છેદ, ૨૨ ભાગ અને ૧૨ અનુસૂચિઓમાં વહેંચાયેલું છે. અમેરિકાના બંધારણમાં ૭, કેનેડાના બંધારણમાં ૧૪૭, ઓસ્ટ્રેલિયાના બંધારણમાં ૧૨૮ તથા દક્ષિણ આફ્રિકાના બંધારણમાં ૨૫૩ અનુચ્છેદ છે. ભારતીય બંધારણની વિશાળતાનું મુખ્ય કારણ વિશ્વના પ્રમુખ દેશોના બંધારણના મહત્ત્વપૂર્ણ ઉપબંધોનો સમાવેશ છે.

====ધર્મનિરપેક્ષ રાજ્ય====
ધર્મનિરપેક્ષતા એટલે પંથ, જાતિ, સંપ્રદાયના આધાર પર કોઈ પણ ધર્મના અનુયાયીથી ભેદભાવ ન રાખવો. ભારતનું બંધારણ ધર્મનિરપેક્ષ રાજ્યનું અનુમોદન કરે છે. જે અનુસાર કોઈ પણ ધર્મને રાજધર્મ માનવામાં આવશે નહિ તથા કોઇ પણ ધર્મને સંરક્ષણ કે પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે નહિ. આમ, ભારતમાં કોઈ માન્ય કે સ્વીકૃત ધર્મ નથી.{{sfn|ગાંધી|2000|p=305}} ૧૯૭૬માં ૪૨મા બંધારણ સંશોધન દ્વારા બંધારણની પ્રસ્તાવનામાં ‘ધર્મનિરપેક્ષ’ શબ્દ જોડવામાં આવ્યો છે.

====કઠોરતા અને લચીલાપણાનો સમન્વય====
બંધારણની કઠોરતા અને લચીલાપણાનો આધાર તેમાં સંશોધન-ફેરફાર કરવાની જટિલતા પર આધારિત છે. એ દૃષ્ટિએ ભારતીય બંધારણમાં કઠોરતા અને લવચીકતાનો સમન્વય જોવા મળે છે. સંઘીય બંધારણના પ્રાવધાનોમાં સંશોધન પ્રક્રિયા ખૂબ જ જટિલ છે. આથી તેને કઠોરતાની શ્રેણીમાં મૂકી શકાય. અનુચ્છેદ ૩૬૮ અનુસાર કેટલાક વિષયોમાં સંશોધન માટે સંસદના બન્ને સદનોમાં ઉપસ્થિત સભ્યોની બે તૃતિયાંશ બહુમતિ ઉપરાંત ઓછામાં ઓછા અડધા રાજ્યોના વિધાનમંડળોનુ સમર્થન પણ આવશ્યક છે. ઉદાહરણ સ્વરૂપે કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે શક્તિ વિભાજન, રાષ્ટ્રપતિની ચયન પ્રક્રિયા બંધારણની કઠોરતા દર્શાવે છે. સામા પક્ષે કેટલાક વિધેયક સાધારણ બહુમત દ્વારા પણ સંશોધિત કરી શકાય છે. જે બંધારણની લવચીક બાજુનો પરિચય કરાવે છે.

====સમવાયતંત્રી====
બંધારણને એકતંત્રી કે સમવાયતંત્રી એમ બે ભાગમાં વિભાજીત કરી શકાય છે. અમેરિકાનું બંધારણ સમવાયતંત્રી છે જ્યારે બ્રિટનનું બંધારણા એકતંત્રી છે. એકતંત્રી બંધારણમાં બધી જ સત્તા કેન્દ્ર સરકારમાં સ્થાપિત હોય છે. જ્યારે સમવાયતંત્રમાં બંધારણ સર્વોપરી હોય છે. એક રીતે ભારતનું બંધારણ બંને પ્રકારનાં લક્ષણો ધરાવે છે માટે અર્ધસમવાયતંત્રી કહી શકાય. આકારની દૃષ્ટિએ સમવાયતંત્રી પણ યુદ્ધ કે કટોકટી દરમિયાન એકતંત્રી.

====સંસદીય શાસનવ્યવસ્થા====
લોકશાહી શાસનવ્યવસ્થા મુખ્યત્ત્વે બે પ્રકારની જોવા મળે છે. (૧) સંસદીય લોકશાહી અને (૨) પ્રમુખકેન્દ્રી લોકશાહી. ભારતીય બંધારણે બ્રિટિશ પદ્ધતિ અનુસારની સંસદીય શાસન વ્યવસ્થા અપનાવી છે. ભારત એક પ્રજાસત્તાક રાજ્ય છે અને તેના સર્વોચ્ચ પદ પર રાષ્ટ્રપતિ છે. પરંતુ અમેરિકી પ્રમુખકેન્દ્રી પ્રણાલિથી વિપરિત ભારતીય રાષ્ટ્રપતિ ફક્ત બંધારણીય વડા છે. વાસ્તવમાં તેઓ મંત્રીમડળના સલાહ-પરામર્શ અનુસાર કાર્ય કરે છે. આ ચુંટાયેલા પ્રતિનિધિ મંત્રીઓ નીચલા ગૃહ લોકસભાને પ્રતિ ઉત્તરદાયી હોય છે.જોકે બ્રિટનની સંસદથી વિપરિત ભારતીય સંસદ સાર્વભૌમ નથી આથી સંસદ દ્વારા પસાર કરાયેલા કાયદાઓનું ન્યાયપાલિકા દ્વારા સમીક્ષા-પુન:નિરિક્ષણ કરી શકાય છે.{{sfn|ગાંધી|2000|p=304}}

====સંસદીય સાર્વભૌમત્ત્વ અને ન્યાયતંત્રીય સર્વોપરીતા====
બ્રિટનની સંસદીય પ્રણાલિમાં સંસદ સર્વોપરી છે જ્યારે અમેરિકી પ્રણાલિમાં ન્યાયાલય સર્વોપરી છે. બ્રિટનની સંસદ દ્વારા પારિત કાનૂનની ન્યાયિક સમીક્ષા કરી શકાતી નથી જ્યારે અમેરિકી પ્રણાલિમાં ન્યાયિક સમીક્ષા કરી શકાય છે. ભારતીય બંધારણમાં બન્નેનો કંઈક અંશે સમન્વય જોવા મળે છે. ભારતીય સંસદ તથા ન્યાયપાલિકા બંને પોતાના ક્ષેત્ર-દાયરામાં સર્વોપરી છે. ઉચ્ચતમ ન્યાયાલય સંસદમાં પસાર કરેલ કાયદાની સમીક્ષા કરી તેને ગેરબંધારણીય ઠેરવી શકે છે. એજ રીતે સંસદ પણ અમુક મર્યાદામાં બંધારણમાં સુધારાવધારા કરી શકે છે.{{sfn|કશ્યપ|2003|p=37}}{{sfn|बसु|2008|p=40}}

====પુખ્ત મતાધિકાર====
ભારતનો પ્રત્યેક નાગરિક કે જે ૧૮ વર્ષની આયુ પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યો છે તે કોઈ પણ ધર્મ, જાતિ, શિક્ષા, લિંગ, ક્ષેત્ર, ભાષા, વ્યવસાય વગેરેના ભેદભાવ વગર મત આપવાનો અધિકારી રહેશે. ભારતીય બંધારણે સંસદીય પ્રણાલી અપનાવી હોવાથી સરકારની રચના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ મારફતે કરવામાં આવે છે. આમ, પશ્ચિમના વિકસિત લોકતંત્રોની તુલનામાં શરૂઆતથી જ સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકાર ખાસ નોંધપાત્ર છે. મૂળ બંધારણમાં પુખ્ત મતાધિકાર ૨૧ વર્ષ હતો, જે ૬૧ મા બંધારણીય સુધારા, ૧૯૮૯ થી ૧૮ વર્ષ કરવામાં આવ્યો.

====સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર====
ભારતનું બંધારણ સ્વતંત્ર ન્યાયપાલિકા ધરાવે છે. તેને ન્યાયીક સમીક્ષા કરવાની શક્તિઓ પ્રાપ્ત છે. ન્યાયપાલિકાની સ્વતંત્રતા માટે બંધારણમાં વિશેષ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. જેમ કે, ઉચ્ચ ન્યાયાલય તથા સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયના ન્યાયાધીશોની નિમણુંક રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. ન્યાયાધીશોના પદની સુરક્ષા. અમેરિકાની જેમ આપણે ત્યાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો માટે પૃથક ન્યાયતંત્ર નથી.

====નીતિ નિર્દેશક તત્ત્વો====
આયરલૅન્ડના બંધારણથી પ્રેરિત માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો એ ભારતીય બંધારણનું બેજોડ લક્ષણ છે. તે પ્રજાતંત્રના આર્થિક, સામાજિક અને આર્થિક કાર્યક્રમની રૂપરેખા પ્રસ્તુત કરે છે. આ સિદ્ધાંતો ન્યાયાલય દ્વારા અમલપાત્ર ન હોવા છતાં દેશના શાસનમાં નિર્દેશક છે. ભારતીય બંધારણના ભાગ-૪માં અનુચ્છેદ ૩૬ થી ૫૧માં આ સિદ્ધાંતો આપવામાં આવેલા છે.

====સમાજવાદી રાજ્ય====
એવી પ્રશાસનિક વ્યવસ્થા જે અંતર્ગત સમાજની પ્રત્યેક વ્યક્તિને વિકાસના સમાન અવસર પ્રાપ્ત થાય. સમાજવાદી રાજ્યનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય સમાજની આર્થિક, રાજનૈતિક અને અધિકારિક સમાનતા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. બંધારણના મૂળ સ્વરૂપમાં તેનો ઉલ્લેખ નથી. ૧૯૭૬માં ૪૨મા બંધારણ સંશોધન દ્વારા બંધારણની પ્રસ્તાવનામાં ‘સમાજવાદી’ શબ્દ ઉમેરવામાં આવ્યો છે.

====એકલ નાગરિકતા====
સમવાયતંત્રી બંધારણમાં મોટેભાગે બેવડું નાગરિકત્ત્વ જોવા મળે છે. એક્ દેશનું અને બીજું રાજ્યનું. જોકે આપણા દેશના બંધારણમાં અપવાદરૂપે સમગ્ર દેશ માટે સમાનરૂપે એકલ નાગરિકતાનો સિદ્ધાંત સ્વીકારવામાં આવ્યો છે. આ વ્યવસ્થા અનુસાર દેશનો કોઈ પણ નાગરિક નિર્બાધ રૂપે દેશના કોઈપણ ખૂણે વિચરણ કરી શકે છે, રહી શકે છે, કોઈ પણ સ્થળેથી ચૂંટણી લડી શકે છે. અમેરિકામાં બેવડી નાગરિકતાની વ્યવસ્થા છે.{{sfn|ગાંધી|૨૦૦૦|p=304}}

====મૂળભૂત ફરજો====
મૂળ બંધારણમાં મૂળભૂત ફરજો વિશે કોઈ ઉલ્લેખ નથી. પરંતુ ડિસેમ્બર ૧૯૭૬માં ૪૨મા બંધારણ સંશોધન દ્વારા બંધારણમાં ભાગ-૪એ જોડવામાં આવ્યો. જે અંતર્ગત અનુચ્છેદ ૫૧(એ)માં મૂળભૂત ફરજોને વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે.

====મૂળભૂત અધિકારો====
જીવન, સ્વતંત્રતા, સમાનતા તથા વિકાસ જેવા પાયાના માનવ અધિકારો કે જેને ન્યાયપાલિકા દ્વારા સંરક્ષણ પ્રાપ્ત હોય, જેના અભાવમાં પ્રજાતંત્રની સ્થાપના શક્ય ન હોય. બંધારણના ભાગ-૩માં અનુચ્છેદ ૧૨ થી ૩૫માં મૂળભૂત અધિકારો વિશે વિસ્તૃત વર્ણન આપવામાં આવ્યું છે. આમ, મૂળભૂત અધિકારો રાજ્યની સત્તાને મર્યાદિત કરે છે. બંધારણ આપણને સમાનતા નો અધિકાર અનુચ્છેદ ૧૪ થી ૧૮માં, સ્વતંત્રતા અધિકાર ૧૯ થી ૨૨ માં, શોષણ વિરુદ્ધનો અધિકાર ૨૩ થી ૨૪માં, ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્યનો અધિકાર 25 થી 28 માં, સંસ્કૃતિ અને શિક્ષા સંબંધી અધિકાર અનુચ્છેદ ૨૯ થી ૩૧માં, બંધારણીય ઈલાજોનો અધિકાર અનુચ્છેદ ૩૨ માં આપે છે.{{sfn|ગાંધી|૨૦૦૦|p=305}}

====વિશ્વના પ્રમુખ બંધારણોનો પ્રભાવ====
ભારતીય બંધારણ પર વિવિધ દેશોના બંધારણની પ્રત્યક્ષ પરોક્ષ અસરો જોવા મળે છે. જોકે આ બંધારણનો સૌથી મોટો સ્રોત '''ભારત સરકાર અધિનિયમ ૧૯૩૫''' છે. ભારતીય બંધારણના કુલ ૩૯૫ અનુચ્છેદ પૈકી ૨૫૦ અનુચ્છેદ આ જ અધિનિયમમાંથી લેવામાં આવેલ છે.&lt;ref name=&quot;गर्ग२००९&quot;&gt;{{cite book |last=गर्ग |first=राजीव |title=सामान्य ज्ञान संग्रह |chepter=४|page=१-११३ |edition= |year=2009 |publisher=टाटा मेकग्रो-हिल कंपनी लिमिटेड |location=नई दिल्ही | ISBN= 978-0-07-009007-1}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ક્રમ !! જોગવાઈ !! સ્રોત
|-
| ૧. || સંસદીય પ્રાણાલી, એકલ નાગરિકતા, મંત્રિમંડળનું લોકસભા પ્રત્યેનું સામુહિક ઉત્તરદાયિત્વ, રાષ્ટ્રપતિની સંવૈધાનિક સ્થિતિ,કાયદાનું શાસન, વિધિ નિર્માણ પ્રક્રિયા, સંસદીય વિશેષાધિકાર, લોકસેવકોની પદ અવધિ, સંસદ અને વિધાનસભાની પ્રક્રિયા|| બ્રિટન {{flagicon|UK}}
|-
| ૨. || સંઘાત્મક વ્યવસ્થા, અવશિષ્ટ શક્તિ, કેન્દ્રિય રાજ્યવ્યવસ્થા || કેનેડા{{flagicon|CAN}}
|-
| ૩. || સંઘાત્મક વ્યવસ્થા, પ્રાંતોમાં શક્તિ વિભાજન, ત્રણા સૂચિ, કટોકટીનું પ્રાવધાન || ભારત સરકાર અધિનિયમ ૧૯૩૫
|-
| ૪. || પ્રસ્તાવના, મૂળભૂત અધિકાર, સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય, બંધારણની સર્વોપરિતા, રાષ્ટ્રપતિ પર મહાભિયોગ, ઉપરાષ્ટ્રપતિનું પદ, સ્વતંત્ર નિષ્પક્ષ ન્યાયતંત્ર,ન્યાયિક પુનરાવલોકન || અમેરિકા {{flagicon|USA}}
|-
| ૫. || મૂળભૂત ફરજો || પૂર્વ સોવિયેત સંઘ (રશિયા) {{flagicon|SUN}}
|-
|૬. || નીતિ નિર્દેશક તત્ત્વ, રાષ્ટ્રપતિ નિર્વાચન પદ્ધતિ || આયરલૅન્ડ {{flagicon|IRE}}
|-
| ૭. || અનુચ્છેદની જોગવાઈ || જાપાન {{flagicon|JPN}}
|-
| ૮. || સમવર્તી સૂચિ, શક્તિ વિભાજન || ઑસ્ટ્રેલિયા {{flagicon|AUS}}
|-
| ૯.|| બંધારણ સંશોધન || દક્ષિણ આફ્રિકા {{flagicon|RSA}}
|-
| ૧૦. ||પ્રજાસત્તાક શાસનવ્યવસ્થા|| ફ્રાંસ {{flagicon|FRA}}
|-
| ૧૧. || કટોકટી ઉપબંધ || જર્મની {{flagicon|GER}}
|-
|}

== ગ્રંથ સૂચિ==
* {{cite book|last=बसु|first=डा. दुर्गादास|title=भारत का संविधान - एक परिचय|series=|date=2008|edition=नौवा संस्करण|publisher=LexisNexis Butterworths Wadhwa|location=नागपुर|oclc=|ref=harv}}
* {{cite book |last=કશ્યપ |first=સુભાષ |title=આપણું બંધારણ |Translation= શુક્લ બિપીનચંદ્ર એમ |page= |edition=૧લી |year=2003 |publisher=નેશનલ બુક ટ્રસ્ટ, ઈન્ડિયા |location=નવી દિલ્હી| ISBN=81-237-3941-9|ref=harv}}
* {{cite encyclopedia|editor-last=ઠાકર|editor-first=ધીરુભાઈ|editor-link=ધીરુભાઈ ઠાકર|encyclopedia=ગુજરાતી વિશ્વકોશ|title=બંધારણ સભા|last=શુક્લ|first=દિનેશ|volume=ખંડ ૧૩ |year=2000|edition=1st |publisher=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ]]|location=અમદાવાદ|page=૩૦૭-૩૦૮|oclc=248968520}}
* {{cite encyclopedia|editor-last=ઠાકર|editor-first=ધીરુભાઈ|editor-link=ધીરુભાઈ ઠાકર|encyclopedia=ગુજરાતી વિશ્વકોશ|title=બંધારણ, ભારતનુ|last=ગાંધી|first=ભાનુપ્રસાદ|volume=ખંડ ૧૩ |year=2000|edition=1st |publisher=[[ગુજરાતી વિશ્વકોશ|ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ]]|location=અમદાવાદ|page=૩૦૨-૩૦૬|oclc=248968520}}
* {{cite book |last=बिस्वाल |first=तपन |title=भारतीय राज्यव्यवस्था और शासन |publisher=ओरियंट ब्लैकस्वॉन प्राइवेट लिमिटेड |edition=पहला संस्करण |year=2017|ISBN = 978-93-86392-71-8|ref=harv}}

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

==બાહ્ય કડીઓ==
* {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}}

{{ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ}}
{{Sisterlinks|Constitution of India|ભારતનું બંધારણ}}

[[શ્રેણી:ભારત]]</text>
      <sha1>7guqckvrd3gagen9vri7h2gt9if04a4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>પિંગળશી પાતાભાઈ ગઢવી</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93833</id>
    <revision>
      <id>900900</id>
      <parentid>852933</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T03:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28613-71</username>
        <id>87283</id>
      </contributor>
      <comment>/* જીવન */</comment>
      <origin>900900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4289" sha1="bjjrupeo0v3v2nnlrpc1g4qq2lh5sj0" xml:space="preserve">{{infobox person/Wikidata
 | fetchwikidata = ALL
 | onlysourced = no
}}
'''પિંગળશી પાતાભાઈ નરેલા''' અથવા '''પિંગળશી પાતાભાઈ ગઢવી''' અથવા ફક્ત '''પિંગળશી ગઢવી''' એ [[ભાવનગર રજવાડું|ભાવનગર રજવાડા]] સમયના રાજકવિ હતા.

== જીવન ==
એમનો જન્મ વિક્રમસંવત ૧૯૧૨ની (ઇ.સ. ૧૮૫૬) [[આસો સુદ ૧૧|આસો સુદ અગીયારસ]]ને દિવસે [[સિહોર]]માં થયો હતો. એમના પિતાનું નામ પાતાભાઈ મુળુભાઈ નરેલા હતું અને માતાનું નામ આઈબા નરેલા હતું. એ રાજકવિ બન્યા ત્યારે રાજકવિ તરીકેની નરેલા ખાનદાનની ત્રીજી પેઢી હતી.&lt;ref name=&quot;ચારણીસાહિત્ય&quot;&gt;{{cite web|author=ચારણી સાહિત્ય દોટ ઈન|date=|title=ચારણી સાહિત્ય|url=http://www.charanisahity.in/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=૧૪ એપ્રિલ ૨૦૧૮|work=|publisher=}}&lt;/ref&gt; પિંગળશી ગઢવીના દાદા મુળુભાઈ નરેલા ભાવનગર રાજવી ભાવસિંહજી પ્રથમ અને અખેરાજજીના સમયમાં રાજ કવિ હતા. એમના પિતાજી પાતાભાઈ નરેલા રાજવી અખેરાજજી અને જસવંતસિંહજીના દરબારમાં રાજકવિ રહી ચૂક્યા હતા.&lt;ref name=&quot;ચારણીસાહિત્ય&quot;/&gt; પિંગળશી ગઢવીનું મૃત્યુ વિ.સં. ૧૯૯૫ની [[મહા વદ ૧૪|મહા વદ ચૌદશ]] એટલે કે [[શિવરાત્રિ|મહા શિવરાત્રિ]]ને દિવસે ([[માર્ચ ૪|૪ માર્ચ]] ૧૯૩૯) થયેલું.&lt;ref name=&quot;ngs20210312&quot;&gt;તા ૧૨ માર્ચ ૨૦૨૧ના નવ ગુજરાત સમય વર્તમાનપત્રમાં પાંચમાં પાના પર છપાયેલ લેખ&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;za-me-1&quot;&gt;{{cite web|author=પીનાકી મેઘાણી|date=|title=વાઈઝ એન્ડ લર્નેડ ચારણ્સ|url=http://www.jhaverchandmeghani.com/chaaran.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160819074815/http://jhaverchandmeghani.com/chaaran.htm|archive-date=2016-08-19|access-date=૧૪ એપ્રિલ ૨૦૧૮|work=|publisher=}}&lt;/ref&gt; ભાવનગરમાં ''પિંગળશી બાપુની ડેલી'' તરીકે ઓળખાતી જગ્યા છે. એ જગ્યાએ તેઓ રહેતા હતા. એમને ભાવનગરના મહારાજા [[કૃષ્ણકુમારસિંહ ગોહીલ|કૃષ્ણકુમારસિંહજી]]એ [[શેઢાવદર (તા. ભાવનગર)|શેઢાવદર]] ગામમાં ૧૯૩૪માં રહેવા માટેનું ગામ બક્ષીસમાં આપેલું.&lt;ref name=&quot;za-me-1&quot;/&gt;

== સર્જન ==
પિંગળવાણી નામનું એમનું પુસ્તક બહુ જ વિખ્યાત છે.&lt;ref name=&quot;za-me-1&quot;/&gt; એમના બારમાસી છંદ વિખ્યાત છે અને લગભગ દરેક ડાયરામાં એ ગવાતા હોય છે.

== સંદર્ભ ==
{{reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [[s:બારમાસી_છંદ|બારમાસી છંદ, વિકિસ્રોત પર]]

[[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:૧૯૩૯માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]]</text>
      <sha1>bjjrupeo0v3v2nnlrpc1g4qq2lh5sj0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>900901</id>
      <parentid>900900</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T04:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28613-71</username>
        <id>87283</id>
      </contributor>
      <comment>/* જીવન */</comment>
      <origin>900901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4261" sha1="9aw61x45n31v0hl2ie9vukk3i656nco" xml:space="preserve">{{infobox person/Wikidata
 | fetchwikidata = ALL
 | onlysourced = no
}}
'''પિંગળશી પાતાભાઈ નરેલા''' અથવા '''પિંગળશી પાતાભાઈ ગઢવી''' અથવા ફક્ત '''પિંગળશી ગઢવી''' એ [[ભાવનગર રજવાડું|ભાવનગર રજવાડા]] સમયના રાજકવિ હતા.

== જીવન ==
એમનો જન્મ વિક્રમસંવત ૧૯૧૨ની (ઇ.સ. ૧૮૫૬) [[આસો સુદ ૧૧|આસો સુદ અગીયારસ]]ને દિવસે [[સિહોર]]માં થયો હતો. એમના પિતાનું નામ પાતાભાઈ મુળુભાઈ નરેલા હતું અને માતાનું નામ આઈબા નરેલા હતું. એ રાજકવિ બન્યા ત્યારે રાજકવિ તરીકેની નરેલા ખાનદાનની ત્રીજી પેઢી હતી.&lt;ref name=&quot;ચારણીસાહિત્ય&quot;&gt;{{cite web|author=ચારણી સાહિત્ય દોટ ઈન|date=|title=ચારણી સાહિત્ય|url=http://www.charanisahity.in/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=૧૪ એપ્રિલ ૨૦૧૮|work=|publisher=}}&lt;/ref&gt; પિંગળશી ગઢવીના દાદા મુળુભાઈ નરેલા ભાવનગર રાજવી ભાવસિંહજી પ્રથમ અને અખેરાજજીના સમયમાં રાજ કવિ હતા. એમના પિતાજી પાતાભાઈ નરેલા રાજવી અખેરાજજી અને જસવંતસિંહજીના દરબારમાં રાજકવિ રહી ચૂક્યા હતા.&lt;ref name=&quot;ચારણીસાહિત્ય&quot;/&gt; પિંગળશી ગઢવીનું મૃત્યુ વિ.સં. ૧૯૯૫ની [[મહા વદ ૧૪|મહા વદ ચૌદશ]] એટલે કે [[શિવરાત્રિ|મહા શિવરાત્રિ]]ને દિવસે ([[માર્ચ ૪|૪ માર્ચ]] ૧૯૩૯) થયેલું.&lt;ref name=&quot;ngs20210312&quot;&gt;તા ૧૨ માર્ચ ૨૦૨૧ના નવ ગુજરાત સમય વર્તમાનપત્રમાં પાંચમાં પાના પર છપાયેલ લેખ&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;za-me-1&quot;&gt;{{cite web|author=પીનાકી મેઘાણી|date=|title=વાઈઝ એન્ડ લર્નેડ ચારણ્સ|url=http://www.jhaverchandmeghani.com/chaaran.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160819074815/http://jhaverchandmeghani.com/chaaran.htm|archive-date=2016-08-19|access-date=૧૪ એપ્રિલ ૨૦૧૮|work=|publisher=}}&lt;/ref&gt; ભાવનગરમાં ''પિંગળશી બાપુની ડેલી'' તરીકે ઓળખાતી જગ્યા છે. એ જગ્યાએ તેઓ રહેતા હતા. એમને ભાવનગરના મહારાજા [[કૃષ્ણકુમારસિંહ ગોહીલ|કૃષ્ણકુમારસિંહજી]]એ [[શેઢાવદર (તા. ભાવનગર)|શેઢાવદર]] ગામ ૧૯૩૪માં રહેવા માટે બક્ષીસમાં આપેલું.&lt;ref name=&quot;za-me-1&quot;/&gt;

== સર્જન ==
પિંગળવાણી નામનું એમનું પુસ્તક બહુ જ વિખ્યાત છે.&lt;ref name=&quot;za-me-1&quot;/&gt; એમના બારમાસી છંદ વિખ્યાત છે અને લગભગ દરેક ડાયરામાં એ ગવાતા હોય છે.

== સંદર્ભ ==
{{reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [[s:બારમાસી_છંદ|બારમાસી છંદ, વિકિસ્રોત પર]]

[[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:૧૯૩૯માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]]</text>
      <sha1>9aw61x45n31v0hl2ie9vukk3i656nco</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>900902</id>
      <parentid>900901</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T06:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KartikMistry</username>
        <id>10383</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>સાફ-સફાઇ.</comment>
      <origin>900902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4285" sha1="eosgcxylexttnxisn5at0buarvuqbm6" xml:space="preserve">{{infobox person/Wikidata
 | fetchwikidata = ALL
 | onlysourced = no
}}
'''પિંગળશી પાતાભાઈ નરેલા''' અથવા '''પિંગળશી પાતાભાઈ ગઢવી''' અથવા ફક્ત '''પિંગળશી ગઢવી''' એ [[ભાવનગર રજવાડું|ભાવનગર રજવાડા]] સમયના રાજકવિ હતા.

== જીવન ==
એમનો જન્મ વિક્રમસંવત ૧૯૧૨ની (ઇ.સ. ૧૮૫૬) [[આસો સુદ ૧૧|આસો સુદ અગીયારસ]]ને દિવસે [[સિહોર]]માં થયો હતો. એમના પિતાનું નામ પાતાભાઈ મુળુભાઈ નરેલા હતું અને માતાનું નામ આઈબા નરેલા હતું. એ રાજકવિ બન્યા ત્યારે રાજકવિ તરીકેની નરેલા ખાનદાનની ત્રીજી પેઢી હતી.&lt;ref name=&quot;ચારણીસાહિત્ય&quot;&gt;{{cite web|author=ચારણી સાહિત્ય દોટ ઈન|date=|title=ચારણી સાહિત્ય|url=http://www.charanisahity.in/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=૧૪ એપ્રિલ ૨૦૧૮|work=|publisher=}}&lt;/ref&gt; પિંગળશી ગઢવીના દાદા મુળુભાઈ નરેલા ભાવનગર રાજવી ભાવસિંહજી પ્રથમ અને અખેરાજજીના સમયમાં રાજ કવિ હતા. એમના પિતાજી પાતાભાઈ નરેલા રાજવી અખેરાજજી અને જસવંતસિંહજીના દરબારમાં રાજકવિ રહી ચૂક્યા હતા.&lt;ref name=&quot;ચારણીસાહિત્ય&quot;/&gt; ભાવનગરમાં ''પિંગળશી બાપુની ડેલી'' તરીકે ઓળખાતી જગ્યા છે. એ જગ્યાએ તેઓ રહેતા હતા. એમને ભાવનગરના મહારાજા [[કૃષ્ણકુમારસિંહ ગોહીલ|કૃષ્ણકુમારસિંહજી]]એ ૧૯૩૪માં [[શેઢાવદર (તા. ભાવનગર)|શેઢાવદર]] ગામમાં રહેવા માટે મકાન બક્ષીસમાં આપેલું.&lt;ref name=&quot;za-me-1&quot;&gt;{{cite web|author=પીનાકી મેઘાણી|date=|title=વાઈઝ એન્ડ લર્નેડ ચારણ્સ|url=http://www.jhaverchandmeghani.com/chaaran.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160819074815/http://jhaverchandmeghani.com/chaaran.htm|archive-date=2016-08-19|access-date=૧૪ એપ્રિલ ૨૦૧૮|work=|publisher=}}&lt;/ref&gt;

પિંગળશી ગઢવીનું મૃત્યુ વિ.સં. ૧૯૯૫ની [[મહા વદ ૧૪|મહા વદ ચૌદશ]] એટલે કે [[શિવરાત્રિ|મહા શિવરાત્રિ]]ને દિવસે ([[માર્ચ ૪|૪ માર્ચ]] ૧૯૩૯) થયેલું.&lt;ref name=&quot;ngs20210312&quot;&gt;તા ૧૨ માર્ચ ૨૦૨૧ના નવ ગુજરાત સમય વર્તમાનપત્રમાં પાંચમાં પાના પર છપાયેલ લેખ&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;za-me-1&quot; /&gt;

== સર્જન ==
પિંગળવાણી નામનું એમનું પુસ્તક બહુ જ વિખ્યાત છે.&lt;ref name=&quot;za-me-1&quot;/&gt; એમના બારમાસી છંદ વિખ્યાત છે અને લગભગ દરેક ડાયરામાં એ ગવાતા હોય છે.

== સંદર્ભ ==
{{reflist}}

== બાહ્ય કડીઓ ==
* [[s:બારમાસી_છંદ|બારમાસી છંદ, વિકિસ્રોત પર]]

[[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]]
[[શ્રેણી:૧૯૩૯માં મૃત્યુ]]
[[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]]</text>
      <sha1>eosgcxylexttnxisn5at0buarvuqbm6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>મોગલ મા</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104715</id>
    <revision>
      <id>900904</id>
      <parentid>900665</parentid>
      <timestamp>2026-05-13T09:04:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>63183</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>900904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6210" sha1="a7u6w4fooqo8slc7xxbgdg8vwdi1wfp" xml:space="preserve">'''મોગલ મા''' [[ચારણ]], [[હિંદુ ધર્મ]]ના એક દેવી છે, જે ખાસ કરીને [[ચારણ]] અને [[આહીર]] સમાજમાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. [[સૌરાષ્ટ્ર]]માં તેમનું વધારે મહત્વ રહેલું છે.

== મંદિરો ==
[[ભાવનગર જિલ્લો|ભાવનગર જિલ્લા]]ના [[મહુવા તાલુકો|મહુવા તાલુકા]]ના [[ભગુડા (તા.મહુવા)|ભગુડા]] ગામમાં મોગલ મા નું મંદિર આવેલું છે, જે એક અંદાજ મુજબ ૪૫૦ વર્ષ જૂનું છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://shareinindia.in/history-of-mogaldham/|title=શ્રી મોગલધામ ભગુડાનો ઇતિહાસ|date=2017-07-25|website=Share in India|language=en-US|access-date=2019-06-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=ભગુડા ગામ એજ માંગલ ધામ જાણો મા મોગલ સાથે જોડાયેલી પૌરાણિક કથા|url=https://www.gujaratijagran.com/religion/bhaguda-village-and-mangal-dham-know-the-history-of-ma-moghals-bhaguda-dham-14861|access-date=10 August 2025|work=Gujarati Jagran|date=4 October 2022|language=gu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=ભગુડામાં સાક્ષાત બિરાજમાન માં મોગલના દર્શન માત્રથી ખુલી જાશે ભાગ્યના દરવાજા|url=https://trishulnews.com/history-of-bhaguda-mogaldham/other/religion/|access-date=27 March 2025|work=Trishul News|date=4 May 2022|language=gu-IN}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ભગુડામાં દર્શન કરવા આવતા ભક્તો પોતાના અધૂરા કામ કે તકલીફો માતાજી દૂર કરે તે માટે &quot;તરવેડા&quot; પ્રકારની એક બાધા માનતા હોય છે.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://m.dailyhunt.in/news/india/gujarati/mytemple+gujarati-epaper-gujtemp/mogaladham+bhaguda+jillo+bhavanagar+gujarat-newsid-60188210|title=મોગલધામ ,ભગુડા, જિલ્લો -ભાવનગર, ગુજરાત - MyTemple Gujarati|website=Dailyhunt|language=en|access-date=2019-06-28}}&lt;/ref&gt; તેમના મંદિરો [[ભીમરાણા (તા. દ્વારકા)|ભીમરાણા]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=દ્વારકા જિલ્લાના ભીમરાણા ગામમો થયો હતો મોગલ માનો જન્મ, જાણો તેનો ઈતિહાસ|url=https://zeenews.india.com/gujarati/gujarat/mogal-ma-was-born-in-bhimrana-village-of-dwarka-district-know-its-history-313180|access-date=10 August 2025|work=Zee News Gujarati|publisher=z ૨૪ કલાક|date=6 December 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=આજે મોગલ માતાજીનો પ્રાગટ્ય મહોત્સવ:રાજ્યભરમાંથી હજારોની સંખ્યામાં ભાવિકો દર્શનાર્થે ઉમટી પડશે|url=https://www.divyabhaskar.co.in/local/gujarat/dwarka/news/today-is-moghal-matajis-famous-festival-132055416.html|access-date=27 March 2025}}&lt;/ref&gt; અને [[કબરાઉ (તા. ભચાઉ)|કબરાઉ]]&lt;ref&gt;{{cite news|title=કચ્છનાં કબરાઉ શ્રી મોગલધામમાં ૫૧ સમુહલગ્ન : ૧૫૧ કુંડી મહાયજ્ઞ|url=https://www.akilanews.com/Saurashtra_news/Detail/02-01-2021/150525|access-date=17 December 2022|work=www.akilanews.com}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=મણીધર વડવાળી આઈ મોગલનો દરબાર|url=https://gujarati.news18.com/web-stories/Gujarat/kutch-bhachau-kabrau-mogaldham-divine-power-of-aai-mogal-maa-vc/|access-date=10 August 2025|work=gujarati.news18.com|publisher=News 18 Gujarati|date=8 March 2023|language=gu}}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; તેમજ સમગ્ર ગુજરાતમાં આવેલા છે.&lt;ref&gt;{{cite news|title=WHAT! FIR filed against Rahul Vaidya-Bhoomi Trivedi|url=https://www.bollywoodlife.com/tv/fir-filed-against-rahul-vaidya-bhoomi-trivedi-for-hurting-religious-sentiments-in-their-song-garbe-ki-raat-1933387/|access-date=27 March 2025|work=Bollywood Life|date=16 October 2021|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Latest Gujarati Devotional Song 'Maa Mogal Ni Aarti' Sung By Rupal Dabhi|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/lifestyle/devotional/gujarati/latest-gujarati-devotional-song-maa-mogal-ni-aarti-sung-by-rupal-dabhi/videoshow/104945746.cms|access-date=10 August 2025|work=The Times of India|date=3 November 2023|ref=Times Entertainment|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Dhameliya|first1=Dhruvi|title=डॉक्टर ने भी हाथ खड़े कर दिए फिर रखी मोगल मां की मानता, और हुआ ऐसा चमत्कार की...|url=https://hindi.trishulnews.com/maa-mogal-aashirvaad/|access-date=10 August 2025|work=Trishul Hindi News|date=7 January 2023|ref=Trishul Hindi News|language=hi}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Check Out Popular Gujarati Devotional Lyrical Video Song 'Mogal Chhoru' Sung By Sagardan Gadhvi  Lifestyle - Times of India Videos|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/lifestyle/devotional/gujarati/check-out-popular-gujarati-devotional-lyrical-video-song-mogal-chhoru-sung-by-sagardan-gadhvi/videoshow/99806978.cms|access-date=10 August 2025|work=The Times of India|date=27 April 2023|ref=Times Entertainmnet|language=en}}&lt;/ref&gt;

== સંદર્ભ ==
{{Reflist}}

{{સબસ્ટબ}}

[[શ્રેણી:હિંદુ દેવતા]]</text>
      <sha1>a7u6w4fooqo8slc7xxbgdg8vwdi1wfp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Hardikchhaniyara</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154485</id>
    <revision>
      <id>900896</id>
      <timestamp>2026-05-12T19:43:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>900896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217" sha1="9vu8mqv4htwutz27dt6b4lh04cufqp5" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Hardikchhaniyara}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૧:૧૩, ૧૩ મે ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>9vu8mqv4htwutz27dt6b4lh04cufqp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:DHAVALKUMAR RAJNIKANT PARMAR</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154486</id>
    <revision>
      <id>900897</id>
      <timestamp>2026-05-12T19:43:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>900897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="229" sha1="7e9ti1mxv9ox9dwqwq1ftxmgsvylvfi" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=DHAVALKUMAR RAJNIKANT PARMAR}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૧:૧૩, ૧૩ મે ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>7e9ti1mxv9ox9dwqwq1ftxmgsvylvfi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Parisha Marvaniya</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154487</id>
    <revision>
      <id>900903</id>
      <timestamp>2026-05-13T06:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>900903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218" sha1="hzin3lcblmn8pn0nn7o8oa1q05dqxs5" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Parisha Marvaniya}}

-- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૨:૧૮, ૧૩ મે ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>hzin3lcblmn8pn0nn7o8oa1q05dqxs5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>સભ્યની ચર્ચા:Intelligent guy 96</title>
    <ns>3</ns>
    <id>154488</id>
    <revision>
      <id>900905</id>
      <timestamp>2026-05-13T10:01:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>14116</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો</comment>
      <origin>900905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="290" sha1="2peh0kveb6q9lmzs3vn5mp7bb1kyzjt" xml:space="preserve">{{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Intelligent guy 96}}

-- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]&lt;sup&gt;[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]&lt;/sup&gt; ૧૫:૩૧, ૧૩ મે ૨૦૨૬ (IST)</text>
      <sha1>2peh0kveb6q9lmzs3vn5mp7bb1kyzjt</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>