વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk સૂર્ય 0 1505 900940 900934 2026-05-14T14:20:19Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-29168-75|~2026-29168-75]] ([[User talk:~2026-29168-75|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Kwamikagami|Kwamikagami]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 861487 wikitext text/x-wiki {{translate}} {| width="280" align="right" style="margin: 0 0 1em 1em; border-color:#ccc" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+ |+ '''સૂર્ય''' [[File:Sun symbol (bold).svg|24px|☉]] |- | colspan="2" align="center" | [[ચિત્ર:Sun920607.jpg|center|frameless|સૂર્ય]] |- ! bgcolor="#ffffc0" colspan="2" align="center" | '''દાર્શનિક તથ્યો''' |- ! align="left" | પૃથ્વી થી સરેરાશ અંતર | [[1 E11 m|149.6]]×10<sup>6</sup> [[kilometre|km]]<br />(92.95×10<sup>6</sup> [[mile|mi]]) |- ! align="left" | [[Apparent magnitude|magnitude]] (''V'') | −26.8<sup>m</sup> |- ! align="left" | [[Absolute magnitude]] | 4.8<sup>m</sup> |- ! bgcolor="#ffffc0" colspan="2" align="center" | '''[[Orbit]]al લાક્ષણિકતા''' |- ! align="left" | [[આકાશગંગા]]<nowiki/>ના કેન્દ્રથી સરેરાશ અંતર | 2.5×10<sup>17</sup> km <br />(26,000 [[પ્રકાશવર્ષ]]) |- ! align="left" | [[Galaxy|Galactic]] period | 2.26×10<sup>8</sup> [[Julian year|a]] |- ! align="left" | વેગ | 217 km/[[second|s]] |- ! bgcolor="#ffffc0" colspan="2" align="center" | '''ભૌતિક ગુણધર્મો''' |- ! align="left" | વ્યાસ | [[1 E9 m|1.392]]×10<sup>6</sup> km<br />(109 [[Earth]]s) |- ! align="left" | Oblateness | 9×10<sup>-6</sup> |- ! align="left" | સપાટીનું ક્ષેત્રફળ | [[1 E18 m&sup2;|6.09]] [[scientific notation|×]] 10<sup>12</sup> [[square kilometre|km&sup2;]]<br />(11,900 Earths) |- ! align="left" | ઘનફળ | [[1 E27 m&sup3;|1.41]] × 10<sup>18</sup> [[cubic kilometre|km&sup3;]]<br />(1,300,000 Earths) |- ! align="left" | દળ | [[1 E30 kg|1.9891]] × 10<sup>30</sup> [[kilogram|kg]]<br /> (332,950 Earths) |- ! align="left" | ઘનતા | 1.408 g/cm&sup3; |- ! align="left" | સપાટી પરનુ [[ગુરૂત્વાકર્ષણ]] | 273.95 m s<sup>-2</sup><br /> (27.9 [[gee|''g'']]) |- ! align="left" | સપાટી પરથી [[Escape velocity]]<br /> | 617.54 km/s |- ! align="left" | સપાટી પરનું તાપમાન | 5780 [[kelvin|K]] |- ! align="left" | [[કોરોના]]નુ તાપમાન | 5 [[Mega|M]]K |- ! align="left" | કેન્દ્રનું તાપમાન | ~13.6 MK |- ! align="left" | [[તેજસ્વીતા]] (''L<sub>☉</sub>'') | 3.827×10<sup>26</sup> [[watt|W]] |- ! align="left" | Mean [[Intensity]] (''I<sub>☉</sub>'') | 2.009×10<sup>7</sup> W m<sup>-2</sup> sr<sup>-1</sup> |- ! bgcolor="#ffffc0" colspan="2" align="center" | '''[[ચાકગતિ]]<nowiki/>ના ગુણધર્મો''' |- ! align="left" | [[Obliquity]] | 7.25[[degree (angle)|?]] <br />(to the [[ecliptic]]) <br />67.23? <br />(to the [[Milky Way|galactic plane]]) |- ! align="left" | [[Right ascension]]<br />of North pole <sup>[http://www.hnsky.org/iau-iag.htm 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226062355/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm%0A%20 |date=2018-12-26 }}</sup> | 286.13? <br />(19 h 4 min 31.2 s) |- ! align="left" | [[Declination]]<br />of North pole | 63.87? |- ! align="left" | વિષુવવૃત્ત પર [[Solar rotation|ભ્રમણકાળ]]<br /> | 25.3800 [[દિવસ]]<br />(25 d 9 h 7 min 12?8 s) [http://www.hnsky.org/iau-iag.htm <sup>1</sup>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226062355/http://www.hnsky.org/iau-iag.htm%0A%20 |date=2018-12-26 }} |- ! align="left" | વિષુવવૃત્ત પર કોણીય વેગ | 7174 km/h |- ! bgcolor="#ffffc0" colspan="2" align="center" | '''[[Photosphere]] ના ઘટકો''' |- ! align="left" | [[હાઈડ્રોજન]] | 73.46 % |- ! align="left" | [[હીલિયમ]] | 24.85 % |- ! align="left" | [[ઑક્સીજન]] | 0.77 % |- ! align="left" | [[કાર્બન]] | 0.29 % |- ! align="left" | [[લોખંડ|લોહ]] | 0.16 % |- ! align="left" | [[નિયોન]] | 0.12 % |- ! align="left" | [[નાઇટ્રોજન]] | 0.09 % |- ! align="left" | [[સિલિકોન]] | 0.07 % |- ! align="left" | [[મેગ્નેશિયમ]] | 0.05 % |- ! align="left" | [[સલ્ફર]] | 0.04 % |} '''સૂર્ય''' (ખગોળશાસ્ત્રીય પ્રતીક: [[File:Sun symbol (fixed width).svg|16px|☉]]) આપણા સૂર્યમંડળના મધ્યમાં આવેલો એક [[તારા|તારો]] છે. પૃથ્વી તથા અન્ય [[ગ્રહ|ગ્રહો]], [[લઘુગ્રહ|લઘુગ્રહો]] અને [[ધૂમકેતુ]]ઓ સૂર્યની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે છે. પ્રાથમિક તારો જેની આસપાસ પદાર્થો ભ્રમણ કરે છે તેને પણ તે સૂર્યમંડળનો સૂર્ય કહેવાય છે. ક્યારેક [[બહુ તારા મંડળ]] જેમાં બે કે વધુ તારાઓ હોય તેમાં આવા તારાઓને સૂર્યો પણ કહેવાય છે. == સામાન્ય માહિતી == સૂર્ય આપણી આકાશગંગાનો (સામાન્ય કક્ષાનો) (main sequence) તારો છે. તેનો [[તારાઓનુ વર્ગીકરણ|સ્પેક્ટરલ વર્ગ]] G2 છે- એટલે કે - સૂર્ય સરેરાશ તારાથી ભારે તથા ગરમ પણ [[બ્લુ જાયન્ટ]]થી નાનો છે. સૂર્યની સપાટી નુ તાપમાન ૬૦૦૦ K છે. સામાન્ય કક્ષાના G2 તારાઓનો સરેરાશ જીવનકાળ આશરે ૧૦ અબજ વર્ષ (૧૦ [[Giga|G]][[Julian year|a]]) હોય છે. સૂર્ય [[ન્યુક્લિઓકોસ્મોક્રોનોલોજી|ન્યુક્લિઓ-કોસ્મો-ક્રોનોલોજી]] પ્રમાણે લગભગ ૫ અબજ વર્ષ પહેલા રચાયો હોવાનુ મનાય છે. સૂર્ય આપણી [[આકાશગંગા]]ના [[ગેલેક્ટીક કેન્દ્ર|કેન્દ્ર]]થી ૨૫,૦૦૦-૨૮,૦૦૦ [[પ્રકાશવર્ષ]]ના અંતરે આવેલ છે. કેન્દ્રની આસપાસ પરીક્રમણ કરતા સૂર્યને ૨૨૬ મીલીયન [[૧ E૧૫ s|૨૨૬ Ma]] વર્ષ લાગે છે. સૂર્યની કક્ષામાં [[ભ્રમણ ગતિ]] ૨૧૭ કી.મી/સેકન્ડ છે (એટલે કે, ૧૪૦૦ વર્ષમાં ૧ પ્રકાશવર્ષ, અને ૮ દિવસમાં ૧ [[એસ્ટ્રોનોમીકલ યુનિટ|એયુ]]). ખગોળશાસ્ત્રમાં સૂર્યને દર્શાવવા [[Astronomical symbols|(<big>☉</big>)]] સંકેત વપરાય છે. '''સૂર્યની સામે જોવાથી આંખના [[રેટીના]]ને નુકશાન પામે છે તથા અંધત્વ આવવાનો ભય પણ છે.''' વધુ વિગત માટે [[સૂર્ય#સૂર્ય અને આંખનું નુકસાન|નીચે જુઓ]]. == સૂર્યનું બંધારણ == સૂર્ય ગરમ પ્લાઝ્માનો બનેલો એક લગભગ ક્ષતિરિક્ત(ચોક્કસ) [[ગોળો|ગોળાકાર]] તારો છે. તેનો ઉપવલયતા-ગુણોત્તર (oblateness) 9{{e|-6}} છે. આમ તેનો તેના ધ્રુવ પાસેનો વ્યાસ તેના વિષુવવૃત્તીય વ્યાસથી ૧૦ કી.મી. નાનો છે. આનું કારણ તેનું ખૂબ મંદ [[કેન્દ્રત્યાગી]] [[સૂર્યનું ભ્રમણ|ભ્રમણ]] છે. સૂર્યનું ભ્રમણ તેની સપાટીના ગુરૂત્વાકર્ષણથી ૧.૮ કરોડ ગણું ઓછું છે. ગ્રહોના સમુદ્રી મોજાની ભરતી-ઓટ સૂર્યના કદને અસર પાડતી નથી. પરંતુ સૂર્ય સૂર્યમંડળના કેન્દ્રથી છેટે [[barycenter]]<nowiki/>ની (ગુરુત્વ-મધ્યબિંદુ) આસપાસ ફરે છે જેનુ કારણ [[ગુરુ (ગ્રહ)|ગુરૂ]] ગ્રહ છે. સુર્યના કિરણોને પૃથ્‍વી પર પહોચતાં ૮.૨૫ મિનિટ લાગે છે<!-- આ વાક્યને યોગ્ય સ્થાને ખસેડવાનું છે--> અન્ય ગ્રહોની જેમ સૂર્યને ચોક્કસ બાહ્ય સપાટી નથી, પરંતુ સૂર્યમાં રહેલા વાયુઓની ઘનતા સૂર્યના કેન્દ્રથી તેમના અંતરના [[ઘાતાંકીય વિતરણ । ઘાતાંકીય ]] સંબંધ મુજબ ઓછી થતી જાય છે. એમ હોવા છતાં, સૂર્યનું સારી રીતે વ્યાખ્યાયિત આંતરિક માળખું છે, જે નીચે મુજબ છે. સૂર્યની ત્રિજ્યા કેન્દ્રથી [[ફોટોસ્ફીયર]]<nowiki/>ની સપાટી સુધી લેવામાં આવે છે. સૂર્યનો આંતરિક ભાગ સીધો જ સુલભ નથી હોતો અને સૂર્ય પોતે પણ વિદ્યુતચુંબકીય વિકિરણોથી અપારદર્શક હોય છે. આપણું સૂર્યના આંતરિક ભાગનું જ્ઞાન તારાઓના [[કૉમ્પ્યુટર વડે બનેલા નમૂનાઓ]] અને [[હેલીઓસિઝમોલોજી(helioseismology)|હેલીઓ-સિઝમોલોજી(helioseismology)]], સૂર્યની અંદરથી આવતા ધ્વનિતરંગોના અભ્યાસ દ્વારા પ્રાપ્ત થયું છે. === કેન્દ્ર (કોર) === સૂર્યના કેન્દ્રમાં, જ્યાં તેની ઘનતા ૧૫૦ ગ્રામ/સેમી<sup>૩</sup> (એટલે કે પૃથ્વી પર પાણી કરતા 150 ગણી), થર્મોન્યુક્લીયર પ્રક્રિયા ([[ન્યુક્લીયર ફ્યુઝન|ન્યુક્લીયર સંલયન]]) દ્વારા [[હાઈડ્રોજન|હાઇડ્રોજન]]<nowiki/>નું [[હીલિયમ|હીલીયમ]]<nowiki/>માં રૂપાંતર થવાથી પ્રઞટ થતી ગરમી વડે સમગ્ર તારો ધગધગે છે. દર સેકન્ડે આશરે ૮.૯×૧૦<sup>૩૭</sup> [[પ્રોટોન]] હાઇડ્રોજન ન્યુક્લીયસનું હીલીયમ ન્યુક્લીયસમા રૂપાંતર થાય છે. જેનાથી ૪.૨૬ મિલિયન (૪૨.૬ લાખ) ટન/સેકન્ડ અથવા ૩૮૩ [[SI prefix|yottawatts]] (૯.૧૫5×૧૦<sup>૧૬</sup> ટન [[ટી.એન.ટી]] / સેકન્ડ) પદાર્થ-ઊર્જા જેટલી પરાવર્તીત ઊર્જા [[ચૂંબકીય-મોજાં]], રૂપે સૂર્યના અન્ય સ્તરો વટાવી બાહ્ય અવકાશમાં વછુટે છે, [[સૂર્ય પ્રકાશ|સૂર્યપ્રકાશ]] અને [[ન્યુટ્રીનો]] (અને થોડા પ્રમાણમાં [[ગતિ ઊર્જા|ગતિ]] અને [[સૂર્ય પવનો]]<nowiki/>ના પ્લાઝ્માની [[thermal energy|ઉષ્માઊર્જા]] અને સૂર્યના ચૂંબકીય ક્ષેત્રની ઊર્જા રૂપે). [[ફ્યુઝન રીએક્ટર|સંલયન રીએક્ટર]] આવી જ પ્રક્રિયા વડે પરમાણુ ઉર્જા ઉત્પન્ન કરી શકે, જે કેટલાક ભૌતિકશાસ્ત્રીઓ માને છે કે ભવિષ્યમાં એક દિવસ માનવ ઉપયોગ માટે ઉર્જા પૂરી પાડી શકશે. ફક્ત સૂર્યનું કેન્દ્રના કેન્દ્રમાં ન્યુક્લિયર સંલયનની ક્રિયાથી મોટા ભાગની ઉષ્માઉર્જા ઉત્પન્ન થાય છે: સૂર્યનો બાકીનો કેન્દ્ર સિવાયનો ભાગ કેન્દ્રમાંથી બહાર આવતી ઉષ્મા ઉર્જાથી ગરમ થાય છે. આંતરિક સંલયનની બધી ઊર્જાને બ્રહ્માંડમાં મુક્ત થતા પહેલા સૂર્યના ફોટોસ્ફીયરના બધા સ્તરોમાંથી પસાર થવું પડે છે. સૂર્યનું કોર કેન્દ્રથી લગભગ 0.2 સૌર ત્રિજ્યા તરીકે ગણવામાં આવે છે. === ઉષ્માવિકિરણ (રેડિયેટિવ) ક્ષેત્ર === આશરે 0.2થી લગભગ 0.7 સૌર ત્રિજ્યા સુધી આ ક્ષેત્ર હોય છે, જ્યાં દ્રવ્ય ગરમ અને ઘટ્ટ છે, જે થર્મલ કિરણોત્સર્ગ કોરની બહારની તીવ્ર ગરમીને સ્થાનાંતરિત કરવા માટે પૂરતી છે. આ ઝોનમાં, કોઈ થર્મલ સંવેદના નથી: જ્યારે દ્રવ્ય ઊંચાઈ સાથે ઠંડુ થાય છે, ત્યારે તાપમાનમાં આ ઢાળ સંવેદનાને ચલાવવા માટે પૂરતી મજબૂત નથી. હાઇડ્રોજન અને હિલીયમ આયન દ્વારા ફોટોન ઉત્સર્જન કરવામાં આવે છે, જે ટૂંકા અંતરે મુસાફરી કરીને તુરંત અન્ય આયનો દ્વારા ફરીથી શોષી લેવામાં આવે છે. === ઉષ્માનયન (ક્ન્વેક્ટિવ) ક્ષેત્ર === આશરે 0.7 સૌર ત્રિજ્યાથી સપાટીની નજીક સુધી આ ક્ષેત્ર હોય છે, જેમાં સૂર્યનું પ્લાઝ્મા ન તો ઘટ્ટ હોય છે અને કે ન તો આંતરિક ગરમીને બહાર વિકિરણ વડે સ્થાનાંતરિત કરવા માટે પૂરતું ગરમ હોય છે. તેના બદલે, થર્મલ સંયોજનો ગરમીને સપાટી પર લઈ જાય છે કારણ કે થર્મલ કોલમ સૂર્યની સપાટી (ફોટોસ્ફીયર) પર ગરમ સામગ્રી ધરાવે છે. એકવાર સામગ્રી સપાટી પર ઠંડુ થઈ જાય, તે ઉષ્માવિકિરણ ક્ષેત્રની ટોચ પરથી વધુ ગરમી મેળવવા માટે, ઉષ્માનયન ક્ષેત્રના તળિયે નીચે તરફ જાય છે. ઉષ્માવિકિરણ ક્ષેત્રની ટોચની સ્તરોમાં કંટાળાજનક ડાઉનફ્લોને લઈને, ઉષ્માનયન ક્ષેત્રના આધાર પર થોડું સંવેદનાત્મક ઓવરહૂટ છે. ઉષ્માનયન ક્ષેત્રમાં થર્મલ કોલમ સૂર્યની સપાટી પર સૂર્ય દાણાદાર (ગ્રાન્યુલેશન) અને સુપરગ્રેન્યુલેશનના રૂપમાં છાપ બનાવે છે. સૌર અંતર્વર્તી પ્રદેશના આ બાહ્ય ભાગના અસ્પષ્ટ (ટર્બ્યુલન્ટ) ઉષ્માનયનથી 'નાના પાયે' ડાયનેમોમાં વધારો થાય છે, જે સૂર્યની સપાટી પર ચુંબકીય ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવો બનાવે છે. === ફોટોસ્ફિયર === સૂર્યની દૃશ્યમાન સપાટી, ફોટોસ્ફિયર, એવું સ્તર છે જેની નીચે સૂર્ય દૃશ્ય-પ્રકાશ માટે અપારદર્શક બને છે. ફોટોસ્ફિયર ઉપર, સૂર્યપ્રકાશ અવકાશમાં ફેલાવા માટે મુક્ત છે અને તેની ઊર્જા સંપૂર્ણરીતે સૂર્યથી બચી જાય છે. સૂર્યપ્રકાશના વર્ણપટમાં આશરે 5,777 [[કેલ્વિન]] તાપમાન વાળા સંપૂર્ણ [[કાળો|કાળા પદાર્થ (બ્લેક-બોડી)]]<nowiki/>ના વર્ણપટની લાક્ષણિકતા છે, જે ફોટોસ્ફિયર ઉપરના નીચલા સ્તરોથી પરમાણુ શોષક રેખાઓ સાથે જોડાયેલી છે. ફોટોસ્ફિયરમાં કણોની ઘનતા લગભગ 10<sup>23</sup> પ્રતિ ઘનમીટર છે (જે પૃથ્વીના સમુદ્રસ્તર પરના વાતાવરણના કણોની ઘનતાના લગભગ 0.37% છે). ફોટોસ્ફિયરની ઉપરના સૂર્યના ભાગોને સામૂહિક રીતે સૌર વાતાવરણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેઓ રેડિયોમાંથી દૃશ્યપ્રકાશથી ગામા કિરણો દ્વારા ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક સ્પેક્ટ્રમ તરફ કાર્યરત ટેલીસ્કોપ સાથે જોઈ શકાય છે. === તાપમાન લઘુત્તમ === સૂર્યનું સૌથી ઠંડું સ્તર એ ન્યૂનતમ તાપમાનનું એક એવું ક્ષેત્ર છે, જે ફોટોસ્ફિયરથી 500 કિ.મી. ઉપર સુધી છે. તે આશરે 4,100 કેલ્વિન તાપમાન ધરાવે છે. સૂર્યનો આ એકમાત્ર એવો ભાગ છે જે કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને પાણી જેવા સાદા અણુઓને અસ્તિત્વ ટકાવવા માટે પૂરતો ઠંડો છે. સૂર્યના બીજા બધા ભાગ રાસાયણિક બંધને તોડવા માટે પૂરતા ગરમ છે. === ક્રોમાસ્ફિયર === સૂર્યની દૃશ્યમાન સપાટી ઉપરનું આ પાતળું સ્તર લગભગ 2,000 કિ.મી. જાડું છે, જેનું ઉત્સર્જન અને શોષક રેખાઓના સ્પેક્ટ્રમ દ્વારા પ્રભુત્વ છે. તેને ગ્રીક રુટ રંગસૂત્રોમાંથી રંગસૂત્ર કહેવામાં આવે છે, જે રંગનો અર્થ છે, કારણ કે રંગસૂત્ર સનની કુલ ગ્રહણની શરૂઆત અને અંતમાં રંગીન ફ્લેશ તરીકે દેખાય છે === કોરોના === કોરોના એ સૂર્યનો વિસ્તૃત બાહ્ય વાતાવરણ છે, જે સૂર્ય કરતાં ઘણો મોટો છે. કોરોન સૌર પવન સાથે સરળતાથી જોડાય છે જે સૂર્યમંડળ અને હેલિયોસ્ફિયર ભરે છે. સૂર્યની સપાટીની નજીકના નીચા કોરોનામાં 1011 / એમ 3 નું કણોનું ઘનત્વ છે. === સૌર ન્યુટ્રિનો સમસ્યા === કેટલાક સમય માટે એવું માનવામાં આવતું હતું કે સૂર્યની પરમાણુ પ્રતિક્રિયાઓ દ્વારા ઉત્પાદિત ન્યુટ્રિનોની સંખ્યા થિયરી દ્વારા આગાહી કરાયેલ સંખ્યામાં માત્ર એક તૃતીયાંશ હતી, પરિણામે તેને સૌર ન્યુટ્રિનો સમસ્યા કહેવામાં આવી હતી. સૂર્ય દ્વારા આપવામાં આવેલા ન્યુટ્રિનોની સંખ્યાને અજમાવવા અને માપવા માટે સડબરી ન્યુટ્રિનો વેધશાળા સહિત કેટલાક ન્યુટ્રીનો નિરીક્ષણો બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ નિરીક્ષણો અને પ્રયોગોમાંથી તાજેતરમાં જ એવું જાણવા મળ્યું હતું કે ન્યુટ્રિનોએ સામૂહિક આરામ કર્યો હતો, અને તેથી સૂર્યથી પૃથ્વી તરફ માર્ગમાં ન્યૂટ્રિનોની કઠણ-થી-શોધની જાતોમાં પરિણમી શકે છે; આ રીતે માપન અને સિદ્ધાંતને સમાધાન કરવામાં આવ્યું. === ચુંબકીય ક્ષેત્ર === ઉચ્ચ અક્ષાંશ (તેના ધ્રુવોની નજીક 28 દિવસ) કરતા સૂર્ય તેના વિષુવવૃત્ત (લગભગ 25 દિવસ) પર ઝડપથી ફેરવવાનું શક્ય બનાવે છે. સૂર્યના અક્ષાંશોના વિભેદક પરિભ્રમણથી તેની ચુંબકીય ક્ષેત્રની લીટીઓ સમય સાથે મળીને ટ્વિસ્ટ થઈ જાય છે, જેના પરિણામે [[ચુંબકીય ક્ષેત્ર]] સૂર્યની સપાટીથી ઉભરાઇ જાય છે અને સૂર્યના નાટકીય સૂર્યપ્રકાશ અને સૌર પ્રભુત્વની રચનાને ગતિ આપે છે. (ચુંબકીય પુન: જોડાણ જુઓ) સૌર પ્રવૃત્તિ ચક્રમાં જૂના ચુંબકીય ક્ષેત્રો એક ધ્રુવથી શરૂ થતા સૂર્યની સપાટીને બંધ કરીને બીજા ભાગમાં સમાપ્ત થાય છે. સૂર્યનો ચુંબકીય ક્ષેત્ર દર 11-વર્ષ સનસ્પોટ ચક્ર માટે એક વખત ઉલટાવે છે. === સૂર્યની સ્થિતિની ગણતરી === સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન આકાશમાં સૂર્યનો માર્ગ બદલાય છે, એક સંપૂર્ણ સ્વચાલિત હેલિઓસ્ટેટ અથવા સૂર્ય ટ્રેકર, સતત ગણતરીઓ દ્વારા માર્ગદર્શન આપવું જોઈએ. નેશનલ રીન્યુએબલ એનર્જી લેબોરેટરીએ સંપૂર્ણ દસ્તાવેજો સાથે તેની સોલર પોઝિશન એલ્ગોરિધમ (એસપીએ) રજૂ કરી છે. અન્ય સ્રોત એ libnova સેલેસ્ટિયલ મિકેનિક્સ અને એસ્ટ્રોનોમિકલ કેલ્ક્યુલેશન લાઇબ્રેરી છે, જે ખગોળશાસ્ત્રીય પદાર્થોના અન્ય ઘણા લોકોમાં દેખીતી સ્થિતી અને ઉદભવ, સેટ અને ટ્રાંઝિટ વખત જેવા ચલોની પણ ગણતરી કરે છે. === સૌર અવકાશ મિશન === સૂર્યની નિષ્ક્રિય અવલોકન મેળવવા માટે, યુરોપીયન સ્પેસ એજન્સી અને નાસાએ 2 ડિસેમ્બર, 1995 ના રોજ સહકારી અને સોરો અને હેલીઓસ્ફેરિક ઓબ્ઝર્વેટરી (SOHO) શરૂ કરી. ફોટોસ્ફિઅરમાં આનુવંશિક વિપુલતા સ્પેક્ટ્રોસ્કોપિક અભ્યાસોથી જાણીતી છે, પરંતુ સૂર્યના આંતરિક ભાગની રચના ઓછી જાણીતી છે. સૌર પવનનો નમૂનો વળતર મિશન, જિનેસિસ, ખગોળશાસ્ત્રીઓને સૌર સામગ્રીની રચનાને સીધી રીતે માપવા માટે પરવાનગી આપવા માટે રચાયેલ છે. તે 2004 માં પૃથ્વી પર પાછો ફર્યો અને વિશ્લેષણમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે, પરંતુ તે ક્રેશ-લેન્ડિંગ દ્વારા નુકસાન પહોંચ્યું હતું જ્યારે તેનું પેરાશ્યુટ પૃથ્વીના વાતાવરણમાં ફરીથી પ્રવેશ કરવા માટે નિષ્ફળ રહ્યું હતું. === સૂર્યનો ઇતિહાસ અને ભવિષ્ય === સૂર્ય બીજા પેઢીનો તારો માનવામાં આવે છે, જે કદાચ અગાઉના સુપરનોવાના કેટલાક અવશેષોમાંથી બનેલો છે. પુરાવા એ મુખ્યત્વે ભારે તત્વો જેવા કે આયર્ન, ગોલ્ડ અને સૂર્યમંડળમાં યુરેનિયમ જેવા મોટા તત્વો છે: આ તત્વોને ઉત્પન્ન કરી શકાય તેવો સૌથી અનુકૂળ માર્ગો એ મોટા, ગરમ તારોની અંદર ન્યુક્લોસિન્થેસિસ દ્વારા છે. સુપરનોવા તરીકે વિસ્ફોટ કરવા માટે આપણા સૂર્યમાં પૂરતો જથ્થો નથી. તેના બદલે, 4-5 અબજ વર્ષમાં તે તેના લાલ કદના તબક્કામાં પ્રવેશ કરશે, કોરમાં હાઇડ્રોજન બળતણનો ઉપયોગ થાય છે. પછી તે હિલીયમને ફ્યૂઝ કરશે અને કોર તાપમાન 3×10<sup>8</sup> કે વધશે. જ્યારે સંભવિત છે કે સૂર્યની બાહ્ય સ્તરોનો વિસ્તરણ પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષાની વર્તમાન સ્થિતિ સુધી પહોંચશે, તો તાજેતરના સંશોધનો સૂચવે છે કે માલ સૂર્ય અગાઉ તેના લાલ કદના તબક્કામાં પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષાને આગળ વધવા માટે, તેને ગળી જવાથી રોકે છે. લાલ કદના તબક્કા પછી, વિશાળ થર્મલ પલ્સેશન્સથી સૂર્ય તેના ગ્રહની નળીની રચના કરતી બાહ્ય સ્તરો ફેંકી દેશે. સૂર્ય પછી એક સફેદ વામન બનશે, ધીમે ધીમે ગાદી પર ઠંડક કરશે. આ દૃશ્ય નાના તારાઓની લાક્ષણિકતા છે: આપણું સૂર્ય એકદમ રન-ઓફ-ધ-મીલ સ્ટાર હોવાનું જણાય છે. === સૂર્યની માનવીય સમજણ === ઘણી પ્રાગૈતિહાસિક અને પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓમાં, સૂર્યને દેવતા અથવા અન્ય અલૌકિક ઘટના માનવામાં આવતી હતી. પશ્ચિમી દુનિયાના સૌપ્રથમ લોકોમાં સૂર્ય માટે વૈજ્ઞાનિક સમજણ આપવાનું એક ગ્રીક ફિલસૂફ ઍનાક્સગોરસ હતું, જેમણે દલીલ કરી હતી કે તે પથ્થર અથવા ધાતુનો વિશાળ સળગતો ગોળો છે, અને અપોલોનો રથ નથી. આ વિધર્મ શીખવવા માટે તે સત્તાધિશો દ્વારા કેદ અને મૃત્યુદંડ કરવામાં આવ્યો હતો. === સૂર્ય અને આંખનું નુકસાન === સૂર્યના તેજને કારણે સૂર્ય તરફ નરી આંખે જોવું આંખો માટે પીડાદાયક છે. જ્યારે તે આકાશમાં ઊંચે હોય, ત્યારે સીધા સૂર્ય તરફ જોવું એ રેટિનામાં પ્રકાશશીલ રંગદ્રવ્યોના અસ્થાયી ધોવાણનું કારણ બને છે, જે ફોસ્ફિને દ્રશ્યમાન કલાકૃતિઓ અને અસ્થાયી આંશિક અંધાધૂંધી બનાવે છે. નરી આંખે સૂર્યને જોવાથી લગભગ 4 મિલીવોટ સૂર્યપ્રકાશ રેટિના પર પડે છે, જે તેને ગરમ કરે છે અને સંભવિત રૂપે (સામાન્ય રીતે નહીં) તેને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. નરી આંખે સૂર્યનું સંક્ષિપ્ત અવલોકન પીડાદાયક છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે સલામત છે. સૂર્યપ્રકાશને સીધી દિશામાં લાવવા માટે આંખોનો લાંબા ગાળાનો સંપર્ક દાયકાઓના સમયગાળા દરમિયાન લેન્સ અને કોર્નિયાના સામાન્ય યુવી-પ્રેરિત પીળાઓમાં યોગદાન આપે છે, અને મોતિયાની રચનામાં ભાગ ભજવી શકે છે. સૂર્યપ્રકાશને ઘટાડવા માટે વાયુયુક્ત ધ્યાન આપતા ફિલ્ટરો વગર દૂરબીન-પ્રકાશક પ્રકાશકો જેવા કે દૂરબીન પ્રકાશ દ્વારા સનને જોવું જોખમી છે. યોગ્ય ફિલ્ટર્સ વેલ્ડીંગ સપ્લાય દુકાનો અને કેમેરા સ્ટોર્સ પર ઉપલબ્ધ છે. અનફિલ્ટ 7x50mm દૂરબીન દ્વારા સૂર્યને જોતા, દરેક આંખમાં 2.5 વોટ સૂર્યપ્રકાશ જેટલું વિતરિત કરી શકે છે, નગ્ન આંખ જોવા કરતાં 300 ગણી વધારે પાવર આપી શકે છે. સૂર્યને દૂરબીન દ્વારા પણ ટૂંકા ગાળા માટે જોવું કાયમી અંધત્વનું કારણ બની શકે છે. સૂર્યના આંશિક ગ્રહણ દરમિયાન, આંખ તેજસ્વી પ્રકાશને જે રીતે પ્રત્યુત્તર આપે છે તેના કારણે બીજી જોખમી સ્થિતિ અસ્તિત્વમાં છે. આ ક્ષેત્રને તેજસ્વી પદાર્થ દ્વારા નહીં, દૃશ્ય ક્ષેત્રમાં પ્રકાશની કુલ માત્રા દ્વારા નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. આંશિક ગ્રહણ દરમિયાન, ચંદ્ર દ્વારા મોટાભાગના સૂર્યપ્રકાશને સીધા સૂર્યની સામે પસાર થતા અવરોધિત કરવામાં આવે છે, પરંતુ ફોટોસ્ફિયરના ખુલ્લા ભાગો સમાન સપાટીની તેજ સપાટી સમાન હોય છે. ધૂંધળા સમગ્ર પ્રકાશમાં, વિદ્યાર્થી ~ 2mm થી 6mm વ્યાસ સુધી ફેલાવે છે, આંખના સંગ્રહિત ક્ષેત્રને લગભગ 10 જેટલા પરિબળથી વધારી દે છે. પ્રત્યેક રેટિનાલ સેલ જે અંશતઃ ગ્રહણ કરેલા સૌર છબીથી ખુલ્લી હોય છે તેને આ રીતે લગભગ દસ ગણી મળે છે ખૂબ પ્રકાશ, કારણ કે તે સામાન્ય, ગ્રહણ કરેલા સન તરફ જોશે. આનાથી રેટિનાને સ્થાયી સ્થાનીય નુકસાન થઈ શકે છે, જેના પરિણામે દર્શક માટે નાના, કાયમી બ્લાઇંડ સ્પોટ થાય છે. બિનઅનુભવી નિરીક્ષકો અને બાળકો માટે આ એક ખાસ કરીને કપટી જોખમ છે, કારણ કે ત્યાં પીડા વિશે કોઈ તાત્કાલિક માન્યતા નથી અને તે ગ્રહણ કરતી સૂર્યના ચમકતા દેખાવને જોવાની લાલચ આપે છે. == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|category:sun}} * [http://sohowww.nascom.nasa.gov/data/realtime-images.html Current SOHO snapshots] * [http://soi.stanford.edu/data/farside/index.html Far-Side Helioseismic Holography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416165919/http://soi.stanford.edu/data/farside/index.html |date=2009-04-16 }} from [http://www.stanford.edu Stanford] * [https://archive.is/20120523184353/sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/eclipse.html NASA Eclipse homepage] * [http://sohowww.nascom.nasa.gov/ Nasa SOHO (Solar & Heliospheric Observatory) satellite][http://sohowww.nascom.nasa.gov/explore/faq/sun.html FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306032255/http://sohowww.nascom.nasa.gov/explore/faq/sun.html |date=2005-03-06 }} * [http://soi.stanford.edu/results/sounds.html Solar Sounds] from [http://www.stanford.edu Stanford] * [http://www.spaceweather.com Spaceweather.com] * [http://scienceworld.wolfram.com/astronomy/Sun.html Eric Weisstein's World of Astronomy - Sun] * [http://www.astro.uu.nl/~strous/AA/en/antwoorden/zonpositie.html The Position of the Sun] * [http://www.lmsal.com/YPOP/FilmFestival/index.html A collection of solar movies] * [http://www.solarphysics.kva.se/ The Institute for Solar Physics- Movies of Sunspots and spicules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050518081349/http://www.solarphysics.kva.se/ |date=2005-05-18 }} * [http://science.msfc.nasa.gov/ssl/pad/solar/default.htm NASA/Marshall Solar Physics website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050406191819/http://science.msfc.nasa.gov/ssl/PAD/SOLAR/default.htm |date=2005-04-06 }} {{ઢાંચો:સૌરમંડળ}} [[શ્રેણી:વિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:સૌરમંડળ]] j37k05nqi7e1dvw8lpmdm2schtkma70 વિરમગામ 0 5412 900945 881174 2026-05-14T15:06:14Z KartikMistry 10383 Created by translating the section "Notable people" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1334180977|Viramgam]]" 900945 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = નગર | native_name = વિરમગામ | state_name = ગુજરાત | district = અમદાવાદ | taluk_names = વિરમગામ તાલુકો | latd = 23.127045 | longd = 72.048204 | skyline = Munsarlake.jpg | skyline_caption = [[મુનસર તળાવ]] | area_total = | altitude = 32 | population_total = ૫૫૮૨૧ | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total_cite = <ref>{{Cite web| url = http://www.census2011.co.in/data/town/802481-viramgam-gujarat.html | title=Viramgam City Population Census 2011 - Gujarat| website = www.census2011.co.in | access-date = ૩૦ એપ્રિલ ૨૦૧૮ }}</ref> | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી, અત્યાધુનિક રેલ્વે સ્ટેશન, બસ સ્ટેશન, ખેતીવાડી ઉત્પન્ન બજાર, મંદિરો, મસ્જીદો, ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળા, કોમર્સ તેમજ આર્ટસ કોલેજ | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[ડાંગર]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''વિરમગામ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[અમદાવાદ જિલ્લો|અમદાવાદ જિલ્લા]]નો મહત્વના [[વિરમગામ તાલુકો|વિરમગામ તાલુકા]]નું મુખ્ય મથક છે. જિલ્લા મુખ્ય મથક [[અમદાવાદ]]થી તે આશરે ૬૫ કિ.મી. ના અંતરે આવેલું છે. ==ઈતિહાસ== [[File:Ahmedabad_District_Map_1877.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ahmedabad_District_Map_1877.jpg|thumb|અમદાવાદ{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} જિલ્લા, ૧૮૭૭ના નકશામાં વિરમગામ.]] આશરે ૧૦૯૦ ની આસપાસ, મિનળદેવી, [[સોલંકી વંશ]]ના [[સિદ્ધરાજ જયસિંહ]]ની માતા, જેમણે અણહિલવાડ [[પાટણ]]થી શાસન કર્યું, તેમણે [[મુનસર તળાવ]] ની સ્થાપના કરી. પછીથી અનેક મંદિરો બનાવવામાં આવ્યા. ૧૪૮૪ની આસપાસ, વિરમગામ રાજ્યની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. મજબૂત મંડળના વહીવટ હેઠળ, વિરમગામ ૧૫૩૦ સુધી મુસ્લિમ ગુજરાત સલ્તનતનો ભાગ બન્યો ન હતો. કાઠિયાવાડના આ પ્રવેશ દ્વારને મુઘલ ગવર્નરોએ તેને ઝાલાવાડ પ્રાંત (જિલ્લા)નું મુખ્ય મથક તરીકે પસંદ કર્યું હતું અને અઢારમી સદીના વિક્ષેપમાં ઘણા સંઘર્ષોનું સાક્ષી બન્યું હતું.<ref name="ggb">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=EL4IAAAAQAAJ&pg=PA356|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ahmedabad (Public Domain text)|publisher=Government Central Press|year=૧૮૭૯|pages=૩૫૪-૩૫૬}}</ref> ૧૭૩૦ની સાલથી તેના દેસાઈ (મૂળ કણબી શાસક) દ્વારા એક મુસ્લિમ ગવર્નર હેઠળ શાસન ચાલુ રાખ્યું, ૧૭૩૫ સુધી દેસાઈ ભાવસિંહે મરાઠાઓને બોલાવ્યા હતા, જેમણે મુસ્લિમ શાસકને નાબૂદ કર્યા હતા અને ૧૭૪૦ સુધી આ શહેરનું શાસન કર્યું હતું. તે વર્ષે ભાવસિંહ દ્વારા પોતાને સ્વતંત્ર બનાવવાની આશાએ મરાઠાઓને બહાર કાઢ્યા. પરંતુ ચાર મહિના પછી તેઓ વધુ સંખ્યામાં પાછા ફર્યા, અને ભાવસિંહ તેમની સાથે સામનો કરવામાં અસમર્થ રહ્યા અને પાટડીની સંપત્તિના વચનના આધારે, વિરમગામને ત્યજી અને પાટડી રાજ્યના રાજા તરીકે ત્યાં સ્થળાંતર થયા. મરાઠાઓએ અંગ્રેજોના કબ્જા સુધી વિરમગામ પર શાસન કર્યું.<ref name="ggb" /> == મુનસર તળાવ == [[મુનસર તળાવ]] એ [[ચાલુક્ય વંશ]]<nowiki/>ના [[સિદ્ધરાજ જયસિંહ]]<nowiki/>ની માતા, મીનળદેવી દ્વારા બનાવવામાં આવેલું છે. આશરે અડધો કિમીમાં ફેલાયેલા આ તળાવને ફરતે ૩૬૫ મંદિર છે. <ref>{{cite web|title=365 શિવમંદિરો ધરાવતું ઐતિહાસિક મુનસર તળાવ વિરમગામમાં...|url=https://www.divyabhaskar.co.in/local/gujarat/ahmedabad/news/historic-munsar-lake-with-365-shiva-temples-in-viramgam-131705958.html|access-date=2023-09-08|publisher=[[દિવ્ય ભાસ્કર]]}}</ref> == ભૂગોળ == વિરમગામ {{Coord|23.12|N|72.03|E|}} સ્થાન પર આવેલું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Viramgam.html|title=redirect to /world/IN/09/Viramgam.html|website=www.fallingrain.com}}</ref> અને સમુદ્ર સપાટીથી સરેરાશ ૩૨ મીટરની ઊંચાઇ ધરાવે છે. == જાણીતાં વ્યક્તિઓ == * [[ધીરુ પરીખ]] (૧૯૩૩-૨૦૨૧) - ગુજરાતી લેખક અને વિવેચક<ref>{{Cite web|date=2013-12-24|title=Dhirubhai Parikh becomes new President of Gujarati Sahitya Parishad|url=https://www.deshgujarat.com/2013/12/24/dhirubhai-parikh-becomes-new-president-of-gujarati-sahitya-parishad/|access-date=2022-03-26|website=DeshGujarat|language=en-US}}</ref> * ભદ્રેશકુમાર ચેતનભાઈ પટેલ (જન્મ ૧૯૯૦) - કથિત ખૂની અને ભાગેડુ, એફ.બી.આઇ.ની દસ ''મોસ્ટ વોન્ટેડ''ની યાદીમાં<ref>{{Cite web|title=BHADRESHKUMAR CHETANBHAI PATEL --- FBI|url=https://www.fbi.gov/wanted/topten/bhadreshkumar-chetanbhai-patel|access-date=10 July 2018|website=FBI}}</ref> * [[હાર્દિક પટેલ]] - ભાજપના ધારાસભ્ય. ==સંદર્ભ== {{Reflist}} {{stub}} [[Category:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[Category:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:વિરમગામ તાલુકો]] kcryjt5ds58xsv6q3xpc09g2vozexgc 900947 900945 2026-05-14T16:27:33Z Dsvyas 561 /* જાણીતાં વ્યક્તિઓ */ જાણીતાં -> જાણીતી (વ્યક્તિ સ્ત્રીલિંગનો શબ્દ), અને ધીરુ પરીખનો ગુજરાતી સંદર્ભ 900947 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = નગર | native_name = વિરમગામ | state_name = ગુજરાત | district = અમદાવાદ | taluk_names = વિરમગામ તાલુકો | latd = 23.127045 | longd = 72.048204 | skyline = Munsarlake.jpg | skyline_caption = [[મુનસર તળાવ]] | area_total = | altitude = 32 | population_total = ૫૫૮૨૧ | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total_cite = <ref>{{Cite web| url = http://www.census2011.co.in/data/town/802481-viramgam-gujarat.html | title=Viramgam City Population Census 2011 - Gujarat| website = www.census2011.co.in | access-date = ૩૦ એપ્રિલ ૨૦૧૮ }}</ref> | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી, અત્યાધુનિક રેલ્વે સ્ટેશન, બસ સ્ટેશન, ખેતીવાડી ઉત્પન્ન બજાર, મંદિરો, મસ્જીદો, ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળા, કોમર્સ તેમજ આર્ટસ કોલેજ | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશ | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[ડાંગર]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]], [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''વિરમગામ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[અમદાવાદ જિલ્લો|અમદાવાદ જિલ્લા]]નો મહત્વના [[વિરમગામ તાલુકો|વિરમગામ તાલુકા]]નું મુખ્ય મથક છે. જિલ્લા મુખ્ય મથક [[અમદાવાદ]]થી તે આશરે ૬૫ કિ.મી. ના અંતરે આવેલું છે. ==ઈતિહાસ== [[File:Ahmedabad_District_Map_1877.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ahmedabad_District_Map_1877.jpg|thumb|અમદાવાદ{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} જિલ્લા, ૧૮૭૭ના નકશામાં વિરમગામ.]] આશરે ૧૦૯૦ ની આસપાસ, મિનળદેવી, [[સોલંકી વંશ]]ના [[સિદ્ધરાજ જયસિંહ]]ની માતા, જેમણે અણહિલવાડ [[પાટણ]]થી શાસન કર્યું, તેમણે [[મુનસર તળાવ]] ની સ્થાપના કરી. પછીથી અનેક મંદિરો બનાવવામાં આવ્યા. ૧૪૮૪ની આસપાસ, વિરમગામ રાજ્યની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. મજબૂત મંડળના વહીવટ હેઠળ, વિરમગામ ૧૫૩૦ સુધી મુસ્લિમ ગુજરાત સલ્તનતનો ભાગ બન્યો ન હતો. કાઠિયાવાડના આ પ્રવેશ દ્વારને મુઘલ ગવર્નરોએ તેને ઝાલાવાડ પ્રાંત (જિલ્લા)નું મુખ્ય મથક તરીકે પસંદ કર્યું હતું અને અઢારમી સદીના વિક્ષેપમાં ઘણા સંઘર્ષોનું સાક્ષી બન્યું હતું.<ref name="ggb">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=EL4IAAAAQAAJ&pg=PA356|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Ahmedabad (Public Domain text)|publisher=Government Central Press|year=૧૮૭૯|pages=૩૫૪-૩૫૬}}</ref> ૧૭૩૦ની સાલથી તેના દેસાઈ (મૂળ કણબી શાસક) દ્વારા એક મુસ્લિમ ગવર્નર હેઠળ શાસન ચાલુ રાખ્યું, ૧૭૩૫ સુધી દેસાઈ ભાવસિંહે મરાઠાઓને બોલાવ્યા હતા, જેમણે મુસ્લિમ શાસકને નાબૂદ કર્યા હતા અને ૧૭૪૦ સુધી આ શહેરનું શાસન કર્યું હતું. તે વર્ષે ભાવસિંહ દ્વારા પોતાને સ્વતંત્ર બનાવવાની આશાએ મરાઠાઓને બહાર કાઢ્યા. પરંતુ ચાર મહિના પછી તેઓ વધુ સંખ્યામાં પાછા ફર્યા, અને ભાવસિંહ તેમની સાથે સામનો કરવામાં અસમર્થ રહ્યા અને પાટડીની સંપત્તિના વચનના આધારે, વિરમગામને ત્યજી અને પાટડી રાજ્યના રાજા તરીકે ત્યાં સ્થળાંતર થયા. મરાઠાઓએ અંગ્રેજોના કબ્જા સુધી વિરમગામ પર શાસન કર્યું.<ref name="ggb" /> == મુનસર તળાવ == [[મુનસર તળાવ]] એ [[ચાલુક્ય વંશ]]<nowiki/>ના [[સિદ્ધરાજ જયસિંહ]]<nowiki/>ની માતા, મીનળદેવી દ્વારા બનાવવામાં આવેલું છે. આશરે અડધો કિમીમાં ફેલાયેલા આ તળાવને ફરતે ૩૬૫ મંદિર છે. <ref>{{cite web|title=365 શિવમંદિરો ધરાવતું ઐતિહાસિક મુનસર તળાવ વિરમગામમાં...|url=https://www.divyabhaskar.co.in/local/gujarat/ahmedabad/news/historic-munsar-lake-with-365-shiva-temples-in-viramgam-131705958.html|access-date=2023-09-08|publisher=[[દિવ્ય ભાસ્કર]]}}</ref> == ભૂગોળ == વિરમગામ {{Coord|23.12|N|72.03|E|}} સ્થાન પર આવેલું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/9/Viramgam.html|title=redirect to /world/IN/09/Viramgam.html|website=www.fallingrain.com}}</ref> અને સમુદ્ર સપાટીથી સરેરાશ ૩૨ મીટરની ઊંચાઇ ધરાવે છે. == જાણીતી વ્યક્તિઓ == * [[ધીરુ પરીખ]] (૧૯૩૩-૨૦૨૧) - ગુજરાતી લેખક અને વિવેચક<ref>{{Cite web|date=2013-12-24|title=સાહિત્ય એ મારો જીવનરસ છે ઃ ધીરુ પરીખ|url=https://opinionmagazine.co.uk/null-794/|access-date=૧૪ મે ૨૦૨૬|website=opinionmagazine.co.uk/|publisher=ઓપિનિયન (સામાયિક)}}</ref> * ભદ્રેશકુમાર ચેતનભાઈ પટેલ (જન્મ ૧૯૯૦) - કથિત ખૂની અને ભાગેડુ, એફ.બી.આઇ.ની દસ ''મોસ્ટ વોન્ટેડ''ની યાદીમાં<ref>{{Cite web|title=BHADRESHKUMAR CHETANBHAI PATEL --- FBI|url=https://www.fbi.gov/wanted/topten/bhadreshkumar-chetanbhai-patel|access-date=10 July 2018|website=FBI}}</ref> * [[હાર્દિક પટેલ]] - ભાજપના ધારાસભ્ય. ==સંદર્ભ== {{Reflist}} {{stub}} [[Category:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[Category:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:વિરમગામ તાલુકો]] 1oczdofezi6189hzppckgqtard46g8i સિંગાપુર 0 15690 900937 724160 2026-05-14T13:07:36Z ~2026-29102-54 87305 900937 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું દેશ |native_name = સિંગાપુર ગણરાજ્ય |conventional_long_name = <center>{{lang|zh-cn|新加坡共和国}} {{zh icon}}</center><center>{{lang|ms|Republik Singapura}} {{ms icon}}</center><center>{{lang|ta|ચિઙ્કપ્પૂર્ કુટિયરચુ}} {{ta icon}} </center> |common_name = સિંગાપુર |image_flag = Flag of Singapore.svg |image_coat = Coat of Arms of Singapore.svg |image_map = LocationSingapore૨.png |largest_city = |national_motto = Majulah Singapura<br /> ''માજુલાહ સિંગાપુરા'' &nbsp;(પ્રગતિશીલ સિંગાપુર) |national_anthem = [[માજુલાહ સિંગાપુરા]] |official_languages = [[અંગ્રેજ઼ી ભાષા|અંગ્રેજ઼ી (પ્રધાન)]], [[મલય ભાષા|મલય (રાષ્ટ્રીય)]], [[ચીની ભાષા|ચીની]] અને [[તમિલ ભાષા|તમિલ]] |capital = સિંગાપુર નગર |latd =૧|latm=૧૪|latNS=N|longd=૧૦૩|longm=૫૫|longEW=E |demonym = સિંગાપુરી |government_type= સંસદીય ગણરાજ્ય |leader_title૧ = [[સિંગાપુર ના રાષ્ટ્રપતિ|રાષ્ટ્રપતિ]] |leader_title૨ = [[સિંગાપુર ના પ્રધાનમંત્રી|પ્રધાનમંત્રી]] |leader_title૩ = [[સિંગાપુર ના સંસદ|સંસદ કા વક્તા]] |leader_title૪ = [[સિંગાપુર ના ચીફ઼ જસ્ટિસ|ચીફ઼ જસ્ટિસ]] |leader_name૧ = [[સેલ્લપન રામનાથન્|સેલ્લપન રામનાથન]] |leader_name૨ = [[લી શિયન લોંગ]] |leader_name૩ = [[અબ્દુલ્લાહ તર્મુગી]] |leader_name૪ = [[ચાન સેક કિયોંગ]] |legislature = [[સિંગાપુર ની સંસદ|સંસદ]] |sovereignty_type = [[સિંગાપુર નો ઇતિહાસ|ગઠન]] |established_event૧ = [[આધુનિક સિંગાપુર નું નિર્માણ|સ્થાપના]] |established_date૧ = ૨૯ જાન્યૂઆરી ૧૮૧૯ |established_event૨ = [[સિંગાપુર માં સ્વશાસન|સ્વશાસન]] |established_date૨ = ૩ જૂન ૧૯૫૯ |established_event૩ = [[યુનાઈટેડ કિંગડમ]] થી સ્વતંત્રતા |established_date૩ = ૩૧ ઓગસ્ટ ૧૯૬૩ |established_event૪ = [[સિંગાપુર મલેશિયા માં|મલેશિયા માં વિલય]] |established_date૪ = ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૩ |established_event૫ = [[સ્વતંત્રતા|મલેશિયા થી અલગાવ]] |established_date૫ = ૯ ઓગસ્ટ ૧૯૬૫ |area = ૭૧૦.૨ |area_rank = - |areami² = ૨૭૪.૨ |area_magnitude = ૧_E૮ |percent_water = ૧.૪૪૪ |population_estimate_year = ૨૦૦૮ |population_estimate = ૪,૮૩૯,૪૦૦ |population_estimate_rank = ૧૧૪મો |population_census_year = ૨૦૦૦ |population_census = ૪,૧૧૭,૭૦૦ |population_density = ૬,૮૧૪ |population_densitymi² = ૧૭,૬૪૯ |population_density_rank = ૨ |GDP_PPP_year = ૨૦૦૮ |GDP_PPP = $૨૩૮.૭૫૫ અબજ |GDP_PPP_rank = - |GDP_PPP_per_capita = $૫૧,૧૪૨ |GDP_PPP_per_capita_rank = - |HDI_year = ૨૦૦૮ |HDI = {{increase}} ૦.૯૧૮ |HDI_rank = ૨૮ |HDI_category = <font color="#૦૦૯૯૦૦">ઉચ્ચ</font> |currency = [[સિંગાપુર ડૉલર]] |currency_code = એસજીડી |time_zone = [[સિંગાપુર આદર્શ સમય|એસએસટી]] |utc_offset = +૮ |time_zone_DST = - |utc_offset_DST = - |cctld = [[.sg]] |calling_code = [[૬૫]]<sup>૨</sup> |footnotes = સિંગાપુર નગર-દેશ છે. }} [[File:Canadian International School at Singapore.jpg|thumb|કેનેડિયન ઇન્ટરનેશનલ સ્કૂલ, સિંગાપુર]] '''સિંગાપુ ર''' વિશ્વ ના પ્રમુખ બંદર અને વ્યાપારિક કેંદ્રોં માં એક છે. આ દક્ષિણ એશિયા માં [[મલેશિયા]] તથા [[ઈંડોનેશિયા|ઇંડોનેશિયા]] ની વચ્ચે સ્થિત છે. સિંગાપુર એટલે કે સિંહોનું નગર. એટલે કે આને સિંહોં નો શહેર કહે છે. અહીં ઘણાં ધર્મોં માં વિશ્વાસ રાખવાવાળા, વિભિન્ન દેશોંની સંસ્કૃતિ, ઇતિહાસ તથા ભાષાના લોકો એક બની રહે છે. મુખ્ય રૂપે અહીંયા ચીની તથા અઁગ્રેજી બંને ભાષાઓ પ્રચલિત છે. આકારમાં મુંબઈથી થોડા નાના આ દેશમાં વસવા વાળી લગભગ ૩૫ લાખની વસતિમાં ચીની, મલય તથા ૮ ટકા ભારતીય લોકો રહે છે. == આધુનિક સિંગાપુર == દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં, નિકોબાર દ્વીપ સમૂહથી લગભગ ૧૫૦૦ કિ.મી. દૂર એક નાનો, સુંદર અને વિકસિત દેશ સિંગાપુર પાછલા વીસ વર્ષોંથી પર્યટન અને વ્યાપારના એક પ્રમુખ કેંદ્રના રૂપેમાં ઉભરી આવ્યો છે. આધુનિક સિંગાપુરની સ્થાપના સન્‌ ૧૮૧૯માં સર સ્ટેમફોર્ડ રેફલ્સએ કરી, જેમને [[ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની]]ના અધિકારીના રૂપમાં [[દિલ્લી]] સ્થિત તત્કાલીન વૉયસરાય દ્વારા કંપની નો વ્યાપાર વધારવા હેતુ સિંગાપુર મોકલાવ્યા હતા. આજે પણ સિંગાપુર ડૉલર અને સેંટ ના સિક્કા પર આધુનિક નામ સિંગાપુર અને જુનુ નામ સિંગાપુરા અંકિત રહે છે. સન્‌ ૧૯૬૫માં મલેશિયાથી અલગ થઈ નવા સિંગાપુર રાષ્ટ્ર નો ઉદય થયો. કિંવદંતી છે કે ચૌદમી શતાબ્દીમાં સુમાત્રા દ્વીપના એક હિંદુ રાજકુમાર જ્યારે શિકાર હેતુ સિંગાપુર દ્વીપ પર ગયા તો ત્યાં જંગલમાં સિંહોને જોઈ તેણે ઉક્ત દ્વીપનું નામકરણ સિંગાપુરા અર્થાત સિંહોનો દ્વીપ કરી દીધું. == અર્થવ્યવસ્થા == અર્થશાસ્ત્રીઓએ સિંગાપુરને 'આધુનિક ચમત્કાર' તરીકેની ઉપમા આપી છે. અહીંના બધા જ પ્રાકૃતિક સંસાધન અહીંયા ના નિવાસી જ છે. અહીં પાણી મલેશિયાથી, દૂધ, ફળ તેમ જ શાકભાજી [[ન્યૂઝીલેન્ડ]] તથા [[ઑસ્ટ્રેલિયા]]થી દાળ, ચોખા તેમ જ અન્ય રોજિંદા ઉપયોગની વસ્તુઓ [[થાઇલેન્ડ|થાઈલેન્ડ]], ઇંડોનેશિયા વગેરે દેશોમાંથી આયાત કરવામાં આવે છે. == પર્યટન == [[ચિત્ર:Saint Andrew's Cathedral, Singapore 2.JPG|thumb|250px|સેંટ એન્ડ્રુ ચર્ચ.]] સિંગાપુરના પ્રમુખ દર્શનીય સ્થળોમાં અહીંયાના ત્રણ સંગ્રહાલય, જૂરોંગ બર્ડ પાર્ક, રેપ્ટાઇલ પાર્ક, ઝૂલૉજિકલ ગાર્ડન, સાયંસ સેંટર સેંટોસા દ્વીપ, પાર્લિયામાંટ હાઉસ, હિન્દુ, ચીની તથા બૌદ્ધ મંદિર તથા ચીની અને જાપાની બાગ જોવા લાયક છે. સિંગાપુર મ્યૂજિયમમાં સિંગાપુરની આઝાદી ની વાર્તા આકર્ષક થ્રી-ડી વીડિયો શો દ્વારા બતાડવામાં આવે છે. આ આઝાદી ની લડ઼ાઈમાં ભારતીયોં નું પણ મહત્વપૂર્ણ યોગદાન હતું. સિંગાપોર ખાતે કેનેડિયન ઇન્ટરનેશનલ સ્કૂલ]]'''કલ્ચર મ્યૂજિયમ''' માં વિભિન્ન જાતિઓ ના તહેવારોને પ્રદર્શિત કરાયો છે, જેમાં દશેરા, દીવાળી તથા તેમનું મહત્વ બતાવાયું છે. ૬૦૦ પ્રજાતિઓ અને ૮૦૦૦ થી વધુ પક્ષીઓ ના સંગ્રહ સાથે જુરોંગ બર્ડ પાર્ક એશિયા-પ્રશાંત ક્ષેત્ર નો સૌથી મોટું પક્ષી પાર્ક છે. દક્ષિણી ધ્રુવનું કૃત્રિમ વાતાવરણ બનાવી અહીંયા પેંગ્વિન પક્ષી રખાયા છે. ૩૦ મીટર ઊઁચા માનવ નિર્મિત જલપ્રપાત અને ઑલ સ્ટાર બર્ડ શો જેમાં પક્ષી ટેલીફોન પર વાત કરે છે, જે અન્ય પ્રમુખ આકર્ષણ છે. '''રેપ્ટાઇલ પાર્ક''' માં ૧૦ ફુટ લાંબા જીવતા મગરમચ્છના મોંમાં પ્રશિક્ષક દ્વારા પોતાનું મોં નાખવાના અને કોબરા સાઁપનું ચુંબન લેવા જેવા રોમાંચકારી હર્તબ છે. ઝૂલૉજિકલ ગાર્ડનમાં એનિમલ ફીડિંગ શો સી લાયન ડાંસ શો આદિ દર્શકોં નો મન મોહી લે છે. == આ પણ જુઓ == * [[wikt:સિંગાપુર]] (વિક્ષનરી) {{-}} {{એશિયા}} [[શ્રેણી:સિંગાપુર]] depqsfqzg3kjm33so13egswovc2rcfv 900942 900937 2026-05-14T14:20:42Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-29102-54|~2026-29102-54]] ([[User talk:~2026-29102-54|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikMistry|KartikMistry]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 724160 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું દેશ |native_name = સિંગાપુર ગણરાજ્ય |conventional_long_name = <center>{{lang|zh-cn|新加坡共和国}} {{zh icon}}</center><center>{{lang|ms|Republik Singapura}} {{ms icon}}</center><center>{{lang|ta|ચિઙ્કપ્પૂર્ કુટિયરચુ}} {{ta icon}} </center> |common_name = સિંગાપુર |image_flag = Flag of Singapore.svg |image_coat = Coat of Arms of Singapore.svg |image_map = LocationSingapore૨.png |largest_city = |national_motto = Majulah Singapura<br /> ''માજુલાહ સિંગાપુરા'' &nbsp;(પ્રગતિશીલ સિંગાપુર) |national_anthem = [[માજુલાહ સિંગાપુરા]] |official_languages = [[અંગ્રેજ઼ી ભાષા|અંગ્રેજ઼ી (પ્રધાન)]], [[મલય ભાષા|મલય (રાષ્ટ્રીય)]], [[ચીની ભાષા|ચીની]] અને [[તમિલ ભાષા|તમિલ]] |capital = સિંગાપુર નગર |latd =૧|latm=૧૪|latNS=N|longd=૧૦૩|longm=૫૫|longEW=E |demonym = સિંગાપુરી |government_type= સંસદીય ગણરાજ્ય |leader_title૧ = [[સિંગાપુર ના રાષ્ટ્રપતિ|રાષ્ટ્રપતિ]] |leader_title૨ = [[સિંગાપુર ના પ્રધાનમંત્રી|પ્રધાનમંત્રી]] |leader_title૩ = [[સિંગાપુર ના સંસદ|સંસદ કા વક્તા]] |leader_title૪ = [[સિંગાપુર ના ચીફ઼ જસ્ટિસ|ચીફ઼ જસ્ટિસ]] |leader_name૧ = [[સેલ્લપન રામનાથન્|સેલ્લપન રામનાથન]] |leader_name૨ = [[લી શિયન લોંગ]] |leader_name૩ = [[અબ્દુલ્લાહ તર્મુગી]] |leader_name૪ = [[ચાન સેક કિયોંગ]] |legislature = [[સિંગાપુર ની સંસદ|સંસદ]] |sovereignty_type = [[સિંગાપુર નો ઇતિહાસ|ગઠન]] |established_event૧ = [[આધુનિક સિંગાપુર નું નિર્માણ|સ્થાપના]] |established_date૧ = ૨૯ જાન્યૂઆરી ૧૮૧૯ |established_event૨ = [[સિંગાપુર માં સ્વશાસન|સ્વશાસન]] |established_date૨ = ૩ જૂન ૧૯૫૯ |established_event૩ = [[યુનાઈટેડ કિંગડમ]] થી સ્વતંત્રતા |established_date૩ = ૩૧ ઓગસ્ટ ૧૯૬૩ |established_event૪ = [[સિંગાપુર મલેશિયા માં|મલેશિયા માં વિલય]] |established_date૪ = ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૩ |established_event૫ = [[સ્વતંત્રતા|મલેશિયા થી અલગાવ]] |established_date૫ = ૯ ઓગસ્ટ ૧૯૬૫ |area = ૭૧૦.૨ |area_rank = - |areami² = ૨૭૪.૨ |area_magnitude = ૧_E૮ |percent_water = ૧.૪૪૪ |population_estimate_year = ૨૦૦૮ |population_estimate = ૪,૮૩૯,૪૦૦ |population_estimate_rank = ૧૧૪મો |population_census_year = ૨૦૦૦ |population_census = ૪,૧૧૭,૭૦૦ |population_density = ૬,૮૧૪ |population_densitymi² = ૧૭,૬૪૯ |population_density_rank = ૨ |GDP_PPP_year = ૨૦૦૮ |GDP_PPP = $૨૩૮.૭૫૫ અબજ |GDP_PPP_rank = - |GDP_PPP_per_capita = $૫૧,૧૪૨ |GDP_PPP_per_capita_rank = - |HDI_year = ૨૦૦૮ |HDI = {{increase}} ૦.૯૧૮ |HDI_rank = ૨૮ |HDI_category = <font color="#૦૦૯૯૦૦">ઉચ્ચ</font> |currency = [[સિંગાપુર ડૉલર]] |currency_code = એસજીડી |time_zone = [[સિંગાપુર આદર્શ સમય|એસએસટી]] |utc_offset = +૮ |time_zone_DST = - |utc_offset_DST = - |cctld = [[.sg]] |calling_code = [[૬૫]]<sup>૨</sup> |footnotes = સિંગાપુર નગર-દેશ છે. }} [[File:Canadian International School at Singapore.jpg|thumb|કેનેડિયન ઇન્ટરનેશનલ સ્કૂલ, સિંગાપુર]] '''સિંગાપુર''' વિશ્વ ના પ્રમુખ બંદર અને વ્યાપારિક કેંદ્રોં માં એક છે. આ દક્ષિણ એશિયા માં [[મલેશિયા]] તથા [[ઈંડોનેશિયા|ઇંડોનેશિયા]] ની વચ્ચે સ્થિત છે. સિંગાપુર એટલે કે સિંહોનું નગર. એટલે કે આને સિંહોં નો શહેર કહે છે. અહીં ઘણાં ધર્મોં માં વિશ્વાસ રાખવાવાળા, વિભિન્ન દેશોંની સંસ્કૃતિ, ઇતિહાસ તથા ભાષાના લોકો એક બની રહે છે. મુખ્ય રૂપે અહીંયા ચીની તથા અઁગ્રેજી બંને ભાષાઓ પ્રચલિત છે. આકારમાં મુંબઈથી થોડા નાના આ દેશમાં વસવા વાળી લગભગ ૩૫ લાખની વસતિમાં ચીની, મલય તથા ૮ ટકા ભારતીય લોકો રહે છે. == આધુનિક સિંગાપુર == દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં, નિકોબાર દ્વીપ સમૂહથી લગભગ ૧૫૦૦ કિ.મી. દૂર એક નાનો, સુંદર અને વિકસિત દેશ સિંગાપુર પાછલા વીસ વર્ષોંથી પર્યટન અને વ્યાપારના એક પ્રમુખ કેંદ્રના રૂપેમાં ઉભરી આવ્યો છે. આધુનિક સિંગાપુરની સ્થાપના સન્‌ ૧૮૧૯માં સર સ્ટેમફોર્ડ રેફલ્સએ કરી, જેમને [[ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની]]ના અધિકારીના રૂપમાં [[દિલ્લી]] સ્થિત તત્કાલીન વૉયસરાય દ્વારા કંપની નો વ્યાપાર વધારવા હેતુ સિંગાપુર મોકલાવ્યા હતા. આજે પણ સિંગાપુર ડૉલર અને સેંટ ના સિક્કા પર આધુનિક નામ સિંગાપુર અને જુનુ નામ સિંગાપુરા અંકિત રહે છે. સન્‌ ૧૯૬૫માં મલેશિયાથી અલગ થઈ નવા સિંગાપુર રાષ્ટ્ર નો ઉદય થયો. કિંવદંતી છે કે ચૌદમી શતાબ્દીમાં સુમાત્રા દ્વીપના એક હિંદુ રાજકુમાર જ્યારે શિકાર હેતુ સિંગાપુર દ્વીપ પર ગયા તો ત્યાં જંગલમાં સિંહોને જોઈ તેણે ઉક્ત દ્વીપનું નામકરણ સિંગાપુરા અર્થાત સિંહોનો દ્વીપ કરી દીધું. == અર્થવ્યવસ્થા == અર્થશાસ્ત્રીઓએ સિંગાપુરને 'આધુનિક ચમત્કાર' તરીકેની ઉપમા આપી છે. અહીંના બધા જ પ્રાકૃતિક સંસાધન અહીંયા ના નિવાસી જ છે. અહીં પાણી મલેશિયાથી, દૂધ, ફળ તેમ જ શાકભાજી [[ન્યૂઝીલેન્ડ]] તથા [[ઑસ્ટ્રેલિયા]]થી દાળ, ચોખા તેમ જ અન્ય રોજિંદા ઉપયોગની વસ્તુઓ [[થાઇલેન્ડ|થાઈલેન્ડ]], ઇંડોનેશિયા વગેરે દેશોમાંથી આયાત કરવામાં આવે છે. == પર્યટન == [[ચિત્ર:Saint Andrew's Cathedral, Singapore 2.JPG|thumb|250px|સેંટ એન્ડ્રુ ચર્ચ.]] સિંગાપુરના પ્રમુખ દર્શનીય સ્થળોમાં અહીંયાના ત્રણ સંગ્રહાલય, જૂરોંગ બર્ડ પાર્ક, રેપ્ટાઇલ પાર્ક, ઝૂલૉજિકલ ગાર્ડન, સાયંસ સેંટર સેંટોસા દ્વીપ, પાર્લિયામાંટ હાઉસ, હિન્દુ, ચીની તથા બૌદ્ધ મંદિર તથા ચીની અને જાપાની બાગ જોવા લાયક છે. સિંગાપુર મ્યૂજિયમમાં સિંગાપુરની આઝાદી ની વાર્તા આકર્ષક થ્રી-ડી વીડિયો શો દ્વારા બતાડવામાં આવે છે. આ આઝાદી ની લડ઼ાઈમાં ભારતીયોં નું પણ મહત્વપૂર્ણ યોગદાન હતું. સિંગાપોર ખાતે કેનેડિયન ઇન્ટરનેશનલ સ્કૂલ]]'''કલ્ચર મ્યૂજિયમ''' માં વિભિન્ન જાતિઓ ના તહેવારોને પ્રદર્શિત કરાયો છે, જેમાં દશેરા, દીવાળી તથા તેમનું મહત્વ બતાવાયું છે. ૬૦૦ પ્રજાતિઓ અને ૮૦૦૦ થી વધુ પક્ષીઓ ના સંગ્રહ સાથે જુરોંગ બર્ડ પાર્ક એશિયા-પ્રશાંત ક્ષેત્ર નો સૌથી મોટું પક્ષી પાર્ક છે. દક્ષિણી ધ્રુવનું કૃત્રિમ વાતાવરણ બનાવી અહીંયા પેંગ્વિન પક્ષી રખાયા છે. ૩૦ મીટર ઊઁચા માનવ નિર્મિત જલપ્રપાત અને ઑલ સ્ટાર બર્ડ શો જેમાં પક્ષી ટેલીફોન પર વાત કરે છે, જે અન્ય પ્રમુખ આકર્ષણ છે. '''રેપ્ટાઇલ પાર્ક''' માં ૧૦ ફુટ લાંબા જીવતા મગરમચ્છના મોંમાં પ્રશિક્ષક દ્વારા પોતાનું મોં નાખવાના અને કોબરા સાઁપનું ચુંબન લેવા જેવા રોમાંચકારી હર્તબ છે. ઝૂલૉજિકલ ગાર્ડનમાં એનિમલ ફીડિંગ શો સી લાયન ડાંસ શો આદિ દર્શકોં નો મન મોહી લે છે. == આ પણ જુઓ == * [[wikt:સિંગાપુર]] (વિક્ષનરી) {{-}} {{એશિયા}} [[શ્રેણી:સિંગાપુર]] oywl2jde0anjz260w23el01o06uwyzi ડેવિડ બેકહામ 0 19554 900955 893437 2026-05-15T06:00:39Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900955 wikitext text/x-wiki {{Infobox Football biography 2 | playername = David Beckham | image = [[ચિત્ર:David Beckham Nov 11 2007.jpg|200px]] | fullname = David Robert Joseph Beckham | dateofbirth = {{birth date and age|1975|5|2|df=y}} | cityofbirth = [[Leytonstone]], [[London]] | countryofbirth = [[England]] | height = {{convert|6|ft|0|in|m|2|abbr=on}}<ref>{{cite news |title=David Beckham |url=http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=547 |publisher=Soccerbase |access-date=9 September 2008 |archive-date=9 ફેબ્રુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090209020212/http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=547 |url-status=dead }}</ref> | position = [[Midfielder]] | currentclub = [[Los Angeles Galaxy]] | clubnumber = 23 | youthyears1 = |youthclubs1 = [[Brimsdown Rovers F.C.|Brimsdown Rovers]] | youthyears2 = 1987–1991 |youthclubs2 = [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] | youthyears3 = 1991–1993 |youthclubs3 = [[Manchester United F.C.|Manchester United]] | years1 = 1993–2003 |clubs1 = [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |caps1 = 265 |goals1 = 62 | years2 = 1995 |clubs2 = → [[Preston North End F.C.|Preston North End]] (loan) |caps2 = 5 |goals2 = 2 | years3 = 2003–2007 |clubs3 = [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] |caps3 = 116 |goals3 = 13 | years4 = 2007– |clubs4 = [[Los Angeles Galaxy]] |caps4 = 36 |goals4 = 6 | years5 = 2009 |clubs5 = → [[A.C. Milan|Milan]] (loan) |caps5 = 18 |goals5 = 2 | nationalyears1 = 1994–1996 |nationalteam1 = [[England national under-21 football team|England U21]] |nationalcaps1 = 9 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1996– |nationalteam2 = [[England national football team|England]] |nationalcaps2 = 114 |nationalgoals2 = 17 | pcupdate = 22 August 2009 | ntupdate = 9 September 2009 }} '''ડેવિડ રોબર્ટ જોસેફ બેકહામ''', <small>[[બ્રિટીશ સામ્રાજ્યનો ક્રમ|ઓબીઇ(OBE)]]</small><ref name="OBE">{{cite news | title=Beckham's pride at OBE | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/2988104.stm | publisher=[[BBC Sport]] | date=2003-06-13 | access-date=2008-09-09}}</ref> (જન્મ 2 મે, 1975)<ref name="name">{{cite news | title=David Beckham - Rise of a footballer | url=http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A1138600 | publisher=BBC | date=2003-08-19 | access-date=2008-09-09}}</ref> એક [[ઇંગ્લેન્ડ|અંગ્રેજ]] [[એસોશિએશન ફૂટબોલ|ફૂટબોલ ખેલાડી]] છે જેઓ હાલમાં [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ|અમેરિકા]]ની [[અગ્રણી લીગ સોકર]] ક્લબ [[લોસ એન્જલસ ગેલેક્સી]]<ref>{{cite news | title=Beckham's first start for Galaxy full of firsts | url=http://www.latimes.com/sports/la-sp-galaxy16aug16,1,1716578.story?coll=la-headlines-sports | publisher=[[Los Angeles Times]] | date=16 August 2007 | first=Grahame | last=Jones | access-date=2007-08-16}}</ref> અને [[ઇંગ્લેન્ડની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|ઇંગ્લેન્ડની રાષ્ટ્રીય ટીમ]] માટે [[મિડફિલ્ડર|મિડફિલ્ડ]]માં રમે છે. [[ફિફા વર્લ્ડ પ્લેયર ઓફ ધી યર|ફિફા(FIFA) વર્લ્ડ પ્લેયર ઓફ ધી યર]]<ref name="galaxybio">{{cite news | title=Los Angeles Galaxy: Player bio | url=http://la.galaxy.mlsnet.com/players/bio.jsp?player=beckham_d&playerId=bec369464&statType=current&team=t106 | publisher=Los Angeles Galaxy | date=2008-09-09 | access-date=2008-09-09 | archive-date=2008-10-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081028224000/http://la.galaxy.mlsnet.com/players/bio.jsp?team=t106&player=beckham_d&playerId=bec369464&statType=current | url-status=dead }}</ref> માટે બે વખત બીજા ક્રમે રહેલા અને વર્ષ 2004માં વિશ્વના સૌથી વધુ નાણાં મેળવતા ફૂટબોલ ખેલાડી,<ref>{{cite news | title=Beckham is world's highest-paid player | url=http://in.rediff.com/sports/2004/may/04beck.htm | publisher=ReDiff | date=2004-05-04 | access-date=2008-09-09}}</ref> બેકહામ 100 [[યુઇએફએ ચેમ્પિયન્સ લીગ|ચેમ્પિયન્સ લીગ]] મેચ રમનારા પ્રથમ બ્રિટીશ ફૂટબોલ ખેલાડી છે. <ref name="galaxybio"/> વર્ષ 2003 અને 2004 બંનેમાં [[Google|ગૂગલ(Google)]] પર શોધવામાં આવતા રમત-ગમત અંગેના બધા જ શીર્ષકોમાં તેઓ મોખરાનું સ્થાન ધરાવતા હતા.<ref>{{cite news | title=2004 Year-End Google Zeitgeist | url=http://www.google.com/press/zeitgeist2004.html | publisher=[[Google]] | date=2005-01-01 | access-date=2008-09-09}}</ref> આ પ્રકારની વૈશ્વિક ઓળખ સાથે તેઓ જાહેરાતની શ્રેષ્ઠ બ્રાન્ડ અને ટોચના ફેશન પ્રતિક બની ગયા. <ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/2007/07/05/commentary/sportsbiz/?postversion=2007070605|title=Brand it like Beckham|work=CNN|access-date=2007-08-21|date=2007-06-06|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006114654/http://money.cnn.com/2007/07/05/commentary/sportsbiz/?postversion=2007070605|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news | title=Becks and Bucks | url=http://www.forbes.com/forbeslife/sports/2007/07/07/beckham-soccer-marketing-face-markets-cx_pm_0707autofacescan01.html | publisher=Forbes | date=2007-09-05 | access-date=2008-09-09 | archive-url=https://archive.today/20120524213646/http://www.forbes.com/2007/07/07/beckham-soccer-marketing-face-markets-cx_pm_0707autofacescan01.html | archive-date=2012-05-24 | url-status=dead }}</ref> બેકહામ 15 નવેમ્બર, 2000[21]થી વર્ષ 2006ની ફિફા(FIFA)વિશ્વ કપની ફાઇનલ[23] સુધી ઇંગ્લેન્ડની ટીમના કપ્તાન તરીકે રહ્યા હતા, તે દરમિયાન તેઓ 58 વખત રમ્યા હતા. ત્યાર પછી પણ તેઓ તેમના દેશનું પ્રતિનિધીત્વ કરતા રહ્યા અને 26 માર્ચ, 2008ના રોજ [[ફ્રાન્સની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|ફ્રાન્સ]] વિરૂદ્ધ તેમણે ઇંગ્લેન્ડ માટે સૌથી વધુ ચર્ચામાં રેહેલી એકસોમી [[કેપ (રમત)|કેપ]] મેળવી. <ref>{{cite news | title=Beckham achieves century landmark | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/7315475.stm | publisher=BBC Sport | date=26 March 2008 | access-date=2008-07-24}}</ref> તેઓ હાલમાં ઇંગ્લેન્ડના 113 મેચો સાથે સૌથી વધુ કેપ ધરાવતા આઉટફિલ્ડ ખેલાડી છે. <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7970172.stm |title=BBC SPORT &#124; Football &#124; Internationals &#124; Beckham reaches new caps landmark |publisher=BBC News |date=2009-03-28 |access-date=2009-05-04}}</ref> બેકહામે જ્યારે વર્ષ 1992માં 17 વર્ષની ઉંમરે માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ સાથે વ્યાવસાયિક કરાર કરીને ટીમમાં પ્રથમ વાર પ્રવેશ કરી તેની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. [28] તેના સમય દરમિયાન, યુનાઇટેડે છ વખત પ્રિમીયર લીગ ટાઇટલ, બે વખત એફએ કપ અને વર્ષ 1999માં યુઇએફએ (UEFA) ચેમ્પિયન્સ લીગ જીતી લીધી હતી. [29] વર્ષ 2003માં [[રીઅલ મેડ્રિડ સી.એફ.|રિયલ મેડ્રીડ]] સાથે કરાર કરવા માટે તેમણે મેન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ છોડી દીધી અને તેમણે ચાર સીઝન દરમિયાન <ref>{{cite news | title=Beckham joins Real Madrid | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/front_page/2998868.stm | publisher=BBC Sport | date=2003-09-18 | access-date=2008-09-09}}</ref> ક્લબ સાથેની અંતિમ સીઝનમાં [[લા લિગા]] ચેમ્પિયનશીપમાં જીત મેળવી હતી. <ref>{{cite news | title=Beckham bows out with Liga title | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/6759697.stm | publisher=BBC Sport | date=2007-06-17 | access-date=2008-09-09}}</ref> જાન્યુઆરી 2007માં, એવી જાહેરાત કરવામાં આવી કે બેકહામ રિયલ મેડ્રીડ છોડી દેશે અને [[અગ્રણી લીગ સોકર|અગ્રણી લી સોકર]] ક્લબ [[લોસ એન્જલસ ગેલેક્સી]] સાથે પાંચ વર્ષનો કરાર કરશે. <ref name="Bandini">{{cite news |last=Bandini |first=Paolo |url=http://football.guardian.co.uk/continentalfootball/story/0,,1988215,00.html |title=Beckham confirms LA Galaxy move |work=The Guardian |date=2007-01-11 |access-date=2007-05-10 }}</ref> બેકહામનો લોસ એન્જલસ ગેલેક્સી સાથેનો કરાર 1 જૂલાઇ, 2007ના રોજથી અમલી બન્યો અને તેને એમએલએફના ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ પગાર મેળવી આપ્યો <ref>{{cite news | title=Beckham rejected Milan and Inter to take Galaxy millions | url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/beckham-rejected-milan-and-inter-to-take-galaxy-millions-431736.html | publisher=The Independent | date=2007-01-12 | access-date=2008-09-09 | archive-date=2014-03-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140308193915/http://www.independent.co.uk/sport/football/european/beckham-rejected-milan-and-inter-to-take-galaxy-millions-431736.html | url-status=dead }}</ref> તેણે 21 જૂલાઇના રોજ [[ધી હોમ ડિપોટ સેન્ટર]] <ref>{{cite news | title=Beckham makes brief Galaxy debut | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/6910451.stm | publisher=BBC Sport | date=2007-07-22 | access-date=2008-09-09}}</ref> ખાતે [[ચેલ્સિયા એફ.સી.|ચેલ્સીયા]] સામેની એક ઔપચારિક મેચમાં પ્રથમ વખત ટીમ તરફથી રમવાની શરૂઆત કરી અને 15 ઓગસ્ટના રોજ, [[નોર્થ અમેરિકા સુપરલિગા 2007|2007 સુપરલિગા]] સેમીફાઇનલમાં પ્રથમ ગોલ કરીને ટીમ સાથે રમવાની શરૂઆત કરી. <ref>{{cite news | title=Beckham scores in LA Galaxy win | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/6948945.stm | publisher=BBC Sport | date=2007-08-16 | access-date=2008-09-09}}</ref> 18 ઓગસ્ટના રોજ [[જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમ]] ખાતે વિક્રમજનક પ્રેક્ષકોની હાજરીમાં તેણે પ્રથમ લીગની શરૂઆત કરી. <ref>{{cite news | title=Beckham plays full Galaxy match | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/6953543.stm | publisher=BBC Sport | date=2007-08-19 | access-date=2008-09-09}}</ref> બેકહામે પૂર્વ [[સ્પાઇસ ગર્લ્સ|સ્પાઇસ ગર્લ]] [[વિક્યોરિયા બેકહામ]] (née Adams)સાથે લગ્ન કર્યા અને આ <ref>{{cite news | title=Sunday Times - Rich List: David and Victoria Beckham | url=http://www.timesonline.co.uk/richlist/person/0,,47566,00.html | publisher=The Times | date=2008-04-27 | access-date=2008-09-09 | archive-date=2011-05-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204220/http://www.timesonline.co.uk/richlist/person/0,,47566,00.html | url-status=dead }}</ref> દંપતિને ત્રણ સંતાનો છે અને હાલમાં તેઓ [[બેવર્લિ હિલ્સ, કેલિફોર્નિયા|કેલિફોર્નયાના બેવર્લી હિલ્સ]] ખાતે રહે છે. == ક્લબ કારકિર્દી == === બાળપણ અને કારકિર્દીનો પ્રારંભ === બેકહામનો જન્મ ઇંગ્લેન્ડના [[ઇસ્ટ લંડન, ઇંગ્લેન્ડ|લંડન]] શહેરમાં [[લિટનસ્ટોન|લેટોનસ્ટોન]]ના [[વ્હિપ્સ ક્રોસ યુનિવર્સિટી હોસ્પિટલ|વ્હીપ્સ ક્રોસ યુનિવર્સિટી હોસ્પિટલ]] ખાતે થયો હતો. <ref>{{cite news | title=BECKHAM - Working-class boy to Man U | url=http://articles.latimes.com/2007/jul/09/sports/sp-beckham9 | publisher=Los Angeles Times | date=2007-07-09 | access-date=2008-09-09}}</ref> તેઓ ડેવિડ એડવર્ડ એલન "ટેડ" બેકહામ (બી.[[એડમન્ટન, લંડન|એડમોન્ટન, લંડન]], જૂલાઇ–સપ્ટેમ્બર, 1948), એક [[રસોડું|કિચન]] [[ફિટર (વ્યવસાય)|ફિટર]], એને પત્ની (એમ. [[લંડન બોરો ઓફ હેકની]], 1969)<ref>{{cite news | title=Blame yourself Posh, Beckham's mum yells | url=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-484343/Will-Ted-Beckhams-heart-attack-end-bitter-rift-Becks.html | publisher=Mail Online | date=2007-09-28 | access-date=2008-09-09}}</ref> સાન્દ્રા જ્યોર્જિના વેસ્ટ (બી. 1949),<ref>{{cite news | title=Will Ted Beckham's heart attack end his bitter rift with Becks? | url=http://www.mailonsunday.co.uk/tvshowbiz/article-321412/Blame-Posh-Beckhams-mum-yells.html | publisher=Mail on Sunday| date=2004-10-12 | access-date=2008-09-09}}</ref> એક [[હેરડ્રેસર]]ના સંતાન છે. તેઓ બાળપણમાં [[ચિંગફોર્ડ]]ના રિજવે પાર્કમાં નિયમિતપણે ફૂટબોલ રમતા હતા અને ચેઝ લેન પ્રાઇમરી સ્કૂલ અને ચિંગફોર્ડ ફાઉન્ડેશન સ્કૂલ ખાતે તેમણે અભ્યાસ કર્યો હતો. વર્ષ 2007માં એક મુલાકાતમાં બેકહામે જણાવ્યું હતું કે ''શાળામાં જ્યારે પણ તેમના શિક્ષક તેમને પૂછતા, 'તુ મોટો થઇને શુ બનવાની ઇચ્છા ધરાવે છે?''' ''હું કહેતો, 'મારે ફૂટબોલ ખેલાડી બનવું છે.''' ''ત્યારે તેઓ કહેતા, 'ના, તું નોકરી મેળવવા માટે ખરેખર શું બનાવા માગે છે?' ''પરંતુ હું હંમેશાથી તે જ વસ્તુ કરવા માગતો હતો."<ref>{{cite web|url=http://www.wmagazine.com/celebrities/2007/08/beckhams_steven_klein?currentPage=2|title=American Idols|publisher=[[W magazine]]|date=2007-08-01|access-date=2009-02-24|archive-date=2013-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130526195650/http://www.wmagazine.com/celebrities/2007/08/beckhams_steven_klein?currentPage=2|url-status=dead}}</ref> બેકહામે જણાવ્યું હતું કે તેના નાનાજી [[જૂઇશ]] <ref>{{cite web|url=http://www.thejc.com/articles/2008418468/beckhams-%E2%80%98-send-son-la-jewish-nursery|title=Beckhams ‘to send son to LA Jewish nursery’|publisher=[[Jewish Chronicle]]|date=2008-04-18|access-date=2009-01-07|archive-date=2009-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090424042819/http://www.thejc.com/articles/2008418468/beckhams-%E2%80%98-send-son-la-jewish-nursery|url-status=dead}}</ref> હતા અને પોતાની જાતને તેઓ "અડધા જૂઇશ" <ref>{{cite web|url=http://football.guardian.co.uk/News_Story/0,,2126173,00.html|title=Beckham launches into the Galaxy|publisher=Guardian Unlimited|access-date=2007-07-14}}</ref> ગણાવતા હતા અને તેમના પર તે ધર્મનો પ્રભાવ હોવાનું પણ સ્વીકાર્યું હતું. તેમના પુસ્તક ''બોથ ફીટ ઓન ધી ગ્રાઉન્ડ (Both Feet on the Ground)'' માં તેમણે જણાવ્યું હતું કે તેઓ તેમના માતાપિતા અને તેમની બે બહેનો, જોન અને લીન સાથે હંમેશા [[ચર્ચ (બિલ્ડીંગ)|ચર્ચ]] જતા. તેમના માતાપિતા [[માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ એફ.સી.|માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ]]ના ઝનૂની ચાહક હતા અને ટીમની સ્થાનિક મેચો જોવા માટે તેઓ ઘણીવાર [[લંડન]]થી [[ઓલ્ડ ટ્રેફર્ડ|ઓલ્ડ ટ્રેફોર્ડ]] સુધીનો પ્રવાસ કરતા. માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ પ્રત્યેનો પ્રેમ અને તેના ફૂટબોલ પ્રત્યેનો લગાવ ડેવિડને તેના માતાપિતા પાસેથી વારસામાં મળ્યો હતો. તેમણે [[માન્ચેસ્ટર]]માં [[બોબી ચાર્લ્ટન]]ની ફૂટબોલ સ્કૂલમાં પ્રશિક્ષણ લીધું હતું અને પ્રતિભા સ્પર્ધાના એક ભાગરૂપે [[એફસી બાર્સેલોના]] ખાતે તાલિમ સત્રમાં ભાગ લેવાની તક મેળવી હતી. તેઓ રિજવે રૂવર્સ નામની સ્થાનિક યુવાન ટીમમાં રમતા હતા, જેના પ્રશિક્ષક તેમના પિતા, સ્ટુઅર્ટ અંડરવુડ અને સ્ટીવ કિર્બી હતા. બેકહામ વર્ષ 1986માં [[વેસ્ટ હેમ યુનાઇટેડ એફ.સી.|વેસ્ટ હેમ યુનાઇટેડ]] સામેની મેચમાં માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડના મેસ્કોટ હતા. યુવાન બેકહામે [[નોર્વિચ સિટી એફ.સી.|નોરવિચ સિટી]]ની સ્થાનિક ક્લબ [[લેટન ઓરિએન્ટ એફ.સી.|લેટન ઓરિએન્ટ]] સાથે અજમાયશો કરી હતી અને [[તોત્તેન્હામ હોટ્સ્પર એફ.સી.|તોત્તેન્હામ હોટ્સ્પર]]ની સ્કૂલ ઓફ એક્સિલન્સમાં શિક્ષણ મેળવ્યું હતું. તોત્તેન્હામ હોટ્સ્પર પ્રથમ એવી ક્લબ હતી, જેમની સાથે તેઓ રમ્યા હતા. બેકહામ [[બ્રિસ્મડાઉન રૂવર્સ એફ.સી.|બ્રિસ્મડાઉન રૂવર્સ]]ની યુવાન ટીમ માટે રમ્યા તે બે વર્ષ દરમિયાન, તેઓ વર્ષ 1990ના 15 વર્ષથી ઓછી ઉંમર ધરાવતા શ્રેષ્ઠ ખેલાડી તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. <ref>[http://www.thefa.com/TheFACup/TheFAVase/NewsAndFeatures/Postings/2004/09/BecksBrimsdownBoost.htm ધી એફએ - બેક્સની બ્રિઝ્મડાઉન બૂસ્ટ, 24 ,સપ્ટેમ્બરના 2004]ના રોજ તેમજ 7 July 2007ના રોજ સુધારો</ref> તેમણે બ્રેડન્ટન પ્રિપરેટરી એકેડેમીમાં પણ તાલિમ મેળવી હતી, પરંતુ તેમના ચૌદમા જન્મદિવસે માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ ખાતે સ્કૂલબોય ફોર્મ્સ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા અને ત્યાર બાદ 8 જૂલાઇ, 1991ના રોજ [[યુથ ટ્રેનીંગ સ્કીમ]] પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. === માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ === બેકહામ ક્લબના યુવાન ખેલાડીઓના જૂથનો સભ્ય હતો, જેમણે ક્લબને મે 1992માં [[એફએ યુથ કપ]]માં જીત મેળવી હતી, જેમાં બેકહામે [[ક્રિસ્ટલ પેલેસ એફ.સી.|ક્રિસ્ટલ પેલેસ]] સામેની ફાઇનલમાં સેકન્ડ લેગ<ref>"સેકન્ડ લેગ" ટાઇ અંગે નિર્ણય લેવા માટે બે મેચોમાં સેકન્ડ માટે વપરાય છે. બે મેચોનો સ્કોર વિજેતા નક્કી કરવા માટે ઉમેરવામાં આવે છે. </ref> સ્કોર કર્યો હતો. તે વર્ષે તેણે યુનાઇટેડની પ્રથમ-ટીમ માટે પ્રથમ વખત સ્થાન મેળવ્યું હતું, જેમાં તેઓ [[બ્રાઇટન એન્ડ હોવ ઓલ્બિયન એફ.સી.|બ્રાઇટન એન્ડ હોવ એલ્બિયન]] સામેની [[ફૂટબોલ લીગ કપ|લીગ કપ]] મેચમાં અવેજી ખેલાડી તરીકે રમ્યા હતા અને ત્યાર બાદ ટૂંકમાં જ તેમણે પ્રથમ વ્યાવસાયિક કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. પછીના વર્ષે યુનાઇટેડ યુથ કપની ફાઇનલમાં ફરીથી પ્રવેશ્યું ત્યારે બેકહામ ટીમમાં હતો અને તેઓ [[લીડ્સ યુનાઇટેડ એ.એફ.સી.|લીડ્સ યુનાઇટેડ]] સામે પરાજિત થયા હતા. ક્લબની અનામત ટીમે 1994માં જ્યારે લીગ જીતી ત્યારે તેણે વધુ એક મેડલ મેળવ્યો હતો. 7 ડિસેમ્બર, 1994ના રોજ, બેકહામે ગ્રુપ સ્ટેજની અંતિમ મેચમાં [[ગેલાટાસરે એસ.કે.|ગેલાટાસરે]] સામે 4-0થી ગોલ કરીને જીત મેળવી હતી અને [[યુઇએફએ ચેમ્પિયન્સ લીગ]]માં પ્રવેશ મેળવ્યો હતો. આમ છતાં, આ જીત બહુ કામ ન આવી, કેમકે ગોલની સંખ્યામાં તફાવતને આધારે ચાર ટીમોના ગ્રુપમાં [[એફ.સી. બાર્સેલોના|એફસી બાર્સેલોના]] પાછળ ત્રીજા સ્થાને રહ્યા હતા. ત્યાર બાદ તેઓ પ્રથમ કક્ષાની ટીમનો અનુભવ મેળવવા માટે વર્ષ [[1994-95 ઇંગ્લિશ ફૂટબોલમાં|1994-95ની સીઝન]]ના ભાગરૂપે લોન પર [[પ્રિસ્ટન નોર્થ એન્ડ એફ.સી.|પ્રિસ્ટન નોર્થ એન્ડ]] ગયા હતા. તેમણે પાંચ મેચોમાં સીધી [[કોર્નર કીક]]થી નોંધપાત્ર રીતે બે ગોલ ફટકારીને સૌને પ્રભાવિત કર્યા હતા. <ref> [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/2988104.stm બેકહામ્સ પ્રાઇડ એટ ઓબીઇ] બીબીસ સ્પોર્ટ; 13 જૂન 2003, સુધારો 22 October 2008</ref> બેકહામ માન્ચેસ્ટર પરત ફર્યા અને અંતે 2 એપ્રિલ, 1995ના રોજ [[લીડ્સ યુનાઇટેડ એ.એફ.સી.|લીડ્સ યુનાઇટેડ]] સામેની ગોલ વગરની ડ્રો મેચમાં માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ માટે [[પ્રિમીયર લીગ]]માં રમવા માટે પ્રવેશ મેળવ્યો હતો. યુનાઇટેડના વ્યવસ્થાપક [[એલેક્સ ફર્ગ્યુસન|સર એલેક્સ ફર્ગ્યુસન]]ને ક્લબના યુવા ખેલાડીઓ પર જબરદસ્ત વિશ્વાસ હતો. 1990ના ("[[ફર્ગિઝ ફ્લેજિંગ્સ|Fergie's Fledglings]]") દાયકામાં ફર્ગ્યુસને ટીમમાં યુવા પ્રતિભાઓના ગ્રુપને સ્થાન આપ્યું તેમાં બેકહામ સામેલ હતા. આ ઉપરાંત તેમાં [[નિકી બટ્ટ]] અને [[ગેરિ નેવિલ્લે|ગેરી]] અને [[ફિલ નેવિલ્લે|ફિલ નેવિલ]]નો સમાવેશ થાય છે. 1994-95ની સીઝન પૂર્ણ થતા [[પૌલ ઇન્સી|પૌલ ઇન્સ]], [[માર્ક હ્યુજીસ]] અને [[આન્દ્રે કેન્ચલસ્કીસ|આન્દ્રે કેન્ચલસ્કીલ]] જેવા અનુભવી ખેલાડીઓ ક્લબને છોડી ગયા ત્યારે અન્ય ક્લબોમાંથી ટોચના ખેલાડીઓને ખરીદવાને સ્થાને યુવા ખેલાડીઓને ટીમમાં સમાવવાનો તેનો નિર્ણય (યુનાઇટેડ [[ડેરેન એન્ડર્ટન]], [[માર્ક ઓવરમાર્સ]] અને [[રોબર્ટો બેગિયો|રોબર્ટ બેગીઓ]] જેવા ખેલાડીઓ સાથે જોડાણ માટે ચર્ચા કરી રહી હતી, પરંતુ તે સમરમાં કોઇ ટોચના ખેલાડીઓ સાથે કરાર કરવામાં આવ્યા નહી), ખૂબ ટીકાને પાત્ર બન્યો હતો. યુનાઇટેડે [[એસ્ટન વિલ્લા એફ.સી.|એસ્ટન વિલ્લા]] ખાતે 3-1થી પરાજય દ્વારા સીઝનની શરૂઆત કરી ત્યારે આ ટીકા વધુ ઉગ્ર બની હતી, <ref>સૌથી પ્રખ્યાત ટિપ્પણી [[એલન હેન્સન|એલન હેન્સનની]] "યુ કાન્ટ વીન એનીથીંગ વીથ કીડ્ઝ", ''ધી બોસ'' 405માં આપવામાં આવી. બેકહામે યુનાઇટેડ માટે આશરે 30 મિટરના અંતરથી ગોલ કર્યો. </ref> જેમાં ફક્ત બેકહામે એક ગોલ નોંધાવ્યો હતો. આમ છતાં, યુનાઇટેડ ત્યાર પછીની પાંચ મેચોમાં જીત્યું હતું અને યુવા ખેલાડીઓને સારી કામગીરી દર્શાવી હતી. બેકહામે ખૂબ ઝડપથી યુનાઇટેડના જમણી તરફના મિડફિલ્ડર તરીકે પોતાની જાતને પ્રસ્થાપિત કરી હતી (તેના પૂરોગામી આન્દ્રે કેન્ચલસ્કીલની રાઇટ-વિંગર સ્ટાઇલને બદલે) અને પ્રિમીયર લીગ ટાઇટલ તેમજ તે સિઝનમાં [[ચેલ્સિયા એફ.સી.|ચેલ્સિયા]] સામેની સેમીફાઇનલમાં વિનીંગ ગોલ ફટકારીને [[એફએ કપ]] [[ધી ડબલ|ડબલ]] જીતવામાં મદદ કરી હતી અને એફએ કપની ફાઇનલમાં [[એરિક કેન્ટોના]]એ ફટકારેલા ગોલમાં તેણે [[કોર્નર કીક|કોર્નર]] પૂરો પાડ્યો હતો. એક સમયે એવું લાગતું હતું કે તે સિઝનમાં બેકહામનું પ્રથમ ટાઇટલ મેડલ નહીં આવે, કેમકે નવા વર્ષની શરૂઆતના સમયે યુનાઇટેડ અગ્રણી [[ન્યૂકેસલ યુનાઇટેડ એફ.સી.|ન્યૂકાસલ યુનાઇટેડ]] કરતા હજુ પણ 10 પોઇન્ટ પાછળ હતું, પરંતુ બેકહામ અને ટીમના સાથીઓએ માર્ચના મધ્ય સુધીમાં [[ટાઇનીસાઇડ]]ને પાછળ રાખી દઇ લીગમા ટોચે પહોંચ્યા હતા અને સીઝનના અંત સુધી તેઓએ ટોચનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું હતું. માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ માટે નિયમિતરૂપે રમવા છતા (અને સતત ઉચ્ચ કક્ષાની રમત), બેકહામ [[યુઇએફએ યુરો 1996|યુરો 96]] પહેલા ઇંગ્લેન્ડની ટીમમાં સ્થાન મેળવી શક્યા ન હતા. <ref>{{cite web|title=Euro 96 stars going strong|url=http://www.thefa.com/England/SeniorTeam/NewsAndFeatures/Postings/2005/01/Euro96_Feature.htm|work=[[the Football Association|FA]]|date=2005-01-21|access-date=2007-07-16}}</ref> વર્ષ [[ઇંગ્લિશ ફૂટબોલમાં 1996-97|1996-97]]ની સીઝનની શરૂઆતમાં બેકહામને 10 નંબરનું શર્ટ આપવામાં આવ્યું, જે મોટે ભાગે માર્ક હ્યુજીસ પહેરતા હતા. 17 ઓગસ્ટ, 1996ના રોજ ([[પ્રિમીયર લીગ|પ્રિમીયર લીગ સીઝન]]નો પ્રથમ દિવસ), [[વિમ્બ્લડન એફ.સી.|વિમ્બ્લડન]] સામેની મેચમાં અદભૂત ગોલ ફટકાર્યા બાદ બેકહામ નું નામ ઘરઘરમાં જાણીતું બની ગયુ હતું . યુનાઇટેડ 2-0થી આગળ હોવા સાથે, બેકહામે જોયું કે વિમ્બ્લડનનો ગોલકિપર [[નિલ સુલ્લિવેન|નીલ સુલ્લિવન]] તેના ગોલથી ઘણો બહારની તરફ ઉભો છે અને તેણે હાફવે લાઇનથી શોટ માર્યો અને તે ગોલકિપરની ઉપરથી નેટમાં ગયો.<ref>[[સ્કાય સ્પોર્ટ્સ]]ના કોમેન્ટેટર [[માર્ટિન ટાઇલર]]ના શબ્દો ''"યુ વીલ સી ધેટ ઓવર એન્ડ ઓવર અગેઇન"'' સાચા સાબિત થયા, કેમકે તે ગોલને વર્ષ 2003માં પ્રિમીયર લીગ ગોલ ઓફ ધી ડિકેડ જાહેર કરવામાં આવ્યો.</ref> જ્યારે તેણે આ વિખ્યાત ગોલ કર્યો ત્યારે તેણે [[ચાર્લિ મીલર|ચાર્લી મિલર]] માટે બનાવેલા જૂતા પહેર્યા હતા (બુટ પર "Charlie" એમ્બ્રોઇડરીથી લખેલું હતું), જે બેકહામને ભૂલથી પહેરવા માટે આપવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news|url=http://specials.rediff.com/sports/2004/apr/27pic2.htm|title=Beckham's Golden Boots|publisher=rediff.com|date=2004-04-27}}</ref> વર્ષ 1996-97 સીઝન દરમિયાન, યુનાઇટેડમાં તે આપોઆપ પ્રથમ પસંદગીનો ખેલાડી બની ગયો અને પ્રિમીયર લીગ ચેમ્પિયનશીપ જાળવી રાખવામાં મદદ કરી તથા સારા દેખાવને સહારે તે [[પીએફએ યંગ પ્લેયર ઓફ ધી યર]] બન્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.napit.co.uk/viewus/infobank/football/awards/pfayoung.php|title=English PFA Young Player Of The Year Award|work=napit.co.uk|access-date=2007-07-16}}</ref> 18 મે, 1997ના રોજ, એરિક કેન્ટોના ખેલાડી તરીકે નિવૃત્ત થયો અને 7 ક્રમના જાણીતા શર્ટને ખાલી છોડી ગયો અને તોત્તેન્હામ હોટ્સ્પર તરફથી કેન્ટોનાના અનુગામી તરીકે ટેડી શેરીંગહામ આવવા સાથે, બેકહામે 10 નંબરનો શર્ટ શેરીંગહામ માટે છોડી દીધો અને 7 નંબરની જર્સી લઇ લીધી. કેટલાક ચાહકોને લાગ્યુ કે કેન્ટોના નવૃત્ત થતા જ 7 નંબરનો શર્ટ પણ નિવૃત્ત થઇ જશે, પરંતુ હાલના દિવસોમાં તે શર્ટનો ઉપયોગ થઇ રહ્યો છે (તાજેતરમાં જ [[ઇંગ્લેન્ડની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|ઇંગ્લેન્ડ]]ના અન્ય સ્ટાર [[માઇકલ ઓવેન|માઇલ ઓવેન]] દ્વારા). યુનાઇટેડે [[ઇંગ્લિશ ફૂટબોલમાં 1997-98|1997-98 સીઝન]]ની શરૂઆત તો સારી કરી, પરંતુ બીજા ગાળામાં ખરાબ પ્રદર્શનને કારણે સીઝનના અંતે યુનાઇટેડ [[આર્સેનલ એફ.સી.|આર્સેનલ]] બાદ બીજા ક્રમે રહી.<ref>{{cite web|url=http://www.geocities.com/Colosseum/Track/5880/fix1998.html|title=Fixture List for 1997/98 Season|work=geocities.com|access-date=2007-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/19990202120416/http://www.geocities.com/Colosseum/Track/5880/fix1998.html|archive-date=1999-02-02|url-status=dead}}</ref> [[ઇંગ્લિશ ફૂટબોલમાં 1998-99|1998-99 સીઝન]]માં, પ્રિમીયર લીગની [[ધી ટ્રેબલ]], એફએ કપ અને ઇંગ્લીશ ફૂટબોલની અગ્રણી [[યુઇએફએ ચેમ્પિયન્સ લીગ|ચેમ્પિયન્સ લીગ]] જીતનારી યુનાઇટેડ ટીમનો એક ભાગ હતો. તે સમયે એવી અટકળો થતી હતી કે વિશ્વ કપમાંથી પરત મોકલાયા બાદ તેમના પર થયેલી ટીકાને કારણે તેઓ ઇંગ્લેન્ડ છોડી રહ્યા છે, પરંતુ તેમણે માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડમાં જ રહેવાનો નિર્ણય લીધો હતો. પ્રિમીયર લીગની જીતને પાક્કી કરવા માટે, યુનાઇટેડ સીઝનની અંતિમ લીગ મેચમાં તોત્તેન્હામ હોટ્સ્પર સામે જીતે તે જરૂરી હતું (એવા અહેવાલો હતા કે વિરોધી ટીમ તેમના કટ્ટર પ્રતિસ્પર્ધી [[આર્સેનલ એફ.સી.|આર્સેનલ]]ને ટાઇટલથી દૂર રાખવા માટે મેચમાં સરળતાથી હારી જશે), પરંતુ તોત્તેન્હામે મેચની શરૂઆતમાં લીડ મેળવી. બેકહામે ગોલ કરીને બરાબરી કરી અને યુનાઇટેડ મેચ અને લીગ બંને જીતી ગયા. બેકહામ યુનાઇટેડની એફએ કપની ફાઇનલ મેચની જીતમાં [[ન્યૂકેસલ યુનાઇટેડ એફ.સી.|ન્યૂકેસલ યુનાઇટેડ]] સામે અને [[1999માં યુઇએફએ ચેમ્પિયન્સ લીગ ફાઇનલ|1999 યુઇએફએ ચેમ્પિયન્સ લીગ ફાઇનલ]]માં [[એફસી બેયર્ન મ્યુનિક|બાયરન મ્યુનિક]] સામે સેન્ટર-મિડફીલ્ડમાં રમ્યા હતા, કેમકે યુનાઇટેડના સેન્ટર મિડફિલ્ડરને મેચ માટે બરતરફ કરવામાં આવ્યો હતો. યુનાઇટેડ સામાન્ય સમય પૂરો થાય ત્યાં સુધીમાં 1-0થી મેચ હારી ગઇ હતી, પરંતુ ઇન્જરી ટાઇમમાં બે ગોલ ફટકારીને ટ્રોફી જીતી ગઇ હતી. બંને ગોલ બેકહામ દ્વારા લેવામાં આવેલા કોર્નર તરફથી આવ્યા હતા. મહત્વપૂર્ણ રમત અને બાકીની સીઝન દરમિયાન શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શનને કારણે, તેઓ 1999ના [[બેલોન ડોર|યુરોપિયન ફૂટબોલર ઓફ ધી યર]] અને [[ફિફા વર્લ્ડ પ્લેયર ઓફ ધી યર|ફિફા (FIFA) વર્લ્ડ પ્લેયર ઓફ ધી યર]] પારિતોષિક માટે [[રિવાલ્ડો]] બાદ બીજા ક્રમે રહ્યા હતા. [[ચિત્ર:Memorial Stadium (Bristol).jpg|thumb|બ્રિસ્ટલ રૂવર્સ સામેની મેચમાં બેકહામ]] 1998-99 સીઝનમાં બેકહામની સિદ્ધીઓ બાદ પણ તે કેટલાક ચાહકો અને પત્રકારોમાં ઓછો જાણીતો હતો અને માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડની [[ફિફા ક્લબ વર્લ્ડ કપ|વર્લ્ડ ક્લબ ચેમ્પિયનશીપ]]માં [[ક્લબ નેકેક્સા|નેકાક્સા]] સામેની મેચમાં ઇરાદાપૂર્વકના ફાઉલ માટે પાછો પરત મોકલવામાં આવ્યો હોવાથી તે ટીકાનું પાત્ર બન્યો હતો. પ્રેસમાં એવું જણાવવામાં આવ્યું હતું કે તેની પત્ની તેના પર ખરાબ પ્રભાવ ધરાવે છે અને તે કારણે યુનાઇટેડ તેને વેચી દેવામાં રસ ધરાવે છે,<ref>{{cite news | title = Man Utd's flawed genius?|work = BBC News, 7 January 2000 | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/593905.stm | dateformat =dmy | access-date = 6 October 2005 }}</ref> પરંતુ તેના વ્યવસ્થાપકે જાહેર બેકહામને ટેકો આપ્યો અને તે ક્લબમાં જ રહ્યો. 1999-2000 સીઝન દરમિયાન, [[ઇટાલી]]ની [[જુવેન્ટસ એફ.સી.|જુવેન્ટસ]]માં તબદીલીની વાત હતી, પરંતુ તે ક્યારેય બન્યું નહીં. 2000ના દાયકાની શરૂઆત સુધીમાં, ફર્ગ્યુસન અને બેકહામ વચ્ચેના સંબંધો બગડવાની શરૂઆત થઇ, જેની પાછળ બેકહામની પ્રસિદ્ધી અને ફૂટબોલ પ્રત્યેની ઓછી પ્રતિબદ્ધતા કારણભૂત હતી. વર્ષ 2000માં, બેકહામને તેના પુત્ર બ્રુકલિનની સંભાળ રાખવા માટે તાલિમ છોડવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, જે [[ગેસ્ટ્રેએન્ટરાઇટિસ|ગેસ્ટ્રોએન્ટેરિટીસ]]થી પિડાતો હતો, પરંતુ [[વિક્ટોરિયા બેકહામ|વિક્ટોરીયા બેકહામ]] એ જ સાંજે એક કાર્યક્રમમાં લંડન ફેશન વિકમાં દેખાઇ ત્યારે ફર્ગ્યુસન ગુસ્સે થયા અને જણાવ્યું કે વિક્ટોરિયા એ દિવસે બ્રુકલિનની સંભાળ રાખી હોત તો તે તાલિમ આપી શક્યા હોત. તેમણે બેકહામને સૌથી વધુ રકમનો (બે સપ્તાહનો પગાર - તે સમયે 50,000 પાઉન્ડ) દંડ ફટકાર્યો અને યુનાઇટેડના પ્રતિસ્પર્ધી [[લીડ્સ યુનાઇટેડ એ.એફ.સી.|લીડ્સ યુનાઇટેડ]] સામેની મેચમાં તેને ટીમમાંથી પડતો મુક્યો. આ બાબતે તેમણે આત્મકથામાં બેકહામની ફરી ટીકા કરી કે, તે બાબત તેના ''ટીમના સભ્યો માટે સારી ન હતી'' <ref>''ધી બોસ'' 469.</ref>. બેકહામે તેની ટીમ માટે સીઝનમાં સારૂ કામ કર્યું હતું, છતાં તેણે યુનાઇટેડને વિક્રમી અંતરથી પ્રિમીયર લીગ જીતવામાં ભૂમિકા ભજવી હતી. <blockquote> "લગ્ન નહોતા થયા ત્યાં સુધી કોઇ સમસ્યા ન હતી. તે એકેડમી કોચીસ સાથે રાતના સમયે તાલિમ માટે જતો, તે અદભૂત યુવા ખેલાડી હતો. તે સમયમાં તેમને લગ્ન કરવા એ ખૂબ મુશ્કેલ બાબત હતી - અને તે સમયે તેનું જીવન પહેલા જેવું ન હતું. તે ખૂબ સુપ્રસિદ્ધ ખેલાડી છે, ફૂટબોલ તે એક નાનકડો ભાગ છે."'તેમ એલેક્સ ફર્ગ્યુસને 2007માં બેકહામના લગ્ન સમયે જણાવ્યું હતું.<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/ferguson-will-never-talk-to-the-bbc-again-401487.html|title=Ferguson will never talk to the BBC again|last=Harris|first=Nick|date=6 September 2007|work=[[The Independent]]|access-date=30 April 2009|archive-date=25 ફેબ્રુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100225135740/http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/ferguson-will-never-talk-to-the-bbc-again-401487.html|url-status=dead}}</ref> </blockquote> બેકહામે યુનાઇટેડને [[ઇંગ્લિશ ફૂટબોલમાં 1999-2000|1999-2000]]માં મોટા ભાગની સીઝનમાં [[આર્સેનલ એફ.સી.|આર્સેનલ]] અને લીડ્સ યુનાઇટેડ દ્વારા પાછળ ધકેલાયા બાદ 18 પોઇન્ટના અંતરથી પ્રિમીયર લીગ ટાઇટલ જાળવી રાખવામાં મદદ કરી હતી. યુનાઇટેડે સીઝનમાં ફાઇનલ 11 લીગ મેચ જીતી હતી, જેમાં બેકહામે તેના શ્રેષ્ઠ દેખાવના સમયમાં પાંચ ગોલ કર્યા હતા. તે સીઝનમાં તેણે છ લીગ ગોલ કર્યા હતા અને બધી જ સ્પર્ધાઓમાં આઠ ગોલ ફટકાર્યા હતા. વર્ષ [[ઇંગ્લિશ ફૂટબોલમાં 2000-01|2000-01]]માં યુનાઇટેડની લીગ ટાઇટલની સળંગ ત્રીજી જીતમાં તેણે ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવી હતી. આ જીત સાતે સળંગ ત્રણ વખત કોઇ ક્લબ ટાઇટલ જીતી હોય તેવું ફક્ત ચોથી વખત બન્યું હતું. તે સીઝનમાં તેણે નવ ગોલ કર્યા હતા, જે બધા પ્રિમીયર લીગમાં હતા. 10 એપ્રિલ, 2002ના રોજ, બેકહામ ચેમ્પિયન્સ લીગ દરમિયાન [[ડિપોર્ટીવો દે લા કોરૂના|ડોપોર્ટિવો લા કોરૂના]] સામેની મેચમાં ઇજાગ્રસ્ત થયો હતો. તેના ડાબા પગના બીજા [[મેટાટેર્સસ|પંજા]] પર ઇજા થઇ હતી. બ્રિટીશ મિડીયામાં તે સમયે એવી અટકળો ઉઠી હતી કે આ ઇજા ઇરાદપૂર્વક કરવામાં આવી છે, કેમકે બેકહામને ઇજાગ્રસ્ત બનાવનાર ખેલાડી આર્જેન્ટિનાનો [[એલ્ડો ડ્યૂશર|એલ્ડો ડશર]] હતો અને [[ઇંગ્લેન્ડની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|ઇંગ્લેન્ડ]] અને [[આર્જેન્ટિનાની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|આર્જેન્ટિના]] વર્ષના વિશ્વ કપમાં ટકરાવાના હતા.<ref>{{cite web | title = Did "hatchet man" target Beckham? |work = ESPN Socernet, 2 April 2002 | url = http://www.soccernet.com/championsleague/news/2002/0402/20020411featwright.html | dateformat = dmy | access-date = 7 October 2005 }}</ref> આ ઇજાને પગલે બાકીની સમગ્ર સીઝન માટે તે યુનાઇટેડ તરફથી રમી ન શક્યો અને તે આર્સેનલ સામે પ્રિમીયમ લીગ ટાઇટલ પણ ચૂકી ગયો (સેમિફાઇનલ્સમાં [[બેયર 04 લેવરકુસન|બેયર લેવેરકુસન]]ના અવે ગોલને કારણે [[યુરોપિયન કપ]]માંથી પણ બહાર થઇ ગયા હતા), પરંતુ મે મહિનામાં તેણે ક્લબ સાથે મુખ્યત્વે તેની ઇમેજના હક્કો માટે વધારાની ચૂકવણીના મુદ્દે મહિનાઓની વાટાઘાટો બાદ ત્રણ વર્ષનો કરાર કર્યો હતો. નવા કરારમાંથી મળતી આવક અને તેના ઘણા એન્ડોર્સમેન્ટ સોદાઓને કારણે બેકહામ તે સમયનો વિશ્વમાં સૌથી વધુ કમાણી કરતો ખેલાડી બની ગયો.<ref>{{cite news | title = Beckham signs new contract | work = BBC News, May 2002 | url = http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/team_pages/england/newsid_1976000/1976699.stm | dateformat = dmy | access-date = 7 October 2005 }}</ref>યુનાઇટેડ ખેલાડી તરીકે 2001-02 બેકહામની અત્યાર સુધીની શ્રેષ્ઠ સીઝન હતી. તેણે 28 લીગ મેચમાં 11 ગોલ કર્યા અને બધી જ સ્પર્ધાઓની 42 મેચમાં 16 ગોલ કર્યા હતા. વર્ષ [[ઇંગ્લિશ ફૂટબોલમાં 2002-03|2002-03 સીઝન]]ની શરૂઆતમાં ઇજા બાદ, બેકહામ માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ ટીમમાં પોતાનું સ્થાન પાછું મેળવી શક્યો ન હતો અને મિડફિલ્ડની જમણી તરફ તેના સ્થાને [[ઓલ ગનર સોલ્સ્કજર|ઓલ ગનર સોલ્સ્કેજર]]ને સ્થાન મળ્યું હતું. વ્યવસ્થાપક સાથેના તેના સંબંધો ત્યારે વધુ બગડ્યા જ્યારે 15 ફેબ્રુઆરી, 2003ના રોજ આર્સેનલ સામે [[એફએ કપ]] હાર્યા બાદ ચેન્જિંગ રૂમમાં ગુસ્સે ભરાયેલા એલેક્સ ફર્ગ્યુસને બુટ ફેક્યું<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/2778985.stm બીબીસી 19 ફેબ્રુઆરી 2003 પ્રવેશ 27 August]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.channel4.com/sport/football_italia//dec21o.html |title=Channel4.com 21 ડિસેમ્બર 2008 |access-date=2007-12-24 |archive-date=2007-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071224070722/http://www.channel4.com/sport/football_italia//dec21o.html |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.goal.com/en/news/9/england/2009/04/28/1234261/silvestre-reminisces-about-fergusons-infamous-boot-throwing-at-be Goal.com 28 એપ્રિલ 2009, પ્રવેશ 27 August 2009]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.metro.co.uk/sport/football/article.html?Revealed:_What_happened_when_Beckham_was_hit_by_a_boot_in_the_face&in_article_id=638192&in_page_id=43 |title=મેટ્રો 28 એપ્રિલ 2009 પ્રવેશ 27 ઓગસ્ટ 2009 |access-date=2013-08-16 |archive-date=2012-09-03 |archive-url=https://archive.today/20120903220624/http://www.metro.co.uk/sport/football/article.html?Revealed:_What_happened_when_Beckham_was_hit_by_a_boot_in_the_face&in_article_id=638192&in_page_id=43 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sport.co.uk/news/Football/18653/Silvestre_relives_Ferguson_throwing_boot_at_Beckham.aspx |title=Sport.co.uk |access-date=2009-12-18 |archive-date=2012-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606061656/http://www.sport.co.uk/news/Football/18653/Silvestre_relives_Ferguson_throwing_boot_at_Beckham.aspx |url-status=dead }}</ref> <ref>[http://www.walesonline.co.uk/news/wales-news/2008/07/29/why-ryan-giggs-is-more-scared-of-his-mum-than-fergie-91466-21423456/ walesonline.co.uk]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/woman/health/article964164.ece |title=ધી સન 27 માર્ચ 2008 |access-date=2009-12-18 |archive-date=2008-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204224505/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/woman/health/article964164.ece |url-status=dead }}</ref>અથવા [[ફૂટબોલ બૂટ|બુટ]]થી લાત મારી, જે બેકહામને આંખ પર વાગ્યું અને તેને પગલે ટાંકા લેવાની જરૂરિયાત ઉભી થઇ. આ ઘટનાને પગલે બેકહામને લઇને તબદીલીની ઘણી અટકળો ઉઠી. [[બુકમેકર]]ની ઓફરને પગલે તે અથવા ફર્ગ્યુસનમાંથી કોણ પહેલા ક્લબ છોડશે તેવી ચર્ચાને જન્મ મળ્યો.<ref>{{cite news | title = Will Becks give Man Utd the boot? | work = BBC News, 18 February 2003 | url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/2775269.stm | dateformat = dmy | access-date = 6 October 2005 }}</ref> ટીમે સીઝનની શરૂઆત ખરાબ રમતથી કરી હોવા છતાં, ડિસેમ્બર મહિના બાદ તેમના પરિણામમાં ખાસ્સો સુધારો આવ્યો અને તેમણે લીગ જીતી લીધી. બેકહામે બધી જ સ્પર્ધાઓની 52 રમતોમાં 11 ગોલ નોંધાવ્યા હતા. તેમ છતાં, તે ઇંગ્લેન્ડ માટે હજુ પણ પ્રથમ પસંદગીનો ખેલાડી હતો અને 13 જૂનના રોજ ફૂટબોલ ક્ષેત્રે તેણે આપેલા પ્રદાન બદલ તેને [[બ્રિટીશ સામ્રાજ્યના ક્રમના ઓફિસર|ઓબીઇ (OBE)]]થી નવાજવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite news | title = Beckham's pride at OBE|work = BBC News, 13 June 2003 | url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/2988104.stm | dateformat = dmy | access-date = 6 October 2005 }}</ref> બેકહામે યુનાઇટેડ માટે 265 પ્રિમીયર લીગમાં ભાગ લીધો હતો અને 61 ગોલ નોંધાવ્યા હતા. તેણે 81 ચેમ્પિયન્સ લીગમાં ભાગ લઇને 15 ગોલ પણ નોંધાવ્યા હતા. બેકહામે 12 વર્ષના ગાળામાં છ પ્રિમીયર લીગ ટાઇટલ્સ, બે એફએ કપ, એક [[યુઇએફએ ચેમ્પિયન્સ લીગ|યુરોપિયન કપ]], એક ઇન્ટરકોન્ટીનેન્ટલ કપ અને એક એફએ યુથ કપ જીત્યા હતા. આ કક્ષાએ, તે [[રેયાન ગિગ્સ|રેન ગીગ્સ]] બાદ સૌથી વધુ લાંબા સમય સુધી રમનાર ખેલાડી હતો ([[નિકી બટ્ટ]], [[ગેરિ નેવિલ્લે|ગેરી નેવિલ્લે]] અને [[પૌલ સ્કોલ્સ]] સાથે જ તેમની સાથે જોડનાર). === રીઅલ મેડ્રિડ === [[ચિત્ર:Beckham zidane.jpg|thumb|upright|રીઅલ મેડ્રિડ ખાતે બેકહામ (ઉપર) અને ઝિનેદીન ઝિદેન]] માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ બેકહામને [[એફસી બાર્સેલોના]]<ref>{{cite web | title = Beckham to stay in Spain | work = Guardian Unlimited Football, 11 June 2003 | url = http://football.guardian.co.uk/News_Story/0,,974864,00.html | dateformat = dmy |access-date = 24 May 2006 }} </ref>ને વેચવા માટે આતુર હતી, પરંતુ તેને બદલે તેણે આશરે [[યુરો|€]]35 મિલિયન (£25m)ની ટ્રાન્સફર ફી સાથે [[રીઅલ મેડ્રિડ સી.એફ.|રીઅલ મેડ્રીડ]] સાથે ચાર વર્ષના કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા.<ref> તે સમયે, £25 મિલિયન અથવા US$41 મિલિયનને સમાન.</ref> આ તબદીલી 1 જૂલાઇ, 2003ના રોજ પૂર્ણ થઇ અને તે [[લૌરિ કનિંગહામ|લૌરી કનીંગહામ]] અને [[સ્ટીવ મેકમેનામન|સ્ટીવ મેકમેનામેન]] બાદ ક્લબ માટે રમનારો ત્રીજો અંગ્રેજ ખેલાડી બન્યો. બેકહામ માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ અને ઇંગ્લેન્ડ માટે રમતી વખતે સાત નંબરનું શર્ટ પહેરતો હોવા છતાં રીઅલ મેડ્રિડમાં આ નંબર ક્લબના કેપ્ટન [[રાઉલ ગોન્ઝાલેઝ|રાઉલ]]ને આપવામાં આવ્યો હોવાથી અહીં તે શક્ય ન હતું. તેણે 23 નંબર ધરાવતુ શર્ટ પહેરવાનો નિર્ણય લીધો. [[બાસ્કેટબોલ|બાસ્કેટ બોલ]]ના ખેલાડી [[માઇકલ જોર્ડન]] પણ 23 નંબરનું શર્ટ પહેરતા હોવાથી તેણે પણ આ નિર્ણય લીધો.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/netnotes/article/0,,990894,00.html|title=The number 23|work=[[The Guardian]]|date=2003-06-03|access-date=2007-06-09}}</ref> રીઅલ મેડ્રિડ સીઝનના અંતે ચોથા સ્થાને રહી અને ક્વાર્ટર ફાઇનલની કક્ષાએ તે યુઇએફએ ચેમ્પિયન્સ લીગમાંથી બહાર નીકળી ગઇ. પરંતુ, પ્રથમ 16 મેચમાં પાંચ વખત ગોલ ફટકારીને બેકહામ રીઅલ મેડ્રિડના પ્રસંશકોનો માનીતો બની ગયો (જેમાં લા લિગા સામેની પ્રથમ મેચમાં ત્રણ મિનીટથી પણ ઓછા સમયમાં કરેલા ગોલનો સમાવેશ થાય છે), ટીમના ક્લબ અધ્યક્ષ એવી અપેક્ષા ધરાવતા હતા કે તેઓ પ્રત્યેક સીઝનમાં સ્પેનીશ લીગ અથવા ચેમ્પિયન્સ લીગ જીતે, પરંતુ તે અપેક્ષાઓ પૂર્ણ થઇ શકી નહીં. જૂલાઇ, 2004માં, બેકહામ જ્યારે સ્પેનમાં સીઝન અગાઉની તાલિમમાં હતો, ત્યારે એક ઘૂસણખોર [[ગેસોલિન|પેટ્રોલ]]ના કેન સાથે બેકહામના ઘરમાં દિવાલ કૂદીને ઘુસી ગયો હતો. તે સમયે વિક્યોરિયા અને તેમના બાળકો ઘરમાં હતા,પરંતુ સલામતી રક્ષકોએ તેને ઘર સુધી પહોંચતા અટકાવ્યો હતો.<ref>{{cite web | title = Intruder alert for Victoria Beckham | work = Manchester Online, 20 July 2004 | url = http://www.manchesteronline.co.uk/news/s/124/124434_intruder_alert_for_victoria_beckham.html | dateformat = dmy | access-date = 9 October 2005 }}</ref> 9 ઓક્ટોબર, 2004ના રોજ, બેકહામે [[વેલ્સની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|વેલ્સ]] સામેની મેચમાં [[બેન થેચર]]ને ફાઉલ કર્યો હતો તેમ આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાએ કબૂલ કર્યું ત્યારે માધ્યમોમાં મુખ્ય સમાચારોમાં તેઓ સ્થાન પામ્યા હતા. તેને પગલે બેકહામને એક મેચ માટે [[યલો કાર્ડ|ચેતવણી]] સાથે બરતરફ કરવામાં આવ્યો હતો. તે મેચમાં તે ઇજાગ્રસ્ત થયો હતો અને તેને ખબર હતી કે તે ઇંગ્લેન્ડની આગામી મેચમાં રમી શકવાનો ન હતો, આથી તેણે ઇરાદાપૂર્વક તેને મેચમાંથી બરતરફ કરવામાં આવે તે હેતુથી ફાઉલ કરાવ્યું હતું. [[ધી ફૂટબોલ એશોસિએશન|ધી ફૂટબોલ એસોશિએશને]] તેણે કરેલા કાર્ય માટે ખુલાસાની માગ કરી હતી અને તેણે ભૂલ કરી હોવાનું કબૂલ કરીને માફી માગી હતી.<ref>{{cite news | title = FA wants explanation from Beckham|work = BBC News, 14 October 2004 | url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/3735276.stm | dateformat = dmy | access-date = 6 October 2005 }}</ref> ત્યાર બાદ રીઅલ મેડ્રિડના [[વેલેન્સિયા સીએફ]] સામેની લીગ મેચમાં તેમને ફરી પાછા મોકલવામાં આવ્યા હતા. એક વાર [[ગેરવર્તણૂક (ફૂટબોલ)|યલો કાર્ડ]] મળ્યા બાદ રેફરી સામે કટાક્ષમાં તાળી પાડી હોવાને પગલે બીજી વાર યલો કાર્ડ મળ્યું હતું અને આપોઆપ તેઓ રમતથી બહાર થઇ ગયા હતા, આમ છતાં બે દિવસ બાદ આ બરતરફીને રદ કરવામાં આવી હતી. 3 ડિસેમ્બર, 2005માં [[ગેટાફિ સીએફ|ગેટાફી સીએફ]] સામેની લીગ મેચમાં તેઓને ત્રીજી વખત રમતની બહાર મોકલી દેવામાં આવ્યા હતા. તે સીઝનમાં બેકહામ ઘણી વાર લા લિગાની આગેવાની કરી હતી. 2005-06 લા લિગામાં રીઅલ મેડ્રિડ 12 પોઇન્ટના અંતર સાથે બાર્સેલોના બાદ બીજા ક્રમે રહ્યું હતું અને [[આર્સેનલ એફ.સી.|આર્સેનલ]] સામે હારીને ચેમ્પિયન્સ લીગમાં છેલ્લી સોળ ટીમોમાં સ્થાન પામી હતી. [[ચિત્ર:Beckham warmingup.jpg|thumb|left|રીઅલ મેડ્રિડ સાથે વોર્મિંગ અપ કરતા]] સીઝન દરમિયાન, બેકહામે [[લોસ એન્જલસ, કેલિફોર્નિયા|કેલિફોર્નિયાના લોસ એન્જલસ]] અને [[ઇસ્ટ લંડન, ઇંગ્લેન્ડ|ઇસ્ટ લંડન]]માં ફૂટબોલ એકેડમીની સ્થાપના કરી અને 2006 બ્રિટીશ બુક એવોર્ડ માટે તેને નિર્ણાયક બનાવવામાં આવ્યો.<ref>મૌલ, કિમ્બર્લી. [http://www.thebookstandard.com/bookstandard/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1001842661 ડેવિડ બેકહામ: સોકર સ્ટાર એન્ડ બુક જજ] ''ધી બુક સ્ટાન્ડર્ડ'' 11 જાન્યુઆરી 2006</ref> 2007માં, રીઅલ મેડ્રિડે બાર્સેલોના સામે સર્વોચ્ચ રમતને કારણે ત્રણ વર્ષમાં તેમનું પ્રથમ લા લિગા ટાઇટલ જીત્યુ અને બેકહામે રીઅલ મેડ્રિડ સાથે કરાર કર્યા બાદનું પ્રથમ ટાઇટલ હતું. વ્યવસ્થાપક [[ફેબિયો કેપેલ્લો]] સાથેના ઘર્ષણને કારણે શરૂઆતના સમયમાં, બેકહામે સીઝનના પ્રારંભમાં ફક્ત થોડી રમતોમાં જ ભાગ લીધો હતો અને સ્પીડિયર [[જોઝ એન્ટોનિયો રેયેઝ|જોઝ એન્ટોનિયો રેયેસ]]ને સામાન્ય રીતે જમણી તરફ સ્થાન આપવામાં આવતું. બેકહામ જેમાં રમ્યા હતા તે પ્રારંભની નવ મેચમાં, રીઅલ મેડ્રિડ સાત મેચમાં હારી હતી. 10 જાન્યુઆરી, 2007ના રોજ, કરાર માટેની લાંબી વાટાઘાટો બાદ, રીઅલ મેડ્રિડના સ્પોર્ટીંગ ડાયરેક્ટર [[પ્રેડરેગ મિજાતોવિક|પ્રેડરેગ મિજાતોવીકે]] જાહેરાત કરી કે સીઝન પૂરી થયા બાદ બેકહામ રીઅલ મેડ્રિડમાં નહીં રહે. આમ છતાં, પાછળથી તેમણે એવો દાવો કર્યો હતો કે તેમના વાક્યને ખોટી રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે, તેઓ વાસ્તવિકતામાં એવું કહેવા માગતા હતા કે બેકહામનો કરાર હજુ સુધી રિન્યુ કરવામાં આવ્યો નથી.<ref>{{cite news|url=http://www.iht.com/articles/2007/01/10/sports/web.0110beckham.php|title=Uncertainty over Beckham's future at Real Madrid|work=International Herald Tribune|date=2007-01-10|access-date=2007-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080220071830/http://www.iht.com/articles/2007/01/10/sports/web.0110beckham.php|archive-date=2008-02-20|url-status=live}}</ref> 11 જાન્યુઆરી, 2007ના રોજ, બેકહામે એવી જાહેરાત કરી કે તેણે [[લોસ એન્જલસ ગેલેક્સી]] માટે રમવા પાંચ વર્ષનો કરાર કર્યો છે, જે 1 જૂલાઇ, 2007ના રોજથી શરૂ થશે. 13 જાન્યુઆરી, 2007ના રોજ, ફેબિયો કેપેલ્લોએ જણાવ્યું હતું કે બેકહામે રીઅલ મેડ્રિડ માટે અંતિમ મેચ રમી હોવા છતાં તે ટીમ સાથે તાલિમ લેવાનું ચાલુ રાખશે.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/6259063.stm|title=Real coach calls time on Beckham|publisher=BBC Sport|date=2007-01-13|access-date=2007-01-13}}</ref> કેપેલ્લો સાચો ઠર્યો અને બેકહામ 10 ફેબ્રુઆરી, 2007ના રોજ [[રીઅલ સોસાઇડેડ|રીઅલ સોસીડેડ]] સામેની તેમની મેચમાં ફરીથી ટીમ સાથે જોડાયો - તેણે ગોલ કર્યા અને રીઅલ મેડ્રિડનો વિજય થયો.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/6346573.stm|title=Beckham scores on Madrid return|publisher=BBC Sport|date=2007-02-10|access-date=2007-02-10}}</ref> યુઇએફએ ચેમ્પિયન્સ લીગની તેની અંતિમ મેચમાં, રીઅલ મેડ્રિડ 7 માર્ચ, 2007ના રોજ સ્પર્ધામાંથી (અવે ગોલ રૂલને કારણે) બહાર ફેંકાઇ ગયું હતું. બેકહામ ચેમ્પિયન્સ લીગમાં 103 વાર રમ્યા હતા, જે તે સમયના ખેલાડીઓમાં ત્રીજા ક્રમની સૌથી વધારે મેચ હતી. 17 જૂન, 2007ના રોજ, લા લિગા સીઝનના અંતિમ દિવસે બેકહામે ક્લબ માટેની પોતાની અંતિમ મેચ રમવાની શરૂઆત કરી અને [[આરસીડી મેલ્લોર્કા]] સામે 3-1થી જીત મેળવીને બાર્સેલોના પાસેથી ટાઇટલ મેળવી લીધું. તેઓ મેદાનની બહાર નીકળી ગયો હોવા છતાં, તેના સ્થાને [[જોઝ એન્ટોરિયો રેયેઝ|જોઝ એન્ટોનિયો રેઝ]] આવ્યો અને તેણે બે ગોલ ફટકારીને સીઝનનું લા લિગા ટાઇટલ જીતી લીધું, જે બેકહામના ક્લબમાં પ્રવેશ બાદનું પ્રથમ હતું. બંને ટીમોના સરખા પોઇન્ટ સાથે સીઝન પૂર્ણ થઇ હોવા છતાં, મેડ્રિડને તેના વ્યક્તિગત સર્વોત્તમ દેખાવ બદલ ટાઇટલ મળ્યું હતું અને બેકહામ માટે છ મહિનામાં કાયાપલટ જોવા મળી હતી. સીઝનના અંતે રીઅલ મેડ્રિડે એવી જાહેરાત કરી કે તેઓ બેકહામ સારી કક્ષાની રમત રમી રહ્યો હોવાથી તેઓ તેને એલએ ગેલેક્સી સાથે જોડાતો રોકવા પ્રયત્નો કરશે, પરંતુ તેઓ સફળ ન થયા, કેમકે એલએ ગેલેક્સીએ કઇં પણ સાંભળવાનો ઇનકાર કરી દીધો.<ref>{{cite news | last = Millward | first = Robert | title = Agent: Beckham Sticking to Galaxy Deal | work = Sports | publisher = Washington Post | date = 2007-06-10 | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/10/AR2007061000751.html | access-date = 2008-08-14}}</ref> બેકહામની રીઅલ સાથેની કારકિર્દીના એક મહિના બાદ, ''[[ફોર્બ્સ]]'' મેગેઝિને નોંધ્યું કે ટીમના મર્ચન્ડાઇઝના વેચાણમાં થયેલા જંગી વધારા પાછળ બેકહામ જવાબદાર છે. બેકહામ ચાર વર્ષ ક્લબમાં રહ્યો તે દરમિયાન 600 અમેરિકી મિલિયન ડોલરનું વેચાણ થયું હતું.<ref>{{cite news | last = Maidment | first = Paul | title = Becks And Bucks | work = Faces in the News | publisher = Forbes | date = 2007-07-07 | url = http://www.forbes.com/forbeslife/sports/2007/07/07/beckham-soccer-marketing-face-markets-cx_pm_0707autofacescan01.html | access-date = 2008-08-14 | archive-url = https://archive.today/20120524213646/http://www.forbes.com/2007/07/07/beckham-soccer-marketing-face-markets-cx_pm_0707autofacescan01.html | archive-date = 2012-05-24 | url-status = dead }}</ref> === લોસ એન્જલસ ગેલેક્સી === 11 જાન્યુઆરી, 2007ના રોજ એ વાતને પુષ્ટિ મળી કે ડેવિડ બેકહામ [[અગ્રણી લીગ સોકર|મેજર લીગ સોકર્સ]] [[લોસ એન્જલસ ગેલેક્સી]]માં જોડાવા માટે રીઅલ મેડ્રિડ છોડી દેશે. બીજા દિવસે, [[2007 એમએલએસ સુપરડ્રાફ્ટ]] સાથે સંયુક્તપણે બેકહામની સત્તાવાર પ્રેસ કોન્ફરન્સ યોજવામાં આવી.<ref>[http://la.galaxy.mlsnet.com/news/mls_news.jsp?ymd=20070110&content_id=81545&vkey=news_mls&fext=.jsp એમએલએસ સુપરડ્રાફ્ટની આસપાસના પ્રસંગો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080527211351/http://la.galaxy.mlsnet.com/news/mls_news.jsp?ymd=20070110&content_id=81545&vkey=news_mls&fext=.jsp |date=2008-05-27 }}. MLSnet.com. 10 જાન્યુઆરી 2007.</ref> :'I'm coming there not to be a superstar. I'm coming there to be part of the team, to work hard and to hopefully win things. With me, it's about football. I'm coming there to make a difference. I'm coming there to play football... I'm not saying me coming over to the States is going to make soccer the biggest sport in America. That would be difficult to achieve. Baseball, basketball, American football, they've been around. But I wouldn't be doing this if I didn't think I could make a difference.''<ref>{{cite news | url=http://sports.espn.go.com/espn/wire?section=soccer&id=2728604 | title=Beckham set to invade America | agency=Associated Press | date=2007-01-12}}</ref>|source=Beckham on going to America<br /><small>''From [[ESPN]]''</small> [[ચિત્ર:Beckham first goal LA Galaxy.jpg|thumb|left|બેકહામે (કેન્દ્રમાં) એલએ ગેલેક્સી માટે તેનો પ્રથમ ગોલ નોંધાવ્યો]]બેકહામનો લોસ એન્જલસ ગેલેક્સી સાથેનો કરાર 11 જૂલાઇના રોજથી અમલમાં આવ્યો, અને 13 જૂલાઇના રોજ [[ધી હોમ ડિપોટ સેન્ટર]] ખાતે ગેલેક્સી ખેલાડી તરીકે તેને સત્તાવાર રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યો. બેકહામે 23 નંબર પહેરવાનું પસંદ કર્યું. એવી જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે આ ઔપચારિક જાહેરાત પહેલા જ ગેલેક્સી જર્સીનું વેચાણ 2,50,000ના વિક્રમી આંકડાને પાર કરી ગયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://publications.socceramerica.com/index.cfm?fuseaction=Articles.san&s=22622&Nid=32279&p=406999|title=The Beckham has Landed|work=socceramerica.com|access-date=2007-07-14|date=2007-07-13}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 21 જૂલાઇના રોજ, બેકહામે [[વર્લ્ડ સિરીઝ ઓફ સોકર (એમએલએસ)|વર્લ્ડ સિરીઝ ઓફ સોકર]] દરમિયાન [[ચેલ્સિયા એફ.સી.|ચેલ્સિયા]] સામે 78 મિનીટની મેચમાં 1-0થી હાર સાથે ગેલેક્સીમાં મેચ રમવાની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://espnmediazone.com/press_releases/2007_07_jul/20070705_DavidBeckham.htm|title=David Beckham’s First Match in Major League Soccer Live on ESPN Saturday, 21 July|work=[[ESPN]]|date=2007-07-05|access-date=2007-07-14|archive-date=2008-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20081224213616/http://espnmediazone.com/press_releases/2007_07_jul/20070705_DavidBeckham.htm|url-status=dead}}</ref> બે સપ્તાહ બાદ, 9 ઓગસ્ટના રોજ [[ડી.સી. યુનાઇટેડ|ડીસી યુનાઇટેડ]] સામેની મેચમાં અવેજી ખેલાડી તરીકે લીગ મેચમાં પદાર્પણ કર્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/sports/soccer/mls/2007-08-09-beckham-debut_N.htm|title=Beckham makes MLS debut but Galaxy stumbles in D.C.|work=[[USA Today]]|access-date=2007-08-15}}</ref> ત્યાર પછીના સપ્તાહમાં 15 ઓગસ્ટના રોજ બેકહામનો સામનો ફરીથી ડીસી યુનાઇટેડ સામે [[નોર્થ અમેરિકન સુપરલિગા|સુપરલિગા]]ની સેમિફાઇનલમાં થયો. આ રમત દરમિયાન, ગેલેક્સીમાં તેની સાથે ઘણું પ્રથમ વાર થયું; તેની પ્રથમ શરૂઆત, પ્રથમ યલો કાર્ડ અને કેપ્ટન તરીકે પ્રથમ મેચ.<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=453684&root=mls&cc=5901|title=Beckham takes captain's armband to great effect|work=[[ESPN.com]]|date=2007-08-16|access-date=2009-12-18|archive-date=2011-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510203732/http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=453684&root=mls&cc=5901|url-status=dead}}</ref> તેણે ટીમ માટે ફ્રી કીકથી પ્રથમ ગોલ પણ ફટકાર્યો અને બીજી અવધિમાં [[લેન્ડન ડોનોવેન|લેન્ડન ડોનોવાન]] માટે પ્રથમવાર આસિસ્ટ પણ કર્યો. આ બંને ગોલને સહારે ટીમે 2-0થી વિજય મેળવ્યો અને 29 ઓગસ્ટના રોજ [[2007માં નોર્થ અમેરિકન સુપરલિગા|નોર્થ અમેરિકા સુપરલિગા]]માં [[સી.એફ. પચુકા|પચુકા]] સામેની ફાઇનલમાં સ્થાન મેળવ્યું. પચુકા સામેની સુપરલિગા ફાઇનલ દરમિયાન, બેકહામના જમણા ઘૂંટણમાં ઇજા થઇ અને [[મેગ્નેટિક રિઝનન્સ ઇમેજિંગ|એમઆરઆઇ]] સ્કેનમાં એવું બહાર આવ્યું કે તેની [[મેડિકલ કોલેટરલ લિગામેન્ટ|મેડીકલ કોલેટરલ લિગામેન્ટ]] મચકોડાઇ ગઇ છે અને તે છ સપ્તાહ સુધી નહીં રમી શકે. તે સીઝનની ઘરઆંગણાની અંતિમ મેચ રમવા માટે ટીમમાં પરત ફર્યો. એમએલએસની સીઝનની અંતિમ મેચમાં [[શિકાગો ફાયર એસ.સી.|શિકાગો ફાયર]] સામે 1-0થી હારી જતા ગેલેક્સી 21 ઓક્ટોબરના રોજ રમતની હરિફાઇમાંથી નીકળી ગઇ હતી. બેકહામ આ મેચમાં અવેજી તરીકે રમ્યો હતો અને સીઝનમાં તેણે કુલ આઠ મેચ, (5 લીગ), એક ગોલ (0 લીગ) અને ત્રણ ગોલમાં મદદ (2 લીગ) કરી હતી. બેકહામે 4 જાન્યુઆરીથી ત્રણ સપ્તાહ માટે [[આર્સેનલ એફ.સી.|આર્સેનલ]] સાથે ત્યાં સુધી તાલિમ લીધી જ્યાં સુધી તે સીઝન અગાઉની તાલિમ માટે ગેલેક્સીમાં પાછો ન ફર્યો.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/7171836.stm |title=BBC Sport: '&#39;Beckham begins Arsenal training'&#39; |publisher=BBC News |date=2008-01-04 |access-date=2009-05-04}}</ref> બેકહામે ગેલેક્સી તરફથી રમતા 3 એપ્રિલના રોજ [[સેન જોઝ અર્થક્વેક્સ]] સામેની મેચમાં નવમી મિનીટમાં ગોલ કરીને પ્રથમ લીગ ગોલ નોંધાવ્યો હતો.<ref>{{cite web| url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=237757&cc=5901| title=Beckham, Donovan propel L.A. past Quakes| publisher=ESPN.com| date=2008-04-04| access-date=2008-04-04| archive-date=2008-04-08| archive-url=https://web.archive.org/web/20080408050045/http://soccernet.espn.go.com/report?id=237757&cc=5901| url-status=dead}}</ref> 24 મે, 2008ના રોજ, ગેલેક્સીએ [[કેન્સાસ સિટી વિઝાર્ડ્સ|કેન્સાસ સિટી વિઝાર્ડ]]ને 3-1થી હાર આપી હતી અને બે વર્ષમાં પ્રથમ વિક્રમી જીત મેળવીને વેસ્ટર્ન કોન્ફરન્સમાં ક્લબે ટોચનું સ્થાન હાંસલ કર્યું હતું. આ મેચમાં બેકહામે 70 યાર્ડ્સ દૂરથી એમ્પ્ટી-નેટ ગોલ કર્યો હતો. બેકહામે પોતાના હાફ પરથી કરેલો આ ગોલ તેની કારકિર્દીની બીજી ઘટના હતી, 1996માં [[સેલહર્સ્ટ પાર્ક|સેલહર્સ્ટ]] પાર્ક ખાતે [[વિમ્બલ્ડન એફ.સી.|વિમ્બ્લડન]] સામેની મેચમાં તેણએ હાફવે લાઇનથી ગોલ કર્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=538785&root=mls&cc=5901 |title=ESPNsoccernet - MLS - Canales: Beckham shows scoring touch against Wizards |publisher=Soccernet.espn.go.com |author=Andrea Canales (Archive) |date= |access-date=2008-11-13 |archive-date=2009-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090317004415/http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=538785&root=mls&cc=5901 |url-status=dead }}</ref> આમ છતાં, એકંદરે તે વર્ષ ગેલેક્સી માટે નિરાશાજનક રહ્યું અને તે સીઝનના અંતે રમાતી મેચો માટે પસંદગી ન પામી. મિલાનથી તે પરત આવ્યા બાદ, ઘણા એલએ પ્રસંશકોએ તેના પ્રત્યે નારાજગી અને ગુસ્સો વ્યક્ત કર્યો હતો, કેમકે તેણે સીઝનનો પ્રથમ ભાગ ગુમાવી દીધો હતો અને ઘણા લોકોએ "ગો હોમ ફ્રોડ" અને "પાર્ટ ટાઇમ પ્લેયર" જેવા બેનર પણ દર્શાવ્યા હતા.<ref> {{cite news | title = Beckham booed by furious fans | publisher = BBC Sport | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/8159287.stm?ls | date=2009-07-20}}</ref> === લોન ટૂ મિલાન === [[ચિત્ર:David Beckham at Al Saad (cropped).jpg|thumb|right|150px|એસી મિલાન માટે રમી રહેલા બેકહામ]] 2008માં, બેકહામને ઇંગ્લેન્ડની રાષ્ટ્રીય ટીમમાં [[ફેબિયો કેપેલ્લો]]ની કામગીરી હેઠળ મળેલી સફળતાએ એવી અટકળો જન્માવી કે તે વર્ષ 2009ની [[2010માં ફિફા વિશ્વ કપ માટે ક્વોલિફિકેશન|વર્લ્ડ કપ ક્વોલિફાઇંગ મેચીસ]] માટે મેચ ફિટનેસ પરત મેળવવા માટે યુરોપ પરત આવી રહ્યો છે. 30 ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ, [[એ.સી. મિલાન|એસી મિલાને]] એવી જાહેરાત કરી કે બેકહામ [[લોન (ફૂટબોલ)|લોન]] પર 7 જાન્યુઆરી, 2009થી તેમની ક્લબમાં આવી રહ્યો છે.<ref>{{cite news |title=Beckham to join Milan in January |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/7697377.stm |publisher=BBC Sport |date=30 October 2008 |access-date=30 October 2008 }}</ref> આ અને અન્ય અટકળો છતાં, બેકહામે એવી સ્પષ્ટતા કરી કે તેનો કોઇ નિર્ણય એવું દર્શાવતો નથી કે તે એમએલએસ છોડી રહ્યો અને એવી જાહેરાત કરી કે તે માર્ચમાં શરૂ થતી [[2009ની અગ્રણી લીગ સોકર સીઝન|2009 સીઝન]] માટે ગેલેક્સીમાં પરત આવવા માગે છે.<ref>{{cite news |title=Beckham Milan Update |url=http://web.mlsnet.com/media/player/mp_tpl.jsp?w=mms%3A//a1503.v115042.c11504.g.vm.akamaistream.net/7/1503/11504/v0001/mlbmls.download.akamai.com/11504/2008/shows/t106/102408_lag_beckham_int2.wmv&w_id=27284&catCode=shows&type=v_free&_mp=1 |publisher=Major League Soccer |date=25 October 2008 |access-date=25 October 2008 |archive-date=28 ઑક્ટોબર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081028032340/http://web.mlsnet.com/media/player/mp_tpl.jsp?w=mms%3A%2F%2Fa1503.v115042.c11504.g.vm.akamaistream.net%2F7%2F1503%2F11504%2Fv0001%2Fmlbmls.download.akamai.com%2F11504%2F2008%2Fshows%2Ft106%2F102408_lag_beckham_int2.wmv&w_id=27284&catCode=shows&type=v_free&_mp=1 |url-status=dead }}</ref> મિલાનમાં ક્લબની અંદર અને બહાર ઘણા લોકોએ તબદીલી અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી, જ્યારે અન્ય કેટલાક ખેલાડીઓએ તેને માર્કેટીંગ માટેનું પગલું ગણાવ્યું હતું.<ref>{{cite news |title=How Beckham Conquered Milan |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/7887918.stm |publisher=BBC Sport |date=14 February 2009 |access-date=10 March 2009 }}</ref> મિલાન ખાતે 7 અને 23 નંબર અગાઉથી અન્ય ખેલાડીઓ પાસે હોવાથી તેણે 32 નંબરની પસંદગી કરી હતી, જે અગાઉ [[ક્રિશ્ચયન વિયરી|ક્રિસ્ટીન વિયરી]] પહેરતા હતા. શારીરિક પરિક્ષણ બાદ, ક્લબના ડોક્ટરે બેકહામને જણાવ્યું હતું કે તેઓ એવું માને છે કે તે વધુ પાંચ વર્ષ સુધી સતત ફૂટબોલ રમી શકશે, તે સમયે તેની ઉંમર 38 વર્ષની હતી.<ref>{{cite news| url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=605972&cc=5901| title=Becks "can play until he is 38," says doc| publisher=ESPN| date=30 December 2008| access-date=8 March 2009| archive-date=10 મે 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110510203802/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=605972&cc=5901| url-status=dead}}</ref> બેકહામે 11 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ મિલાન માટે [[એ.એસ. રોમા|રોમા]] વિરૂદ્ધની મેચમાં સેરી એમાં પદાર્પણ કર્યું અને 89 મિનીટ સુધી ચાલેલી 2-2થી ડ્રો ગયેલી મેચમાં રમ્યા.<ref>{{cite web| url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=251467&cc=5901&league=ITA.1| title=AS Roma 2-2 AC Milan| publisher=ESPN| date=11 January 2009| access-date=29 January 2009| archive-date=10 મે 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110510203728/http://soccernet.espn.go.com/report?id=251467&cc=5901&league=ITA.1| url-status=dead}}</ref> 25 જાન્યુઆરીના રોજ મિલાને [[બોલોગ્ના એફ.સી. 1909|બોલોગ્ના]] સામેની મેચમાં 4-1ની મેળવેલી જીતમાં તેણે સિરી એમાં પ્રથમ ગોલ નોંધાવ્યો હતો, જે ક્લબ માટે તેની ત્રીજી મેચ હતી.<ref>{{cite news| url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=612673&&cc=5901| title=Beckham scores first goal for AC Milan| publisher=ESPN| date=25 January 2009| access-date=8 March 2009| archive-date=10 મે 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110510203701/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=612673&&cc=5901| url-status=dead}}</ref> બેકહામ માર્ચમાં એલ.એ. પરત ફરશે તેવી અપેક્ષા હોવા છતાં, ઇટાલિયન ક્લબમાં અસરકારક પ્રદર્શનથી તેણે પ્રથમ ચાર મેચમાં બે ગોલ નોંધાવી તેમજ ઘણી વાર ગોલમાં મદદ કર્યા બાદ, એવી અફવા ઉડી હતી કે બેકહામ મિલાનમાં ઇટાલિયન ક્લબ સાથે જ રહેશે, કેમકે મહાન અંગ્રેજ ખેલાડીને ઇટાલિયન ક્લબે હજારો ડોલર ફીની વારંવાર ઓફર કરી હતી. આ અફવાઓને ચોથી ફેબ્રુઆરીના રોજ સમર્થન મળ્યું, જ્યારે બેકહામે જણાવ્યું કે તેણે [[2010નો ફિફા વિશ્વ કપ|2010 વિશ્વ કપ]] સુધી [[ઇંગ્લેન્ડની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|ઇંગ્લેન્ડ]] કારકિર્દીને ટકાવી રાખવા હંમેશા માટે મિલાન સાથે જોડાવા માટે પરવાનગી માગી હતી. આમ છતાં, મિલાન બેકહામ માટે ગેલેક્સીના મૂલ્યાંકન જેટલી ચૂકવણી કરવામાં નિષ્ફળ ગઇ હતી, જે [[યુએસ ડોલર|$]]10-15 મિલિયનના ગાળામાં હતી.<ref>{{cite news| url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=616973&cc=5901| title=Galaxy reject AC Milan's opening gambit for Becks| publisher=ESPN| date=7 February 2009| access-date=8 March 2009| archive-date=10 મે 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110510203704/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=616973&cc=5901| url-status=dead}}</ref> આમ છતાં, અટકળોના મહિના સુધી વાટાઘાટો ચાલુ રહી હતી.<ref>{{cite news| url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=619909&cc=5901| title=Beckham's future to be resolved on Friday?| publisher=ESPN| date=17 February 2009| access-date=8 March 2009| archive-date=19 ફેબ્રુઆરી 2009| archive-url=https://web.archive.org/web/20090219201518/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=619909&cc=5901| url-status=dead}}</ref> બીજી માર્ચના રોજ, ''[[લોસ એન્જલસ ટાઇમ્સ|લોસ એન્જલસ ટાઇમ્સે]]'' એવું નોંધ્યું હતું કે બેકહામની લોન જૂલાઇના મધ્ય ભાગ સુધી લંબાવવામાં આવી છે.<ref>{{cite news |last=Jones |first=Grahame L. |title=Beckham agrees to return to Galaxy in mid-July |url=http://www.latimes.com/sports/la-sp-beckham-milan-galaxy3-2009mar03,0,6510100.story |work=Los Angeles Times |date=2 March 2009 |access-date=8 March 2009 |archive-date=3 માર્ચ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303222556/http://www.latimes.com/sports/la-sp-beckham-milan-galaxy3-2009mar03%2C0%2C6510100.story |url-status=dead }}</ref> આ વાતને પાછળથી બેકહામે સમર્થન આપ્યું હતું અને અનોખા "[[ટાઇમશેર]]" સોદાની જાહેરાત કરી હતી, જે હેઠળ બેકહામ જૂલાઇના મધ્ય ભાગથી 2009 એમએલએસ સીઝનના અંત સુધી એલ.એ. સાથે રમશે.<ref>{{cite news| url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article5871341.ece| title=David Beckham ‘dream’ deal| publisher=The Times| date=9 March 2009| access-date=9 March 2009| archive-date=10 મે 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110510204231/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article5871341.ece| url-status=dead}}</ref> == આંતરરાષ્ટ્રીય કારકિર્દી == [[ચિત્ર:David Beckham.jpg|right|thumb|બેકહામ ઇંગ્લેન્ડના કેપ્ટન તરીકે ]] બેકહામ 1 સપ્ટેમ્બર, 1996ના રોજ [[મોલ્ડોવાની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|મોલ્ડોવા]] સામેની [[ફિફા વિશ્વ કપ|વિશ્વ કપ]]ની ક્વોલિફાઇંગ મેચમાં [[ઇંગ્લેન્ડની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ]] માટે પ્રથમ વખત રમ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.englandstats.com/matchreport.php?mid=727|title=Moldova 0 - England 3|work=englandstats.com|access-date=2007-07-16|archive-date=2011-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615045520/http://www.englandstats.com/matchreport.php?mid=727|url-status=dead}}</ref> બેકહામ [[1998નો ફિફા વિશ્વ કપ|1998ના ફિફા (FIFA) વિશ્વ કપ]]ની ઇંગ્લેન્ડની બધી જ ક્વોલિફાઇંગ મેચ રમ્યો હતો અને [[ફ્રાન્સ]]માં વિશ્વ કપની ફાઇનલમાં તે ઇંગ્લેન્ડની ટીમમાં સામેલ હતો,<ref>{{cite web|url=http://www.englandfootballonline.com/CmpWC/CmpWC1998Squad.html|title=England in World Cup 1998 Squad Records|work=englandfootballonline.com|access-date=2007-06-10}}</ref> પરંતુ ટીમના વ્યવસ્થાપક [[ગ્લેન હોડલ|ગ્લેન હોડલે]] જાહેરમાં તેના પર ટુર્નામેન્ટમાં ધ્યાન કેન્દ્રીત ન કરતો હોવાનો આરોપ મુક્યો <ref>{{cite web | title = Beckham Blasts Hoddle | work = Dispatch Online, 29 June 1998 | url = http://www.dispatch.co.za/1998/06/29/sport/HODDLE.HTM | dateformat = dmy | access-date = 5 October 2005 | archive-date = 14 મે 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090514100417/http://www.dispatch.co.za/1998/06/29/sport/HODDLE.HTM | url-status = dead }}</ref> અને તે ઇંગ્લેન્ડની પ્રથમ બે મેચમાં શરૂઆત પણ ન કરી શક્યો. [[કોલમ્બિયાની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|કોલમ્બિયા]] સામે ત્રીજી મેચમાં તેને ટીમમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું અને તેણે મેચમાં 2-0થી જીત દરમિયાન લાંબા અંતરની [[સીધી ફ્રિ કીક|ફ્રિ કીક]]થી ગોલ નોંધાવ્યો, જે ઇંગ્લેન્ડ માટેનો તેનો પ્રથમ ગોલ હતો. તે સ્પર્ધાના બીજા તબક્કામાં (અંતિમ 16), [[આર્જેન્ટિનાની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|આર્જેન્ટિના]] સામેની ઇંગ્લેન્ડની મેચમાં તેને [[ગેરવર્તણૂક (ફૂટબોલ)|રેડ કાર્ડ]] મળ્યું.<ref>"[http://www.englandfc.com/reports/report_arg_v_eng_wc98.html આર્જેન્ટિના 2-2 ઇંગ્લેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111164222/http://www.englandfc.com/reports/report_arg_v_eng_wc98.html |date=2010-01-11 }}", englandfc.com, 30 જૂન 1998. સુધારો 25 જૂન 2006.</ref> [[ડિએગો સિમોન|ડિએગો સાઇમન]] દ્વારા ફાઉલ થયા બાદ, બેકહામે મેદાન પર સુતા સુતા કિક મારી અને પગની [[કાલ્ફ (શરીરરચના)|પિંડી]] પર ઇજા પહોંચાડી. સાઇમને પાછળથી એવું કબૂલ્યું હતું કે તેણે બેકહામને પરત મોકલવા માટે કિક સામે આવેશયુક્ત પ્રતિક્રિયા આપી હતી અને ત્યારપછી ટીમના અન્ય સભ્યો સાથે મળીને બેકહામને પરત મોકલવા રેફરિને વિનંતી કરી હતી.<ref>{{cite web | title=Simeone admits trying to get Beckham sent off | work=Rediff Sports, 19 May 2002| url=http://www.rediff.com/sports/2002/may/19wc3.htm | dateformat=dmy |access-date=26 October 2005}}</ref> આ મેચ ડ્રો સાથે પૂર્ણ થઇ અને ઇંગ્લેન્ડ [[પેનલ્ટી શૂટઆઉટ]]માં બહાર નીકળી ગયું. ઘણા પ્રશંસકો અને પત્રકારોએ ઇંગ્લેન્ડની હાર માટે બેકહામને જવાબદાર ઠેરવ્યો અને તે બધાની ટીકાનું કેન્દ્ર બની ગયો, જેમાં લંડન [[પબ્લિક હાઉસ|પબ]]ની બહાર લટકાવેલા તેમના [[એફીગી|પૂતળા]] અને બુલ્સઆઇ પર તેને મધ્યમાં રાખીને ''[[ડેઇલી મિરર]]'' માં કરવામાં આવેલા [[ડાર્ટ્સ|ડાર્ટબોર્ડ]] પ્રિન્ટીંગનો સમાવેશ થાય છે. વિશ્વ કપ બાદ બેકહામને મોતની ધમકીઓ પણ મળી હતી.<ref>{{cite web | title = Beckham's Darkest Hour | work = Article on official UEFA website | url = http://en.uefa.com/news/newsId=27844,printer.htmx | dateformat = dmy | access-date = 6 October 2005 | archive-date = 12 જાન્યુઆરી 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060112062436/http://en.uefa.com/news/newsId%3D27844%2Cprinter.htmx | url-status = dead }}</ref> અંગ્રેજ સમર્થકોની બેકહામ પ્રત્યેની નારાજગી ત્યારે ટોચ પર પહોંચી જ્યારે [[યુઇએફએ યુરો 2000]]ની [[પોર્ટુગલની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|પોર્ટુગલ]] સામેની મેચમાં ઇંગ્લેન્ડની 3-2થી હાર થઇ, જેમાં બેકહામે બે ગોલ કર્યા હતા, તે સમયે અંગ્રેજ સમર્થકોનું એક જૂથ સમગ્ર મેચ દરમિયાન બેકહામને અપશબ્દો બોલતું હતું.<ref>એ રેફરન્સ ટુ બ્રુકલિન. {{cite web | title = Leader -- Play games behind closed doors | work = New Statesman, 26 June 2000 | url = http://www.newstatesman.com/200006260003 | dateformat = dmy | access-date = 4 October 2005 | archive-date = 27 નવેમ્બર 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111127032613/http://www.newstatesman.com/200006260003 | url-status = dead }}</ref> બેકહામે તેની [[આંગળી (ચેષ્ટા)|વચલી આંગળી ઉંચી કરી]]ને તેનો ઉત્તર આપ્યો હતો અને આ ચેષ્ટાની ઘણા લોકોએ નિંદા કરી હતી, અગાઉ તેની નિંદા માટે લોકોને પ્રોત્સાહન આપનારા ઘણા સમચારપત્રોએ તેના વાચકોને અપશબ્દો બોલવાનું બંધ કરવા જણાવ્યું હતું.<ref>{{cite news | title = Media sympathy for Beckham's gesture|work = BBC News, 14 June 2000 | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/euro2000/teams/england/790657.stm | dateformat = dmy | access-date = 4 October 2005 }}</ref> 15 નવેમ્બર, 2000ના રોજ, ઓક્ટોબરમાં ઇંગ્લેન્ડના વ્યવસ્થાપક તરીકે [[કેવિન કીગન|કેવિન કીગને]] રાજીનામું આપ્યા બાદ, બેકહામને કામચલાઉ વ્યવસ્થાપક [[પિટર ટેલર (1953માં જન્મેલા ફૂટબોલર)|પિટર ટેલર]] દ્વારા ટીમનો કેપ્ટન બનાવવામાં આવ્યો અને નવા વ્યવસ્થાપક [[સ્વેન-ગોરન એરિક્સન]]ના નેજા હેઠળ પણ તે ભૂમિકા ચાલુ રહી. તેણે ઇંગ્લેન્ડને [[2002નો ફિફા વિશ્વ કપ|2000 ફિફા (FIFA) વિશ્વ કપ]]ની ફાઇનલ્સમાં તેમના સારા પ્રદર્શનથી સ્થાન અપાવવામાં ભૂમિકા ભજવી, જેમાં [[મ્યુનિક]] ખાતે [[જર્મનીની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|જર્મની]] સામે 5-1થી મેળવેલી જીતનો પણ સમાવેશ થાય છે. બેકહામનું ખલનાયકમાંથી નાયક તરીકેના રૂપાંતરનો અંતિમ તબક્કો ઇંગ્લેન્ડે 6 ઓક્ટોબર, 2001ના રોજ [[ગ્રીસની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|ગ્રીસ]] સામેની મેચમાં ડ્રોથી શરૂ થયો. ઇંગ્લેન્ડે વિશ્વ કપ માટે ક્વોલિફાઇ થવા માટે આ મેચ જીતવી અથવા ડ્રોમાં લઇ જવી ખૂબ જરૂરી હતી, પરંતુ મેચમાં થોડો સમય બાકી હતો ત્યારે તેઓ 2-1થી હારી રહ્યા હતા. જ્યારે [[ટેડ્ડી શેરિંગહામ|ટેડ્ડી શેરિંગહામે]] ગ્રીક પેનલ્ટી એરિયાથી આઠ યાર્ડ્સ (7 મિટર્સ) બહાર ફાઉલ કર્યો હતો ત્યારે ઇંગ્લેન્ડને ફ્રિ-કીક આપવામાં આવી હતી અને બેકહામે ઝમકદાર ગોલથી ઇંગ્લેન્ડનું ક્વોલિફીકેશન નિશ્ચિત બનાવ્યું હતું, જે તેનો ટ્રેડમાર્ક બની ગયો હતો. તેના ટૂંક સમયમાં જ વર્ષ 2001 માટે તને [[બીબીસી સ્પોર્ટ્સ પર્સનાલિટી ઓફ ધી યર]] જાહેર કરવામાં આવ્યા. [[ફિફા વર્લ્ડ પ્લેયર ઓફ ધી યર|ફિફા (FIFA) વર્લ્ડ પ્લેયર ઓફ ધી યર]] પારિતોષિક માટે તેઓ ફરી પોર્ટુગલના [[લુઇસ ફિગો]] બાદ બીજા ક્રમે આવ્યા. બેકહામ [[2002નો ફિફા વિશ્વ કપ|2002 ફિફા (FIFA) વિશ્વ કપ]] સમયે આંશિક રીતે સ્વસ્થ હતો અને [[સ્વિડનની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|સ્વિડન]] સામેની પ્રથમ મેચ રમ્યો હતો. બેકહામે [[આર્જેન્ટિનાની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|આર્જેન્ટિના]] સામેની મેચમાં પેનલ્ટી સાથે જીત અપાવતો ગોલ નોંધાવ્યો, જેને પગલે આર્જેન્ટિના નોકઆઉટ સ્ટેજ માટે ક્વોલિફાઇ થવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યું. ઇંગ્લેન્ડ કપના અંતિમ વિજેતા [[બ્રાઝિલની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|બ્રાઝિલ]] સામે ક્વાર્ટર ફાઇનલ્સમાં હારીને ટુર્નામેન્ટની બહાર નીકળી ગયું. ત્યાર પછીના મહિને, [[માન્ચેસ્ટર]] ખાતે [[2002ની કોમનવેલ્થ રમતો|2002 કોમનવેલ્થ ગેમ્સ]]માં બેકહામે [[કર્સ્ટી હોવાર્ડ]]ને એસ્કોર્ટ કર્યા અને તેણીએ [[એલિઝાબેથ 2ની સૂવર્ણ જયંતિ|જ્યૂબિલી બેટન ટુ ધી ક્વિન]] રજૂ કર્યું. બેકહામ [[યુઇએફએ યુરો 2004]]માં ઇંગ્લેન્ડ માટે બધી જ મેચમાં રમ્યો, પરંતુ આ ટુર્નામેન્ટ તેના માટે નિરાશાજનક રહી. તેણે ઇંગ્લેન્ડ [[ફ્રાન્સની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|ફ્રાન્સ]] સામે 2-1થી થયેલી હારમાં પેનલ્ટી બચાવી અને [[પોર્ટુગલની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|પોર્ટુગલ]] સામેની ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં [[પેનલ્ટી શૂટઆઉટ (ફૂટબોલ)|પેનલ્ટી શૂટઆઉટ]]માં એક પેનલ્ટી ગુમાવી. ઇંગ્લેન્ડ શૂટઆઉટમાં હારી ગયું અને સ્પર્ધામાંથી બહાર ફેંકાઇ ગયું. બેકહામ જાન્યુઆરી 2005માં [[યુનાઇટેડ નેશન્સ ચિલ્ડ્રન્સ ફન્ડ|યુનિસેફ (UNICEF)]] [[યુનિસેફના ગુડવિલ એમ્બેસેડર્સની યાદી|ગુડવિલ એમ્બેસેડર]] બન્યો અને [[2012નો સમર ઓલમ્પિક્સ|2012 સમર ઓલમ્પિક ગેમ્સ]] માટે લંડનની સફળ બિડને ઉત્તેજન આપવામાં આપવામાં તેણે ભૂમિકા ભજવી.<ref>{{cite web | title = David Beckham, Goodwill Ambassador | work = UNICEF official website | url = http://www.unicef.org.uk/celebrity/celebrity_biography.asp?celeb_id=27&nodeid=celeb27&section=2 | dateformat = dmy | access-date = 9 October 2005 | archive-date = 1 નવેમ્બર 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20101101114432/http://www.unicef.org.uk/celebrity/celebrity_biography.asp?celeb_id=27&nodeid=celeb27&section=2 | url-status = dead }}</ref> ઓક્ટોબર 2005માં બેકહામને [[ઓસ્ટ્રિયા]] સામેની મેચમાં ફરીથી મેદાનથી બહાર કરવામાં આવ્યો અને બહાર મોકલવામાં આવ્યો હોય તેવો ઇંગ્લેન્ડનો પ્રથમ કેપ્ટન બન્યો તથા એક માત્ર ખેલાડી બન્યો કે જે ઇંગ્લેન્ડ સામે રમતા બે વાર બહાર ગયો હોય. ત્યાર પછીના મહિને આર્જેન્ટિના સામેની મિત્રતાપૂર્ણ મેચમાં તેણે ઇંગ્લેન્ડના કેપ્ટન તરીકેની 50મી મેચ રમી. [[2006નો ફિફા વિશ્વ કપ|2006 ફિફા (FIFA) વિશ્વ કપ]]માં 10 જૂન, 2006ના રોજ ઇંગ્લેન્ડની [[પેરાગ્વેની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|પેરાગ્વે]] સામેની પ્રારંભિક મેચમાં, બેકહામની ફ્રિ કીકને સહારે [[કાર્લોસ ગેમેરા]] દ્વારા [[ઓન-ગોલ]] થયો અને ઇંગ્લેન્ડની 1-0થી જીત થઇ. ઇંગ્લેન્ડની આગામી મેચ 15 જૂન, 2006ના રોજ [[ટ્રિનીદાદ અને ટોબેગોની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|ટ્રિનીદાદ અને ટોબેગો]] સામે રમાઇ, જેમાં 83મી મિનીટે બેકહામના ક્રોસના સહારે [[પિટર ક્રાઉચ]]ના ગોલથી ઇંગ્લેન્ડે 1-0થી સરસાઇ મેળવી. બેકહામે [[સ્ટીવન ગેરાર્ડ]]ને પણ ગોલમાં મદદ પૂરી પાડી. મેચના અંતે તેઓ 2-0થી જીતી ગયા. આ રમત માટે તેને ટુર્નામેન્ટના પ્રસ્તુતકર્તા [[બડવિઝર (આન્હેયુઝર-બુશ)|બડવેઇઝર]] દ્વારા [[મેન ઓફ ધી મેચ]] એનાયત કરાયો. બીજા તબક્કામાં ઇંગ્લેન્ડની [[ઇક્વાડોરની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|ઇક્વાડોર]] સામેની મેચ દરમિયાન, બેકહામે 59મી મિનીટમાં ફ્રિ કીકથી ગોલ ફટકાર્યો અને ત્રણ અલગ-અલગ વિશ્વ કપમાં સ્કોર કરનારો તે પ્રથમ ખેલાડી બની ગયો અને <ref>"[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/5103974.stm ઇંગ્લેન્ડ 1-0 ઇક્વાડોર]", બીબીસી સ્પોર્ટ, 25 જૂન 2006. સુધારો 25 જૂન 2006.</ref> તેને પગલે ઇંગ્લેન્ડે 1-0થી વિજય મેળવી ક્વાર્ટર ફાઇનલમાં સ્થાન મેળવ્યું. તે રમત પહેલા બિમાર હતો અને [[ડીહાઇડ્રેશન|ડિહાઇડ્રેશન]]ને કારણે તેને વારંવાર ઉલટીઓ થતી હતી અને જીતનો ગોલ ફટકાર્યા બાદ તે બિમાર થયો હતો. પોર્ટુગલ સામેની ક્વાર્ટર-ફાઇનલમાં, હાફ ટાઇમના થોડ સમય બાદ જ ઇજાને કારણે બેકહામને સ્થાને અવેજી ખેલાડી રમતમાં આવ્યો હતો અને ઇંગ્લેન્ડની ટીમે પેનલ્ટીઝ (3-1) પર, વધારાના સમય બાદ 0-0ના સ્કોરે હારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. અવેજી ખેલાડી મુકાયા બાદ, બેકહામ દેખીતી રીતે ધ્રૂજતો હતો અને ન રમી શકવા બદલ એક સમયે આંખમાં આંસુ સાથે ગળગળો થઇ ગયો હતો. વિશ્વ કપમાંથી બહાર ફેંકાઇ ગયાના એક દિવસ બાદ, ભાવનાત્મક બેકહામે એવું કહેતા ન્યૂઝ કોન્ફરન્સમાં નિવેદન કર્યું હતું કે તેણે ઇંગ્લેન્ડના કેપ્ટન પદેથી રાજીનામું આપ્યું છે.<ref>"[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/teams/england/5138288.stm બેકહામ ક્વીટ્સ એઝ ઇંગ્લેન્ડ કેપ્ટન]", બીબીસી સ્પોર્ટ, 2 જૂલાઇ 2006. સુધારો 2 જૂલાઇ 2006.</ref> તેણે જણાવ્યું, ''" મારા દેશ માટે કેપ્ટન પદે રહેવું તે મારા માટે પ્રતિષ્ઠા અને ગર્વની વાત છે, પરંતુ મારી 95<ref> આ બેકહામની એક ભૂલ હતી - આ સ્થિતીમાં તેણે ઇંગ્લેન્ડ તરફથી 94 મેચ રમી હતી. </ref>માંથી 58 મેચોમાં કેપ્ટન પદે રહ્યા બાદ, [[Steve McClaren|સ્ટીવ મેકક્લેરેન]] હેઠળ નવા યુગમાં પ્રવેશી રહ્યા હોવાથી મારી જવાબદારી સોંપી દેવાનો આ યોગ્ય સમય છે."'' (બેકહામે તે સમય સુધી વાસ્તવિકતામાં 94 [[Cap (sport)|કેપ્સ]] જીતી હતી.) તેનું સ્થાન [[ચેલ્સા એફ.સી.|ચેલ્સિયા]]ના કેપ્ટન [[જોહ્ન ટેરી]]એ લીધું હતું.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/4782197.stm|title=Terry named new England skipper|accessdaymonth=10 August|accessyear=2006}}</ref> વિશ્વ કપ બાદ કેપ્ટન પદેથી રાજીનામું આપ્યા બાદ, 11 ઓગસ્ટ, 2006ના રોજ નવા કોચ [[સ્ટીવ મેકક્લેરેન]] દ્વારા પસંદ કરવામાં આવેલી ઇંગ્લેન્ડની રાષ્ટ્રીય ટીમમાંથી બેકહામને સંપૂર્ણ રીતે બહાર કરી દેવામાં આવ્યો. મેકક્લેરેને એવો દાવો કર્યો કે તેઓ ટીમ સાથે ''"અન્ય પદ્ધતિથી કામ કરવા વિચારી રહ્યા છે"'' અને બેકહામનો ''"તેમા સમાવેશ થઇ શકે તેમ નથી."'' મેકક્લેરેને જણાવ્યું કે બેકહામ ભવિષ્યમાં ટીમમાં પાછો ફરે તેવી શક્યતા છે. [[શૌન રાઇટ-ફિલીપ્સ]], [[કિરેન રિચાર્ડસન]] અને વિશ્વ કપમાં બેકહામના અવેજી ખેલાડી [[આરોન લિનોન|આરોન લિનન]], બધાને સમાવવામાં આવ્યા છતાં મેકક્લેરેને અંતે તેના સ્થાને [[સ્ટીવન ગેરાર્ડ]]ને ટીમમાં સમાવ્યો. [[ચિત્ર:Beckhamtakesfreekick.jpg|thumb|right|બેકહામે બ્રાઝિલ સામે ફ્રિ કીક લીધી જ્યાથી જોહ્ન ટેરીએ ગોલ કર્યો]] 26 મે, 2007ના રોજ, મેકક્લેરેને એવી જાહેરાત કરી કે બેકહામે કેપ્ટન પદેથી રાજીનામું આપ્યા બાદ પ્રથમ વાર તેને ઇંગ્લેન્ડની ટીમ માટે પાછો બોલાવવામાં આવશે. બેકહામે નવા [[વેમ્બ્લી સ્ટેડિયમ]] ખાતેની ઇંગ્લેન્ડની [[બ્રાઝિલની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|બ્રાઝિલ]] સામેની પ્રથમ મેચમાં રમવાની શરૂઆત કરી અને તેમાં હકારાત્મક દેખાવ કર્યો. મેચના બીજા તબક્કામાં તેણે [[જોહ્ન ટેરી]] માટે એક તક ઉભી કરીને ઇંગ્લેન્ડ માટે ગોલ કરાવ્યો. એવું લાગતું હતું કે ઇંગ્લેન્ડ બ્રાઝિલ સામે જીત મેળવી લેશે, પરંતુ નવા આવેલા [[ડિએગો રિબાસ દા કૂન્હા|ડિએગો]]એ અંતિમ પળોમાં ગોલ કરીને બરાબરી કરી લીધી. ઇંગ્લેન્ડની આગામી મેચમાં, યુરો 2008ની [[એસ્ટોનિયાની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|ઇસ્ટોનિયા]] સામેની ક્વોલિફાયર મેચમાં, બેકહામે [[માઇકલ ઓવેન|માઇકલ ઓવન]] અને [[પિટર ક્રાઉચ|પીટર ક્રાઉચ]]ને ગોલ માટે બે અદભૂત સહાય કરી, અને ઇંગ્લેન્ડ 3-0થી વિજયી થયું. તે બે મેચોમાં બેકહામે ઇંગ્લેન્ડ કુલ ચાર ગોલમાંથી ત્રણમાં સહાય કરી હતી અને<ref>{{cite web|url=http://www.thefa.com/England/SeniorTeam/NewsAndFeatures/Postings/2007/06/EstoniaEngland_report.htm|title=Three's the magic number|work=TheFA.com|date=2007-06-06|access-date=2007-06-09}}</ref> [[અગ્રણી લીગ સોકર|મેજર લીગ સોકર]]માં ગયા બાદ તેણે ઇંગ્લેન્ડ માટે રમવાની પોતાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી. 22 ઓગસ્ટ, 2007ના રોજ, બેકહામ [[જર્મનીની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|જર્મની]] સામેની ઇંગ્લેન્ડ માટે એક મિત્રતાભરી રમત રમીને, બિન-યુરોપિયન ક્લબ ટીમ સાથે રહી ઇંગ્લેન્ડ માટે રમનારો પ્રથમ ખેલાડી બન્યો હતો.<ref>{{cite web |last=Insider |first=The |url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=455849&root=euro2008&cc=4716 |title=Becks and England suffer Wembley woe |publisher=Soccernet.espn.go.com |date=2007-08-22 |access-date=2009-05-04 |archive-date=2012-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023101648/http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=455849&root=euro2008&cc=4716 |url-status=dead }}</ref> 21 નવેમ્બર, 2007ના રોજ, બેકહામે [[ક્રોએશિયાની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|ક્રોએશિયા]] સામેની મેચમાં 99મી કેપ મેળવી હતી, 2-2થી બરાબર રહેલી આ મેચમાં તેણે પીટર ક્રાઉચ માટે ગોલની સ્થિતી ઉભી કરી હતી. 2-3થી પરાજય બાદ, ઇંગ્લેન્ડ [[યુઇએફએ યુરો 2008|યુરો 2008 ફાઇનલ્સ]]માં ક્વોલિફાઇ થવા માટે નિષ્ફળ નિવડ્યું હતું. તેમ છતાં, બેકહામે જણાવ્યું હતું કે તે આંતરરાષ્ટ્રીય ફૂટબોલમાંથી નિવૃત્ત થવાની કોઇ યોજના ધરાવતો નથી અને તે રાષ્ટ્રીય ટીમ માટે સતત રમવાની ઇચ્છા ધરાવે છે.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/internationals/7106741.stm બેકહામે નિવૃત્તિની વાતોને ઉડાવી દીધી], બીબીસી સ્પોર્ટ 2007-11-21. સુધારો 2007-11-22.</ref> ઇંગ્લેન્ડના નવા કોચ અને [[રીઅલ મેડ્રિડ સી.એફ.|રીઅલ મેડ્રિડ]] ખાતેના બેકહામના પૂર્વ વ્યવસ્થાપક [[ફેબિયો કેપેલ્લો]]એ [[સ્વિત્ઝરલેન્ડની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|સ્વિત્ઝરલેન્ડ]] સામેની મિત્રતાભરી મેચ કે જેમાં તે એકસોમી કેપ મેળવે તેવી શક્યાત હતી, તેમાંથી તેને બહાર રાખ્યા બાદ બેકહામે એવું સ્વીકર્યું કે તેણે ત્રણ મહિનાથી કોઇ સ્પર્ધાત્મક મેચ રમી ન હોવાથી તે યોગ્ય કામગીરી કરી રહ્યો નથી.<ref>{{Citation |last= |first= |title=Beckham acknowledges lack of fitness. |url=http://msn.foxsports.com/soccer/story/7845276/Beckham-acknowledges-lack-of-fitness |publisher=[[FOX Sports]] |date=2008-02-28 |access-date=2008-03-01 |archivedate=2008-03-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080302003736/http://msn.foxsports.com/soccer/story/7845276/Beckham-acknowledges-lack-of-fitness }}</ref> 20 માર્ચ, 2008ના રોજ, બેકહામને 26 માર્ચના રોજ [[પેરિસ]]માં [[ફ્રાન્સની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|ફ્રાન્સ]] સામે રમાયેલી મૈત્રીપૂર્ણ મેચમાં કેપેલ્લો દ્વારા ઇંગ્લેન્ડની ટીમમાં પાછો બોલાવવામાં આવ્યો. બેકહામ 100 કેપ મેળવનારો પાંચમો અંગ્રેજ ખેલાડી બન્યો. કેપેલ્લોએ 25 માર્ચ, 2008ના રોજ એવો સંકેત આપ્યો હતો કે બેકહામ [[2010નો ફિફા વિશ્વ કપ|2010 ફિફા (FIFA) વિશ્વ કપ]] માટેની મહત્વની ક્વોલિફાયર મેચ માટે તેમની ટીમમાં લાંબુ ભવિષ્ય ધરાવે છે.<ref>{{Citation |last= |first= |title=Beckham to start in Paris for 100th cap |url=http://edition.cnn.com/2008/SPORT/football/03/26/football.beckham/index.html |publisher=CNN |date=2008-03-26 |access-date=2008-03-26 |format={{Dead link|date=April 2009}} – <sup>[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=intitle%3ABeckham+to+start+in+Paris+for+100th+cap&as_publication=&as_ylo=&as_yhi=&btnG=Search Scholar search]</sup> |archivedate=2008-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080329225706/http://edition.cnn.com/2008/SPORT/football/03/26/football.beckham/index.html }}</ref> 11 મે, 2008ના રોજ કેપેલ્લોએ 28 મેના રોજ [[વેમ્બ્લી સ્ટેડિયમ]] ખાતે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની રાષ્ટ્રીય સોકર ટીમ|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] સામે રમાનારી મેચ માટે ઇંગ્લેન્ડની 31 ખેલાડીઓની ટીમમાં સારૂ પ્રદર્શન કરી રહેલા બેકહામને સ્થાન આપ્યું, જે 1 જૂનના રોજ [[ટ્રીનીદાદ અને ટોબેગોની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|ટ્રિનીદાદ અને ટોબેગો]] માટેની મેચ પહેલા બન્યું હતું. મેચ પહેલા [[બોબી ચાર્લ્ટન]] દ્વારા બેકહામને 100મી કેપનું પ્રતિનીધિત્વ કરતી માનદ સોનાની કેપ આપી તેનું બહુમાન કરવામાં આવ્યું અને પ્રેક્ષકો દ્વારા ઉભા થઇને તેને માન આપવામાં આવ્યું. તેણે સારી રમત દર્શાવી અને મેચ જીતાડતા ગોલ માટે જોહ્ન ટેરીને મદદ કરી. હાફ-ટાઇમ બાદ જ્યારે તેના સ્થાને અવેજી ખેલાડી તરીકે [[ડેવિટ બેન્ટલી|ડેવિડ બેન્ટલી]]ને ઉતારવામાં આવ્યો ત્યારે બેકહામના સમર્થક પ્રેક્ષકોએ આ નિર્ણય સામે વિરોધ દર્શાવ્યો.<ref>{{Citation |last= |first= |title=Hart & Jagielka in England Squad|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/7395247.stm |publisher=BBC |date=2008-05-11 |access-date=2008-05-11}}</ref> એક આશ્ચર્યજનક નિર્ણયમાં, કેપેલ્લોએ 1 જૂન, 2008ના રોજ ટ્રિનીદાદ અને ટોબેગો સામેની ઇંગ્લેન્ડની મૈત્રીપૂર્ણ મેચમાં બેકહામને કેપ્ટન પદ સોંપ્યું. 2006ના વિશ્વ કપ બાદ આ પ્રથમ એવી મેચ હતી જેમાં બેકહામ ઇંગ્લેન્ડના કેપ્ટન તરીકે રમ્યો હતો, જે બેકહામ માટે નાટકીય રીતે કાયાપલટ કરનારી મેચ બની. તે બે વર્ષના સમયગાળામાં, તેને ઇંગ્લેન્ડની ટીમમાંથી સંપૂર્ણ રીતે બહાર કરાવાથી માંડી ઇંગ્લેન્ડના કેપ્ટન તરીકે (કામચલાઉ ધોરણે છતાં) ટીમમાં પાછો લેવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Citation |last= |first= |title=Capello names Beckham as captain for T&T friendly |url=http://msn.foxsports.com/soccer/story/8193404/Capello-names-Beckham-as-captain-for-T&T-friendly |publisher=[[FOX Sports]] |date=2008-05-31 |access-date=2008-05-31 |format={{Dead link|date=April 2009}} – <sup>[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=intitle%3ACapello+names+Beckham+as+captain+for+T%26T+friendly&as_publication=&as_ylo=&as_yhi=&btnG=Search Scholar search]</sup> |archivedate=2008-07-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080712104347/http://msn.foxsports.com/soccer/story/8193404/Capello-names-Beckham-as-captain-for-T%26T-friendly }}</ref> 2010ના વિશ્વ કપમાં [[બેલારૂસની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|બેલારૂસ]] સામેની ક્વોલિફાયર મેચ કે જેમાં ઇંગ્લેન્ડે [[મિન્સ્ક]] ખાતે 3-1થી જીત મેળવી હતી, તેમાં બેકહામે 87મી મિનીટે બેન્ચ પરથી આવી 107મી કેપ મેળી, જેને પગલે તે ઇંગ્લેન્ડના ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ [[કેપ (રમત)|કેપ]] મેળવનારો ત્રીજા ક્રમનો ખેલાડી બન્યો અને તેને બોબી ચાર્લ્ટનને પાછળ રાખી દીધો.11 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ, બેકહામે ઇંગ્લેન્ડના આઉટફિલ્ડ ખેલાડી તરીકે 108 કેપ મેળવી [[બોબી મૂરે]]ના વિક્રમની બરાબરી કરી, જેમાં તે [[સ્પેનની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|સ્પેન]] સામેની મૈત્રીપૂર્ણ મેચમાં [[સ્ટુઅર્ટ ડાઉનીંગ]]ના અવેજી ખેલાડી તરીકે રમવા આવ્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=260599&cc=5901 |title=Report: Spain vs England - International Friendly - ESPN Soccernet |publisher=Soccernet.espn.go.com |date=2009-02-11 |access-date=2009-05-04 |archive-date=2009-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215121358/http://soccernet.espn.go.com/report?id=260599&cc=5901 |url-status=dead }}</ref> 28 માર્ચ,2009ના રોજ, બેકહામે [[સ્લોવેકિયાની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|સ્લોવેકિયા]] સામેની મૈત્રીપૂર્ણ મેચમાં અવેજી તરીકે રમતા [[વેન રૂની|વેની રૂની]]ને ગોલ માટે સહાય કરીને મૂરેને વિક્રમમાં પાછળ રાખી દીધો હતો.<ref>{{cite news|last=Fletcher |first=Paul |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/7966672.stm |title=BBC SPORT &#124; Football &#124; Internationals &#124; International football as it happened |publisher=BBC News |date=2009-03-28 |access-date=2009-05-04}}</ref> ==== આંતરરાષ્ટ્રીય ગોલ ==== ''20 જૂન, 2009 સુધીમાં'' {| class="wikitable" style="font-size:100%" |+ ! ગોલ !! તારીખ !!સ્થળ !! વિરોધી !! સ્કોર !! પરિણામ !! સ્પર્ધા !! અહેવાલો |- | 1. || 26 જૂન 1998|| [[સ્ટેડે દે ગરલેન્ડ|સ્ટેડે દે ગર્લેન્ડ]], [[લ્યોન]] || {{fb|COL}} || 2–0 || 2–0 || [[1998નો ફિફા વિશ્વ કપ|1998 ફિફા (FIFA) વિશ્વ કપ]] || [http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8770/report.html http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8770/report.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100516115910/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/results/matches/match=8770/report.html |date=2010-05-16 }} |- | 2. || 24 માર્ચ 2001 || [[એનફિલ્ડ|એન્ફિલ્ડ]], [[લિવરપુલ|લિવરપૂલ]] || {{fb|FIN}} || 2–1 || 2–1 || [[2002માં ફિફા વિશ્વ કપ ક્વોલિફિકેશન - યુઇએફએ ગ્રુપ 9|ફિફા (FIFA) વિશ્વ કપ 2002ની ક્વોલિફાઇંગ]] || [http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/preliminaries/preliminary=3835/matches/match=19736/report.html http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/preliminaries/preliminary=3835/matches/match=19736/report.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100215004635/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/preliminaries/preliminary=3835/matches/match=19736/report.html |date=2010-02-15 }} |- | 3. || 25 મે 2001 || [[પ્રાઇડ પાર્ક સ્ટેડિયમ|પ્રાઇડ પાર્ક]], [[ડર્બી]] || {{fb|MEX}} || 3–0 || 4–0 || [[પ્રદર્શન મેચ|મૈત્રીપૂર્ણ મેચ]] || [http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=779 http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=779] |- | 4. || 6 જૂન 2001 || [[ઓલમ્પિક સ્ટેડિયમ (એથેન્સ)|ઓલમ્પિક સ્ટેડિયમ]], [[એથેન્સ]] || {{fb|GRE}} || 2–0 || 2–0 || [[2002માં ફિફા વિશ્વ કપ ક્વોલિફિકેશન - યુઇએફએ ગ્રુપ 9|ફિફા (FIFA) વિશ્વ કપ 2002 ક્વોલિફાઇંગ]] || [http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/preliminaries/preliminary=3835/matches/match=19742/report.html http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/preliminaries/preliminary=3835/matches/match=19742/report.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210225343/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/preliminaries/preliminary=3835/matches/match=19742/report.html |date=2010-02-10 }} |- | 5. || 6 ઓક્ટોબર 2001 || [[ઓલ્ડ ટ્રેફર્ડ|ઓલ્ટ ટ્રેફર્ડ]], [[માન્ચેસ્ટર]] || {{fb|GRE}} || 2–2 || 2–2 || [[2002માં ફિફા વિશ્વ કપ ક્વોલિફિકેશન - યુઇએફએ ગ્રુપ 9|ફિફા (FIFA) વિશ્વ કપ 2002 ક્વોલિફાઇંગ]] || [http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/preliminaries/preliminary=3835/matches/match=19747/report.html http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/preliminaries/preliminary=3835/matches/match=19747/report.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904203235/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/preliminaries/preliminary=3835/matches/match=19747/report.html |date=2009-09-04 }} |- | 6. || 10 નવેમ્બર 2001 || [[ઓલ્ડ ટ્રેફર્ડ]], [[માન્ચેસ્ટર]] || {{fb|SWE}} || 1–0 || 1–1 || [[પ્રદર્શન મેચ|મૈત્રીપૂર્ણ મેચ]] || [http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=785 http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=785] |- | 7. || 7 જૂન 2002 || [[સેપોરો ટેમ|સેપ્પોરો ડોમ]], [[સેપોરો|સેપ્પોરો]]|| {{fb|ARG}} || 1–0 || 1–0 || [[2002નો ફિફા વિશ્વ કપ|2002 ફિફા (FIFA) વિશ્વ કપ]] || [http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/results/matches/match=43950023/report.html http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/results/matches/match=43950023/report.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090629054151/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=4395/results/matches/match=43950023/report.html |date=2009-06-29 }} |- | 8. || 12 ઓક્ટોબર 2002 || [[તેહેલને પોલ|તેહેલ્ને પોલ]], [[બ્રેટિસ્લેવા|બ્રેટિસ્લાવા]] || {{fb|SVK}} || 1–1 || 2–1 || [[યુઇએફએ યુરો 2004 ક્વોલિફાઇંગ]] || [http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=797 http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=797] |- | 9. || 16 ઓક્ટોબર 2002 || [[સેન્ટ મેરિઝ સ્ટેડિયમ]], [[સાઉધમ્પ્ટન]] || {{fb|Macedonia}} || 1–1 || 2–2 || [[યુઇએફએ યુરો 2004ની ક્વોલિફાઇંગ|યુઇએફએ યુરો 2004 ક્વોલિફાઇંગ]] || [http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=798 http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=798] |- | 10. || 29 માર્ચ 2003 || [[રહીનપાર્ક સ્ટેડિયોન|રહિનપાર્ક સ્ટેડિયોન]], [[વેડુઝ|વેડૂઝ]] || {{fb|Liechtenstein}} || 2–0 || 2–0 || [[યુઇએફએ યુરો 2004ની ક્વોલિફાઇંગ|યુઇએફએ યુરો 2004 ક્વોલિફાઇંગ]] || [http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=800 http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=800] |- | 11. || 2 એપ્રિલ 2003 || [[સ્ટેડિયમ ઓફ લાઇટ]], [[સન્ડરલેન્ડ]] || {{fb|TUR}} || 2–0 || 2–0 || [[યુઇએફએ યુરો 2004ની ક્વોલિફાઇંગ|યુઇએફએ યુરો 2004 ક્વોલિફાઇંગ]] || [http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=801 http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=801] |- | 12. || 20 ઓગસ્ટ 2003 || [[પોર્ટમેન રોડ]], [[ઇપ્સ્વીચ]] || {{fb|Croatia}} || 1–0 || 3–1 || [[પ્રદર્શન મેચ|મૈત્રીપૂર્ણ મેચ]] || [http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=805 http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=805] |- | 13. || 6 સપ્ટેમ્બર 2003 || [[મેસેડોનના નેશનલ એરેના ફિલિપ બીજા|ગ્રેડસ્કી]], [[સ્કોપ્જે]] || {{fb|Macedonia}} || 2–1 || 2–1 || [[યુઇએફએ યુરો 2004 ક્વોલિફાઇંગ|યુઇએફએ 2004 ક્વોલિફાઇંગ]] || [http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=806 http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=806] |- | 14. || 18 ઓગસ્ટ 2004 || [[સેન્ટ જેમ્સ પાર્ક]], [[ન્યૂકેસલ અપોન ટાઇની|ન્યૂકેસલ]] || {{fb|UKR}} || 1–0 || 3–0 || [[પ્રદર્શન મેચ|મૈત્રીપૂર્ણ મેચ]] || [http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=818 http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?x=818] |- | 15. || 9 ઓક્ટોબર 2004 || [[ઓલ્ડ ટ્રેફર્ડ]], [[માન્ચેસ્ટર]]|| {{fb|WAL}} || 2– 0 || 2–0 || [[2006માં ફિફા વિશ્વ કપ ક્વોલિફિકેશન|ફિફા (FIFA) વિશ્વ કપ 2006 ક્વોલિફાઇંગ]] || [http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/preliminaries/preliminary=8071/matches/match=36621/report.html http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/preliminaries/preliminary=8071/matches/match=36621/report.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091013142516/http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/preliminaries/preliminary=8071/matches/match=36621/report.html |date=2009-10-13 }} |- | 16. || 30 માર્ચ 2005 || [[સેન્ટ જેમ્સ પાર્ક]], [[ન્યૂકેસલ અપોન ટાઇમ|ન્યૂકેસલ]]|| {{fb|Azerbaijan}} || 2– 0 || 2–0 || [[2006મા ફિફા વિશ્વ કપ ક્વોલિફિકેશન|ફિફા (FIFA) વિશ્વ કપ 2006 ક્વોલિફાઇંગ]] || [http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/preliminaries/preliminary=8071/matches/match=36632/report.html http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/preliminaries/preliminary=8071/matches/match=36632/report.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091013142546/http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/preliminaries/preliminary=8071/matches/match=36632/report.html |date=2009-10-13 }} |- | 17. || 25 જૂન 2006 || [[મર્સિડિઝ-બેન્ઝ એરેના|ગોટ્ટિલીએબ-ડેઇમ્લેર-સ્ટેડિયન]], [[સ્ટુટગાર્ટ|સ્ટટ્ટગાર્ટ]] || {{fb|Ecuador}} || 1–0 || 1–0 || [[ફિફા વિશ્વ કપ 2006|ફિફા (FIFA) વિશ્વ કપ 2006]] || [http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/results/matches/match=97410051/report.html http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/results/matches/match=97410051/report.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100405094421/http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/results/matches/match=97410051/report.html |date=2010-04-05 }} |} == શિસ્ત == પૂર્વ વ્યવસ્થાપક [[એલેક્સ ફર્ગ્યુસન|એલેક્સ ફર્ગ્યુસને]] જણાવ્યું હતું, ''"તે ચોક્સાઇ પ્રાપ્ત કરવા માટે શિસ્તતાથી અભ્યાસ કરતો, જેનો ખ્યાલ અન્ય ખેલાડીઓ બહુ રાખતા ન હતા."'' <ref>{{cite web|url=http://www.manutdzone.com/legends/DavidBeckham.htm|title=Manchester United Legends - David Beckham|work=manutdzone.com|access-date=2007-05-28|archive-date=2008-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080818030242/http://www.manutdzone.com/legends/DavidBeckham.htm|url-status=dead}}</ref> તેણે [[રીઅલ મેડ્રિડ સી.એફ.|રીઅલ મેડ્રિડ]] ખાતે તેની દૈનિક તાલિમ જાળવી રાખી હતી અને સંચાલનમંડળ સાથે 2007ની શરૂઆતમાં તેના સંબંધો બગડ્યા બાદ પણ રીઅલ મેડ્રિડના અધ્યક્ષ [[રેમન કેલ્ડરોન]] અને વ્યવસ્થાપક [[ફેબિયો કેપેલ્લો]]એ ક્લબ પ્રત્યેના વ્યાવસાયિક અભિગમ અને પ્રતિબદ્ધતા જાળવી રાખવા બદલ તેના વખાણ કર્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.chinadaily.com.cn/sports/2007-01/14/content_782993.htm|title=Beckham will not play for Real again - Capello|work=chinadaily.com|date=2007-01-14|access-date=2007-05-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/ap/2007/01/13/sports/EU-SPT-SOC-Real-Madrid-Beckham.php|title=Coach says Beckham won't play again for Real Madrid|work=International Herald Time|date=2007-01-13|access-date=2007-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070620123856/http://www.iht.com/articles/ap/2007/01/13/sports/EU-SPT-SOC-Real-Madrid-Beckham.php|archive-date=2007-06-20|url-status=live}}</ref> બેકહામ પ્રથમ અંગ્રેજ ખેલાડી હતો, જેને બે રેડ કાર્ડ આપવામાં આવ્યા હોય અને પ્રથમ અંગ્રેજ કેપ્ટન હતો, જેને બહાર મોકલી આપવામાં આવ્યો હોય.<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article576493.ece બેકહામ રેડ કાર્ડ બટ જોય ફોર સ્વેન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510204225/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article576493.ece |date=2011-05-10 }}, ''ધી સન્ડે ટાઇમ્સ'' , 9 ઓક્ટોબર 2005. સુધારો 9 એપ્રિલ 2007.</ref> બેકહામને સૌથી કુખ્યાત રેડ કાર્ડ [[1998નો ફિફા વિશ્વ કપ|1998 ફિફા (FIFA) વિશ્વ કપ]]માં [[આર્જેન્ટિનાની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|આર્જેન્ટિના]] સામેની મેચ દરમિયાન મળ્યું હતું, જેમાં તેણે [[ડિએગો સિમેન|ડિએગો સાઇમને]] તેને ફાઉલ કરાવ્યા બાદ પગથી આર્જેન્ટિનના ખેલાડીને પાડી દીધો હતો. પેનલ્ટીઝને પગલે ઇંગ્લેન્ડનો એ મેચમાં પરાજય થયો અને બેકહામને જાહેર દુશ્મન ગણવામાં આવ્યો. રીઅલ મેડ્રિડ માટે તેને 41 યલો કાર્ડ અને ચાર રેડ કાર્ડ મળ્યા હતા. <ref>{{cite web |url=http://www.beckham-magazine.com/stats.html |title=Beckham Magazine - Statistics |publisher=Beckham-magazine.com |date= |access-date=2008-11-13 |archive-date=2008-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081014152722/http://www.beckham-magazine.com/stats.html |url-status=dead }}</ref> == બહુમાનો == === ક્લબ === ==== માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ ==== *[[પ્રિમીયર લીગ]]: 1995–96, 1996–97, 1998–99, 1999–00, 2000–01, 2002–03 *[[એફએ કપ]]: 1996, 1999 *[[યુઇએફએ ચેમ્પિયન્સ લીગ|યુઇએફઇ ચેમ્પિયન્સ લીગ]]: 1998–99 *[[ઇન્ટરકોન્ટીનેન્ટલ કપ (ફૂટબોલ)|ઇન્ટરકોન્ટીનેન્ટલ કપ]]: 1999 *[[કમ્યુનિટી શીલ્ડ]]: 1993, 1994, 1996, 1997 *[[એફએ યુથ કપ]]: 1992 ==== રીઅલ મેડ્રિડ ==== *[[લા લિગા]]: 2006–07 *[[સુપરકોપો દે એસ્પાના|સુપરકોપા દે એસ્પાના]]: 2003 === વ્યક્તિગત === *[[પીએફએ યન્ગ પ્લેયર ઓફ ધી યર|પીએફએ પ્લેયર ઓફ ધી યર]]: 1996/97 *[[સર મેટ બસ્બી પ્લેયર ઓફ ધી યર]]: 1996/97 *[[1998નો ફિફા વિશ્વ કપ|૧૯૯૮ ફિફા (FIFA) વિશ્વ કપ]] ટીમ ઓફ ધી ટુર્નામેન્ટ *[[યુઇએફએ]] ક્લબ પ્લેયર ઓફ ધી યર: 1999 *[[બીબીસી સ્પોર્ટ્સ પર્સનાલિટી ઓફ ધી યર]]: 2001 *[[ફિફા 100|ફિફા (FIFA) 100]]<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/sports/2004/mar/05fifa.htm |title=FIFA's top 100 list |publisher=Rediff.com |date= |access-date=2008-11-13}}</ref> *[[ઇએસપીવાય એવોર્ડ્સ|ઇએસપીવાય એવોર્ડ]] - શ્રેષ્ઠ સોકર પુરૂષ ખેલાડી: 2004<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://espn.go.com/espy2008/postshow/index.html#/bestof/ |title=ESPYS 2008 |publisher=Espn.go.com |date= |access-date=2008-11-13}}</ref> *[[ઇએસપીવાય એવોર્ડ્સ|ઇએસપીવાય]] એવોર્ડ - શ્રેષ્ઠ એમએલએસ ખેલાડી: 2008<ref name="autogenerated1"/> *[[ઇંગ્લિશ ફૂટબોલ હોલ ઓફ ફેમ|ઇંગ્લીશ ફૂટબોલ હોલ ઓફ ફેમ]]: 2008 ==== નિર્દેશો અને વિશેષ પુરસ્કારો ==== *ઓફિસર ઇન ધી [[બ્રિટીશ સામ્રાજ્યનો ક્રમ|ઓર્ડર ઓફ ધી બ્રિટીશ એમ્પાયર]] [[યુનાઇટેડ કિંગ્ડમના એલિઝાબેથ બીજા|ક્વિન એલિઝાબેથ બીજા]] દ્વારા: 2003 *યુનાઇટેડ નેશન્સ ફન્ડ([[યુનાઇટેડ નેશન્સ ચિલ્ડ્રન્સ ફન્ડ|યુનિસેફ ((UNICEF)]]) [[યુનિસેફના ગુડવિલ એમ્બેસેડર્સની યાદી|ગુડવિલ એમ્બેસેડર]] (2005–થી હાલ સુધી) *"બ્રિટન્સ ગ્રેટેસ્ટ એમ્બેસેડર" - [[મહાન બ્રિટનવાસીઓ|100 ગ્રેટેસ્ટ બ્રિટન્સ]] એવોર્ડ્ઝ<ref>"[http://www.itv.com/page.asp?partid=7852 http://www.itv.com/page.asp?partid=7852] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120108123733/http://www.itv.com/page.asp?partid=7852 |date=2012-01-08 }}"</ref> *''ધી સેલિબ્રિટી 100,'' ક્રમ 15 - ''[[ફોર્બ્સ (મેગેઝિન)|ફોર્બ્સ]],'' 2007<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/2007/06/14/best-paid-celebrities-07celebrities_cz_lg_0614celeb_land.html|title=The Celebrity 100|work=[[Forbes]]|access-date=2007-07-17|date=2007-06-14}}</ref> *યુકેમાં 40 વર્ષની નીચેની ઉંમરના 40 સૌથી વધુ પ્રભાવશાળીઓની યાદીમાં પ્રથમ ક્રમ<ref>{{cite web |url=http://www.arenamagazine.co.uk/?p=942 |title=Britain’s original style magazine – for men |publisher=Arenamagazine.co.uk |date= |access-date=2008-11-13 |archive-date=2008-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080521142907/http://www.arenamagazine.co.uk/?p=942 |url-status=dead }}</ref> - ''[[એરેના (મેગેઝિન)|એરેના]]'' , 2007 *[[ટાઇમ 100]]: 2008<ref>[http://www.time.com/time/subscriber/2004/time100/heroes/100beckham.html ડેવિડ બેકહામ: સોકર્સ મેટ્રોસેક્સ્યુઅલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428101017/http://www.time.com/time/subscriber/2004/time100/heroes/100beckham.html |date=2009-04-28 }}. TIME મેગેઝિન.</ref> == આંકડા == {| class="wikitable" border="1" style="text-align:center" |- ! rowspan="2"|ક્લબ ! rowspan="2"|સીઝન ! colspan="2"|લીગ ! colspan="2"|કપ ! colspan="2"|લીગ કપ ! colspan="2"|કોન્ટીનેન્ટલ ! colspan="2"|અન્ય<ref>અન્ય સ્પર્ધાત્મક સ્પર્ધાઓ [[એફએ કમ્યુનિટી શીલ્ડ]], [[યુઇએફએ સુપર કપ]], [[ઇન્ટરકોન્ટીનેન્ટલ કપ (ફૂટબોલ)|ઇન્ટરકોન્ટીનેન્ટલ કપ]], [[ફિફા ક્લબ વિશ્વ કપ]] અને [[નોર્થ અમેરિક સુપરલિગા|સુપરલિગા]]નો સમાવેશ</ref> ! colspan="2"|કુલ |- !દેખાવ !ગોલ્સ !દેખાવ !ગોલ્સ !દેખાવ !ગોલ્સ !દેખાવ !ગોલ્સ !દેખાવ !ગોલ્સ !દેખાવ !ગોલ્સ |- | rowspan="2"|[[માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ એફ.સી.|માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ]] | [[એફએ પ્રિમીયર લીગ 1992-93|1992–93]] | 0 | 0 | 0 | 0 | | 1. | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | | 1. | 0 |- | [[એફએ પ્રિમીયર લીગ 1993-94|1993–94]] | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |- | [[પ્રિસ્ટન નોર્થ એન્ડ એફ.સી.|પ્રિસ્ટન નોર્થ એન્ડ]] (લોન) | [[ધી ફૂટબોલ લીગ 1994-95|1994–95]] | | 5. | 2 | 0 | 0 | 0 | 0 | colspan="2"|– | 0 | 0 | 5 | 2 |- | rowspan="10"|[[માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ એફ.સી.|માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ]] | [[એફએ પ્રિમીયર લીગ 1994-95|1994–95]] | | 4. | 0 | 2 | 0 | | 3. | 0 | | 1. | | 1. | 0 | 0 | 10 | | 1. |- | [[એફએ પ્રિમીયર લીગ 1995–96|1995–96]] | 33. | 7 | | 3. | | 1. | 2 | 0 | 2 | 0 | 0 | 0 | [40]. | | 8. |- | [[એફએ પ્રિમીયર લીગ 1996–97|1996–97]] | 36 | 8% | 2 | | 1. | 0 | 0 | 10 | 2 | | 1. | | 1. | 49 | | 12. |- | [[એફએ પ્રિમીયર લીગ 1997–98|1997–98]] | 37 | 9% | | 4. | 2 | 0 | 0 | 8% | 0 | | 1. | 0 | 50 | 11 |- | [[એફએ પ્રિમીયર લીગ 1998–99|1998–99]] | 34 | 6 | 7 | 1 | 1 | 0 | 12 | 2 | 1 | 0 | 55 | 9 |- | [[એફએ પ્રિમીયર લીગ 1999–2000|1999–2000]] | 31 | 6 | colspan="2"|– | 0 | 0 | 12 | 2 | 5 | 0 | 48 | 8 |- | [[એફએ પ્રિમીયર લીગ 2000–01|2000–01]] | 31 | 9 | 2 | 0 | 0 | 0 | 12 | 0 | 1 | 0 | 46 | 9 |- | [[એફએ પ્રિમીયર લીગ 2001–02|2001–02]] | 28 | 11 | 1 | 0 | 0 | 0 | 13 | 5 | 1 | 0 | 43 | 16 |- | [[એફએ પ્રિમીયર લીગ 2002–03|2002–03]] | 31 | 6 | 3 | 1 | 5 | 1 | 13 | 3 | 0 | 0 | 52 | 11 |- !Total !265 !62 !24 !6 !12 !1 !83 !15 !10 !1 !399 !87 |- | rowspan="5"|[[રીઅલ મેડ્રિડ સી.એફ.|રીઅલ મેડ્રિડ]] | [[લા લિગા 2003-04|2003–04]] | 32 | 3 | 4 | 2 | colspan="2"|– | 7 | 1 | 0 | 0 | 43 | 6 |- | [[લા લિગા 2004–05|2004–05]] | 30 | 4 | 0 | 0 | colspan="2"|– | 8 | 0 | 0 | 0 | 38 | 4 |- | [[લા લિગા 2005–06|2005–06]] | 31 | 3 | 3 | 1 | colspan="2"|– | 7 | 1 | 0 | 0 | 41 | 5 |- | [[લા લિગા 2006–07|2006–07]] | 23 | 3 | 2 | 1 | colspan="2"|– | 6 | 0 | 0 | 0 | 31 | 4 |- !કુલ !116 !13 !9 !4 ! colspan="2"|– !28 !2 !0 !0 !153 !19 |- | rowspan="2"|[[લોસ એન્જલસ ગેલેક્સી]] | [[2007ની અગ્રણી લીગ સોકર સીઝન|2007]] | 5 | 0 | 0 | 0 | colspan="2"|– | colspan="2"|– | 2 | 1 | 7 | 1 |- | [[2008ની અગ્રણી લીગ સોકર સીઝન|2008]] | 25 | 5 | 0 | 0 | colspan="2"|– | colspan="2"|– | 0 | 0 | 25 | | 5. |- | rowspan="2"valign="center" | [[એ.સી. મિલાન|મિલના]] (લોન) | [[સીરીઝ એ 2008-09|2008-09]] | 18 | 2 | 0 | 0 | colspan="2"|– | 0 | 0 | 2 | 0 | 18 | 2 |- | rowspan="2"|[[લોસ એન્જલસ ગેલેક્સી]] | [[2009ની અગ્રણી લીગ સોકર સીઝન|2009]] | 6 | 1 | 0 | 0 | colspan="2"|– | colspan="2"|– | 0 | 0 | 6 | 1 |- !કુલ !36 !6 !0 !0 ! colspan="2"|– ! colspan="2"|– !2 !1 !38 !7 |- ! colspan="2"|કારકિર્દીમાં કુલ !435 !83 !33. !10 !| 12. !| 1. !111 !17 !| 12. !2 !608 !115 |} == અંગત જીવન == [[ચિત્ર:David y Victoria Beckham.jpg|thumb|upright|સિલ્વરસ્ટોન ખાત 2007ના બ્રિટીશ ગ્રાન્ડ પ્રિક્સમાં ડેવિડ અને વિક્ટોરિયા બેકહામ]] 1997માં બેકહામે [[વિક્ટોરિયા બેકહામ|વિક્ટોરિયા એડમ્સ]] સાથે મુલાકાત કરવાની શરૂઆત કરી, તે અગાઉ તેણીએ માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડની મેચ જોવા આવી હતી. વિક્ટોરિયા તે સમયના વિશ્વના ટોચના પોપ ગ્રુપ [[સ્પાઇસ ગર્લ્સ]]ના [[પોપ મ્યુઝિક]] ગ્રુપની વિખ્યાત "પોશ સ્પાઇસ" તરીકે જાણીતી હતી અને તેની ટીમ પણ સફળતાના શીખરો સર કરી રહી હતી. આથી, તેમના વચ્ચેના સંબંધો ખૂબ ઝડપથી માધ્યમોમાં ચગ્યા હતા. આ જોડીને [[માસ મિડીયા|મિડીયા]] દ્વારા "[[પોશ એન્ડ બેક્સ]]"ના નામની ઓળખવામાં આવી હતી. તેણે 24 જાન્યુઆરી, 1998ના રોજ [[ઇંગ્લેન્ડ]]ના [[ચેસહન્ટ]] ખાતે આવેલા એક રેસ્ટોરામાં વિક્ટોરિયા સમક્ષ પ્રસ્તાવ મુક્યો હતો. તે 4 જૂલાઇ, 1999ના રોજ [[રિપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ|આયર્લેન્ડ]]ના [[લટરેલ્સટાઉન કેલસ|લટરેલસ્ટોન કેસલ]] ખાતે એડમ્સ સાથે પરણ્યો અને તેણીનું નામ બદલાઇને વિક્યોરિયા બેકહામ થઇ ગયું. તેમના લગ્નને માધ્યમોમાં જંગી સ્થાન મળ્યું. બેકહામની ટીમનો સાથી ખેલાડી [[ગેરી નેવિલ્લે|ગેરિ નેવિલ્લે]] બેસ્ટ મેન હતો અને આ જોડીનો તે સમયે ચાર મહિના નાનો પુત્ર બ્રુકલિન રીંગ બેરર હતો. મિડીયાને આ પ્રસંગથી દૂર રાખવામાં આવ્યું હતું, કેમકે બેકહામે ''[[OK!]] '' સાથે સોદો કર્યો હતો,જે ''[[OK!|મેગેઝિન]]'' હતું, પરંતુ સમાચારપત્રો તેઓના ગોલ્ડન થ્રોન્સ પર બેઠેલી તસવીરો મેળવવામાં સફળ થયા હતા.<ref>{{cite news | title = Sun pips OK! to Posh wedding photos | work = BBC News, 6 July 1999 | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1999/07/99/the_posh_wedding/387126.stm | dateformat = dmy | access-date = 25 May 2006 }}</ref> લગ્નના સમારંભ માટે 437 કર્મચારીઓ રાખવામાં આવ્યા હતા, જેનો કુલ ખર્ચ 5,00,000 પાઉન્ડ થયો હોવાનો અંદાજ છે.<ref>{{cite news | title = Wedded spice|work = BBC News, 5 July 1999 | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1999/07/99/the_posh_wedding/385866.stm | dateformat = dmy | access-date = 2 December 2005 }}</ref> 1999માં, બેકહામે [[લંડન]]ના ઉત્તરે [[હર્ટફોર્ડશાયર]]માં તેમનું પ્રખ્યાત ઘર, બિનસત્તાવાર રીતે [[બેકિંગહામ પેલેસ|બેકીંગહામ પેલેસ]] તરીકે જાણીતું એવું ઘર ખરીદું. જેનું મૂલ્ય 7.5 મિલિયન પાઉન્ડ હોવાનો અંદાજ છે. ડેવિડ અને વિક્યોરિયાના ત્રણ સંતાનો હતા: બ્રુકલિન જોસેફ બેકહામ ([[લંડન|ઇંગ્લેન્ડમાં લંડન]] ખાતે 4 માર્ચ, 1999ના રોજ જન્મ), રોમિયો જેમ્સ બેકહામ (ઇંગ્લેન્ડના લંડન ખાતે 1 સપ્ટેમ્બર, 2002ના રોજ જન્મ), અને ક્રૂઝ ડેવિડ બેકહામ ([[મેડ્રિડ|સ્પેનમાં મેડ્રિડ]] ખાતે 20 ફેબ્રુઆરી, 2005ના રોજ જન્મ [''"ક્રૂઝ"'' શબ્દ એ "ક્રોસ" માટેનો [[સ્પેનાશ ભાષા|સ્પેનીશ]] શબ્દ છે]) બ્રુકલિન અને રોમિયો બંનેના ગોડફાધર [[એલ્ટન જોહ્ન]] અને ગોડમધર [[એલિઝાબેથ હર્લિ|એલિઝબેથ હર્લિ]] હતા.<ref>{{cite web |url=http://marriage.about.com/od/sports/a/davidbeckham.htm |title=Victoria and David Beckham Marriage Profile |publisher=Marriage.about.com |date= |access-date=2008-11-13 |archive-date=2012-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205204021/http://marriage.about.com/od/sports/a/davidbeckham.htm |url-status=dead }}</ref> તેમણે જણાવ્યું હતું કે તેઓ હજુ વધુ બાળકો ઇચ્છે છે, જેમાં વિશેષરૂપે બાળકી.<ref>{{cite news |url=http://www.people.com/people/article/0,,1029920,00.html |title=David, Victoria Beckham Have a Third Son - Birth, David Beckham, Victoria Beckham : People.com |publisher=People.com |author=Stephen M. Silverman |date=13 November 2008 |access-date=2008-11-13 |archive-date=2016-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806042245/http://www.people.com/people/article/0,,1029920,00.html |url-status=dead }}</ref> એપ્રિલ 2007માં કુટુંબે [[બેવર્લિ હિલ્સ, કેલિફોર્નિયા|કેલિફોર્નિયાના બેવર્લિ હિલ્સ]] ખાતેના તેમનું નવું [[ઇટાલી|ઇટાલિયન]] [[વિલા]] ખરીદ્યું, જે સમયે પ્રાસંગિક રીતે જૂલાઇમાં બેકહામની [[લોસ એન્જલસ ગેલેક્સી]]માં તબદીલી થઇ. 22 મિલિયન ડોલરનું મૂલ્ય ધરાવતું તેમનું મેન્શન [[ટોમ ક્રૂઝ]] તથા [[કેટિ હોમ્સ]] અને ટોક-શોના સંચાલક [[જે લેનો]]ના ઘરોની નજીક છે અને તે શહેરને જોઇ શકાય તેવા ટેકરીવાળા સ્થળ પર આવેલું છે. === આડસંબંધોના આરોપો === એપ્રિલ 2004માં, બ્રિટનના ટેબ્લોઇડ ''[[ન્યૂઝ ઓફ ધી વર્લ્ડ]]'' માં તેના પૂર્વ વ્યક્તિગત મદદનીશ [[રેબેકા લૂઝ|રેબેક્કા લૂઝ]] દ્વારા એવો દાવો કરવામાં આવ્યો કે લૂઝ અને બેકહામ વચ્ચે લગ્નેત્તર સંબંધો હતો.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/3614993.stm |title=BBC.co.uk: '&#39;Beckham story is tabloids' dream'&#39; |publisher=BBC News |date=2004-04-09 |access-date=2009-05-04}}</ref><ref>{{cite news |last=News |first=Pa |url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,1-1066358,00.html |title='&#39;Beckham flies back to Madrid from holiday'&#39; |publisher=TimesOnline |date= |access-date=2009-05-04 |archive-date=2023-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108152955/https://www.thetimes.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> તેના એક સપ્તાહ બાદ, [[મલેશિયા]]માં જન્મેલી ઓસ્ટ્રેલિયન મોડેલ સરાહ મેરબેકે એવો દાવો કર્યો કે તે બેકહામ સાથે બે વખત સુતી હતી. બેકહામે બંને આરોપોને "હાસ્યાસ્પદ" ગણાવીને નકારી દીધા હતા.<ref>{{cite news | title = Beckham to stay in Spain | work = BBC News, 20 May 2004 | url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/3733607.stm | dateformat = dmy |access-date = 7 October 2005 }}</ref> બેકહામ પર મુકવામાં આવેલા વિશ્વાસઘાતના આરોપો સાબિત કરવા માટે કોઇ સાબિતી ન હતી.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-300554/Did-Becks-threesome.html "ડીડ બેક્સ હેવ એ થ્રીસમ?"] ''ડેઇલી મેલ'' નો 8 એપ્રિલ 2004ના રોજનો અહેવાલ. 2008-06-02ના રોજ સુધારો.</ref> ''[[ડબ્લ્યૂ મેગેઝિન]]'' ને આપેલી એક મુલાકાતમાં, વિક્ટોરિયા બેકહામે પત્રકારને જણાવ્યું હતું, ''"હું અસત્ય નહીં બોલું: તે ખરેખર ખૂબ ખરાબ સમય હતો. '' ''તે બાબત અમારા સમગ્ર કુટુંબ માટે અસહ્ય હતી. '' ''પરંતુ મને એવી અનુભૂતિ થઇ છે કે ઘણા લોકોએ ત્યાગ કરવો પડે છે.."'' <ref>{{cite web | title = American Idols | work = W magazine, 1 August 2007 | url = http://www.wmagazine.com/celebrities/2007/08/beckhams_steven_klein?currentPage=1 | dateformat = dmy | access-date = 20 February 2009 | archive-date = 17 ફેબ્રુઆરી 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090217021215/http://www.wmagazine.com/celebrities/2007/08/beckhams_steven_klein?currentPage=1 | url-status = dead }}</ref> === કાયદાકીય બાબતો === ડિસેમ્બર 2008માં, બેકહામ અને તેના અંગરક્ષક પર [[પાપારાઝી|પારારાઝી]] ફોટોગ્રાફર એમિસલેસ દા માતા દ્વારા કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો, જેણે એવો આરોપ મુક્યો કે તે જ્યારે [[બેવર્લિ હિલ્સ]] ખાતે બેકહામની તસવીરો લઇ રહ્યો હતો ત્યારે તે બંને દ્વારા ગેરકાયદે શારીરિક હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો. દા માતાએ હુમલો, બેટરી અને માનસિક શાંતિ પર ઇરાદપૂર્વક કરવામાં આવેલી અસર માટે અચોક્કસ નુક્શાન માટે વળતરની માગ કરી હતી.<ref>[http://www.tmz.com/2009/01/26/beckham-sued-accused-of-beating-photog/ બેકહામ સામે કેસ; ફોટોગ્રાફરને મારવા બદલ આરોપી] TMZ.com, 26 જાન્યુઆરી 2009</ref> == ફૂટબોલ ઉપરાંત અન્ય ક્ષેત્રે નામના == [[ચિત્ર:David Beckham Nov 11 2007 Autographs.jpg|200px|right|thumb|એલએ ગેલેક્સી અને મિનેસોટા થન્ડર વચ્ચેની વાર્ષિક કોપા માનેસોટા બેનિફીટ ગેમની પ્રથમ મેચ બાદ પ્રસંશકોને ઓટોગ્રાફ આપી રહેલા બેકહામ]]બેકહામે [[એસોશિએશન ફૂટબોલ પીચ|પિચ]]ની બહાર પણ સારી એવી ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરી હતી; બહારના વિશ્વમાં તેનું નામ "[[કોકા-કોલા]] અને [[આઇબીએમ]] જેવી બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ જેટલું જ જાણીતું હતું."<ref name="thisismoney">[http://www.thisismoney.co.uk/news/special-report/article.html?in_article_id=409642&in_page_id=108 બેકહામ વિશ્વપ્રસિદ્ધ બ્રાન્ડ], જૂન 2006નો અહેવાલ [[એસોશિએટેડ ન્યૂઝપેપર્સ|એસોશિએટેડ ન્યૂ મિડીયા]] વેબસાઇટ</ref> મ્યુઝિકલ ગ્રુપ, [[સ્પાઇસ ગર્લ્સ]]નો એક ભાગ રહેલી વિક્ટોરિયા સાથેના બેકહામના સંબંધો અને લગ્નને કારણે ડેવિડની ખ્યાતિ ફૂટબોલ ઉપરાંત અન્ય ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરી. બેકહામ તેની વિવિધ ફેશન માટે જાણીતો હતો અને વિક્ટોરિયા સાથે મળતા તે બંને કપડાના ડિઝાઇનરો, હેલ્થ અને ફિટનેસના વિશેષજ્ઞો, ફેશન મેગેઝિન્સ, પર્ફ્યુમ અને કોસ્મેટિક્સના ઉત્પાદનકર્તાઓ, હેર સ્ટાઇલિસ્ટ્સ, કસરતના પ્રમોટરો અને સ્પા તથા રિક્રિએશન કંપનીઓ દ્વારા સતત માગમાં રહેતા હતા. તેનું એક તાજુ ઉદાહરણ આફ્ટર શેવ અને ફ્રેગરન્સના નવા ઉત્પાદનને ડેવિડ બેકહામ ઇન્સ્ટિંક્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.beckham-fragrances.com/ |title=David Beckham Instinct |publisher=Beckham-fragrances.com |date= |access-date=2009-05-04}}</ref> 2002માં બેકહામને "[[મેટ્રોસેક્સ્યુઅલ]]" તરીક ઓળખાવ્યો, જેણે આ પરિભાષા<ref>{{cite web |url=http://dir.salon.com/story/ent/feature/2002/07/22/metrosexual/print.html |title=Salon.com Politics &#124; Meet the metrosexual |publisher=Dir.salon.com |date= |access-date=2008-11-13 |archive-date=2008-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081113123551/http://dir.salon.com/story/ent/feature/2002/07/22/metrosexual/print.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.marksimpson.com/blog/2007/07/13/america-meet-david-beckham/ |title=America - meet David Beckham &#124; MARK SIMPSON.com |publisher=Marksimpson.com |date= |access-date=2008-11-13 |archive-date=2017-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170219140656/http://www.marksimpson.com/blog/2007/07/13/america-meet-david-beckham/ |url-status=dead }}</ref>ની શોધ કરી હતી અને ત્યાર બાદ અન્ય આર્ટિકલ્સમાં પણ તેમ જણાવવામાં આવ્યું. 2007માં, બેકહામને યુએસમાં ફ્રેગરન્સ લાઇનની રજૂઆત કરવા માટે 13.7 મિલિયન ડોલર ચૂકવાયા હોવાનું કહેવાય છે. ફેશન જગતમાં, ડેવિડ સંખ્યાબંધ મેગેઝિન્સમાં કવર પેજ પર ચમકી ચૂક્યા હતા. 2007માં, યુ.એસ. કવર્સે પુરૂષોના મેગેઝિન [[ડિટેઇલ્સ (મેગેઝિન)|ડિટેઇલ્સ]]માં અને તેની પત્ની સાથે ઓગસ્ટ 2007ના ''[[ડબ્લ્યૂ (મેગેઝિન)|ડબ્લ્યૂ]]'' ના ઇસ્યુમાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.style.com/w/feat_story/071107 |title=ધી બેકહામ્સ: અમેરિકન આઇડોલ્સ: ડબ્લ્યૂ ફિચર સ્ટોર Style.com પર |access-date=2009-12-18 |archive-date=2008-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080718213746/http://www.style.com/w/feat_story/071107 |url-status=dead }}</ref>[[ગુગલ]]ના જણાવ્યા પ્રમાણે, 2003 અને 2004માં અન્ય કોઇ પણ રમતગમતના શિર્ષક કરતા "ડેવિડ બેકહામ"ને સૌથી વધુ સર્ચ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web | title = 2003 Year-End Google Zeitgeist | work = Google.com | url = http://www.google.com/press/zeitgeist2003.html | dateformat = dmy | access-date = 9 October 2005 }}, {{cite web | title = 2004 Year-End Google Zeitgeist | work = Google.com | url = http://www.google.com/press/zeitgeist2004.html | dateformat = dmy | access-date = 9 October 2005 }}</ref>12 જૂલાઇ, 2007ના રોજ, લોસ એન્જલસમાં તેમના આગમન સમયે, બેકહામના ઔપચારિક ઓળખ આપવાની આગલી રાતે [[લોસ એન્જલસ આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઇમથક|લોસ એન્જલસ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] પાપારાઝી અને ન્યૂઝ રિપોર્ટર્સથી ખીચોખીચ ભરાઇ ગયું હતું.<ref>[http://www.etonline.com/celebrities/spotlight/48967/ ધી બેકહામ્સ ટેક હોલિવુડ]{{Dead link|date=May 2009}}</ref> તેની બીજી રાતે, વિક્યોરિયા [[એનબીસી]]ના [[ધી ટુનાઇટ શો|ધી ટૂનાઇટ શો]]માં [[જે લેનો|જે લિનો]] સાથે પ્રસ્તુત થઇ અને તેમના એલએ આવવાના પ્રયોજન અંગે વાત કરી તેમજ જર્સી પર તેમના પોતાના નામ સાથે 23 નંબરની ગેલેક્સી જર્સી લિનોને આપી. વિક્ટોરિયાએ તેમના [[એનબીસી]] ટીવી શો "[[:વિક્યોરિયા બેકહામ: અમેરિકા પરત|વિક્ટોરિયા બેકહામ: કમિંગ ટુ અમેરિકા]]" અંગે પણ વાત કરી.<ref>{{Cite web |url=http://www.nbc.com/Victoria_Beckham/ |title=વિક્યોરિયલ બેકહામ કમીંગ ટુ અમેરિકા |access-date=2009-12-18 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714101927/http://www.nbc.com/Victoria_Beckham/ |url-status=dead }}</ref> 22 જૂલાઇએ [[મ્યુઝિયમ ઓફ કન્ટેમ્પરરી આર્ટ, લોસ એન્જલસ]] ખાતે આ દંપતિ માટે એક ભવ્ય ખાનગી વેલકમીંગ પાર્ટીનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં [[સ્ટિવન સ્પિલબર્ગ|સ્ટીવન સ્પિલબર્ગ]], [[જિમ કેરી]], [[જ્યોર્જ ક્લુની|જ્યોર્જ ક્લૂની]], [[ટોમ ક્રૂઝ]], [[કેટિ હોમ્સ]], [[વિલ સ્મિથ]], [[જેડા પિન્કેટ સ્મિથ]] અને [[ઓપ્રાહ વિન્ફ્રે]] જેવા [[એ-યાદી|એ-કક્ષા]]ના સુપ્રસિદ્ધ લોકો હાજર રહ્યા હતા.<ref>{{cite web|last=Eller |first=Claudia |url=http://www.latimes.com/business/la-fi-beckham19jul19,1,1699340.story?track=rss |title=Hollywood breathlessly awaits Beckhams |publisher=Latimes.com |date=2007-07-19 |access-date=2009-05-04}}</ref> બેકહામે ઘણા એન્ડોર્સમેન્ટ સોદાઓ કર્યા હતા, જેને પગલે તે સમગ્ર વિશ્વમાં સૌથી વધુ ઓળખાતો એથ્લેટ બની ગયો હતો. 31 ડિસેમ્બર, 2008ના રોજ, એવી જાહેરાત કરવામાં આવી કે પેપ્સી કંપની તેની સાથેના 10 વર્ષના જોડાણ બાદ એન્ડોર્સમેન્ટ સોદાનો અંત લાવી રહી છે.<ref>[http://news.yahoo.com/s/nm/20081231/en_nm/us_pepsi_beckham_1 પેપ્સી અને બેકહામે એન્ડોર્સમેન્ટ સંબંધોનો અંત આણ્યો]{{Dead link|date=May 2009}}</ref> == સખાવતી કાર્ય == બેકહામ [[માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ એફ.સી.|માન્ચેસ્ટર યુનાઇટેડ]]ના દિવસોથી જ [[યુનાઇટેડ નેશન્સ ચિલ્ડ્રન્સ ફન્ડ|યુનિસેફ]]ને મદદ કરતો હતો અને જાન્યુઆરી 2005માં ઇંગ્લેન્ડની રાષ્ટ્રીય ટીમનો કેપ્ટન યુનિસેફના સ્પોર્ટ્સ ફોર ડેવલોપમેન્ટ પ્રોગ્રામ પર વિશેષ ધ્યાન સાથે ગુડવિલ એમ્બેસેડર બન્યો. 17 જાન્યુઆરી, 2007ના દિવસે, [[કેનેડા]]માં આવેલા [[ઓન્ટારીયો|ઓન્ટારિયો]]ના [[હેમિલ્ટન, ઓન્ટારિયો|હેમિલ્ટન]]ના 19 વર્ષના એક કેન્સરના દર્દી, રેબેકા જાહ્નસ્ટોનેને બેકહામે અચાનક ફોન કર્યો. તેની વાતચીત બાદ, તેણે તેના હસ્તાક્ષર સાથે [[રીઅલ મેડ્રિડ સી.એફ.|રિઅલ મેડ્રિડ]]ની જર્સી તેને મોકલી આપી. રેબેકા 29 જાન્યુઆરી, 2007ના રોજ મૃત્યુ પામ્યો.<ref>{{cite news |title=To Rebecca, with love |url=http://www.thestar.com/Sports/article/175193 |publisher=Toronto Star |date=2007-01-26 |access-date=2007-02-02 }}</ref> બેકહામ [[ન્યૂયોર્ક શહેર|ન્યૂ યોર્ક શહેર]]માં સ્થિત 2006માં શરૂ કરવામાં આવેલી બિન-નફાકારક સંસ્થા [[મલેરિયા નો મોર]]ના પ્રવક્તા પણ છે.[[આફ્રિકા]]માં [[મલેરિયા]]ને કારણે થતા મૃત્યુની સંખ્યામાં ઘટાડો કરવો એ મલેરિયા નો મોરનો ઉદ્દેશ છે. બેકહામ 2007માં ઓછા ખર્ચાળ બેડ નેટ્સની જાહેરાત કરતી એક જાહેર સેવાની જાહેરાતમાં પણ દેખાયો હતો. આ ટીવી સ્પોટ હાલમાં યુ.એસ.માં [[ફોક્ષ બ્રોડકાસ્ટિંગ કંપની|ફોક્સ નેટવર્ક્સ]] સહિત [[ફોક્સ સોકર ચેનલ]] પર દર્શાવવામાં આવે છે અને [[યુ ટ્યુબ|યુટ્યુબ]] પર પણ તેને જોઇ શકાય છે.<ref>{{cite web|author=April 25, 2007 |url=http://www.youtube.com/watch?v=Va-PGV9RM4c |title=David Beckham: Fight Malaria by Donating a $10 Bed Net |publisher=Youtube.com |date=2007-04-25 |access-date=2009-05-04}}</ref> તે જ્યારે [[અગ્રણી સોકર લીગ|અગ્રણી લીગ સોકર]] સાથે જોડાયો, ત્યારે યુ.એસ.માં "MLS W.O.R.K.S." જેવા સખાવતી કાર્યો સાથે જાહેરમાં ઘણી વાર લોકોને સૂચનો કરતો જોવા મળ્યો હતો. 17 ઓગસ્ટ, 2007ના રોજ, તેણે અન્ય સાથી તથા પૂર્વ એમએલએસ ખેલાડીઓ સાથે મળી ન્યૂ યોર્ક શહેરના [[હાર્લેમ]] નેબરહુડ ખાતે યુથ ક્લિનીકનું આયોજન કર્યું હતું. [[ન્યૂ યોર્ક રેડ બુલ્સ]] સામેની ન્યૂ યોર્ક શહેરના વિસ્તારમાં રમાયેલી તેન પ્રથમ મેચના એક દિવસ પહેલા તેનું આયોજન કરાયું હતું. તે ટીમના [[જોઝી ઓલ્ટિડોર]] અન [[જુઆન પેબ્લો એન્જલ|જૂઆન પાબ્લો એન્જલે]] પણ બેકહામની સાથે [[હાર્લેમ યુથ સોકર એસોશિએશન|એફસી હાર્લેમ લાયન્સ]]ને લાભ માટે તકોની વંચિત લોકોને કૌશલ્ય શીખવવામાં ભાગ લીધો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.paddocktalk.com/news/html/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=63413&mode=thread&order=0&thold=0|title=Video: Juan Pablo Angel, David Beckham to Assist MLS W.O.R.K.S.|work=paddocktalk.com|access-date=2007-08-21|date=2007-08-18|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928013401/http://www.paddocktalk.com/news/html/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=63413&mode=thread&order=0&thold=0|url-status=dead}}</ref> == ફિલ્મમાં દેખાવ == === બેન્ડ ઇટ લાઇક બેકહામ === બેકહામ 2002માં આવેલી ફિલ્મ ''[[બેન્ડ ઇટ લાઇક બેકહામ]]'' માં ક્યારેય વ્યક્તિગત રીતે દેખાયો ન હતો, પરંતુ તેના જૂના ફૂટેજ બતાવવામાં આવ્યા હતા. તે અને તેની પત્ની થોડા સમય માટે ફિલ્મમાં દેખાવા માગતા હતા, પરંતુ ભરચક કાર્યક્રમોને કારણે તે શક્ય ન બન્યું, આથી દિગ્દર્શકે તેના હમશકલનો ઉપયોગ કર્યો.<ref>{{imdb title | id=0286499 | title=Bend It Like Beckham}}</ref> === ધી ગોલ! ટ્રાઇલોજી === બેકહામે 2005માં રજૂ થયેલી ફિલ્મ ''[[Goal! ફિલ્મ-ચલચિત્ર|ગોલ!: ધી ડ્રીમ બિગીન્સ]]'' માં [[ઝિનેદિન ઝીદાન|ઝિનેદીન ઝિદેન]] અને [[રાઉલ ગોન્ઝાલેઝ|રાઉલ]] સાથે નાનકડી ભૂમિકા ભજવી હતી. ''બેન્ડ ઇટ લાઇક બેકહામ'' માં તેનો અભિનય કરનાર હમશકલ એન્ડી હાર્મરે પણ બેકહામ તરીકે એક પાર્ટીના દ્રશ્યમાં અભિનય કર્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.beckhamlookalike.com/clients.htm |title=beckhamlookalike.com |publisher=Beckhamlookalike.com |date= |access-date=2008-11-13 |archive-date=2007-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070501102202/http://www.beckhamlookalike.com/clients.htm |url-status=dead }}</ref> બેકહામે પોતે અભિનય કર્યો હતો તે પછીની વાર્તા ''[[:Goal! 2: Living the Dream...|ગોલ!]]'' ''[[:Goal! 2: Living the Dream...|2: લિવીંગ ધ ડ્રીમ્સ...]]'' <ref>{{imdb title | id=0473360 | title=Goal! 2: Living the Dream... }}</ref>માં મોટી ભૂમિકામાં કે જ્યારે ફિલ્મના અગ્રણી પાત્રને [[રીઅલ મેડ્રિડ સી.એફ.|રીઅલ મેડ્રિડ]]માં તબદીલી મળે છે. આ સમયે વાર્તા રીઅલ મેડ્રિડની ટીમની આસપાસ ફરતી હતી અને બેકહામ ઉપરાત, વાસ્તવિકતામાં રીઅલ મેડ્રિડના ઘણા ખેલાડીઓ કાલ્પનિક પાત્રોની સાથે ફિલ્મમાં જોવા મળ્યા હતા. બેકહામની ભૂમિકા ''[[:Goal! 3: ટેકિંગ ઓન ધી વર્લ્ડ|ગોલ!]] '' ''[[:3: ટેકિંગ ઓન ધી વર્લ્ડ|3: ટેકીંગ ઓન ધી વર્લ્ડ]]'' માં જોવી મળી, જે [[સ્ટ્રેઇટ ટુ ડીવીડી|સીધી ડીવીડી પર]] 15 જૂન, 2009ના રોજ રજૂ થઇ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0065743/ |title=David Beckham |publisher=Imdb.com |date= |access-date=2008-11-13}}</ref>[[લોસ એન્જલસ]], [[કેલિફોર્નિયા]] ગયા બાદ પણ, બેકહામે ફિલ્મમાં ભૂમિકા ભજવવા માટે એવું કહેતા કોઇ વ્યક્તિગત રસ દર્શાવ્યો ન હતો કે તે ખૂબ જ "મિજાજી" છે.<ref>{{cite web|url=http://www.askmen.com/gossip/david-beckham/david-beckham-hollywood-snub.html|title=David Beckham's Hollywood snub|work=askmen.com|access-date=2007-08-15|date=2007-03-02|archive-date=2007-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001005010/http://www.askmen.com/gossip/david-beckham/david-beckham-hollywood-snub.html|url-status=dead}}</ref> == વિક્રમો == બેકહામ તેના [[ઇંગ્લેન્ડની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|ઇંગ્લેન્ડ]]ના કેપ્ટનકાળ દરમિયાન, 59 વખત ઇંગ્લેન્ડની આગેવાની કરી, <ref>{{cite web|url=http://www.thefa.com/WorldCup2006/NewsAndFeatures/Postings/2006/06/BeckhamStandsDown.htm|title=Beckham stands down|date=2 July 2006 access-date=14 July 2007}}</ref>જે ઇંગ્લેન્ડના ઇતિહાસમાં સૌથી વધારે છે. [[2006નો ફિફા વિશ્વ કપ|2006ના ફિફા (FIFA) વિશ્વ કપ]]ના બીજા તબક્કામાં [[ઇક્વોડોરની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|ઇક્વાડોર]] સામેના ફ્રિ કીકથી કરેલા ગોલ સાથે, બેકહામે ફૂટબોલની બે અનોખી ક્લબોમાં સ્થાન મેળવ્યું: તે એકમાત્ર અંગ્રેજ ખેલાડી અને રાષ્ટ્રીયતાને ધ્યાનમાં ન લેતા 21મો ખેલાડી બન્યો કે જેણે ત્રણ વિશ્વ કપમાં સ્કોર કર્યો હોય; [[રીઅલ મેડ્રિડ સી.એફ.|રીઅલ મેડ્રિડ]]ના સાથી ખેલાડી, [[રાઉલ ગોન્ઝાલેઝ|રાઉલે]] પણ થોડા દિવસો પહેલા આ સિદ્ધી હાંસલ કરી છે. <ref>"[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4991536.stm ઇંગ્લેન્ડ 1-0 ઇક્વાડોર]", બીબીસી સ્પોર્ટ, 25 જૂન 2006, સુધારો 25 જૂન 2006</ref> વિશ્વ કપના ઇતિહાસમાં સીધી ફ્રિ કીકથી બે વાર ગોલ નોંધાવનારો તે ફક્ત પાંચમો ખેલાડી બની ગયો; અન્ય ચાર ખેલાડીઓમાં [[પેલે]], [[રોબર્ટો રિવેલીનો]], [[ટિયોફીલો ક્યુબિલ્લાસ|ટિઓફીલો ક્યુબિલ્લેસ]] અને [[બર્નાર્ડ ગેનીઘીની|બર્નાર્ડ ગેનઘીની]]નો સમાવેશ થાય છે (બેકહામે આ રીતે અગાઉ [[1998નો ફિફા વિશ્વ કપ|1998ના ફિફા (FIFA) વિશ્વ કપ]]ના પ્રથમ તબક્કામાં [[કોલમ્બિયાની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|કોલમ્બિયા]] વિરૂદ્ધ ગોલ કર્યો હતો). આ ત્રણેય ગોલ દક્ષિણ અમેરિકન ટીમો સામે (કોલમ્બિયા, [[આર્જેન્ટિનાની રાષ્ટ્રીય ફૂટબોલ ટીમ|આર્જેન્ટિના]] અને ઇક્વાડોર) અને દાખલો બેસાડ્યો હતો (ઉપરોક્ત બે ગોલ ફ્રિ કીકથી અને એક પેનલ્ટીથી આર્જેન્ટિના સામે કર્યો હતો). == ટેટૂઝ == બેકહામે શરીર પર ઘણા ટેટૂઝ ચિતરાવ્યા હતા, જેમાં એક તેની પત્ની [[વિક્યોરિયા બેકહામ|વિક્ટોરિયા]]ના નામનું હતું જે [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]]માં લખવામાં આવ્યું હતું, કેમકે બેકહામ એવું વિચારતા હતા કે તેને અંગ્રેજીમાં લખવાથી પૂરેપૂરુ સુકાશે નહીં. હિબ્રૂ ભાષામાં અન્ય ટેટૂઝમાં לדודי ודודי לי הרעה בשושנים લખવામાં આવ્યું હતું, જેનું ભાષાંતર "આઇ એમ માય બિલવ્ડ્સ, એન્ડ માય બિલવ્ડ્સ ઇઝ માઇન, થેટ શેફર્ડ્સ એમોંગ ધી લિલીઝ" થતું હતું. [[હિબ્રૂ બાઇબલ]] અને જાણીતી સત્યનિષ્ઠા માટેની [[યહૂદી|જૂ]]ઇશ [[પેઇન|સ્તુતિ]]ના [[સોંગ ઓફ સોંગ્સ]]માંથી લેવામાં આવ્યું છે. બેકહામના સંખ્યાબંધ ટેટૂઝો, તેમની ડિઝાઇન અને તેની જગ્યાઓને કારણે "[[હેલ્સ એન્જલ્સ|હેલ્ઝ એન્જલ બાઇકર]]" અને "ફૂટબોલ યોબ" જેવા દેખાતા હોવાથી ઘણા પ્રેસમાં તેમની ટીકા પણ કરવામાં આવતી હતી.<ref>{{cite news |title=Beckham's tattoo sparks debate |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/3738305.stm |publisher=BBC News |date=22 May 2004 |access-date=2006-06-27 }}</ref> લોકોની માન્યતાઓને કારણે તેમના માટે અન્ય લોકોને અગવડ ન થાય તે હેતુથી તે ફૂટબોલ રમતા સમયે ટેટૂઝ ઢંકાઇ જાય તે રીતે લાંબી બાઇના શર્ટ જ પહેરે છે.<ref>{{cite news |title=David Beckham Biography |url=http://www.imdb.com/name/nm0065743/bio |publisher=IMDb |date= |access-date=2008-08-20 }}</ref> બેકહામના ટેટૂઝ<ref>{{cite news |title=Becks' tatt-trick |publisher=Daily Star |date=16 March 2005 }}</ref>નો ઘટનાક્રમ: * એપ્રિલ 1999 - પીઠ પર પુત્ર બ્રુકલિનનું નામ *એપ્રિલ 1999 - તેની પીઠ પર "Guardian Angel" * 2000 - "વિક્યોરિયા" (હિન્દીમાં) ડાબા હાથ પર ડિઝાઇન * એપ્રિલ 2002 - રોમન આંકડો VII (7) તેના ડાબા હાથ પર * મે 2003 - લેટિન વાક્ય ''"Perfectio In Spiritu"'' , "Spiritual Perfection" માં ભાષાંતર, તેના જમણા હાથ પર * મે 2003 - લેટિન વાક્ય ''"Ut Amem Et Foveam"'' , "So That I Love And Cherish", માં ભાષાંતર કરી તેના ડાબા હાથ પર * 2003 - તેની પીઠ પર પુત્ર રોમિયોનું નામ * 2003 - તેના જમણા ખભા પર ક્લાસિકલ આર્ટ ડિઝાઇન * 2004 - તેના ગાળાના પાછળના ભાગે વિન્જ્ડ ક્રોસ * 2004 - જમણા હાથ પર એન્જલ વિથ મોટ્ટો "ઇન ધી ફેસ ઓફ એડવર્સિટી" * માર્ચ 2005 - પીઠ પર પુત્ર ક્રૂઝનું નામ * જૂન 2006 - જમણા હાથ અને ખભા પર બીજી એન્જલ અને વાદળોનો ઉમેરો * જાન્યુઆરી 2008 - ડાબા હાથ પર વિક્યોરિયાની છબી * ફેબ્રુઆરી 2008 - ડાબા હાથ પર "ફોરએવર બાય યોર સાઇડ" * 9 માર્ચ, 2008 ચોથો માળ, નંબર 8, [[કેમરોન રોડ]], [[ત્સિમ શા ત્સૂઉ|સિમ શા ત્સુઇ]] હોંગ કોંગ<ref>[http://www1.appledaily.atnext.com//template/apple/art_main.cfm?iss_id=20080310&sec_id=4104&subsec_id=12731&art_id=10845406 બેકહામ રિસીવ્ઝ ટેટૂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312203246/http://www1.appledaily.atnext.com/template/apple/art_main.cfm?iss_id=20080310&sec_id=4104&subsec_id=12731&art_id=10845406 |date=2008-03-12 }} (પ્રવેશ 19/03/2008) બેકહામે હોંગ કોંગમાં ગેબી નામના કલાકાર પાસે 龍威雕師 ખાતે 9 માર્ચ, 2008ના રોજ ટેટૂ ચિતરાવ્યું. [[લિબ્રોન જેમ્સ|લીબ્રોન જેમ્સ]] અને [[કોબ બ્રાયન્ટ|કોબે બ્રાયન્ટે]] પણ તે જ કલાકાર પાસેથી ટેટૂ બનાવડાવ્યું.</ref> - એક ચાઇનીઝ કહેવત "Shēng sǐ yǒu mìng fù guì zaì tiān" (生死有命 富貴在天) ભાષાંતર કરીને "ડેથ એન્ડ લાઇફ આર ફેટેડ.રિસીસ એન્ડ ઓનર આર ગવર્ન્ડ બાય હેવન" ડાબા ધડથી, તેની [[નિપલ|ડીંટડી]]થી [[ગ્રોઇન|જંઘામૂળ]] સુધી પથરાયેલું. * જૂલાઇ 2009 - "રિંગ ઓ' રોઝીસ" તેમના લગ્નની દસમી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે તેમના ડાબા હાથ પર બેકહામે તેના ઘણા ટેટૂઝ પાછળ [[બાધ્યતા મનોગ્રસ્તિ વિકાર]]ને કારણભૂત ગણાવ્યો હતો અને એવો દાવો કર્યો હતો કે તે સોયથી થતા દર્દના આદી બની ગયો હતો.<ref>{{cite web |url=http://ocdtodayuk.org/famous_people.html |title=OCD-TODAY - Famous People |publisher=Ocdtodayuk.org |date= |access-date=2008-11-13 |archive-date=2010-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121094918/http://ocdtodayuk.org/famous_people.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-381802/The-obsessive-disorder-haunts-life.html |title='The obsessive disorder that haunts my life' &#124; Mail Online |publisher=Dailymail.co.uk |date= |access-date=2008-11-13}}</ref> == સંદર્ભો == === પુસ્તકો === * {{cite book | last = Beckham | first = David | title = David Beckham: My Side | publisher = HarperCollinsWillow | year = 2002 | id = (ISBN 0-00-715732-0) }} * {{cite book | last = Beckham | first = David | coauthors = Freeman, Dean | title = Beckham: My World | publisher = Hodder & Stoughton Ltd | year = 2001 | id = (ISBN 0-340-79270-1) }} * {{cite book | last = Beckham | first = David | coauthors = Watt, Tom | title = Beckham: Both Feet on the Ground | publisher = HarperCollins | year = 2003 | id = (ISBN 0-06-057093-8) }} * {{cite book | last = Crick | first = Michael | title = The Boss -- The Many Sides of Alex Ferguson | publisher = Pocket Books | year = 2003 | id = (ISBN 0-7434-2991-5) }} * {{cite book | last = Ferguson | first = Alex | coauthors = McIlvanney, Hugh | title = Managing My Life -- My Autobiography | publisher = Hodder & Stoughton | year = 1999 | id = (ISBN 0-340-72855-8) }} === ઇન્ટરનેટ === {{reflist|3}} == બાહ્ય કડીઓ == {{wikiquote}} {{commons}} *{{FIFA player|161454|David Beckham}} * [http://www.davidbeckham.com/ ડેવિડ બેકહામની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.davidbeckhamacademy.com/ ડેવિડ બેકહામ એકેડેમી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325194024/http://www.davidbeckhamacademy.com/ |date=2010-03-25 }} * la.galaxy.mlsnet.કોમ પર [http://la.galaxy.mlsnet.com/players/bio.jsp?team=t106&player=beckham_d&playerId=bec369464&statType=current પ્રોફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100119003132/http://la.galaxy.mlsnet.com/players/bio.jsp?team=t106&player=beckham_d&playerId=bec369464&statType=current |date=2010-01-19 }} * acmilan.com પર [http://www.acmilan.com/LM_Actor.aspx?idSquadra=3&idStagione=15&idPersona=8029&name=Beckham%20David પ્રોફાઇલ] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૭૫માં જન્મ]] pemefte8n1l1m2zte3vkjsarls16npb નોકિયા 0 21557 900961 884193 2026-05-15T10:53:20Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900961 wikitext text/x-wiki {{Infobox_company | company_name = Nokia Corporation | company_logo = [[ચિત્ર:Nokia 2023.svg|175px]] | company_type = [[Public company|Public]] – [[Osakeyhtiö|Oyj]]<br /><small>({{OMX|HEX24311|NOK1V}}, {{nyse|NOK}}, {{FWB|NOA3}})</small> | foundation = [[Tampere]], [[Finland]] (1865)<br />incorporated in [[Nokia, Finland|Nokia]] (1871) | founder = [[Fredrik Idestam]] | location_city = {{flagicon|Finland}} [[Espoo]] | location_country = Finland | area_served = Worldwide | key_people = [[Jorma Ollila]] <small>([[Chairman]])</small><br />{{nowrap begin}}[[Olli-Pekka Kallasvuo]] <small>([[President]] & [[Chief executive officer|CEO]])</small>{{nowrap end}}<br />[[Richard A. Simonson]] <small>([[Chief financial officer|CFO]])</small><br />[[Mary T. McDowell]] <small>([[Corporate title|CDO]])</small> | industry = [[Telecommunication]]s<br />[[Internet]]<br />[[Computer software]] | products = [[Mobile phone]]s<br />[[Smartphone]]s<br />[[Mobile computing|Mobile computers]]<br />[[Telecommunications network|Networks]]<br /><small>([[List of Nokia products|See products listing]])</small> | services = [[Service (economics)|Services]] and [[Computer software|Software]]<br />[[Online service provider|Online services]] <!--| market cap = {{increase}} €101.995 [[1000000000 (number)|bn]] (2007)--> | revenue = {{decrease}} [[Euro|€]]50.722 bn (2008)<ref name="Annual">{{cite web|url=http://www.nokia.com/A4126495|title=Nokia − Annual Information 2008|date=2009-01-22|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-01-22|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226110512/https://www.nokia.com/A4126495|url-status=dead}}</ref><ref name="Form 20-F">{{cite web|url=http://nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Financials/form20-f_08.pdf|title=Form 20-F 2008|date=2009-03-05|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-21|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226110505/https://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Financials/form20-f_08.pdf|url-status=dead}}</ref> | operating_income = {{decrease}} €4.966 bn (2008) | net_income = {{decrease}} €3.988 bn (2008) | assets = {{increase}} €39.582 bn (2008) | equity = {{decrease}} €16.510 bn (2008) | num_employees = 120,827 in 120 countries (June 30, 2009)<ref name="Quarter">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/financials/quarterly-and-annual-information/q2-2009|title=Q2 2009: Quarterly and annual information|date=2009-07-16|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-16|archive-date=2009-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090718152522/http://www.nokia.com/about-nokia/financials/quarterly-and-annual-information/q2-2009|url-status=dead}}</ref> | divisions = [[Nokia#Divisions|Devices<br />Services<br />Markets]] | subsid = [[Nokia Siemens Networks]]<br />[[Navteq]]<br />[[Symbian Ltd.|Symbian]]<br />[[Vertu]]<br />[[Qt Software]] | homepage = [http://www.nokia.com/ Nokia.com] | intl = Yes }} '''નોકિયા કોર્પોરેશન (NOKIA)''' [[ફિનલેન્ડ|ફિનિશ]] [[બહુરાષ્ટ્રીય નિગમ|બહૂરાષ્ટ્રીય]] કમ્યૂનિકેશન કંપની છે. જેનું મૂખ્યાલય [[કેઈલાનિઈમિ|કઈલનિએમી]], [[એસપૂ|એસ્પૂ]] ખાતે આવેલું છે. આ શહેર ફિનલેન્ડના પાટનગર [[*હેલ્સિંકી.|હેલસિંકિ]] નજીક આવેલું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Nokia_in_brief/InBriefJuly08.pdf|title=Nokia in brief (2007)|month=March|year=2008|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2011-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20111219133735/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Nokia_in_brief/InBriefJuly08.pdf|url-status=dead}}</ref> નોકિયા 120 દેશોમાં 128,445 કર્મચારીઓ, 150થી વધુ દેશોમાં વેચાણ અને 2008ના અંતે નોકિયાની વૈશ્વિક વાર્ષિક આવક 50.7 અબજ યુરો અને સંચાલકીય નફો 5.0 અબજ યુરો સાથે મોબાઈલ ઉપકરણ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે સંકળાયેલી છે અને ઈન્ટરનેટ તેમજ કમ્યૂનિકેશન ઉદ્યોગમાં જોડાઇ રહી છે.[8][9] નોકિયા વિશ્વની સૌથી મોટી [[મોબાઇલ ફોન|મોબાઈલ ફોન]] બનાવતી કંપની છે. નોકિયાનો વિશ્વમાં મોબાઈલ (Handset)ના [[માર્કેટ હિસ્સો|બજારમાં હિસ્સો]] 2009ના બીજા ત્રિમાસિક ગાળા સુધી 38 ટકા હતો જે 2008ના બીજા ત્રિમાસિક ગાળા દરમિયાન 40 ટકા હતો. જો કે 2009ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળા દરમિયાન તેનો બજાર હિસ્સો 37 ટકા હતો.<ref name="Quarter"/> નોકિયા બધા જ પ્રકારના બજાર અને પ્રોટોકોલ માટે મોબાઈલ ફોન બનાવે છે. જેમાં જીએસએમ (GSM), સીડીએમએ (CDMA), અને ડબલ્યુ-સીડીએમએ (W-‌CDMA) (યુએમટીએસ (UMTS))નો સમાવેશ થાય છે. નોકિયા ઈન્ટરનેટ સેવા પણ આપે છે જેના દ્વારા લોકો સંગીત, નક્શાઓ, મીડિયા, મેસેજિંગ અને રમતોનો આનંદ માણી શકે છે. નોકિયાની પેટાકંપની [[નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ]] [[ટેલિકમ્યૂનિકેશન નેટવર્ક]]ના સાધનો અને સોલ્યુસન્સ બનાવે છે.ઉપરાંત સેવા પણ પ્રદાન કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokiasiemensnetworks.com/global/AboutUs/Company/?languagecode=en|title=Company|publisher=Nokia Siemens Networks|access-date=2009-07-14|archive-date=2009-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090604170943/http://www.nokiasiemensnetworks.com/global/AboutUs/Company/?languagecode=en|url-status=dead}}</ref>આ ઉપરાંત તેની સંપૂર્ણ માલિકીની કંપની [[નવટેક|નેવટેક]] દ્વારા ડિજિટલ નકશાની માહિતી પૂરી પાડે છે.<ref name="Navteq">{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1157198|title=Nokia to acquire NAVTEQ|date=2007-10-01|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22}}</ref> નોકિયા [[સંશોધન અને વિકાસ|સંશોધન અને વિકાસ (આર એન ડી)]], [[નિર્માણ|ઉત્પાદન]] અને [[વેચાણ]] માટે ઘણા દેશોમાં સ્થાન ધરાવે છે.ડિસેમ્બર 2008ના અંતે નોકિયાના 16 દેશોમાં સંશોધન અને વિકાસ ક્ષેત્રે હાજરી ધરાવતી હતી અને અને તેમાં 39,350 કર્મચારીઓને રોજગારી આપતી હતી જે કંપનીના કુલ [[કર્મચારીઓની સંખ્યા|કર્મચારી]]ની સંખ્યાના 31 ટકા જેટલા છે.<ref name="Annual"/> 1986માં સ્થપાયેલું નોકિયા રિસર્ચ સેન્ટર નોકીયાનું ઔદ્યોગિક સંશોધન એકમ છે. આ સેન્ટરમાં 500 જેટલા સંશોધકો, એન્જિનિયરો અને વૈજ્ઞાનિકો કામ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/Press/twwln/press_kit/Nokia_Research_Center_Press_Backgrounder_October_2007.pdf|title=Nokia Research Center|month=October|year=2007|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528004605/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/Press/twwln/press_kit/Nokia_Research_Center_Press_Backgrounder_October_2007.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://research.nokia.com/aboutus/index.html|title=About NRC – Nokia Research Center|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-17|archive-date=2009-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090123224653/http://research.nokia.com/aboutus/index.html|url-status=dead}}</ref> આ ઉપરાંત નોકિયા સાત દેશો : ફિનલેન્ડ, ચીન, ભારત, કેન્યા, સ્વિત્ઝલેન્ડ, અને યુનાઈટેડ કિંગ્ડમ તેમજ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થાનો ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://research.nokia.com/locations/index.html|title=NRC Locations – Nokia Research Center|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-17|archive-date=2009-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212091502/http://research.nokia.com/locations/index.html|url-status=dead}}</ref> સંશોધન કેન્દ્ર ઉપરાંત, નોકિયાએ 2001માં બ્રાઝિલમાં રીસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઈન્સ્ટીટ્યુટ [[Instituto Nokia de Tecnologia|આઈએનડીટી (INdT)]] – નોકિયા ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજીની સ્થાપના કરી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.indt.org.br/institutional/index.php|title=INdT – Instituto Nokia de Tecnologia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-17|archive-date=2009-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331172908/http://indt.org.br/institutional/index.php|url-status=dead}}</ref>નોકિયા 15 જેટલી નિર્માણ(ઉત્પાદન) સગવડ ધરાવે છે. જેમા ફિનલેન્ડમાં <ref name="FAQ">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/faq|title=Nokia – FAQ|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-16|archive-date=2009-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20090208110105/http://www.nokia.com/about-nokia/company/faq|url-status=dead}}</ref> [[એસ્પૂ]], [[ઓલુ]] અને [[સાલો, ફિનલેન્ડ|સાલો]], જ્યારે બ્રાઝિલમાં [[માનુસ|મનૌસ]],ચીનમાં [[બીજિંગ]], [[ડોંગગુઆન|ડોનગુઆન]] [[સુઝહુઅ|સુઝહાઉ]], ઈંગ્લેન્ડમાં [[ફાર્મબોરો, હેમ્પશાયર|ફર્નબોરો]], હંગેરીમાં [[કોમારોમ]], ભારતમાં [[ચેન્નાઈ]], મેક્સિકોમાં [[રેયનોસા, ટેમાઉલિપાસ|રેનોસા]], રોમાનિયામાં [[જૂકુ|જુકુ]], અને દક્ષિણ કોરિયામાં [[મસાન]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/A4149133|title=Production units|month=June|year=2008|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513164549/http://www.nokia.com/A4149133|url-status=dead}}</ref><ref name="Romania">{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1114420|title=Nokia to set up a new mobile device factory in Romania|date=2007-03-26|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14}}</ref> નોકિયાનો ડિઝાઈન વિભાગ ફિલલેન્ડના [[સાલો, ફિનલેન્ડ|સાલો]] ખાતે આવેલો છે. નોકિયા એક [[પબ્લિક લિમિટેડ કંપની]] છે જે [[હેલસિંકિં સ્ટોક એક્સચેન્જ|હેલસિંકિ]], [[ફ્રેન્કફર્ટ સ્ટોક એક્સચેન્જ|ફ્રેન્કફર્ટ]], અને [[ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સચેન્જ|ન્યૂયોર્ક]] સ્ટોક એક્સચેન્જમાં નોંધાયેલી છે.<ref name="FAQ"/>નોકિયા [[ફિનલેન્ડનું અર્થતંત્ર|ફિનલેન્ડના અર્થતંત્ર]]માં મહત્વનો ભાગ ધરાવે છે. તે અન્ય [[ફિનિશ કંપનીઓની યાદી|ફિનિશ કંપનીઓ]] કરતા ઘણી મોટી છે. 2007ના રીપોર્ટ મુજબ હેલસિંકિ સ્ટોક એક્સચેન્જ(ઓએમએક્સ હેલસિંકિ)માં નોંધાયેલી કંપનીઓના [[બજાર મુડીકરણ|બજાર મુડીકરણ(માર્કેટ કેપિટલાઈઝેશન]]માં નોકિયાનો હિસ્સો 33 ટકા જેટલો છે, જે કોઈ પણ [[વિકસિત દેશો|ઔધોગિક દેશ]] માટે અલગ પ્રકારની સ્થિતિ દર્શાવે છે.<ref>{{cite news|url=http://www.taloussanomat.fi/porssi-ja-raha/2007/07/24/Ulkomaalaiset+valtaavat+p%F6rssiyhti%F6it%E4/200717658/103|title=Ulkomaalaiset valtaavat pörssiyhtiöitä|last=Kapanen|first=Ari|date=2007-07-24|work=Taloussanomat|language=Finnish|access-date=2008-05-14}}</ref> ફિનલેન્ડમાં નોકિયા એક મહત્વની નોકરીદાતા કંપની છે. નોકિયાની સાથે [[વેપાર ભાગીદારો|ભાગીદારી]] તેમજ [[પેટાકોન્ટ્રાક્ટર|પેટાકોન્ટ્રાક્ટ]] કરીને કેટલીય કંપનીઓ પોતાનું કામ ચલાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.etla.fi/files/940_FES_01_1_nokia.pdf|title=The role of Nokia in the Finnish Economy|last=Ali-Yrkkö|first=Jyrki|year=2001|format=PDF|publisher=ETLA (The Research Institute of the Finnish Economy)|access-date=2009-03-21|archive-date=2009-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326131712/http://www.etla.fi/files/940_FES_01_1_nokia.pdf|url-status=dead}}</ref> નોકિયાએ 1999માં ફિનલેન્ડના [[કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન|જીડીપી(GDP)]]માં 1.5 ટકાનો વધારો કર્યો હતો. 2004માં નોકિયાનો ફિનલેન્ડના જીડીપીમાં 3.5 ટકા હિસ્સો હતો, અને 2003માં ફિનલેન્ડની કુલ નિકાસમાં કંપનીનો હિસ્સો 25 ટકા જેટલો માતબર હતો.<ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/money/industries/technology/maney/2004-06-30-maney_x.htm|title=Unlike some celebrity marriages, Nokia-Finland union won't end soon|last=Maney|first=Kevin|date=2004-06-30|work=USA TODAY|access-date=2009-03-21}}</ref> [[ફિન્સ]] નોકિયાને શ્રેષ્ઠ બ્રાન્ડ અને શ્રેષ્ઠ નોકરીદાતા કંપની માને છે.નોકિયા [[બ્રાન્ડ]]ની કિંમત 35.9 અબજ અમેરિકન ડોલર થાય છે. નોકિયા સૌથી વધુ કિંમતી બ્રાન્ડ અંગેના /''[[બીઝનેશ વીક|બિઝનેસવીક]]'' ના [[ઈન્ટરબ્રાન્ડ|ઈન્ટ્રાબ્રાન્ડ]] બેસ્ટ ગ્લોબલ બ્રાન્ડ લીસ્ટ 2008માં (પહેલી નોન-અમેરિકન કંપની). સ્થાન મેળવું છે. તેનો ક્રમ આ યાદીમાં પાંચમો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.interbrand.com/images/BGB_reports/BGB_2008_US_Format.pdf|title=Best Global Brands 2008|date=2008-09-18|format=PDF|work=Interbrand|access-date=2008-09-24|archive-date=2008-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010023119/http://www.interbrand.com/images/BGB_reports/BGB_2008_US_Format.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bwnt.businessweek.com/interactive_reports/global_brand_2008/?chan=magazine+channel_special+report|title=Best Global Brands 2008|date=2008-09-18|work=Interbrand|publisher=BusinessWeek|access-date=2008-09-24|archive-date=2008-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080922010735/http://bwnt.businessweek.com/interactive_reports/global_brand_2008/?chan=magazine+channel_special+report|url-status=dead}}</ref> (2007 મુજબ) તે એશિયા અને (2008 મુજબ) યુરોપમાં પ્રથમ નંબરની બ્રાન્ડ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.eurobrand.cc/images/stories/eurobrand2008/BRAND-RANKING-Single-Brands.pdf|format=PDF|title=Eurobrand 2008|date=2008-09-17|work=European Brand Institute|access-date=2008-09-24}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જ્યારે [[ફોર્ચ્યુન (મેગેઝિન)|ફોર્ચ્યૂન]]ની વિશ્વની સૌથી વધુ પ્રશંશાપાત્ર કંપનીઓના લીસ્ટમાં તેનો 42મો નંબર આવે છે. (નેટવર્ક કમ્યૂનિકેશનમાં ત્રીજો, અને સાતમી નોન-અમેરિકન કંપની),<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/mostadmired/2009/index.html|title=World's Most Admired Companies 2009 – Top 50|date=2009-03-06|publisher=Fortune|access-date=2009-03-06|archive-date=2009-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090306121427/http://money.cnn.com/magazines/fortune/mostadmired/2009/index.html|url-status=dead}}</ref> તેમજ [[આવક]] મુજબ 2009ના [[ફોરચ્યુન ગ્લોબલ 500|ફોર્ચ્યૂન ગ્લોબલ 500]] લીસ્ટમાં તેનો નંબર વિશ્વની 85માં નંબરની સૌથી મોટી કંપની છે જે ગત વર્ષે 88મો ક્રમાંક હતો.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/full_list/|title=''Fortune Global 500'' 2009|date=2009-07-14|publisher=Fortune|access-date=2009-07-14|archive-date=2021-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503170536/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/full_list/|url-status=dead}}</ref> [[એએમઆર રીસર્ચ]] દ્વારા, 2009 મુજબ નોકિયાને વિશ્વમાં [[પૂરવઠા લાઈન|પૂરવઠા લાઈન(સપ્લાય ચેન)]]માં છઠ્ઠો નંબર આપવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.amrresearch.com/supplychaintop25/|title=Supply Chain Top 25|date=2009-05-28|work=AMR Research|access-date=2009-06-14|archive-date=2009-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090529072906/http://www.amrresearch.com/supplychaintop25/|url-status=dead}}</ref> == ઇતિહાસ == {{double image|left|Fredrik Idestam.png|100|Leo Mechelin (cropped).png|107|[[Fredrik Idestam]], founder of Nokia.|[[Leo Mechelin]]}} [[ચિત્ર:Nokia HQ.jpg|thumb|275px|ધ નોકિયા હાઉસ, નોકિયાની કેઈલાનિએમિસ એસ્પૂ ખાતે આવેલું નોકિયાનું મુખ્ય મથક, આ મકાનનું બાંધકામ 1995થી 1997 વચ્ચે થયું હતું. આ જગ્યાએ 1000થી વધુ કર્મચારીઓ કામ કરે છે.[53]]] === પૂર્વ-ટેલિકમ્યૂનિકેશન યૂગ === નોકિયાની પૂરોગામી કંપનીઓ નોકિયા કંપની (નોકિયા એક્ટીબોલાગ), [[નોકિયા ફૂટવેર|ફિનિશ રબર વર્કસ લી.]] (સુમેન ગુમ્મિટેહદાસ ઓવાય ) અને [[કાપેલિટેહ્ડાસ|ફિનિશ કેબલ વર્ક્સ લિમિટેડ]] (સુમેન કાપેલીટેહ્ડસ ઓવાય.) હતી.<ref name="First century">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century|title=Nokia – Nokia's first century – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-16|archive-date=2009-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090223180120/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century|url-status=dead}}</ref> નોકિયાનો ઇતિહાસ 1865માં શરૂ થાય છે જ્યારે ખાણ એન્જિનિયર [[ફ્રેડરીક ઈડસ્ટેમ|ફ્રેડરિક ઈડેસ્ટામ]]એ [[પેપરની મિલ|ગ્રાઉન્ડવૂડ પલ્પ મીલ]]ની દક્ષિણ-પશ્ચિમ ફિનલેન્ડના [[ટેમ્પેરે]] ખાતે આવેલા [[ટેમેરકોસ્કી|ટેમ્મેરકોસ્કિ]]માં [[પલ્પ અને પેપર ઉદ્યોગ|પેપરના ઉત્પાદન]] માટે શરૂઆત કરી હતી.<ref name="The birth of Nokia">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century/the-birth-of-nokia|title=Nokia – The birth of Nokia – Nokia's first century – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-16|archive-date=2009-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090217164929/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century/the-birth-of-nokia|url-status=dead}}</ref> 1868માં ઈડેસ્ટામે ટેમ્પેરેના 15 કિમી પશ્ચિમમાં નોકિયાનવિત્રા નદી કિનારે આવેલા [[નોકિયા, ફિનલેન્ડ|નોકિયા]] ખાતે [[હાઈડ્રોપાવર|જળશક્તિ (હાઈડ્રોપાવર)]]નું વિપૂલ પ્રમાણમાં ઉત્પાદન થઈ શકે તેમ હોવાથી બીજી મીલ શરૂ કરી.<ref name="Idestam">{{cite web|url=http://www.kansallisbiografia.fi/english/?id=4296|title=Idestam, Fredrik (1838-1916)|last=Helen|first=Tapio|publisher=Biographical Centre of the Finnish Literature Society|access-date=2009-03-22}}</ref> 1871માં ઈડેસ્ટામે તેના નજીકના મિત્ર અને મુત્સદ્દી એવા [[લીઓ મેકલિન]]ની મદદ લઈને તેની કંપનીનું નવું નામ આપ્યું તેમજ તેને શેર કપંની બનાવી. જેથી નોકિયા કંપનીની સ્થાપના થઈ. આ નામ હજૂ પણ જાણીતું છે.<ref name="Idestam"/> નજીકમાંથી પસાર થઈ રહેલી નદીને કારણે નોકિયા શહેરને નોકિયા નામ મળ્યું છે. નદીનું નામ નોકિયાનવિત્રા પણ એક પ્રાચીન ફિનિશ શબ્દ જેનો મતલબ નાનું, ઘેરી રૂવાંટી ધરાવતા પ્રાણી કે જે નદી કિનારે રહેતું હતું તેના નામ પરથી આવ્યું છે.આધૂનિક સમયમાં [[ફિનિશ ભાષા|ફિનિશ]]માં, ''નોકિ'' નો મતલબ [[સૂટ|મેશ]] અને ''નોકિયા'' તેનું [[ફિનિશ વ્યાકરણ # બહૂવચન|અપભ્રંશ બહૂવચન]] છે. જો કે આ જ શબ્દ વિશ્વમાં પ્રચલિત છે.જૂનો શબ્દ ''નોઈસ'' ([[બહૂવચન]] ''નોકિયા'' ) અથવા ''નોકિયા (nokinäätä) '' ("સૂટ માર્ટેન"), મતલબ થાય છે [[સેબલ|સેબલ(એક રુવાંટી ધરાવતું પ્રાણી)]].<ref>{{cite web|url=http://www.students.tut.fi/~nipo/soopeli.html|title=Kuuluiko soopeli Suomen eläimistöön|language=Finnish|access-date=2009-03-16|archive-date=2007-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070219054952/http://www.students.tut.fi/~nipo/soopeli.html|url-status=dead}}</ref> ફિનલેન્ડમાં શિકારને કારણે નાશપ્રાય સ્થિતિમાં આવેલા ગયેલા આ પ્રાણીને કારણે અત્યારે આ વિસ્તારની આજૂબાજૂમાં મળતા કોઈપણ ઘેરા-રુવાંટી ધરાવતા પ્રાણી માટે ''[[માર્ટેન|માર્ટેસ]] '' , જેમ કે [[યુરોપીયન પાઈન માર્ટેન|પાઈન માર્ટેન]] નામ વપરાય છે.<ref>{{cite web|url=http://nds2.ir.nokia.com/EUROPE_NOKIA_COM_3/r2/aboutnokia/downloads/brochures/pdf/nokia_manor/NOKIA_MANOR.pdf|title=Nokia Manor's Seven Centuries|format=PDF|last=Ruonala|first=Katri-Mari|coauthors=Husa, Risto; Timgren, Karri|year=2000|work=Layout: Boström, Louise; Photos: Nokia’s photo archives, National Board of Antiquities, Ove Tammela|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-16|archive-date=2009-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090318073203/http://nds2.ir.nokia.com/EUROPE_NOKIA_COM_3/r2/aboutnokia/downloads/brochures/pdf/nokia_manor/NOKIA_MANOR.pdf|url-status=dead}}</ref> [[19મી સદી]]ના અંત ભાગમાં મેકલિન [[વીજળી|ઈલેક્ટ્રીસીટી]] ઉદ્યોગ વિકસાવા માંગતો હતો પણ તેને ઈન્ડેસ્ટામના વિરોધનો સામનો કરવો પડે તેમ હતો. જો કે 1896માં ઈન્ડેસ્ટામે કંપનીના સંચાલનમાંથી નિવૃતિ લેતા મેકલિન કંપનીનો ચેરમેન બન્યો (1898થી 1914 સુધી) અને કંપનીના શેરધારકોને પોતાની યોજના સમજાવી જેને કારણે તેની ભાવિ યોજનાઓનો ચિતાર મળ્યો<ref name="Idestam"/> 1902માં નોકિયાએ [[વીજ ઉત્પાદન|વીજળી ઉત્પાદન]]નું કામ શરૂ કર્યું.<ref name="The birth of Nokia"/> ==== ઔધોગિક ગઠબંધન ==== 1898માં એડ્યુર્ડ પોલોને [[નોકિયા ફૂટવેર|ફિનિશ રબર વર્કસ]]ની સ્થાપના કરી જે [[ગ્લોશીસ|રબરના પગરખાં]] અને રબરની અન્ય બનાવટોનું ઉત્પાદન કરતી હતી. જે બાદમાં નોકિયાનો રબર બિઝનેસ બન્યો <ref name="First century"/> [[20મી સદી|20મી સદીની શરૂઆત]]માં, ફિનિશ રબર વર્કસની ફેક્ટરીઓ નોકિયા શહેરની નજીક સ્થાપવામાં આવે અને નોકિયાનો તેઓ પોતાની વસ્તૂ માટે બ્રાન્ડ તરીકે ઉપયોગ કરતા હતા.<ref name="Nokian Footwear">{{cite web|url=http://www.nokianfootwear.fi/eng/our_story/|title=Nokian Footwear: History|publisher=Nokian Footwear|access-date=2009-03-21}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1912માં, એરવિડ વિકસ્ટ્રોમે [[કાપેલિટેહ્ડાસ|ફિનિશ કેબલ વર્કસ]]ની સ્થાપના કરી જે [[ટ્વિસ્ટેડ જોડી # અનશિલ્ડેડ ટ્વિસ્ટેટ જોડી (UTP)|ટેલિફોન]], [[ટેલીગ્રાફી|ટેલિગ્રાફ]] અને [[કેબલ#ઈલેક્ટ્રિકલ કેબલ્સ|ઈલેક્ટ્રીકલ કેબલ]]નું ઉત્પાદન કરતી હતી. આ કંપનીએ નોકિયાના [[કેબલ]] અને [[ઈલેક્ટ્રોનિક્સ|ઈલેક્ટ્રોનિકસ]] ઉદ્યોગનો પાયો નાંખ્યો હતો.<ref name="First century"/> [[1910નો દાયકો|1910]]ના દાયકાના અંત અને [[વિશ્વયુદ્ધ 1|પહેલા વિશ્વ યુદ્ધ]] બાદ નોકિયા કંપની [[નાદારી]]ને આરે આવી ગઈ હતી.<ref name="Kumi">{{cite book|last=Palo-oja|first=Ritva|coauthors=Willberg, Leena|title=Kumi – Kumin ja Suomen kumiteollisuuden historia|publisher=Tampere Museums|location=Tampere, Finland|year=1998|pages=43–53|isbn=9789516090651|access-date=2009-03-16|language=Finnish}}</ref> નોકિયાના [[ઈલેક્ટ્રિકલ જનરેટર|જનરેટરો]]ને વીજળીનો પૂરવઠો મળી રહે તે માટે ફિનિશ રબર વર્કસે નાદાર કંપની ખરીદી લીધી હતી.<ref name="Kumi"/> 1922માં ફિનિશ રબર વર્કસે ફિનિશ કેબલ વર્કસ કંપની ખરીદી લીધી<ref>{{cite web|url=http://www.kaapelitehdas.fi/php/image.php?id=4856|title=Finnish Cable Factory – Brief History|format=PDF|publisher=[http://www.kaapelitehdas.fi Kaapelitehdas.fi]|access-date=2009-03-16|archive-date=2007-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070705233815/http://www.kaapelitehdas.fi/php/image.php?id=4856|url-status=dead}}</ref> 1937માં ફિનલેન્ડના પ્રથમ [[1908ની ઑલ્મપિકમાં કૂસ્તી - પુરૂષ ગ્રેકો-રોમન લાઈટ હેવીવેઈટ|ઓલ્મપિક સૂવર્ણચંદ્રક વિજેતા]][[વેરનેર વેકમેન]], 16 વર્ષ સુધી તક્નીકી ડિરેક્ટર રહ્યા બાદ ફિનિશ કેબલ વર્કસના પ્રમુખ બન્યા.<ref name="Weckman">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century/verner-weckman|title=Nokia – Verner Weckman – Nokia's first century – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-20|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225074458/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century/verner-weckman|url-status=dead}}</ref> [[વિશ્વ યુદ્ધ-2|બીજા વિશ્વ યૂદ્ધ]] બાદ, ફિનિશ કેબલ વર્કસ [[યુદ્ધનું વળતર|યુદ્ધ ભરપાઈ]] બદલ [[સોવિયેત સંઘ|સોવિયેટ યુનિયન]]ને કેબલની નિકાસ કરતું હતું.આ કારણે કંપનીને ભવિષ્યમાં સારો એવો લાભ મળ્યો.<ref name="Weckman"/> 1922 સુધી ત્રણેય કંપનીઓની સંયૂક્ત માલિકી હતી જેનું વિલિનીકરણ કરીને એક નવું ઔધોગિક [[સંગઠન (કંપની)|કોન્ગલોમેરેટ(મંડળ)]], શરૂ કર્યું. જેને 1967માં નોકિયા કોર્પોરેશન નામ આપવામાં આવ્યું. જેના કારણે તે વૈશ્વક કોર્પોરેશન તરીકે ઉભરી શકવા માટે સક્ષમ બન્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century/the-merger|title=Nokia – The merger – Nokia's first century – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-16|archive-date=2009-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090223193956/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century/the-merger|url-status=dead}}</ref> નવી કંપની ઘણા [[ઉદ્યોગ|ઔધોગિક]] ઉત્પાદનમાં સામેલ હતી. એક સમયે [[પેપર]], [[ઓટોમોબાઈલ|કાર]] અને [[સાયકલ]] [[ટાયર]], [[ફૂટવેર]], (જેમા [[વેલિંગ્ટન બૂટ|વિલિંગ્ટન બૂટ]]નો સમાવેશ થાય છે.), કમ્યૂનિકેશન [[કેબલ]], [[કેબલ ટેલિવિઝન|ટેલિવિઝન]] અને અન્ય [[કન્ઝ્યુમર ઈલેક્ટ્રોનિક્સ]] ઉત્પાદન, [[પર્સનલ કમ્પ્યુટર]], [[વીજ ઉત્પાદન|વીજળી ઉત્પાદન]],મશીનરી, [[રોબોટિક્સ|રોબોટીક્સ]], [[કેપેસિટર્સ|કેપેસીટર્સ]], [[લશ્કરી ટેકનોલોજી અને સાધનો|લશ્કરી કમ્યૂનિકેશન અને સાધનો]] ( [[ફિનિશ સૈન્ય]] માટે, જેમ કે [[સોનોમાલાઈટે M/90|સાનલા એમ-90 (SANLA M/90)]] સાધન અને [[એમ61(M61)|એમ-61(M61) ગેસ માસ્ક]] ), [[પ્લાસ્ટીક]], [[એલ્યુમિનિયમ|એલ્યૂમિનિયમ]] અને [[રસાયણમાં તત્વો|કેમિકલ]]નું ઉત્પાદન કરતી હતી.<ref name="Towards Telecommunications">{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Broschures/TowardsTelecomms.pdf|title=Nokia&nbsp;– Towards Telecommunications|date=August 2000|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=5 June 2008|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20090710011202/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Broschures/TowardsTelecomms.pdf|archive-date=10 July 2009}}</ref> દરેક બિઝનેસ યુનિટ માટે એક અલગ ડિરેક્ટર હતા અને તેમણે નોકિયા કોર્પોરેશનના પ્રથમ પ્રમુખ [[બીજોર્ન વેસ્ટરલુંડ|બીજોર્ન વેસ્ટરલૂંડ]]ને રીપોર્ટ કરવાનો રહેતો હતો. ફિનિશ કેબલ વર્કસના પ્રમુખ તરીકે તેઓ 1960માં કંપનીના પ્રથમ ઈલેક્ટ્રોનિક્સ વિભાગની સ્થાપના માટે જવાબદાર હતા. આ કંપનીએ જ નોકિયા ટેલિકમ્યૂનિકેશનના બીજ રોપ્યા તેમ કહી શકાય.<ref name="Cable electronics">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century/first-electronic-dept|title=Nokia – First electronic dept – Nokia's first century – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-16|archive-date=2009-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090401232550/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century/first-electronic-dept|url-status=dead}}</ref> ઉત્તરોત્તર,કંપનીએ 1990માં કન્ઝ્યુમર ઈલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદનો છોડવાનો અને ઝડપથી વિક્સી રહેલા ટેલિકમ્યૂનિકેશન સેગ્મેન્ટમાં ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવાનો નિર્ણય લીધો.<ref name="Jorma Ollila">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/mobile-revolution/jorma-ollila|title=Nokia – Jorma Ollila – Mobile revolution – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-21|archive-date=2009-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090413174914/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/mobile-revolution/jorma-ollila|url-status=dead}}</ref> 1988માં ટાયરની ઉત્પાદક કંપની [[નોકિયા ટાયર|નોકિયા ટાયર્સ]] નોકિયા કોર્પોરેશનથી અલગ થઈ, <ref>{{cite web|url=http://www.nokiantyres.com/history-in-brief|title=History in brief|publisher=Nokian Tyres|access-date=2009-03-22|archive-date=2009-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212122231/http://www.nokiantyres.com/history-in-brief|url-status=dead}}</ref> અને બે વર્ષ બાદ રબર બૂટ્સની ઉત્પાદન કંપની [[નોકિયા ફૂટવેર|નોકિયન ફૂટવેર]]ની સ્થાપના થઈ.<ref name="Nokian Footwear"/> 1990ના અંતિમ દાયકા દરમિયાન નોકિયાએ પોતાનું ધ્યાન ટેલિકમ્યૂનિકેશન બિઝનેસ સિવાયના ઉદ્યોગોમાંથી હટાવી લીધું.<ref name="Jorma Ollila"/> === ટેલિકમ્યૂનિકેશન યૂગ === હાલની નોકિયા કંપનીના મુળિયા 1960માં કેબલ વિભાગમાં [[ઈલેક્ટ્રોનિક્સ]] વિભાગની શરૂઆત સાથે સંકળાયેલા છે. 1962માં પ્રથમ ઈલેક્ટ્રોનિક સાધનનું ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું. આ સાધન [[પરમાણુ ઊર્જા|ન્યૂક્લિયર પાવર]] પ્લાન્ટમાં ઉપયોગમાં લેવાતું પલ્સ એનાલાઈઝર હતું.<ref name="Cable electronics"/>1967માં તેના જ વિભાગમાંથી એક અલગ વિભાગ ઉભો કરવામાં આવ્યો અને ટેલિકમ્યૂનિકેશન સાધનોના ઉત્પાદનની શરૂઆત થઈ. ==== નેટવર્કિંગ સાધનો ==== 1970ના દાયકામાં, નોકિયા [[ટેલિકમ્યૂનિકેશન]]ના સાધનોના ઉત્પાદનમાં વધુ ધ્યાન કેન્દ્રીય કર્યું. નોકિયાએ [[ટેલિફોન એક્સચેન્જ]] માટેની ડિજિટલ સ્વીચ [[નોકિયા ડીએક્સ 200(Nokia DX 200)|નોકિયા ડીએક્સ 200(Nokia DX&nbsp;200)]] બનાવી હતી.1982માં, ડીએક્સ 200 સ્વીચ વિશ્વની પ્રથમ [[માઈક્રોકંટ્રોલર|માઈક્રોપ્રોસેસરથી અંકૂશિત]] ટેલિફોન એક્સચેન્જ સ્વીચ બની ગઈ. આ બાદ પ્રથમ સંપૂર્ણ ડિજિટલ એક્સચેન્જને યુરોપમાં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ડીએક્સ 200 નેટવર્ક ઈક્વિપમેન્ટ ડિવિજન માટે ખૂબ મહત્વની પૂરવાર થઈ હતી. તેના મૉડયુલર અને ફ્લેક્સિબલ ડિઝાઈનને કારણે તેમાંથી વિવિધ પ્રકારની સ્વીચો બની શકતી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.helsinki.fi/u/kerola/tkhist/k2000/alustukset/puhelinkeskukset/|title=Automaattisten puhelinkeskusten historia|last=Kaituri|first=Tommi|year=2000|language=Finnish|access-date=2009-03-21}}</ref> 1984માં, [[નોર્ડિક મોબાઇલ ટેલિફોન|નોર્ડિક મોબાઈલ ટેલિફોની]] એક્સચેન્જ નેટવર્કની શરૂઆત થઈ.<ref>{{cite web|url=http://www.etla.fi/files/677_dp855.pdf|title=Overcoming a Technological Discontinuity – The Case of the Finnish Telecom Industry and the GSM|last=Palmberg|first=Christopher|coauthors=Martikainen, Olli|date=2003-05-23|format=PDF|publisher=The Research Institute of the Finnish Economy|access-date=2009-06-14|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720181427/http://www.etla.fi/files/677_dp855.pdf|url-status=dead}}</ref> 1970ના દાયકામાં, નોકિયા નેટવર્ક સાધનોનું ઉત્પાદન અલગ પાડવામાં આવ્યું. આ સાધનોનું ઉત્પાદન ''ટેલિફેનો'' , કંપની કરતી હતી. આ કંપનીની માલિકી નોકિયા અને ફિનિશ રાજ્યની સંયુક્ત હતી.1987માં, રાજ્યે તેનો હિસ્સો નોકિયાને વેંચી દિધો અને 1992માં કંપનીનું નામ બદલીને નોકિયા ટેલિકમ્યૂનિકેશન્સ રાખવામાં આવ્યું. 1970 અને 1980ના દાયકા દરમિયાન, નોકિયાએ Sanomalaitejärjestelmä (" મેસેજ ડિવાઈસ સિસ્ટમ"), બનાવી. જેનો ઉપયોગ [[ફિનિશ સૈન્ય|ફિનલેન્ડના સૈન્ય]]માં કરવામાં આવતો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.mil.fi/maavoimat/kalustoesittely/index.dsp?level=81|title=Puolustusvoimat: Kalustoesittely – Sanomalaitejärjestelmä|date=2005-06-15|publisher=The Finnish Defence Forces|language=Finnish|access-date=2008-05-14|archive-date=2010-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100104094349/http://www.mil.fi/maavoimat/kalustoesittely/index.dsp?level=81|url-status=dead}}</ref> હાલમાં સૈન્ય દ્વારા જે મુખ્ય યુનિટ વાપરવામાં આવે છે તે છે [[સોનોમાલાઈટે M/90|સાનોમાલાઈટે એમ-90 (Sanomalaite M/90)]] (SANLA M/90).<ref>{{cite web|url=http://www.mil.fi/maavoimat/kalustoesittely/00030_en.dsp|title=The Finnish Defence Forces: Presentation of equipment: Message device|publisher=The Finnish Defence Forces|access-date=2009-06-14|archive-date=2008-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019042239/http://www.mil.fi./maavoimat/kalustoesittely/00030_en.dsp|url-status=dead}}</ref> ==== પ્રથમ મોબાઈલ ફોન ==== હાલની સેલ્યુલર મોબાઈલ ટેલિફોન સિસ્ટમ પહેલાની પદ્ધતિ "ઓજી" [[મોબાઈલ રેડિયો ટેલિફોન|મોબાઈલ રેડિયો ટેલિફોની]] હતી.નોકિયા 1960ના દાયકાથી કેટલાક વ્યવસાયિક અને કેટલાક લશ્કરી મોબાઈલ રેડિયો કેમ્યુનિકેશનના ડિવાઈસ બનાવતી હતી. તેમ છતાં, નોકિયા એક કંપની બની તે પહેલા આ સાધનોનું ઉત્પાદન કરતી કંપનીને વેંચી દેવામાં આવી હતી. 1964થી, નોકિયાએ સલોરા ઓવાય(Oy)ની સાથે [[વેરી હાઈ ફ્રિકવન્સી|વીએચએફ(VHF)]] રેડિયો પણ વિકસાવ્યો હતો.1966માં, નોકિયા અને સલોરાએ કારમાં મોબાઈલ રેડિયો ટેલિફોની સિસ્ટમ [[ઓટોરાડિયોફુએલિન|એઆરપી(ARP)]] સ્ટાન્ડર્ડ બનાવવાનું શરૂ કર્યું.(જેને અંગ્રેજીમાં ''કાર રેડિયો ફોન'' કહેવાય છે.), આ સિસ્ટમનો પ્રથમ વખત ફિનલેન્ડમાં જાહેર મોબાઈલ ફોન નેટવર્ક તરીકે ઉપયોગ શરૂ કરવામાં આવ્યો.1971માં તે ઓનલાઈન થયું અને 1978માં 100 ટકા કવરેજનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.it.lut.fi/kurssit/06-07/Ti5312600/luentokalvot/luento07-08.pdf|title=Siirtyvä tietoliikenne, luennot 7-8: Matkapuhelinverkot|last=Juutilainen|first=Matti|format=PDF|publisher=Lappeenranta University of Technology|language=Finnish|access-date=2009-03-22|archive-date=2009-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326131656/http://www.it.lut.fi/kurssit/06-07/Ti5312600/luentokalvot/luento07-08.pdf|url-status=dead}}</ref> 1979માં નોકિયા અને સલોરાનું વિલિનિકરણ થતા મોબીરા ઓવાય નામની કંપની ઉભી થઈ. મોબીરાએ [[નોર્ડિક મોબાઇલ ટેલિફોન|એનએમટી (NMT)]] (નોર્ડિક મોબાઈલ ટેલિફોની) માટે નેટવર્ક સ્ટાન્ડ વિકસાવવાનું શરૂઆત કરી. જેને કારણે [[1જી|પ્રથમ યુગ]]ની [[સેલ્યુલર|સેલ્યુલર ફોન]] સેવાની 1981માં શરૂઆત થઈ.<ref name="Mobile era">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/the-move-to-mobile/mobile-era-begins|title=Nokia – Mobile era begins – The move to mobile – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-20|archive-date=2009-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031727/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/the-move-to-mobile/mobile-era-begins|url-status=dead}}</ref>1982માં, મોબીરાએ તેનો પ્રથમ [[કાર ફોન]], એનએમટી-450 નેટવર્ક માટે મોબીરા સેનેટર બનાવ્યો.<ref name="Mobile era"/> [[ચિત્ર:Nokia 150 and nokia 1100.jpg|thumb|150px|ધ મોબીરા સીટીમેન 150, નોકિયાનો NMT-900 મોબાઈલ ફોન 1989થી (left), 2003ના નોકિયાના 1100 સાથે સરખામણી.[105] મોબીરા સીટીમેન લાઈનને 1987માં લોંચ કરવામાં આવી.[106]]] 1984માં નોકિયાએ સલોરા ઓવાયને ખરીદી લીધી હવે સલોરાનો 100 ટકા હિસ્સો નોકિયા પાસે હતો જેથી કંપનીએ તેની ટેલિકમ્યૂનિકેશન્સ બ્રાન્ચનું નામ બદલીને નોકિયા-મોબીરા ઓવાય કર્યું. 1984માં મોબીરા ટોકમેન લોંન્ચ કરવામાં આવ્યો, આ ફોન વિશ્વનો પ્રથમ ગમે ત્યાં ફરી શકતો ફોન હતો.1987માં, નોકિયાએ વિશ્વનો પ્રથમ હાથમાં રાખી શકાય તેવો ફોન, એનએમટી-900 નેટવર્ક્સ ( જે એનએમટી-450 કરતા વધુ સારા સિંગ્નલ ઓફર કરતું હતું.જો કે તે ટૂંકા હતા) માટે મોબીરા સીટીમેન 900 બનાવ્યો.. 1982ના મોબીલાર સેનેટરનું વજન{{convert|9.8|kg|abbr=on}}જે ટોક્મેનના વજન કરતા ઓછુ હતું {{convert|5|kg|abbr=on}}, તો મોબીરા સીટીમેનનું બેટરી સાથે વજન ઓછુ હતું જેની {{convert|800|g|abbr=on}} કિંમત 24,000 [[ફિનિશ મેક્કા|ફિનિશ માર્ક્સ]] ( અંદાજિત 4,560 યુરો).<ref name="Mobira Cityman">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/the-move-to-mobile/mobira-cityman|title=Nokia – Mobira Cityman – The move to mobile – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2009-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031732/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/the-move-to-mobile/mobira-cityman|url-status=dead}}</ref> હતી આ ફોનની કિંમત ઉંચી હોવા છતાં, આ પ્રથમ ફોનની સારી એવી ડિમાન્ડ નીકળી હતી.પહેલા મોબાઈલ ફોન "[[યુપ્પી|યુપ્પી(yuppie)]]" સાધન હતું અને તે મોટાભાગે [[મોભાનું પ્રતિક|મોભો]] દર્શાવતું હતું.<ref name="Towards Telecommunications"/> 1987માં નોકિયાના મોબાઈલ ફોનને વધુ મોટી પ્રસિદ્ધ મળી જ્યારે [[સોવિયેત સંઘ|સોવિયેટ]] નેતા [[મિખાઈલ ગર્બાચોવ]] તેમના [[મોસ્કો]] સ્થિત સંચાર પ્રધાનને મોબીરા સીટીમેન દ્વારા [[હેલસિંકિં|હેલસિંકિ]]થી ફોન કરતા દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.આને કારણે ફોનને હુલામણું નામ મળ્યું "ગોરબા".<ref name="Mobira Cityman"/> 1988માં, જોર્મા નીમિનેને મોબાઈલ ફોન યુનિટના [[ચિફ એક્ઝિક્યુટવ ઓફિસર, મુખ્ય કારોબારી અધિકારી|સીઈઓ(CEO)]] પદેથી રાજીનામું આપ્યું હતું. તેમની સાથે અન્ય બે અધિકારીઓએ પણ રાજીનામું આપ્યું હતું. ત્યાર બાદ તેમણે એક નોંધપાત્ર મોબાઈલ ફોન કંપની, બેનેફોન ઓવાય(Benefon Oy) શરૂ કરી. (ત્યાર બાદ તેનું નામ [[જીયોસેન્ટ્રીક]] કરવામાં આવ્યું.)<ref>{{cite news|url=http://www.talouselama.fi/sijoittaminen/article165594.ece|title=Tähdet syöksyvät, Benefon|last=Karttunen|first=Anu|date=2003-05-02|work=Talouselämä|publisher=Talentum Oyj|language=Finnish|access-date=2009-07-28|archive-date=2011-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930231956/http://www.talouselama.fi/sijoittaminen/article165594.ece|url-status=dead}}</ref> એક વર્ષ બાદ નોકિયા-મોબીરા ઓવાય નોકિયા મોબાઈલ ફોન્સ બની. ==== જીએસએમ (GSM)ક્ષેત્રે પ્રવેશ ==== નોકિયા [[જીએસએમ(GSM)|જીએસએમ (GSM)]] (ગ્લોબલ સિસ્ટમ ફોર મોબાઈલ કમ્યૂનિકેશન) નેટવર્ક્સ ની એક મહત્વની શોધક કંપની હતી.<ref>{{cite press release|url=http://press.nokia.com/PR/199710/776687_5.html|title=Nokia´s Pioneering GSM Research and Development to be Awarded by Eduard Rhein Foundation|date=1997-10-17|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22|archivedate=2009-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090327145646/http://press.nokia.com/PR/199710/776687_5.html}}</ref> જે મોબાઈલ ટેલિફોન ટેક્નોલોજીનો [[2જી|બીજો યૂગ]] કહી શકાય. આ નેટવર્ક્સ દ્વારા અવાજની સાથે સાથે ડેટા પણ લઈ જઈ શકાતો હતો.વિશ્વની પ્રથમ મોબાઈલ ટેલિફોન નેટવર્ક્સ [[નોર્ડિક મોબાઇલ ટેલિફોન|એનએમટી (NMT)]] (નોર્ડિક મોબાઈલ ટેલિફોની), જેને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય [[રોમિંગ]] શક્ય બનતું હતું તેણે નોકિયા માટે જીએસએમ નેટવર્ક્સના વિકાસ માટે મહત્વનું અનુભવ પૂરો પાડ્યો હતો. 1987માં જીએસએમને ડિજિટલ ટેલિફોન ટેક્નોલોજી માટે નવું યુરોપીયન સ્ટાન્ડર્ડ બનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite press release|url=http://gsmworld.com/newsroom/press-releases/2070.htm|title=Global Mobile Communication is 20 years old|date=2007-09-06|publisher=GSM Association|access-date=2009-03-23}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.zdnet.co.uk/leader/0,1000002982,39289154,00.htm|title=Happy 20th birthday, GSM|date=2007-09-07|work=ZDNet.co.uk|publisher=CBS Interactive|access-date=2009-03-23|archive-date=2008-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20081020002543/http://news.zdnet.co.uk/leader/0,1000002982,39289154,00.htm|url-status=dead}}</ref> 1989માં નોકિયાએ તેનું પ્રથણ જીએસએમ નેટવર્ક ફિનિશ ઓપરેટર [[રેડિઓલિન્જા|રેડિયોલીન્જા]]ને પૂરૂં પાડ્યું.<ref name="GSM">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/the-move-to-mobile/first-gsm-call|title=Nokia – First GSM call – The move to mobile – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-20|archive-date=2009-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090330113453/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/the-move-to-mobile/first-gsm-call|url-status=dead}}</ref> વિશ્વનો પ્રથમ વ્યવસાયિક જીએસએમ ફોન 1 જૂલાઈ, 1991ના રોજ [[*હેલ્સિંકી.|હેલસિંકિં]], ફિનલેન્ડથી નોકિયાએ પૂરા પાડેલા નેટવર્ક દ્વારા તે વખતના [[ફિનલેન્ડના વડાપ્રધાન]] [[હેરી હોલકેની|હારી હોલકેરી]]એ, નોકિયા જીએસએમ ફોનનો ઉપયોગ કરીને કર્યો હતો.<ref name="GSM"/> 1992માં, પ્રથમ જીએસએમ ફોન [[નોકિયા 1011]], લોન્ચ કરવામાં આવ્યો.<ref name="GSM"/><ref name="Nokia 1011">{{cite web|url=http://www.reghardware.co.uk/2007/11/09/ft_nokia_1011/|title=15 years ago: the first mass-produced GSM phone|last=Smith|first=Tony|date=2007-11-09|work=Register Hardware|publisher=Situation Publishing Ltd|access-date=2009-03-23|archive-date=2012-09-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6AukDgYnr?url=http://www.reghardware.com/2007/11/09/ft_nokia_1011/|url-status=dead}}</ref> મોબાઈલ ફોનનો નંબર જે તારીખે ફોન લોન્ચ થયો હોય તે દર્શાવતો હતો. એટલે કે 10 નવેમ્બર.<ref name="Nokia 1011"/> જો કે નોકિયા 1011માં નોકિયાની પ્રખ્યાત [[નોકિયા ટ્યુન]]નો સમાવેશ થતો ન હતો.આ ટ્યુનને રિંગટોન તરીકે 1994માં [[નોકિયા 2000 સિરિઝ#નોકિયા 2000 સિરિઝ .ઈટુ (E2.80.93) બેઝીક સિરિઝ|નોકિયા 2100 સિરિઝ]]ના ફોનમાં દાખલ કરવામાં આવી.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/mobile-revolution/nokia-tune|title=Nokia – Nokia Tune – Mobile revolution – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-23|archive-date=2009-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090401231852/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/mobile-revolution/nokia-tune|url-status=dead}}</ref> જીએસએમ દ્વારા ઉંચી અવાજની ગુણવત્તા, સરળ આંતરરાષ્ટ્રીય રોમિંગ તેમજ ટેક્સ્ટ મેસેજિંગ ([[એસએમએસ|એસએમએસ(SMS)]])ને કારણે વિશ્વભરમાં મોબાઈલ ફોનની માંગમાં ઉછાળો આવવા લાગ્યો.<ref name="GSM"/>1990ના દાયકામાં મોબાઈલ ટેલિફોનીમાં જીએસએમનો વર્ચસ્વ વધી ગયું, 2008ના મધ્ય દરમિયાન વિશ્વમાં 3 અબજ મોબાઈલ ટેલિફોન જીએસએમના છે. આ ટેકનોલોજીનો વિશ્વના 218 જેટલા દેશોમાં ફેલાયેલા 700થી વધુ મોબાઈલ [[મોબાઈલ નેટવર્ક ઓપરેટર|ઓપરેટરો]] ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.દર પંદર સેકન્ડે અથવા એક દિવસમાં 13 લાખ જીએસએમ કનેક્નનો ઉમેરો થઈ રહ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.gsmworld.com/newsroom/press-releases/2008/1108.htm|title=3 Billion GSM Connections On The Mobile Planet – Reports The GSMA|date=2008-04-16|publisher=GSM Association|access-date=2009-03-21}}</ref> ==== પર્સનલ કમ્પ્યુટર અને આઈટીના સાધનો ==== 1980ના દાયકામાં, નોકિયાનો કમ્પ્યુટર ઉત્પાદક ભાગ નોકિયા ડેટાએ [[માઈક્રોમાઈક્કો]] તરીકે ઓળખાતા [[પર્સનલ કમ્પ્યુટર|પર્સનલ કમ્પ્યુટર્સ]]ની એક શ્રેણીનું ઉત્પાદન કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.old-computers.com/museum/computer.asp?st=1&c=630|title=Nokia MikroMikko 1|publisher=Old-Computers.com|access-date=2008-05-14|archive-date=2010-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20100330165920/http://www.old-computers.com/museum/computer.asp?st=1&c=630|url-status=dead}}</ref>માઈક્રોમાઈક્કો દ્વારા નોકિયા ડેટા બિઝનેસ કમ્પ્યુટર માર્કેટમાં પ્રવેશ મેળવવા માંગતું હતું. માઈક્રોમાઈક્કો 1ને 29 સપ્ટેમ્બર, 1981ના રોજ રિલીઝ કરવામાં આવ્યું,<ref>{{cite web|url=http://www.fujitsuservices.fi/historia/net/1980.htm|title=Net - Fujitsun asiakaslehti, Net-lehden historia: 1980-luku|publisher=Fujitsu Services Oy, Finland|language=Finnish|access-date=2009-03-22|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://archive.is/20110720183822/http://www.fujitsuservices.fi/historia/net/1980.htm|url-status=dead}}</ref> આ જ સમયગાળા દરમિયાન [[આઈબીએમ પર્સનલ કમ્પ્યુટર|આઈબીએમ કમ્પ્યુટર(IBM PC)]]એ પણ કમ્પ્યુટર લોંચ કર્યું હતું. જો કે નોકિયાના કમ્પ્યુટર ડિવિઝનને 1991માં બ્રિટિશ કંપની [[ઈન્ટરનેશનલ કમ્પ્યુટર લિમિટેડ|આઈસીએલ(ICL)]] (ઈન્ટરનેશનલ કમ્પ્યુટર લિમિટેડ)ને વેંચી દેવામાં આવ્યું. જે બાદમાં [[ફ્યુજીત્સુ|ફૂજિત્સુ]]નો એક ભાગ બની.<ref>{{cite web|url=http://www.fujitsu.com/fi/about/history/1991/|title=Historia: 1991–1999|publisher=Fujitsu Services Oy, Finland|language=Finnish|access-date=2009-03-22|archive-date=2008-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20081008043049/http://www.fujitsu.com/fi/about/history/1991/|url-status=dead}}</ref>માઈક્રોમાઈક્કો આઈસીએલનો ટ્રેડમાર્ક બની રહ્યું હતું ત્યાર બાદ તે ફૂજિત્સૂનો ટ્રેડમાર્ક બન્યો.ફૂજિત્સૂ દ્વારા માઈક્રોમાઈક્કોનું આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટમાં ઈર્ગોપ્રો તરીકે માર્કેટિંગ કરવામાં આવતું હતું. ફુજિત્સુએ બાદમાં તેનો પર્સનલ કમ્પ્યુટર બિઝનેસ [[ફ્યુજિત્સુ સિમેન્સ કમ્પ્યુટર્સ|ફુજિત્સુ સિમેન્સ કમ્પ્યુટર]]ને આપી દીધો હતો, આ બાદ માર્ચ 2000માં ફિનલેન્ડના [[એસ્પૂ|એસપૂ]]([[કિલો, એસ્પૂ|કિલો]] જિલ્લામાં જ્યાં 1960ના અંતિમ ભાગ સુધી કમ્પ્યુટરનું ઉત્પાદન થતું હતું.) ખાતે આવેલી એકમાત્ર ફેક્ટરીને બંધ કરી દેવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.eiro.eurofound.eu.int/2000/02/feature/fi0002136f.html|title=Closure of Fujitsu Siemens plant – a repeat of Renault Vilvoorde?|last=Hietanen|first=Juha|date=2000-02-28|publisher=EIRO, European Industrial Relations Observatory on-line|access-date=2008-05-14|archive-date=2007-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070126122658/http://www.eiro.eurofound.eu.int/2000/02/feature/fi0002136f.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eurofound.europa.eu/eiro/2000/02/word/fi0002136ffi.doc|title=Fujitsu Siemens tehdas suljetaan – toistuiko Renault Vilvoord?|last=Hietanen|first=Juha|date=2000-02-28|format=DOC|publisher=EIRO, European Industrial Relations Observatory on-line|language=Finnish|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528004537/http://www.eurofound.europa.eu/eiro/2000/02/word/fi0002136ffi.doc|url-status=dead}}</ref> જેને કારણે ફિનલેન્ડમાં મોટાપ્રમાણમાં કમ્પ્યુટર ઉત્પાદનનું કામ બંધ થયું.. નોકિયા ઉંચી ગૂણવત્તા ધરાવતા [[કેથોડે રે ટ્યુબ|સીઆરટી(CRT)]] અને [[થીન ફિલ્મ ટ્રાન્ઝીસ્ટર લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પ્લે|ટીએફટી એલસીડી (TFT LCD)]] માટે પણ જાણીતી હતી. નોકિયા ડિસ્પ્લે પ્રોડ્ક્ટ્સે તેનો આ વેપાર 2000માં [[વ્યૂહસોનિક|વ્યુસોનિક]]ને વેંચી દિધો હતો.<ref>{{cite press release|url=http://press.nokia.com/PR/200001/775025_5.html|title=ViewSonic Corporation Acquires Nokia Display Products' Branded Business|date=2000-01-17|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22|archivedate=2008-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081209090630/http://press.nokia.com/PR/200001/775025_5.html}}</ref> પર્સનલ કમ્પ્યુટર અને ડિસ્પ્લેની સાથે સાથે નોકિયા [[ડીએસએલ મોડેમ|ડીએસએલ મોડેમ (DSL modem)]]અને ડિજિટલ [[સેટ ટોપ બોક્સ|સેટ-ટોપ બોક્સ]]ના ઉત્પાદનમાં પણ સંકળાયેલી હતી. નોકિયાએ મીની લેપટોપ [[નોકિયા બૂકલેટ થ્રીજી(3જી)|નોકિયા બૂકલેટ 3જી]]ની રજૂઆત સાથે ઓગસ્ટ 2009માં પીસી માર્કેટમાં ફરી પ્રવેશ કર્યો.<ref name="Booklet 3G">{{cite press release|url=http://www.nokia.com/press/press-releases/showpressrelease?newsid=1336683|title=Nokia Booklet 3G brings all day mobility to the PC world|date=2009-08-24|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-08-26}}</ref> ==== વિકાસના પડકારો ==== કંપનીના સીઈઓ [[કારી કાઈરામો]]ના કાર્યકાળ દરમિયાન એટલે કે 1980ના દાયકામાં નોકિયા હસ્તાંતરણ દ્વારા નવા નવા ક્ષેત્રોમાં પ્રવેશતી હતી.1980ના અંતિમ અને 1990ના આરંભિક કાળમાં નોકિયામાં ગંભીર આર્થિક કટોકટી ઉભી થઈ હતી.આ માટે મોટું કારણ ટેલિવિઝન ઉત્પાદન ડિવિઝન દ્વારા થતી ભારે ખોટ હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.taloussanomat.fi/arkisto/2000/09/27/kari-kairamon-nousu-ja-tuho/200026243/12|title=Kari Kairamon nousu ja tuho|last=Pietilä|first=Antti-Pekka|date=2000-09-27|work=Taloussanomat|language=Finnish|access-date=2009-03-21}}</ref> આ સમસ્યાના [[થાક (મનોવિજ્ઞાન)|થાક]]ને કારણે 1988માં કાઈરામોનું મૃત્યુ થયું હતું.કાઈરામોના મૃત્યુ બાદ [[સીમો વિરેલેહતો|સીમો વેરીલેહ્તો]] નોકિયાના ચેરમેન અને સીઈઓ બન્યા. 1990–1993માં ફિનલેન્ડ [[1990ના આરંભકાળની મંદી|ગંભીર આર્થિક મંદી]]માં અટવાયેલું હતું,<ref>{{cite web|url=http://www.cepr.org/PRESS/EP29%20finland.htm|title=Finland: How bad policies turned bad luck into a recession|publisher=Centre for Economic Policy Research|access-date=2009-04-05|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314112252/http://cepr.org/PRESS/EP29%20finland.htm|url-status=dead}}</ref> જેને કારણે તેની અસર નોકિયા પર પણ પડી હતી.વેરીલેહ્તોના સંચાલન દરમિયાન નોકિયાની સ્થિત સૂધરવા માટે ઘણા પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા.કંપનીએ આ સમય દરમિયાન તેને ટેલિકમ્યૂનિકેશન ડિવિઝનને વ્યવસ્થિત કર્યું તેમજ ટેલિવિઝન અને પીસી ડિવિઝન તરફથી ધ્યાન હટાવીને ટેલિકમ્યૂનિકેશન પર ધ્યાન આપવાનું શરૂ કર્યું.<ref>{{cite book|last=Häikiö|first=Martti|coauthors=translated by Hackston, David|title=Nokia Oyj:n historia 1–3 (A history of Nokia plc 1–3)|publisher=Edita|location=Helsinki|year=2001|isbn=951-37-3467-6|url=http://www.finlit.fi/booksfromfinland/bff/102/nokia.htm|access-date=2008-03-21|language=Finnish|archive-date=2007-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071227000924/http://www.finlit.fi/booksfromfinland/bff/102/nokia.htm|url-status=dead}}</ref> નોકિયાના ઇતિહાસમાં સૌથી મહત્વનું વ્યૂહાત્મક પરિવર્તન 1992માં કરવામાં આવ્યું. જ્યારે નવા સીઈઓ [[જોર્મા ઓલીલા|જોર્મા ઓલાઈલા]]એ માત્ર ટેલિકમ્યૂનિકેશન સેક્ટરમાં જ ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવાનું નક્કી કર્યું.<ref name="Jorma Ollila"/> જેથી કરીને 1990ના અંતિમ સમયમાં [[રબર]], [[કેબલ]] અને [[કન્ઝ્યુમર ઈલેક્ટ્રોનિક્સ]] ડિવિઝનને ધીમેધીમે નોકિયાએ વેંચી દીધા.<ref name="Jorma Ollila"/> 1991નાં અંતિમ સમયમાં નોકિયાની 33 ટકાથી વધુ આવક ફિનલેન્ડમાંથી આવતી હતી. જો કે, 1992માં લેવામાં આવેલા વ્યુહાત્મક પરિવર્તનને કારણે, નોકિયાના [[ઉત્તર અમેરિકા]], [[દક્ષિણ અમેરિકા]] અને [[એશિયા]]માં કંપનીના વેચાણમાં મોટો વધારો જોવા મળ્યો.<ref name="Largest">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/mobile-revolution/leading-the-world|title=Nokia – Leading the world – Mobile revolution – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-21|archive-date=2009-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090323031727/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/mobile-revolution/leading-the-world|url-status=dead}}</ref>નોકિયાના અનુમાન કરતા પણ વિશ્વમાં મોબાઈલ ટેલિફોનની જોરદાર લોકપ્રિયતાને કારણે, 1990ના દાયકાના મધ્યમાં [[લોજિસ્ટિક્સ]] સંકટ ઉભું થયું.<ref>{{cite news|url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/aug2006/gb20060803_618811.htm|title=Nokia's Magnificent Mobile-Phone Manufacturing Machine|last=Reinhardt|first=Andy|date=2006-08-03|work=BusinessWeek Online Europe|access-date=2009-03-21}}</ref> આને કારણે નોકિયાને તેના લોજિસ્ટિક્સ ઓપરેશનને ફરીથી ચકાસવાની ફરજ પડી.<ref>{{cite web|url=http://stuff.mit.edu/afs/athena/course/15/15.795/Nokia%20Supply%20Chain%20Case%20Study.pdf|title=Nokia Mobile Phones: Supply Line Management|last=Professor Voomann|first=Thomas E.|coauthors=Cordon, Carlos|year=1998|format=PDF|publisher=IMD – International Institute for Management Development|location=Lausanne, Switzerland|access-date=2009-03-21}}</ref>1998 સુધીમાં, નોકિયાનું ધ્યાન માત્ર ટેલિકમ્યૂનિકેશનમાં જ હતું, આ બાદ જીએસએમ ટેકનોલોજીમાં કરેલા મોટા રોકાણને કારણે કંપની વિશ્વની સૌથી મોટી મોબાઈલ ફોન ઉત્પાદક કંપની બની હતી.<ref name="Largest"/> 1996 અને 2001 વચ્ચે નોકિયાનું ટર્નઓવર પાંચ ગણું વધીને 6.5 અબજ યુરોથી વધીને 31 અબજ યુરો થયું હતું.<ref name="Largest"/> લોજિસ્ટિક એક નોકિયાની મહત્વની તાકાત છે, આને કારણે નોકિયા તેની હરીફ કંપનીઓ કરતા આગળ રહે છે. આ ઉપરાંત [[સ્તરનું અર્થતંત્ર|માપદંડના અર્થતંત્ર]]ને કારણે પણ તે મજબૂતાઈ મેળ છે.<ref>{{cite news|url=http://www.businessweek.com/magazine/content/07_31/b4044050.htm|title=Why Nokia Is Leaving Moto in the Dust|last=Ewing|first=Jack|date=2007-07-30|work=BusinessWeek Online|access-date=2009-03-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://imba.nccu.edu.tw/OIP/EXchange/Docs/F04/mis/final/group6/SCM%20in%20Nokia%20-%20Written%20report-V1.0.pdf|title=Supply Chain Management Case Nokia|last=Lin|first=Porter|coauthors=Khan, Raedeep; Piekute, Vaida; Luhtasela, Jussi; Fang, Debby|date=2005-12-01|format=PDF|publisher=IMBA, College of Commerce, National Chengchi University|access-date=2009-03-21|archive-date=2009-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090206095719/http://imba.nccu.edu.tw/OIP/EXchange/Docs/F04/mis/final/group6/SCM%20in%20Nokia%20-%20Written%20report-V1.0.pdf|url-status=dead}}</ref> === તાજેતરનો ઇતિહાસ === {{Article issues | section = y | recent = May 2008 | proseline = March 2008 }} ==== સિદ્ધીઓ અને રિલીઝ ==== [[ચિત્ર:Nokia evolucion tamaño.jpg|thumb|right|225px|નોકિયા ફોનની ઘટતું કદ]] નોકિયાએ [[હંગેરી]]ના [[કોમારોમ|કોમારોમ(Komárom)]], ખાતે 5 મે, 2000ના રોજ મોબાઈલ ફેક્ટરી શરૂ કરી.<ref>{{cite press release|url=http://press.nokia.com/PR/200005/780293_5.html|title=Hungarian and Finnish Prime Ministers Inaugurate Nokia's "Factory of the Future" in Komárom|date=2000-05-05|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22|archivedate=2007-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070922045648/http://press.nokia.com/PR/200005/780293_5.html}}</ref> માર્ચ 2007, નોકિયાએ [[રોમાનિયા]]ની [[ક્લુજ કાઉન્ટી]] કાઉન્સિલ, સાથે [[જૂકુ|જુકુ]] શહેર નજીક પ્લાન્ટ શરૂ કરવા માટે સમજૂતી પત્ર પર હસ્તાક્ષર કર્યા.<ref name="Romania"/><ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/news/world/europe/articles/2007/03/22/nokia_to_open_cell_phone_plant_near_cluj/|title=Nokia to open cell phone plant near Cluj|date=2007-03-22|agency=Associated Press|publisher=Boston.com|access-date=2008-05-14}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hs.fi/english/article/Nokia+to+build+mobile+phone+plant+in+Romania/1135226144930|title=Nokia to build mobile phone plant in Romania|date=2007-03-27|work=Helsingin Sanomat|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080512074254/http://www.hs.fi/english/article/Nokia+to+build+mobile+phone+plant+in+Romania/1135226144930|url-status=dead}}</ref> [[જર્મની]]ના [[બોચુમ]] ખાતે આવેલી ફેક્ટરીને સસ્તા શ્રમ ધરાવતા દેશોમાં ખેસડવાના નિર્ણયએ જર્મનીમાં સારોએવો વિવાદ જગાવ્યો હતો. <ref>{{cite news|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,3076534,00.html|title=German Politicians Return Cell Phones Amid Nokia Boycott Calls|date=2008-01-18|work=[[Deutsche Welle]]|access-date=2009-03-22}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/business/0,1518,540699,00.html|title=German State Demands €60 Million from Nokia|date=2008-03-11|work=[[Der Spiegel]]|access-date=2009-03-22}}</ref> મે 2007ના રોજ નોકિયાએ જાહેરાત કરી કે 2003માં લોંચ કરવામાં આવેલા [[નોકિયા 1100]]ના <ref name="Nokia 1100"/>20 કરોડથી વધુ હેન્ડસેટનું વેચાણ થયું છે. આ હેન્ડસેટ વિશ્વનો સૌથી વધુ વેચાણ ધરાવતો મોબાઈલ ફોન તેમજ વિશ્વની સૌથી વધુ વેચાતી [[કન્ઝ્યુમર ઈલેક્ટ્રોનિક્સ|કન્ઝ્યુમર ઈલેક્ટ્રોનિક]] પ્રોડ્કટ બની છે.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/technologyNews/idUSL0262945620070503|title=Nokia's cheap phone tops electronics chart|last=Virki|first=Tarmo|date=2007-03-05|agency=Reuters|access-date=2008-05-14}}</ref> નવેમ્બર 2007ના રોજ નોકિયાએ [[નોકિયા એન82(N82)|નોકિયા એન82]] હેન્ડસેટને લોંચ કર્યો હતો. એનસિરિઝના આ મોબાઈલમાં (અત્યારે પણ એકમાત્ર એનસિરિઝ ફોન જેમાં ક્ષેનોન ફ્લેસ છે.) [[ફ્લેશટ્યુબ|ક્ષેનોન ફ્લેસ]]નો ઉપયોગ થયો હતો. ડિસેમ્બર 2007માં નોકિયા વર્લ્ડ કોન્ફોરન્સમાં, નોકિયાએ જાહેરાત કરી કે તેઓ મ્યૂઝીક પ્રોગ્રામ સાથે આવી રહ્યા છે. જેમાં નોકિયા મોબાઈલના ખરીદનાર એક વર્ષ સુધી મફત મ્યૂઝીક ડાઉનલોડ કરી શકશે.<ref name="Nokia World 2007">{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1172937|title=Nokia World 2007: Nokia outlines its vision of Internet evolution and commitment to environmental sustainability|date=2007-12-04|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14}}</ref> આ સેવા 2008ના મધ્ય દરમિયાન વ્યવસાયિક રીતે ઉપલબ્ધ બની. એપ્રિલ 2008માં, નોકિયાએ લોકોને જોડવાના નવા રસ્તા શોધવા માંડ્યા, જે મુજબ કંપની લોકોને તેમની સર્જનાત્મકતા દેખાવવાનો મોકો આપ્યો. અને નોકિયાના ફોનને એક ઉત્પાદનનું સાધન બનાવવાનું આહ્વવાન કર્યુ. કંપનીએ લોકોને ફોન દ્વારા વિડીયો, એડિટીંગ અને ફિલ્મ પ્રોડ્યુસિંગ કરવાનું જણાવ્યું. આ પ્રકારની પ્રથમ મોબાઈલ ફિલ્મના પ્રોજેક્ટનું દિગ્દર્શન [[સ્પાઈક લી]]એ કર્યું હતું. આ એક સંયુક્ત પ્રયાસ હતો જેમાં બધા જ દેશોના લોકોને ભાગ લેવાનું આમંત્રણ હતું.આ ફિલ્મનું પ્રિમિયર ઓક્ટોબર 2008ના રોજ થયું હતું.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/press/press-releases/showpressrelease?newsid=1259528|title=Nokia Productions and Spike Lee premiere the world's first social film|date=2008-10-14|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-06-12}}</ref> 2008માં, નોકિયાએ [[નોકિયા ઈ71(Nokia E71)|નોકિયા ઈ71 (NokiaE71)]] ફોન રિલીઝ કર્યો. આ ફોન લાવવાનો ઉદ્દેશ [[બ્લેકબેરી]] ફોનની સ્પર્ધા કરવાના હતો. આ ફોનમાં બ્લેકબેરની જેમ ફૂલ કીબોર્ડ હતું અને કિંમત પણ ઓછી હતી. નોકિયાએ ઓગસ્ટ 2009માં જાહેરાત કરી કે તેઓ [[માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ(windows)|વિન્ડોઝ(windows)]] આધારિત [[નેટબૂક|મીની લેપટોપ]] કહેવાતા [[નોકિયા બૂકલેટ થ્રીજી(3જી)|નોકિયા બૂકલેટ 3જી]]ને બજારમાં લોંચ કરશે.<ref name="Booklet 3G"/> 3 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ નોકિયાએ બે નવા મ્યૂઝીક અને સોશિયલ નેટવર્કિંગ ફોન એક્સ6 અને એક્સ3(X3) લોંચ કર્યા.<ref>{{cite |url=http://mobility.cbronline.com/news/nokia_launches_two_new_music_phones_030909 |title=Nokia Launched Two New Music Phones X6 & X3 |access-date=2010-02-22 |archivedate=2009-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090923121059/http://mobility.cbronline.com/news/nokia_launches_two_new_music_phones_030909 }}</ref> એક્સ6માં 32જીબી મેમરી હતી તેમજ 3.2" ફિંગર ટચ ઈન્ટરફેશ હતું જેમાં એકધારૂં 35 કલાક સુધી સંગીત વગાડવાની શક્તિ હતી.એક્સ3(X3) ફોન 40 ઓવીઆઈ સિરિઝના પ્રથમ ફોન હતા. જેમાં ઓવીઆઈની સેવાઓ સામેલ હતી.નોકિયા એક્સ3(X3)એ મ્યુઝીક મોબાઈલ ફોન હતો જે સ્ટીરિયો સ્પીકર, બિલ્ટ ઈન એફએમ રેડિયો અને 3.2 મેગાપિક્સલ કેમેરો ધરાવતો હતો. ==== પુનઃસંગઠન ==== એપ્રિલ 2009માં, નેટવર્ક્સ ઈક્વિપમેન્ટ ડિવિઝનમાં આવેલી કટોકટીને કારણે અત્યારે જે પ્રકારની [[છટણી]] કરવામાં આવે છે તે પ્રકારની કર્મચારીઓની છટણી કરાઈ અને સંગઠનનું પુનર્ગઠન કરાયું.<ref>{{cite press release|url=http://press.nokia.com/PR/200304/898905_5.html|title=Nokia Networks takes strong measures to reduce costs, improve profitability and strengthen leadership position|date=2003-04-10|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archivedate=2008-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505005636/http://press.nokia.com/PR/200304/898905_5.html}}</ref> આને કારણે ફિનલેન્ડમાં નોકિયાની છબીને નુકસાન પહોંચ્યું<ref>{{cite news|url=http://www2.hs.fi/english/archive/news.asp?id=20030411IE6|title=Nokia Networks to shed 1,800 jobs worldwide; majority of impact felt in Finland|date=2003-04-11|work=Helsingin Sanomat|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511191446/http://www2.hs.fi/english/archive/news.asp?id=20030411IE6|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.theregister.co.uk/2003/04/10/nokia_networks_axes/|title=Nokia Networks axes 1,800 staff|last=Leyden|first=John|date=2003-04-10|work=The Register|access-date=2008-05-14}}</ref> તેમજ તેની સામે કેટલાય [[કોર્ટ કેસ]] થયા તેમજ નોકિયાની ટીકા કરતો એક [[દસ્તાવેજી ચિત્ર|દસ્તાવેજી ટેલિવિઝન શો]] બનાવવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.yle.fi/mot/kj050117/englishscript.htm|title=Nokia's Law (transcription)|date=2005-01-17|publisher=YLE TV1, Mot|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080430035551/http://www.yle.fi/mot/kj050117/englishscript.htm|url-status=dead}}</ref> ફેબ્રુઆરી 2006માં, નોકિયા અને [[સાન્યો|સાનયો]]એ [[કોડ ડિવિઝન મલ્ટિપલ એક્સેસ|સીડીએમએ(CDMA)]] હેન્ડસેટના વેપારમાં જોડાણ કરવા માટે [[સમજૂતીપત્રક|મેમોરેન્ડમ ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ(સમજૂતીપત્ર)]] પર હસ્તાક્ષર કર્યા. પરંતુ બન્ને વચ્ચે કોઈ સમજૂતી થાય તે પહેલા જ જૂનમાં બન્ને કંપનીઓ વચ્ચે મંત્રણા પડી ભાંગી.નોકિયાએ સીડીએમએ(CDMA)ના સંશોધન અને વિકાસમાંથી પાછી પાની કરી, પરંતુ માત્ર કેટલાક ચોક્કસ માર્કેટમાં સીડીએમએના વેપારમાં નોકિયાએ કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1059331|title=Nokia and Sanyo proposed new company will not proceed|date=2006-06-26|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archivedate=2008-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505005605/http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1059331}}</ref><ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1059329|title=Nokia decides not to go forward with Sanyo CDMA partnership and plans broad restructuring of its CDMA business|date=2006-06-22|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1034612|title=Nokia and Sanyo Announce Intent to Form a Global CDMA Mobile Phones Business|date=2006-02-14|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archivedate=2008-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505005556/http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1034612}}</ref> જૂન 2006માં, જોર્મા ઓલિલ્લાએ [[સીઈઓ(CEO)|સીઈઓ]] પદેથી રાજીનામું આપ્યું અને [[રોયલ ડચ શેલ]] કંપનીના [[ચેરમેન]] બન્યા. આને કારણે <ref>{{cite press release|url=http://www.shell.com/home/content/media/news_and_library/press_releases/2005/pr_announcement_04082005.html|title=Shell appoints Jorma Ollila as new Chairman|date=2005-08-04|publisher=Royal Dutch Shell|access-date=2009-03-22}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ઓલિ-પેક્કા-કાલાસુવો|ઓલી-પેક્કા કાલિસાવું]] કંપનીના સીઈઓ બન્યા.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1004430|title=Nokia moves forward with management succession plan|date=2005-08-01|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22|archivedate=2009-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090710010120/http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1004430}}</ref><ref>{{cite web|url=http://finland.fi/netcomm/news/showarticle.asp?intNWSAID=41296&LAN=ENG|title=Changing the guard at Nokia – Olli-Pekka Kallasvuo takes the helm|last=Repo|first=Eljas|coauthors=Melender, Tommi|date=2005-09-19|work=Ministry for Foreign Affairs of Finland|publisher=Virtual Finland|access-date=2009-03-22}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> મે 2008માં, નોકિયાએ તેમની વાર્ષિક સભામાં જાહેરાત કરી કે કંપની તેનો [[ઇન્ટરનેટ|ઈન્ટરનેટ]] વેપાર શીફ્ટ કરવા માંગે છે.નોકિયા માત્ર [[ટેલિફોન]] કંપની જ હોવાનું દર્શાવવા માંગતી નથી.[[ગૂગલ|ગૂગલ(Google)]], [[એપલ ઇન્ક.|એપલ]] અને [[માઇક્રોસોફ્ટ|માઈક્રોસોફ્ટ(Microsoft)]] કંપનીના સીધા જ સ્પર્ધકો દેખાતા નથી પરંતુ તેની નવી છબીને કારણે નોકિયા માટે આ કંપનીઓ પડકારરૂપ છે.<ref>{{cite web|url=http://nds1.nokia.com/NOKIA_COM_1/Microsites/AGM_2008/pdf/OPK_AGM_2008_ENGLISH.pdf|title=2008 Nokia Annual General Meeting (transcription)|last=Kallasvuo|first=Olli-Pekka; President and CEO|date=2008-05-08|publisher=Nokia Corporation|location=[[Helsinki Fair Centre]], Amfi Hall|format=PDF|access-date=2009-06-12|archive-date=2011-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714192007/http://nds1.nokia.com/NOKIA_COM_1/Microsites/AGM_2008/pdf/OPK_AGM_2008_ENGLISH.pdf|url-status=dead}}</ref> નવેમ્બર 2008માં, નોકિયાએ જાહેરાત કરી કે કંપની જાપાનમાં મોબાઈલ ફોનના વેચાણને બંધ કરશે.<ref name="ノキア、日本の事業展開の見直し">{{cite news|url=http://www.nokia.co.jp/about/release_081127.shtml|title=ノキア、日本の事業展開の見直し|date=2008-11-27|publisher=ノキア・ジャパン – プレスリリース – ノキアについて|language=Japanese|access-date=2008-12-05}}</ref> જેને કારણે ડિસેમ્બરમાં [[નોકિયા ઈ71(Nokia E71)|નોકિયા ઈ71 (NokiaE71) (E71)]]નું [[એનટીટી ડોકોમો|એનટીટી (NTT) ડોકોકોમો]] અને [[સોફ્ટબેક મોબાઈલ|સોફ્ટબેંક મોબાઈલ]] મારફતે વેચાણ બંધ થયું. નોકિયાએ જાપાનમાં તેનો સંશોધન અને વિકાસ કાર્યક્રમ ચાલૂ રાખ્યો છે. તેમજ ડોકોમોના નેટવર્ક્સનો ઉપયોગ કરવાનું ચાલ્ રાખ્યું અને [[વર્ચ્યુ]] વૈભવશાળી મોબાઈલનું સાહસ [[એમવીએનઓ (MVNO)|એમવીએનઓ(MVNO)]]માં પણ કામ કરવાનું ચાલું રાખ્યું. ==== હસ્તાંતરણ ==== [[ચિત્ર:Nokia 6300 (1).jpg|thumb|225px|નોકિયા 6300, નોકિયાની 6000 સિરિઝનો સભ્ય, નોકિયાની સૌથી મોટો ફોન પરિવાર.]] 22 સપ્ટેમ્બર, 2003મા નોકિયાએ [[નોકિયા ફોનના કદમાં ઘટાડો|સેગા]] કંપનીની સેગા(Sega.com), કંપની ખરીદી લીધી. આ કંપની નોકિયાના [[એન-ગેજ(N-Gage)|એન સિરિઝના]] ફોન વિકસાવવામાં મહત્વનો ફાળો આપી રહી છે.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=918198|title=Nokia completes acquisition of assets of Sega.com Inc.|date=2003-09-22|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-16|archivedate=2008-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080205220723/http://www.nokia.com/A4136002?newsid=918198}}</ref> નવેમ્બર 15, 2005માં, નોકિયા અને ડેટા અને પીઆઈએમ સિંક્રોનાઈઝેશન સોફ્ટવેર બનાવતી [[ઈન્ટેલસિંક|ઈન્ટેલસિંક કોર્પોરેશન]] વચ્ચે ઈન્ટેલસિંકનું હસ્તાંતરણ કરવા અંગે સમજૂતી થઈ.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1021663|title=Nokia to extend leadership in enterprise mobility with acquisition of Intellisync|date=2005-11-16|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22|archivedate=2009-07-10|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20090710004837/http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1021663}}</ref> નોકિયાએ આ હસ્તાંતરણ 10 ફેબ્રુઆરી 2006ના રોજ પૂરું કર્યં.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1034184|title=Nokia completes acquisition of Intellisync|date=2006-02-10|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22|archivedate=2008-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081204080614/http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1034184}}</ref> 19 જૂન, 2006માં નોકિયા અને [[સિમેન્સ એજી]]એ જાહેરાત કરી કે કંપનીઓ તેમનો મોબાઈલ અને ફિક્સ લાઈન ફોન નેટવર્ક ઈક્વિપમેન્ટ બિઝનેસ વિલિન કરશે. અને વિશ્વની સૌથી મોટી નેટવર્ક કંપની [[નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ]] સ્થાપશે.<ref name="NSN">{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1057716|title=Nokia and Siemens to merge their communications service provider businesses|date=2006-06-19|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22|archivedate=2009-07-10|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20090710010535/http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1057716}}</ref> દરેક કંપની ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કંપનીમાં 50 ટકા હિસ્સો ધરાવતી હતી અને કંપનીનું મુખ્યમથક ફિનલેન્ડના [[એસ્પૂ|ઈસ્પૂ]] ખાતે રહેશે.કંપનીએ આગાહી કરી હતી કે કંપનીનું વેચાણ € 16 [[1000000000 (અંક)|અબજ]] થશે જેને કારણે 2010 સુધીમાં 1.5 અબજ યુરોની બચત થશે.આશરે 20,000 જેટલા નોકિયાના કર્મચારીઓ નવી કંપનીમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવશે. 8 ઓગસ્ટ, 2006ના રોજ નોકિયા અને લાઉડઆઈ કોર્પોરેશન દ્વારા સમજૂતી પત્ર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા જે દ્વારા નોકિયા ઓનલાઈન મ્યૂઝીક ડિસ્ટ્રીબ્યુટર લાઉડઆઈ કોર્પોરેશનને 60 મિલિયન અમેરિકન ડોલરમાં ખરીદી લેવાની જાહેરાત કરાઈ.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1067845|title=Nokia to acquire Loudeye and launch a comprehensive mobile music experience|date=2006-08-08|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archivedate=2009-07-10|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20090710002231/http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1067845}}</ref> આ કંપની દ્વારા નોકિયા તેના નવા હેન્ડસેટમાં ઓન લાઈન સર્વિસનો ઉપયોગ કરી શકશે તેવી આશા સાથે આ હસ્તાંતરણ કર્યું છે.[[આઈટ્યુન્સ|આઈટ્યુન્સ(iTunes)]]ને ટાર્ગેટ કરવા માટે 29 ઓગસ્ટ, 2007ના રોજ સેવા લોંચ કરવામાં આવી.નોકિયાએ આ હસ્તાંતરણ 16 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ પૂરૂં કર્યું. <ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1081455|title=Nokia completes Loudeye acquisition|date=2006-10-16|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14}}</ref> જૂલાઈ 2007માં, નોકિયાએ [[ટ્વાન્ગો|ટ્વાન્ગો (Twango)]], કંપનીની બધી જ સંપત્તિ ખરીદી લીધી. આ કંપની પાસે ફોટો શેરિંગ, ઓર્ગેનાઈઝીંગ, વિડિયો અને અન્ય અંગત મીડિયા સાધનોની મહારત હાસંલ હતી.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1141417|title=Nokia acquires Twango to offer a comprehensive media sharing experience|date=2007-07-24|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/Press/Materials/NokiaTwangoFAQ.pdf|title=Nokia Acquires Twango – Frequently Asked Questions (FAQ)|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528004557/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/Press/Materials/NokiaTwangoFAQ.pdf|url-status=dead}}</ref> સપ્ટેમ્બર 2007માં નોકિયાએ જાહેરાત કરી કે કંપની મોબાઈલ એડવર્ટાઈઝિંગ [[ટેકનોલોજી|ટેક્નોલોજી]] અને સર્વિસ પૂરી પાડતી કંપની . [[એનપોકેટ|એનપોકેટ(Enpocket)]]ને ખરીદવા ઈચ્છે છે.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1153772|title=Nokia to acquire Enpocket to create a global mobile advertising leader|date=2007-09-17|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14}}</ref> ઓક્ટોબર 2007માં નોકિયાએ ડિજિટલ મેપિંગ ડેટા પૂરી પાડતી કંપની [[નવટેક|નાવટેક(Navteq)]]ને 8.1 અબજ અમેરિકન ડોલરમાં ખરીદી લીધી.<ref name="Navteq"/><ref>{{cite news|url=http://www.infoworld.com/article/07/10/01/Nokia-buys-mapping-service-for-8.1-billion_1.html|title=Nokia buys mapping service for $8.1 billion|last=Niccolai|first=James|date=2007-10-01|work=IDG News Service|publisher=InfoWorld|access-date=2008-05-14}}</ref> નોકિયાએ હસ્તાંતરણને 10 જૂલાઈ 2008ના રોજ અંતિમ સ્વરૂપ આપ્યું.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1235107|title=Nokia completes its acquisition of NAVTEQ|date=2008-07-10|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22}}</ref> સપ્ટેમ્બર 2008માં નોકિયાએ કેનેડાના મોન્ટ્રેલમાં મુખ્ય મથક તેમજ 220 કર્મચારીઓ ધરાવતી ઓઝેડ કમ્યૂનિકેશન્સ (OZ Communications) ખરીદી લીધી. <ref name="Nokia to acquire leading consumer email and instant messaging provider OZ Communications">{{cite news|url=http://news.taume.com/World-Business/Business-Finance/Nokia-to-acquire-leading-consumer-email-and-instant-messaging-provider-OZ-Communications-6922|title=Nokia to acquire leading consumer email and instant messaging provider OZ Communications|date=September 30, 2008|work=Taume News|access-date=2008-09-30}}</ref> 24 જૂલાઈ, 2009માં નોકિયાએ જાહેરાત કરી કે તેઓ મોબાઈલ સોફ્ટવેર કંપની સેલિટી(cellity)ની ચોક્કસ સંપતિઓ ખરીદી લેશે. આ કંપની જર્મનીના હેમ્બર્ગમાં 14 કર્મચારીઓ ધરાવે છે.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/press/press-releases/showpressrelease?newsid=1330831|title=Nokia to acquire cellity|date=2009-07-24|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-08-04}}</ref> સેલિટી(cellity)નું હસ્તાંતરણ 5 ઓગસ્ટ, 2009ના રોજ પૂરૂં કર્યું.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/press/press-releases/showpressrelease?newsid=1332884|title=Nokia completes acquisition of cellity|date=2009-08-05|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-08-06}}</ref> == કોર્પોરેટ બાબતો == === કોર્પોરેટ માળખું === ==== વિભાગો ==== [[ચિત્ર:All 9xxx.png|thumb|225px|નોકિયા કમ્યુનિકેટરનો વિકાસમોડેલ 9000 , 9110, 9210 અને 9500 જોઈ શકાય છે. ]] જાન્યૂઆરી 2008થી નોકિયા ભાગમાં વહેંચાયેલી છે.: '''ડિવાઈસ''' , '''સેવા''' અને '''બજાર''' .<ref name="Structure">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/structure|title=Structure|date=2008-07-10|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-16|archive-date=2009-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20091008064142/http://www.nokia.com/about-nokia/company/structure|url-status=dead}}</ref> આ મુખ્ય ત્રણ યુનિટને સંચાલન મદદ '''કોર્પોરેટ ડેવલપમેન્ટ ઓફિસર''' પાસેથી મળે છે. હાલમાં [[મેરી ટી. મેકડોવેલ|મેરી. ટી. મેકડોવેલ]]આ હોદ્દા પર આરૂઠ છે. તેમની પર કોર્પોરેટ રણનીતી ઘડવાની અને ભવિષ્યની વિકાસની તકો તપાસવાની છે.<ref name="Structure"/> 1 એપ્રિલ 2007ના દિવસે નોકિયાના નેટવર્ક્સ બિઝનેસ ગ્રૂપને[[સિમેન્સ એજી|સિમેન્સ (Siemens)]]ના કેરિયર સાથે સંકળાયેલા સંચાલન અને ફિક્સ તેમજ મોબાઈલ નેટરવર્કસને [[નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ|નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ/1}માં ભેળવી દેવામાં આવ્યં. આ કંપની નોકિયા અને સિમેન્ટની સંયુકત માલિકી ધરાવતી કંપની છે.]] ===== ડિવાઈસ(સાધનો) ===== ડિવાઈસ ડિવિઝનનું કામ નોકિયાના મોબાઈલ ફોન પોર્ટફોલિયો જાળવવાનું છે. આ વિભાગમાં મોબાઈલમાં સંશોધન તેમજ કેટલાક ખાસ ભાગોની ખરીદી કાય છે. આ વિભાગની આગેવાની કાઈ ઓઈસ્તામોની છે.<ref name="Structure"/> આ વિભાગમાં મોબાઈલના ઉત્પાદનની સાથે સાથે એક પેટા વિભાગ પણ છે.([[નોકિયા એનસિરિઝ|એનસિરિઝ(Nseries)]] ડિવાઈસ) અને એન્ટરપ્રાઈઝ સોલ્યુસન્સ([[નોકિયા ઈસિરિઝ|ઈસિરિઝ(Eseries)]] ડિવાઈસ) તેમજ પહેલા કહેવાતી આરએન્ડી સેવા અત્યારે ટેક્નોલોજી પ્લેટફોર્મનો પણ આ વિભાગમાં સમાવેશ થાય છે. આ વિભાગમાં વિવિધ પ્રકારના મોબાઈલ ફોનનું ઉત્પાદન કરાય છે. જેમાં મોટાભાગે વૈભવશાળી, મોંઘાથી લઈને સસ્તા ફોનનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ ફોન [[જીએસએમ(GSM)]]/[[GSM ના વિકાસ માટે વિસ્તૃત માહિતી દરો|ઈડીજીઈ(EDGE)]], [[3જી|થ્રીજી(3G)]]/[[ડબલ્યુ-સીડીએમએ(W-CDMA) (UMTS)|ડબલ્યુ-સીડીએમએ(W-CDMA)]] અને [[કોડ ડિવિઝન મલ્ટિપલ એક્સેસ|સીડીએમએ(CDMA)]] સેલ્યુલર ટેક્નોલોજી પર આધારિત હોય છે.નોકિયાના [[નોકિયા એનસિરિઝ|એનસિરિઝ]] મલ્ટીમિડિયા કમ્પ્યુટરમાં [[સાંબિયન ઓએસ|સાંબિયન ઓએસ(Symbian OS)]]નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. 2006ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં એમપી3 હોય તેવા 15 કરોડ મોબાઈલ ફોન કંપનીએ વેંચ્યા હતા, જેનો મતલબ એવો થાય કે વિશ્વમાં સૌથી વધુ મોબાઈલ ફોનના વેચાણ કરવાની સાથે સાથે કંપની ડિજિટલ કેમેરા ( નોકિયાના મોટાભાગના મોબાઈલ ટેલિફોનમાં ડિજિટલ કેમેરા હોય છે, એવું માનવામાં આવે છે કે નોકિયાએ તાજેતરમાં જ કેમેરાના ઉત્પાદનમાં કોડાક કંપનીને પાછળ રાખી દીધી છે.) નોકિયા હવે ડિજિટલ ઓડિયો પ્લેયર (એમપી3 પ્લેયર્સ)માં આગળ પડતું સ્થાન ધરાવે છે. તેણે [[એપલ ઇન્ક.|એપલ]]ના [[આઇપોડ|આઈપોડ(iPod)ને પાછળ રાખી દિધું છે.]]2007ના અંત સુધીમાં નોકિયાએ 44 કરોડ મોબાઈલ ફોનનું વેચાણ કર્યું હતું જે વૈશ્વિક મોબાઈલ વેચાણના 40 ટકા જેટલું થવા જાય છે.<ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/money/economy/2008-04-17-173945271_x.htm|title=Nokia's 25 percent profit jump falls short of expectations|date=2008-04-17|agency=Associated Press|publisher=USA Today|access-date=2008-05-14}}</ref> ===== સેવાઓ ===== સેવા વિભાગ પાંચ ભાગોમાં વહેંચાયેલી છે, જેમાં સંગીત, નક્શા, મિડીયા, મેસેજિંગ અને રમતોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Structure"/> આ ડિવિજનમાં મલ્ટિમિડિયાને લગતી સેવાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે. પરંતુ હવે હસ્તાંતરણ બાદ તેમની સેવાઓ વધી ગઈ છે (લાઉડઆઈ(Loudeye, Gate5), [[એનપોકેટ|એનપોકેટ(Enpocket)]], [[ઈન્ટેલસિંક|ઈન્ટેલસિન્ક(Intellisync)]], એવ્ન્યુ અને ઓઝેડ કમ્યૂનિકેશન્સ (Avvenu and OZ Communications), આ વિભાગની આગેવાની [[નિકાલસ સવાન્ડેર,|નિકાલસ સવાન્ડેર]] કરી રહ્યા છે. ટેકનોલોજીમાં આગળ રહેવા માટે કંપની ટેલિકમ્યૂનિકેશન સિવાયની કંપનીઓ સાથે પણ કામ કરી રહી છે જેથી નવી [[ઓનલાઈન સર્વિસ પ્રોવાઈડર|ઓનલાઈન સર્વિસ]] આપી શકાય જેમ કે [[ઓપ્ટિક|ઓપ્ટિક્સ]], મ્યુઝીક સિંક્રોનાઈઝેશન અને [[સ્ટ્રીમિંગ મીડિયા|સ્ટ્રીમિંગ મિડિયા]]નો સમાવેશ થાય છે. ===== બજાર ===== માર્કેટ ડિવિઝનએ નોકિયાનું પહેલાનું કસ્ટમર અને માર્કેટ ઓપરેશન ડિવિઝન છે. આ વિભાગ નોકિયા [[પૂરવઠા લાઈન]]ને જાળવી રાખવાની તેમજ વેચાણ સાંકળ, બ્રાન્ડ અને માર્કેટિંગ ફંક્શન જોવાનું છે. આ વિભાગની આગેવાની આન્સી વાન્જોકી કરી રહ્યા છે.<ref name="Structure"/> ==== પેટાકંપનીઓ ==== નોકિયા ઘણી પેટાકંપનીઓ ધરાવે છે જેમાંથી 2009 સુધીમાં બે મહત્વની છે તેમાં [[નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ|નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ(Nokia Siemens Networks)]] અને [[નવટેક|નવટેક(Navteq)]] છે.<ref name="Structure"/> અન્ય નોંધપાત્ર પેટાકંપનીઓમાં બ્રિટન સ્થિત વૈભવી મોબાઈલ ફોન ઉત્પાદક કંપની [[વર્ચ્યુ|વર્ચ્યુ(Vertu)]], નોર્વે સ્થિત સોફ્ટવેર કંપની [[ક્યુટી સોફ્ટવેર|ક્યુટી સોફ્ટવેર(Qt Software)]], અને ઓઝેડ કમ્યૂનિકેશન્સ(OZ Communications)નો સમાવેશ થાય છે. 2009 સુધી નોકિયા સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ અને લાયસેન્સિંગ કંપની [[સાંબિયન લિમિટેડ.|સાંબિયન લિમિટેડ(Symbian Limited)]]માં એક મોટો હિસ્સો ધરાવતું હતું. આ કંપની [[સાંબિયન ઓએસ|સાંબિયન ઓએસ(Symbian OS)]]ની ઉત્પાદક કંપની છે. જેનો ઉપયોગ નોકિયા અને અન્ય ઉત્પાદકો કરે છે.2009માં નોકિયાએ સાંબિયન લિમિટેડને ખરીદી લીધી તેમજ તેની સાથે અન્ય કંપનીઓને ભેળવીને [[સાંબિયન ફાઉન્ડેશન]]ની રચના કરી. આ કંપનીનો ઉદ્દેશ [[સાંબિયન|સાંબિયન પ્લેટફોર્મ]]નો રોયલ્ટી ફ્રી અને [[મુક્ત સ્ત્રોત|ઓપન સોર્સ]] તરીકે વેચાણ કરવાનો હતો. ===== નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ ===== નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ ( પહેલા નોકિયા નેટવર્ક્સ) વાયરલેસ અને વાયર ધરાવતા નેટવર્ક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, કમ્યૂનિકેશન અને નેટવર્ક સર્વિસ પ્લેટફોર્મનું ઉત્પાદન કરે છે. આ ઉપરાંત ઓપરેટરો અને સર્વિસ પ્રોવાઈડર્સને સેવાઓ પણ પૂરી પાડે છે.<ref name="Structure"/> નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક [[જીએસએમ(GSM)]], [[GSM ના વિકાસ માટે વિસ્તૃત માહિતી દરો|ઈડીજીઈ(EDGE)]], [[3જી|થ્રીજી(3G)]]/ [[ડબલ્યુ-સીડીએમએ(W-CDMA) (UMTS)|ડબલ્યુ-સીડીએમએ(W-CDMA)]] અને [[વાઈમેક્સ|વાઈમેક્સ(WiMAX)]] રેડિયો એક્સેસ નેટવર્ક, કોર નેટવર્ક પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરે છે. 19 જૂન, 2006માં નોકિયા અને [[સિમેન્સ એજી]]એ જાહેરાત કરી કે બંને કંપની તેમનો મોબાઈલ અને ફિક્સ લાઈન ફોન નેટવર્ક ઈક્વિપમેન્ટ બિઝનેસને ભેળવી દેશે અને વિશ્વની સૌથી મોટી નેટવર્ક કંપની [[નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ]] બનાવશે..<ref name="NSN"/> નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્કની બ્રાન્ડ આઈડેન્ટીટી ફેબ્રુઆરી 2007માં બાર્સેલોનામાં યોજાયેલી થ્રીજીએસએમ (3GSM) વર્લ્ડ કોન્ફોરન્સમાં જાહેર કરવામાં આવી.<ref>{{cite web|url=http://www.underconsideration.com/brandnew/archives/the_wave_of_the_future.php|title=The Wave of the Future|date=2007-03-25|work=Brand New: Opinions on Corporate and Brand Identity Work|publisher=UnderConsideration LLC|access-date=2008-05-14}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.identityworks.com/reviews/2007/Nokia_Siemens.htm|title=Reviews – 2007 – Nokia Siemens Networks|year=2007|work=Identityworks|access-date=2008-05-14|archive-date=2014-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209215916/http://identityworks.com/reviews/2007/Nokia_Siemens.htm|url-status=dead}}</ref> માર્ચ 209 સુધીમાં, નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ 150થી વધુ દેશોના 600 જેટલા ઓપરેટરને સેવા પૂરી પાડે છે. આ કંપનીઓના નેટવર્કનો ઉપયોગ લઈને 1.5 અબજ લોકો જોડાયેલા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokiasiemensnetworks.com/NR/rdonlyres/B905B5DD-63F3-4D39-8CF3-B78AC915462E/0/_Factsheet_March_09_final.pdf|title=Facts about Nokia Siemens Networks|month=March|year=2009|format=PDF|publisher=Nokia Siemens Networks|access-date=2009-04-07|archive-date=2016-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308135700/http://nokiasiemensnetworks.com/nr/rdonlyres/b905b5dd-63f3-4d39-8cf3-b78ac915462e/0/_factsheet_march_09_final.pdf|url-status=dead}}</ref> ===== નવટેક ===== નવટેકએ [[શિકાગો, ઈલિનોઈસ]]- સ્થિત નેવિગેશન સિસ્ટમ, મોબાઈલ નેવિગેશન ડિવાઈસ, ઈન્ટરનેટ આધારિત મેપિંગ એપ્લિકેશન અને સરકાર અને બિઝનેસ સોલ્યુસન્સ માટે ડિજિટલ મેપ ડેટા પૂરી પાડતી કંપની છે.<ref name="Structure"/> નવટેકને નોકિયાએ 1 ઓક્ટોબર 2007ના રોજ સંપાદિત કરી હતી..<ref name="Navteq"/> નવટેકના નક્શા ઓનલાઈન સેવા [[નોકિયા મેપ્સ|નોકિયા મેપ્સ(Nokia Maps)]]માં હોય છે. જે દ્વારા વપરાશકર્તાઓ નકશા ડાઉનલોડ કરી શકે છે અને અવાજ આધારિત નેવિગેશન સિસ્ટમનો લાભ ઉઠાવી શકે છે.<ref name="Structure"/> નોકિયા મેપ્સએ [[ઓવીઆઈ(Ovi) (નોકિયા)|ઓવીઆઈ (Ovi)]] બ્રાન્ડ નોકિયાની ઈન્ટરનેટ આધારિત ઓનલાઈન સર્વિસનો એક ભાગ છે. ==== કોર્પોરેટ સંચાલન ==== નોકિયાનો અંકુશ અને સંચાલન વાર્ષિક સામાન્ય સભામાં શેરધારકો વચ્ચે વહેંચવામાં આવે છે. ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડ (ડાબે),<ref name="Group Executive Board">{{cite web|url=http://www.nokia.com/A4126335|title=Group Executive Board|month=April|year=2007|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513164514/http://www.nokia.com/A4126335|url-status=dead}}</ref>બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સના હાથ નીચે કાર્ય કરે છે.(જમણે).<ref name="Board of Directors">{{cite web|url=http://www.nokia.com/A4126350|title=Board of Directors|month=April|year=2007|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517101857/http://www.nokia.com/A4126350|url-status=dead}}</ref> ચેરમેન અને એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના અન્ય સભ્યોની નિમણૂક બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર દ્વારા કરવામાં આવે છે. માત્ર ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના ચેરમેન જ બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર અને ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડ એમ બંનેમાં સ્થાન મેળવી શકે છે.. બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સમાં ઑડિટ કમીટી.,<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Board_charters/audit_charter.pdf|title=Audit Committee Charter at Nokia|year=2007|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2012-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119090350/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Board_charters/audit_charter.pdf|url-status=dead}}</ref> પર્સનલ કમીટી<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Board_charters/personnel_charter_2007.pdf|title=Personnel Committee Charter at Nokia|year=2007|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2012-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119064038/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Board_charters/personnel_charter_2007.pdf|url-status=dead}}</ref> અને કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ અને નોમિનેશન કમીટી હોય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Board_charters/CG_Charter_2008_Final_20080123.pdf|title=Corporate Governance and Nomination Committee Charter at Nokia|year=2008|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2012-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119031651/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Board_charters/CG_Charter_2008_Final_20080123.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/link?cid=EDITORIAL_4207|title=Committees of the Board|month=May|year=2007|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14}}</ref> ફિનિશ કંપની એક્ટ <ref>{{cite web|url=http://www.lmr.fi/publications/companies_act_290906.pdf|title=New Finnish Companies Act designed to increase Finland’s competitiveness|last=Virkkunen|first=Johannes|date=2006-09-29|format=PDF|work=LMR Attorneys Ltd. (Luostarinen Mettälä Räikkönen)|access-date=2008-05-14|archive-date=2012-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303103144/http://www.lmr.fi/publications/companies_act_290906.pdf|url-status=dead}}</ref> નોકિયા આર્ટીકલ ઓફ એસોસિયેશન<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Company/Corporate_Governance/Articles_of_Association/Nokia_Articles_of_Association_10052007.pdf|title=Articles of Association|date=2007-05-10|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528004541/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Company/Corporate_Governance/Articles_of_Association/Nokia_Articles_of_Association_10052007.pdf|url-status=dead}}</ref> અને કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ ગાઈડલાઈન <ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Board_charters/corporate_governance_guideline_sep06.pdf|title=Corporate Governance Guidelines at Nokia|year=2006|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2012-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203131255/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Board_charters/corporate_governance_guideline_sep06.pdf|url-status=dead}}</ref> અને બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલા ધારાધોરણો મુજબ કંપનીની કામગીરી થાય છે. {| style="border-spacing:12px" | style="width:50%;border:none;vertical-align:top" align="center" | {| class="wikitable" width="100%" style="margin:0px 0px" !ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડ<ref name="Group Executive Board"/> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} [[ઓલિ-પેક્કા-કાલાસુવો|ઓલી-પેક્કા કાલાસ્વુ]] (ચેરમેન), b. 1953<br /><small>નોકિયા કોર્પોરેશનના 1 જુન 2006થી પ્રેસિડેન્ટ, સીઈઓ અને ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના ચેરમેન. </small><br /><small>3 મે, 2007 સુધીના નોકિયા બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સના સભ્યો,</small><br /><small>નોકિયા સાથે 1980–1981, 1982માં ફરી જોડાયા, 1990થી ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડ સભ્યો</small><br /> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} [[એસ્કો હો]], b. 1954<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, કોર્પોરેટર રિલેશ એન્ડ રિસ્પોન્સિબિલીટી</small><br /><small>1 નવેમ્બર 2008માં જોડાયા, 2009થી ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} રોબર્ટ એન્ડરસન, બી. 1960<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, ડિવાઈસ ફાયનાન્સ, સ્ટ્રેટેજી અને સોર્સિંગ. </small><br /><small>1985માં નોકિયામાં જોડાયા, ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના 2005થી સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|UK|size=19px}}/{{flagicon|Australia|size=19px}} [[સિમોન બેરેસફોર્ડ-વાયલી|સિમોન બેરેફોર્ડ-વાયલી]], બી. 1958<br /><small>ચીફ એક્ઝિક્યુટીવ ઓફિસર, [[નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ]]</small><br /><small>1998માં નોકિયામાં જોડાયા, 2005થી ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} ટીમો ઈહામુટિલા, બી. 11966<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, વેચાણ</small><br /><small>નોકિસા સાથે 1993–1996થી, 1999માં ફરી જોડાયા, 2007થી ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડ સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|USA|size=19px}} [[મેરી ટી. મેકડોવેલ]], b. 11964<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, ચીફ ડેવલપમેન્ટ ઓફિસર</small><br /><small>2004માં નોકિયામાં જોડાયા, 2004થી ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ટના સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|Norway|size=19px}} હેલસ્ટેઈન મોર્ક, બી. 1953<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, હ્યુમન રિસોર્સ</small><br /><small>1999માં નોકિયામાં જોડાયા, 2004થી ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} ડૉ. ટેરો ઓજાનપેરા, બી. 1966<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, સેવા</small><br /><small>1990માં નોકિયામાં જોડાયા. 2005થી ગ્રૂપ એક્ઝીક્યુટીવ બોર્ડના સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} [[નિકાલસ સવાન્ડેર]], બી. 1962<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, સર્વિસ</small><br /><small>1997માં નોકિયામાં જોડાયા, 2006થી ગ્રુપ એક્ઝીક્યુટીવ બોર્ડના સભ્ય</small> |- | align="left"| [[Richard A. Simonson]][[રીચાર્ડ એ. સિમોન્સન|રીચાર્ડ એ. સિમ્પશન]]1958<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, ચીફ ફાયનાન્સિયલ ઓફિસર</small><br /><small>2001માં નોકિયામાં જોડાયા, ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના 2004થી સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} આન્સી વાનજોકી, બી. 11956<br /><small>એક્ઝીક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, માર્કેટ</small><br /><small>1991માં નોકિયામાં જોડાયા, ગ્રુપ એક્ઝીક્યુટીવ બોર્ડના 1998થી સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} ડૉ.કાઈ ઓઈસ્ટામો, બી. 1964<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, ડિવાઈસ</small><br /><small>1991માં નોકિયામાં જોડાયા, ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના 2005થી સભ્ય</small> |} | style="width:50%;border:none;vertical-align:top" align="center" | {| class="wikitable" width="100%" style="margin:0px 0px" !બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ {0/1}<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1178860|title=Change in the Nokia Board of Directors|date=2007-12-28|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14}}</ref> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} [[જોર્મા ઓલીલા|જોર્મા ઓઈલા]] (ચેરમેન), બી. 1950<br /><small>1995થી બોર્ડના સભ્ય, ડિરેક્ટર બોર્ડના 1999થી ચેરમેન</small><br /><small>ચેરમેન, બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ [[રોયલ ડચ શેલ]] પીએલસી</small> |- | align="left"|{{flagicon|USA|size=19px}} [[માર્જોરી સ્કારડિનો|ડામે માર્જોરી સ્કારડિનો]] (વાઈસ ચેરમેન), બી. 11947<br /><small>બોર્ડ સભ્ય 2001થી</small><br /><small>કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ એન્ડ નોમિનેશન કમિટીના ચેરમેન, પર્સનલ કમિટીના સભ્ય</small><br /><small>ચીફ એક્ઝિક્યુટીવ ઓફિસર અને બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સના સભ્ય [[પીયર્સન પીએલસી]]</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} જ્યોર્જ એહનુર્થ, બી. 11940<br /><small>2000થી બોર્ડના સભ્ય</small><br /><small>ઑડિટ કમિટીના સભ્ય, કોર્પોરેટ અને નોમિનેશન કમિટના સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|India|size=19px}} [[લલિતા ડી. ગૂપ્તે|લલિતા ડી. ગુપ્તે]], બી. 1948<br /><small>2007થી બોર્ડ સભ્ય</small><br /><small>ઑડિટ કમિટીના સભ્ય</small><br /><small>નોન-એક્ઝિક્યુટીવ ચેરમન[[આઈસીઆઈસીઆઈ બેન્ક(ICICI Bank)|આઈસીઆઈસીઆઈ વેન્ચર ફંડ્સ મેનેજમેન્ટ કું.લી.{1/0}]]1</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} [[બેંગ્ટ આર. હોલ્મસ્ટ્રોમ|ડૉ. બેન્ગ્ટ હોલ્મસ્ટ્રોમ{2/1}]], b. 1949<br /><small>1999થી બોર્ડના સભ્ય</small><br /><small>[[પૌલ સેમ્યુલસન|પૌલ એ. સેમ્યુલસન]] ઈકોનોમિક્સના પ્રોફેસર [[મેસેચ્યુએટ્સ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી|મેસેચ્યુએટ્સ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]],1</small><br /><small>સંયુક્ત નિમણૂક [[એમઆઈટી સ્લોગન સ્કૂલ ઓફ મેનેજમેન્ટ]]1</small> |- | align="left"|{{flagicon|Germany|size=19px}} [[ડૉ. હેન્નીંગ કેગરમન]], b. 11947<br /><small>2007થી બોર્ડ સભ્ય</small><br /><small>સીઈઓ અને એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડ [[એસએપી એજી(SAP AG)|એસએપી એજી]]ના ચેરમેન</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} [[ઓલિ-પેક્કા-કાલાસુવો|ઓલિ-પેક્કા કાલાસુવો]], બી. 1953<br /><small>2007થી બોર્ડ સભ્ય</small><br /><small>નોકિયા કોર્પોરેશનના સીઈઓ અને પ્રેસિડેન્ટ</small> |- | align="left"|{{flagicon|Sweden|size=19px}} પેર કેરિસન1955<br /><small>2002થી બોર્ડ સભ્ય અને સ્વતંત્ર કોર્પોરેટ એડવાઈઝર</small><br /><small>પર્સનલ કમિટીના ચેરમેન, કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ એન્ નોમિનેશન કમિટીના સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} [[રીસ્ટો સિલાસ્મા]], બી. 1966<br /><small>2008થી બોર્ડ મેમ્બર</small><br /><small>ઑડિટ કમિટીના સભ્ય</small><br /><small>[[એફ-સિક્યોર]]ના સ્થાપક અને ચેરમેન</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} કેઈજો સુલિયા, બી. 1945<br /><small>2006થી બોર્ડ સભ્ય</small><br /><small>ઑડિટ કમિટીના સભ્ય</small> |} |} {{clear}} ===== ભૂતપૂર્વ કોર્પોરેટ ઓફિસર્સ ===== {| style="margin:0.75em auto 0.75em auto" cellspacing="2" cellpadding="0" border="0" |- ! colspan="2" align="center"| '''ચીફ એક્ઝિક્યુટીવ ઓફિસર્સ''' | ! colspan="4" align="center"| '''બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સના ચેરમેન''' <ref>{{cite web|url=http://www.kolumbus.fi/taglarsson/dokumentit/yritys.htm|title=Suomalaisten yritysten ylin johto|language=Finnish|access-date=2009-03-20|archive-date=2016-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161127085116/http://www.kolumbus.fi/taglarsson/dokumentit/yritys.htm|url-status=dead}}</ref> |- | [[બીજોર્ન વેસ્ટરલુંડ]] | 1967–1977 | {{pad|3em}} | [[લાઉરી જે. કિવેકાસ]] | 1967–1977{{pad|1.25em}} | [[સીમો વિરેલેહતો|સીમો વિરીલેહતો]] | 1988–1990 |- | [[કારી કાઈરામો]] | 1977–1988 | | [[બીજોર્ન વેસ્ટરલુંડ]]{{pad|0.25em}} | 1977–1979 | [[મીકા ટીવોલા]] | 1990–1992 |- | [[સીમો વિરેલેહતો]] | 1988–1992 | | [[મીકા ટીવોલા]] | 1979–1986 | [[કાશ્મીરી અર્નમુથ]]{{pad|0.25em}} | 1992–1999 |- | [[જોર્મા ઓલીલા]] | 1992–2006 | | [[કારી કાઈરામો]] | 1986–1988 | જોર્મા ઓલીલા | 1999) |- | [[ઓલિ-પેક્કા-કાલાસુવો]]{{pad|0.25em}} | 2006). | | | | | |} === શબ્દ (લોગોસ) === <center> <gallery> File:Finnish Rubber Works (Nokia) logo 1965.svg|ફિનિશ રબર વર્ક્સનો બ્રાન્ડ લોગો, હેલસિંકિમાં 1898માં સ્થાપના.[323]1965–1966 સુધી લોગો. File:Nokia arrows logo.svg|નોકિયા કોર્પોરેશન "તીર" લોગો, "કનેક્ટિંગ પીપલ" લોગો પહેલા વપરાશ File:Nokia Connecting People.svg|ઓવે સ્ટ્રાન્ડબર્ગ દ્વારા બનાવવામાં આવેલું "કનેક્ટિંગ પીપલ" સ્લોગનને નોકિયાએ અપનાવ્યું.[325] આ પહેલાના સંસ્કરણ ટાઈમ્સ રોમન એસસી (સ્મોલ કેપ્સ) ફોન.[327] File:Nokia - 2005 logo.svg|નોકિયાનો ચાલૂ લોગો ફરીથી ડિઝાઈન "કનેક્ટિંગ પીપલ" સ્લોગન આ સ્લોગન નોકિયા સંપતિમાં વપરાશ 'નોકિયા' ફોન્ટ File:Nokia Siemens Networks logo.svg|નોકિયા સિમેન્ટ નેટવર્ક્સ લોગો2007માં સ્થાપના. File:NAVTEQ logo.svg|નવટેક લોગો1985માં સ્થાપના,2007માં નોકિયા દ્વારા હસ્તાંતરણ. </gallery></center> === સ્ટોક(શેર) === [[પબ્લિક લિમિટેડ કંપની|પબ્લિક લિમિટેડની જવાબદારીવાળી કંપની]] નોકિયાજે એક જ નામ ધરાવતી [[હેલસિંકિં સ્ટોક એક્સચેન્જ]]માં લીસ્ટેડ થયેલી સૌથી જૂની કંપની છે. ( 1915થી).<ref name="Towards Telecommunications"/> નોકિયાના શેર [[ફ્રેન્કફર્ટ સ્ટોક એક્સચેન્જ]] (1988થી) અને [[ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સચેન્જ]] (1994થી).<ref name="FAQ"/>નોંધાયેલા છે.<ref name="Towards Telecommunications"/> === કોર્પોરેટ સંસ્કૃતિ === [[ચિત્ર:Nokian pääkonttori Keilaniemessä.jpg|thumb|275px|ધ નોકિયા હાઉસ, નોકિયાની કેઈલાનિએમિસ એસ્પૂ ખાતે આવેલું નોકિયાનું મુખ્ય મથક]] નોકિયાનો સત્તાવાર [[સંગઠનનું માળખું.|કોર્પોરેટ કલ્ચર]] ઢંઢેરો, ''ધ નોકિયા વે'' માં ઝડપી અને જરૂરિયાત પ્રમાણે નિર્ણય લેવા પર ભાર મુકવામાં આવ્યો છે. તેમજ [[ઑન્ટ્રપ્રનરિઅલ નેટવર્ક|જોડાયેલા સંગઠન]]માં નિર્ણય શક્તિને ખૂબ મહત્વની ગણાવાઈ છે. જો કે કોર્પોરેશનનું કદ કેટલીક [[અમલદારશાહી]]ને પ્રોત્સાહન આપે છે.<ref name="Nokia Way">{{cite web|url=http://www.nokia.com/A4126303|title=Nokia Way and values|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2009-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090216164804/http://www.nokia.com/A4126303|url-status=dead}}</ref> નોકિયામાં સત્તાવાર બિઝનેસ ભાષા [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]છે. બધા જ દસ્તાવેજો અંગ્રેજીમાં લખાયેલા હોય છે. અને ઓફિસરની અંદર બોલવામાં તેમજ ઈમેઈલ કરવામાં અંગ્રેજીનો જ ઉપયોગ થાય છે. મે 2007 સુધી ''નોકિયા વેલ્યુઝ'' માં [[ગ્રાહકનો સંતોષ]], [[આદર|સન્માન]], [[લક્ષ્યાંક (સંચાલન)|સિદ્ધી]], અને રિન્યુવલનો સમાવેશ થાય છે.મે 2007માં, નોકિયા એક વૈશ્વિક ચર્ચા યોજીને નોકિયાના મુલ્યો નક્કી કર્યા છે. કર્મચારીઓના સુચનો મુજબ, નવા મુલ્યો આ મુજબ છે. : જાત સાથે સંકળાયેલા રહો, જોડે સિદ્ધી મેળવો, નવા કાર્યો માટેનું પેશન અને માનવીય સંવેદના રાખો.<ref name="Nokia Way"/> == ઓનલાઈન સર્વિસ == ==== મોબી અને મોબાઈલ વેબ ==== નોકિયાએ [[મોબાઈલ વેબ]] માટે [[ટોચ લેવલ ડોમેઈન|ઉચ્ચ સ્તરનું ડોમેઈન]] (TLD) નામનો પ્રસ્તાવ મુક્યો, જેને કારણે [[ડોટ મોબી (.mobi)|.mobi(ડોટ.મોબી)]] ડોમેઈન એક્સ્ટેન્સન સપ્ટેમ્બર 2006થી મળ્યું.<ref>{{cite web|url=http://mtld.mobi/company/about/investors|title=dotMobi Investors|publisher=dotMobi|access-date=2008-05-14|archive-date=2007-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070820165736/http://mtld.mobi/company/about/investors|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://research.nokia.com/files/Haumont-dotMobi.pdf|title=dotMobi, a Key Enabler for the Mobile Internet|last=Haumont|first=Serge|coauthors=Siren, Ritva|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|work=Nokia Research Center|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528004536/http://research.nokia.com/files/Haumont-dotMobi.pdf|url-status=dead}}</ref> આ બાદ, નોકિયા સૌથી મોટી મોબાઈલ પોર્ટલ, [http://nokia.mobi નોકિયા.મોબી(Nokia.mobi)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181125120421/http://nokia.mobi/ |date=2018-11-25 }}, લોંચ કરી છે જેની પર દર મહિને 10 કરોડ મુલાકાતીઓ નોંધાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.adservice.nokia.com/faq.jsp#12|title=Nokia Ad Business|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20080514075056/http://www.adservice.nokia.com/faq.jsp#12|url-status=dead}}</ref> આ બાદ વધતા મોબાઈલ એડવર્ટાઈઝમેન્ટ માર્કેટને કારણે [http://www.adservice.nokia.com/ એડ સર્વિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911211630/http://www.adservice.nokia.com/ |date=2008-09-11 }}ને પણ લોંચ કરવામાં આવી.<ref>{{cite news|url=http://news.com.com/2100-1039_3-6164800.html|title=Nokia introduces mobile ad services|last=Reardon|first=Marguerite|date=2007-03-06|work=CNET News.com|access-date=2008-05-14|archive-url=https://archive.today/20120719003208/http://news.cnet.com/2100-1039_3-6164800.html|archive-date=2012-07-19|url-status=live}}</ref> ==== Ovi(ઓવીઆઈ) ==== [[ચિત્ર:Nokia-Ovi-logo.png|thumb|175px|નોકિયા ઓવીઆઈ લોગો]] [[ઓવીઆઈ(Ovi) (નોકિયા)|ઓવીઆઈ(Ovi)]],ની જાહેરાત 29 ઑગ્સટ, 2007ના રોજ કરવામાં આવી. આ નોકિયાનો ઈન્ટરનેટ સેવાનો "મહત્વપૂર્ણ કન્સેપ્ટ" છે.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1149749|title=Meet Ovi, the door to Nokia's Internet services|date=2007-08-29|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-04-07}}</ref> Ovi.comમાં " અંગત ડેસબોર્ડ" આપવામાં આવે છે જેથી વપરાશકર્તા તે દ્વારા મિત્રો સાથે ફોટોગ્રાફ શેર કરી શકાય છે તો મ્યૂઝીક, નકશા અને રમતો સીધા જ તેમના મોબાઈલમાં ડાઉનલોડ કરી શકાય છે. આ ઉપરાંત ત્રીજા પક્ષની સેવાઓ જેવી કે યાહૂ(Yahoo)ની [[ફ્લિકર|ફ્લિકર(Flickr)]] સાઈટ જોઈ શકાય છે.ઈન્ટરનેટમાં જેમ જેમ નોકિયા ઉંડું ઉતરતું જાય છે તેમ તેમ તેની સ્પર્ધા [[માઇક્રોસોફ્ટ|માઈક્રોસોફ્ટ(Microsoft)]], [[ગૂગલ|ગૂગલ(Google)]] અને [[એપલ ઇન્ક.|એપલ(Apple)]]સાથે થશે.<ref name="nytimes">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/idg/IDG_002570DE00740E18002573A70046F2EF.html?ref=technology|title=Nokia Lays Plan for More Internet Services|last=Niccolai|first=James|date=2007-12-04|work=IDG News Service|publisher=New York Times|access-date=2008-05-14}}</ref> ઓવીઆઈમાં જે સેવા ઓફર કરવામાં આવે છે તેમાં ઓવીઆઈ સ્ટોર(નોકિયાનો એપ્લિકેશન સ્ટોર), નોકિયા મ્યૂઝીક સ્ટોર, [[નોકિયા મેપ્સ|નોકિયા મેપ્સ(Nokia Maps)]], ઓવીઆઈ મેઈલ(Ovi Mail), [[એન-ગેજ (N-Gage) 2.0|એન-ગેજ(N-Gage)]] [[એસ60(s60) પ્લેટફોર્મ|એસ60(S60)]] અને [[સ્માર્ટફોન]] માટે ગેમનું પ્લેટફોર્મ, ઓવીઆઈ શેર, ઓવીઆઈ ફાઈલ્સ, સંપર્ક અને કેલેન્ડરનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/Press/Materials/White_Papers/pdf_files/backgrounders2008/Backgrounder_Ovi_by_Nokia.pdf|title=Ovi by Nokia|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-04-07|archive-date=2011-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606133116/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/Press/Materials/White_Papers/pdf_files/backgrounders2008/Backgrounder_Ovi_by_Nokia.pdf|url-status=dead}}</ref> ઓવીઆઈ સ્ટોર, ઓવીઆઈ ઍપ્લિકેશનની શરૂઆત મે 2009માં કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/press/press-releases/showpressrelease?newsid=1317441|title=Ovi Store opens for business|date=2009-05-26|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-06-12}}</ref> ઓવીઆઈ સ્ટોર શરૂ કરવાની પહેલા નોકિયાએ તેના સોફ્ટવેર ડાઉનલોડનું એકીકરણ કર્યું.! સ્ટોર, [[મોશ|મોશ(MOSH)]] અને [[વાઈડસેટ્સ|વાઈડસેટ્સ(WidSets)]]ને તેમાં સામેલ કરી દિધું.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/technologyNews/idUSTRE52H6AI20090318?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0|title=Nokia to shutter its "Mosh" success story|last=Virki|first=Tarmo|date=2009-03-18|work=Reuters|access-date=2009-07-14}}</ref> ==== માય નોકિયા ==== નોકિયા તેના ગ્રાહકો માટે એક પર્સનલાઈઝ સેવા ઓફર કરે છે જેને માય નોકિયા કહે છે (my.nokia.com ખાતે જૂઓ).<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/A4515032|title=Nokia – My Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-14|archive-date=2009-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707100010/http://www.nokia.com/A4515032|url-status=dead}}</ref> માય નોકિયાના નોંધાયેલા વપરાશકર્તાઓ નીચેની સેવાઓ મફત મેળવી શકે છે. * વેબ દ્વાર ટીપ્સ અને ટ્રીક્સ, ઈમેઈલઅને મોબાઈલ ટેક્સ્ટ મેસેજ. * માય નોકિયા બેકઅપ: મોબાઈલ સંપર્ક, કેલેન્ડર અને અન્ય ફાઈલો માટેની ઓનલાઈન બેકઅપ સર્વિસ. આ સર્વિસ માટે [[સામાન્ય પૉકેટ રેડિયો સેવા|જીપીઆરએસ(GPRS)]] કનેક્શન જરૂરી છે. * કેટલીય [[રિંગટોન]], [[મોબાઈલ વોલપેપર|વોલપેપર્સ]], [[સ્ક્રીનપેપર|સ્ક્રીનસેવર્સ]], રમતો અને અન્ય કેટલીય વસ્તુઓ મફત ડાઉનલોડ કરી શકાય છે. ==== કમ્સ વિધ મ્યૂઝીક ==== 4 ડિસેમ્બર 2007ના રોજ નોકિયાએ "નોકિયા કમ્સ વિથ ધ મ્યૂઝીક"નો પ્રારંભ કર્યો, આ કાર્યક્રમમાં સાથી તરીકે [[યુનિવર્સલ મ્યૂઝીક ગ્રૂપ|યુનિવર્સલ મ્યૂઝીક ગ્રૂપ ઈન્ટરનેશનલ]],[[સોની બીએમજી]], વોર્નર મ્યૂઝીક ગ્રૂપ, અને ઈએમઆઈ તેમજ અન્ય કેટલાક સ્વતંત્ર લેબલ તેમજ મ્યૂઝીક ભેગા કરતા લોકોને લેવામાં આવ્યા. આ દ્વારા નોકિયા કમ્સ વિથ ધ મ્યૂઝીક એડિશનના મોબાઈલ ફોન ખરીદનાર ગ્રાહક 12,18, કે 24 મહિના સુધી અનલિમિટેડ મ્યૂઝીક ડાઉનલોડ કરી શકતા હતા.મફત ડાઉનલોડનો સમય પૂર્ણ થઈ જાય ત્યાર બાદ આ ટ્રેકને લવાજમ ભર્યા વગર રાખી શકાતો હતો.પીસી અને મોબાઈલ પરથી આ ડાઉનલોડ તઈ શકતું હતું.<ref name="Nokia World 2007"/> ==== નોકિયા મેસેજિંગ ==== 13 ઑગસ્ટ, 2008ના રોજ, નોકિયાએ "નોકિયા ઈમેઈલ સર્વિસ"નું બીટા સંસ્કરણ લોંચ કર્યું જેણે [[ઈમેઈલ]] સેવાને એક નવો ઘક્કો આપ્યો, આ બાદ તે નોકિયા મેસેજિંગનો એક ભાગ બની ગયું છે.<ref>{{cite web|url=http://betalabs.nokia.com/blog/2008/12/17/nokia-email-service-graduates-as-part-of-nokia-messaging/|title=Nokia Email service graduates as part of Nokia Messaging|last=Fields|first=Davis|date=2008-12-17|publisher=Nokia Corporation|work=Nokia Beta Labs|access-date=2009-03-16|archive-date=2009-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20090228181844/http://betalabs.nokia.com/blog/2008/12/17/nokia-email-service-graduates-as-part-of-nokia-messaging/|url-status=dead}}</ref> નોકિયાના મેસેજિંગ ઓપરેટર્સ કેન્દ્રીય પદ્ધતિથી કામ કરે છે. તેઓ નોકિયા મેસેજિંગ ગ્રાહક અને વપરાશકર્તાના ઈમેઈલ સર્વર વચ્ચે પ્રોક્સીનું કામ કરે છે. આ સેવા દ્વારા ફોન અને ઈમેઈલ સર્વર વચ્ચે સીધો સંપર્ક ન હોવાથી નોકિયા સર્વર સાથે જોડાયેલા ઈમેઈલ કનેક્શનની જરૂર રહે છે.<ref>{{cite web|url=http://email.nokia.com/account/faq.action?change_locale=en|title=Nokia Messaging: FAQ|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-06-12}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == વિવાદ == === એનએસએન(NSN')ની ઈરાનમાં હસ્તક્ષેપ કરવાની ક્ષમતા === [[ચિત્ર:Nokia Connecting people.jpg|thumb|275px|નોકિયાએ ઈરાનમાં આપેલી ઈન્ટરસેપ્ટ ટેકનોલોજી અંગે કાર્ટૂન, ઈરાનમાં આઈઆરઆઈ દરમિયાન ઈન્ટરરસેપ્ટનો ઉપયોગ કરીને કરાયેલી ધરપકડો]] 2008માં, નોકિયા અને [[સિમેન્સ|સિમેન્સ એજી]] વચ્ચેના સંયુક્ત સાહસ એવા [[નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ]]એ [[ઈરાન]] સરકારની ટેલિકોમ કંપનીની એવી ટેકનોલોજી આપી જે દ્વારા કંપની ઈરાનના નાગરિકોના ઈન્ટરનેટ વપરાશ પર નજર રાખી શકતી હતી.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/8112550.stm|title=Hi-tech helps Iranian monitoring|last=Cellan-Jones|first=Rory|date=2009-06-22|work=BBC News|access-date=2009-07-14}}</ref> આ ટેકનોલોજીને કારણે કંપની ઈમેઈલથી લઈને ઈન્ટરનેટ ફોન, ઈમેજ [[ફેશબૂક|ફેસબૂક(Facebook)]] અને [[ટ્વિટર|ટ્વીટર(Twitter)]]જેવી વેબસાઈટ પર પોસ્ટ થતા મેસેજને જોવાથી લઈને તેને બદલી શકવાની ક્ષમતા ધરાવતી હતી.". ''[[ધી વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ|ધ વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ]]'' ના એક નિષ્ણાતના જણાવ્યાં મુજબ આ ટેકનોલોજીને કારણે "સત્તાવાળાઓ કમ્યૂનિકેશન રોકવાની સાથે સાથે તેમજ વ્યકિતગત ધોરણે માહિતી ભેગી કરી શકે છે અને તેને બદલી પણ શકે છે."ઈરાનમાં જૂન 2009માં યોજાયેલી ચૂંટણી બાદના વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન, ઈરાનની ઈન્ટરનેટ સ્પીડ 10 ઘણી ઓછી થઈ ગઈ હતી, અને નિષ્ણાતોને શંકા છે કે આ માટે ઈન્ટરસેપ્શન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવી હોઈ શક્યો છે.<ref>{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB124562668777335653.html#mod|title=Iran's Web Spying Aided By Western Technology|last=Rhoads|first=Christopher|coauthors=Chao, Loretta|date=2009-06-22|work=The Wall Street Journal|publisher=Dow Jones & Company, Inc.|pages=A1|access-date=2009-07-14}}</ref> નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સે એ પ્રેસ નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું હતું કે તેમણે ઈરાનને 'કાયદાને આધીન ઈન્ટરસેપ્ટ કેપેબિલીટી' " આપી છે જે માત્ર લોકલ વોઈસ કોલ પર દેખરેખ રાખવા માટે છે.". "નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સે ખૂબ જ ઉંડાણપૂર્વક તપાસ કરતી ટેકનોલોજી, વેબ સેન્સરશીપ કે ઈન્ટરનેટ ફિલ્ટરિંગ કેપેસીટી આપી નથી".<ref>{{cite press release|url=http://www.nokiasiemensnetworks.com/global/Press/Press+releases/news-archive/Provision+of+Lawful+Intercept+capability+in+Iran.htm|title=Provision of Lawful Intercept capability in Iran|date=2009-06-22|publisher=Nokia Siemens Networks|access-date=2009-07-14|archivedate=2009-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090625174434/http://www.nokiasiemensnetworks.com/global/Press/Press+releases/news-archive/Provision+of+Lawful+Intercept+capability+in+Iran.htm}}</ref> જૂલાઈ 2009માં, [[ઈરાન]]માં તેની વસ્તુઓ અને તેની સેવાઓનો [[બહિષ્કાર]] કરવાની શરૂઆત કરવામાં આવી.ચૂંટણી બાદ વિરોધ ચળવળ ચલાવતા નેતાઓએ આ ચળવળની આગેવાની લીધી હતી અને ઈરાન સરકાર સાથે સહયોગ કરી રહેલી કંપનીઓને નિશાન બનાવી હતી. તેના હેન્ડસેટની માંગ ઘટવા લાગી અને લોકો [[એસએમએસ|એસએમએસ(SMS)]] મેસેજિંગથી દૂર રહેવા લાગ્યા.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/jul/14/nokia-boycott-iran-election-protests|title=Iranian consumers boycott Nokia for 'collaboration'|last=Kamali Dehghan|first=Saeed|date=2009-07-14|work=The Guardian|publisher=Guardian News and Media Limited|access-date=2009-07-27}}</ref> === લેક્સ નોકિયા(Lex Nokia) === 2009માં, નોકિયાએ [[ફિનલેન્ડ]]માં એક વિવાદાસ્પદ કાયદાને પસાર કરવામાં મદદ કરી હતી જે દ્વારા કંપનીઓ માહિતી લીક કરી રહેલા શંકાસ્પદ કર્મચારીઓના ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્યૂનિકેશન પર નજર રાખી શકે છે.<ref>{{cite news|url=http://www.theregister.co.uk/2009/03/06/finland_nokia_snooping/|title='Lex Nokia' company snoop law passes in Finland|last=Ozimek|first=John|date=2009-03-06|work=The Register|access-date=2009-07-27}}</ref> વિરોધીભાષી રીતે, નોકિયાએ ઈલેક્ટ્રોનિક [[દેખરેખ|દેખરેખ(surveillance)]] કાયદાને નહીં બદલવામાં આવે તો તેઓ પોતાનું મુખ્યમથક ફિનલેન્ડથી બદલી દેશે તેવી વાતને કંપનીએ નકારી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.cellular-news.com/story/35783.php|title=Nokia Denies Threat to Leave Finland|date=2009-02-01|work=cellular-news|access-date=2009-07-27|archive-date=2009-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309161132/http://cellular-news.com/story/35783.php|url-status=dead}}</ref> આ કાયદા માટે ફિનિશ મિડીયાએ "લેક્સ નોકિયા" એવું નામ આપ્યું હતું. == પર્યાવરણ નોંધ == ઈલેક્ટ્રોનિક વસ્તૂઓ જેવી કે સેલ ફોન તેના ઉત્પાદન અને વપરાશ દરમિયાન પર્યાવરણને નુકશાન કરે છે. આ વસ્તૂઓ ઉપયોગ બાદ પણ [[ઇલેક્ટ્રોનિક કચરો|ઈલેક્ટ્રોનિક વેસ્ટ]] બની પર્યાવરણને નુકશાન પહોંચાડે છે. પર્યાવરણીય સંગઠન [[ગ્રીનપીસ]]ના જણાવ્યા મુજબ ઈલેક્ટ્રોનિક ઉદ્યોગની અન્ય કંપનીઓ કરતા આ બાબતે નોકિયાનો રૅકોર્ડ સારો છે. નોકિયા તેના ઉત્પાદન દરમિયાન [[વિષકારકતા|ઝેરી]] [[રસાયણમાં તત્વો|રસાયણો]]નો ઓછો ઉપયોગ તેમજ [[રીસાયકલિંગ|રીસાયક્લિંગ]] કરીને [[વાતાવરણમાં ફેરફાર|આબોહવા બદલાવ]]ને ઓછી કરવામાં મદદ કરે છે.12મી ગ્રીનપીસ ગાઈડ મુજબ ઈલેક્ટ્રોનિક ગ્રીનરની યાદીમાં નોકિયા પહેલા ક્રમે છે, કંપનીનો કૂલ સ્કોર 7.45/10 છે.<ref>{{cite web|url=http://www.greenpeace.org/international/campaigns/toxics/electronics/how-the-companies-line-up|title=How the companies line up: Greenpeace Guide to Greener Electronics, 12th Edition|date=2009-07-01|publisher=Greenpeace International|access-date=2009-07-16|archive-date=2007-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070127021154/http://www.greenpeace.org/international/campaigns/toxics/electronics/how-the-companies-line-up|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite press release|title=Greenpeace Guide to Greener Electronics, 12th Edition|publisher=Greenpeace International|date=2009-07-01|format=PDF|url=http://www.greenpeace.org/raw/content/international/press/reports/Guide-Greener-Electronics-12-edition.pdf|access-date=2009-07-16}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ ગાઈડના સંસ્કરણ 12 મુજબ, નોકિયા 85 દેશોમાં 5000 જેટલા કલેક્શન સેન્ટર રાખ્યા છે જેમાં [[જીવનનો અંત (વસ્તૂ)|આવરદા પૂરી કરી ચૂકેલા]] મોબાઈલ ફોનને પરત લેવાની સગવડ કરવામાં આવી છે. આ પ્રોગ્રામને સૌથી વધુ માર્ક મળ્યા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/environment/our-responsibility/environmental-report-2008/take-back-and-recycling|title=Recycling – Take-back and recycling|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-27}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આવી વસ્તૂઓનું શું કરવું જોઈએ તેવી માંગવામાં આવેલી માહિતી પૂરી પાડવા અંગે પણ કંપનીને ફૂલ માર્ક મળ્યા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/environment/we-recycle/where-and-how-to-recycle|title=Where and how to recycle|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-27|archive-date=2009-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819115839/http://www.nokia.com/environment/we-recycle/where-and-how-to-recycle|url-status=dead}}</ref> જો કે, નોકિયા દ્વારા ગ્રાહક સર્વે મુજબ નોકિયા ફોનનો રીસાયક્લિંગ દર 2008માં માત્ર 3–5% છે. <ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/press/press-releases/showpressrelease?newsid=1234291|title=Global consumer survey reveals that majority of old mobile phones are lying in drawers at home and not being recycled|date=2008-07-08|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-27}}</ref> ઝેરી રસાયણ બાબતે નોકિયાનો દેખાવ સારો છે. તેણે [[પોલિવિનાઈન ક્લોરાઈડ|પીવીસી(PVC)]] મુક્ત મોડેલ 2005થી બજારમાં મુક્યા છે. તો [[બ્રોમિનેટેડ ફ્લેમ રેટાડન્ટ|બીએફઆર(BFR)]] વગરના ફોન મોડેલ જાન્યૂઆરી 2007થી બજારમાં મુકાયા છે. આ 2010ની શરૂઆત સુધીમાં બધા જ નવા મોડેલોને [[બ્રોમાઈન #કંપાઉન્ડ|બ્રોમિનટેડ]] અને [[ક્લોરિન#કંપાઉન્ડ|ક્લોરિનેટેડ કંપાઉન્ડ]] અને [[એન્ટીમોની ટ્રોયોક્સાઈડ|એન્ટીમોની ટ્રાયોક્સાઈડ]]થી મુક્ત કરવાની કંપનીની નેમ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/environment/our-responsibility/substance-and-material-management|title=Managing our materials and substances|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-27|archive-date=2009-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618074358/http://www.nokia.com/environment/our-responsibility/substance-and-material-management|url-status=dead}}</ref> નોકિયા તેની બધી જ વસ્તુઓ માટે ઈકો-ડિક્લેરેશન આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/environment/we-create/devices-and-accessories/eco-declarations|title=Eco declarations|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-27|archive-date=2009-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090912063806/http://www.nokia.com/environment/we-create/devices-and-accessories/eco-declarations|url-status=dead}}</ref> નોકિયા ખૂબ જ જોખમી [[કાર્બન ડાયોક્સાઈડ|{{સીઓટુ(co2)}}]]રસાયણનું પણ ખૂબ ઓછું દહન કરે છે, 2009માં આ પ્રમાણ 10 ટકા હતૂં. 2010માં તેનું પ્રમાણ 18 ટકા રહેવાની ધારણા છે. 2006ને પાયાનું વર્ષ ગણવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/environment/our-responsibility/environmental-strategy/energy-saving-targets|title=Energy saving targets|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-27|archive-date=2009-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090924032307/http://www.nokia.com/environment/our-responsibility/environmental-strategy/energy-saving-targets|url-status=dead}}</ref> [[ઉર્જાનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ|ઉર્જા કાર્યક્ષમતા]] માટે તેને ઉંચા માર્ક મળ્યા છે. તેમજ નોકિયાના નવા મોડેલના [[બેટરી ચાર્જર|ચાર્જર્સ]] [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયર્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી|ઈપીએ(EPA)]]ના [[એનર્જી સ્ટાર]] જરૂરિયાતના 30થી 90 ટકાને પાર કરી જાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/environment/we-energise/nokia-and-energy-efficiency|title=How Nokia contributes to energy efficiency|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-27|archive-date=2011-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606133456/http://www.nokia.com/environment/we-energise/nokia-and-energy-efficiency|url-status=dead}}</ref> નોકિયા રિસાયક્લ કરાયેલા [[પ્લાસ્ટીક]] અંગે સંશોધન કરી રહી છે જેથી તેનો ઉપયોગ પ્રોડ્કટમાં કરી શકાય હાલમાં આ પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ માત્ર પેકેજિંગમાં કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/environment/we-create/materials-and-substances|title=Materials and substances|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-27|archive-date=2009-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20090831060420/http://www.nokia.com/environment/we-create/materials-and-substances|url-status=dead}}</ref> [[પર્યાવરણ પર અસર|પર્યારવણીય અસરો]]ને દૂર કરવા માટે નોકિયા ભવિષ્યને ધ્યાનમાં રાખીને તેના નવા ફોન કોન્સેપ્ટ, રીમેડ, ને ફેબ્રૂઆરી 2008માં રિલીઝ કરાયો હતો.<ref name="Tech Goes Greener">{{cite news|url=http://www.pcworld.com/article/id,144482-c,recycling/article.html|title=Tech Goes Greener|last=Rubio|first=Jenalyn|date=2008-04-12|work=Computerworld Philippines|publisher=PC World|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604092739/http://www.pcworld.com/article/id,144482-c,recycling/article.html|url-status=dead}}</ref> આ ફોન રીસાયકલ્ડ મટીરીયલ્સમાંથી બનાવવામાં આવતો હતો.<ref name="Tech Goes Greener"/> ફોનનો બહારનો ભાગ રીસાયકલ્ડ મટિરિયલ જેવા કે એલ્યુમિનયમ કેન, પ્લાસ્ટીક બોટેલ્સ, અને વપરાયેલી કારના ટાયરમાંથી બનાવવામાં આવતો હતો.<ref name="Nokia Remade">{{cite web|url=http://www.mobiletor.com/2008/04/09/nokia-remade-concept-phone-goes-green/|title=Nokia Remade Concept Phone goes Green|date=2008-04-09|publisher=Mobiletor|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080908000500/http://www.mobiletor.com/2008/04/09/nokia-remade-concept-phone-goes-green/|url-status=dead}}</ref> તો ફોનની સ્ક્રીન રીસાયકલ્ડ ગ્લાસમાંથી અને હિજ રબર ટાયરમાંથી બનાવવામાં આવતા હતા.તો ફોનનો આંતરીક ભાગ રીફર્નિશ કરાયેલા ફોનના ભાગો દ્વારા બનતો હતો. આ ઉપરાંત કેટલીક સગવડો એવી હતી જે દ્વારા ઉર્જાને બચાવવા માટે લોકોને પ્રોત્સાહિત કરાતા હતા જેમાં અમુક સ્તર સુધી બેકલાઈટ રાખવાની, તેમજ લાંબા સમય સુધી ચાલે તેવી બેટરી વાપરવા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થતો હતો. == યુનિવર્સિટીઓ સાથે સંશોધન સહયોગ == નોકિયા [[મુક્ત શોધ|મુક્ત સંશોધન]]ના સિદ્ધાંતમાં માને છે. આ માટે તે કેટલીક મોટી યુનિવર્સિટીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સાથે સંશોધન સહયોગ સાધે છે. કંપની યુનિ. અને સંસ્થાઓ સાથે આઈડિયા અને તેના સ્ત્રોતને શેર કરે છે. હાલના સહયોગમાં સામેલ છે:<ref>{{cite web|url=http://research.nokia.com/openinnovation|title=Open Innovation – Nokia Research Center|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-04-01|archive-date=2009-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090209231205/http://research.nokia.com/openinnovation|url-status=dead}}</ref> * [[École Polytechnique Fédérale de Lausanne]], સ્વિત્ઝલેન્ડ * [[ઈ ટી એચ ઝુરિચ|ઈટીએચ, ઝ્યુરીચ (ETH Zurich)]], સ્વિત્ઝલવેન્ડ * [[હેલસિંકિ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેકનોલોજી, ફિનલેન્ડ|હેલસિંકિ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેકનોલોજી]], ફિનલેન્ડ * [[મેસેચ્યુએટ્સ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી]], યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ * [[સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી,|સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી]], યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ * [[હાવ હ્યુમન કોમ્યુનિકેશન ફેઇલ્સ(ટેમ્પીયરી યુનિવર્સિટિ ઓફ ટેકનોલોજી)|ટેમપેરે યુનિવર્સિટી ઓફ ટેકનોલોજી]], ફિનલેન્ડ * [[ટીશિંગુઆ યુનિવર્સિટી]], ચીન * [[કેલિફોર્નીયા યુનિવર્સિટી, બર્કલે|યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, બેર્કલે]], યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ * [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજ|યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રીજ]], યુનાઈટેડ કિંગ્ડમ * [[યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉધર્ન કેલિફોર્નિયા]], યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ == આ પણ જુઓ == {{Companies portal}} ;યાદી * [[નોકિયા પ્રોડ્કટની યાદી]] * [[નોકિયા દ્વારા કરાયેલા હસ્તાંતરણની યાદી]] ;સાધારણ * [[સાંબિયન ફાઉન્ડેશન|સાંબિયન]] – મોબાઈલ સાધનો મુક્ત સ્ત્રોત ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ * [[જીનોકિલ|જીનોકિ(Gnokii)]] −મોબાઈલ ફોન સાથે કમ્યૂનિકેશન કરવા માટેનો પ્રોગ્રામ * [[માઈમો|માએમો]] − સોફ્ટવેર અને ડેવલપમેન્ટ પ્લેટફોર્મ અને ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ * [[નોકિયા બીટા લેબ|નોકિયા બીટા લેબ્સ]] − નોકિયા બીટા એપ્લિકેશન * [[નોકિયા પીસી સ્યુટ]] − સોફ્ટવેર પેકેજ * [[નોકિયા સોફ્ટવેર અપડેટર]] − મોબાઈલ ડિવાઈસ ફર્મવેર અપડેટર. * [[ફોરમ નોકિયા]] − ડેવલોપર કમ્યુનિટી એન્ડ સપોર્ટ પ્રોગ્રામ * [[નોકિયાનું મુખ્યમથક|નોકિયા મુખ્યમથક]] − નોકિયાના મુખ્યમથકો * [[નોકિયા, ફિનલેન્ડ]] − ફિનિશ શહેર * [[નોકિયા ટાયર|નોકિયા ટાયર્સ]] − ફિનિશ ટાયર ઉત્પાદક કંપની જે નોકિયા કોર્પોરેશન સાથે 1988થી છૂટી પડી. * [[નોકિયન ફૂટવેર|નોકિયા ફૂટવેર]] − બૂટની ઉત્પાદક કંપની જે નોકિયા સાથે1990માં છૂટી પડી. == સંદર્ભો == {{reflist|3}} == અન્ય વાંચન == {| class="wikitable" style="width:100%; margin:auto;" |- ! શિર્ષકAuthor !! Publisher !! Year !! Length !! ISBN {{Book list | title = Nokia: The Inside Story | author = [[Martti Häikiö]] | publisher = [[Financial Times|FT]] / [[Prentice Hall]] | publish_date = October 2002 | isbn = 0-273-65983-9 | line_color = nonfiction | aux1 = 256 pp }} {{Book list | title = Work Goes Mobile: Nokia's Lessons from the Leading Edge | author = Michael Lattanzi, Antti Korhonen, Vishy Gopalakrishnan | publisher = [[John Wiley & Sons]] | publish_date = January 2006 | isbn = 0-470-02752-5 | aux1 = 212 pp }} {{Book list | title = Mobile Usability: How Nokia Changed the Face of the Mobile Phone | author = Christian Lindholm, Turkka Keinonen, Harri Kiljander | publisher = [[McGraw-Hill|McGraw-Hill Companies]] | publish_date = June 2003 | isbn = 0-07-138514-2 | aux1 = 301 pp }} {{Book list | title = Business The Nokia Way: Secrets of the World's Fastest Moving Company | author = Trevor Merriden | publisher = [[John Wiley & Sons]] | publish_date = February 2001 | isbn = 1-84112-104-5 | aux1 = 168 pp }} {{Book list | title = The Nokia Revolution: The Story of an Extraordinary Company That Transformed an Industry | author = Dan Steinbock | publisher = AMACOM Books | publish_date = April 2001 | isbn = 0-8144-0636-X | aux1 = 375 pp }} |} == બાહ્ય લિન્ક્સ == * [http://www.nokia.com/ નોકિયાની સત્તાવાર સાઈટ] <span style="color:rgb(85, 85, 85);font-size:0.95em">(પ્રાંતિય વેબસાઈટની સંપૂર્ણ યાદી સાથે)</span> * [[યાહૂ!|યાહૂ(Yahoo!)]]ખાતે [http://biz.yahoo.com/ic/41/41820.html નોકિયા કોર્પોરેશન કંપનીની પ્રોફાઈલ] * નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ * [http://www.forum.nokia.com ડેવલપર્સ માટે સત્તાવાર નોકિયા ફોરમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080120155220/http://www.forum.nokia.com/ |date=2008-01-20 }} * [http://russia.forum.nokia.com સત્તાવાર રશિયન ફોરમ નોકિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090404051335/http://russia.forum.nokia.com/ |date=2009-04-04 }} * [http://advertising.nokia.com નોકિયા ઈન્ટરએક્ટીવ એડ્વાર્ટાઈઝિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805052136/http://advertising.nokia.com/ |date=2009-08-05 }} [[શ્રેણી:ફિનલેન્ડની ઈલેક્ટ્રોનિક્સ કંપની]] [[શ્રેણી:1865માં સ્થાપેયલી કંપનીઓ]] [[શ્રેણી:ટેલિકમ્યૂનિકેશન ઈક્વિપમેનટ વિક્રેતાઓ]] [[શ્રેણી:નોકિયા]] [[શ્રેણી:હેલસિંકિં સ્ટોક એક્સચેન્જ ખાતે નોંધાયેલી કંપનીઓ]] [[શ્રેણી:લંડન સ્ટોક એક્સચેન્જ ખાતે નોંધાયેલી કંપનીઓ]] [[શ્રેણી:ફિનિશ બ્રાન્ડ]] [[શ્રેણી:વર્ષ 2008ના ત્રીજા ત્રિમાસિક ગાળામાં મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદનકર્તાઓનો હિસ્સો]] [[શ્રેણી:ડિસ્પ્લે ટેકનોલોજી કંપનીઓ]] s250fgspzw10cfuoox8zz421ihbhg15 એચએએલ તેજસ 0 23903 900949 894883 2026-05-14T18:01:13Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900949 wikitext text/x-wiki {|[0][1] |} '''એચએએલ (HAL) તેજસ''' ([[સંસ્કૃત]]: तेजस् "તેજસ્વી", એ [[ભારત]] દ્વારા વિક્સાવવામાં આવેલું હલકા વજનનું વિવિધ ભૂમિકા ધરાવતું જેટ ફાઇટર છે જે સંપૂર્ણ પણે સ્વદેશી ડિઝાઈન સાથે ભારતમાં જ તૈયાર કરવામાં આવેલું સૌપ્રથમ યુદ્ધવિમાન છે અને તેને [[જાન્યુઆરી ૧૦|૧૦ જાન્યુઆરી]] ૨૦૧૧ને સોમવારે [[ભારતીય હવાઈ દળ]]માં સામેલ કરવામાં આવ્યું હતું. પ્રથમ તબક્કામાં ૨૦ વિમાન સામેલ કરવામાં આવ્યા. તે પૂંછડી વિનાનું<ref>અહીં "ટેઇલલેસ" શબ્દનો અર્થ થાય છે કે એરક્રાફ્ટમાં હોરીઝોન્ટલ ટેઇલપ્લેન્સ નથી; તેમાં હજુ પણ સિંગલ વર્ટીકલ ટેઇલફિન છે. </ref> અને એક જ એન્જિનથી ચાલતું કમ્પાઉન્ડ [[ડેલ્ટા વિંગ]] ડિઝાઇનનું વિમાન છે. અસલમાં '''લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ (એલસીએ (LCA))''' તરીકે ઓળખાતા- કે જેનો ઉપયોગ સતત લોકપ્રિય રહ્યો હતો- તે એરક્રાફ્ટનું નામ 4 મે, 2003ના રોજ તે સમયના [[વડા પ્રધાન]] [[અટલ બિહારી વાજપેયી]] દ્વારા સત્તાવાર રીતે "''તેજસ'' "<ref>એનોન. (27 એપ્રિલ 2003). [http://news.indiainfo.com/2003/04/27/27lca.html પીએમ ચોથી મેના રોજ એલસીએ માટે સંસ્કૃત નામની પસંદગી કરશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927110059/http://news.indiainfo.com/2003/04/27/27lca.html |date=2011-09-27 }}'. તે સમયના સંરક્ષણ પ્રધાનના વૈજ્ઞાનિક સલાહકાર, ડો. વાસુદેવ કે. આત્રેના જણાવ્યા પ્રમાણે, "''તેજસ'' " એલસીએ માટે વિચારવામાં આવેલા 20 નામોમાંથી પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું; અન્ય વૈકલ્પિક નામ "''સારંગ'' " નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું.</ref> નામ આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>એનોન. (21 ઓગસ્ટ 2003). [http://news.indiainfo.com/2003/08/21/21lca.html એલસીએ પ્રથમ પ્રોટોટાઇપ વ્હીકલ આગામી મહિને ઉડાન ભરશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927110114/http://news.indiainfo.com/2003/08/21/21lca.html |date=2011-09-27 }}. ''Indiainfo.com'' .</ref> ''તેજસ'' ની મર્યાદિત શ્રેણીનું ઉત્પાદન 2007માં શરૂ થયું હતું. બે-સીટના તાલિમ માટેના વેરિઅન્ટનો પણ વિકાસ થઇ રહ્યો છે (નવેમ્બર 2008થી પ્રોડક્શન લાઇનની બહાર), કેમકે તે નૌકા સંબંધી વેરિઅન્ટ હોવાથી [[ભારતીય નૌકાદળ]]ના [[એરક્રાફ્ટ કેરિઅર]]થી સંચાલન માટે સક્ષમ છે. આઇએએફ (IAF)ને 200 એક-સીટના અને 20 બે-સીટના કન્વર્ઝન ટ્રેનરની જરૂરિયાત હોવાનું મનાય છે, જ્યારે ભારતીય નૌકાદળ તેના [[સી હેરિયર એફઆરએસ.51]] અને [[હેરિયર ટી.60]]ને બદલે 40 એક-સીટના 40નો ઓર્ડર આપે તેવી શક્યતા છે.<ref name="Janes2005-06">જેકસન, પૌલ; મુન્સોન, કેનેથ; એન્ડ પિકોક, લિન્ડસે (ઇડીએસ.) 2005 “એડીએ તેજસ” ''જેન્સ ઓલ ધી વર્લ્ડ્સ એરક્રાફ્ટ 2005-06'' માં. કાઉલ્સડન, સરે, યુકે: જેન્સ ઇન્ફોર્મેશન ગ્રુપ લિમિટેડ, પી. 195. ISBN 0-7106-2684-3.</ref> એલસીએ (LCA) નેવલ વેરિઅન્ટ વર્ષ 2009 સુધીમાં આકાશમાં ઉડતું જોવા મળે તેવી અપેક્ષા છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2008/11/26/stories/2008112651981400.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-05-18 |archive-date=2011-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110917062113/http://www.hindu.com/2008/11/26/stories/2008112651981400.htm |url-status=dead }}</ref> તાજેતરનો વિકાસ એવું દર્શાવે છે કે આ એરક્રાફ્ટનો ભારતીય હવાઇ દળમાં વર્ષ 2010ના અંત અથવા વર્ષ 2011ની શરૂઆતમાં સમાવેશ કરવામાં આવશે.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2009/05/18/stories/2009051855041200.htm |title=એલસીએ 2010 સુધીમાં આઇએએફમાં સમાવવામાં આવશે: એર ચીફ |access-date=2010-05-18 |archive-date=2009-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090621124150/http://www.hindu.com/2009/05/18/stories/2009051855041200.htm |url-status=dead }}</ref> . ડિસેમ્બર 2009માં ગોવામાં દરિયાઇ કક્ષાની ફ્લાઇટ ટ્રાયલ દરમિયાન, તેજસે ઉડાન દરમિયાન પ્રતિ કલાક 1,350 કિમીની ઝડપ મેળવી, આથી તે હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ દ્વારા સ્વદેશમાં બનાવવામાં આવેલું સૌપ્રથમ સુપરસોનિક ફાઇટર વિમાન બન્યું. <ref name="tejas_fastest">{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/fighter-aircraft-tejas-clocks-fastest-speed-during-testing/551536/|title=Fighter aircraft Tejas clocks fastest speed during testing|publisher=Indian Express}}</ref> == વિકાસ == === એલસીએ (LCA) કાર્યક્રમ === [[ચિત્ર:HAL Tejas AeroIndia-2009.JPG|thumb|એરો ઇન્ડિયા ખાતે એચએએલ તેજસ]] એલસીએ (LCA) કાર્યક્રમની રજૂઆત 1983માં બે પ્રાથમિક હેતુઓ માટે કરવામાં આવી હતી. મુખ્ય અને સૌથી સ્પષ્ટ હેતુ એ ભારતના જૂના થઇ રહેલા [[મિકોયાન-ગુરેવિચ મિગ-21]] ([[નાટો (NATO) રિપોર્ટીંગ નામ]] 'ફિશબેડ') ફાઇટર્સના વિકલ્પનો વિકાસ હતો. 1970ના દાયકાથી મિગ-21 [[ભારતીય હવાઇ દળ]]ના મુખ્ય આધાર હતા, પરંતુ 1983થી પ્રારંભિક નમૂનાઓ આશરે 20 વર્ષ જેટલા જૂના હતા. "લોન્ગ ટર્મ રી-ઇક્વિપમેન્ટ પ્લાન 1981"માં નોંધવામાં આવ્યું હતું કે મિગ-21 વિમાનોની સેવા આપવાની ક્ષમતાનો 1990ના દાયકાના મધ્યમાં અંત આવશે અને 1995 સુધીમાં આઇએએફ (IAF)ને અંદાજિત માળખાકીય જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે જરૂરી એરક્રાફ્ટમાં 40 ટકાની અછત ઉભી થશે.<ref>એનોન. (15 ઓગસ્ટ 2006). [http://www.globalsecurity.org/military/world/india/lca.htm તેજસ લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ (એલસીએ)]. ''ગ્લોબલ સિક્યોરિટી'' . 25 ઓગસ્ટ 2006ના રોજ પરત.</ref> એલસીએ (LCA) કાર્યક્રમનો અન્ય મુખ્ય હેતુ ભારતના સ્થાનિક [[એરોસ્પેસ]] ઉદ્યોગના સમગ્રલક્ષી વિકાસ ધરાવતા વાહન તરીકે પ્રસ્થાપિત કરવાનો હતો.<ref>ઐયર, સુકુમાર આર. (માર્ચ-એપ્રિલ 2001). [http://www.bharat-rakshak.com/MONITOR/ISSUE3-5/sukumar.html એલસીએ: ભારતીય સંરક્ષણ પર અસર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011160703/http://www.bharat-rakshak.com/MONITOR/ISSUE3-5/sukumar.html |date=2012-10-11 }}. ''ભારત રક્ષક મોનિટર'' .</ref> 1947માં સ્વતંત્રતા મેળવ્યા બાદ તરત જ, ભારતના નેતાઓએ વિમાનસંચાલન અને અન્ય વ્યૂહાત્મક ઉદ્યોગોમાં સ્વ-નિર્ભરતા હાંસલ કરવા માટે મહત્વકાંક્ષી રાષ્ટ્રીય હેતુઓની સ્થાપના કરી. એરોસ્પેસ "સ્વ-નિર્ભરતા" કાર્યક્રમનું મૂલ્ય ફક્ત એરક્રાફ્ટના ઉત્પાદન સુધી જ સિમીત ન હતું, પરંતુ તે વૈશ્વિક બજારમાં વ્યાપારીકરણ સાથે તાલ મિલાવવા [[સ્ટેટ-ઓફ-ધી-આર્ટ]] ઉત્પાદનો માટે સક્ષમ કરવા સ્થાનિક [[ઉદ્યોગ]]નો હેતુ પણ ધરાવતો હતો. એલસીએ (LCA) કાર્યક્રમની શરૂઆત અદ્યતન વિમાન-વ્યવહારની તકનીકોની વિસ્તીર્ણ શ્રેણીમાં ભારતની સ્વદેશી એરોસ્પેસ ક્ષમતાને વધુ વિસ્તારવા અને આધુનિક બનાવવાના હેતુ માટે કરવામાં આવી હતી.<ref>એનોન. 2004) [http://vayuaerospace.in/Selected_articles/Vayu%20special/remembrance.htm રિમેમ્બરન્સ ઓફ એરોનોટિકલ મેટર્સ પાસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090307014828/http://vayuaerospace.in/Selected_articles/Vayu%20special/remembrance.htm |date=2009-03-07 }}. ''વાયુ એરોસ્પેસ અને સંરક્ષણ સમીક્ષા'' . 31 માર્ચ 2007ના રોજ પરત.</ref> આ લક્ષ્યાંકોને પૂર્ણ કરવા માટે, સરકારે વિવિધ સંચાલકીય અભિગમો અપનાવ્યા હતા, અને 1984માં એલસીએ (LCA) કાર્યક્રમનું સંચાલન કરવા માટે [[એરોનોટિકલ ડેવલોપમેન્ટ એજન્સી]]ની (ADA) સ્થાપના કરી હતી. ''તેજસ'' ને વારંવાર [[હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ]] (એચએએલ)નું ઉત્પાદન ગણાવવામાં આવતું હોવા છતાં, ''તેજસ'' ના ઉત્પાદનની વાસ્તવિક જવાબદારી 100થી વધારે સંરક્ષણ પ્રયોગશાળાઓ, ઔદ્યોગિક સંસ્થાઓ, અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના રાષ્ટ્રીય કોન્સોર્ટિયમ, એડીએ સાથે એચએએલની મુખ્ય કોન્ટ્રાક્ટર તરીકે હતી.<ref name="DRDO-LCA">એનોન. (જાન્યુઆરી 2001). [http://www.drdo.org/products/lca.htm લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ (એલસીએ) પરિક્ષણ-ઉડાન સફળ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410024936/http://drdo.org/products/lca.htm |date=2009-04-10 }}. ડીઆરડીઓ વેબસાઇટ. 31 માર્ચ, 2007ના રોજ પરત</ref> એડીએ ઔપચારિક રીતે ભારતીય સંરક્ષણ મંત્રાલયના [[ડિફેન્સ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલોપમેન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન]] (ડીઆરડીઓ)ના આશ્રય હેઠળ કામ કરે છે. ભારત સરકારના એલસીએ (LCA) માટેના સ્વ-નિર્ભરતા લક્ષ્યાંકમાં ત્રણ સૌથી વધુ વ્યવહારદક્ષ - અને સૌથી પડકારરૂપ - સિસ્ટમના સ્વદેશી વિકાસનો સમાવેશ થાય છે: ફ્યાય-બાય-વાયર (એફબીડબ્લ્યુ) [[ફ્લાઇટ કંટ્રોલ સિસ્ટમ]] (એફસીએસ), મલ્ટી-મોડ [[પલ્સ-ડોપ્લર રડાર]], અને આફ્ટરબર્નીંગ [[ટર્બોફેન એન્જિન]].<ref name="Reddy2002">રેડ્ડી, સી. મનમોહન (16 સપ્ટેમ્બર, 2002). [http://www.hinduonnet.com/thehindu/biz/2002/09/16/stories/2002091600190300.htm એલસીએ ઇકોનોમિક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090317030448/http://www.hinduonnet.com/thehindu/biz/2002/09/16/stories/2002091600190300.htm |date=2009-03-17 }} ''ધી હિન્દુ'' .</ref> ભારત એલસીએ (LCA)માં વિદેશી ભાગીદારીને સખત રીતે મર્યાદિત રાખવાની નીતિ ધરાવતું હોવા છતાં, આ મહત્વની એલસીએ (LCA) સિસ્ટમ હતી જેના માટે એડીએએ નોંધપાત્ર વિદેશી તકનીકી મદદ અને સલાહ લેવી પડી હતી. આ ઉપરાંત, એન્જિન અને રડાર પણ એવી મોટી સિસ્ટમ હતી જેના માટે એડીએ દ્વારા ગંભીરપણે વિદેશી સાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જોકે શરૂઆતના એલસીએ (LCA) એરક્રાફ્ટ માટેના વચગાળાના પગલા કે જ્યાં સ્વદેશી તકનીકની આવૃત્તિના પૂર્ણ વિકાસ માટે વધુ સમય આપવાની જરૂર હતી અને એલસીએનો [[કાવેરી|''કાવેરી'']] પાવરપ્લાન્ટ આ પ્રકારનો કિસ્સો હતો. વિમાન સંચાલનની તકનીકોમાં સ્વ-નિર્ભરતા મેળવવાની દ્રષ્ટિએ એલસીએ (LCA) કાર્યક્રમની મહત્વાકાંક્ષિતાનો ઉદાહરણ એ છે કે કુલ 35 મુખ્ય [[એવિઓનિક્સ]] સાધનો અને [[લાઇન-રિપ્લેસેબલ યુનિટ]] (એલઆરયુ)માંથી, ફક્ત ત્રણમાં વિદેશી તકનીકોનો સમાવેશ થાય છે. જેમાં સેક્સટેન્ટ (ફ્રાન્સ) અને [[એલ્બિટ]] (ઇઝરાયલ) દ્વારા [[મલ્ટી-ફંક્શન ડિસ્પ્લે]] (એમએફડી), એબ્લિબટની હેલ્મેટ-માઉન્ટેડ ડિસ્પ્લે અને સાઇટ (એચએમડીએસ) ક્યુઇંગ સિસ્ટમ, અને [[રાફેલ]] (ઇઝરાયલ) દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલા લેસર પોડનો સમાવેશ થાય છે. આમ છતાં, આ ત્રણમાંથી પણ, એલસીએ (LCA) જ્યારે ઉત્પાદનના તબક્કે પહોંચ્યુ, ત્યારે એમએફડી ભારતીય કંપનીઓ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે તેવી અપેક્ષા છે. અન્ય મહત્વના સરંજામોની વસ્તુઓ (માર્ટિન-બેકર ઇજેક્શન સીટ) આયાત કરવામાં આવે છે. મે 1998માં [[અણુ શસ્ત્ર પરિક્ષણ]] બાદ ભારત પર મુકવામાં આવેલા મનાઇહુકમના પરિણામે, લેન્ડીંગ ગિયર જેવી વસ્તુઓને આયાત કરવાનું આયોજન હતું - તેને સ્વદેશી કક્ષાએ વિકસીત કરવામાં આવી . એલસીએ (LCA) કાર્યક્રમના પ્રારંભમાં એડીએ દ્વારા પસંદ કરવામાં આવેલી પાંચ મહત્વની તકનીકો માટે ભારત "સંપૂર્ણપણે સ્વદેશી" ફાઇટરની ડિઝાઇન બનાવે તેમજ તેનું સર્જન કરવા સક્ષમ બને તે જરૂરી હતું, જેમાંથી સમગ્ર રીતે સફળ થયા હતા: એડવાન્સ્ડ કાર્બન-ફાઇબર કોમ્પોઝિટ (સીએફસી) સ્ટ્રક્ચર અને સ્કિન્સ (વિશેષ રૂપે વિંગના કદના ઓર્ડર પ્રમાણે) અને અદ્યતન "[[ગ્લાસ કોકપિટ]]." વાસ્તવમાં, 3-ડી લેમિનેટેડ કોમ્પોઝિટ સાધનોની ડિઝાઇન અને વિકાસ માટેની તેની ઓટોલે ઇન્ટીગ્રેટેડ ઓટોમેટેડ સોફ્ટવેર સિસ્ટમમાં એડીએ નફાકારક વ્યાપારી આનુષંગિક લાભો ધરાવતી હતી (આ પરવાનો [[એરબસ]] અને [[ઇન્ફોસિસ]] બંનેને આપવામાં આવ્યો હતો.).<ref name="Reddy2002"/> અન્ય ત્રણ ચાવીરૂપ તકનીકોના પ્રારંભ સામે ઉભી થયેલી સમસ્યાઓને પગલે આ સફળતાઓ પ્રત્યે મોટે ભાગે કોઇનું ધ્યાન ગયું ન હતું. ભારતના સ્થાનિક ઉદ્યોગોની નિપૂણતાને પરિણામે, હાલમાં એલસીએ (LCA)ના આશરે 70% સાધનોનું ઉત્પાદન ભારતમાં કરવામાં આવે છે અને આગામી વર્ષોમાં આયાતી સાધનો પર રાખવામાં આવતા આધારમાં ઘટાડો નોંધાશે.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2008/08/04/stories/2008080452510500.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-05-18 |archive-date=2008-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080808011046/http://www.hindu.com/2008/08/04/stories/2008080452510500.htm |url-status=dead }}</ref> === કાર્યક્રમની ઉત્પત્તિ === 1955માં, એચટી-2 કાર્યક્રમ<ref>ઓક્ટોબર 1948માં, એચએએલને સ્વદેશી રીતે રચાતા બેસિક ટ્રેનરના વિકાસની શરૂઆત માટે સત્તા આપવામાં આવી હતી, [[એચટી-2]], જેણે 5 ઓગસ્ટ, 1951માં પ્રથમ ઉડાન ભરી હતી. </ref>માંથી મેળવવામાં આવેલા અનુભવ અને [[દે હેવિલેન્ડ વેમ્પાયર એફબી.52 અને ટી.55]]ના પરવાના સાથેના ઉત્પાદનમાંથી પ્રાપ્ત થયેલી ઉત્પાદનની ક્ષમતાઓને આધારે, એચએએલે એર સ્ટાફ રિક્વાયરમેન્ટ (એએસઆર)નો પડકાર ઉપાડી લીધો જે દરિયાની સપાટીથી વધુ ઉંચાઇએ તેમજ નીચી કક્ષાએ જમીન પરથી કરવામાં આવતા હુમલા બંને માટે સજ્જ મલ્ટીરોલ ફાઇટર એરક્રાફ્ટ બનાવવાના હતા. એએસઆરને એવી પણ જરૂર હતી કે શિપબોર્ડ ઓપરેશન્સ માટે એડવાન્સ્ડ ટ્રેનર તરીકે એડેપ્શન માટે પ્રારંભિક ડિઝાઇન યોગ્ય ઠરે, આ વિકલ્પ પાછળથી પડતો મુકવામાં આવ્યો. તેનું પરિણામ ભારતનું પ્રથમ સ્થાનિક રીતે વિકાસ પામેલું જેટ ફાઇટર, સબસોનિક [[એચએફ-24 મરૂત|એચએફ-24 ''મરૂત'']] હતું, જેણે જૂન 1961માં પ્રથમ વખત હવાઇ ઉડાન ભરી હતી. યોગ્ય [[ટર્બોજેટ]] એન્જિન ન મળવાથી કે વિકાસ ન થવાની સમસ્યા હોવાથી 1967 સુધીમાં ''મરૂત'' આઇએએફ (IAF)ની સેવામાં પ્રવેશી શક્યું ન હતું. આ સમય દરમિયાન, એચએએલને [[ફોલેન્ડ નેટ એફ.1]]ના વિકાસ અને પરિક્ષણનો વધારાનો અનુભવ મેળવ્યો, જેને તેમણે 1962-1974 દરમિયાન પરવાના હેઠળ ઉત્પાદિત કર્યુ, અને તેમાંથી તેમણે સૌથી વધુ સુધારવામાં આવેલું વેરિઅન્ટ, [[નેટ એમકે.]]નો વિકાસ કર્યો. [[II અજીત|II ''અજીત'']] , તેમજ [[એચજેટી-16 કિરન|એચજેટી-16 ''કિરન'']] ટર્બોજેટ ટ્રેનર, જે 1968માં સેવામાં આવ્યું. 1969માં, ભારત સરકારે તેની એરોનોટિક્સ કમિટીની ભલામણનો સ્વીકાર કર્યો કે એચએએલે મૂળ એન્જિન સાથે અદ્યતન તકનીક સાથેના ફાઇટર એરક્રાફ્ટની રચના તેમજ વિકાસ કરવો જોઇએ. 'ટેક્ટિકલ એર સપોર્ટ એરક્રાફ્ટ' પર આધારિત એએસઆર ''મરૂત'' ના આધારને સમાન હતું,<ref>ચેટર્જી, કે. (એન.ડી.). [http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/Aircraft/Marut1.html હિન્દુસ્તાન ફાઇટર એચએફ-24 મરૂત; ભાગ I: બિલ્ડીંગ ઇન્ડિયાઝ જેટ ફાઇટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728144222/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/Aircraft/Marut1.html |date=2013-07-28 }}. 23 ઓગસ્ટ, 2006ના રોજ પરત.</ref> એચએએલે 1975માં ડિઝાઇનનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો, પરંતુ વિદેશી ઉત્પાદનકારો પાસેથી પસંદગીના "પ્રુવન એન્જિન" મેળવવાની અક્ષમતાને કારણે પ્રોજેક્ટ પડતો મુકાયો હતો. ''અજીત'' એટેક એરક્રાફ્ટનું ઉત્પાદન ચાલુ હોવા સાથે, એચએએલના ઇજનેરોએ ફક્ત ડિઝાઇનનું કામ જ કરવાનું હતું, જ્યારે આઇએએફ (IAF)ની સેકન્ડરી એર સપોર્ટ અને રોકવાની ક્ષમતા સાથેની હવાઇ કોટીના ફાઇટરની જરૂરિયાત પૂર્ણ ન થઇ. 1983માં, ડીઆરડીઓએ ''લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ'' ની ડિઝાઇન અને વિકાસના કાર્યક્રમની શરૂઆત કરવાની મંજૂરીની માગ કરી, ફક્ત આ જ સમયે, અલગ જ સંચાલકીય અભિગમને અપનાવવામાં આવ્યો હતો. 1984માં, એલસીએ (LCA) કાર્યક્રમના સંચાલન માટે [[એરોનોટિકલ ડેવલોપમેન્ટ એજન્સી]]ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. એડીએ એ અસરકારક રીતે "રાષ્ટ્રીય કોન્સોર્ટિયમ" છે જેમાં એચએએલ મુખ્ય ભાગીદાર છે. એચએએલ એ મુખ્ય કોન્ટ્રેક્ટર છે અને એલસીએ (LCA)ની ડિઝાઇન, પદ્ધતિના એકત્રીકરણ, એરફ્રેમના ઉત્પાદન, એરક્રાફ્ટ ફાઇનલ એસેમ્બલી, ફ્લાઇટ પરિક્ષણ, અને સર્વિસ સપોર્ટ માટે અગ્રણી જવાબદારી ધરાવે છે.<ref name="DRDO-LCA"/> એડીએ પોતે એલસીએ (LCA)ના એવિઓનિક્સ સ્વીટ અને તેના ફ્લાઇટ નિયંત્રણ, પર્યાવરણ નિયંત્રણ સાથેના એકીકરણ, એરક્રાફ્ટ યુટિલીટીઝ સિસ્ટમ મેનેજમેન્ટ, સ્ટોર્સ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ વગેરેની ડિઝાઇને અને વિકાસ માટે પ્રાથમિક રીતે જવાબદાર છે. સ્વદેશી ફ્લાઇટ નિયંત્રણ વ્યવસ્થા, રડાર અને એલસીએ (LCA) માટે એન્જિનનો વિકાસ એ ચોક્કસ મહત્વના પ્રયત્નો હતા. નેશનલ એરોનોટિક્સ લેબોરેટરી (એનએએલ)-કે જે હવે [[નેશનલ એરોસ્પેસ લેબોરેટરિઝ]] તરીકે ઓળખાય છે તેની પસંદગી [[એરોનોટિકલ ડેવલોપમેન્ટ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ (એડીઇ)]]ના સમર્થન સાથેના ફ્લાઇટ નિયંત્રણ કાયદાઓના વિકાસમાં આગળ વધવા માટે થઇ હતી, જે પોતે એકીકૃત ફ્લાય-બાય-વાયર એફસીએસના વિકાસ માટે જવાબદાર છે. એચએએલ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ એન્ડ રડાર ડેવલોપમેન્ટ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ (એલઆરડીઇ)<ref name="lektra">નોંધ: એલઆરડીએને કેટલીક વાર "ઇઆરડીઇ" તરીકે ખોટું ઉચ્ચારણ કરવામાં આવે છે. "ઇલેક્ટ્રીકલ" અને "ઇલેક્ટ્રોનિક" વચ્ચેના ભેદને પારખવા માટે, તેના લેટિન મૂળ (''લેક્ટ્રા'' )ના પ્રથમ અક્ષરથી આ શબ્દ બોલવામાં આવે છે. ડીએલઆરએલ માટે પણ સમાન વલણ ધરાવવામાં આવે છે.</ref> સંયુક્તપણે ''તેજસ '''મલ્ટી-મોડ રડાર (એમએમઆર)''' '' નો વિકાસ કરી રહ્યા છે. '''''ધી [[ગ્લાસ ટર્બાઇન રિસર્ચ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ]] ([[જીટીઆરઇ]]) તેજસ માટે [[જીટીએક્સ-35વીએસ]]''' '' '''કાવેરી ''આફ્ટરબર્નીંગ ટર્બોફેન એન્જિનની ડિઝાઇન અને સાથે વિકાસ માટે'' જવાબદાર છે ''- જે કાવેરી ''પ્રાપ્ય'' '' ''' ન થાય ત્યાં સુધી વચગાળાના પાવરપ્લાન્ટ તરીકે [[જનરલ ઇલેક્ટ્રીક એફ404]]નો ઉપયોગ કરશે. એલસીએ (LCA) માટે આઇએએફ (IAF)ની હવાઇ કર્મચારીઓની જરૂરિયાત ઓક્ટોબર 1985 સુધી નક્કી કરવામાં આવી ન હતી. આ વિલંબે અસલ કાર્યક્રમ સામે વિવાદ ઉભો કર્યો જેમાં એપ્રિલ 1990માં પ્રથમ ફ્લાઇટ અને 1995માં સર્વિસમાં પ્રવેશ માટે આહવાન કરવામાં આવ્યું હતું; છતાં, તે તેમાં આશીર્વાદ સમાન બની રહ્યો, કેમકે તેણે એડીએને રાષ્ટ્રીય આરએન્ડડી અને ઔદ્યોગિક સ્રોતોને યોગ્ય રીતે નિયંત્રિત રાખવામાં, વ્યક્તિઓની ભરતીમાં, માળખાકીય સુવિધાઓના સર્જન માટે અને અદ્યતન તકનીકોનો વિકાસ જ્યાં સ્વદેશી રીતે શક્ય હોય અને જેના માટે આયાતની જરૂર હોય તે માટેનું સ્પષ્ટ ચિત્ર તૈયાર કરવા માટે પૂરતો સમય આપ્યો હતો. ઓક્ટોબર 1987માં [[પ્રોજેક્ટ ડેફિનીશન]] (પીડી)ની શરૂઆત કરવામાં આવી અને સપ્ટેમ્બર 1988માં તે પૂર્ણ થયો. ફ્રાન્સની [[ડેઝોલ્ટ એવિએશન]]ને પીડીની સમીક્ષા માટે સલાહકાર તરીકે રાખવામાં આવી અને તેની લાંબા સમયના એવિએશન ક્ષેત્રના અનુભવનો નિચોડને આધારે સેવા આપવામાં આવી. વિગતવાર ડિઝાઇનના ફ્લો કી એલિમેન્ટ્સ, મેન્યુફેક્ચરિંગ એપ્રોચ, અને સમારકામની જરૂરિયાતને કારણે પીડી તબક્કો એરક્રાફ્ટ ડિઝાઇન અને વિકાસની પ્રક્રિયામાં શરૂઆતનું કટોકટીભર્યુ તત્વ હતું. આ ઉપરાંત, આ એક મુદ્દો છે જેમાં આયોજનની એકંદર પડતરને સૌથી અસરકારક રીતે નિયંત્રિત રાખવામાં આવી છે. ડિઝાઇનની જરૂરિયાત, ક્ષમતા અને લાક્ષણિકતાઓમાં ત્યાર પછીના સુધારાનું અમલીકરણ ધીમેધીમે મોંઘુ બનતું ગયું અને તેને પગલે રજૂ કરેલા આયોજનમાં વિકાસ ધીમો થઇ ગયો, અને આથી આયોજન અને પડતરને પણ અસર થાય તેવી પૂરી શક્યતા છે. === વિકાસનો ઇતિહાસ === {{Main|HAL Tejas timeline}} એલસીએ (LCA)ની ડિઝાઇનને માર્ગદર્શનની કામગીરીમાં સુધારો કરવા "રિલેક્સ્ડ સ્ટેટિક સ્ટેબિલીટી" (આરએસએસ) સાથે નાના ડેલ્ટા-વિન્જ્ડ મશીન તરીકે 1990માં અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું. વ્યવહારદક્ષ એવિઓનિક્સ અને અદ્યતન સંયુક્ત બનાવટે તાત્કાલિક ધોરણે કેટલીક ચિંતાઓ ઉભી કરી હતી, અને આઇએએફ (IAF) એવી શંકા વ્યક્ત કરી હતી કે ભારત આ પ્રકારના મહત્વકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ માટે પર્યાપ્ત તકનીકી માળખું ધરાવે છે. મે 1989માં સરકારી સમીક્ષા સમિતીની રચના કરવામાં આવી હતી, જેમણે એવો સામાન્ય મત વ્યક્ત કર્યો હતો કે ભારતીય આંતરમાળખું, સવલતો અને તકનીકો આ પ્રોજેક્ટ હાથ ધરવા માટે પૂરતી આધુનિક છે. દૂરદર્શિતાના પગલારૂપે, એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું કે કાર્યક્રમનો પૂર્ણ કક્ષાનો ઇજનેરી વિકાસ (એફએસઇડી)ની કક્ષા બે ભાગમાં હાથ ધરવામાં આવશે. પહેલો તબક્કો "[[પ્રૂફ ઓફ કોન્સેપ્ટ]]" પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરશે અને તેમાં ડિઝાઇન, બે ટેકનોલોજી ધરાવતા એરક્રાફ્ટ (ટીડી-1 અને ટીડી-2)નું પરિક્ષણ (ડીડીટી) અને માળખાકીય પરિક્ષણ નમૂનો (એસટીએસ) એરફ્રેમના ફેબ્રિકેશન સમાવિષ્ટ હશે; ટીડી એરક્રાફ્ટના સફળ પરિક્ષણ બાદ જ ભારત સરકાર એલસીએ (LCA) ડિઝાઇનના પોતાનો સંપૂર્ણ ટેકો જાહેર કરશે. ત્યાર બાદ બે પ્રોટોટાઇપ વાહનો (પીવી-1 અને પીવી-2)નું ઉત્પાદન કરાશે, અને એરક્રાફ્ટ પૂર્ણ થાય તે માટે જરૂરી પાયાનું આંતરમાળખું અને પરિક્ષણની સવલતોની રચના કરવામાં આવશે. બીજા તબક્કામાં વધુ ત્રણ પ્રોટોટાઇપ વાહનો (પીવી-3 પ્રોડક્શન વેરિઅન્ટ તરીકે, પીવી-4 નેવલ વેરિઅન્ટ તરીકે, અને પીવી-5 ટ્રેનર વેરિઅન્ટ તરીકે)નું અને ફેટિગ ટેસ્ટ સ્પેસિમેનનું ઉત્પાદન કરવામાં આવશે, અને વધુ વિકાસ અને વિવિધ કાર્ય સ્થળો પર બાંધકામ હાથ ધરવામાં આવશે. 1990માં પ્રથમ તબક્કાની શરૂઆત થઇ અને એચએએલે 1991ના મધ્યમાં તકનીકી નિદર્શન પર કામ કરવાની શરૂઆત કરી હતી; જોકે, એપ્રિલ 1993 સુધીમાં ઉભી થયેલી નાણાકીય કટોકટીની જાહેરાત કરવામાં આવી ન હતી, એફએસઇડીના પ્રથમ તબક્કા પર જૂનમાં નોંધપાત્ર કામ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. પ્રથમ તકનીકી નિદર્શનકાર, ટીડી-1 17મી નવેમ્બર, 1995માં રોજ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને 1998માં ટીડી-2 પણ રજૂ કરાયું હતું, પરંતુ માળખાકીય સમસ્યાઓ અને ફ્લાઇટ નિયંત્રણ વ્યવસ્થાના વિકાસ સામેની મુશ્કેલીઓને કારણે તેને ધરતી પર રાખવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો.<ref>http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/lca/</ref> === ફ્લાય-બાય-વાયર નિયંત્રણ કાયદાઓ === [[ચિત્ર:Tejas inverted pass.jpg|thumb|right|એચએએલ તેજસ અહીં ઇન્વર્ટેડ પાસ શોનનું આયોજન કરી રહ્યું છે જે ફ્લાય-બાય-વાયર કન્ટ્રોલનો નમૂનો છે. ]] એલસીએ (LCA) માટેની સૌથી મહત્વકાંક્ષી જરૂરિયાત સ્પેસિફીકેશન હતા જે "રિલેક્સ્ડ સ્ટેટિક સ્ટેબિલીટી" (આરએસએસ) હશે. ડેઝોલ્ટે 1988માં અનુરૂપ એફસીએસ પદ્ધતિ ઓફર કરી હોવા છતાં, એડીએ શોધ્યુ કે ડિજીટલ ફ્લાઇટ નિયંત્રણ જલ્દી તેનું સ્થાન લેશે.<ref name="Reddy2002"/> આરએસએસ તકનીકની રજૂઆત 1974માં [[જનરલ ડાઇનેમિક્સ]] (હવે [[લોકહીડ માર્ટિન]]) [[વાયએફ-16]] પર થઇ, જે વિશ્વનું પ્રથમ ઉત્પાદિત એરક્રાફ્ટ હતું અને ડિઝાઇન દ્વારા વાયુ ગતિશાસ્ત્રની રીતે થોડું અસ્થિર હતું. મોટા ભાગના એરક્રાફ્ટ "હકારાત્મક" આંકડાકીય સ્થિરતા સાથે બનાવવામાં આવ્યા હતા, જેનો અર્થ એ છે કે કંટ્રોલ ઇન્પુટની ગેરહાજરીમાં પણ તેઓ જમીન સુધી પાછા ફરવાની અને ફ્લાઇટને નિયંત્રિત કરવાની કુદરતી વૃત્તિ ધરાવતા હતા; આમ છતાં, આ ગુણવત્તા પાઇલોટની કાબુ કરવાની વૃત્તિનો વિરોધ કરે છે. બીજી બાજુ, "નકારાત્મક" આંકડાકીય સ્થિરતા ધરાવતું એરક્રાફ્ટ (દા.ત. આરએસએસ), ઝડપથી કક્ષાની ઉપરથી ઉડી જશે અને પાઇલોટ સતત તેને વ્યવસ્થિત રાખવા માટે સતત કામ ન કરતો હોય ત્યારે તે ફ્લાઇટને નિયંત્રણમાં પણ રાખે છે; તે યોજનાપૂર્વકના કામોમાં સુધારો કરે છે, યાંત્રિક રીતે ફ્લાઇટ પર નિયંત્રણ ધરાવતી વ્યવસ્થા પાઇલોટ માટે સરળ રહે છે. એફબીડબ્લ્યુ ફ્લાઇટ કંટ્રોલ સિસ્ટમના વિકાસ માટે ફ્લાઇટ કંટ્રોલના કાયદાઓનું દૂરગામી જ્ઞાન અને ફ્લાઇટ કંટ્રોલ કોમ્પ્યુટર્સ માટે નોંધપાત્ર માત્રામાં સોફ્ટવેર કોડના ખર્ચાળ રાઇટીંગ જરૂરી છે, ઉપરાંત એવિઓનિક્સ અને અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમ સાથેનું તેનું સમન્વય પણ જરૂરી છે. એલસીએ (LCA) કાર્યક્રમની જ્યારે રજૂઆત થઇ ત્યારે, એફબીડબ્લ્યુ એ સ્ટેટ-ઓફ-ધી-આર્ટ ટેકનોલોજી હતી અને અને એટલી સંવેદનશીલ હતી કે ભારતને કોઇ દેશ તેની નિકાસ કરે તે શક્ય ન હતું. આથી, 1992માં ભારતના પોતાના સંસ્કરણનો વિકાસ કરવા માટે નેશનલ એરોનોટિક્સ લેબોરેટરી દ્વારા એલસીએ (LCA) નેશનલ કંટ્રોલ લો (ક્લો) ટીમની રચના કરવામાં આવી હતી. ક્લો ટીમના વૈજ્ઞાનિકો અને ગણિતશાસ્ત્રીઓ તેના નિયંત્રણના કાયદાઓનો વિકાસ કરવા માટે સફળ રહ્યા હતા, પરંતુ તે સમયે ભારત અદ્યતન રીઅલ-ટાઇમ ગ્રાઉન્ડ સ્ટિમ્યુલેટર્સ ધરાવતું ન હોવાથી તેનું પરિક્ષણ થઇ શક્ય બન્યું ન હતું. આ પ્રમાણે, [[બ્રિટીશ એરોસ્પેસ]] (બીએઇ) અને [[લોકહીડ માર્ટિન]]ને મદદ માટે 1993માં લાવવામાં આવ્યા, પરંતુ એફસીએસ સોફ્ટવેરમાં નિયંત્રણના કાયદાઓને સાંકેતિક લિપીમાં કરવા માટે એરોનોટિકલ ડેવલોપમેન્ટ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ માટે જરૂરી પ્રયત્નો અગાઉની અપેક્ષાએ ઘણા વધારે સાબિત થયા. ચોક્કસ નિયંત્રણ કાયદાની સમસ્યાઓનું બીએઇના સિમ્યુલેટર્સ (અને તે પ્રાપ્ય બન્યા ત્યારે એચએએલ પર) પર પરિક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. જ્યારે તેનો વિકાસ કરવામાં આવી રહ્યો હતો ત્યારે, કોડિંગના પ્રગતિશીલ તત્ત્વોની ચકાસણી અનુક્રમે એડીઇ અને એચએએલ ખાતે "મિનીબર્ડ" અને "આયર્નબર્ડ" ટેસ્ટ રિગ્ઝ પર કરવામાં આવી હતી. ઇન્ટીગ્રેટેડ ફ્લાઇટ કંટ્રોલ સોફ્ટવેરના ઇનફ્લાઇટ સિમ્યુલેશન પરિક્ષણોની બીજી શ્રેણી જૂલાઇ 1996માં યુ.એસ.માં અન્ય 33 પરિક્ષણ માટેની ફ્લાઇટો સાથે એફ-16 વિસ્ટા (ઇન-ફ્લાઇટ સ્ટેબિલીટી ટેસ્ટ એરક્રાફ્ટમાં ફેરફાર) પર હાથ ધરવામાં આવી હતી. આમ છતાં, તે વર્ષના મે મહિનામાં ભારતના બીજા [[પરમાણું પરિક્ષણ]]ના જવાબમાં યુ.એસ. દ્વારા મુકવામાં આવેલા પ્રતિબંધના ભાગરૂપે [[1998]]માં લોકહીડ માર્ટિનની કામગીરીનો અંત લાવવામાં આવ્યો હતો. એનએએલની ક્લો ટીમ અંતે ફ્લાઇટ કંટ્રોલ લોઝને સ્વદેશી પદ્ધતિથી એકીકૃત કરવામાં સફળ થઇ, જેમાં એફસીએસ સોફ્ટવેર ટીડી-1 પરના પાઇલોટ પરિક્ષણના 50 કલાકો દરમિયાન વિના વિલંબે કામગીરી કરતું હતું અને તેને પરિણામે 2001ની શરૂઆતમાં એરક્રાફ્ટને ફ્લાઇટ માટેની મંજૂરી આપવામાં આવી. એલસીએ (LCA)ની પ્રથમ ફ્લાઇટ 4 જાન્યુઆરી, 2001ના રોજ બેંગલોર નજીક આવેલા નેશનલ ફ્લાઇટ ટેસ્ટ સેન્ટ (એનએફટીસી) ખાતે ટીડી-1 દ્વારા બનાવવામાં આવી હતી, અને 1 ઓગસ્ટ, 2003ના રોજ તેની પ્રથમ સફળ સુપરસોનિક ફ્લાઇટે ઉડાન ભરી હતી. ટીડી-2 સપ્ટેમ્બર 2001માં તેની પ્રથમ ઉડાન ભરવાનું હતું, પરંતુ 6 જૂન, 2002 સુધી તે શક્ય ન બન્યું. તેજસ ''''''[[ઓટોમેટિક ફ્લાઇટ કંટ્રોલ સિસ્ટમ]] (એએફસીએસ)ની તેનું પરિક્ષણ કરનારા ચાલકોએ ઘણી પ્રસંશા કરી, જેમાંથી એકે જણાવ્યું હતું કે [[મિરેજ 2000]]''' ''' ની સરખામણીએ એલસીએ (LCA) સાથે ઉડાન ભરવી તેમાં ઘણી સહેલી બાબત છે.<ref>નેશનલ કન્ટ્રોલ લો ટીમના વડા, શ્રી શ્યામ શેટ્ટી સાથે મુલાકાત. [http://www.cmmacs.ernet.in/nal/pages/ipjun01.htm "એનએએલ અને એલસીએ-1: ફ્લાઇટ કન્ટ્રોલ લોઝ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060908235646/http://www.cmmacs.ernet.in/nal/pages/ipjun01.htm |date=2006-09-08 }}. '''નેશનલ એરોસ્પેસ લેબોરેટરીઝ (એનએએલ) ઇન્ફોર્મેશન પેસ્ટબોર્ડ (25 જૂન&nbsp;– 1 જૂલાઇ 2001)''.'' '''</ref> === મલ્ટી-મોડ રડાર (એમએમઆર) === એડીએ ટીમ દ્વારા સ્વદેશી તકનીક માટેની અન્ય મહત્ત્વની ટેકનોલોજી ''તેજસ '''મલ્ટી-મોડ રડાર (એમએમઆર) છે.''' '' '''''એલસીએ (LCA) માટે [[એરિક્સન માઇક્રોવેવ સિસ્ટમ્સ]] પીએસ-05/એ આઇ/જે-બેન્ડ મલ્ટી-ફંક્શન રડારનો<ref>ટેલર, જોહ્ન ડબ્લ્યુ. આર.; મુન્સોન, કેનેથ; અને ટેલર, માઇકલ જે.એચ. (ઇડીએસ. 2005 "એચએએલ લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ" '''જેન્સ ઓલ ધી વર્લ્ડ એરક્રાફ્ટ 1989-1990''. '' ''' '''''કાઉલ્સડન, સરે, યુકે: જેન્સ ઇન્ફોર્મેશન ગ્રુપ લિમિટેડ. પી. 104. '' ''' '''''ISBN 0-7106-0896-9.'' ''' </ref> ઉપયોગ કરવાનું અગાઉ આયોજન હતું, જે એરિક્સન અને [[ફેરાન્તિ ડિફેન્સ સિસ્ટમ ઇન્ટીગ્રેશન]] દ્વારા [[સાબ]] [[જેએએસ-39]]''' '' ગ્રિપેન માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું''.<ref>નોંધ: [[એરિક્સન માઇક્રોવેવ સિસ્ટમ્સ]] જૂન 2006માં [[સાબ]] દ્વારા લાવવામાં આવી હતી; ફે[[રાન્ટી ડિફેન્સ સિસ્ટમ ઇન્ટીગ્રેશન]] 1990માં [[જીઇસી-માર્કોની]] દ્વારા મેળવવામાં આવી હતી, જેને નવેમ્બર 1999માં [[બ્રિટીશ એરોસ્પેસ]] (બીએઇ) સાથે [[બીએઇ સિસ્ટમ]] પ્રકારમાં ભેળવવામાં આવી હતી. </ref>'' ''આમ છતાં, 1990ના દાયકાની શરૂઆતમાં અન્ય રડારોને તપાસ્યા બાદ,<ref name="AN/APG-66">નોંધ: ધી [[વેસ્ટિંગહાઉસ]] - હવે [[નોર્થરોપ ગ્રુમેન]] - [[એએન/એપીજી-66]], [[એફ-16]] પર મુકવામાં આવ્યું હતું, તે એડીએ દ્વારા 1992માં મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યા હતા તે રડારોમાંનું એક હતું. (જુઓ શર્મા, રવિ (16-29 જૂલાઇ 2005). [http://www.hinduonnet.com/fline/fl2215/stories/20050729000707700.htmThe એલસીએ પઝલ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ફ્રન્ટલાઈન.)</ref> ડીઆરડીઓને વિશ્વાસ થયો કે સ્વદેશી રીતે વિકાસ કરવો શક્ય છે. '' ''એચએએલનું હૈદરાબાદ ડિવીઝન અને એલઆરડીઇની એમએમઆર કાર્યક્રમ માટે સંયુક્ત પસંદગી થઇ હતી; ડિઝાઇનનું કામ ક્યારે શરૂ થયું તે બાબત હજુ અસ્પષ્ટ છે, પરંતુ રડારનો વિકાસ કરવાનો પ્રયત્ન 1997માં શરૂ થયો હતો.<ref name="Aroor">અરૂર, શિવ (8 એપ્રિલ 2006). [http://www.indianexpress.com/sunday/story/2025.html 'ઇન્ડિજીનીયલ' એરક્રાફ્ટ નિડ્ઝ ફોરેન લિફ્ટ, ફોર ઇટ્સ રડાર]. ધી સન્ડે એક્સપ્રેસ''.'' </ref> '' ડીઆરડીઓનું એરબોર્ન સ્ટડીઝ માટેનું કેન્દ્ર (સીએબીએસ) એમએમઆર માટેના પરિક્ષણ કાર્યક્રમોને ચલાવવા માટે જવાબદાર છે. 1996 અને 1997 વચ્ચે, સીએબીએસે [[એચએએલ/એચએસ-748એમ]] એરબોર્ન સર્વેલન્સ પોસ્ટ (એએસપી) ટેસ્ટબેડ એ એવિઓનિક અને એલસીએ (LCA)ના રડારના ટેસ્ટબેડ પર રૂપાંતરિત કર્યુ. 'હેક' તરીકે જાણીતા, રોટોડોમ એસેમ્બલીના દૂર કરવા ઉપરાંત મુખ્ય માળખાકીય ફેરફાર એ એમએમઆરને સમાવવા માટે એલસીએના નોઝ કોનનો ઉમેરો હતો. 2002ના મધ્ય ભાગ સુધીમાં, એમએમઆર જંગી અવરોધો અને પડતરમાં વધારાનો અનુભવ કરી રહ્યો હોવાનું નોંધાયુ હતું. 2005ની શરૂઆતમાં, એર-ટુ-એર લુક-અપ અને લુક-ડાઉન મોડ્સ કે જે પાયાના મોડ ગણાય છે તે સફળતાપૂર્વક પરિક્ષણ થયાને પુષ્ટિ આપવામાં આવી હતી. મે 2006માં, તેવું બહાર આવ્યું હતું કે અત્યાર સુધીમાં જેનું પરિક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું તેવા મોડ "અપેક્ષામાં ઉણા ઉતર્યા હતા."<ref>મુદુર, નિરાદ (1 મે 2006). [http://www.icast.org.in/news/2006/may06/may01va.html ગ્લિચીસ ઇન એલસીએ રડાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120602040309/http://www.icast.org.in/news/2006/may06/may01va.html |date=2012-06-02 }}. ''વિજય ટાઇમ્સ'' .</ref> તેને પરિણામે, એડીએ શસ્ત્ર ડિલીવરી પોડ સાથે શસ્ત્રીકરણ પરિક્ષણો ચલાવવાનું ઓછું કરી દીધું હતું, જે પ્રારંભિક સેન્સર ન હતું અને મહત્ત્વના પરિક્ષણોને તેને પગલે મોકૂફ રખાયા હતા. પરિક્ષણના અહેવાલો પ્રમાણે, સૌથી મોટી સમસ્યા એ રડાર અને એલઆરડીઇ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા એડવાન્સ્ડ સિગ્નલ પ્રોસેસર મોડ્યૂલ (એસપીએમ)વચ્ચે ગંભીર અસંગતતાનો પ્રશ્ન હતો. [[એલ્ટા]]ના [[ઇએલ/એમ-2052]] જેવું ઓફ-ધી-શેલ્ફ વિદેશી રડાર મેળવવાનો વચગાળાનો વિકલ્પ અંગે ગંભીર પણે વિચારણા થઇ હતી.<ref name="Aroor"/> === એન્જિન અને આગળ ધકેલવું === ==== કાવેરી એન્જિન અને વિલંબો ==== પ્રારંભમાં, પ્રોટોટાઇપ એરક્રાફ્ટમાં જનરલ ઇલેક્ટ્રીક એફ404-જીઇ-એફ2જે3 [[આફ્ટરબર્નીંગ]] [[ટર્બોફેન]] એન્જિનના ઉપયોગનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. આ સાથે 1986માં, સ્વદેશી વીજપ્લાન્ટના વિકાસનો કાર્યક્રમ પણ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. [[ગેસ ટર્બાઇન રિસર્ચ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ]]ની આગેવાનીમાં, "''કાવેરી'' " નામનું [[જીટીઆરઇ જીટીએક્સ 35વીએસ]] બધા એરક્રાફ્ટના ઉત્પાદનમાં એફ404નું સ્થાન લે તેવી અપેક્ષા હતી. આમ છતાં, ''કાવેરી'' ડેવલોપમેન્ટ પ્રોગ્રામ તકનીકી સમસ્યાઓને કારણે ધીમો પડી ગયો હતો. 2004ના મઘ્યમાં, રશિયામાં ''કાવેરી'' નો હાઇ-એલ્ટિટ્યુટ ટેસ્ટ નિષ્ફળ ગયો હતો, તેને પગલે ''તેજસ'' એરક્રાફ્ટના પ્રથમ ઉત્પાદન સાથે તેને રજૂ કરવાની અંતિમ આશા પર પણ પાણી ફરી ગયું હતું.<ref>ભારત યોગ્ય એરક્રાફ્ટ ધરાવતું ન હોવાથી, ''કાવેરી'' નું ઉચ્ચ કક્ષાનું પરિક્ષણ [[રશિયા]]ને સોપવામાં આવ્યું હતું, જેણે આ હેતુ માટે [[ટુ-16]] [[બોમ્બર]]નો ઉપયોગ કર્યો હતો. અન્ય ''કાવેરી'' એન્જિન જૂનથી સપ્ટેમ્બર 2006 દરમિયાન વધુ ફ્લાઇટ ટેસ્ટીંગ માટે રશિયાને આપવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ [[Il-76]] ટેસ્ટબેડ ટીયુ-16ને સ્થાને. </ref> ''કાવેરી'' ના વધુ વિકાસ માટે કંપનીઓને આમંત્રણ આપતું આરએફપી ઇસ્યુ કરવામાં આવ્યું હતું. ફેબ્રુઆરી 2006માં, ''કાવેરી'' સામેની સમસ્યાઓને દૂર કરવા તકનીકી મદદ માટે ફ્રેન્ચ એરક્રાફ્ટ એન્જિન કંપની, ''સ્નેક્મા'' ને એડીએએ કોન્ટ્રેક્ટ આપ્યો હતો.<ref name="Janes2005-06"/> તે સમયે, ડીઆરડીઓ વર્ષ 2009-10 સુધીમાં ''તેજસ'' માટેના ઉપયોગ માટે ''કાવેરી'' એન્જિન તૈયાર થઇ જશે તેવી આશા વ્યક્ત કરી હતી. ==== જીઇ એફ404 ==== [[ચિત્ર:GE F404 engine.jpg|right|thumb|જનરલ ઇલેક્ટ્રીક એફ404-આઇએન20 એન્જિન આઠ પ્રી-પ્રોડક્શન એલએસપી એરક્રાફ્ટ અને બે નેવલ પ્રોટોટાઇપ માટે. ]] ''કાવેરી'' ના વિકાસની આડે આવેલા અવરોધોને પગલે 2003માં આઠ પ્રી-પ્રોડક્શન એલએસપી અને બે નેવલ પ્રોટોટાઇપ માટે ઉંચી કક્ષાના [[જનરલ ઇલેક્ટ્રીક એફ404]], એફ404-જીઇ-આઇએન20 એન્જિન એન્જિન મેળવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. એડીએએ 17 -આઇએન20 એન્જિનના ઉત્પાદન અને ઇજનેરી વિકાસ માટે ફેબ્રુઆરી 2004માં જનરલ ઇલેક્ટ્રીકને 10 મિલિયન [[યુએસ ડોલર]]નો કોન્ટ્રેક્ટ આપ્યો હતો. ફેબ્રુઆરી 2007માં, એચએએલે ઇન્ડિયન એર ફોર્સ માટે તેજસ ફાઇટર એરક્રાફ્ટના પ્રથમ પ્રથમ કાર્યરત સ્ક્વોડ્રને શક્તિ પૂરી પાડવા માટે વધારાના 24 એફ404-જીઇ-આઇએન20 આફ્ટરબર્નીંગ એન્જિન્સનો ઓર્ડર આપ્યો હતો.<ref>જીઇ પ્રેસ રિલીફ પ્રમાણે</ref> આ ઓર્ડર અગાઉ, 2007ના મધ્યમાં થનારા ફ્લાઇટના પરિક્ષણ માટેના અંતિમ મૂલ્યાંકનના ભાગરૂપે એફ404-જીઇ-આઇએન20ને લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ (એલસીએ (LCA))માં અજમાયશને ધોરણે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું. એફ404-જીઇ-આઇએન20 એન્જિને 19,000 પાઉન્ડ્સ (85 કેએન)થી વધારે બિનસ્થાપિત દબાણોનું સર્જન કર્યુ હતું અને 1,000 ફ્લાઇટ ઓપરેશન કલાકોને સમાન 330 કલાકના ઝડપી મિશન ટેસ્ટીંગ પૂર્ણ કર્યા હતા. -આઇએન20એ આશરે 600 ફ્લાઇટ્સ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવેલા -એફ2જે3 ડેવલોપમેન્ટ એન્જિન્સનું સ્થાન લીધુ હતું. ==== નવા એન્જિન મૂલ્યાંકનો ==== [[ચિત્ર:Eurofighter triebwerk.jpg|right|thumb|યુરોજેટ ઇજે200 પ્રોપલ્શન ઓફર પાસે થર્સ્ટ વેક્ટરીંગ છે. ]] સપ્ટેમ્બર 2008માં, તેજસ માટે કાવેરી યોગ્ય સમય માટે તૈયાર નહીં થાય તેવી જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, અને આથી ઉત્પાદનમાં રહેલા પાવરપ્લાન્ટની પસંદગી કરવી જરૂરી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2008/09/27/stories/2008092755480700.htm|title=Kaveri engine programme delinked from the Tejas|last=Sharma|first=Ravi|date=2008-09-27|work=The Hindu|access-date=2008-09-28|archive-date=2008-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080930201659/http://www.hindu.com/2008/09/27/stories/2008092755480700.htm|url-status=dead}}</ref> એડીએ 95થી 100 કિલોન્યૂટન (કેએન) (21,000-23,000 એલબીએફ) શ્રેણીના વધુ શક્તિશાળી એન્જિન માટે દરખાસ્ત માટેની વિનંતી (આરએફપી) ઇસ્યુ કરવાનું આયોજન કર્યુ છે. [[યુરોજેટ ઇજે200]] [[અને જનરલ ઇલેક્ટ્રીક એફ414]] તેના હરિફો બને તેવી શક્યતા છે. યુરોજેટ ઇજે200 પ્રોપલ્ઝન [[થ્રસ્ટ-વેક્ટરીંગ]] ઓફર કરે છે. શરૂઆતમાં ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોને જેની ના પાડવામાં આવી હતી તેવી સિંગલ ક્રિસ્ટલ ટર્બાઇન બ્લેડ ટેક્નોલોજી પણ ઇજે200 એન્જિન દ્વારા ભારતને ઓફર કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.defensenews.com/story.php?i=4441913 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-05-18 |archive-date=2016-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405024001/http://www.defenceaviation.com/2010/04/lca-tejas-finally-gets-radar.html |url-status=dead }}</ref> મે 2009માં એવી જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે એરક્રાફ્ટ માટે વધુ શક્તિશાળી એન્જિન મેળવવા રૂ. 3,300 કરોડ (રૂ. 33,000,000,000 અથવા 750 મિલિયન ડોલર)નું વૈશ્વિક ટેન્ડર બહાર પાડવામાં આવશે, કેમકે હાલનું જનરલ ઇલેક્ટ્રીક એફ-404 એન્જિન મહત્તમ શસ્રોના ભાર સાથે કોમ્બેટ મનુવર વહન કરવા એરક્રાફ્ટને પૂરતો ધક્કો પૂરો પાડવામાં અસમર્થ હતા. યુરોજેટ ટર્બો અને અમેરિકન કંપની જનરલ ઇલેક્ટ્રીક એલસીએ (LCA) માટે 100 એન્જિન સપ્લાય કરવા માટે સ્પર્ધા કરશે. યુરોજેટ ઇજે200 અને જીઇ એફ-414 એન્જિન આઇએએફ (IAF)ની જરૂરિયાત પૂર્ણ કરે છે, કેમકે તેઓ 95-100 કિલોન્યૂટનનો ધક્કો સર્જી શકે છે. આઇએએફ (IAF)ના સૂત્રો દ્વારા તેમ પણ જણાવવામાં આવ્યું હતું કે વધુ ભારે એન્જિનને સમાવવા માટે એરફ્રેમની ડિઝાઇન કરવી જરૂરી બનશે, જે માટે ત્રણથી ચાર વર્ષનો સમય લાગે તેવી અપેક્ષા છે. તેજસ એરક્રાફ્ટના શરૂઆતના એકમો ઓછી શક્તિ ધરાવતા જનરલ ઇલેક્ટ્રીક એફ-404 એન્જિનની સજ્જ હશે જે 80-85 કિલોન્યૂટનના ધક્કાનું સર્જન કરે છે. <ref>reference <Nuclearram> http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=daadd3e5-489f-4403-b7bb-95411457188f{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === પડતર === ડિસેમ્બર 1996માં, તે સમયના વૈજ્ઞાનિક સલાહકાર, એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામે એક એકમની પડતર માટે 21 મિલિયન યુએસ ડોલરની ગણતરી કરી હતી. 2001ના અંતે, એડીએ અને એલસીએ (LCA) પ્રોગ્રામના ડિરેક્ટર, ડો. કોટા હરિનારાયણે (220 એરક્રાફ્ટના અપેક્ષિત ઓર્ડર માટે) એલસીએ (LCA)ની એકમ પડતર માટે 17-20 મિલિયન ડોલરનો અંદાજ મુક્યો હતો, અને એક વારા ઉત્પાદન શરૂ થાય તો તે ઘટીને 15 યુએસ મિલિયન ડોલર થવાની પણ શક્યતા છે. આમ છતાં, 2001 સુધીમાં, અન્ય લોકોએ એવો સંકેત આપ્યો હતો કે એલસીએ (LCA) માટે 24 મિલિયન ડોલરનો ખર્ચ થશે (એરક્રાફ્ટદીઠ રૂ. 100 કરોડ [Rs. 1,000,000,000]નો વધારો). (આ પડતર ડોલરદીઠ 41 રૂપિયા પ્રમાણે છે, જ્યારે હાલમાં આ દર 47 રૂપિયા છે. હાલમાં આ દર હજુ પણ એરક્રાફ્ટદીઠ 21.27 મિલિયન યુએસ ડોલર છે. પડતરમાં થયેલા વધારાને ધ્યાનમાં લેતા, કેટલાક ઉડ્ડયન નિષ્ણાતો એવું માને છે કે એરક્રાફ્ટ તૈયાર થશે, ત્યારે તે એકમદીઠ વધીને 35 મિલિયન ડોલર થઇ જશે.<ref>શર્મા, રવિ (20 જાન્યુઆરી&nbsp;– 2 ફેબ્રુઆરી 2001). [http://www.hinduonnet.com/fline/fl1802/18020420.htm એરબોર્ન, એટ લાસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109235927/http://www.hinduonnet.com/fline/fl1802/18020420.htm |date=2009-01-09 }}. ફ્રન્ટલાઈન</ref> 20 ''તેજસ'' એરક્રાફ્ટ માટેનો રૂ. 2,000 કરોડ (450 મિલિયન ડોલરથી વધારે)નો ઓર્ડર એરક્રાફ્ટદીઠ 22.6 મિલિયન ડોલરની એકમ પ્રાપ્તિની પડતરનું પ્રતિનિધીત્વ કરશે, જે અબ્દુલ કલામના અંદાજોને સુસંગત હશે. આશરે 20 મિલિયનથી 32 મિલિયન [[યુએસ ડોલર]]ની (રૂ. 100-150 કરોડ)ની કિંમત સાથે, ''તેજસ'' અન્ય 4.5 જનરેશન ફાઇટર વિમાનની સરખામણીએ ઘણું સસ્તુ હશે. (''ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા'' એ સરખામણી કરીને, ફ્રેન્ચ [[રફેલ|''રફેલ'']] માટે રૂ. 270 કરોડ અથવા 61 મિલિયન યુએસ ડોલરની કિંમત મુકી હતી). ફેડ 03, ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયાના 2010ના અહેવાલ પ્રમાણે, ભારત સરકાર એલસીએ (LCA) પ્રોજેક્ટને જીવંત રાખવા માટે વધુ 8000 કરોડનું ભંડોળ આપશે.<ref>http://timesofindia.indiatimes.com/india/On-for-27-yrs-LCA-project-gets-Rs-8000-crore-more/articleshow/5529518.cms</ref> ભારતીય નૌકાદળે છ નેવલ એલસીએ (LCA) માટેના ઓર્ડના પ્લેસમેન્ટને મંજૂરી આપી હતી. એરક્રાફ્ટદીઠ આશરે 31.09 મિલિયન [[યુએસ ડોલર]] (રૂ. 150 કરોડ)ની કિંમતે.<ref>http://news.rediff.com/report/2009/sep/21/navy-places-order-for-6-tejas-lca.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206231710/http://news.rediff.com/report/2009/sep/21/navy-places-order-for-6-tejas-lca.htm |date=2015-02-06 }} Navy places Rs 900-cr order for 6 Tejas LCA</ref> === વિલંબ === એલસીએ (LCA)ના વિકાસના થયેલા વિલંબ પાછળ મુખ્યત્વે ભારતની યોગ્ય ફાઇટર એરક્રાફ્ટની ડિઝાઇન કરવાના અનુભવની અક્ષમતા કારણભૂત ગણવામાં આવતું હતું. ભારતે 1950ના દાયકાના અંત ભાગમાં અગાઉ ફક્ત બીજી પેઢીના ફાઇટર (એચએફ-24 મરૂત)નું ઉત્પાદન કર્યું હતું. બીજી પેઢીથી 4.5 પેઢી સુધી પહોંચવાનો કૂદકો એ વિલંબ સાબિત થયો. ભારતના વિવાદાસ્પદ પરમાણું પરિક્ષણને યુએસે મંજૂરી આપવા સાથે આઇએએફ (IAF)ની બદલાતી જતી જરૂરિયાતો પણ એલસીએ (LCA) પ્રોજેક્ટને મદદ કરી શકી નહીં. મે 2006ની મુલાકાતમાં, એચએએલના ચેરમેન અશોક બવેજાએ જણાવ્યું હતું કે પાંચમું પ્રોટોટાઇપ વાહન (પીવી-5), ટ્રેઇનર પ્રોટોટાઇપ, અને આઠમાંથી પ્રથમ એલએસપી એરક્રાફ્ટ 2006ના અંત પહેલા પૂર્ણ કરી દેવામાં આવશે. આ એરક્રાફ્ટ એલસીએ (LCA) માટે પ્રારંભિક કામગીરીની મંજૂરીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે મદદ કરશે. 2006ના અંત સુધીમાં તેને આઇએએફ (IAF)માં સમાવવામાં આવે તેવી અપેક્ષા હતી, એલસીએ (LCA)ની સિસ્ટમ ડિઝાઇન અને ડેવલોપમેન્ટ (એસડીડી) પ્રક્રિયા અંતે 2010માં પૂર્ણ થઇ.<ref>એનોન. (15 મે 2006). [http://www.icast.org.in/news/2006/may06/may15ia.html એચએએલ સુપરસોનિક મોડમાં જશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009183836/http://www.icast.org.in/news/2006/may06/may15ia.html |date=2008-10-09 }}. ''ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ'' (ICAST આર્કાઇવ્ઝ દ્વારા).</ref> તાલિમ માટેનું સંસ્કરણ હાલમાં વિકાસના તબક્કામાં છે અને નેવલ સંસ્કરણની ડિઝાઇન પૂર્ણ થઇ ગઇ છે, અને 2008માં તે ઉડાન ભરે તેવી શક્યતા હતી. આમ છતાં, એલએસપી-1 એપ્રિલ 2007માં જ તેની પ્રથમ ઉડાન ભરી શક્યું હતું, જ્યારે ટ્રેનર પ્રોટોટાઇપ હજુ પણ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું નથી. ઇન્ડિયન એર ફોર્સ દ્વારા ઓર્ડર કરવામાં આવેલા વીસ એરક્રાફ્ટ (16 એક સીટના અને ચાર બે સીટ ટ્રેનર્સ)ને હવે 2012 સુધી કામગીરીની મંજૂરી મળે તેવી શક્યતા નથી.<ref name="Hindu5dec08">{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2008/12/05/stories/2008120556261400.htm |title=ધી હિન્દુ 5 ડિસેમ્બર 2008 |access-date=2010-08-03 |archive-date=2008-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208235840/http://www.hindu.com/2008/12/05/stories/2008120556261400.htm |url-status=dead }}</ref> === દરજ્જો === {{Main|HAL Tejas timeline}} [[ચિત્ર:HAL Tejas trainer version construction.JPG|thumb|right|તેજસ ટ્રેનર બાંધકામ હેઠળ.]] તેજસ હાલમાં ફ્લાઇટ ટેસ્ટીંગ હેઠળ છે. ઇનિશીયલ ઓપરેટીંગ ક્લિયરન્સ (આઇઓસી) બાદ તેને આઇએએફ (IAF)માં મર્યાદિત સંખ્યામાં સમાવવામાં આવશે. ફાઇલ ઓપરેટીંગ ક્લિયરન્સ (એફઓસી) મળ્યા બાદ પૂર્ણ ક્ષમતાએ ઉત્પાદન શરૂ કરવામાં આવશે. આઇઓસી ટેસ્ટીંગ 2009 સુધીમાં અને એફઓસી 2010 સુધીમાં પૂર્ણ થાય તેવી અપેક્ષા છે. સ્વતંત્ર વિશ્લેષકો અને આઇએએફ (IAF)ના અધિકારીઓને એવી અપેક્ષા છે કે કાર્યરત ''તેજસ'' ફાઇટરની સોંપણી 2010ની શરૂઆતમાં થશે, જ્યારે કોમ્બેટ સર્વિસ આશરે 2012ની આસપાસ પ્રવેશ કરશે.<ref>એનોન. (22 ઓગસ્ટ 2006). [http://news.webindia123.com/news/Articles/India/20060822/428381.html એચએએલના એલસીએમાં લોકહીડની હિસ્સેદારી હોવાની શક્યતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080102230131/http://news.webindia123.com/news/Articles/India/20060822/428381.html |date=2008-01-02 }}. ''WebIndia123.com'' .</ref><ref>એનોન. (16 મે 2006). [http://news.oneindia.in/2006/05/14/hal-to-pursue-lca-tejas-vigorously-to-meet-2008-deadline-1147582967.html એચએએલ 2008ની ડેડલાઇનને પહોંચી વળવા માટે એલસીએ તેજસને વળગી રહેશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930182501/http://news.oneindia.in/2006/05/14/hal-to-pursue-lca-tejas-vigorously-to-meet-2008-deadline-1147582967.html |date=2007-09-30 }}. ''વન ઇન્ડિયા'' .</ref> [[આઇએએફ (IAF)]] 14 સભ્યોની "એલસીએ (LCA) ઇન્ડક્શન ટીમ"ની રચના કરી છે, જેમાં આઇએએફ (IAF)ના પાઇલોટ્સ અને અધિકારીઓ છે અને એર વાઇસ માર્શલ બીસી નાન્જપ્પા તેના અધ્યક્ષ છે. એલસીએ (LCA)ના ઇન્ડક્શન પર દેખરેખ, શક્ય પડકારોના નિરાકરણ માટે મદદ, તેજસની કામગીરીના ઉપયોગ માટે વિકાસકર્તાઓને મદદ, માન્યતા ઉભી કરવામાં મદદ, તાલિમ કાર્યક્રમો, આયોજનોની જાળવણી અને તેજસને ઝડપથી તૈયાર કરવા માટે આઇએએફ (IAF)ને મદદ કરવી એ જૂથના હેતુઓ હતા. આ બાબતે આઇએએફ (IAF)ની એલસીએ (LCA) ડેવલોપમેન્ટમાં વધુ રસ લેવાની ઇચ્છા તેમજ નવું એરક્રાફ્ટ સમાવવાની જરૂરિયાતને છતી કરી. આ ટીમ બેંગલોર ખાતે કાર્યરત છે.<ref>[http://www.hindu.com/2006/12/03/stories/2006120301790500.htm આઇએએફ ટીમ ટુ ઓવરસી એલસીએ ઇન્ડક્શન એન્ડ ઓપરેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510083256/http://www.hindu.com/2006/12/03/stories/2006120301790500.htm |date=2011-05-10 }}, ''ધી હિન્દુ'' , ડિસેમ્બર 12, 2006 અહેવાલ.</ref><ref>[http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IE120070617113551&amp;Page=1&amp;Title=Bangalore&amp;Topic=0 ફાઇટર પ્રોજેક્ટ ઓન ફાસ્ટ ટ્રેક મોડ&nbsp;– newindpress.com report.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071231090833/http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IE120070617113551&Page=1&Title=Bangalore&Topic=0 |date=2007-12-31 }} પુન:પ્રાપ્તિ: 6 એપ્રિલ 2008</ref> વરિષ્ઠ એચએએલ અધિકારીએ માર્ચ 2005માં જણાવ્યું હતું કે આઇએએફ (IAF) 20 ''તેજસ'' એરક્રાફ્ટ માટે રૂ. 2,000 કરોડ (450 મિલિયન યુએસ ડોલરથી વધારે)નો ઓર્ડર આપશે, અને ત્યાર બાદ સમાન પ્રકારના વધુ 20 એરક્રાફ્ટ ખરીદવામાં આવશે. બધા 40 એફ404-જીઇ-આઇએન20 એન્જિનથી સજ્જ હશે.<ref name="DID"/> અત્યાર સુધીમાં, રૂ. 4806.312 કરોડનો ખર્ચ લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટની વિવિધ આવૃત્તિઓના વિકાસ માટે કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="MoD 3/3">{{cite press release | title = Flight Testing of LCA | publisher = [[Ministry of Defence (India)]], Press Information Bureau, [[Government of India|GoI]] | date = 3 March 2008 | url = http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=35886 | accessdate = 2008-04-06 }}</ref> તેજસ નામના સ્વદેશી રીતે વિકાસ પામેલા લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ (એલસીએ (LCA))નું પ્રથમ સ્ક્વોડ્રન ભારતના દક્ષિણના રાજ્ય તમિલ નાડુંમાં મુકવામાં આવશે, જ્યારે 20 ફાઇટર એરક્રાફ્ટ 2009-2010 સુધીમાં ઇન્ડિયન એર ફોર્સ (આઇએએફ (IAF))માં સમાવવામાં આવે તેવી અપેક્ષા છે. [[ચિત્ર:HAL Tejas at LeH.jpg|thumb|right|એચએએલ તેજસ હાઇ-ઓલ્ટિટ્યુડ પરિક્ષણ લેહ ખાતે સફળતાપૂર્વક ડિસેમ્બર 2008માં પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું. ]] લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટનું ગરમ વાતાવરણમાં પરિક્ષણ 30 મે, 2008ના રોજ સફળતાપૂર્વક કરવામાં આવ્યું હતું. એલસીએ (LCA) 'તેજસ'ના ઉત્પાદિત સંસ્કરણે 16 જૂન, 2008ના રોજ ઉડાન ભરી હતી. ડિસેમ્બર 2008ના રોજ, લેહ ખાતે વધુ ઉંચાઇ પર એચએએલ તેજસનું પરિક્ષણ સફળ થયું હતું.<ref>http://timesofindia.indiatimes.com/LCA_high-altitude_trials_at_Leh_successful_DRDO_/articleshow/3847266.cms?TOI_latestnews</ref> એલસીએ (LCA) તેજસે 22 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ 1000 ટેસ્ટ ફ્લાઇટ્સ પૂર્ણ કરી હતી.<ref>http://www.ada.gov.in/Others/CurrentNews/weeklyReport-Lca1/_22_1002-Jan-09_Tejas-LCA_/_22_1002-Jan-09_tejas-lca_.html{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તેજસે 530 કલાકનું ઇન-ફ્લાઇટ ટેસ્ટીંગ પૂર્ણ કર્યું છે.<ref>http://timesofindia.indiatimes.com/India/Tejas_LCA_completes_1000th_sortie/articleshow/4017994.cms</ref> ફેબ્રુઆરી 2009 સુધીમાં, [[એરોનોટિકલ ડેવલોપમેન્ટ એજન્સી]]ના અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે તેજસે શસ્ત્રો સાથે ઉડાન ભરવાની શરૂઆત કરી દીધી છે અને રડારનું ઇન્ટીગ્રેશન માર્ચ 2009 સુધીમાં પૂર્ણ કરવામાં આવશે. પ્રક્રિયાના વિકાસને લગતી બધી જ પ્રવૃત્તિઓ તે સમયે લગભગ પૂર્ણ કરી દેવામાં આવશે.<ref> http://www.zeenews.com/nation/2009-02-03/504327news.html લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ તેજસ હેઝ સ્ટાર્ટેડ ફ્લાઇંગ વીથ વિપન્સ</ref> ભારતીય નૌકાદળે છ નેવલ એલસીએ (LCA)નો ઓર્ડર આપ્યો છે. પ્રતિ એરક્રાફ્ટ આશરે 31.09 મિલિયન યુએસ ડોલર (રૂ. 150 કરોડ)ની કિંમતે, તે નેવલ એલસીએ (LCA) પ્રોગ્રામમાં 187 મિલિયન યુએસ ડોલર (રૂ. 900 કરોડ)નું ભંડોળ પૂરુ પાડશે.<ref>http://news.rediff.com/report/2009/sep/21/navy-places-order-for-6-tejas-lca.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206231710/http://news.rediff.com/report/2009/sep/21/navy-places-order-for-6-tejas-lca.htm |date=2015-02-06 }} નેવીએ છ તેજસ એલસીએ માટે (રૂ.900 કરોડ)નો ઓર્ડર આપ્યો</ref> ડિસેમ્બર 2009માં, ભારત સરકારે ઇન્ડિયન એર ફોર્સ અને ભારતીય નૌકાદળ માટે ફાઇટર જેટનું ઉત્પાદન શરૂ કરવા રૂ. 8,000 કરોડનું ભંડોળ મંજૂર કર્યુ હતું.<ref>http://203.197.197.71/presentation/leftnavigation/news/india/nod-to-rs-8,000cr-for-production-of-tejas.aspx{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> તાજેતરમાં જ 24 ફેબ્રુઆરી 2010ના રોજ ભારત સરકારે એક પ્રેસ રિલીઝમાં જણાવ્યું હતું કે એલસીએ (LCA) તેજસને માર્ચ 2011 સુધીમાં ઇન્ડિયન એર ફોર્સમાં સમાવવામાં આવશે. 20 એલસીએ (LCA) માટે ઉપરોક્ત કરાર ઉપરાંત, ફાઇનલ ઓપરેશનલ ક્લિયરન્સ કન્ફિગ્યુરેશનમાં વધારાના 20 એલસીએ (LCA) મેળવવાની દરખાસ્ત અંગે પણ પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે. એલસીએ (LCA)ની વિશિષ્ટતાઓ આઇએએફ (IAF) દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલી એર સર્વિસ રિક્વાયરમેન્ટ પ્રમાણે છે.<ref>http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=58285</ref> <ref>http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=58285</ref> === તેજસ માર્ક-2 અને નૌકા દાળનું એલસીએ (LCA) === ભારતીય હવાઇ દળની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવામાં માર્ક-1ની અક્ષમતાઓને કારણે તેજસ માર્ક-2નો વિકાસ કરવામાં આવે તેવી અપેક્ષા છે, ભારતીય હવાઇ દળ 2005માં ઓર્ડર કરેલા 40 એરક્રાફ્ટ સિવાય એક પણ માર્ક 1 એરક્રાફ્ટનો ઓર્ડર નહીં આપે. જ્યારે રિ-ડિઝાઇન માર્ક 2નો વિકાસ કરવામાં આવશે ત્યારે તે 125 એરક્રાફ્ટ સુધીનો ઓર્ડર આપવા અંગે વિચારણા કરે છે.<ref name="Hindu5dec08"></ref> [[આઇએએફ (IAF)]]ના પ્રવક્તાના મતે, માર્ક 2 વધુ શક્તિશાળી એન્જિન, સુધારેલા એરોડાઇનેમિક્સ ધરાવતું હશે અને જૂનાને સ્થાને નવા ભાગો પણ લાવવામાં આવશે.<ref name="Hindu5dec08"></ref> તેજસનું ઇન્ડિયન નેવી માર્ક 2 સંસ્કરણ એરક્રાફ્ટ કેરિયરથી ખૂબ નાના અંતરેથી ઉડવા માટે અને ઉતરવા માટે સક્ષમ બનશે.<ref>[http://www.domain-b.com/aero/20090206_lca_programme.html એરો ઇન્ડિયા 2009: એલસીએ પ્રોગ્રામ ઓવર ધી હમ્પ - બીજી પેઢીથી 4+, તેમ એડીએના ડિરેક્ટર, ડો પીએસ સુબ્રમણ્યમે જણાવ્યુ]</ref> તેજસની નૌકા દળ માટેનું સંસ્કરણ ટૂંક સમયમાં જ તૈયાર થઇ જાય તેવી અપેક્ષા છે. ડિસેમ્બર 2009ના રોજ, નૌકા દળના વડા એડમીરલ નિર્મલ વર્માએ પ્રથમ નેવી વીક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં જણાવ્યું હતું કે તેમને ડીઆરડીઓ દ્વારા એવી ખાતરી આપવામાં આવી છે કે એલવીએનું નેવલ વેરિએન્ટ વર્ષ 2013 સુધીમાં કેરિયર ટ્રાયલ માટે અને ગોર્શકોવ/વિક્રમાદિત્ય પર મુકવા માટે તેમજ આઇએસી માટે તૈયાર થઇ જશે. તેમણે જણાવ્યું કે આઇએસી-2 માટે નૌકાદળ વધુ ક્ષમતા ધરાવતા કેરિયર-બોર્ન એરક્રાફ્ટ માટે પ્રત્યય અભ્યાસ કરી રહ્યું હતું.<ref>http://indiatoday.intoday.in/site/Story/73256/Top%20Stories/First+indigenous+aircraft+carrier+to+be+launched+next+year:+Navy+chief.html</ref> "નેવલ એલસીએ (LCA) સંસ્કરણ"ની કેટલીક લાક્ષણિકતાઓ: * સ્કાઇ-જમ્પ અને અરેસ્ટેડ લેન્ડીંગ સાથે એરક્રાફ્ટ કરિયર ઓપરેશન * યોગ્ય કોકપિટ વિઝન માટે નોઝ ડ્રૂપ્ડ * લેવકોન જેવી વધારાની એરોડાઇનેમિક લાક્ષણિકતાઓ અને કેરિયર લેન્ડીંગની ઝડપને ઘટાડવા માટે ફોર પ્લેન * કેરિયરમાંથી મહત્તમ ટેક-ઓફ વજન-12.5 ટન{{Vague|which tons?|date=December 2009}} * કેરિયરમાંથી બાહ્ય સ્ટોર વહન ક્ષમતા-3.5 ટન * મજબૂત ફયૂઝલાઝ * ઉંચા સિંક દરને કારણે મજબૂત અંડરકેરેજ * ડેક રિકવરી માટે એરેસ્ટર હૂક * ફ્યુઅલ ડમ્પ સિસ્ટમ == રચના (ડિઝાઇન) == [[ચિત્ર:Tejas air force grey.JPG|thumb|right|ઇન્ડિયન એર ફોર્સ ગ્રે કેમફ્લાઝ પેટર્નમાં પીવી-3.]] તેજસ એ એક એન્જિન ધરાવતું ફાઇટર છે, જે ટ્રેઇલલેસ, કમ્પાઉન્ડ [[ડેલ્ટા-વિંગ]] [[પ્લાનફોર્મ]] જેવી લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે અને સુધારેલી મનુવરેબિલીટી માટે "રિલેક્સ્ડ સ્ટેટિક સ્ટેબિલીટી" સાથેની રચના હોય છે. અસલમાં શ્રેષ્ઠ હવાઇ એરક્રાફ્ટ તરીકે અને "ડમ્બ બોમ્બ" જમીન પરના હુમલાની ભૂમિકા ભજવવાના બીજા હેતુ તરીકે બનાવવામાં આવ્યા હતા, આ ડિઝાઇનમાં રહેલી લવચિકતાએ ગાઇડેડ એર-ટુ-સરફેસ અને એન્ટી-શિપીંગ શસ્ત્રોની વિવિધતાને મંજૂરી આપી હતી, જે વેલ-રાઉન્ડેડ મલ્ટીરોલ અને મલ્ટીમિશન ક્ષમતાઓ ધરાવતા હશે. ''તેજસ'' ને નાના અને ઓછા વજનના રાખવા માટે પૂંછડી વિનાના કમ્પાઉન્ડ-ડેલ્ટા પ્લાનફોર્મની રચના કરવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.ada.gov.in/Activities/lca/lca.html એલસીએ અને તેની લાક્ષણિકતાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100709192809/http://www.ada.gov.in/activities/lca/lca.html |date=2010-07-09 }}. પુન:પ્રાપ્તિ 24 સપ્ટેમ્બર 2006.</ref> આ પ્લાનફોર્મનો ઉપયોગ જરૂરી કંટ્રોલ સરફેસમાં ઘટાડો કરે છે ([[ટેઇલપ્લેન]] અથવા ફોરપ્લેન નહીં, ફક્ત સિંગલ વર્ટીકલ ટેઇલફિન), બહોળી શ્રેણીમાં બાહ્ય સ્ટોર્સને મંજૂરી આપે છે, અને ક્લોઝ-કોમ્બેટ, વધુ ઝડપ, અને ક્રુસીફોર્મ-વિંગ ડિઝાઇનની સરખામણીએ [[હાઇ-આલ્ફા]] પર્ફોર્મન્સ લાક્ષણિકતાઓ પૂરી પાડે છે. સ્કેલ મોડેલ્સ પર એક્સ્ટેન્સિવ વિન્ડ ટનલ ટેસ્ટીંગ અને જટીલ [[કોમ્પ્યુટેશનલ ફ્લુડ ડાઇનેમિક્સ]] એનાલિસીસે એલસીએ (LCA)ના એરોડાઇનેમિક કન્ફિગ્યુરેશનમાં વધારો કર્યો હતો, તેણે લઘુત્તમ સુપરસોનિક [[ડ્રેગ]], લો [[વિંગ-લોડીંગ]], અને રોલ અને પિચના ઉંચા દરોને કારણે આમ થયું હતું. બધા જ શસ્ત્રો 4,000 કિલોગ્રામથી વધુ કુલ ક્ષમતા સાથે સાતમાંથી એક અથવા વધારે પર આધારિત રહ્યા છે: પ્રત્યેક પાંખ હેઠળ ત્રણ સ્ટેશન્સ અને [[ફ્યૂઝલાઝ]] સેન્ટરલાઇન હેઠળ એક. પોર્ટ-સાઇડ [[ઇન્ટેક]] ટ્રંક હેઠળ આઠમું ઓફસેટ સ્ટેશન આવેલું હોય છે જેમાં વિવિધ પ્રકારના પોડ ([[એફએલઆઇએર]], [[આઇઆરએસટી]], [[લેસર રેન્જફાઇન્ડર/ડિઝાઇનેટર]], અથવા [[રિકોનિનન્સ]]) આવેલા હોય છે, સેન્ટરલાઇન અંડર-ફ્યૂઝલાઝ સ્ટેશન અને વિંગ સ્ટેશન્સની ઇનબોર્ડ જોડી આવેલી છે. ''તેજસ'' ફ્યુઝલાઝ અને પાંખોમાં 3,000 કિલોગ્રામ જેટલા ઇંધણના વહન માટે પૂર્ણ આંતરિક [[ફ્યુઅલ ટેન્ક]], અને આગળના ફ્યુઝલાઝના સ્ટારબોર્ડ તરફ ફિક્સ્ડ [[ઇનફ્લાઇટ રિફ્યુઅલિંગ પ્રોબ]] ધરાવે છે. બાહ્ય ધોરણે, ત્રણ 1,200- અથવા પાંચ 800-લિટર (320- અથવા 210-યુએસ ગેલન; 260- અતવા 180-આઇએમપી ગેલન) સુધીની ફ્યુઅલ ટેન્ક ઇનબોર્ડ પર અને મિડબોર્ડ વિંગ સ્ટેશન્સ અને સેન્ટરલાઇન ફ્યૂઝલાઝ સ્ટેશન પર વેટ હાર્ડપોઇન્ટ જોગવાઇ હોય છે. === એરફ્રેમ === [[ચિત્ર:AeroIndia-09 HAL Tejas.jpg|thumb|right|એરો-ઇન્ડિયા 09 ખાતે તેજસ]] [[ચિત્ર:LCA Composites.jpg|thumb|right|એલસીએમાં કોમ્પોઝિટ્સ]] એલસીએ (LCA) એ એલ્યુમિનીયમ-લિથીયમ [[એલોય]], [[કાર્બન-ફાઇબર કોમ્પોઝિટ્સ]] (સી-એફસી), અને [[ટિટેનિયમ]]- એલોય સ્ટીલ્સથી બનાવવામાં આવે છે. ''તેજસ'' તેની એરફ્રેમમાં વજનની દ્રષ્ટિએ 45 ટકા સુધી સી-એફસી મટિરીયલ્સ ધરાવે છે, જેમાં [[ફ્યૂઝલાઝ]] (દરવાજા અને સ્કિન્સ), પાંખો (સ્કિન્સ, સ્પેર્સ અને રિબ્ઝ), [[એલિવન]], [[ટેઇલફિન]], [[રડર]], [[એર બ્રેક્સ]] અને [[લેન્ડીંગ ગિયર]] દરવાજાનો સમાવેશ થાય છે. કોમ્પોઝિટ્સનો ઉપયોગ એરક્રાફ્ટને અન્ય ઓલ-મેટલ ડિઝાઇનની સરખામણીએ હલકું તેમજ મજબૂત બનાવવા માટે કરવામાં આવે છે, અને સી-એફસીના એલસીએ (LCA)ના પર્સન્ટેજ એમ્પ્લોયમેન્ટ તે સમયના તે જ કક્ષા અન્ય એરક્રાફ્ટની સરખામમીએ સૌથી વધારે છે.<ref>હેરી, બી. (વોલ્યુમ. I, ફેબ્રુઆરી 2005; વોલ્યુમ. II, એપ્રિલ 2005). [http://www.acig.org/artman/publish/printer_521.shtml રેડિયન્સ ઓફ ધી તેજસ (2 ભાગો)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514223122/http://www.acig.org/artman/publish/printer_521.shtml |date=2013-05-14 }}. ''વાયુ એરોસ્પેસ એન્ડ ડિફેન્સ રિવ્યુ'' .</ref> વિમાનને ઘણું હલકું બનાવવા ઉપરાંત, તેમાં કેટલાક [[જોડાણ]] અથવા [[રિવેટ]] આવેલા છે જે એરક્રાફ્ટની વિશ્વાસપાત્રતામાં વધારો કરે છે અને માળખાકીય [[નબળાઇ]]થી થતી ફાટની આશંકાને ઓછી કરે છે. એલસીએ (LCA) માટેની ટેઇલફિન એ મોથોલિથીક હનીકોમ્બ પ્રકારની છે, જે તેના ઉત્પાદન ખર્ચને અન્ય કસ્ટમરી "સબટ્રેક્ટિવ" અથવા "ડિડક્ટીવ" પદ્ધતિઓની સરખામણીએ 80% સુધી ઘટાડી દે છે, જ્યાં શાફ્ટને ટિટેનિયમ એલોયના બ્લોકમાંથી કમ્પ્યુટર આધારિત [[ન્યુમેરીકલી કન્ટ્રોલ્ડ મશિ]]ન દ્વારા આકાર આપવામાં આવે છે. અન્ય કોઇ પણ ઉત્પાદનકારો એકમાત્ર રચનામાંથી તેની બનાવટ માટે જાણીતા નથી.<ref>પ્રકાશ, Sqn. Ldr. બી.જી. (16 ફેબ્રુઆરી 2001). [http://www.stratmag.com/issueFeb-15/page03.htm ડ્રીમ લાઇટન ઇન એલસીએ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080304212249/http://www.stratmag.com/issueFeb-15/page03.htm |date=2008-03-04 }}. ''સ્ટ્રેટીજીક અફેર&nbsp;— ટેક્નોલોજી'' (પાનું 3).</ref> રડર માટેના 'નોઝ' પર 'સ્ક્વિઝ' રિવેટીંગનો ઉમેરો કરવામાં આવે છે. એલસીએ (LCA)માં કોમ્પોઝિટ્સના ઉપયોગને પરિણામે મેટાલિક ફ્રેમના ઉપયોગની સરખામણીએ ઉપયોગમાં લેવાતા સાધનોની કુલ સંખ્યામાં 40 ટકાનો ઘટાડો થયો. આ ઉપરાંત, કોમ્પોઝિટ માળખામાં ફાસ્ટનરની સંખ્યા ઘટાડીને અડધી કરવામાં આવી, મેટાલિક ફ્રેમ ડિઝાઇનમાં 10,000 ફાસ્ટનરની જરૂર પડી હોત. કોમ્પોઝિટ ડિઝાઇનથી એરફ્રેમમાં પાડવામાં આવતા 2,000 છિદ્રોથી બચવામાં મદદ મળી. એરક્રાફ્ટના એકંદર વજનમાં 21 ટકાનો ઘટાડો થયો. આ પ્રત્યેક પરિબળો ઉત્પાદન પડતરમાં ઘટાડો કરી શકે છે, એક વધારાનો લાભ - અને પડતરમાં નોંધપાત્ર બચત - એરક્રાફ્ટને પૂર્ણ કરવા માટે ખૂબ ઓછા સમયની જરૂર પડે છે - એલસીએ (LCA) માટે સાત મહિના જ્યારે તેની સામે ઓલ-મેટલ એરફ્રેમના ઉપયોગથી 11 મહિના લાગે છે.<ref name="SpaceTransport">એનોન. (19 ઓગસ્ટ 2002). [https://web.archive.org/web/20010809163248/http://www.geocities.com/spacetransport/aircraft-lca.html એરક્રાફ્ટ: એલસીએ]. ''સ્પેસ ટ્રાન્સપોર્ટ'' .</ref> ''તેજસ'' નું નેવલ વેરિઅન્ટની એરફ્રેમમાં નોઝ ડ્રૂપમાં સુધારા કરીને લેન્ડીંગ એપ્રોચ દરમિયાન યોગ્ય દેખાવ માટે તૈયાર કરાશે, અને વિંગ [[લિડીંગ એજ]] [[વોર્ટેક્સ કન્ટ્રોલર્સ]] (લેવકોન)ને એપ્રોચ દરમિયાન લિફ્ટમાં વધારો કરવા માટે સુધારવામાં આવશે. લેવકોન એ કન્ટ્રોલ સરફેસ છે જે વિંગ-રૂટ લિટીંગ એજથી વિસ્તરણ પામે છે અને આથી તે એલસીએ (LCA) માટે યોગ્ય લો-સ્પિડ હેન્ડલીંગ પરવડી શકે છે, જે ડેલ્ટા-વિંગ ડિઝાઇનને પરિણામે વધતા ડ્રેગથી સામાન્ય નુક્સાન પામી શકે છે. વધારાના લાભ તરીકે, લેવકોન ઉચ્ચ [[એન્ગલ્સ ઓફ એટેક]] (એઓએ) પર નિયંત્રણક્ષમતામાં પણ વધારો કરશે. નેવલ ''તેજસ'' પણ મજબૂત સ્પાઇન, લાંબી અને મજબૂત [[અંડરકેરેજ]], અને ડેક મનુવરેબિલીટી માટે શક્તિશાળી નોઝ વ્હીલ સ્ટિયરીંગ ધરાવતું હશે.<ref name="DID">એનોન. (17 ફેબ્રુઆરી 2006). [http://www.defenseindustrydaily.com/2006/02/india-lca-tejas-by-2010-but-foreign-help-sought-with-engine/index.php ઇન્ડિયા: એલસીએ તેજસ બાય 2010 - બટ ફોરેન હેલ્પ સાઉટ વીથ એન્જિન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070517041133/http://www.defenseindustrydaily.com/2006/02/india-lca-tejas-by-2010-but-foreign-help-sought-with-engine/index.php |date=2007-05-17 }}. ''ડિફેન્સ ઇન્ડસ્ટ્રી ડેઇલી'' .</ref><ref name="Wollen">વોલન, એમ.એસ.ડી., એર માર્શલ (નિવૃત્ત) (માર્ચ-એપ્રિલ 2001). [http://www.bharat-rakshak.com/MONITOR/ISSUE3-5/wollen.html ધી લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ સ્ટોરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060503102058/http://www.bharat-rakshak.com/MONITOR/ISSUE3-5/wollen.html |date=2006-05-03 }}. ''ભારત રક્ષક મોનિટર'' .</ref> ''તેજસ'' ટ્રેનર વેરિએન્ટ બે-સિટની નેવલ એરફ્રાફ્ટ ડિઝાઇન સાથે "એરોડાઇનેમિક કોમનાલિટી" ધરાવતું હશે.<ref>એરોનોટિકલ ડેવલોપમેન્ટ એજન્સી (એન.ડી.). [http://www.bharat-rakshak.com/IAF/Images/Current/Fighters/Tejas/Trainer/KHT2009.jpg.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214020134/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/Images/Current/Fighters/Tejas/Trainer/KHT2009.jpg.html |date=2013-12-14 }}. 24 સપ્ટેમ્બર 2006ના રોજ પુન:પ્રાપ્તિ.</ref> === લેન્ડિંગ ગિઅર === [[ચિત્ર:Aero show 2007 162.jpg|thumb|right|હાઇડ્રોલિકલી રિટ્રેક્ટેબલ ટ્રાઇસિકલ-ટાઇપ લેન્ડીંગ ગિઅર.]] ''તેજસ'' સિંગલ ઇનવર્ડ-રિટ્રેક્ટીંગ મુખ્ય વ્હીલની જોડી અને સ્ટિઅરેબલ, ટ્વીન-વ્હીલ ફોરવર્ડ-રિટ્રેક્ટીંગ નોઝ ગિઅર સાથે હાઇડ્રોલિકલી રિટ્રેક્ટેબલ ટ્રાઇસિકલ પ્રકારના [[લેન્ડિંગ ગિઅર]] ધરાવે છે. લેન્ડિંગ ગિઅરની પ્રારંભમાં આયાત કરવામાં આવતી હતી, પરંતુ વ્યાપારી મંજૂરી પર પ્રતિબંધને પગલે, એચએએલ સમગ્ર સિસ્ટમની રચના દેશમાં જ કરી હતી. ભારતનું ન્યુક્લિઅર ફ્યુઅલ કોમ્પ્લેક્સ (એનએફસી)ની આગેવાની હેઠળની ટીમ કે જેણે ટિટેનયિમ હાફ-એલોય ટ્યુબ્સનો વિકાસ કર્યો હતો જેનો ઉપયોગ હાઇડ્રોલિક પાવર ટ્રાન્સમિશન માટે થાય છે અને તે એલસીએ (LCA)ના ખૂબ મહત્ત્વના પૂર્જા છે. આ ટેક્નોલોજી સ્પેસ એપ્લીકેશન્સ પણ ધરાવે છે.<ref>એનોન. 9 જૂન 2006. [http://www.blonnet.com/2006/06/09/stories/2006060904140900.htm એનએફસીએ એલસીએ માટે ટાઇટેનિયમ પ્રોડક્ટનો વિકાસ કર્યો, જીએસએલવી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831103849/http://www.blonnet.com/2006/06/09/stories/2006060904140900.htm |date=2009-08-31 }}. ''બિઝનેસ લાઇન'' .</ref> === ફ્લાઇટ કન્ટ્રોલ્સ === ''તેજસ'' "રિલેક્સ્ડ સ્ટેટિક સ્ટેબિલિટી" ડિઝાઇન હોવાથી, તે ક્વોડ્રુપ્લેક્ષ [[ડિજીટલ ફ્લાય-બાય-વાયર ફ્લાઇટ કન્ટ્રોલ સિસ્ટમ]]થી સજ્જ હોય છે, જેને પગલે પાઇલોટ માટે સંચાલન સરળ બની જાય છે.<ref>[http://www.rediff.com/news/2000/dec/05spec.htm rediff.com વિશેષ: ધી સાગા ઓફ ઇન્ડિયાઝ લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ]</ref> ''તેજસ '''એરોડાઇનેમિક કન્ફિગ્યુરેશન એ શોલ્ડર-માઉન્ટેડ પાંખો સાથે ડેલ્ટા-[[વિંગ]] લેઆઉટ પર આધારિત હોય છે''' '' . '''''તેના બધા જ [[કન્ટ્રોલ સરફેસ]] હાઇડ્રોલિકલી સંચાલિત હોય છે. ''' '' '''''વિંગની બાહ્ય અગ્રણી ધારમાં ત્રણ વિભાગોમાં [[સ્લોટ્સ]] આવેલા હોય છે, જ્યારે ઇનબોર્ડ વિભાગમાં [[વોર્ટેક્સ લિફ્ટ]]ના સર્જન માટે વધારાના સ્લોટ્સ આવેલા હોય છે અને હાઇ-એઓએ સ્ટેબિલીટી અને કન્ટ્રોલ્ડ ફ્લાઇટની ઉડાનને રક્ષણ આપવા [[ટેઇલ ફિન]] સાથે ઉચ્ચ ઉર્જા ધરાવતા એર-ફ્લો આવેલા હોય છે. ''' '' '''''વિંગ ટ્રેઇલિંગ ધાર પર [[પિચ અને યો કન્ટ્રોલ]] પૂરો પાડવા માટે ટુ-સેગમેન્ટ [[એલિવન]] હોય છે. ''' '' '''''ફક્ત [[એન્પેનેજ]] માઉન્ટેડ કન્ટ્રોલ સરફેસ સિંગલ-પિસ [[રડર]] અને બે [[એરબ્રેક્સ]] છે જે ફિન બંને તરફ એક-એક ફ્યૂઝલાજના ઉપરના આગળના ભાગ પર આવેલા હોય છે. ''' '' ''તેજસ'' ની ડિજીટલ એફબીડબ્લ્યુ સિસ્ટમમાં શક્તિશાળી [[ડિજીટલ ફ્લાઇટ કન્ટ્રોલ કોમ્પ્યુટર]] (ડીએફસીસી) ધરાવે છે જેમાં ચાર કોમ્પ્યુટીંગ ચેનલો આવેલી હોય છે, જે પ્રત્યેક પોતાનો સ્વતંત્ર [[વીજ પુરવઠો]] ધરાવે છે અને બધા જ એક [[એલઆરયુ]]માં આવેલા હોય છે. ડીએફસીસી સેન્સર્સના વિવિધ પ્રકારો અને પાઇલોટ [[કન્ટ્રોલ સ્ટિક]] ઇનપુટ્સ તરફથી સિગ્નલ્સ મેળવે છે, અને એલિવન, રડર તથા [[લિડીંગ એજ સ્લોટ]] હાઇડ્રોલિક એક્યુરેટર્સને ઉત્તેજન આપવા અને નિયંત્રણ મુકવા માટે આ પ્રક્રિયા કરે છે. ડીએફસીસી ચેનલો 32-બિટના [[માઇક્રોપ્રોસેસર]]ની આસપાસ સર્જિત હોય છે અને સોફ્ટવેરના અમલીકરણ માટે [[એડા લેન્ગ્વેજ]]ના સબસેટનો ઉપયોગ કરે છે.કોમ્પ્યુટર એમઆઇએલ-એસટીડી-1553બી મલ્ટીપ્લેક્સ એવિઓનિક્સ [[ડેટા બસીસ]] અને [[આરએસ-422]] સિરીયલ લિન્ક્સ દ્વારા એમએફડી જેવા પાઇલોટ ડિસ્પ્લે એલિમેન્ટ્સ સાથે સપાટી રચે છે. === પ્રોપલ્શન === વિંગ શિલ્ડેડ, સાઇડ માઉન્ટેડ બાઇફરકેટેડ, ફિક્સ્ડ જિયોમેટ્રી વાય-ડક્ટ એર [[ઇન્ટેક]] એન્જિનને સ્વીકૃત ડિસ્ટોર્શન કક્ષા, તેમાં પણ ઉચ્ચ એઓએ પર બઝ-ફ્રિ હવાનો સપ્લાય મળી રહે તેની ખાતરી માટે ઓપ્ટિમાઇઝ્ડ ડાઇવર્ટર કન્ફિગ્યુરેશન ધરાવે છે. એલસીએ પ્રોટોટાઇપ એરક્રાફ્ટ માટેનું અસલ આયોજન જનરલ ઇલેક્ટ્રિક એફ404-જીઇ-એફ2જે3 આફ્ટરબર્નીંગ ટર્બોફેન એન્જિનથી સજ્જ કરવાનો હતો, જ્યારે પ્રોડક્શન એરક્રાફ્ટને સ્વદેશી જીટીઆરઇ જીટીએક્સ-35વીએસ ''કાવેરી'' ટર્બોફેનથી તૈયાર કરવાનું આયોજન હતું, જેને ગેસ ટર્બાઇન રિસર્ચ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ દ્વારા કરવામાં આવેલા પ્રયત્નોથી સમાન ધોરણે વિકસાવવામાં આવ્યું હતું. ''કાવેરી'' ના વિકાસ આડેના અવરોધને પગલે વર્ષ 2003માં આઠ પ્રિ-પ્રોડક્શન એલએસપી એરક્રાફ્ટ અને બે નેવલ પ્રોટોટાઇપ માટે ઉચ્ચ કક્ષાના એફ404-જીઇ-આઇએન20 એન્જિન મેળવવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો. આઇએન20ના વધુ પરિક્ષણો બાદ, પ્રથમ 20 પ્રોડક્શન એરક્રાફ્ટમાં બેસાડવા માટે વધુ 24 આઇએન20 એન્જિન્સ માટે ઓર્ડર આપવામાં આવ્યો હતો. ''કાવેરી'' એ લો-[[બાયપાસ-રેશિયો]] (બીપીઆર) [[આફ્ટરબર્નીંગ]] [[ટર્બોફેન]] એન્જિન છે જે છ તબક્કામાં કોર હાઇ-પ્રેશર (એચપી) કમ્પ્રેસર સાથે વેરિએબલ ઇનલેટ ગાઇડ વેન્સ (આઇજીવી), ત્રણ સ્ટેજમાં લોન-પ્રેશન (એલપી) કમ્પ્રેસર સાથે ટ્રાન્સોનિક બ્લેડીંગ, એન્યુલર કમ્બશન ચેમ્બર અને કુલ્ડ સિંગલ-સ્ટેજ એચપી અને એલપી ટર્બાઇન્સ જેવી લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે. વિકાસ પામી રહેલું મોડેલ આધુનિક કન્વર્જન્ટ-ડાઇવર્જન્ટ ("con-di") વેરિએબલ [[નોઝલ]] ધરાવે છે, પરંતુ જીટીઆરઇ મલ્ટી-એક્સિસ [[થર્સ્ટ વેક્ટરિંગ]] આવૃત્તિ સાથે ''તેજસ'' એરક્રાફ્ટને ફીટ કરવાની આશા ધરાવે છે. ડિફેન્સ એવિઓનિક્સ રિસર્ચ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ (ડીએઆરઇ)એ ''કાવેરી'' (કેએડીઇસીયુ) માટે સ્વદેશી [[ફુલ-ઓથોરિટી ડીજિટલ એન્જિન કન્ટ્રોલ]] (એફએડીઇસી) એન્જિનનો વિકાસ કર્યો હતો. ડીઆરડીઓનું સેન્ટ્રલ વ્હીકલ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલોપમેન્ટ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ (સીવીઆરડીઇ) ''તેજસ''' એરક્રાફ્ટ-માઉન્ટેડ એસેસરી ગિયર બોક્સ (એએમએજીબી) અને પાવર ટેક-ઓફ (પીટીઓ) શાફ્ટની ડિઝાઇન અને વિકાસ માટે જવાબદાર હતી.''' '' === એવિઓનિક્સ === ''તેજસ'' [[નાઇટ વિઝન ગોગલ્સ]] (એનવીજી)-કોમ્પિટેબલ "[[ગ્લાસ કોકપિટ]]" ધરાવે છે જે સ્વદેશી હેડ-અપ ડિસ્પ્લે (એચયુડી), મલ્ટીફંક્શન ડિસ્પ્લેમાં ત્રણ પાંચ બાય પાંચની બે સ્માર્ટ સ્ટેન્ડબાય ડિસ્પ્લે યુનિટ્સ (એસએસડીયુ), અને "ગેટ-યુ-હોમ" પેનલ (કોઇ તાત્કાલિક પરિસ્થિતીમાં પાઇલોટને આપવામાં આવતી જરૂરી ફ્લાઇટની માહિતી<ref>http://frontierindia.net/light-combat-aircraft-tejas-testing&nbsp;— {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151220092934/http://frontierindia.net/light-combat-aircraft-tejas-testing/ |date=2015-12-20 }} જૂલાઇ 5, 2008ના રોજ પુન:પ્રાપ્તિ</ref>) દ્વારા પ્રભાવિત હોય છે. સીએસઆઇઓ દ્વારા વિકસીત એચયુડી, [[એલ્બિટ]] [[ડેશ]] હેલમેટ માઉન્ટેડ ડિસ્પ્લે અને સાઇટ (એચએમડીએસ) દર્શાવે છે અને [[હેન્ડ્સ-ઓન-થ્રોટલ-એન્ડ-સ્ટિક]] (હોટાસ) કંન્ટ્રોલ્સ પાઇલોટના કામના ભારમાં ઘટાડો કરે છે અને પાઇલોટને દિશાદર્શન અને વેપન-એઇમીંગ માહિતી જાણવામાં મદદ કરીને [[સ્થિતની જાગૃતિ]]માં વધારો કરે છે. તેને કોકપિટમાં ખૂબ ઓછા સમય સુધી નીચે જોવાની જરૂર પડે છે. એમએફડી નીડ-ટુ-નોને આધારે એન્જિન, [[હાઇડ્રોલિક્સ]], ઇલેક્ટ્રીકલ, ફ્લાઇટ કન્ટ્રોલ, અને એન્વાયર્નમેન્ટલ કન્ટ્રોલ સિસ્ટમ અગેની માહિતી પૂરી પાડે છે, જેમાં બેસિક ફ્લાઇટ અને કાર્યરિતીની માહિતીનો સમાવેશ થાય છે. ડ્યુઅલ રિડન્ટન્ટ ડિસ્પ્લે પ્રોસેસર્સ આ ડિસ્પ્લેઝ પર [[કોમ્પ્યુટર જનરેટેડ ઇમેજરી]]ની રચના કરે છે. પાઇલોટ સિમ્પલ મલ્ટીફંક્શન કિબોર્ડ અને ફંક્શન અને સેન્સર સિલેક્શન પેનલ્સ દ્વારા કોમ્પ્લેક્સ એવિઓનિક્સ સિસ્ટમ્સ સાથે ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરે છે. ટાર્ગેટ એક્વિઝીશનને [[સ્ટેટ-ઓફ-ધી-આર્ટ]] રડાર કિલ પ્રોબેબલિટીઝમાં સુધારો કરવા ચોક્કસ લક્ષ્યાંકિત માહિતી પૂરી પાડવ - ભવિષ્યમાં [[લેસર ડેઝિગ્નેટર]] પોડ દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલા, [[ફોરવર્ડ-લુકીંગ ઇન્ફ્રા-રેડ]] (એફએલઆઇઆર) થવા અન્ય ઓપ્ટો-ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સેન્સર્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોય છે. [[રિંગ લેસર ગાઇરો]] (આરએલજી)-સ્થિત [[ઇનર્શિયલ નેવિગેશન સિસ્ટમ]] (આઇએનએસ) પાઇલોટને ચોક્કસ દિશાદર્શન માર્ગદર્શન પૂરુ પાડે છે. એલસીએ "આઇડેન્ટીફાઇ ફ્રેન્ડ ઓર ફો" (આઇએફએફ) [[ટ્રાન્સપોન્ડર/ઇન્ટરોગેટર]], [[વીએચએફ]] [[યુએચએફ]] રેડિયોઝ, અને એર-ટુ-એર/એર-ટુ-ગ્રાઉન્ડ [[ડેટાલિન્ક્સ]] જેવી સલામત અને જામ-રેઝિસ્ટન્ટ પ્રત્યયનની વ્યવસ્થા ધરાવે છે. એડીએ સિસ્ટમ્સ ડિરેક્ટરેટ્સ ઇન્ટીગ્રેટેડ ડિજીટલ એવિઓનિક્સ સ્વીટ (આઇડીએએસ) એ ફ્લાઇટ કન્ટ્રોલ્સ, એરક્રાફ્ટ યુટિલીટીઝ સિસ્ટમ્સ મેનેજમેન્ટ, સ્ટોર્સ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (એસએમએસ), વેગેરેને કેન્દ્રીત 32-બિટ દ્વારા ત્રણ 1553બી બસીસ, હાઇ-થ્રુપુટ મિશન કોમ્પ્યુટરને સંગઠિત કરે છે. === રડાર === એલસીએને સુસંગત [[પલ્સ-ડોપ્લર]] મલ્ટી-મોડ રડારને વધુમાં વધુ 10 ટાર્ગેટ્સ પર દેખરેખ રાખવા રચવાંમાં આવ્યું હોય છે અને તે સાથેસાથે મલ્ટીપલ-ટાર્ગેટ એન્ગેજમેન્ટને મંજૂરી આપે છે. [[એલઆરડીઇ]] અને એચએએલ હૈદરાબાદ દ્વારા સંયુક્તપણે વિકસીત, એમએમઆર પ્રોડક્શન ''તેજસ'' એરક્રાફ્ટમાં સ્થાપિત કરવામાં આવશે, તે પ્રોટોટાઇપ એરક્રાફ્ટમાં આવેલા ફ્લાઇટ ટેસ્ટ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટેશનનું સ્થાન લેશે. એમએમઆર મલ્ટી-ટાર્ગેટ સર્ચ, [[ટ્રેક-વ્હાઇલ-સ્કેન]] (ટીડબ્લ્યુએસ), અને ગ્રાઉન્ડ-મેપીંગ ફંક્શન્સની કામગીરી બજાવે છે. તે લુક-અપ/લુક ડાઉન મોડ્સ, લો-/મિડીયમ-/હાઇ- [[પલ્સ રિપીટીશન ફ્રિક્વન્સીસ]] (પીઆરએફ), પ્લેટફોર્મ મોશન કોમ્પન્સેશન, [[ડોપ્લર બીમ-શાર્પનીંગ]], [[મુવિંગ ટાર્ગેટ ઇન્ડીકેશન]] (એમટીઆઇ), [[ડોપ્લર ફિલ્ટરીંગ]], [[કોન્સ્ટન્ટ ફોલ્સ-એલાર્મ રેટ]] (સીએફએઆર) ડિટેક્શન, રેન્જ-ડોપ્લર એમ્બિગ્વીટી રિઝોલ્યુશન, [[સ્કેન કન્વર્ઝન]], અને ફોલ્ટી પ્રોસેસર મોડ્યૂલ્સની ઓળખ માટે ઓનલાઇન ડાઇગ્નોસ્ટિક્સ જેવી લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે. આમ છતાં, વિકાસ આડેના અવરોધોને પગલે ''તેજસ'' ના શરૂઆતના ઉત્પાદન ઉદાહરણ માટે વિદેશી "[[ઓફ-ધી-શેલ્ફ]]" રડાર્સને પ્રાપ્ત કરવા અંગે વિચારણા કરવામાં આવી. એમએમઆરના વિકાસમાં વિલંબને કારણે, સરકાર રડારના વિકાસ માટે [[આઇએઆઇ]] સાથે જોડાણ સાથે બહાર આવી છે. નવા રડારના સેન્સર [[એલ્ટા]]ના [[ઇએલ/એમ-2052]] [[એઇએસએ]] હોય તે નિશ્ચિત હતું અને બાકીની વસ્તુઓ અને સોફ્ટવેર એમએમઆર અને એઆઇએ દ્વારા વિકસીત ઉત્પાદનોનું મિશ્રણ હશે. વરદરાજને, (એલઆરડીઇના ડિરેક્ટર) જણાવ્યું હતું કે [[એલઆરડીઇ]]એ એરબોર્ન એપ્લીકેશન્સ માટે એક્ટીવ ઇલેક્ટ્રોનિકલી સ્કેનીંગ એરે રડાર<ref>http://www.bharat-rakshak.com/NEWS/newsrf.php?newsid=10439{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>ના વિકાસનો પ્રારંભ કર્યો છે. અને 2012-13 સુધીમાં તેજસના લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ-માર્ક 2 સાથે આ રડારોને સાંકળી લેવામાં આવશે. === સ્વરક્ષણ === ઉંડાણપૂર્વકના ઉપયોગ અને યુદ્ધ દરમિયાન, ''તેજસ '''સર્વાઇવેબિલીટીમાં સુધારો કરવા માટે [[ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર]] સ્વીટની રચના કરવામાં આવી છે.''' '' '''''એલસીએના ઇડબ્લ્યુ સ્વીટનો વિકાસ ડિફેન્સ એવિઓનિક્સ રિસર્ચ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ (ડીએઆરઇ) દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યો છે - જે જૂન 2001 સુધી એડવાન્સ્ડ સિસ્ટમ્સ ઇન્ટીગ્રેશન એન્ડ ઇવેલ્યુએશન ઓર્ગેનાઇઝેશન (એએસઆઇઇઓ) તરીકે જાણીતું હતું. ડિફેન્સ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ રિસર્ચ લેબોરેટરી (ડીએલઆરએલ) તેમાં ટેકો આપી રહી છે.<ref name="lektra"/> ''' '' '''"માયાવી'''''''"({{lang-sa|Illusionist}}) તરીકે જાણીતા આ સ્વીટમાં''' '' [[રડાર વોર્નીંગ રિસીવર]] (આરડબ્લ્યુઆર), [[સેલ્ફ-પ્રોટેક્શન જામર]], લેસર વોર્નીંગ સિસ્ટમ, મિસાઇલ એપ્રોચ વોર્નીંગ સિસ્ટમ, અને [[ચફ/ફ્લેર ડિસ્પેન્સર]]'' ''' નો સમાવેશ થાય છે. '''''વચગાળામાં, ભારતીય સંરક્ષણ મંત્રાલયે જાહેર કર્યું હતું કે એલસીએ પ્રોટોટાઇપ્સ માટે ઇઝરાયલની [[એલિસરા]] પાસેથી અનિશ્ચિત સંખ્યામાં ઇડબ્લ્યુ સીવ્ટસ ખરીદવામાં આવ્યા હતા.<ref>રઘુવંશી, વિવેક (24 જૂલાઇ 2006). [http://www.rantburg.com/poparticle.php?D=2006-07-24&amp;ID=160695&amp;HC=3 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202142644/http://www.rantburg.com/poparticle.php?D=2006-07-24&ID=160695&HC=3 |date=2014-02-02 }}ભારત, ઇઝરાયલે જોઇન્ટ ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર વેન્ચરની દરખાસ્ત મુકી/0}. રેન્ટબર્ગ''.''</ref> '' ''' એડીએ એવો દાવો કરે છે કે ''તેજસ'' માં ડિગ્રી ઓફ "[[સ્ટીલ્થ]]"ની રચના કરવામાં આવી હતી. ખૂબ નાનું હોવાથી, તેમાં "વિઝ્યુઅલ સ્ટીલ્થ"ના અંતર્ગત ડીગ્રી હોય છે, પરંતુ કોમ્પોઝિટના ઉંચી ડિગ્રીના એરફ્રેમના ઉપયોગ (જેઓ પોતે રડારના તરંગોનું પરાવર્તન કરતા નથી), વાય-ડક્ટ ઇનલેટ કે જે એન્જિન કમ્પ્રેસરને પ્રોબિંગ રડાર તરંગો સામે રક્ષણ પૂરુ પાડે છે, અને [[રડાર-એબ્ઝોર્બન્ટ મટિરીયલ]]ના એપ્લીકેશન (આરએએમ)ના થર દુશ્મન દેશોના રડારો દ્વારા ટ્રેકિંગ અને ઓળખી લેવાની શક્યતામાં ઘટાડો કરે છે, [[એરબોર્ન અરલી વોર્નીંગ એન્ડ કન્ટ્રોલ્સ]] (એઇડબ્લ્યુએન્ડસી) એરક્રાફ્ટ, એક્ટિવ રડાર [[એર-ટુ-એર મિસાઇલ]] (એએએમ), અને [[સરફેસ-ટુ-એર મિસાઇલ]] (એસએએમ) ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સનો પણ સમાવેશ થાય છે. === બચવાની વ્યવસ્થાઓ === એલસીએના બે સીટ વાળા વેરિએન્ટનું આયોજન હોવા છતાં, અત્યાર સુધીમાં બનાવવામાં આવેલા નમૂનાઓ [[માર્ટિન-બેકર]] [[ઝીરો-ઝીરો ઇજેક્શન સીટ]] પર એક સભ્ય દ્વારા સંચાલિત કરવામાં આવ્યા હતા. બ્રિટીશ માર્ટિન-બેકર ઇજેક્શન સીટને સ્થાને સ્થાનિક રીતે વિકસીત વિકલ્પનો ઉપયોગ કરવાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.acig.org/artman/publish/article_418.shtml |title=ACIG.orgના બી. હેરીનોDEFEXPO-2004નોઅ અહેવાલ |access-date=2010-05-18 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029012723/http://www.acig.org/artman/publish/article_418.shtml |url-status=dead }}</ref> ઇજેક્શન દરમિયાન, પાઇલોટની સુરક્ષામાં વધારો કરવા માટે, આર્મામેન્ટ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલોપમેન્ટ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ (એઆરડીઇ), [[પુના, ભારતે]] નવી લાઇન-ચાર્જ્ડ કેનોપિ સેવરન્સ સિસ્ટમની રચના કરી, જેને માર્ટિન-બેકર દ્વારા પ્રમાણિત કરવામાં આવી હતી. === ફ્લાઇટ સિમ્યુલેટર === એરક્રાફ્ટના સંચાલન માટે, [[એરોનોટિકલ ડેવલોપમેન્ટ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ (એડીઇ)]], બેંગલોર દ્વારા ડોમ-સ્થિત મિશન સિમ્યુલેટરનો વિકાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. તેનું અનાવરણ [[ભારતીય હવાઇ દળ]]ના ડેપ્યુટી [[ચીફ ઓફ એર સ્ટાફ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેનો ઉપયોગ એલસીએના પ્રારંભિક તબક્કામાં અને ખાસ કરીને ગુણવત્તા મૂલ્યાંકન અને આયોજન અને મિશન પ્રોફાઇલ્સના અમલીકરણ માટે રચનાત્મક ટેકો પૂરો પાડવા માટે થતો આવ્યો છે. == વિવિધ મોડેલો == === પ્રોટોટાઇપ્સ === [[ચિત્ર:LCATrainerModel.jpg|thumb|right|તેજસ નેવલ સંસ્કરણનું મોડેલ]] [[ચિત્ર:LCA Naval 1.jpg|thumb|right|નેવલ એલસીએનું કલ્પનાત્મક ચિત્ર]] [[ચિત્ર:LCA Trainer.jpg|thumb|right|એલસીએ ટ્રેનર]] તૈયાર એરક્રાફ્ટ અને તૈયાર થનારા મોડેલ્સ. પ્રથમ ફ્લાઇટના મોડેલના ડેઝિગ્નેશન્સ, ટેઇલ નંબર્સ અને તારીખ દર્શાવવામાં આવી છે. ;ટેક્નોલોજી ડેમોન્સ્ટ્રેટર (ટીડી) * '''ટીડી-1''' (કેએચ2001) - 4 જાન્યુઆરી 2001 * '''ટીડી-2''' (કેએચ2002) - 6 જૂન 2002 ;પ્રોટોટાઇપ વ્હીકલ (પીવી) * '''પીવી-1''' (કેએચ2003) - 25 નવેમ્બર 2003 * '''પીવી-2''' (કેએચ2004) - 1 ડિસેમ્બર 2005 * '''પીવી-3''' (કેએચ2005) - 1 ડિસેમ્બર 2006 - આ એક પ્રોડક્શન વેરિએન્ટ છે. * '''પીવી-4''' - વાસ્તવમાં કેરિઅર ઓપરેશન્સ માટેનો નેવલ વેરિઅન્ટનું આયોજન હતું, પરંતુ હવે બીજા ક્રમનું પ્રોડક્શન વેરિએન્ટ છે. * '''પીવી-5''' (કેએચ-ટી2009) - 26 નવેમ્બર 2009 - ફાઇટર/ટ્રેનર વેરિએન્ટ ;નેવલ પ્રોટોટાઇપ (એનપી) * '''એનપી-1''' - બે-સીટ નેવલ વેરિએન્ટ કેરિઅર ઓપરેશન્સ માટે. * '''એનપી-2''' - સિંગલ-સીટ નેવલ વેરિએન્ટ કેરિઅર ઓપરેશન્સ માટે. ;મર્યાદિત શ્રેણીમાં ઉત્પાદન (LSP) એરક્રાફ્ટ હાલમાં, 28 એલએસપી શ્રેણીના ઓર્ડર છે. * '''એલએસપી-1''' (કેએચ2011) - 25 એપ્રિલ 2007 * '''એલએસપી-2''' (કેએચ2012) - 16 જૂન 2008 આ પ્રથમ એલસીએ છે જે જીઇ-404 આઇએન20 એન્જિન સાથે છે. * '''એલએસપી-3''' - તે એમએમઆર ધરાવતું પ્રથમ એરક્રાફ્ટ હશે અને તે આઇઓસી ધારાધોરણોની નજીક હશે. * '''એલએસપી-4 થી એલએસપી-28''' - 2010ના અંતમાં ઉડાન ભરશે તેવું આયોજન. આ એરક્રાફ્ટ 2010માં સેવામાં આવે તેવી અપેક્ષા છે. === આયોજિત ઉત્પાદન વેરિએન્ટ્સ === * '''તેજસ ટ્રેનટર''' &nbsp;– [[જાન્યુઆરી]] [[2010]] ભારતીય એર ફોર્સ માટે બે સીટનું ઓપરેશનલ કન્વર્ઝન ટ્રેનર. * '''તેજસ નેવી''' &nbsp;– ટ્વીન- અને સિંગલ સીટ કેરિઅર-ભારતીય નૌકાદળ માટે સક્ષમ વેરિએન્ટ == સંચાલકો == ;{{IND}} * [[ચિત્ર:Air Force Ensign of India (1950–2023).svg|27px]] [[ભારતીય વાયુ સેના]] * [[ચિત્ર:Naval Ensign of India.svg|27px]] [[ભારતીય નૌસેના]] == Specifications (HAL Tejas) == {{Aircraft specifications <!-- if you do not understand how to use this template, please ask at [[Wikipedia talk:WikiProject Aircraft]] --> <!-- please answer the following questions --> |plane or copter?=plane |jet or prop?=jet <!-- Now, fill out the specs. Please include units where appropriate (main comes first, alt in parentheses). If an item doesn't apply, like capacity, leave it blank. For additional lines, end your alt units with a right parenthesis ")" and start a new, fully-formatted line beginning with an asterisk "*" --> <ref>http://www.flickr.com/photos/20125521@N02/2366848903/</ref> |crew= 1 |length main=13.20 m |length alt=43 ft 4 in |span main=8.20 m |span alt=26 ft 11 in |height main=4.40 m |height alt=14 ft 9 in |area main=38.4 m² |area alt=413 ft² |empty weight main=5680kg<ref>http://forums.bharat-rakshak.com/viewtopic.php?p=827366</ref> |empty weight alt=14,330 lb |loaded weight main=9,500 kg |loaded weight alt=20,945 lb |max takeoff weight main=13,500 kg |max takeoff weight alt=31,967 lb |more general= '''Internal fuel capacity:''' 3000 liters * '''External fuel capacity:''' 5×800 liter tanks or 3×1,200 liter tanks, totaling 4,000/3,600 liters |engine (jet)= [[General Electric F404|General Electric F404-GE-IN20]] |type of jet=[[turbofan]] |number of jets=1 |thrust main=53.9 kN |thrust alt= 11,250 lbf |afterburning thrust main=85 kN |afterburning thrust alt=19,100 lbf |max speed main=Mach 1.8 |max speed alt= 2,376+ km/h at high altitude |max speed more=at 15,000 m |ceiling main=16,500 m |ceiling alt=54,000 ft (engine re-igniter safely capable) |range main=3000&nbsp;km |range alt=1,840 mi (without refueling) |range more= |combat radius main= |combat radius alt= |combat radius more= |ferry range main= |ferry range alt= |ferry range more= |climb rate main= |climb rate alt= |loading main=221.4&nbsp;kg/m² |loading alt=45.35 lb/ft² |thrust/weight=1.02 |more performance= |guns=1× mounted 23&nbsp;mm twin-barrel GSh-23 cannon with 220 rounds of ammunition. |hardpoints= 8 total: 1× beneath the port-side intake trunk, 6× under-wing, and 1× under-fuselage |hardpoint capacity= >4000&nbsp;kg external fuel and ordnance |missiles=<br /> [[ચિત્ર:HAL Tejas carrying R-73 missile and Drop Tank.jpg|thumb|right|HAL Tejas carrying [[Vympel R-73|R-73 missile]] and Drop Tank.]] * [[air-to-air missile]]s: ** [[Python 5]] ** [[Derby (missile)|Derby]] ** [[Astra missile|Astra]] [[Beyond Visual Range missile|BVRAAM]] ** [[Vympel R-77]] ([[NATO reporting name]]: '''AA-12 Adder''') ** [[Vympel R-73]] ([[NATO reporting name]]: '''AA-11 Archer''') * [[Air-to-surface missile]]s: ** [[Kh-59]]ME TV guided standoff Missile ** [[Kh-59]]MK Laser guided standoff Missile ** [[Anti-ship missile]] ** [[Kh-35]] ** [[Kh-31]] |bombs=<br /> * KAB-1500L laser guided bombs * FAB-500T dumb bombs * OFAB-250-270 dumb bombs * OFAB-100-120 dumb bombs * RBK-500 cluster bombs |avionics= [[EL/M-2052]] [[AESA]] radar }} == આ પણ જોશો == {{aircontent |related= * [[HAL HF-24 Marut]] * [[Medium Combat Aircraft]] |lists= |see also= * [[HAL Tejas timeline]] }} == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય લિન્ક્સ == {{Commons| category:HAL Tejas}} * [http://www.ada.gov.in/Activities/lca/lca.html એરોનોટિકલ એજન્સીની વેબસાઇટ પર તેજસનું વિગતવાર વર્ણન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100709192809/http://www.ada.gov.in/activities/lca/lca.html |date=2010-07-09 }} '''લાક્ષણિકતાઓ વિશ્લેષણ:''' * [http://www.hindu.com/mp/2007/02/05/stories/2007020501180100.htm "ફ્લાઇંગ ઇનટુ ધી અનનોન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070523125531/http://www.hindu.com/mp/2007/02/05/stories/2007020501180100.htm |date=2007-05-23 }} <small>— પ્રમુખ લેખ ''[[ધી હિન્દુ]]'' દ્વારા ''તેજસ'' [[ટેસ્ટ પાઇલોટ]] પર.</small> * [http://www.bharat-rakshak.com/MONITOR/ISSUE3-5/sainis.html "એલસીએ અને ઇકોનોમિક્સ" સુનિલ સૈનીસ અને જ્યોર્જ જોસેફ દ્વારા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613081832/http://www.bharat-rakshak.com/MONITOR/ISSUE3-5/sainis.html |date=2006-06-13 }} * [http://www.bharat-rakshak.com/MONITOR/ISSUE3-5/wollen.html "ધી લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ સ્ટોરી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060503102058/http://www.bharat-rakshak.com/MONITOR/ISSUE3-5/wollen.html |date=2006-05-03 }}, એર માર્શલ એમએસડી વોલેન (નિવૃત્ત) દ્વારા. * [http://www.hindu.com/2008/03/09/stories/2008030955051000.htm ધી કેસ ટુ સપોર્ટ ધી ઇન્ડિજીનીયસ એલસીએ પ્રોગ્રામ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080312201111/http://www.hindu.com/2008/03/09/stories/2008030955051000.htm |date=2008-03-12 }}, અશોક પાર્થસારથિ અને રમન પુરી દ્વારા. '''તકનીકી''' * [http://www.csirwebistad.org/aesi/pdf/ftgseminar05/presentations/2005/HIGH_AOA_TEJAS.pdf એલસીએના હાઇ એઓએ ટેસ્ટીંગ તરફનો ઝુકાવ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928061842/http://www.csirwebistad.org/aesi/pdf/ftgseminar05/presentations/2005/HIGH_AOA_TEJAS.pdf |date=2007-09-28 }} * [http://csirwebistad.org/aesi/pages/tejasflight.htm તેજસ લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટનું ડેવલોપમેન્ટ ફ્લાઇટ ટેસ્ટીંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224025554/http://csirwebistad.org/aesi/pages/tejasflight.htm |date=2008-02-24 }} * [http://www.bitsoftsystems.com/mydocs/Avionics%20Mission%20Computer%20Case%20Study.pdf એલસીએ એવિઓનિક્સ એન્ડ વિપન સિસ્ટમ મિશન કોમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર ડેવલોપમેન્ટ: એક અભ્યાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100928052634/http://www.bitsoftsystems.com/mydocs/Avionics%20Mission%20Computer%20Case%20Study.pdf |date=2010-09-28 }} '''સામાન્ય''' * [http://www.fighter-planes.com/info/lca.htm "તેજસ / લાઇટ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ (એલસીએ)", Fighter-planes.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150118032556/http://www.fighter-planes.com/info/lca.htm |date=2015-01-18 }} * [http://www.lca-tejas.org એલસીએ તેજસની બિનસત્તાવાર વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190409104444/http://www.lca-tejas.org/ |date=2019-04-09 }} {{HAL aircraft}} {{aviation lists}} {{DEFAULTSORT:Hal Tejas}} [[શ્રેણી:ઇન્ડિયન ફાઇટર એરક્રાફ્ટ 2000-2009]] [[શ્રેણી:ડેલ્ટા-વિંગ એરક્રાફ્ટ]] [[શ્રેણી:ટેઇલલેસ એરક્રાફ્ટ]] [[શ્રેણી:ભારતીય વાયુસેના]] gdpiii1g91mh3151bqx8vs8qgwq4522 ડિસ્કવરી ચેનલ 0 25527 900954 898565 2026-05-15T05:51:05Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900954 wikitext text/x-wiki {{Infobox TV channel | name = '''Discovery Channel''' | logofile = Discovery Channel International.svg | logosize = 220px | slogan = ''The world is just awesome.'' | launch = June 17, 1985 | owner = [[Discovery Communications|Discovery Communications, Inc.]] | CEO = David Zaslav | headquarters = [[Silver Spring, MD]] | country = Worldwide | language = [[English language|English]] | sister names = [[Discovery Communications#Discovery Networks U.S.|Discovery Networks]] | web = http://dsc.discovery.com | picture format = [[480i]] ([[SDTV]])<br />[[1080i]] ([[HDTV]]) | terr serv 1 = Selective TV Inc.<br />'''([[Alexandria, Minnesota|Alexandria, MN]])''' | terr chan 1 = K47KZ (Channel 47) | sat serv 1 = [[DirecTV]] | sat chan 1 = Channel 278<br /> Channel 1278 (VOD) | sat serv 2 = [[Dish Network]] | sat chan 2 = Channel 182 | sat serv 3 = [[C-Band]] | sat chan 3 = AMC 10-Channel 21 | sat serv 6 = [[Shaw Direct|Starchoice]] | sat chan 6 = Channel 505 | sat serv 7 = [[Sky Latin America|Sky Mexico]] | sat chan 7 = Channel 251 | sat serv 8 = Dish Network Mexico | sat chan 8 = Channel 402 | sat serv 9 = [[SKY Italia]] | sat chan 9 = Channel 401 | cable serv 1 = CableVision (Argentina) | cable chan 1 = Channel 52 | cable serv 2 = Available on most cable systems | cable chan 2 = Check your local listings | adsl serv 1 =[[Sky Angel]] | adsl chan 1 =Channel 313 | adsl serv 2 =[[AT&T U-Verse]] | adsl chan 2 =Channel 120 (SD)<br /> 1120 (HD) }} '''ડિસ્કવરી ચેનલ''' (અગાઉની '''ધી ડિસ્કવરી ચેનલ''' ) એ એક [[અમેરિકન]] [[સેટેલાઇટ]] અને [[કેબલ]] [[ટીવી ચેનલ]] (વિશ્વના અન્ય ભાગોમાં [[IPTV]], [[ટેરેસ્ટરિયલ ટેલિવિઝન]] અને [[ઇન્ટરનેટ ટેલિવિઝન]] પર પણ ઉપ્લબ્ધ) છે,જેની સ્થાપના [[જોહ્ન હેન્ડ્રિક્સ]] દ્વારા અને તેનું વિતરણ [[ડિસ્કવરી કોમ્યુનિકેશન્સ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતુ. તે સીઇઓ, ડેવિડ ઝેસ્લેવ દ્વારા સંચાલિત જાહેર વેપારી કંપની છે. તે પ્રાથમિક રીતે લોકપ્રિય વિજ્ઞાન, ટેક્નોલોજી અને ઇતિહાસ પર કેન્દ્રિત [[દસ્તાવેજી]] કાર્યક્રમો આપે છે. યુ.એસ.માં, મુખ્ય ડિસ્કવરી નેટવર્ક માટેનું પ્રોગ્રામીંગ પ્રારંભિક રીતે અનુમાનિત તપાસ (''[[મિથબસ્ટર્સ]]'' , ''[[અનસોલ્વ્ડ હિસ્ટરી]]'' , અને ''[[બેસ્ટ એવિડન્સ]]'' જેવા કાર્યક્રમો સાથે) જેવી વાસ્તવિકતા આધારિત ટેલિવિઝન થીમ, ઓટોમોબાઇલ્સ, અને ધંધારોજગાર (''[[ડર્ટી જોબ્સ]]'' અને ''[[ડેડલિએસ્ટ કેચ]]'' ) પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરતું હતું; તે કુટુંબો અને યુવાન દર્શકોને લક્ષ્ય બનાવતા દસ્તાવેજી ચિત્રપટ પણ દર્શાવતી હતી. લોકપ્રિય વાર્ષિક ચિત્રપટ ''[[શાર્ક વિક]]'' છે.<ref>{{Cite web |url=http://publications.mediapost.com/index.cfm?fuseaction=Articles.showArticleHomePage&art_aid=64477 |title=મિડીયાપોસ્ટ પબ્લિકેશન્સ - ડિસ્કવરી રિબ્રાન્ડ્ઝ, અપગ્રેડ્સ માર્કેટિંગ એફર્ટ્સ - 07/24/2007 |access-date=2021-07-10 |archive-date=2007-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070214023246/http://publications.mediapost.com/index.cfm?fuseaction=Articles.showArticleHomePage |url-status=dead }}</ref> == ઇતિહાસ == 17મી જુન, 1985ના રોજ, [[બીબીસી (BBC)]], અમેરિકાની રોકાણ કંપની એલન એન્ડ કોમ્પેન, વેન્ચર અમેરિકા અને ઘણા અન્ય રોકાણકારોની 5 મિલિયન ડોલરની પ્રારંભિક મૂડી સાથે ડિસ્કવરી ચેનલની રજુઆત થઇ હતી. શરૂઆતમાં તે 1,56,000 ઘરોમાં પ્રદર્શિત થતી હતી અને તેનું પ્રસારણ બપોરે 3 વાગ્યાથી રાતના 3 વાગ્ય સુધી એમ 12 કલાક માટે થશે જેમાં 7 ટકા કાર્યક્રમો અમેરિકાના દર્શકો માટે નવા હશે.<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/1985/06/16/movies/cable-tv-notes-a-channel-with-a-difference.html?&pagewanted=all|title=CABLE TV NOTES; A CHANNEL WITH A DIFFERENCE|date=June 16, 1985|publisher=New York Times | first=Steve | last=Schneider | access-date=May 1, 2010}}</ref> આ ચેનલ અને તેની મુખ્ય કંપનીની સ્થાપનના શ્રેય [[જોહ્ન હેન્ડ્રિક્સ]]ને આપવામાં આવે છે, જે તે સમયે 1982માં કેબલ એજ્યુકેશનલ નેટવર્ક ઇન્ક તરીકે ઓળખાતી હતી.<ref>{{cite news|url=http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/73614317.html?dids=73614317:73614317&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+19%2C+1988&author=Martie+Zad&pub=The+Washington+Post+%28pre-1997+Fulltext%29&desc=The+Discovery+Channel%3B+Science%2C+Nature%2C+Adventure+and+Animals+That+Bite&pqatl=google|title=The Discovery Channel; Science, Nature, Adventure and Animals That Bite|date=June 19, 1988|publisher=The Washington Post|access-date=જુલાઈ 31, 2010|archive-date=જૂન 14, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100614032554/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/73614317.html?dids=73614317:73614317&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jun+19%2C+1988&author=Martie+Zad&pub=The+Washington+Post+%28pre-1997+Fulltext%29&desc=The+Discovery+Channel%3B+Science%2C+Nature%2C+Adventure+and+Animals+That+Bite&pqatl=google|url-status=dead}}</ref> તેના પ્રારંભિક વર્ષોમાં, ચેનલે સમાચાર કાર્યક્રમ ''[[રેમ્યા]]'' સહિતના કેટલાક સામ્યવાદી કાર્યક્રમો પ્રસારિત કર્યા.<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,963577,00.html|title=Television: The Russians Are Coming|date=February 23, 1987|publisher=Time|access-date=જુલાઈ 31, 2010|archive-date=જૂન 14, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100614041213/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,963577,00.html|url-status=dead}}</ref> 1988માં, ચેનલે [[ક્રિસ્ટીયન સાયન્સ મોનિટર]] દ્વારા રજુ કરવામાં આવેલા રાત્રી કાર્યક્રમ ''વર્લ્ડ મોનિટર'' નું પ્રિમીયર કર્યું. આ ઉપરાંત 1988માં પ્રથમ વાર ''[[શાર્ક વિક]]'' ની પણ રજુઆત કરવામાં આવી, જે ત્યારથી વર્ષે દર્શાવવામાં આવે છે. પાંચ વર્ષના સમયગાળામાં, ચેનલ 50 મિલિયન ઘરો સુધી વિસ્તરણ પામી. 4 જાન્યુઆરી, 2006ના રોજ, ડિસ્કવરી કોમ્યુનિકેશન્સે એવી જાહેરાત કરી કે [[ટેડ કોપ્પલ]], લાંબા સમયથી [[એક્ઝક્યુટિવ પ્રોડ્યુસર]] રહેલા ટોમ બેટ્ટાગ અને ''[[નાઇટલાઇન]]'' ના અગાઉના સ્ટાફના આઠ સભ્યો ડિસ્કવરી ચેનલમાં જોડાઇ રહ્યાં છે. નેટવર્કનું રેટિંગ ''[[મોન્સ્ટર ગેરેજ]]'' અને ''[[અમેરિકન ચોપર]]'' જેવી થોડી લોકપ્રિય શ્રેણીઓ પર વધુ પડતા વિશ્વાસને કારણે નીચે ગયા બાદ 2006માં<ref>{{Cite web |url=http://corporate.discovery.com/news/press/06q2/083006.html |title=ડીસીઆઇ :: પ્રેસ એન્ડ ન્યૂઝ રિલીઝીસ |access-date=2010-07-31 |archive-date=2007-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070124155038/http://corporate.discovery.com/news/press/06q2/083006.html |url-status=dead }}</ref> સુધર્યું હતું. કેટલાક ટીકાકારોએ એવું જણાવ્યું કે આ શ્રેણીઓ આજુબાજુના વિશ્વ વિષે જાણવામાં દર્શકોને મદદ કરવાના ડિસ્કવરીના હેતુથી તેને દુર રાખે છે. 2005થી શરૂ કરી, ડિસ્કવરીએ લોકપ્રિય વિજ્ઞાન, ઇતિહાસ અને ભૂગોળ જેવા તેના પરંપરાગત વિષયો પર વધારે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા નવી યોજનાનું ઘડતર કર્યું<ref>[http://www.multichannel.com/article/CA6361880.html ડર્ટી વર્ક - 8/14/2006 - મલ્ટીચેનલ ન્યૂઝ]</ref>. નેટવર્કને ''[[ધી ફ્લાઇટ ધેટ ફોટ બેક]]'' ([[યુનાઇટેડ એરલાઇન્સ ફ્લાઇટ 93]] વિષે) અને ''[[ડેડલિએસ્ટ કેચ]]'' સહિતના કાર્યક્રમો માટે 2006માં કુલ સાત પ્રાઇમટાઇમ [[એમી]] પુરસ્કારના નામાંકનો મળ્યા. 2007માં, ડિસ્કવરીની ટોચની શ્રેણીઓમાં ''[[ડર્ટી જોબ્સ]]'' સાથે માઇક રોવ, એમી પુરસ્કાર વિજેતા ''[[પ્લેનેટ અર્થ]]'' , ''[[મિથબસ્ટર્સ]]'', અને ''[[ડેડલિએસ્ટ કેચ]]'' નો સમાવેશ થાય છે. ડિસ્કવરીએ 2008માં તેના આયોજનની જાહેરાત કરી, જેમાં જોશ બર્ન્સટીન સાથે નવી શ્રેણીનો સમાવેશ થતો હતો, જેમણે ડિસ્કવરીમાં જોડાવા માટે [[હિસ્ટરી ચેનલ]] છોડી હતી. જાહેર કરાયેલી અન્ય શ્રેણીઓમાં ''[[ફાઇટ ક્વેસ્ટ]]'' , ''[[સ્મેશ લેબ]]'' અને ''[[ડેડલિએસ્ટ કેચ]]'' ની ચાર સીઝનનો સમાવેશ થતો હતો. ડિસ્કવરી ચેનલ એ હાલમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી વધુ વિસ્તરણ પામેલું કેબલ નેટવર્ક છે,<ref>{{Cite web |url=http://www.ncta.com/ContentView.aspx?contentId=74 |title=ટોપ 20 ટેબલ પ્રોગ્રામ નેટવર્ક્સ - NCTA.com |access-date=2010-07-31 |archive-date=2007-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071105091846/http://www.ncta.com/ContentView.aspx?contentId=74 |url-status=dead }}</ref> જે 92 મિલિયન ઘરો સુધી પહોંચેલું છે, જે તેના 170 દેશો અને ક્ષેત્રોમાં રહેલા 431 મિલિયન વૈશ્વિક દર્શકોનો એક ભાગ છે.<ref>{{Cite web |url=http://corporate.discovery.com/brands/discoverychannel.html |title=ડીસીઆઇ :: બિઝનેસીસ એન્ડ બ્રાન્ડ્ઝ :: ડિસ્કવરી ચેનલ |access-date=2010-07-31 |archive-date=2008-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012230919/http://corporate.discovery.com/brands/discoverychannel.html |url-status=dead }}</ref> ચેનલની આવૃત્તિઓ લેટિન અમેરિકા, ધી યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ, ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, જાપાન, તાઇવાન, ભારત, મલેશિયા અને અન્ય દેશોમાં જોવા મળે છે.<ref>{{Cite web |url=http://corporate.discovery.com/news/press/06q1/011806.html |title=ડીસીઆઇ :: પ્રેસ એન્ડ ન્યૂઝ રિલીઝીસ |access-date=2010-07-31 |archive-date=2007-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070124154839/http://corporate.discovery.com/news/press/06q1/011806.html |url-status=dead }}</ref> == કાર્યક્રમો == ચેનલના આજના લોકપ્રિય કાર્યક્રમોમાં [[શાર્ક]] વિષેની માહિતી પર આધારિત વાર્ષિક સાપ્તાહિક કાર્યક્રમ [[શાર્ક વિક]], દરિયાઇ પાણીમાં માછલીને પકડવા અંગેનો કાર્યક્રમ ''[[ડેડલિએસ્ટ કેચ]]'' ; લોકપ્રિય વિજ્ઞાન અંગેનો કાર્યક્રમ ''[[મિથબસ્ટર્સ]]'' અને ''[[હાઉ ઇટ્ઝ મેડ]]'' ; ખરાબ અને/અથવા ભયંકર મજૂરી અંગેના કાર્યો વિષેનો ''[[ડર્ટી જોબ્સ]]'' ; ક્વીઝ શો ''[[કેશ કેબ]]'' , શસ્ત્રોની અદ્યતન ટેકનોલોજી આધારિત ''[[ફ્યુચરવિપન્સ]]'' અને જંગલમાં પોતાની જાન બચાવતા માનવ વિષેના કાર્યક્રમ ''[[મેન વર્સેસ વાઇલ્ડ]]'' નો સમાવેશ થાય છે. [[ક્રિસ્ટોફર લાવેલે]] 1998-2001 દરમિયાન ડિસ્કવરી ચેનલ પર પ્રસારિત થયેલા ધી ક્રિસ્ટોફર લાવેલ શો માટે [[ડેટાઇમ એમી એવોર્ડ]] જીત્યો હતો. == બિન-ટેલિવિઝન સાહસો == === પ્રો સાઇકલિંગ ટીમ === 2004ની [[ટુઅર દે ફ્રાન્સ]]ના થોડા સમય પહેલા, ડિસ્કવરી ચેનલે એવી જાહેરાત કરી કે તે 2005થી શરૂ થઇ રહેલી વ્યાવસાયિક બાઇસિકલિંગ ટીમના મુખ્ય સ્પોન્સર બનશે, જેમાં [[ટુઅર દે ફ્રાન્સ]]ના સાત વખતના વિજેતા [[લેન્સ આર્મસ્ટ્રોંગ]] પણ ભાગ લેશે. આમ છતાં, સ્પેનના [[આલ્બર્ટો કોન્ટાડોર]] સાથે જીત મેળવ્યા બાદ, ડિસ્કવરી ચેનલે સાઇકલિંગને સ્પોન્સર કરવામાંથી પોતાના નામ પાછું ખેંચી લીધું. 2007ની સાઇકલિંગ સીઝન દરમિયાન સ્પોન્સરશીપ બંધ કરવામાં આવી. === ડિસ્કવરી ચેનલ રેડિયો === ડિસ્કવરી ચેનલ રેડિયો એ બંને મુખ્ય [[કેનેડા]] [[સેટેલાઇટ રેડિયો]] સર્વિસીઝ પરની ચેનલ હતી. તેના કાર્યક્રમોમાં તેના ટીવી ચેનલોના લોકપ્રિય કાર્યક્રમોની [[ઓડિયો]] આવૃત્તિઓનો સમાવેશ થતો હતો. ડિસ્કવરી અગાઉ [[એક્સએમ સેટેલાઇટ રેડિયો]] પર હતી પરંતુ સપ્ટેમ્બર 2005માં તેનો પડતી મુકવામાં આવી હતી. [[સિરિયસ સેટેલાઇટ રેડિયો]]એ 21 ફેબ્રુઆરી, 2007ના રોજ ડિસ્કવરી રેડિયોને પોતાની યાદીમાં પડતો મુક્યો. === સ્ટોર === ડિસ્કવરી ચેનલે સમગ્ર અમેરિકાના સ્થળો અને મોલના રિટેલ સ્ટોર્સ અને ઓનલાઇન સ્ટોરને પોતાની બ્રાન્ડીંગ પણ આપી હતી. શૈક્ષણિક ભેટો આ સ્ટોરની વિશેષતા હતી. 17 મે, 2007ના રોજ, ડિસ્કવરી કોમ્યુનિકેશન્સે જાહેરાત કરી કે તેઓ સ્ટેન્ડ-એલોન અને મોલ આધારિત સ્ટોર્સ બંધ કરી રહ્યા છે. હડસન જૂથ ડિસ્કવરી ચેનલના એરપોર્ટ સ્ટોરનું સંચાલન કરવાનું ચાલુ રાખશે, અને વેબસાઇટ કામગીરીમાં રહેશે.<ref>{{cite news | url=http://money.cnn.com/2007/05/17/news/companies/discovery/?postversion=2007051717 | work=CNN | title=Discovery shuttering 103 locations | date=May 17, 2007 | access-date=May 1, 2010 | archive-date=જૂન 14, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100614011220/http://money.cnn.com/2007/05/17/news/companies/discovery/?postversion=2007051717 | url-status=dead }}</ref> === ટેલિસ્કોપ === ડિસ્કવરી ચેનલ [[લાવેલ ઓબ્ઝર્વેટરી]] સાથે [[ડિસ્કવરી ચેનલ ટેલિસ્કોપ]]ના બાંધકામ માટે પણ ભંડોળ આપે છે. === વેબસાઈટ === Discovery.com [http://dsc.discovery.com/ ] વિવિધ વિજ્ઞાન આધારિત અથવા સામાજિક પડકારો સાથએ ઘણી બ્રાઉઝર આધારિત વિશેષ રમતો દર્શાવે છે. == માર્કેટિંગ અને બ્રાન્ડીંગ == === ટેગલાઇન === ડિસ્કવરીની અગાઉની [[ટેગલાઇન]] "''એક્સ્પ્લોર યોર વર્લ્ડ'' " અને "''ધેઅર ઇઝ નો થ્રીલ લાઇક ડિસ્કવરી'' " રહી હતી. આમ છતાં, વધુ વાસ્તવિકતા આધારિત કાર્યક્રમો તરફ તેનું બદલાતું માનસ અને બહુ ઉંડા શૈક્ષણિક કાર્યક્રમોથી પણ દૂર હોવાને ધ્યાનમાં રાખીને, તેનું સ્લોગન બદલીને "''એન્ટરટેઇન યોર બ્રેઇન'' " રાખવામાં આવ્યું. સુધારણા પામેલી ડિસ્કવરી ચેનલની નવી ટેગલાઇન "''લેટ્સ ઓલ ડિસ્કવર...'' " સાથે તે કાર્યક્રમ સાથે સંબંધિત શબ્દ સમૂહ અથવા વાક્ય પૂરી થતી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, ''[[મિથબસ્ટર્સ]]'' માટેની જાહેરાત સમયે તે "''લેટ્સ ઓલ ડિસ્કવર, વ્હાય મિથ ઇઝ સેફ'' "થી પૂર્ણ થશે. 2008માં લોગોમાં ફેરફારથી નવી ટેગલાઇન આવી: "''ધી વર્લ્ડ ઇઝ જસ્ટ...'' ''ઓસમ.'' " એકદમ નવી જાહેરાતમાં [[મોર્ચિબા]]ના ધી [[એન્ટીડોટ|''એન્ટીડોટ'']] નામના આલ્બમના ગીત "વન્ડર નેવર કીઝ" અને [[મ્યુટમેથ (MUTEMATH)]]ના ગીત [[ટિપીકલ]]ના મિશ્રણનો સમાવેશ થાય છે. 72એન્ડસન્ની એજન્સી દ્વારા સર્જવામાં આવેલી સૌથી નવી જાહેરાત ''[[આઇ લવ ધી વર્લ્ડ]]'' માં પરંપરાગત કેમ્પફાયર "ગીત આઇ લવ ધી માઉન્ટેન્સ"ની સુધારેલા ચરણ અને ટૂકનો સમાવેશ થાય છે. === શબ્દ (લોગોસ) === ડિસ્કવરી ચેનલનો સૌપ્રથમ લોગો વિશ્વનો નક્શો દર્શાવતી ટેલિવિઝન સ્ક્રીન હતી. [[ચિત્ર:Discovery1985.svg|120px|thumb|right|1985-1995માં ઉપયોગમાં લેવામાં આવેલો ડિસ્કવરી ચેનલનો અસલ લોગો.]] બે દાયકા બાદ, લોગો ડિસ્કવરી વર્ડમાર્કમાં ભળી ગયો, જે ઓરોરા બોલ્ડ ફોન્ટમાં હતો અને તેના આગળના ભાગમાં ગોળ આકાર મુકવામાં આવ્યો હતો. આ ગોળાકાર સામાન્ય રીતે ઉગતા સૂર્યને દર્શાવે છે અથવા તે [[વિટ્રુવાયન મેન]]ની એનિમેટેડ આવૃત્તિ લાગે છે. 90ના દાયકાના મધ્ય ભાગમાં, શબ્દ "ધી"ને ચેનલના નામમાંથી પડતો મુકવામાં આવ્યો. ગ્લોબ લોગોનો હંમેશા માટેનો ભાગ બની ગયો અને લોગોના નીચેના ભાગમાં પટ્ટાને ઉમેરવામાં આવ્યો. આ સમય દરમિયાન, કંપનીએ વિસ્તરણ કરવાની શરૂઆત કરી અને ઘણા નવા નેટવર્કની રજુઆત કરી. તેની સાથેના ઘણા નેટવર્કમાં ડિસ્કવરીની જેવી જ ડિઝાઇનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો, તેઓ ઘણીવાર ગ્લોબ અને સમાન પ્રકારના ટાઇપફેસનો ઉપયોગ કરતા. ડિસ્કવરી પર આધારિત લોકો હતા તેવા નેટવર્ક્સમાં [[એનિમલ પ્લેનેટ]], [[ટ્રાવેલ ચેનલ]], [[ડિસ્કવરી સાયન્સ]], [[ડિસ્કવરી વિંગ્ઝ]] અને [[ડિસ્કવરી હોમ એન્ડ લેઇઝર]]નો સમાવેશ થાય છે. "ચેનલ" શબ્દ પટ્ટીમાં જતા રહેતા વર્ષ 2000માં લોગોમાં આંશિક ફેરફાર થયો હતો. 15 એપ્રિલ, 2008ના રોજ, ''[[ડેડલિએસ્ટ કેચ]]'' ના સીઝન પ્રિમીયર અગાઉ, ડિસ્કવરી ચેનલે નવા લોગો, નવા ગ્રાફિક્સ અને નવી ટેગલાઇન "ધી વર્લ્ડ ઇઝ જસ્ટ ઓસમ"નો ઉપયોગ કરવાની શરૂઆત કરી હતી. આ નવો લોગો બોસ્ટનમાં વ્યૂપોઇન્ટ ક્રિએટીવ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં જુના લોગો ઓરોરો બોલ્ડને સ્થાને [[ગોથમ]]નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.viewpointcreative.com/news/index.php?nc=73|title=Viewpoint Creative Designs New Discovery Channel Logo|publisher=Viewpoint Creative|access-date=2010-07-31|archive-date=2011-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717202314/http://www.viewpointcreative.com/news/index.php?nc=73|url-status=dead}}</ref> ગ્લોબને "ડિસ્કવરી"માં શબ્દ "D" સાથે ભેળવી દેવામાં આવ્યો.<ref>{{cite news|url=http://www.multichannel.com/article/132649-Discovery_Times_New_Branding_Campaign_To_Deadliest_Catch_Debut.php|title=Discovery Times New Branding Campaign To ‘Deadliest Catch’ Debut|date=March 31, 2008|publisher=Multichannel News}}</ref> ડી-ગ્લોબ ભાગને છુટો પાડીને તેનો અલગથી ઉપયોગ કરી શકાય, ઉદાહરણ તરીકે તેનો ઉપયોગ ચેનલના [[બગ]] તરીકે કરવામાં આવે છે. આ નવો લોગોને 2009ના ઉત્તરાર્ધમાં વિશ્વના બાકીના દેશોમાં પણ રજુ કરી દેવામાં આવ્યો. == આંતરરાષ્ટ્રીય == ડિસ્કવરી ચેનલ 170 દેશોમાં 431 મિલિયન ઘરો સુધી પહોંચી છે. હાલમાં, ડિસ્કવરી કોમ્યુનિકેશન્સ 33 ભાષાઓમાં 29 નેટવર્ક બ્રાન્ડ્ઝ ઓફર કરે છે. સંખ્યાબંધ દેશોમાં, ડિસ્કવરી ચેનલો વિવિધ [[ભાષાઓ]], [[સાઉન્ડટ્રેક]] અથવા [[સબટાઇટલ્સ]] સાથે [[ડિજીટલ]] [[સેટેલાઇટ]] પર પ્રાપ્ય છે, જેમાં [[સ્પેનીશ]], [[જર્મન]], [[રશિયન]], [[ચેક]], [[હિન્દી]], [[તમિલ]], [[ડચ]], [[પોર્ટુગીઝ]], [[ઇટાલિયન]], [[નોર્વેજિયન]], [[સ્વેડિશ]], [[ડેનિશ]], [[ફિનીશ]], [[ટર્કિશ]], [[ગ્રીક]], [[પોલિશ]], [[હંગેરિયન]], [[રોમેનિયન]], [[અરેબિક]], [[સ્લોવિન]], [[ભારતીય]], [[જાપાનીઝ]], [[કોરિઅન]] અને [[સર્બિયન]]નો સમાવેશ થાય છે. [[બલ્ગેરિયા]]માં, બધા જ કેબલ પ્રોવાઇડરો દ્વારા 2000-2001થી ડિસ્કવરીને [[બલ્ગેરિયન]] સબટાઇટલ્સ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે. === કેનેડા === ડિસ્કવરી ચેનલ કેનેડાનું માલિકીનું માળખું ડિસ્કવરી ચેનલથી અલગ છે. કેનેડાના દર્શકો [[અમેરિકન]] દર્શકો જુએ છે તેવા સમાન અંગ્રેજી ભાષાના કાર્યક્રમો ચેનલ પર જોઇ શકે છે, પરંતુ તેમાં દર્શકોને યોગ્ય લાગે તેવા [[કેનેડિયન]] કન્ટેન્ટ ઉમેરવામાં આવે છે. નોંધપાત્ર રીતે, કેનેડિયન ચેનલ પર દૈનિક સાયન્સ શો ''[[ડેઇલી પ્લેનેટ]]'' આવે છે, જે અસલ રીતે ''@discovery.ca'' આ પ્રકારનો પ્રથમ કાર્યક્રમ છે. પ્રાસંગિક રીતે, સરખા વિષયો અંગે વિવિધ વિભાગોને જુદાજુદા એપિસોડ્સમાંથી લેવામાં આવે છે અને તેને એક-કલાકના વિશેષ કાર્યક્રમમાં એકસાથે મુકવામાં આવે છે, જે અસલ ડિસ્કવરી ચેનલ પર પ્રસારિત થાય છે. કેનેડિયન ચેનલો [[ડિસ્કવરી એચડી]], [[ડિસ્કવરી હેલ્થ]], [[ડિસ્કવરી કિડ્ઝ]], [[ડિસ્કવરી સિવિલાઇઝેશન]], અને [[એનિમલ પ્લેનેટ]] પણ જોવા મળે છે. બધી જ ચેનલો વિવિધ માલિકી હેઠળ છે, જેમાં પ્રત્યેકમાં [[ડિસ્કવરી કોમ્યુનિકેશન્સ]] 20 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. === યુરોપ === * [[યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]]માં, ડિસ્કવરી ચેનલ યુકે ''[[માઇથબસ્ટર્સ]]'', ''[[અમેરિકન ચોપર]]'' , ''[[હાઉ ઇટ્ઝ મેડ]]'' અને ''[[ડેડલિએસ્ટ કેચ]]'' સહિત યુઅએસની આવૃત્તિને સમાન કાર્યક્રમો ધરાવે છે. આ ચેનલ ડિજીટલ સેટેલાઇટ (સ્કાય) અને ડિજીટલ કેબલ [[વર્જિન મિડીયા]] પર પાયાની ધારક ચેનલ તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. ડિસ્કવરી યુકે કેટલીક વધારાની ચેનલોનું પણ સંચાલન કરે છે: ડિસ્કવરી એચડી, ડિસ્કવરી નોલેજ, ડિસ્કવરી ટર્બો, ડિસ્કવરી સાયન્સ, એનિમલ પ્લેનેટ, ડીમેક્સ, ડિસ્કવરી રિયલ ટાઇમ, ડિસ્કવરી હોમ એન્ડ હેલ્થ, ડિસ્કવરી ટ્રાવેલ એન્ડ લેઇઝર અને ડિસ્કવરી શેડ. તેમાંની ઘણી ચેનલો ટાઇમશિફ્ટેડ આવૃત્તિઓ પણ ધરાવે છે. * [[રિપબ્લિક ઓફ આયર્લેન્ડ]]માં, યુકે આવૃત્તિ મોટા ભાગના કેબલ/ડિજીટલ ઓપરેટરો પાસે ઉપ્લબ્ધ છે, પરંતુ ડિસ્કવરી ચેનલ પર સ્થાનિક જાહેરાતો દર્શાવવામાં આવે છે. * [[જર્મની]], [[ઓસ્ટ્રિયા]] અને [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ]]માં ડિસ્કવરી ચેનલ એ [[પ્રિમીયર]]-ડિજીટલ નેટવર્કનો એક ભાગ છે અને [[ઝેડડીએફ]] અને [[કેબલ 1]] જેવા અન્ય નેટવર્કને તે ચોક્કસ કાર્યક્રમો સપ્લાય પણ કરે છે. [[ડિસ્કવરી કોમ્યુનિકેશન્સ]] એ દસ્તાવેજી-ચેનલ એક્સએક્સપી (XXP)ની પણ માલિકી ધરાવે છે. આ ચેનલને સ્પ્રીંગ 2006માં તેના જુના શેરહોલ્ડરો [[સ્પાઇગેલ ટીવી]] અને "ડીસીટીપી" પાસેથી ખરીદવામાં આવી હતી. બધા જ કાર્યક્રમો જર્મનમાં ડબ કરવામાં આવ્યા છે. ચેનલ હવે "[[ડીમેક્સ]]" તરીકે ઓળખાય છે, અને તે ડિસ્કવરી સાથે જોડાયેલી છે તેમ માની લેવામાં આવ્યું છે. * [[નેધરલેન્ડ્સ]]માં, ડિસ્કવરી ચેનલ મોટા ભાગના કેબલ સબ્સ્ક્રિપ્શન્સ તેમજ આઇપીટીવી અને ડીવીબી-ટી સબ્સ્ક્રિપ્શન્સમાં પણ સામેલ છે. લગભગ બધા જ કાર્યક્રમો તેમની અસલ ભાષામાં પ્રસારિત કરવામાં આવે છે, પરંતુ બધા ડચ ટેલિવિઝન સ્ટેશનોની નીતિ હોવાથી તેમાં [[ડચ]] સબટાઇટલ્સ દર્શાવવામાં આવે છે. કેટલાક કાર્યક્રમો તેમજ મોટા ભાગના પ્રોમો અને કાર્યક્રમ અંગેની જાહેરાતો માટે ડચ વાઇસ-ઓવરનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ફિનલેન્ડમાં, બેલ્જિયમના ડચ બોલતા ભાગમાં, ડિસ્કવરી ચેનલ 1 ઓક્ટોબર, 2009થી કેબલ ટેલિવિઝન પર પ્રાપ્ય થશે. * [[ઇટાલિ]]માં, ડિસ્કવરી ચેનલ (અને એચડી)નું જાણીતા ઇટાલિયન પે ટીવી, [[સ્કાય ઇટાલિયા]] દ્વારા સેટેલાઇટના માર્ગે વિતરણ કરવામાં આવે છે. તેમાં ડિસ્કવરી પેકનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત, ઇટાલિ ડિસ્કવરી બ્રાન્ડની ચાર ચેનલો ધરાવે છે: ડિસ્કવરી સાયન્સ, ડિસ્કવરી રિઅલ ટાઇમ, ડિસ્કવરી એનિમલ પ્લેનેટ અને ડિસ્કવરી ટ્રાવેલ એન્ડ લિવીંગ * [[પોલેન્ડ]]માં, ડિસ્કવરી ચેનલ મોટા ભાગની કેબલ ટેલિવિઝન ઓફરમાં સમાયેલી હોય છે. તે સેટેલાઇટ ડિજીટલ પ્લેટફોર્મ પર પણ ઉપ્લબ્ધ છે (ક્યારેક તે માટે વધારાની ફીની જરૂર પડે છે). [[સીફ્રા પ્લસ]] [[પોલિશ]] તેમજ [[અંગ્રેજી]]માં કાર્યક્રમો જોવાનું શક્ય બનાવે છે. ડિજીટલ પ્લેટફોર્મ "[[n]]" પર પણ સૌથી મોટા પોલિશ પ્રસારણકર્તા - [[ટીવીએન (TVN)]] સાથેના સહકારથી વધારાની ચેનલ ડિસ્કવરી હિસ્ટોરિયા પણ રજુ કરવામાં આવે છે. * [[સ્લોવેનિયા]]માં, ડિસ્કવરી ચેનલ એ વિશાળ દર્શકગણ સાથે લોકપ્રિય ચેનલોમાંથી એક છે, વિશેષરૂપે [[સ્લોવેન]]માં સબટાઇટલ્સ મુક્યા બાદ તે વધારે જાણીતી થઇ. સ્લોવેનિયામાં કોઇ પણ બારમાં તેમના ટીવીમાં ડિસ્કવરી ચેનલ ચાલતી હોય તે ખૂબ સામાન્ય બાબત છે. આથી તે બધા જ (કેટલાક પાયાના સિવાય) કેબલ / આઇપીટીવી સબ્સ્ક્રિપ્શન્સમાં સામેલ છે. * [[સર્બિયા]]માં, ડિસ્કવરી ચેનલ [[સર્બિયન]] સબટાઇટલ્સ સાથે કેબલ ટેલિવિઝનની સેવા આપતા લોકો દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. તે મધ્યમ લોકપ્રિયતા ધરાવે છે, ''માઇથબસ્ટર્સ'' અને ''અમેરિકન ચોપર'' જેવા કાર્યક્રમોએ સારી નામના મેળવી છે. * [[સ્પેન]]માં, ચેનલ [[પોર્ટુગલ]] સાથે સમય અને કાર્યક્રમો વહેંચે છે અને તે મોટા ભાગના સેટેલાઇટ અને કેબલ પ્લેટફોર્મ પર ઉપ્લબ્ધ છે, જેને પગલે [[સ્પેનીશ]] અને [[પોર્ટુગીઝ]] બંને ભાષામાં પ્રસારણ શક્ય બન્યું છે. સ્પેનમાં મોટા ભાગના કાર્યક્રમો ડબ કરવામાં આવ્યા છે, પોર્ટુગલમાં મોટા ભાગનામાં સબટાઇટલ્સ હોય છે. આ ઉપરાંત, પોર્ટુગલ ડિસ્કવરી બ્રાન્ડની ત્રણ ચેનલો ધરાવે છે: [[ડિસ્કવરી ટર્બો]] (મોટરસ્પોર્ટ્સ), [[ડિસ્કવરી સાયન્સ]] (સાયન્સ અને ટેક્નોલોજી) અને [[ડિસ્કવરી સિવિલાઇઝેશન]] ( પ્રાચીન ઇતિહાસ, ગુનાઓ, આતંકવાદી હુમલાઓ, વગેરે.). તે ચેનલો અસલ ડિસ્કવરી ચેનલને જાહેરાત સિવાય અનુસરે છે (જે આ ચેનલોમાં આવતી નથી). સ્પેનીશ જાહેરાતો પોર્ટુગીઝ કાર્યક્રમો સાથે સબટાઇટલ વિના કે ડબ કર્યા વિના દર્શાવવામાં આવે છે. === ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યૂ ઝીલેન્ડ === [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં, ડિસ્કવરી ચેનલ [[ફોક્સટેલ (Foxtel)]], [[ઓપ્ટસ ટીવી (Optus TV)]] અને [[ઓસ્ટાર (AUSTAR)]] પર ઉપ્લબ્ધ ડિજીટલ સબ્સ્ક્રિપ્શન ટેલિવિઝન પરના (ટાઇમશિફ્ટનો સમાવેશ નહીં) છે ચેનલોના વૃંદનો એક ભાગ છે. [[ન્યૂ ઝીલેન્ડ]]માં, ડિસ્કવરીની ઓસ્ટ્રેલિયન આવૃત્તિ [[સ્કાય નેટવર્ક ટેલિવિઝન]] પર પ્રસારિત થાય છે. === દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા === [[ભારત]], [[ચીન]], [[જાપાન]], [[દક્ષિણ કોરિયા]], [[ફિલિપાઇન્સ]], [[મલેશિયા]], [[સિંગાપોર]], [[થાઇલેન્ડ]], [[વિએતનામ]], અને [[દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા]]ના બાકીના ભાગમાં, ડિજીટલ સબ્સ્ક્રિપ્શન ટેલિવિઝન પર ડિસ્કવરી ચેનલની એસ.ઇ. એશિયન આવૃત્તિ ઉપ્લબ્ધ છે. ડિસ્કવરી ચેનલ એશિયા હજુ પણ ''[[મોસ્ટ એવિલ]]'' , ''[[ધી એફબીઆઇ ફાઇલ્સ]]'' [[વગેરે]] જેવા ગુનાને લગતા કાર્યક્રમો દર્શાવે છે. મુખ્યત્વે [[ભારત]] અને [[ચીન]] જેવા એશિયન દેશોમાં વિકાસ અને સમાજને દર્શાવતા કાર્યક્રમો પણ મોટી સંખ્યામાં પ્રસારિત કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, થાઇલેન્ડ, મલેશિયા અને સિંગાપોર મુખ્ય ડિસ્કવરી ચેનલમાંથી સંખ્યાબંધ અન્ય ચેનલો ધરાવે છે: ડિસ્કવરી ટર્બો, ડિસ્કવરી સાયન્સ, ડિસ્કવરી હોમ એન્ડ હેલ્થ અને [[ડિસ્કવરી ટ્રાવેલ એન્ડ લિવિંગ]]. બીજી તરફ, [[ફિલિપાઇન્સ]] દર્શાવેલી ચેનલોની પોતાની આવૃત્તિ ધરાવે છે, જે એસ.ઇ. એશિયન ફિડથી અલગ હશે. પરંતુ તાજેતરમાં જ, ફિલિપાઇન્સ ફીડ એસ.ઇ. એશિયન ફીડમાંથી કાર્યક્રમો વહેંચે છે, જેમાં વ્યાપારી અંતરાયો દરમિયાન ફિલિપાઇન્સ જાહેરાતોનો સમાવેશ થતો નથી. === દક્ષિણ આફ્રિકા === [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]માં, ડિસ્કવરી ચેનલ સમગ્ર આફ્રિકા, મધ્ય પૂર્વ અને ટર્કી સાથે સમય અને કાર્યક્રમોમાં સમાનતા ધરાવે છે. ડિસ્કવરી ચેનલ તેમજ સાથી ચેનલો ડિસ્કવરી વર્લ્ડ અને એનિમલ પ્લેનેટ ડીએસટીવી/મલ્ટીચોઇસ પ્લેટફોર્મ પર ઉપ્લબ્ધ છે. == વિવાદ == === આરએફઆઇડી (RFID) === ઓગસ્ટ 2008માં, એવું નોંધાયુ<ref>{{cite web|title=Mythbusters Gagged: Credit Card Companies Kill Episode Exposing RFID Security Flaws|url=http://consumerist.com/5043831/mythbusters-gagged-credit-card-companies-kill-episode-exposing-rfid-security-flaws|access-date=2008-12-12|archive-date=2009-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20091008204341/http://consumerist.com/5043831/mythbusters-gagged-credit-card-companies-kill-episode-exposing-rfid-security-flaws|url-status=dead}}</ref> હતું કે ડિસ્કવરી ચેનલે [[ક્રેડિટ કાર્ડ્સ]]માં અમલીકરણ સંબંધિત [[આરએફઆઇડી (RFID)]]ની ચકાસણી કરતા તેમના જાણીતા કાર્યક્રમ [[માઇથબસ્ટર્સ]]નું પ્રસારણ અટકાવી દીધું, કેમકે આ શ્રેણી ક્રેડિટ કાર્ડ કંપનીઓને નારાજ કરી દેશે, જેઓ ડિસ્કવરી ચેનલના મોટા જાહેરાતકર્તાઓ છે. પાછળથી એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું કે આ મુદ્દાની તપાસ નહીં કરવાનો નિર્ણય [[બેયોન્ડ પ્રોડક્શન્સ]] દ્વારા લેવામાં આવ્યો છે, જે [[માઇથબસ્ટર્સ]]ની પ્રોડક્શન કંપની છે, અને તે નિર્ણય ડિસ્કવરી કે તેના જાહેરાત વિભાગ દ્વારા લેવામાં આવ્યો નથી.<ref>{{cite web|title=Mythbusters Host Retracts RFID Censorship Comments|url=http://consumerist.com/5045633/mythbusters-host-retracts-rfid-censorship-comments|access-date=2008-12-12|archive-date=2009-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20091008204311/http://consumerist.com/5045633/mythbusters-host-retracts-rfid-censorship-comments|url-status=dead}}</ref> === ઇનિગ્મેટિક મલેશિયા === નેટવર્કના ઇનિગ્મેટિક મલેશિયાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, મલેશિયાના [[બાલિ]]નીઝ [[પેન્ડેટ]] નૃત્યકારોને દર્શાવતી [[મલેશિયા]]ના સાંસ્કૃતિક વારસાની ઝાંખી કરાવતી વિશેષ શ્રેણી બનાવવામાં આવી હતી. તેને પગલે બાલિમાં નૃત્યકારોનો [[વિરોધ]] ફાટી નીકળ્યો, જેમણે ખોટી માહિતી આપવા બદલા મલેશિયાએ માફી માગવી જોઇએ તેવી માગ સાથેનો સંદેશો આપ્યો, આ પછી તેણે શેરીઓમાં શ્રેણીબદ્ધ વિરોધ પ્રદર્શનો થયા.<ref>{{cite web|title=Protests over presence of Pendet dance in Malaysia’s tourism ad continue|url=http://www.thejakartapost.com/news/2009/08/23/protests-over-presence-pendet-dance-malaysia%E2%80%99s-tourism-ad-continue.html?page=2|date=2009-09-03|access-date=2009-09-03|author=Niken Prathivi and Irawaty Wardany|work=Jakarta Post|archive-date=2009-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090829133013/http://www.thejakartapost.com/news/2009/08/23/protests-over-presence-pendet-dance-malaysia%E2%80%99s-tourism-ad-continue.html?page=2|url-status=dead}}</ref> સ્થાનિક સરકારો, સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસકારો તેમજ ઇન્ડોનિશયાના પ્રવાસન મંત્રાલય દ્વારા મલેશિયા પાસેથી આ બાબતે જવાબની માગ કરવામાં આવી.<ref>{{cite web|author=Jakarta Post|date=2009-08-28|author=I Wayan Juniartha|title=Pendet, the dance that rocks the cradle|work=Jakarta Post|url=http://www.thejakartapost.com/news/2009/08/28/pendet-dance-rocks-cradle.html|access-date=2009-09-03}}</ref> મલેશિયાની સરકારે માફી માગી, પરંતુ તે ફક્ત ફોન પર માગવામાંથી આવી હોવાથી ઇન્ડોનેશિયાની સરકારે તેનો અસ્વીકાર કર્યો, ઇન્ડોનેશિયાના પ્રવાસન મંત્રીએ તેને વધુ ઉત્તરદાયી બનાવવા માટે લેખિત માફીપત્રની માગ કરી.<ref>{{cite web|date=2009-08-27|title=Indonesian Minister Rejects Malaysian Pendet Apology|author=Dessy Sagita|work=The Jakarta Globe|access-date=2009-09-03|url=http://thejakartaglobe.com/national/indonesian-minister-rejects-malaysian-pendet-apology/326562|archive-date=2009-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20090831160121/http://thejakartaglobe.com/national/indonesian-minister-rejects-malaysian-pendet-apology/326562|url-status=dead}}</ref> == શ્રેણીઓની યાદી == * [[અ હોન્ટિંગ]] * [[અમેરિકન ચોપર]] * અમેરિકન લોગર્સ * [[કેશ કેબ]] * [[કન્સ્ટ્રક્શન ઇન્ટરવેન્શન]] * ક્યુરિયોસિટી * [[ડેડલિએસ્ટ કેચ]] * [[ડિસ્ટ્રોઇડ ઇન સેકન્ડ્સ]] * [[ડર્ટી જોબ્સ]] * [[ડ્યુઅલ સર્વાઇવલ]] * [[ફાઇટ ક્વેસ્ટ]] * ફેક્ટરી મેડ * [[ઘોસ્ટ લેબ]] * [[હાઉ ઇટ્સ મેડ]] * [[આઇ શુડન્ટ બી એલાઇવ]] * [[ઇન ટુ ધી યુનિવર્સ વીથ સ્ટીફન હોકિંગ]] * [[લાઇફ]] * [[મેન વર્સેસ વાઇલ્ડ]] * [[મોનસ્ટર્સ રિસરક્ટેડ]] * [[મિથબસ્ટર્સ]] * [[વન વે આઉટ]] * [[આઉટ ઓફ ધી વાઇલ્ડ]] * [[પિચમેન]] * [[પ્લેનેટ અર્થ]] * પ્રિહિસ્ટોરિક * [[પ્રોટોટાઇપ ધીસ!]] * [[શાર્ક વિક]] * [[સોલ્વિંગ હિસ્ટરી વીથ ઓલી સ્ટીડ્સ]] * [[સ્ટોર્મ ચેઝર્સ]] * [[સર્વાઇવરમેન]] * [[સ્વેમ્પ લોગર્સ]] * [[સ્વોર્ડ્સ]] * [[ધી કોલોની]] * [[ટાઇમ રેપ]] * [[ટ્રેઝર ક્વેસ્ટ]] * [[વર્મીનેટર્સ]] * [[વિયર્ડ ઓર વ્હોટ?]] * [[વર્સ્ટ કેસ સિનારિયો]] * [[રેક્રિએશન નેશન]] == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય લિન્ક્સ == === મુખ્ય === * {{official|http://dsc.discovery.com}} * ''[http://store.discovery.com ડિસ્કવરીનો સત્તાવાર સ્ટોર]'' * ''[http://www.youtube.com/user/discoverynetworks ડિસ્કવરી ચેનલની સત્તાવાર યુટ્યુબ]'' * ''[http://www.discovery.com/ ડિસ્કવરી કોમ્યુનિકેશન ઇન્ક]'' === અન્ય === * ''[http://education.discovery.com/ ડિસ્કવરી એજ્યુકેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061125030200/http://education.discovery.com/ |date=2006-11-25 }}'' * ''[http://school.discovery.com/ ડિસ્કવરી સ્કૂલ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114064634/http://www.school.discovery.com/ |date=2011-11-14 }}'' * ''[http://www.cosmeo.com/ કોસ્મિઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060928004508/http://www.cosmeo.com/ |date=2006-09-28 }}'' (ડિસ્કવરી એજ્યુકેશનની ઓનલાઇન હોમવર્ક હેલ્પ સર્વિસ) * ''[http://japan.discovery.com/ ડિસ્કવરી ચેનલ જાપાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110630065026/http://japan.discovery.com/ |date=2011-06-30 }}'' * ''[http://www.discovery.de/emea/homepage.htm ડિસ્કવરી ચેનલ જર્મની] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602082603/http://www.discovery.de/emea/homepage.htm |date=2008-06-02 }}'' * ''[http://www.discovery.fi/ ડિસ્કવરી ચેનલ ફિનલેન્ડ]'' * ''[http://www.discovery.ro/ ડિસ્કવરી ચેનલ રોમાનિયા]'' * ''[http://www.discoverychannel.co.in/ ડિસ્કવરી ચેનલ ભારત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925222714/http://www.discoverychannel.co.in/ |date=2011-09-25 }}'' * ''[http://www.discoveryasia.com.cn/ ડિસ્કવરી ચેનલ ચીન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080521162225/http://www.discoveryasia.com.cn/ |date=2008-05-21 }}'' * ''[http://www.discoverybrasil.com/ ડિસ્કવરી ચેનલ બ્રાઝિલ]'' * ''[http://www.discoverychannel.ca/ ડિસ્કવરી ચેનલ કેનેડા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100731172434/http://www.discoverychannel.ca/ |date=2010-07-31 }}'' * ''[http://www.yourdiscovery.com/ ડિસ્કવરી ચેનલ ઇન્ટરનેશનલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120420014407/http://www.yourdiscovery.com/ |date=2012-04-20 }}'' * ''[http://www.discoverychannel.com.tw/ ડિસ્કવરી ચેનલ તાઇવાન]'' * ''[http://www.discoverychannel.ru/ ડિસ્કવરી ચેનલ રશિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120102075239/http://www.discoverychannel.ru/ |date=2012-01-02 }}'' * ''[http://www.discoverychannelasia.com/ ડિસ્કવરી ચેનલ એશિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190123174924/http://www.discoverychannelasia.com/ |date=2019-01-23 }}'' * ''[http://www.discoverychannelkorea.com ડિસ્કવરી ચેનલ કોરિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006190943/http://www.discoverychannelkorea.com/ |date=2011-10-06 }}'' * ''[http://www.tudiscovery.com/ ડિસ્કવરી ચેનલ લેટિન અમેરિકા]'' * ''[http://www2.tv-ark.org.uk/otherchannels/discovery.html ડિસ્કવરી ચેનલ ટીવી આર્ક ખાતે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070227160617/http://www2.tv-ark.org.uk/otherchannels/discovery.html |date=2007-02-27 }}'' [[શ્રેણી:ડિસ્કવરી ચેનલ]] fv3t32jku3zadjn1px87qclhnmgvji5 ઍલન ટ્યુરિંગ 0 31006 900948 900883 2026-05-14T17:53:18Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 900948 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox scientist | name = ઍલન ટ્યુરિંગ | image =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]], [[computer scientist]] | work_institutions = [[University of Cambridge]]<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} '''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AFP"/> [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો. તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,<ref>{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}</ref> અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા. કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં. 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .<ref name="PM-apology">{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}</ref> == બાળપણ અને યુવાની == ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.<ref name="Hodges1983P5">{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}</ref> તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે<ref name="englishheritaget">{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}</ref>, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ<ref>{{openplaque|381}}</ref>એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.<ref name="Hodges1983P5"/><ref name="turingorguk">{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}</ref> તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}</ref> અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં. જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.<ref name="toolbox">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}</ref> છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું. તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી. 1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા. સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.<ref name="metamagical">{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}</ref> [[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]] ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો. તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું- "હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત'' થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે. જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ'' બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. "<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}</ref> આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી. 1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}</ref> ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.<ref name="teuscher">** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}</ref> ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,<ref>પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨</ref> પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.<ref>[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક </ref> == યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય == [[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]] શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો. ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.<ref>જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, "ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ", જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ 5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique</ref> તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર "ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' ",<ref>{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})</ref> ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે. તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ. જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો. અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે. ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.<ref>[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007</ref> પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો. સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}</ref> જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}</ref> શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}</ref> તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. == સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ == [[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]] બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની'' કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે) કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.<ref>જેક કોપલેન્ડ, "કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001</ref> 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.<ref name="Copeland2006p378">કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378</ref> 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: <blockquote> દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા. તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા. તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.<ref>{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}</ref></blockquote> બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.<ref>''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.</ref> === ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી === બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,<ref name="Copeland2006p378"/> ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. [[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]] જેક ગુડનો મત: <blockquote>મારા ''મતે'' ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું'' અનુમાન લગાવી શકો છો.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes "ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ "હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2"]</ref></blockquote> બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ'' સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10<sup>19</sup> દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10<sup>22</sup>થી ભિન્ન હોય છે)<ref>"ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: "જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે", તેમની ચેતવણી સાથે </ref>ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}</ref> યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref name="codebreaker">{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}</ref> === હટ 8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા === [[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.<ref>[58]</ref>]] ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું "કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું".<ref name="MahonP14">{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}</ref> ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.<ref name="MahonP14"/><ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}</ref> જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) "જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો."<ref name="MahonP14"/> આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા. બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો. પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}</ref> જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}</ref> ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી'' (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી. જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું. તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}</ref> એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}</ref> ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી. તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા. તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો. ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા. એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું: <blockquote>હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ. શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો. તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો. જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.<ref>{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}</ref></blockquote> યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો. તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}</ref> તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો. == શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન<ref>{{openplaque|1619}}</ref> ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}</ref> જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. 1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને "કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ"માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન "બુદ્ધિમત્તા" કહેવાઈ. વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને "વિચારવાનું" કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો. ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. 1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો. રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) "ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ"] Chessgames.com</ref> પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.<ref>સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&nbsp;463–518.</ref> તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.<ref>[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]</ref> == પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન == ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું. તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ'' વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm "કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ"] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006</ref> તેમના રસનો કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું. તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે. જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ'' પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં. આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.<ref>[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ</ref> == અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું == જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં. એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં. આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}</ref>તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો. તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો. તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}</ref> અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="LeavittP268">{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}</ref> ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}</ref> ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}</ref> કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા. ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}</ref> == મૃત્યુ == 8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું. જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}</ref> અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે. એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}</ref> ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}</ref> કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, "જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી."<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}</ref> === સમાધિલેખ === {{quote| Hyperboloids of wondrous Light<br /> Rolling for aye through Space and Time<br /> Harbour those Waves which somehow Might<br /> Play out God's holy pantomime <ref>{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}</ref>}} == માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ == [[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]] ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}</ref>એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ'' 1986નું નાટક છે. આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા. 1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું. દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા. ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં "ડેન્જરસ નોલેજ" નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}</ref> 23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}</ref> તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{openplaque|3276}}</ref> 13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ"1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ".28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.<ref name="univsurrey">{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&_dad=portal&_schema=PORTAL |url-status=dead }}</ref>2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.<ref name="bostonpride">{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}</ref> પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007</ref>ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું. 1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું. આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, "ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ"ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે. આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. [[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]] ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે, સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે. પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'. બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.' શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, " ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ".<ref name="computerburied">^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}</ref> આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે'' [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: "હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે."<ref name="AFP">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}</ref> 2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}</ref> એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}</ref> લોગોના રચયિતા<ref>{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}</ref> અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}</ref> 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત "આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4" માં વર્ણવ્યાં છે. === સરકારનું માફીનામું === ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}</ref><ref>{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}</ref> આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.<ref name="PMapology"/><ref>યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. </ref> વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.<ref name="PM-apology"/><ref name="PMapology">{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was "appalling" | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}</ref> <blockquote> ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.<ref name="PMapology"/> </blockquote> === યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર === [[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]] બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી. *સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. *"ટ્યુરિંગ ડેઈઝ" તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.<ref name="bilgiuniv">{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.<ref name="texturingschol">{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL<ref name="lifl">{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું). *ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. *યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. *સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. *હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે. *તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ "ટ્યુરિંગ" રાખવામાં આવ્યું છે. == આ પણ જુઓ == {{Portal box|Biography|Logic|LGBT}} *ટ્યુરિંગ ડીગ્રી *ટ્યુરિંગ સ્વીચ *વણ ગોઠવેલું મશીન *ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ *ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ *ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો *ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). "ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન". ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7 *સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના. *વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું. ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે. મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી. નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q *વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{External links|date=August 2010}} {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ] *[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો *{{MathGenealogy|id=8014}} *[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001 *[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨. *[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100 * [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer * [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા * [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} * [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} * [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા === પેપર્સ === * [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ [[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]] [[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]] [[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]] [[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]] p900rq1m6xnki0bqwa2bjgwt4z0un10 સમઢીયાળા નં.-૧ (તા. રાજુલા) 0 34916 900936 748373 2026-05-14T13:01:36Z ~2026-28976-85 87304 900936 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ. સમઢીયાળા નંબર એક | native_name = સમઢીયાળા નં.-૧ | state_name = ગુજરાત | district = બોટાદ જીલ્લો | taluk_names = | latd =21.041107 | longd= 71.448824 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]] તેમજ [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }}'''સમઢીયાળા નં.-૧ (તા. રાજુલા)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[અમરેલી જિલ્લો| અમરેલી જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ રાજુલા તાલુકો|રાજુલા તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. સમઢીયાળા નં.-૧ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[માછીમારી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ઢાંચો:રાજુલા તાલુકાનાં ગામ}} == સંદર્ભ == <references/> {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:રાજુલા તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] 120d226wsl316lfypb6q3rkkfe3w2ta 900941 900936 2026-05-14T14:20:34Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-28976-85|~2026-28976-85]] ([[User talk:~2026-28976-85|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikBot|KartikBot]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 748373 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = સમઢીયાળા નં.-૧ | state_name = ગુજરાત | district = અમરેલી | taluk_names = રાજુલા | latd =21.041107 | longd= 71.448824 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેતપેદાશો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]] તેમજ [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }}'''સમઢીયાળા નં.-૧ (તા. રાજુલા)''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[અમરેલી જિલ્લો| અમરેલી જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[ રાજુલા તાલુકો|રાજુલા તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. સમઢીયાળા નં.-૧ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[માછીમારી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]], [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]], [[રજકો]] તેમ જ અન્ય [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. {{ઢાંચો:રાજુલા તાલુકાનાં ગામ}} == સંદર્ભ == <references/> {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:રાજુલા તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] p9f8e97gmr3zomcvetp8msu04a0n1o9 C શાર્પ (પ્રોગ્રામિંગ ભાષા) 0 36523 900956 659293 2026-05-15T07:31:40Z Too Classy for This World 87314 900956 wikitext text/x-wiki ''આ લેખનું સાચુ શિર્ષક C# (પ્રોગ્રામિંગ ભાષા) છે, પરંતુ ટેક્નિકલ કારણોસર # સાઇન વાપરી શકાતી નથી.'' {{માહિતીચોકઠું પ્રોગ્રામિંગ ભાષા |name = C# |logo = [[File:C Sharp Logo 2023.svg|150px]] |year = ૨૦૦૧ |designer = [[માઈક્રોસોફ્ટ]] |developer = [[માઈક્રોસોફ્ટ]] |paradigm = [[Multi-paradigm programming language|multi-paradigm]]: [[Structured programming|structured]], [[Imperative programming|imperative]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Event-driven programming|event-driven]], [[functional programming|functional]], [[generic programming|generic]], [[reflective programming|reflective]] |latest release version = ૫.૦ |latest release date = ૧૨ ઓગસ્ટ,૨૦૧૨ |latest test version = |latest test date = |turing-complete = હા |implementations = [[Microsoft Visual C Sharp|Visual C#]], [[.NET Framework]], [[Mono (software)|Mono]], [[DotGNU]] |typing = [[Static typing|static]], [[Dynamic typing|dynamic]], [[Type system#Strong and weak typing|strong]], [[Type system#Safely and unsafely typed systems|safe]], [[Nominative type system|nominative]], [[Type inference|partially inferred]] |versions = See [[#Versions|§ Versions]] |influenced_by = [[C++]], [[Eiffel (programming language)|Eiffel]], [[Java (programming language)|Java]], [[Modula-3]], [[Object Pascal]] |influenced = [[D (programming language)|D]], [[F Sharp (programming language)|F#]], [[Java (programming language)|Java]] 5, [[Nemerle]], [[Vala (programming language)|Vala]] |dialects = [[Cω]], [[Spec Sharp|Spec#]], [[Polyphonic C sharp|Polyphonic C#]] |platform = [[Common Language Infrastructure]] |license = [[Common Language Runtime|CLR]] is proprietary, [[Mono (software)|Mono]] compiler is dual [[GPLv3]], [[MIT License|MIT/X11]] and libraries are [[LGPL]]v2, [[DotGNU]] is dual [[GPL]] and [[LGPL]]v2 |file_ext = .cs |website = <!-- Not to be confused with the website of [[Microsoft Visual C Sharp]] --> |wikibooks = C Sharp Programming }} '''C#''' (ઉચ્ચાર: સી શાર્પ)એ મલ્ટી પેરાડિગમ પ્રોગ્રામિંગ ભાષા છે. તે [[માઇક્રોસોફ્ટ]] દ્વારા .NET Frameworkમાં વિકસાવવામાં આવેલ હતી. પાછળથી તેને Ecma (ECMA-334) અને ISO (ISO/IEC 23270).દ્વારા પ્રમાણભૂત કરવામાં આવી. C#એ સરળ, આધુનિક, સામાન્ય હેતુ માટે તથા ઓબ્જેક્ટ ઓરીએન્ટેડ પ્રોગ્રામિંગ ભાષા છે. એન્ડર્સ હાઈલ્સબર્ગ તેની ડેવલોપમેન્ટ ટીમના લીડર છે. હાલ C# નું લેટેસ્ટ વર્ઝન C# ૫.૦ છે જે ૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૧૨ ના રોજ રીલીઝ કરવામાં આવ્યું છે. [[શ્રેણી:પ્રોગ્રામિંગ ભાષા]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન]] {{ઢાંચો:કમ્પ્યુટર-વિજ્ઞાન-સ્ટબ}} <br> {{ઢાંચો:કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન}} 9a72ouwgcvm1qhbhrpecsjiqwx853v7 આંત્રોલીવાસ દોલજી 0 42625 900938 900931 2026-05-14T14:10:09Z Dsvyas 561 સાફસફાઈ 900938 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = આંત્રોલીવાસ દોલજી | state_name = ગુજરાત | district = સાબરકાંઠા | taluk_names = તલોદ | latd = 23.351782 | longd = 72.953439 | area_total = | altitude = | population_total = | population_as_of = | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]],<br> [[દિવેલી]] [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''આંત્રોલીવાસ દોલજી''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્યના]] ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા [[સાબરકાંઠા જિલ્લો|સાબરકાંઠા જિલ્લામાં]] આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[તલોદ તાલુકો|તલોદ તાલુકામાં]] આવેલું એક ગામ છે. અંત્રોલીવાસ દોલજી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[દિવેલી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા|પ્રાથમિક]] અને [[માધ્યમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. ગામ [[મેશ્વો નદી]]ના કાંઠે વસેલું છે. આ ગામમાં નીલકંઠ મહાદેવ ભગવાન શ્રીરામનાં મંદિરો તથા નદી કાંઠે જોગણી માતાનું મંદિર આવેલાં છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:તલોદ તાલુકો]] eod46clfnvd90d3zzutvcz1qetgeifn સભ્યની ચર્ચા:Pataliputra! 3 95888 900962 625912 2026-05-15T11:18:36Z Mys 721tx 4643 Mys 721txએ [[સભ્યની ચર્ચા:पाटलिपुत्र]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Pataliputra!]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/पाटलिपुत्र|पाटलिपुत्र]]" to "[[Special:CentralAuth/Pataliputra!|Pataliputra!]]" 625912 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=पाटलिपुत्र}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]<sup>[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]</sup> ૧૧:૫૩, ૨૬ ઓગસ્ટ ૨૦૧૮ (IST) luqa8cq2szbpjv4qrgns2fhhc5wr1fg ઢાંચો:ડેડીયાપાડા તાલુકામાં આવેલાં ગામો 10 100293 900944 900924 2026-05-14T14:56:18Z Dsvyas 561 આંબાવાડી -> અંબાડદેવી 900944 wikitext text/x-wiki {| style="background-color:AliceBlue; border: 1px dotted DodgerBlue; min-width:50%; width:auto; max-width:75%;" |+ style="background-color:LightSkyBlue; border: 1px dotted DodgerBlue; padding: 3px;"| '''[[ડેડીયાપાડા તાલુકો|ડેડીયાપાડા તાલુકા]]ના ગામ અને તાલુકાનું ભૌગોલીક સ્થાન''' |- | {{ભૌગોલિક સ્થાન |કેન્દ્ર = ડેડીયાપાડા તાલુકો |ઉત્તર = |ઈશાન = |પૂર્વ = |અગ્નિ = |દક્ષિણ = |નૈઋત્ય = |પશ્ચિમ = |વાયવ્ય = }} |- |style="background-color:AliceBlue; border: 1px dotted DodgerBlue; font-size:70%;"| {{col-begin}} {{col-5}} <ol start="1"> <li>[[અણદુ (તા.ડેડીયાપાડા)| અણદુ]]</li> <li>[[અરેઠી (તા.ડેડીયાપાડા)| અરેઠી]]</li> <li>[[અલમાવાડી]]</li> <li>[[અંબાડદેવી (સિયાલી)]]</li> <li>[[ઓલગામ (તા.ડેડીયાપાડા)| ઓલગામ]]</li> <li>[[કણજાઇ (તા.ડેડીયાપાડા)| કણજાઇ]]</li> <li>[[કણજાલ]]</li> <li>[[કણજી (તા.ડેડીયાપાડા)| કણજી]]</li> <li>[[કણબુડી]]</li> <li>[[કમોદવાવ]]</li> <li>[[કરતાલ (તા.ડેડીયાપાડા)| કરતાલ]]</li> <li>[[કલતર (તા.ડેડીયાપાડા)| કલતર]]</li> <li>[[કાંટીપાણી]]</li> <li>[[કાબરીપાઠાર]]</li> <li>[[કુટિલપાડા]]</li> <li>[[કોકટી]]</li> <li>[[કોકમ (તા.ડેડીયાપાડા)| કોકમ]]</li> <li>[[કોલીવાડા (પાણગામ)]]</li> <li>[[કોલીવાડા (બોગજ)]]</li> <li>[[ખટમ (તા.ડેડીયાપાડા)| ખાટમ]]</li> <li>[[ખરચીપાડા]]</li> <li>[[ખાજલીદાબડા]]</li> <li>[[ખાપરબુડા]]</li> <li>[[ખામ (તા.ડેડીયાપાડા)| ખામ]]</li> <li>[[ખુદાડી]]</li> <li>[[ખૈડીપાડા]]</li> </ol> {{col-5}} <ol start="27"> <li>[[ખોખરાઉમર (ઝરણાવાડી)]]</li> <li>[[ખોડાઆંબા]]</li> <li>[[ગડી (તા.ડેડીયાપાડા)| ગડી]]</li> <li>[[ગઢ (તા.ડેડીયાપાડા)| ગઢ]]</li> <li>[[ગાજરગોટા]]</li> <li>[[ગારદા (તા.ડેડીયાપાડા)| ગારદા]]</li> <li>[[ગીચડ]]</li> <li>[[ગુલદા (ચામ)]]</li> <li>[[ગોલવણ (તા.ડેડીયાપાડા)| ગોલવણ]]</li> <li>[[ઘણખેતર]]</li> <li>[[ઘણપીપર]]</li> <li>[[ઘાંટોલી (તા.ડેડીયાપાડા)| ઘાંટોલી]]</li> <li>[[ઘોડી (તા.ડેડીયાપાડા)| ઘોડી]]</li> <li>[[ચુલી (તા.ડેડીયાપાડા)| ચુલી]]</li> <li>[[ચોપડી (તા.ડેડીયાપાડા)| ચોપડી]]</li> <li>[[જામ્બાર]]</li> <li>[[જુના મોસદા]]</li> <li>[[ઝડોલી]]</li> <li>[[ઝરણાવાડી (તા.ડેડીયાપાડા)| ઝરણાવાડી]]</li> <li>[[ટિમ્બાપાડા (તા.ડેડીયાપાડા)| ટિમ્બાપાડા]]</li> <li>[[ડાબકા (તા.ડેડીયાપાડા)| ડાબકા]]</li> <li>[[ડુમખલ (તા.ડેડીયાપાડા)| ડુમખલ]]</li> <li>[[ડેડીયાપાડા]]</li> <li>[[તાડપા (તા.ડેડીયાપાડા)| તાડપા]]</li> <li>[[તાબદા]]</li> </ol> {{col-5}} <ol start="52"> <li>[[થપાવી]]</li> <li>[[દાંડાવાડી]]</li> <li>[[દુથાર]]</li> <li>[[ધનોર]]</li> <li>[[નવાગામ (ડેડીયાપાડા)]]</li> <li>[[નવાગામ (પાનુડા)]]</li> <li>[[નાના સુકાઆંબા]]</li> <li>[[નાની ભમરી]]</li> <li>[[નાની સીંગલોટી]]</li> <li>[[નામગીર]]</li> <li>[[નિવાલ્દા]]</li> <li>[[નીંઘટ]]</li> <li>[[પનગામ]]</li> <li>[[પાચઉમર]]</li> <li>[[પાટવલી]]</li> <li>[[પાનખલા (માથાસર)]]</li> <li>[[પાનખલા (શીશા)]]</li> <li>[[પાનસર (તા.ડેડીયાપાડા)| પાનસર]]</li> <li>[[પાનુડા]]</li> <li>[[પિંગલાપાડા]]</li> <li>[[પિપલા (તા.ડેડીયાપાડા)| પિપલા]]</li> <li>[[પિપલોદ (તા.ડેડીયાપાડા)| પિપલોદ]]</li> <li>[[પોમલાપાડા]]</li> <li>[[ફુલસર (તા.ડેડીયાપાડા)| ફુલસર]]</li> <li>[[બયડી (તા.ડેડીયાપાડા)| બયડી]]</li> </ol> {{col-5}} <ol start="77"> <li>[[બાંડી સેરવાણ]]</li> <li>[[બાંતાવાડી]]</li> <li>[[બાલ (તા.ડેડીયાપાડા)| બાલ]]</li> <li>[[બેબાર]]</li> <li>[[બેસણા (તા.ડેડીયાપાડા)| બેસણા]]</li> <li>[[બોગજ]]</li> <li>[[બોરીપીઠા]]</li> <li>[[બોરે]]</li> <li>[[ભરાડા (બારસણ)]]</li> <li>[[ભાટપુર (તા.ડેડીયાપાડા)| ભાટપુર]]</li> <li>[[ભુતબેડા (ભુતબંગલા)]]</li> <li>[[મંછીપાડા]]</li> <li>[[મગરદેવ (તા.ડેડીયાપાડા)| મગરદેવ]]</li> <li>[[મથાવલી]]</li> <li>[[મથાસર]]</li> <li>[[માંડલા (તા.ડેડીયાપાડા)| માંડલા]]</li> <li>[[માલ (તા.ડેડીયાપાડા)| માલ]]</li> <li>[[મેડ્યુસાગ]]</li> <li>[[મોજરા]]</li> <li>[[મોટા સુકાઆંબા]]</li> <li>[[મોટી કાલબી]]</li> <li>[[મોટી કોરવાઇ]]</li> <li>[[મોટી દાબેરી]]</li> <li>[[મોટી સીંગલોટી]]</li> <li>[[મોરજડી]]</li> <li>[[મોસીટ]]</li> </ol> {{col-5}} <ol start="103"> <li>[[મોસ્કુવા]]</li> <li>[[મોહબી]]</li> <li>[[મોહબુડી]]</li> <li>[[રાખસકુંડી]]</li> <li>[[રામભવા]]</li> <li>[[રાલ્દા]]</li> <li>[[રુખલ]]</li> <li>[[રોહદા]]</li> <li>[[લાડવા (તા.ડેડીયાપાડા)| લાડવા]]</li> <li>[[વાંદરી (તા.ડેડીયાપાડા)| વાંદરી]]</li> <li>[[વાઘઉમર]]</li> <li>[[વેડછા (તા.ડેડીયાપાડા)| વેડછા]]</li> <li>[[શીશખુંટા]]</li> <li>[[શીશા (તા.ડેડીયાપાડા)| શીશા]]</li> <li>[[શેરવાઇ]]</li> <li>[[સગાઇ (તા.ડેડીયાપાડા)| સગાઇ]]</li> <li>[[સડા (તા.ડેડીયાપાડા)| સડા]]</li> <li>[[સાંકલી (તા.ડેડીયાપાડા)| સાંકલી]]</li> <li>[[સામરઘાટ]]</li> <li>[[સામરપાડા (થવા)]]</li> <li>[[સામોટ]]</li> <li>[[સિગળગભાણ]]</li> <li>[[સુકવાલ]]</li> <li>[[સેજપુર (તા.ડેડીયાપાડા)| સેજપુર]]</li> <li>[[સોરાપાડા (તા.ડેડીયાપાડા)| સોરાપાડા]]</li> <li>[[સોલીયા (તા.ડેડીયાપાડા)| સોલીયા]]</li> </ol> {{col-end}} |- |} <includeonly>[[શ્રેણી:ડેડીયાપાડા તાલુકો]] </includeonly> cjt8l63k80l1vt8f9q4x9qwpywrvlho જીતુ વાઘાણી 0 108684 900939 900933 2026-05-14T14:20:08Z Dsvyas 561 ક્ષુલ્લક 900939 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | office = ગુજરાત ભાજપના પ્રદેશ પ્રમુખ | term_start = ૨૦ ઓગસ્ટ ૨૦૧૬ | assembly = ગુજરાત વિધાનસભા | predecessor = [[વિજય રૂપાણી]] | office2 = [[ધારાસભ્ય|ગુજરાતના ધારાસભ્ય]] | constituency2 = ભાવનગર પશ્ચિમ | term_start2 = ૨૦ ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ | term_end2 = ૧૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭ | term_start3 = ૧૮ ડિસેમ્બર ૨૦૧૭ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1970|10|27}}<ref name="IA2007">{{cite web | title=Vijay Rupani: Member's Web Site | website=Internet Archive | date=30 September 2007 | url=http://164.100.24.167:8080/members/website/Mainweb.asp?mpcode=2008 | access-date=5 August 2016 | url-status=bot: unknown | archive-url = https://web.archive.org/web/20070930201434/http://164.100.24.167:8080/members/website/Mainweb.asp?mpcode=2008 | archive-date=30 September 2007 | df=dmy-all }}</ref> | birth_place = ભાગનગર, ગુજરાત, ભારત<ref name="IA2007"/> | birth_name = જીતેન્દ્ર સવજીભાઇ વાઘાણી | nationality = ભારતીય | party = [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] | spouse = સંગીતા વાઘાણી | children = મીત વાઘાણી (પુત્ર), ભક્તિ વાઘાણી (પુત્રી) | parents = સવજીભાઇ વાઘાણી (પિતા)<br />મંજુલાબેન વાઘાણી (માતા) | residence = ભાવનગર, ગુજરાત, ભારત | occupation = રાજકારણી, ખેડૂત, વ્યાપારી | signature = | website = {{url|http://www.jituvaghani.org}} | termend1 = ૨૦ જુલાઈ ૨૦૨૦ }} '''જીતેન્દ્રભાઈ સવજીભાઈ વાઘાણી''' (૧૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૭૦) એ એક ભારતીય રાજકારણી છે. હાલમાં તેઓ ગુજરાત સરકારના કેબિનેટ મંત્રી<ref>{{Cite web |url= https://gujarati.abplive.com/photo-gallery/news/bhavnagar-former-state-president-jitu-vaghani-again-becomes-cabinet-minister-in-gujarat-958760|title= jitu vaghani: પૂર્વ પ્રદેશ અધ્યક્ષ જીતુ વાઘાણી ફરી બન્યા કેબિનેટ મંત્રી,વાંચો રાજકીય સફર વિશે|website= gujarati.abplive.com |archive-url= |date= ૧૭ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ |access-date=૧૪ મે ૨૦૨૬}}</ref> છે અને કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ, સહકાર, પશુપાલન, ગાય સંવર્ધન, મત્સ્યઉદ્યોગ અને પ્રોટોકોલ મંત્રાલય અંભાળે છે. ધારાસભ્ય તરીકે [[ગુજરાત વિધાનસભા]]માં ભાવનગર પશ્ચિમ (વિધાનસભા)નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તે [[ભારતીય જનતા પાર્ટી]] સાથે સંકળાયેલા નેતા છે અને ૨૦૧૬થી ૨૦૨૦ સુધી ભાજપના ગુજરાત પ્રદેશ પ્રમુખ રહ્યા. == અંગત જીવન == ૧૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૭૦ના રોજ વાઘાણીનો જન્મ ભાવનગર જિલ્લાનાં [[વરતેજ (તા. ભાવનગર)|વરતેજ]] ગામમાં થયો હતો. તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ [[લાઠી]]માં થયું. તેઓ લૉ ભણેલા છે અને આરઍસઍસના બાળપણથી સ્વયંસેવક છે.<ref name=":1" /> == રાજકીય કારકિર્દી == વાઘાણીએ કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા શક્તિસિંહ ગોહિલ સામે [[ભાવનગર]] શહેરની દક્ષિણ વિધાનસભા મત વિસ્તારમાંથી ૨૦૦૭ ની ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણી લડતાની સાથે જ ચૂંટણીના રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો. જોકે તેઓ સાત હજારથી વધુ મતોના અંતરે હારી ગયા હતા. <ref>{{Cite web |url=http://www.empoweringindia.org/new/constituency.aspx?eid=10&cid=58 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2019-10-11 |archive-date=2017-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413073342/http://www.empoweringindia.org/new/constituency.aspx?eid=10&cid=58 |url-status=dead }}</ref> ૨૦૧૨ માં વાઘાણી ભાવનગર (પશ્ચિમ) વિધાનસભા બેઠક પરથી લડ્યા હતા, અને આ વખતે તેઓ સફળ રહ્યા હતા. નોંધનીય રીતે સમગ્ર સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં સૌથી વધુ તફાવતથી તેમણે આ બેઠક જીતી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.empoweringindia.org/new/constituency.aspx?eid=927&cid=105 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2019-10-11 |archive-date=2017-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413073322/http://www.empoweringindia.org/new/constituency.aspx?eid=927&cid=105 |url-status=dead }}</ref> ૨૦૧૭ની ગુજરાત ચૂંટણી તેઓ ભાવનગર પશ્ચિમ પરથી [[કોંગ્રેસ]]ના દિલીપસિંહ ગોહિલ સામે લડ્યા હતા. આ સમયે તેઓએ ફરીથી ૨૭૦૦૦ મતોના અંતરથી ભાવનગર પશ્ચિમ બેઠકને જીતી હતી.<ref>{{Cite news|title=Gujarat BJP chief Jitu Vaghani retains Bhavnagar (West) seat|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/gujarat-bjp-chief-jitu-vaghani-retains-bhavnagar-west-seat/articleshow/62123481.cms?from=mdr|newspaper=The Economic Times|date=2017-12-18|access-date=2019-10-11}}</ref> અગાઉના ભાજપ પ્રદેશ પ્રમુખ વિજય રૂપાણીની ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી પદે નિમણૂક થયા બાદ ૨૦૧૬ના ઑગસ્ટ મહિનામાં જીતુ વાઘાણીને ભાજપના ગુજરાત પ્રદેશ પ્રમુખ તરીકે નીમવામાં આવ્યા હતા.<ref name=":1">http://deshgujarat.com/2016/08/10/jitu-vaghani-becomes-gujarat-bjp-president/</ref> જીતુ વાઘાણીને ૨૦૧૯ની લોક્સભા ચૂંટણી દરમિયાન 'હરામઝાદા' શબ્દનો ઉપયોગ કરવા માટે ચૂંટણી પંચ તરફથી નોટિસ મળી હતી.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/ahmedabad/report-bjp-president-jitu-vaghani-gets-election-commission-notice-for-haramzada-remark-2741132|title=BJP president Jitu Vaghani gets Election Commission notice for 'haramzada' remark|last=Correspondent|first=dna|date=2019-04-19|website=DNA India|language=en|access-date=2019-10-12}}</ref> જો કે તેમણે ખુલાસો કર્યો હતો કે તેમણે આ શબ્દ મોહમ્મદ સુરતી જેવા કૉંગ્રેસના નેતા માટે વાપર્યો હતો, કે જે ૧૯૯૩ના મુંબઈ ધડાકા માટે કસૂરવાર ઠર્યો હતો.<ref name=":0" /> માર્ચ ૨૦૧૯માં વાઘાણીનો પુત્ર મીત વાઘાણી ભાવનગરની કૉલેજમાં ચોરી કરતાં પકડાયો હતો અને તે બદલ વાઘાણીએ માફી પણ માંગી હતી અને કહ્યું હતું, "મારા પુત્રથી ભૂલ થઈ ગઈ છે".<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/india/article/gujarat-bjp-president-jitu-vaghani-son-meet-cheating-college-university-examinations-bhavnagar/390583|title=Gujarat BJP chief Jitu Vaghani’s son caught cheating in college exams|website=www.timesnownews.com|language=en|access-date=2019-10-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/national/my-son-committed-mistake-gujarat-bjp-chief-725828.html|title="My son committed mistake", Gujarat BJP chief|date=2019-03-29|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2019-10-12}}</ref> જાન્યુઆરી ૨૦૧૯માં તેમણે [[રાહુલ ગાંધી]] અને પ્રિયંકા ગાંધી પર પણ વિવાદાસ્પદ ટિપ્પણી કરી હતી. જો કે તેઓ એ તે માટે પાછળથી માફી માંગી હતી અને કહ્યું હતું કે તેમની ટિપ્પણીને તોડી મરોડીને રજૂ કરાઈ છે, જે તેમનો આશય ન હતો.<ref>{{Cite web|url=https://ahmedabadmirror.indiatimes.com/ahmedabad/others/vaghani-tries-to-rise-after-hitting-a-low/articleshow/67731613.cms|title=Vaghani tries to rise after hitting a low|last=Jan 29|first=Ahmedabad Mirror {{!}} Updated:|last2=2019|website=Ahmedabad Mirror|language=en|access-date=2019-10-12|last3=Ist|first3=06:16}}</ref> ૨૦૧૭માં કારડિયા રાજપૂતોએ જીતુ વાઘાણી પર જૂના જમીનના કૅસમાં સત્તાનો દુરુપયોગ કરવાનો આરોપ લગાયો હતો. તેમના આરોપ અનુસાર જીતુ વાઘાણીએ સત્તાનો દુરુપયોગ કર્યો હતો અને [[બુધેલ (તા. ભાવનગર)]] ગામના સરપંચ પર ખોટા કૅસ કર્યા હતા.<ref>{{Cite news|title=Land dispute returns to haunt BJP in Saurashtra|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/land-dispute-returns-to-haunt-bjp-in-saurashtra/article20110246.ece|newspaper=The Hindu|date=2017-11-10|access-date=2019-10-12|issn=0971-751X|language=en-IN|first=Mahesh|last=Langa}}</ref> વાઘાણી પર તેમના સસરા અંબાલાલ ખંભાળીયાની સારવાર [[સિવિલ હોસ્પિટલ, અમદાવાદ|સિવિલ હૉસ્પિટલ]]માં મફત કરાવવાનો પણ આરોપ લાગ્યો હતો, ૫૨૦૦૦ રુપિયાના બિલમાંથી માત્ર ૧૭૫ રુપિયા જ લેવામાં આવ્યા હતા. વિવાદને શમાવવા વાઘાણીએ હૉસ્પિટલને એક લાખ રુપિયાનું દાન આપ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=http://abpasmita.abplive.in/ahmedabad/gujarat-bjp-president-jitu-vaghani-donate-one-lakh-rupees-after-controversy-of-his-father-in-law-treatment-264971|title=સસરાની મફતમાં સારવારના વિવાદને શમાવવા જીતુ વાઘાણીએ આપ્યું કેટલું દાન ? જાણો વિગત|last=abpasmita.in|date=2018-05-02|website=abpasmita.abplive.in|language=en-US|access-date=2019-10-12|archive-date=2019-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012032520/https://abpasmita.abplive.in/ahmedabad/gujarat-bjp-president-jitu-vaghani-donate-one-lakh-rupees-after-controversy-of-his-father-in-law-treatment-264971|url-status=dead}}</ref> ૨૦૨૦માં ભાજપના નવા પ્રદેશ પ્રમુખની નિમણૂક થતાં તેમણે પોતાના પદેથી રાજીનામું આપ્યું.<ref>{{Cite news|title=C.R. Patil appointed Gujarat BJP president|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/cr-patil-appointed-gujarat-bjp-president/article32143749.ece|newspaper=The Hindu|date=2020-07-21|access-date=2020-07-21|issn=0971-751X|language=en-IN|first=Mahesh|last=Langa}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૭૦માં જન્મ]] b3e9uiibkedesbnkq3pzol298vbwmvm મૂળશંકર મૂલાણી 0 133372 900957 823131 2026-05-15T07:35:54Z Nizil Shah 955 /* */ ફોટો 900957 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = મૂળશંકર મૂલાણી | image =Mulshankar Mulani.jpg | alt = | caption = ''ગુજરાતી નાટ્ય''ના નવેમ્બર ૧૯૫૬ના અંકમાં | birth_date = {{Birth date|df=yes|1867|11|01}} | birth_place = [[ચાવંડ (તા. લાઠી)|ચાવંડ]], ગુજરાત | death_date = {{Death date and age|df=yes|1957|12|14|1867|11|01}} | death_place = | occupation = નાટ્યકાર, સંપાદક | years_active = ૧૮૮૯–૧૯૧૫ | known_for = | notable_works ={{plainlist| * ''અજબકુમારી'' (૧૮૯૯, ૧૯૨૨) * ''[[સૌભાગ્ય સુંદરી]]'' (૧૯૦૧) * ''નંદબત્રીસી'' (૧૯૦૬) * ''કૃષ્ણચરિત્ર'' (૧૯૦૬) }} | father = હરિનંદ | mother = માનકુંવર }} '''મૂળશંકર હરિનંદ મુલાણી''' (૧ નવેમ્બર ૧૮૬૭ – ૧૪ ડિસેમ્બર ૧૯૫૭) [[ગુજરાતી રંગભૂમિ]]ના નાટ્યકાર હતા. ગ્રામ વિકાસ અધિકારી તરીકે અને સાપ્તાહિક અખબારના સંપાદક તરીકે કામ કર્યા પછી તેઓ થિયેટર કંપની [[મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી]]માં જોડાયા, જ્યાં તેમણે દાયકાઓ સુધી નાટ્યકાર તરીકે કામ કર્યું. તેમણે ''રાજબીજ'' (૧૮૯૧), ''અજબકુમારી'' (૧૮૯૯, ૧૯૧૨), ''[[સૌભાગ્ય સુંદરી]]'' (૧૯૦૧), ''નંદબત્રીસી'' (૧૯૦૬) અને ''કૃષ્ણચરિત્ર'' (૧૯૦૬) જેવા વ્યાવસાયિક તથા વિવેચનાત્મક રીતે સફળ નાટકો સહિત સામાજિક, પૌરાણિક અને ઐતિહાસિક વિષયો પર પચાસથી વધુ નાટકો લખ્યા હતા. == પ્રારંભિક જીવન == તેમનો જન્મ ૧ નવેમ્બર ૧૮૬૭ના રોજ [[ચાવંડ (તા. લાઠી)|ચાવંડ]]<ref name="gog1972">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dCkbAAAAIAAJ|title=Gujarat State Gazetteers: Amreli district|publisher=Directorate of Government Print., Stationery and Publications, Gujarat State|year=1972|page=553}}</ref> (વર્તમાન [[અમરેલી જિલ્લો|અમરેલી જિલ્લામાં]], ગુજરાત, ભારત)માં હરિનંદ દયાનંદ અને માનકુંવરના ધાર્મિક પ્રશ્નોરા [[નાગર બ્રાહ્મણો|નાગર બ્રાહ્મણ]] પરિવારમાં થયો હતો.<ref name="Bhojak 2002">{{Cite book|title=ગુજરાતી વિશ્વકોશ|last=ભોજક|first=દિનકર|publisher=ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ, અમદાવાદ|year=2002|editor-last=ઠાકર|editor-first=ધીરુભાઈ|editor-link=ધીરુભાઈ ઠાકર|volume=XVI|location=[[અમદાવાદ]]|pages=349|language=gu|oclc=163322996}}</ref> તેઓ મુળા ભટ્ટના વંશજ હતા જેમણે ૧૦ કે ૧૨ પેઢીઓ પહેલા [[નવાનગર રાજ્ય]]ના મંત્રી તરીકે સેવા આપી હતી.<ref name="Bhojak 2002" /> તેમણે [[જુનાગઢ]]માં અંગ્રેજી માધ્યમમાં ચોથા ધોરણ સુધી અભ્યાસ કર્યો હતો અને તેમના ઘરે ધાર્મિક કાર્યો અને સંસ્કૃત પુસ્તકો વાંચ્યા હતા,<ref name="Bhojak 2002"/><ref name="Choksi 2004">{{Cite book|title=ગુજરાતી રંગભૂમિ: રિદ્ધિ અને રોનક |publisher=ગુજરાતી વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટ|year=2004|editor-last=ચોક્સી|editor-first=મહેશ|location=અમદાવાદ|pages=34, 117–119|editor-last2=સોમાણી|editor-first2=ધીરેન્દ્ર}}</ref><ref name="ADatta">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124515|title=Encyclopaedia of Indian Literature: K to Navalram|last=Jani|first=Balvant|publisher=Sahitya Akademi|year=1988|isbn=978-0-8364-2423-2|editor-last=Datta|editor-first=Amaresh|volume=VIII|location=New Delhi|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.124515/page/n908 2793]}}</ref> બાદમાં થોડો સમય સંસ્કૃત વિદ્વાન પાસે અભ્યાસ કરવા ગયા હતા.<ref name="Bhojak 2002" /> મુલાણીએ [[ધારી]]માં ગ્રામ વિકાસ અધિકારી તરીકે દસ રૂપિયાના પગારે નોકરી શરૂ કરી, પરંતુ ત્યારબાદ [[મુંબઈ|બોમ્બે]] (હાલનું મુંબઈ) જવાનું થતાં નોકરી છોડી દીધી. સંઘર્ષના સમયગાળા પછી, તેઓ વીસ રૂપિયાના પગારે સાપ્તાહિક અખબાર ''સત્યવક્તા''માં પ્રૂફરીડર તરીકે જોડાયા. તેમણે તેમની કોલમ, ''ઘનઘટા''માં સથઘટનાઓ આવરી લીધી અને લોકપ્રિય બન્યા. બાદમાં તેમણે સાપ્તાહિકના તંત્રી તરીકે સેવા આપી હતી.<ref name="Choksi 2004"/><ref name="ADatta"/> == થિએટર કારકિર્દી == મુલાણી પ્રભુરાય પોપટલાલને મળ્યા, જેમણે તેમને થિયેટર કંપની [[મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી]]માં પાંચ રૂપિયાના પગારે નાટક સંપાદક તરીકે નોકરીની ઓફર કરી. શરૂઆતમાં તેમણે નાટકોની નકલો લખી.<ref name="Choksi 2004"/><ref name="ADatta"/> આખરે, તેમણે સાપ્તાહિક અખબાર ''સત્યવક્તા'' છોડી દીધુ. પૂર્ણકાલીન નોકરી શરૂ થતાં તેમનો પગાર વધીને ત્રીસ રૂપિયા થઈ ગયો. તેમનું પહેલું નાટક ''શાકુંતલ'' (૧૮૮૯) હતું. ત્યારબાદ [[બાપુલાલ નાયક]] અભિનીત તેમનું બીજું નાટક ''રાજબીજ'' (૧૮૯૧) ગેઈટી થિયેટરમાં ભજવવામાં આવ્યું હતું અને તે વ્યાવસાયિક રીતે સફળ રહ્યું હતું. તે પછી ''કુંદબાળા'' (૧૮૯૨) અને ''માનસિંહ અભયસિંહ'' (૧૮૯૩) મુખ્ય હતા. ''કુંદબાળા''માં રજવાડા અને બ્રિટિશ રાજ વચ્ચેના સંબંધનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પગલે, બ્રિટિશ સત્તાવાળાઓ દ્વારા સેન્સરશીપની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તેમની તબિયત લથડતાં તેઓ તેમના વતન પાછા ફર્યા હતા જ્યાં તેમણે તેમના સફળ નાટકો, ''મૂળરાજ સોલંકી'' (૧૮૯૫) અને [[નંદશંકર મહેતા]]ના [[કરણ ઘેલો]] પર આધારિત ''કરણઘેલો'' (૧૮૯૬) લખ્યા. આ દરમિયાન તેમનો પગાર વધીને ૩૫ રૂપિયા થઈ ગયો. [[વિલિયમ શેક્સપીયર|શેક્સપિયર]] અને [[કાલિદાસ]]નો અભ્યાસ કર્યા પછી, તેમણે ''બેરિસ્ટર'' (૧૮૯૭) નામનું નાટક લખ્યું, જે એક એવા યુવક વિશેનું નાટક હતું જે પશ્ચિમી વિશ્વ પ્રત્યેના આકર્ષણને કારણે બરબાદ થઈ ગયો હતો. <ref name="Choksi 2004" /> તે નાટક સફળ થયું અને તેમનો પગાર વધીને ૭૫ રૂપિયા થઈ ગયો. બાદમાં તેમને કંપનીમાં ભાગીદાર બનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Choksi 2004" /> મુલાણીએ [[ગુજરાતી રંગભૂમિ]]ને ટ્રેજડીનો પરિચય કરાવ્યો.<ref name="gog1972"/> તેમના ''જયરાજ'' (૧૮૯૮) અને ''અજબકુમારી'' (૧૮૯૯) બોમ્બેમાં પ્લેગની ઘટનાને કારણે શરૂઆતમાં સફળ થયા ન હતા. જો કે, ૧૯૧૨-૧૩માં ફરીથી રજૂ કરવામાં આવ્યા ત્યારે તેઓ સફળ રહ્યા હતા.<ref name="Bhojak 2002"/><ref name="Choksi 2004"/> [[ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી]] જેવા વિદ્વાનોએ ''અજબકુમારી''ના વખાણ કર્યા હતા પણ શ્રોતાઓને તે ગમ્યું ન હતું.<ref name="Bhojak 2002" /> કંપનીની નાણાકીય સ્થિતિ કથળી હોવા છતાં, [[શામળ ભટ્ટ]]ની ''સિંહાસન બત્રીસી'' પર આધારિત તેમનું ''વિક્રમચરિત્ર'' (૧૯૦૦) વ્યાવસાયિક રીતે સફળ થયું અને કંપનીને પુનઃપ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરી. તેમણે કંપની પાસે તેમની ૨૮,૦૦૦ રૂપિયાની બાકી રકમની માંગણી કરી, પરંતુ માત્ર ૧૦,૦૦૦ રૂપિયા જ મળ્યા. દુઃખી થઈને તેમણે કંપની છોડી દીધી. જો કે, તેમના કરારની શરતોએ તેમને અન્ય કંપનીઓ માટે બીજા દસ વર્ષ માટે નાટકો લખવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. ત્યારબાદ તેમણે તેમના જમાઈ વિશ્વનાથ માધવજી ભટ્ટના નામે ૧૯૦૬માં ''કાઠિયાવાડી નાટક મંડળી''ની સ્થાપના કરી. વિઠ્ઠલદાસ ભોજક અને બાપુલાલ પુંજીરામ નાયક અનુક્રમે તેના દિગ્દર્શક અને સંગીતકાર હતા.<ref name="Choksi 2004" /> નથુરામ શુક્લએ તેમને ''સૌભાગ્યસુંદરીને'' ફરીથી લખવા વિનંતી કરી ત્યારે તેઓ [[મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી]]માં ફરી જોડાયા, જે કંપનીના માલિકો અને દિગ્દર્શકને પ્રભાવિત કરવામાં નિષ્ફળ રહી હતી. તેમણે આ નાટક ફરીથી લખ્યું અને તેનું પ્રીમિયર ૧૯ ઓક્ટોબર ૧૯૦૧ના રોજ થયું. મુખ્ય ભૂમિકામાં [[બાપુલાલ નાયક]] અને [[જયશંકર 'સુંદરી'|જયશંકર ભોજક]] તેમજ માધવની ભૂમિકામાં મોહનલાલની ભૂમિકાએ, નાટકને મોટી સફળતા અપાવી અને જયશંકર તેમની સુંદરી તરીકેની સ્ત્રી અવતરણની ભૂમિકા માટે જાણીતા બન્યા. બાપુલાલ નાયક અને જયશંકર સુંદરીની જોડી પ્રેક્ષકોમાં લોકપ્રિય બની હતી અને તેઓએ પછીથી ઘણા નાટકોમાં સાથે અભિનય કર્યો હતો. પ્રભાશંકર 'રામાણી'એ તેમના અનેક નાટકોમાં અભિનય કર્યો અને ખ્યાતિ મેળવી.<ref name="Choksi 2004"/> ''જુગલ જુગારી'' (૧૯૦૨) તેમનું સામાજિક નાટક હતું.<ref name="Bhojak 2002"/> કાઠિયાવાડી નાટક મંડળીએ [[કૃષ્ણ]]ને પ્રથમ વખત ગુજરાતી મંચ પર પ્રસ્તુત કરતા તેમના નાટક ''કૃષ્ણચરિત્ર'' (૧૯૦૬) નું નિર્માણ કર્યું.<ref name="Choksi 2004"/> પ્રકૃતિમાં ભક્તિભાવ, તે ભાગવતની વાર્તાઓ પર આધારિત હતી, જેમાં કૃષ્ણ અને ગોપી વચ્ચેના સંબંધને દર્શાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="Bhojak 2002"/> તેમના નાટકોએ ઉર્દૂ તેમજ મરાઠી નાટકોને પ્રભાવિત કર્યા છે. તેમણે માત્ર એક જ દિવસમાં ''વીરમંડળ'' લખી દીધું હતું. આ ઉપરાંત તેણે ફિલ્મોની સ્ક્રિપ્ટ પણ લખી હતી.<ref name="Choksi 2004"/> ૧૯૦૯ માં દેવું કરીને, તેમણે કાઠિયાવાડી નાટક મંડળી વેચી, અને ૧૯૧૫ માં, તેમણે મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી છોડી દીધી.<ref name="Hansen2013">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t7Q1DgAAQBAJ&pg=PA237|title=Stages of Life: Indian Theatre Autobiographies|last=Hansen|first=Kathryn|date=1 December 2013|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-78308-098-4|pages=237–239}}</ref> રોયલ નાટક મંડળી માટે લખાયેલ તેમની ''એક જ ભૂલ'' (૧૯૧૯), તેની સ્ક્રિપ્ટમાં માનવરહિત હવાઈ વાહન (ડ્રોન) પર ચર્ચા હતી.<ref name="Bhojak 2002" /> ૧૯૨૦ના દાયકામાં, તેમણે આર્યસુબોધ ગુજરાતી નાટક મંડળી સાથે કામ કર્યું.<ref name="Choksi 2004" /> નિવૃત્તિ પછી તેઓ [[કાનપુર]] અને [[ભાવનગર]]માં રહ્યા હતા. ૧૪ ડિસેમ્બર ૧૯૫૭ના રોજ તેમનું અવસાન થયું.<ref name="Choksi 2004"/> == સર્જન == [[File:Bapulal Nayak ane Jaishankar Sundari in 1901.jpg|thumb|મુલાણીના લોકપ્રિય નાટક ''[[સૌભાગ્ય સુંદરી]]'' (૧૯૦૧)માં [[બાપુલાલ નાયક]] અને [[જયશંકર 'સુંદરી'|જયશંકર સુંદરી]]]] [[File:Bapulal Nayak Dayashankar Oza and Mohan Marwadi.jpg|thumb|મુલાણી દ્વારા લખાયેલ ''નંદબત્રીસી'' (૧૯૦૬)માં બાપુલાલ નાયક, દયાશંકર ઓઝા અને મોહન મારવાડી]] [[File:Jethalal Nayak, Dayashankar Vasanji and Jayshankar (Lakhwadwala) in Gujarati play Vikramcharit (1900 CE).jpg|thumb|મુલાણી દ્વારા લખાયેલ ''વિક્રમચરિત'' (૧૯૦૦)માં જેઠાલાલ નાયક, દયાશંકર વસનજી અને જયશંકર (લાખવડવાલા)]] [[File:Bapulal Nayak and Mohan Marwadi.jpg|thumb|મુલાણીના ''વસંતપ્રભામાં'' બાપુલાલ નાયક અને મોહન મારવાડી, ૧૯૨૨]] મુલાણી જૂના ગુજરાતી રંગભૂમિના અગ્રણી નાટ્યકારોમાંના એક હતા.<ref name="Bhojak 2002"/><ref name="ADatta"/> તેમણે સામાજિક, પૌરાણિક અને ઐતિહાસિક વિષયો પર પચાસથી વધુ નાટકો<ref name="gog1972"/> લખ્યા હતા; જેમાંથી લગભગ ૨૮ મંચસ્થ થયા હતા,<ref name="Bhojak 2002" /> ચાર મંચન ન થયા અને ચૌદ નાટકો રૂપાંતરિત થયા હતા.<ref name="gog1972" /><ref name="Choksi 2004"/><ref name="Hansen2013"/> તેમના લોકપ્રિય નાટકોમાં ''રાજબીજ'' (૧૮૯૧), ''અજબકુમારી'' (૧૮૯૯, ૧૯૧૨), ''[[સૌભાગ્ય સુંદરી]]'' (૧૯૦૧), ''નંદબત્રીસી'' (૧૯૦૬) અને ''કૃષ્ણચરિત્ર'' (૧૯૦૬)નો સમાવેશ થાય છે. ''કૃષ્ણચરિત્ર'' અને ''દેવકન્યા'' પુસ્તક તરીકે પ્રકાશિત થયા છે. તેમનું નાટક ''પોરસ સિકંદર'' મંચપર ક્યારેય રજૂ થયું નથી.r<ref name="Choksi 2004"/><ref name="ADatta" /> તેમણે નાટકો લખતા પહેલા લોક-ધૂન અને છંદના તેમના જ્ઞાનની મદદથી સંગીતના નાટકો માટે ગીતો લખ્યા અને કંપોઝ કર્યા. ''કુલીન કાન્તા'' માટેના તેમના ગીતો લોકપ્રિય બન્યા હતા.<ref name="gog1972"/> તેમના નાટકો જૂની ગુજરાતી રંગભૂમિની સૌથી નોંધપાત્ર લાક્ષણિકતાઓ દર્શાવે છે, જેમાં સેટિંગ, સંગીત અને અભિનયની ટેકનિકનો સમાવેશ થાય છે, અને તેમના નાટકોમાં અનિષ્ટ પર સારાની જીતની થીમ કેન્દ્રિય હતી. તેમણે ઐતિહાસિક અથવા પૌરાણિક ઘટનાઓમાંથી પ્રેરણા લીધી અને તેને સમકાલીન ઘટનાઓમાં વણી લીધી. તેમના નાટકો માનવીય સંબંધોમાંથી ઉદ્ભવતા સંઘર્ષો પર પણ કેન્દ્રિત હતા.<ref name="gog1972"/> {| class="wikitable" |+૨૮ મંચસ્થ નાટકો<ref name="Choksi 2004" /> !નાટક !તારીખ !થિએટર કંપની !નોંધ |- |''શાંકુતલ'' |૧૦ ઓગસ્ટ ૧૮૮૯ |[[મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી]] |અન્નાસાહેબ કિર્લોસ્કરના મરાઠી નાટક ''શાકુંતલ''માંથી રૂપાંતરિત આવ્યું છે |- |''રાજબીજ'' |૨૧ ફેબ્રુઆરી ૧૮૯૧ | | |- |''કુંદબાળા'' |૨૭ ફેબ્રુઆરી ૧૮૯૨ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી | |- |''માનસિંહ અભયસિંહ'' |૮ જુલાઈ ૧૮૯૩ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી | |- |''મૂળરાજ સોલંકી'' |૧૯ ઓક્ટોબર ૧૮૯૫ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી | |- |''કરણઘેલો'' |૫ સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૬ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી |[[નંદશંકર મહેતા]]ની નવલકથા [[કરણ ઘેલો]] પર આધારિત |- |''બેરિસ્ટર'' |૧૪ ઓગસ્ટ ૧૮૯૭ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી | |- |''જયરાજ'' |૨૭ ઓગસ્ટ ૧૮૯૮ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી | |- |''અજબકુમારી'' |૩૦ સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૯ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી | |- |''વીરમંડલ'' |૧૬ ડિસેમ્બર ૧૮૯૯ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી | |- |''વિક્રમચરિત્ર'' |૭ જુલાઈ ૧૯૦૦ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી |[[શામળ ભટ્ટ]]ની ''સિંહાસન બત્રિસી'' પર આધારિત |- |''[[સૌભાગ્ય સુંદરી]]'' |૧૯ ઓક્ટોબર ૧૯૦૧ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી | |- |''જુગલ જુગારી'' |૨૩ ઓગસ્ટ ૧૯૦૨ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી | |- |''કામલતા'' |૧૪ ઓક્ટોબર ૧૯૦૪ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી |''શાકુન્તલ'' પર આંશિક રીતે આધારિત<ref name="Bhojak 2002" /> |- | rowspan="2" |''કૃષ્ણચરિત્ર'' |૧૯૦૬ |કાઠિયાવાડી નાટક મંડળી | rowspan="2" |ભાગવતની કથાઓથી પ્રેરિત<ref name="Bhojak 2002" /> |- |૧૯૧૨ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી |- |''નંદબત્રીસી'' |૧૯૦૬ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી |[[શામળ ભટ્ટ]]ની ''નંદબત્રિસી'' પર આધારિત |- |''ચૈતન્યકુમાર'' |૧૯૦૮ |કાઠિયાવાડી નાટક મંડળી |હરિલાલ મૂળશંકર મુલાણીની વાર્તા પર આધારિત |- | rowspan="2" |''દેવકન્યા'' |૧૯૦૮ |કાઠિયાવાડી નાટક મંડળી | rowspan="2" | |- |૧૯૧૧ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી |- |''નવલશા હીરજી'' |૩ નવેમ્બર ૧૯૦૯ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી | |- |''વસંતપ્રભા'' |૧૭ ડિસેમ્બર ૧૯૧૦ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી | |- |''પ્રતાપલક્ષ્મી'' |૩૧ જાન્યુઆરી ૧૯૧૪ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી |[[મણિલાલ દ્વિવેદી]]ની નવલકથા ''[[ગુલાબસિંહ]]'' પર આધારિત |- |''સંગતના ફળ'' |૨૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૫ |મુંબઈ ગુજરાતી નાટક મંડળી | |- |''એક જ ભૂલ'' |૧૯૧૯ |રોયલ નાટક મંડળી | |- |''ભાગ્યોદય'' |૧૯૨૦ |રોયલ નાટક મંડળી | |- |''રત્નાવલી'' |૨૮ ફેબ્રુઆરી ૧૯૨૫ |આર્યસુબોધ ગુજરાતી નાટક મંડળી | |- |''વિક્રમ અને શનિ'' |૨૮ મે ૧૯૨૫ |આર્યસુબોધ ગુજરાતી નાટક મંડળી |[[શામળ ભટ્ટ]]ની ''સિંહાસન બત્રિસી'' પર આધારિત |- |''વીરનારી આશા'' |૩ ઓક્ટોબર ૧૯૨૫ |આર્યસુબોધ ગુજરાતી નાટક મંડળી | |- |''કોકિલા'' |૧૯૨૬ |આર્યસુબોધ ગુજરાતી નાટક મંડળી | |} == સન્માન == ૧૯૪૪માં ભાવનગર સાહિત્ય સભા અને ૧૯૪૬માં [[ગુજરાત સાહિત્ય સભા]] દ્વારા [[અમદાવાદ]]માં રંગ પરિષદ, એક નાટ્ય પરિષદ સત્ર દરમિયાન તેમનું સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું. ૧૪ ડિસેમ્બર ૧૯૪૮ના રોજ બોમ્બેના ભાંગવાડી થિયેટરમાં તેમનું સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું અને તેમને ૧,૫૦,૦૦૦ [[ભારતીય રૂપિયો|રૂપિયા]] આપવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Choksi 2004"/><ref name="ADatta"/> જયશંકર ભોજક 'સુંદરી' તેમને ગુજરાતના [[વિલિયમ શેક્સપીયર|શેક્સપિયર]] માનતા હતા.<ref name="Hansen2013"/> દિનેશ એચ. ભટ્ટે ૧૯૬૬માં તેમના જીવન અને કાર્યો પર શોધનિંબધ રજૂ કરી પીએચડીની પદવી મેળવી હતી.<ref name="gog1972"/> == આ પણ જુઓ == * [[ગુજરાતી સાહિત્યકારોની યાદી|ગુજરાતી ભાષાના લેખકોની સૂચિ]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી રંગભૂમિ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૭માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] tvbm0k2l1y1b3dve3vvzpee1qplnbqu લાલો – કૃષ્ણ સદા સહાયતે 0 152797 900959 894268 2026-05-15T09:53:24Z KAPURIYA.JIVAN 81518 900959 wikitext text/x-wiki '''લાલો – કૃષ્ણ સદા સહાયતતે''' એ અંકિત સખિયા નિર્દેશિત ૨૦૨૫માં પ્રદર્શિત થયેલું [[ગુજરાતી સિનેમા|ગુજરાતી ચલચિત્ર]] છે. તેની પટકથા કૃષ્ણ વાજા, વિકી પૂર્ણિમા અને અંકિત સખિયાએ લખી છે. ચલચિત્રમાં રીવા રાચ, શ્રુહાદ ગોસ્વામી, કરણ જોશી, મિષ્ટી કાડેચા સહિતના કલાકારો મુખ્ય ભૂમિકામાં છે.<ref>{{Cite web|date=2025-11-18|title=Laalo Krishna Sada Sahaayate: લાલો ફિલ્મ જોઈને માયાભાઈ આહિર અભિભૂત; કહ્યું- વર્ષો પછી ગુજરાતી ઈન્ડસ્ટ્રીમાં આવું કોઈ ફિલ્મ આવ્યું છે|url=https://www.gujaratijagran.com/entertainment/gujarati-singer-mayabhai-ahir-praises-laalo-krishna-sada-sahaayate-says-such-a-film-came-after-years-640234|access-date=2025-11-18|work=ગુજરાતી જાગરણ}}</ref> માનસી પારેખ, પાર્થિવ ગોહિલ, મેનિફેસ્ટ ફિલ્મ્સ એન્ડ જય વ્યાસ પ્રોડક્શન્સ અને અજય બલવંત પડારિયાએ આ ચલચિત્રનું નિર્માણ કર્યું છે.<ref>{{Cite web|title=લાલો બની સૌથી વધુ કમાણી કરનાર ગુજરાતી ફિલ્મ, રેકોર્ડ બ્રેક કમાણી કરી ને રચ્યો ઈતિહાસ|url=https://zeenews.india.com/gujarati/entertainment/lalo-becomes-highest-grossing-gujarati-film-creates-history-by-earning-record-breaking-revenue-454012|access-date=2025-11-18|work=ઝી ટીવી ગુજરાતી}}</ref> આર. ડી. બ્રધર્સ મૂવીઝ, સોલ સૂત્ર, નીમ ટ્રી એન્ટરટેઇનમેન્ટ અને દેવરાજ ડુબારિયાએ સહ-નિર્માતા તરીકેની ભૂમિકા ભજવી છે. આ ચલચિત્ર ૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ના દિવસે જાહેર જનતા માટે સિનેમાઘરોમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="TOI3">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movie-details/laalo-krishna-sada-sahaayate/movieshow/124381512.cms|title=Laalo: Krishna Sada Sahaayate Movie: Showtimes, Review, Songs, Trailer, Posters, News and Videos|date=8 October 2025|work=The Times of India|access-date=5 November 2025}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-11-12|title=લાલો: કૃષ્ણ સદા સહાયતે ફિલ્મની હૃદયસ્પર્શી કથા, જાણો કેમ આ ફિલ્મ જોઈને સિનેમાઘરોમાં ભાવુક થઈ રહી છે મહિલાઓ - Why Are Women Crying After Watching Gujarati Film ‘Laalo - Krishna Sada Sahaayate’? Know the Reason|url=https://www.gujaratijagran.com/entertainment/why-are-women-crying-after-watching-gujarati-film-laalo-krishna-sada-sahaayate-know-the-reason-636569|access-date=2025-11-19|work=ગુજરાતી જાગરણ}}</ref> == કલાકારો == * રીવા રાચ્છ * શ્રુહાદ ગોસ્વામી * કરણ જોષી * મિસ્ટી કદેચા * અંશુ જોષી * કિન્નલ નાયક * પારુલ રાજ્યગુરુ * જયદીપ ટિમાણીયા == વાર્તા == ફાર્મહાઉસમાં અટવાયેલો એક રિક્ષાચાલક પોતાના ભૂતકાળના પડકારોનો સામનો કરે છે.<ref>{{Cite web|date=2025-11-10|title=Laalo Krishna Sada Sahayte: બોક્સ ઓફિસ પર લાલો: કૃષ્ણ સદા સહાયતેનો દબદબો, શું છે ફિલ્મની કહાની? જાણો - What is the Story of Gujarati Film Laalo Krishna Sada Sahaayate?|url=https://www.gujaratijagran.com/entertainment/what-is-the-story-of-gujarati-film-laalo-krishna-sada-sahaayate-635563|access-date=2025-11-18|work=ગુજરાતી જાગરણ}}</ref> આ દરમિયાન તે ભગવાન કૃષ્ણના દિવ્ય દર્શનનો અનુભવ કરે છે, જે તેને સ્વ-શોધ અને માનસિક ઉપચાર તરફની એક બદલાવ લાવનારી યાત્રા માટે માર્ગદર્શન આપે છે.<ref>{{Cite web|last=Gujarati|first=TV9|date=2025-11-14|title=Laalo krishna sada sahaayate: ગુજરાતી ફિલ્મ 'લાલો-કૃષ્ણ સદા સહાયતે' બની સુપર હિટ, 1800 કરોડની મુવી એક્ટ્રેસને પાછળ છોડી, Thammaને પણ પછાડી|url=https://tv9gujarati.com/entertainment/gujarati-movie-laalo-krishna-sada-sahaayate-box-office-hit-beats-bollywood-crore-collection-karan-joshi-reeva-rachh-shruhad-goswami-1351617.html|access-date=2025-11-18|website=TV9 Gujarati}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-11-11|title=ગુજરાતી ફિલ્મ લાલો બોક્સ ઓફિસ પર છવાઈ, નવી આવેલી ફિલ્મોને પણ કમાણીના મામલે પછાડી|url=https://www.khabarchhe.com/entertainment/laalo-krishna-sada-sahaayate-5th-weekend-collection-day-31-highest-single-day-sets-this-record-on-sunday/article-174585|access-date=2025-11-18|website=www.khabarchhe.com}}</ref> ફિલ્મની વાર્તાનું કેન્દ્રબિંદુ 'લાલો' નામનો એક ગરીબ રિક્ષાચાલક છે, જે તેના ભૂતકાળના કોઈ દુઃખદ બોજ સાથે જીવન જીવી રહ્યો છે. સરળતાથી પૈસા કમાવવાની લાલચમાં તે એક સૂમસામ અને ભૂતિયા ફાર્મહાઉસમાં ફસાઈ જાય છે. આ એકલતા અને નિરાશાની ક્ષણોમાં તેના જીવનમાં ભગવાન શ્રી [[કૃષ્ણ]]નું આગમન થાય છે જે તેના માટે એક મિત્ર, માર્ગદર્શક અને વિચાર પ્રતિક તરીકે ઉભરી આવે છે. આ ફાર્મહાઉસ લાલાના પોતાના મનનું પ્રતિબિંબ બની જાય છે, જ્યાં તે શ્રી કૃષ્ણના દર્શન અને માર્ગદર્શન દ્વારા પોતાના આંતરિક દુઃખ, અપરાધભાવ અને જીવનની કઠોર વાસ્તવિકતાઓનો સામનો કરવાનું શરૂ કરે છે. આ સફર તેને આત્મ-શોધ અને આંતરિક શાંતિ તરફ દોરી જાય છે. આ ફિલ્મ માત્ર એક વ્યક્તિની આધ્યાત્મિક યાત્રા જ નથી, પરંતુ તે ગહન પારિવારિક અને સામાજિક મુદ્દાઓને પણ સ્પર્શે છે. ફિલ્મમાં એ સંવેદનશીલતાથી દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે પરિવારનો મુખ્ય મોભી અચાનક ગાયબ થઈ જાય છે ત્યારે પરિવારની શું મનોવ્યથા હોય છે. ........................................ '''કાન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં પહોંચી લાલો''' ગુજરાતી ફિલ્મ 'લાલો - કૃષ્ણ સદા સહાયતે' એ ફ્રાન્સમાં આયોજિત વિશ્વવિખ્યાત કાન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં પહોંચીને એક નવો ઇતિહાસ રચ્યો છે. આ સાથે જ તે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર ભારતની પ્રાદેશિક વાર્તાઓને રજૂ કરનારી પ્રથમ ગુજરાતી ફિલ્મોમાં સામેલ થઈ ગઈ છે. આ સિદ્ધિ ગુજરાતી ફિલ્મ ઉદ્યોગ માટે એક અત્યંત મહત્વનું સીમાચિહ્ન ગણાય છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે આપણી સંસ્કૃતિ અને વાર્તા કહેવાની શૈલીને મળેલી સ્વીકૃતિ દર્શાવે છે.[https://www.gujaratijagran.com/entertainment/director-ankit-sakhiya-reacts-to-gujarati-film-laalo-achievement-cannes-film-festival-2026-750000] == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ચલચિત્ર]] 4k639uf4fnmy0tgzpr5hc9yvd1kyr87 900960 900959 2026-05-15T10:13:15Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/KAPURIYA.JIVAN|KAPURIYA.JIVAN]] ([[User talk:KAPURIYA.JIVAN|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Dsvyas|Dsvyas]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 894268 wikitext text/x-wiki '''લાલો – કૃષ્ણ સદા સહાયતતે''' એ અંકિત સખિયા નિર્દેશિત ૨૦૨૫માં પ્રદર્શિત થયેલું [[ગુજરાતી સિનેમા|ગુજરાતી ચલચિત્ર]] છે. તેની પટકથા કૃષ્ણ વાજા, વિકી પૂર્ણિમા અને અંકિત સખિયાએ લખી છે. ચલચિત્રમાં રીવા રાચ, શ્રુહાદ ગોસ્વામી, કરણ જોશી, મિષ્ટી કાડેચા સહિતના કલાકારો મુખ્ય ભૂમિકામાં છે.<ref>{{Cite web|date=2025-11-18|title=Laalo Krishna Sada Sahaayate: લાલો ફિલ્મ જોઈને માયાભાઈ આહિર અભિભૂત; કહ્યું- વર્ષો પછી ગુજરાતી ઈન્ડસ્ટ્રીમાં આવું કોઈ ફિલ્મ આવ્યું છે|url=https://www.gujaratijagran.com/entertainment/gujarati-singer-mayabhai-ahir-praises-laalo-krishna-sada-sahaayate-says-such-a-film-came-after-years-640234|access-date=2025-11-18|work=ગુજરાતી જાગરણ}}</ref> માનસી પારેખ, પાર્થિવ ગોહિલ, મેનિફેસ્ટ ફિલ્મ્સ એન્ડ જય વ્યાસ પ્રોડક્શન્સ અને અજય બલવંત પડારિયાએ આ ચલચિત્રનું નિર્માણ કર્યું છે.<ref>{{Cite web|title=લાલો બની સૌથી વધુ કમાણી કરનાર ગુજરાતી ફિલ્મ, રેકોર્ડ બ્રેક કમાણી કરી ને રચ્યો ઈતિહાસ|url=https://zeenews.india.com/gujarati/entertainment/lalo-becomes-highest-grossing-gujarati-film-creates-history-by-earning-record-breaking-revenue-454012|access-date=2025-11-18|work=ઝી ટીવી ગુજરાતી}}</ref> આર. ડી. બ્રધર્સ મૂવીઝ, સોલ સૂત્ર, નીમ ટ્રી એન્ટરટેઇનમેન્ટ અને દેવરાજ ડુબારિયાએ સહ-નિર્માતા તરીકેની ભૂમિકા ભજવી છે. આ ચલચિત્ર ૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ના દિવસે જાહેર જનતા માટે સિનેમાઘરોમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="TOI3">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/gujarati/movie-details/laalo-krishna-sada-sahaayate/movieshow/124381512.cms|title=Laalo: Krishna Sada Sahaayate Movie: Showtimes, Review, Songs, Trailer, Posters, News and Videos|date=8 October 2025|work=The Times of India|access-date=5 November 2025}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-11-12|title=લાલો: કૃષ્ણ સદા સહાયતે ફિલ્મની હૃદયસ્પર્શી કથા, જાણો કેમ આ ફિલ્મ જોઈને સિનેમાઘરોમાં ભાવુક થઈ રહી છે મહિલાઓ - Why Are Women Crying After Watching Gujarati Film ‘Laalo - Krishna Sada Sahaayate’? Know the Reason|url=https://www.gujaratijagran.com/entertainment/why-are-women-crying-after-watching-gujarati-film-laalo-krishna-sada-sahaayate-know-the-reason-636569|access-date=2025-11-19|work=ગુજરાતી જાગરણ}}</ref> == કલાકારો == * રીવા રાચ્છ * શ્રુહાદ ગોસ્વામી * કરણ જોષી * મિસ્ટી કદેચા * અંશુ જોષી * કિન્નલ નાયક * પારુલ રાજ્યગુરુ * જયદીપ ટિમાણીયા == વાર્તા == ફાર્મહાઉસમાં અટવાયેલો એક રિક્ષાચાલક પોતાના ભૂતકાળના પડકારોનો સામનો કરે છે.<ref>{{Cite web|date=2025-11-10|title=Laalo Krishna Sada Sahayte: બોક્સ ઓફિસ પર લાલો: કૃષ્ણ સદા સહાયતેનો દબદબો, શું છે ફિલ્મની કહાની? જાણો - What is the Story of Gujarati Film Laalo Krishna Sada Sahaayate?|url=https://www.gujaratijagran.com/entertainment/what-is-the-story-of-gujarati-film-laalo-krishna-sada-sahaayate-635563|access-date=2025-11-18|work=ગુજરાતી જાગરણ}}</ref> આ દરમિયાન તે ભગવાન કૃષ્ણના દિવ્ય દર્શનનો અનુભવ કરે છે, જે તેને સ્વ-શોધ અને માનસિક ઉપચાર તરફની એક બદલાવ લાવનારી યાત્રા માટે માર્ગદર્શન આપે છે.<ref>{{Cite web|last=Gujarati|first=TV9|date=2025-11-14|title=Laalo krishna sada sahaayate: ગુજરાતી ફિલ્મ 'લાલો-કૃષ્ણ સદા સહાયતે' બની સુપર હિટ, 1800 કરોડની મુવી એક્ટ્રેસને પાછળ છોડી, Thammaને પણ પછાડી|url=https://tv9gujarati.com/entertainment/gujarati-movie-laalo-krishna-sada-sahaayate-box-office-hit-beats-bollywood-crore-collection-karan-joshi-reeva-rachh-shruhad-goswami-1351617.html|access-date=2025-11-18|website=TV9 Gujarati}}</ref><ref>{{Cite web|date=2025-11-11|title=ગુજરાતી ફિલ્મ લાલો બોક્સ ઓફિસ પર છવાઈ, નવી આવેલી ફિલ્મોને પણ કમાણીના મામલે પછાડી|url=https://www.khabarchhe.com/entertainment/laalo-krishna-sada-sahaayate-5th-weekend-collection-day-31-highest-single-day-sets-this-record-on-sunday/article-174585|access-date=2025-11-18|website=www.khabarchhe.com}}</ref> ફિલ્મની વાર્તાનું કેન્દ્રબિંદુ 'લાલો' નામનો એક ગરીબ રિક્ષાચાલક છે, જે તેના ભૂતકાળના કોઈ દુઃખદ બોજ સાથે જીવન જીવી રહ્યો છે. સરળતાથી પૈસા કમાવવાની લાલચમાં તે એક સૂમસામ અને ભૂતિયા ફાર્મહાઉસમાં ફસાઈ જાય છે. આ એકલતા અને નિરાશાની ક્ષણોમાં તેના જીવનમાં ભગવાન શ્રી [[કૃષ્ણ]]નું આગમન થાય છે જે તેના માટે એક મિત્ર, માર્ગદર્શક અને વિચાર પ્રતિક તરીકે ઉભરી આવે છે. આ ફાર્મહાઉસ લાલાના પોતાના મનનું પ્રતિબિંબ બની જાય છે, જ્યાં તે શ્રી કૃષ્ણના દર્શન અને માર્ગદર્શન દ્વારા પોતાના આંતરિક દુઃખ, અપરાધભાવ અને જીવનની કઠોર વાસ્તવિકતાઓનો સામનો કરવાનું શરૂ કરે છે. આ સફર તેને આત્મ-શોધ અને આંતરિક શાંતિ તરફ દોરી જાય છે. આ ફિલ્મ માત્ર એક વ્યક્તિની આધ્યાત્મિક યાત્રા જ નથી, પરંતુ તે ગહન પારિવારિક અને સામાજિક મુદ્દાઓને પણ સ્પર્શે છે. ફિલ્મમાં એ સંવેદનશીલતાથી દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે પરિવારનો મુખ્ય મોભી અચાનક ગાયબ થઈ જાય છે ત્યારે પરિવારની શું મનોવ્યથા હોય છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ગુજરાતી ચલચિત્ર]] iacglsoxu9x1whco2pokq5uv6jnmwsg ઢાંચો:ચિકદા તાલુકામાં આવેલાં ગામો 10 154498 900943 900925 2026-05-14T14:56:15Z Dsvyas 561 અંબાડદેવી -> આંબાવાડી 900943 wikitext text/x-wiki {| style="background-color:AliceBlue; border: 1px dotted DodgerBlue; min-width:50%; width:auto; max-width:75%;" |+ style="background-color:LightSkyBlue; border: 1px dotted DodgerBlue; padding: 3px;"| '''[[ચિકદા તાલુકો|ચિકદા તાલુકા]]ના ગામ અને તાલુકાનું ભૌગોલીક સ્થાન''' |- | {{ભૌગોલિક સ્થાન |કેન્દ્ર = ચિકદા તાલુકો |ઉત્તર = |ઈશાન = |પૂર્વ = |અગ્નિ = |દક્ષિણ = |નૈઋત્ય = |પશ્ચિમ = |વાયવ્ય = }} |- |style="background-color:AliceBlue; border: 1px dotted DodgerBlue; font-size:70%;"| {{col-begin}} {{col-4}} <ol start="1"> <li>[[અંજનવાઇ]]</li> <li>[[આંબાવાડી(તા.ડેડીયાપાડા)| આંબાવાડી]]</li> <li>[[ઇહદલાવી]]</li> <li>[[ઉમરાણ (તા.ડેડીયાપાડા)| ઉમરાણ]]</li> <li>[[કુકડદા (તા.ડેડીયાપાડા)| કુકડદા]]</li> <li>[[કુંડીઆંબા]]</li> <li>[[કુંભખાડી (તા. ચિકદા)|કુંભખાડી]]</li> <li>[[કેવડી (તા.ડેડીયાપાડા)| કેવડી]]</li> <li>[[કાકરપાડા]]</li> <li>[[ખુપર (બોરસણ)]]</li> </ol> {{col-4}} <ol start="11"> <li>[[ગંગાપુર (તા.ડેડીયાપાડા)| ગંગાપુર]]</li> <li>[[ગોપાલીયા (તા.ડેડીયાપાડા)| ગોપાલીયા]]</li> <li>[[ચિકદા]]</li> <li>[[જરગામ]]</li> <li>[[જામની (તા.ડેડીયાપાડા)| જામની]]</li> <li>[[ઝાંક (તા.ડેડીયાપાડા)| ઝાંક]]</li> <li>[[ટીલીપાડા]]</li> <li>[[દાભવણ (તા.ડેડીયાપાડા)| દાભવણ]]</li> <li>[[દેવીપાડા (તા.ડેડીયાપાડા)| દેવીપાડા]]</li> <li>[[નાની બેડવાણ]]</li> </ol> {{col-4}} <ol start="21"> <li>[[પાટડી (તા.ડેડીયાપાડા)| પાટડી]]</li> <li>[[પિપરવટી (તા.ડેડીયાપાડા)| પિપરવટી]]</li> <li>[[પીપરીપાડા (તા. ચિકદા)|પીપરીપાડા]]</li> <li>[[બારસણ]]</li> <li>[[ભરાડા (બેડદા)]]</li> <li>[[બાબદા (તા.ડેડીયાપાડા)| બાબદા]]</li> <li>[[ભરાડા (રેલવા)]]</li> <li>[[મુલ્કાપાડા]]</li> <li>[[મોટી બેડવાણ]]</li> <li>[[મોસ્કુટ]]</li> </ol> {{col-4}} <ol start="31"> <li>[[રેલ્વા]]</li> <li>[[રોજઘાટ]]</li> <li>[[વડપાડા (તા.ડેડીયાપાડા)| વડપાડા]]</li> <li>[[વાડીવાવ (તા.ડેડીયાપાડા)| વાડીવાવ]]</li> <li>[[વાડવા (તા.ડેડીયાપાડા)| વાડવા]]</li> <li>[[શિયાલી (તા. ચિકદા)|શિયાલી]]</li> <li>[[સજનવાવ]]</li> <li>[[સાબુટી]]</li> <li>[[સામરપાડા (સીદી)]]</li> <li>[[હરિપુરા (તા.ડેડીયાપાડા)|હરિપુરા]]</li> </ol> {{col-end}} |- |} <includeonly>[[શ્રેણી:ચિકદા તાલુકો]] </includeonly> 2daalzjq9xdzsnnqxs2mgukjvdvvven સભ્યની ચર્ચા:Vipul sangada 3 154503 900935 2026-05-14T12:21:50Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900935 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Vipul sangada}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]<sup>[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]</sup> ૧૭:૫૧, ૧૪ મે ૨૦૨૬ (IST) fxmb6803drwy6w3vjet508ngheouu8s સભ્યની ચર્ચા:Medied 3 154504 900946 2026-05-14T15:42:17Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900946 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Medied}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]<sup>[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]</sup> ૨૧:૧૨, ૧૪ મે ૨૦૨૬ (IST) sq3brmkaa43mcx8ya6c437daaojzmra સભ્યની ચર્ચા:Neriah bot 3 154505 900950 2026-05-14T20:29:54Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900950 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Neriah bot}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]<sup>[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]</sup> ૦૧:૫૯, ૧૫ મે ૨૦૨૬ (IST) 5p0g4zzvh81dpopve6jqu0zwzy4s74h ચંદ્રલેહા 0 154506 900951 2026-05-15T01:59:40Z Brihaspati 45702 '''ચંદ્રલેહા''' (સં: ચંદ્રલેખા) ૧૬૫૫-૫૮ દરમિયાન રચાયેલું સટ્ટક પ્રકારનું એક પ્રાકૃત ઉપરૂપક છે. તેની રચના મહાકવિ રુદ્રદાસે સંસ્કૃતનિષ્ઠ પ્રાકૃતમાં કરી હતી.<ref>{{Cite...થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 900951 wikitext text/x-wiki '''ચંદ્રલેહા''' (સં: ચંદ્રલેખા) ૧૬૫૫-૫૮ દરમિયાન રચાયેલું સટ્ટક પ્રકારનું એક પ્રાકૃત ઉપરૂપક છે. તેની રચના મહાકવિ રુદ્રદાસે સંસ્કૃતનિષ્ઠ પ્રાકૃતમાં કરી હતી.<ref>{{Cite web|title=ચંદ્રલેહા (ચંદ્રલેખા) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%9A%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%B2%E0%AB%87%E0%AA%B9%E0%AA%BE-%E0%AA%9A%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%B2%E0%AB%87%E0%AA%96%E0%AA%BE/|access-date=2026-05-15|language=en-GB}}</ref> આ ઉપરૂપકમાં કુલ ૪ દૃશ્યો છે જેમાં માનવેદ અને ચંદ્રલેખાના વિવાહનું વર્ણન થાય છે. == સંદર્ભો == {{Reflist}} 9ng9xc8hy9r97fa9bh5hnwkyr77xzxy 900952 900951 2026-05-15T01:59:53Z Brihaspati 45702 [[શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 900952 wikitext text/x-wiki '''ચંદ્રલેહા''' (સં: ચંદ્રલેખા) ૧૬૫૫-૫૮ દરમિયાન રચાયેલું સટ્ટક પ્રકારનું એક પ્રાકૃત ઉપરૂપક છે. તેની રચના મહાકવિ રુદ્રદાસે સંસ્કૃતનિષ્ઠ પ્રાકૃતમાં કરી હતી.<ref>{{Cite web|title=ચંદ્રલેહા (ચંદ્રલેખા) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%9A%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%B2%E0%AB%87%E0%AA%B9%E0%AA%BE-%E0%AA%9A%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%B2%E0%AB%87%E0%AA%96%E0%AA%BE/|access-date=2026-05-15|language=en-GB}}</ref> આ ઉપરૂપકમાં કુલ ૪ દૃશ્યો છે જેમાં માનવેદ અને ચંદ્રલેખાના વિવાહનું વર્ણન થાય છે. == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય]] g5960wkd39ek8s4m2nqth51blpytxmw 900953 900952 2026-05-15T02:08:17Z Brihaspati 45702 900953 wikitext text/x-wiki '''ચંદ્રલેહા''' (સં: ચંદ્રલેખા) ૧૬૫૫-૫૮ દરમિયાન રચાયેલું સટ્ટક પ્રકારનું એક પ્રાકૃત ઉપરૂપક છે. તેની રચના મહાકવિ રુદ્રદાસે સંસ્કૃતનિષ્ઠ પ્રાકૃતમાં કરી હતી.<ref name=":0">{{Cite web|title=ચંદ્રલેહા (ચંદ્રલેખા) – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%9A%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%B2%E0%AB%87%E0%AA%B9%E0%AA%BE-%E0%AA%9A%E0%AA%82%E0%AA%A6%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%B2%E0%AB%87%E0%AA%96%E0%AA%BE/|access-date=2026-05-15|language=|website=ગુજરાતી વિશ્વકોષ|last=પગારિયા|first=રૂપેન્દ્રકુમાર|url-status=live}}</ref> આ ઉપરૂપકમાં કુલ ૪ દૃશ્યો છે જેમાં માનવેદ અને ચંદ્રલેખાના વિવાહનું વર્ણન થાય છે. == લેખન == === સટ્ટક === સટ્ટક ઉપરૂપકોમાંનો એક પ્રકાર છે અને તે શરૂઆતથી અંત સુધી પ્રાકૃત ભાષામાં રચાયું હોય છે. સટ્ટકમાં અદ્ભુત રસ મુખ્ય હોય છે; પ્રવેશક તથા વિષ્કંભક હોતાં નથી; અંકોને જવનિકા (जवणिका) કહેવાય છે. તેની બીજી બધી વિશેષતાઓ નાટિકાની જેમ હોય છે. <ref name=":0" /> === લેખનશૈલી === [[કપ્પૂરમંજરી|કર્પૂરમંજરી]] વગેરે ૬ સટ્ટક ઉપરૂપકોમાં આ સટ્ટકનું પણ મહત્વનું સ્થાન છે. આ સટ્ટકની ભાષા સંસ્કૃતનિષ્ઠ પ્રાકૃત છે, પરંતુ તે "સરળ, કોમળ, સ્વાભાવિક, પ્રૌઢ તથા પરિમાર્જિત છે અને પાંડિત્યપૂર્ણ તથા રૂઢપ્રયોગવાળી છે". તેમાં વિવિધ છંદો જેવા કે શાર્દૂલવિક્રીડિત, વંશસ્થ, શિખરિણી, વસંતતિલકાનો ઉપયોગ થયો છે. સટ્ટકમાં આવતા શબ્દાલંકારોમાં અનુપ્રાસ, યમક અને વીપ્સાનો પ્રયોગ થયો છે. અર્થાલંકારોમાં ઉપમા અને ઉત્પ્રેક્ષાનો વિપુલ પ્રમાણમાં પ્રયોગ કરાયેલો છે. પદોમાં પ્રાકૃતિક ર્દશ્યોનું ભાવસભર વર્ણન થયું છે.<ref name=":0" /> == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:પ્રાકૃત સાહિત્ય]] bqjkqc3kw94zl9kswy7hnr5y51b4zac સભ્યની ચર્ચા:Nishantpatel87 3 154507 900958 2026-05-15T08:02:51Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 900958 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Nishantpatel87}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]<sup>[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]</sup> ૧૩:૩૨, ૧૫ મે ૨૦૨૬ (IST) 3f8xoo5jc5so5i111tykyqif5d2mivk સભ્યની ચર્ચા:पाटलिपुत्र 3 154508 900963 2026-05-15T11:18:36Z Mys 721tx 4643 Mys 721txએ [[સભ્યની ચર્ચા:पाटलिपुत्र]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:Pataliputra!]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/पाटलिपुत्र|पाटलिपुत्र]]" to "[[Special:CentralAuth/Pataliputra!|Pataliputra!]]" 900963 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:Pataliputra!]] 7iu3rkkzsytci4an8j2y8u94svllpaa