વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 30334 901572 888097 2026-06-18T11:46:36Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901572 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox Writer/doc]] --> | name = અમૃતા પ્રીતમ | image = Amrita Pritam (1919 – 2005) , in 1948.jpg | caption = | pseudonym = | birth_name = અમૃતા કૌર | birth_date = {{birth date|1919|8|31|mf=y}} | birth_place = [[ગુજરાનવાલા]], બ્રિટિશ ભારત | death_date = {{death date and age|2005|10|31|1919|8|31|mf=y}} | death_place = [[દિલ્હી]], [[ભારત]] | occupation = [[નવલકથા|નવલકથાકાર]], [[કવિ|કવિયત્રી]], [[નિબંધ|નિબંધકાર]] | nationality = [[ભારત]] | period = 1936-2004 | genre = કવિતા, ગદ્ય, જીવનકથા | subject = [[ભારતના ભાગલા]], [[સ્ત્રી|મહિલાઓ]], સ્વપ્ન | movement = રોમૅન્ટિક પ્રોગ્રેસિવિઝમ<ref>''Muslim Feminism and Feminist Movement: Middle-East Asia'', by Abida Samiuddin, Rashida Khanam. Global Vision Pub. House, 2002. ISBN 8187746408. ''Page viii and 426''.</ref> |notableworks = ''પિંજર'' (નવલકથા)<br />''અજ્જ અક્ખાં વારિસ શાહ નું'' (કવિતા)<br />''સુનેરે'' (કવિતા) | signature = | website = }} '''અમૃતા પ્રીતમ''' (૩૧ ઓગસ્ટ ૧૯૧૯ – ૩૧ ઓક્ટોબર ૨૦૦૫) ({{lang-pa|ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ}},''{{IAST|amritā prītam}}'' ,{{lang-hi|अमृता प्रीतम}},''{{IAST|amr̥tā prītam}}'' ), [[ભારત|ભારતીય]] લેખિકા અને કવયિત્રી હતા જેમને પ્રથમ પંજાબી અગ્રણી મહિલા કવયિત્રી, નવલકથાકાર અને નિબંધકાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને [[પંજાબી ભાષા]]ની ૨૦મી સદીની અગ્રણી કવયિત્રીઓમાં પણ તેમની ગણના થાય છે. તેમને ભારત-પાકિસ્તાન સરહદે બંને બાજુએથી સમાન પ્રમાણમાં પ્રેમ મળ્યો હતો, તેમણે છ દાયકાથી વધુ લાંબી કારકીર્દિમાં કવિતા, કાલ્પનિક વાર્તાઓ, જીવનચરિત્રો, નિબંધો, પંજાબી લોકગીતોના સંગ્રહો અને આત્મકથાઓના ૧૦૦થી વધુ પુસ્તકો તૈયાર કર્યા હતા જેનું કેટલીક ભારતીય અને વિદેશી ભાષાઓમાં અનુવાદ થયું હતું.<ref name="guar"></ref><ref>[https://web.archive.org/web/20121010215124/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2005%5C11%5C14%5Cstory_14-11-2005_pg7_43 અમૃતા પ્રીતમ: અ ગ્રેટ વર્ડસ્મિથ ઈન પંજાબ્સ લિટરરિ હિસ્ટ્રી] ''ડેઈલી ટાઈમ્સ (પાકિસ્તાન)'' , નવેમ્બર 14, 2005.</ref> તેમને પોતાની ઘણી માર્મિક કવિતા ''આજ અખાં વારિસ શાહ નુ'' (આજે હું વારિસ શાહને કહું છું) માટે સૌથી વધુ યાદ કરવામાં આવે છે – ૧૮મી સદીના કવિ વારિસની યાદમાં લખેયાલા શોકગીત "વારિસ શાહને ઊર્મિકાવ્ય"માં [[ભારતના ભાગલા]] વખતે થયેલા કત્લેઆમ અંગે તેણીએ પોતાના સંતાપની અભિવ્યક્તિને રજૂ કરી હતી. નવલકથાકાર તરીકે તેમની ખ્યાતનામ કૃતિ ''પીંજર'' (કંકાલ) (૧૯૫૦) છે, જેમાં તેમણે પોતાનું યાદગાર પાત્ર ''પુરો'' રચ્યુ હતુ, જે મહિલાઓ સામેની હિંસાનો સંક્ષેપ, માનવતાનું હનન અને અસ્તિત્વના ભાગ્ય સામે ઘુંટણિયા ટેકવી દેવાની વાત છે; આ નવલકથા પરથી 2003માં ''પીંજર'' નામની પુરસ્કાર વિજેતા ફિલ્મ બની હતી.<ref>[http://www.tribuneindia.com/2005/20051105/saturday/main1.htm ઓલ્વેઝ અમૃતા, ઓલ્વેઝ પ્રીતમ] ''ગુલઝાર સિંહ સંધુ ઓન ધ ગ્રાન્ડ ડેમ ઓફ પંજાબી લેટર્સ'' , ''ધ ટ્રીબ્યુન'' , નવેમ્બર ૫, ૨૦૦૫.</ref><ref>{{imdb title|0347779|Pinjar}}</ref> 1947માં જ્યારે ભૂતપૂર્વ બ્રિટિશ ભારતના [[ભારત|ભારત]] અને [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાન]] નામના બે સ્વતંત્ર દેશોમાં [[ભારતના ભાગલા|ભાગલા]] પડ્યાં ત્યારે, તેમણે [[લાહોર|લાહોર]]થી ભારતમાં હિજરત કરી હતી, છતા તેઓ આજીવન પાકિસ્તાનમાં પણ તેમની સમકાલિન હસ્તીઓ જેમકે મોહનસિંહ અને શિવકુમાર બતાલવી જેટલા જ લોકપ્રિય રહ્યા હતા. પંજાબી સાહિત્યમાં મહિલાઓના સૌથી મહત્વપૂર્ણ અવાજ તરીકે ઓળખતા અમૃતા પ્રીતમ 1956માં, પ્રસિદ્ધ રચના, ''સુનેહે'' (સંદેશા) કે જે એક લાંબી કવિતા છે તેના માટે સાહિત્ય એકાદમી પુરસ્કાર મેળવનાર પ્રથમ મહિલા હતા,<ref name="mod">[http://books.google.com/books?id=m1R2Pa3f7r0C&amp;pg=PA945&amp;dq=Amrita+Pritam&amp;sig=ACfU3U0CpuZGiTYdM4_fgX4dsZaextbNnA#PPA945,M1 અમૃતા પ્રીતમ] ''મોડર્ન ઈન્ડિયન લિટરચર: એન ઓન્થોલોજી'' , કે.એમ. જ્યોર્જ દ્વારા, સાહિત્ય એકાદમી. 1992,આઈએસબીએન (ISBN) 8172013248.''945-947'' .</ref> બાદમાં તેમને 1982માં ''કાગઝ તે કેનવાસ'' (કાગળ અને કેનવાસ) માટે ભારતીય જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર પણ મળ્યો હતો, જે ભારતનો સર્વશ્રેષ્ઠ સાહિત્ય પુરસ્કાર છે. 1969માં તેમને [[પદ્મશ્રી|પદ્મ શ્રી]] પુરસ્કાર મળ્યો હતો, અંતે વર્ષ 2004માં ભારતનું બીજા ક્રમનું સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ|પદ્મ વિભૂષણ]] મળ્યું હતું અને એ જ વર્ષે તેમને સાહિત્ય એકાદમી (ભારતીય પત્રોની એકાદમી) દ્વારા ભારતનું સર્વોચ્ચ સાહિત્ય સન્માન સાહિત્ય એકાદમી ફેલોશિપ અપાયું હતું જે ''“સાહિત્યના ચિરંજીવો”'' ને આજીવન સિદ્ધિ માટે અપાય છે.<ref>[http://www.hindu.com/2004/10/05/stories/2004100514031300.htm સાહિત્ય એકેડેમી ફેલોશિપ ફોર અમૃતા પ્રીતમ, અનંતા મૂર્તિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041210084639/http://www.hindu.com/2004/10/05/stories/2004100514031300.htm |date=2004-12-10 }} ''ધ હિન્દુ'' , ઓક્ટોબર 5, 2004.</ref> ==જીવનકથા== === પ્રારંભિક વર્ષો === અમૃતા પ્રીતમનો જન્મ પંજાબના ગુજરાનવાલામાં થયો હતો જે હાલ [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાન]]માં છે, તેઓ શાળાના શિક્ષક,<ref name="guar">[http://www.guardian.co.uk/news/2005/nov/04/guardianobituaries.india અમૃતા પ્રીતમ - અબિચ્યુઅરી] ''ધ ગાર્ડિઅન'' , નવેમ્બર 4, 2005.</ref> કવિ તેમજ વ્રજ ભાષાના વિદ્વાન કરતારસિંહ હિતકારી કે જેઓ સાહિત્ય સામયિકનું પણ સંપાદન કરતા હતા તેમના એક માત્ર સંતાન હતા.<ref name="wom"></ref><ref>[http://books.google.com/books?id=1lTnv6o-d_oC&amp;pg=PA254&amp;dq=Amrita+Pritam&amp;sig=ACfU3U1QKgR3CqBR6Vw_eBNoNj5e38LdYw#PPA254,M1 ન્યૂ પંજાબી પોએટ્રી ( 1935-47)] ''વીસમી સદીમાં ભારતીય સાહિત્ય પર હેન્ડબૂક'' , નલીની નટરાજન દ્વારા, ઈમેન્યુઅલ સંપથ નેલ્સન, ગ્રીનવૂડ પબ્લિશિંગ ગ્રૂપ, 1996. આઈએસબીએન (ISBN) 0313287783.''પાના 253-254'' .</ref> આ ઉપરાંત તેઓ શીખ આસ્થાના ''પ્રચારક'' પણ હતા.<ref>[http://www.sikhtimes.com/bios_111205a.html ખુશવંતસિંહ, "અમૃતા પ્રીતમ: ક્વિન ઓફ પંજાબી લિટરચર", ''ધ શીખ ટાઈમ્સ'' ]</ref> અમૃતા અગિયાર વર્ષના હતા ત્યારે તેમના માતાનું અવસાન થયું હતું. ટૂંક જ સમયમાં, તેઓ તેમના પિતા સાથે [[લાહોર|લાહોર]] જતા રહ્યા હતા, જ્યાં તેઓ 1947માં ભારતમાં હિજરત કરી ત્યાં સુધી રહ્યા હતા. પુખ્તવયની જવાબદારીઓ સામે હોવા સાથે માતાના અવસાન બાદ એકલતાના કારણે તેમણે નાની વયે લેખન શરૂ કર્યું હતું. તેમનો પ્રથમ કાવ્યસંગ્રહ ''અમૃત લહેરે'' (અમર મોજાઓ) 1936માં પ્રકાશિત થયો હતો, ત્યારે તેઓ સોળ વર્ષના હતા અને તે વર્ષે જ તેમણે પ્રીતમસિંહ સાથે લગ્ન કર્યા હતા, જેઓ સંપાદક હતા અને તેમની સાથે બાળપણમાં તેમનું સગપણ થયું હતું, બાદમાં તેમણે પોતાનું નામ બદલીને અમૃતા પ્રીતમ કર્યું હતું.<ref>[http://www.independent.co.uk/news/obituaries/amrita-pritam-513564.html અમૃતા પ્રીતમ - અબિચ્યુઅરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110701200641/http://www.independent.co.uk/news/obituaries/amrita-pritam-513564.html |date=2011-07-01 }} ''ધ ઈન્ડિપેન્ડેન્ટ'' , 2 નવેમ્બર, 2005.</ref> 1936 અને 1943ના વર્ષો દરમિયાન તેમણે અડધો ડઝન જેટલી કવિતાઓના સંગ્રહો લખ્યા. તેમણે વીરશૃંગારરસના કવયિત્રી તરીકેની સફર શરૂ કરવા છતા,<ref name="mod"></ref> ટૂંક સમયમાં તેમણે ચક્રો બદલ્યા, અને પ્રગતિશીલ લેખકોની ચળવળનો હિસ્સો બન્યા અને તેની અસર તેમના સંગ્રહ, ''લોક પીડ'' (લોકોની વેદના) (1944)માં જોવા મળી હતી, જેમાં 1943માં બંગાળના દુકાળ બાદના યુદ્ધગ્રસ્ત અર્થતંત્રની ખુલ્લેઆમ આલોચના કરવામાં આવી હતી. [[ભારતના ભાગલા|ભારતના ભાગલા]] પહેલા તેમણે [[લાહોર|લાહોર]] રેડિયો સ્ટેશન માટે પણ કામ કર્યું હતું.<ref>[https://web.archive.org/web/20061113000641/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2005%5C11%5C02%5Cstory_2-11-2005_pg3_1 તંત્રીલેખ] ''ડેઈલી ટાઈમ્સ (પાકિસ્તાન)'' , 2 નવેમ્બર, 2005.</ref> === ભાગલા === કોમી હિંસામાં અંદાજે એક મિલિયન મુસ્લિમો, હિન્દુઓ અને શીખોનું મૃત્યુ થયા બાદ 1947માં [[ભારતના ભાગલા|ભારતના ભાગલા]] થયા હતા, અને અમૃતા પ્રીતમ જ્યારે [[લાહોર|લાહોર]] છોડીને નવી દિલ્હીમાં ગયા ત્યારે તેઓ 28 વર્ષની વયે પંજાબી આશ્રિત બની ગયા હતા. ત્યારપછી, 1948માં, તેમના પુત્ર સાથે ગર્ભવતી થયા હતા અને દહેરાદૂનથી [[દિલ્હી|દિલ્હી]] મુસાફરી કરી હતી, તેમણે કાગળના ટુકડા પર<ref>[http://www.hindu.com/lr/2005/12/04/stories/2005120400040100.htm એન અલ્ટરનેટિવ વોઈસ ઓફ હિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051208053555/http://www.hindu.com/lr/2005/12/04/stories/2005120400040100.htm |date=2005-12-08 }} નોનિકા દત્તા, ધ હિન્દુ, 04 ડિસેમ્બર, 2005.</ref> કવિતા, “આજ અખાં વારિસ શાહ નુ” (હું આજે વારિસ શાહને કહું છું) સ્વરૂપે પોતાની પીડાને અભિવ્યક્ત કરી હતી; બાદમાં આ કવિતાએ તેમને અમર બનાવી દીધા અને ભાગલાના સૌથી મર્મભેદક સ્મૃતિકાર બની ગયા હતા.<ref>[http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2005/11/13/stories/2005111300030100.htm જગલિંગ ટુ લાઈવ્સ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ધ હિન્દુ, 13 નવેમ્બર, 2005.</ref> સૂફી કવિ વારિસ શાહ કે જેમણે હીર અને રાંજાની કરુણ ગાથા લખી હતી અને તેમના જન્મ સ્થળે જ અમૃતા પ્રીતમનો જન્મ થયો હતો તેમને ઉદ્દેશીને લખેલી કવિતા,<ref> [http://www.apnaorg.com/poetry/heercomp/ સંપૂર્ણ હીર વારિસ શાહ]</ref> પંજાબી રાષ્ટ્રીય વીરરસનું કાવ્ય છેઃ <poem> ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕਿਤੋਂ ਕਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬੋਲ। ਤੇ ਅੱਜ ਕਿਤਾਬੇ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਕੋਈ ਅਗਲਾ ਵਰਕਾ ਫੋਲ। ਇਕ ਰੋਈ ਸੀ ਧੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤੂ ਲਿਖ ਲਿਖ ਮਾਰੇ ਵੈਣ ਅਜ ਲੱਖਾਂ ਧੀਆਂ ਰੌਂਦੀਆਂ ਤੈਨੂ ਵਾਰਸਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕਹਿਣ: ਵੇ ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਦਿਆ ਦਰਦੀਆ ਉੱਠ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਪੰਜਾਬ। ਅਜ ਬੇਲੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਿਛੀਆਂ ਤੇ ਲਹੂ ਦੀ ਭਰੀ ਚਨਾਬ <ref>[http://apnaorg.com/poetry/amrita-r/ ] ઉત્તર અમેરિકામાં પંજાબ એકાદમી (એપીએનએ (APNA)).</ref> </poem> <poem> '' આજ અખાં વારિસ શાહ નું, કિત્તો કબરા વિચ્ચો બોલ, '' ''તે આજ કિતાબ-એ-ઈશ્ક દા કોઈ અગલા વરકા ફોલ'' ''ઈક રોઝ સી ધી પંજાબ દી, તુન લીખ લીખ મારે વાં '' ''આજ લખ્ખા ધીઆં રોન્દિઆ, તેનું વારિસ શાહ નું કહેં'' ''ઉઠ દર્દમાન્દન દિઆ દર્દીઆ, ઉઠ તક્ક અપના પંજાબ'' ''આજ બેલે લાશાં બિછિઆં તે લહૂ દી બહરી ચિનાબ'' </poem> <poem> આજે, હું વારિસ શાહને કહુ છું, “તારી કબરમાંથી કંઈક બોલ” અને આજે, પ્રેમની કિતાબમાં નવું લાગણીનું પાનું તો ખોલ એકવાર, પંજાબની દીકરીની આંખમાંથી આંસુ સર્યું ને તે કરુણ ગાથા લખી આજે, લાખો દીકરીઓ રુદન કરી કહે તેને જાગો! ઓ વ્યથાનું વર્ણન કરનારા જાગો! ને જો તારા પંજાબને આજે મેદાનો લાશોથી ઉભરાય છે, ને ચિનાબ લોહીથી વહી રહી છે<ref>{{Cite web |url=http://www.buzzvines.com/amrita-pritham |title=અનુવાદ સાથે સંપૂર્ણ કવિતા |access-date=2011-02-18 |archive-date=2016-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160718095851/http://www.buzzvines.com/amrita-pritham |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.apnaorg.com/audio/amrita/ આજ અખાં વારિસ શાહ નુ- અમૃતાના પોતાના કંઢમાં કવિતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615040900/http://www.apnaorg.com/audio/amrita/ |date=2011-06-15 }} ઉત્તર અમેરિકામાં પંજાબ એકાદમી (એપીએનએ (APNA)).</ref> </poem> અમૃતા પ્રીતમે દિલ્હીમાં 1961 સુધી ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોની પંજાબી સેવામાં કામ કર્યું હતું. 1960માં તેમના છુટાછેડા થયા બાદ, તેમનું કામ વધુ સ્પષ્ટ નારીવાદી બન્યું હતું. તેમની સંખ્યાબંધ વાર્તાઓ અને કવિતાઓ લગ્નના દુઃખદ અનુભવ પર આધારિત હતી. [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]] અને [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]] ભાષાની તેમની સંખ્યાબંધ રચનાઓ [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], ફ્રેન્ચ, ડેનિશ, જાપાનિઝ અને અન્ય ભાષામાં અનુવાદિત થઈ હતી, જેમાં તેમની આત્મકથારચનાઓ ''બ્લેક રોઝ'' અને ''રેવન્યૂ સ્ટેમ્પ'' (પંજાબીમાં ''રસીદી ટિકિટ'' )નો સમાવેશ થાય છે. અમૃતા પ્રીતમના પુસ્તક પરથી સૌપ્રથમ ફિલ્મ ‘કદંબર’ (1965)માં બની હતી જે તેમના પુસ્તક ધરતી સાગર તે સીપિયાં પરથી બની હતી, બાદમાં ‘ઉનાહ દી કહાની’ પરથી ''ડાકુ'' (ધાડપાડુ 1976) બની હતી, જેનું નિર્દેશન બાસુ ભટ્ટાચાર્યએ કર્યું હતું.<ref>[http://www.sikhtimes.com/news_082702a.html જીવન પ્રકાશ શર્મા, "અમૃતા પ્રીતમ્સ નોવેલ ટુ બી રેન્ડર્ડ ઓન ફિલ્મ", ''ધ હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સ'' (27 ઓગસ્ટ, 2002)]</ref> તેમની નવલકથા ''પીંજર'' (કંકાલ, 1970) પરથી ચંદ્રપ્રકાશ દ્વિવેદીએ તેમના માનવતાવાદના કારણે પુરસ્કાર વિજેતા હિન્દી ફિલ્મ બનાવી હતીઃ “અમૃતાજીએ બંને દેશોના લોકોની વ્યથાને આલેખી હતી.” ''પીંજર'' નું શુટિંગ [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાન]] અને પંજાબના સરહદી પ્રાંતમાં થયું હતું. તેમણે કેટલાક વર્ષો સુધી પંજાબમાં માસિક સાહિત્ય સામયિક “નાગમણી”નું સંપાદન કર્યું હતું, જે તેમણે ઈમરોઝ સાથે 33 વર્ષ સુધી ચલાવ્યું હતું; છતાં ભાગલા બાદ તેમણે વિપુલ પ્રમાણમાં હિન્દીમાં સારી રીતે લખ્યું હતું.<ref name="lang"></ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pustak.org/bs/home.php?author_name=Amrita%20Pritam |title=અમૃતા પ્રીતમના પુસ્તકો |access-date=2011-02-18 |archive-date=2016-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117031543/http://pustak.org/bs/home.php?author_name=Amrita%20Pritam |url-status=dead }}</ref> તેણીના પાછલા સમયના જીવનમાં, તેઓ [[ઓશો]] તરફ વળ્યા હતા અને ઓશોના કેટલાક પુસ્તકોની પ્રસ્તાવનાઓ લખી હતી જેમાં ''એક ઓમકાર સતનામ'' નો પણ સમાવેશ થાય છે,<ref>[http://www.sannyasworld.com/index.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=627 ઓશો ચાહકો દ્વારા અમૃતા પ્રીતમને શ્રદ્ધાંજલી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716003659/http://www.sannyasworld.com/index.php?name=News&file=article&sid=627 |date=2011-07-16 }} ''એસડબ્લ્યુ. (Sw.) '' ''ચૈતન્ય કીર્તિ'' , ''sannyasworld.com'' .</ref> અને તેમણે આધ્યાત્મિક વિષયો અને સપના પર લખવાનું શરૂ કર્યું હતું, તેમજ ''કાલ ચેતના'' (સમયની ચેતના), અને ''અજ્ઞાત કા નિમંત્રણ'' (અજ્ઞાતનું નિમંત્રણ) જેવા પુસ્તકો તૈયાર કર્યા હતા.<ref>[http://www.lifepositive.com/Mind/arts/new-age-fiction/amritapritam.asp વિઝન્સ ઓફ ડિવાઈનીટિ - અમૃતા પ્રીતમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080927031242/http://www.lifepositive.com/Mind/arts/new-age-fiction/amritapritam.asp |date=2008-09-27 }} ''લાઈફ પોઝિટીવ'' , એપ્રિલ 1996.</ref> તેમણે ''કાલા ગુલાબ'' (કાળુ ગુલાબ) (1968), ''રસીદી ટિકિટ'' (રેવન્યૂ સ્ટેમ્પ) (1976), અને ''અક્ષરો કે સાયે'' (અક્ષરોના પડછાયા) શીર્ષકથી જીવનચરિત્રો પણ પ્રકાશિત કર્યા હતા.<ref name="wom">[http://books.google.com/books?id=OjZYf9Xf9bcC&amp;pg=PA160&amp;dq=Amrita+Pritam&amp;sig=ACfU3U3DLfg8nbWhHgcYV9MdIhkuzxviSQ#PPA161,M1 અમૃતા પ્રીતમ] ''વૂમન રાઈટિંગ ઈન ઈન્ડિયાઃ ૬૦૦ બી.સી. ટુ ધ પ્રેઝન્ટ'' , સુસી જે થારુ, કે. લલિતા દ્વારા, ફેમિનિસ્ટ પ્રેસ દ્વારા પ્રકાશિત, 1991. આઈએસબીએન (ISBN) 1558610294. ''પાના 160-163'' .</ref><ref>[http://www.chowk.com/articles/9116 અમૃતા પ્રીતમ જીવનચરિત્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205105527/http://www.chowk.com/articles/9116 |date=2008-12-05 }} ''ચૉક'' , 15 મે, 2005.</ref> == સન્માન == અમૃતા પંજાબ રત્ન પુરસ્કાર મેળવનાર પ્રથમ વ્યક્તિ છે જે પુરસ્કાર તેમને પંજાબના મુખ્યમંત્રી કેપ્ટન અમરિન્દરસિંહના હસ્તે અપાયો હતો. તેઓ સાહિત્ય એકાદમી પુરસ્કાર મેળવનાર પ્રથમ મહિલા છે, આ પુરસ્કાર તેમને 1956માં ''સુનેહરે'' (''સંદેશા'' ) માટે મળ્યો હતો, અમૃતા પ્રીતમને 1982માં તેમની રચના ''કાગજ તે કેનવાસ'' (કાગળ અને કેનવાસ) માટે ભારતનું સર્વોચ્ચ સાહિત્ય સન્માન ભારતીય જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર અપાયો હતો. <ref>{{cite web|url=http://jnanpith.net/laureates/index.html|title=Jnanpith Laureates Official listings|publisher=[[Jnanpith]] Website|access-date=2011-02-18|archive-date=2007-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013122739/http://jnanpith.net/laureates/index.html|url-status=dead}}</ref>તેમને [[પદ્મશ્રી|પદ્મ શ્રી]] (1969) અને વર્ષ 2004માં ભારતનું બીજુ સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન [[પદ્મવિભૂષણ|પદ્મ વિભૂષણ]] તેમજ ભારતનો સર્વોચ્ચ સાહિત્ય પુરસ્કાર, સાહિત્ય અકદામી ફેલોશિપ અપાયા હતા. તેમને ઘણી યુનિવર્સિટી દ્વારા ડી.લીટ.ની માનદ પદવી આપવામાં આવી હતી, જેમાં દિલ્હી યુનિવર્સિટી (1973), જબલપુર યુનિવર્સિટી (1973) અને વિશ્વ ભારતી (1987)નો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.punjabilok.com/poetry/amrita_pritam.htm અમૃતા પ્રીતમ] ''www.punjabilok.com'' .</ref> તેમને [[બલ્ગેરિયા|બલ્ગેરિયા]]ના ગણતંત્ર દ્વારા 1979માં આંતરરાષ્ટ્રીય વેપ્તસારોવ પુરસ્કાર અને ફ્રાન્સ સરકાર દ્વારા 1987માં ઓફિસર ડેન્સની પદવી, ઓર્ડે ડેસ આર્ટ્સ એટ ડેસ લેટર્સ (અધિકારી) આપવામાં આવી હતી.<ref name="lang">[http://www.languageinindia.com/dec2005/amritapritamsunwani1.html અમૃતા પ્રીતમ, ધ બ્લેક રોઝ] વિજય કુમાર સુનવાણી દ્વારા, ભારતમાં ભાષા, ભાગ 5 : 12 ડિસેમ્બર 2005.</ref> તેમને 1986-92 સુધી [[રાજ્ય સભા|રાજ્યસભા]]ના સભ્ય તરીકે નામાંકિત કરાયા હતા. જીવનના અંતિમ દિવસોમાં તેમને પાકિસ્તાનની પંજાબી એકાદમી દ્વારા પુરસ્કાર અપાયો હતો, જેના માટે તેમણે કહ્યું હતું કે, ''બડે દિનો બાદ મેરે મૈકે કો મેરી યાદ આયી...'' ; અને પાકિસ્તાનના પંજાબી કવિઓએ તેમને વારિસ શાહ તેમજ અનુયાયી સૂફી આધ્યાત્મિક કવિ બુલ્લે શાહ અને સુલતાન બહુની કબર પરની ''ચાદર'' મોકલી હતી.<ref name="guar"></ref> ==અંગત જીવન== 1935માં, અમૃતાએ પ્રીતમસિંહ સાથે લગ્ન કર્યા હતા, જે લાહોરના અનારકલી બજારમાં અગ્રણી હોઝિયરી વેપારીના પુત્ર હતા. 1960માં, અમૃતા પ્રીતમે કવિ સાહીર લુધિયાણવી (અબ્દુલ હાયી) માટે તેમના પતિને છોડ્યા હતા.<ref>[http://www.upperstall.com/people/sahir-ludhianvi સાહીર જીવનચરિત્ર] ''Upperstall.com'' .</ref> તેમની પ્રેમકહાની તેમના જીવનચરિત્ર, ''રસીદી ટિકિટ'' માં લખવામાં આવી છે. જ્યારે સાહીરના જીવનમાં અન્ય મહિલાનો પ્રેમ આવ્યો તો, અમૃતાને ખ્યાતનામ કલાકાર અને લેખક ઈમરોઝમાં વધુ સારો દિલાસો અને સંગાથ દેખાયા હતા. તેમણે જીવનના અંતિમ ચાલીસ વર્ષ ઈમરોઝ સાથે વિતાવ્યા હતા, જેમણે તેમના મોટાભાગના પુસ્તકોના મુખપૃષ્ઠ બનાવ્યા હતા. તેમનો આ સંગાથ પણ એક પુસ્તક, ''અમૃતા ઈમરોઝઃ અ લવસ્ટોરી'' નો વિષય બની ગયો હતો.<ref>[http://passionforcinema.com/amrita-preetam-imroz-a-love-story-of-a-poet-and-a-painter/ અમૃતા પ્રીતમ ઈમરોઝ : અ લવ સ્ટોરી ઓફ અ પોએટ એન્ડ અ પેઈન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100108032205/http://passionforcinema.com/amrita-preetam-imroz-a-love-story-of-a-poet-and-a-painter/ |date=2010-01-08 }} Passionforcinema.com, 8 ઓગસ્ટ, 2008.</ref><ref>[http://www.tribuneindia.com/2006/20061105/spectrum/book4.htm નિરૂપમા દત્ત, "અ લવ લિજન્ડ ઓફ અવર ટાઈમ્સ"] ''ટ્રિબ્યૂન'' , 5 નવેમ્બર 2006.</ref> 31 ઓક્ટોબર 2005ના રોજ નવી દિલ્હીમાં લાંબી બીમારી બાદ 86 વર્ષની વયે તેમનું ઊંઘમાં જ અવસાન થયું હતું. તેઓ જીવનસાથી ઈમરોઝ, પુત્રી કંદલ્લા, પુત્ર નવરાજ, પુત્રવધુ અલ્કા અને પૌત્ર-પૌત્રીઓ તૌરસ, નૂર, અમન અને શિલ્પીને છોડીને ચિરવિદાય થયા હતા. ==રચનાઓ== છ દાયકાથી વધારે લાંબી કારકીર્દિમાં તેમણે 28 નવલકથાઓ, 18 ગદ્યસંગ્રહો, પાંચ ટૂંકી વાર્તાઓ અને 16 વિવિધ ગદ્ય આવૃત્તિઓ લખ્યા હતા. * ''ડોક્ટર દેવ'' * ''કોરે કાગઝ, ઉન્ચાસ દિન'' * ''સાગર ઔર સિપિયાં'' * ''રંગ કા પત્તા'' * ''દિલ્લી કી ગલિયાં'' * ''તેરહવાં સૂરજ'' * ''યાત્રી'' * ''જીલાવતન'' (1968) ===જીવનચરિત્ર=== * ''રસીદી ટિકિટ'' (1976) * ''શેડોઝ ઓફ વર્ડઝ'' (2004) ===ટૂંકી વાર્તાઓ=== * ''કહાંનિયાં જો કહાંનિયાં નહીં'' * ''કહાંનિયો કે આંગન મે'' * ''સ્ટેન્ચ ઓફ કેરોસીન'' ===કાવ્ય સંગ્રહો=== * ''અમૃત લહેરે'' (અમર મોજાઓ)(1936) * ''જીયુન્દા જીવન'' (ઉલ્લાસપૂર્ણ જીવન) (1939) * ''ત્રેલ ધોતે ફૂલ'' (1942) * ''ઓ ગીતાં વાલિઆ'' (1942) * ''બાદલામ દે લાલી'' (1943) * ''સાંજ દે લાલી'' (1943) * ''લોક પીરા'' (લોકોની પીડા) (1944) * ''પથ્થર ગીતે'' (ગોળ નાના પથ્થરો) (1946) * ''પંજાબી દી આવાઝ'' (1952) * ''સુનેહરે'' (સંદેશા) (1955) - સાથિયા એકાદમી પુરસ્કાર * ''અશોકા ચેટી'' (1957) * ''કસ્તૂરી'' (1957) * ''નાગમણી'' (1964) * ''ઈક સી અનિતા'' (1964) * ''ચક નંબર ચટ્ટી'' (1964) * ''ઉનિન્જા દિન'' (49 દિવસો) (1979) * ''કાગઝ કે કેનવાસ'' (1981)- ભારતીય જ્ઞાનપીઠ * ''ચૂની હુઈ કવિતાયેં'' ===સાહિત્યિક સામયિક=== * ''નાગમણી'' , માસિક કવિતા. ===અવતરણો === <poem> '''સીગારેટ અને કવિતા''' એક દર્દ છે મેં તેને સહન કર્યું છે શાંતિપૂર્વક સીગારેટની જેમ કેટલાક ગીતો પાછળ છુટ્યા છે હું ઝગમગ્યો છું રાખની જેમ સીગારેટમાંથી.<ref>[http://www.tribuneindia.com/2003/20030803/spectrum/main7.htm લિવિંગ લાઈફ ઓન હર ઓવ્ન ટર્મ્સ] કંચન મહેતા. ''ધ ટ્રિબ્યૂન'' , 3 ઓગસ્ટ 2003.</ref> </poem> <br> <poem> '''હું તને ફરી મળીશ''' (''મૈં તેનુ ફીર મિલાંગી'' ) હું તને હજી ફરી મળીશ ક્યાં અને કેવી રીતે મને ખબર નથી કદાચ હું તારી કલ્પનાનો વિચાર બનીશ અને કદાચ મારી જાતને તારા કેનવાસ પર એક રહસ્યમય રેખા બનીને ફેલાવીશ હું સતત તારી સામે તાકી રહીશ.<ref>[http://www.littlemag.com/ghosts/amritapritam.htm ''ફરી એક વખત હું તને મળીશ'' અમૃતા પ્રીતમ દ્વારા]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''લિટલ મેગેઝિન''.</ref> </poem> ==વારસો== વર્ષ 2007માં, 'અમૃતા રિસાઈટેડ બાય ગુલઝાર' નામથી ખ્યાતનામ ગીતકાર ગુલઝાર દ્વારા આલ્બમ રિલિઝ કરાયો હતો, જેમાં ગુલઝારે ગાયેલી અમૃતા પ્રીતમની કવિતાઓ સમાવાઈ હતી,<ref>[http://www.gulzaronline.com/default.htm 'ગુલઝારના કંઠે અમૃતાની કવિતાઓ'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080705222306/http://www.gulzaronline.com/default.htm |date=2008-07-05 }} www.gulzaronline.com.</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/City_Supplements/Bombay_Times/Gulzar_recites_for_Amrita_Pritam/articleshow/2008708.cms ગુલઝાર રિસાઈટ્સ ફોર અમૃતા પ્રીતમ] ''ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા'' , 7 મે, 2007.</ref> તેમના પર આધારિત એક ફિલ્મ રજૂ થશે.<ref>[http://www.realbollywood.com/news/2007/01/movie-on-amrita-pritam-to-be-shot-in-himachal.html અમૃતા પ્રીતમ પર આધારિત ફિલ્મનું હિમાચલમાં શુટિંગ થશે] ''realbollywood.com'' .</ref> ==પૂરક વાચન== * ઉમા ત્રિલોક, ''અમૃતા ઈમરોઝ: અ લવ સ્ટોરી,'' પેંગ્વીન ઈન્ડિયા (2006)આઈએસબીએન (ISBN) 0143100440 * ઈન્દ્રા ગુપ્તા, ''ભારતની ટોચની 50 નામાંકિત મહિલાઓ'' આઈએસબીએન (ISBN) 8188086193 * ''ઈન્ડિયન ફિક્શન ઈન ઈંગ્લિશ ટ્રાન્સલેશન'' - ''[http://books.google.com/books?id=R8nsSokP3jUC&amp;pg=PA35&amp;dq=Amrita+Pritam&amp;lr=&amp;sig=ACfU3U23Hh05PAk_jpa50eGg_n202IaRSg#PPA29,M1 પ્રકરણ 4: અમૃતા પ્રીતમની પ્રસિદ્ધ રચનાઃ ધ સ્કેલેટોન પર ટીપ્પણીઓ]'' (જગદેવસિંહ), શુભા તિવારી દ્વારા. એટલાન્ટિક પબ્લિશર્સ એન્ડ ડિસ્ટ્રીબ્યુટર્સ, 2005. આઈએસબીએન (ISBN) 812690450X. ''પાના નં 28-35'' * ''પંજાબી કવિતાઓમાં અભ્યાસ. '' ''પ્રકરણ. '' ''9- અમૃતા પ્રીતમ: ધ પોએટ્રી ઓફ પ્રોટેસ્ટ'' , દર્શનસિંહ મૈની દ્વારા. વિકાસ પ્રકાશન, 1979. આઈએસબીએન (ISBN) 0706907094. ''પાનાં 109'' . * [http://www.apnaorg.com/articles/amrita-biography/ અમૃતા પ્રીતમ દ્વારા ''રેવેન્યૂ સ્ટેમ્પ'' નું પ્રથમ પ્રકરણ] * [http://www.littlemag.com/bodypolitic/amritapritam.html અમૃતા પ્રીતમ દ્વારા "ધ કોલર"] * [http://www.littlemag.com/belonging/amrita.html અમૃતા પ્રીતમ દ્વારા “સાહિબાં ઈન એક્સાઈલ”] * [http://www.thedailystar.net/2004/02/07/d402072101111.htm અમૃતા પ્રીતમ દ્વારા "ધ વીડ"] * [http://www.littlemag.com/jan-feb01/amrita.html અમૃતા પ્રીતમ દ્વારા "વાઈલ્ડ ફ્લાવર"] * [http://www.littlemag.com/ghosts/amritapritam.html ''મૈં તેનું ફીર મિલાંગી'' , (હું તને ફરી મળીશ) અનુવાદ] ==સંદર્ભો== {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * [http://www.sawnet.org/books/authors.php?Pritam+Amrita ''સાઉથ એશિયન વૂમન્સ નેટવર્ક'' (Sawnet)માં અમૃતા પ્રીતમ અને તેમની કામગીરીઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050225205939/http://sawnet.org/books/authors.php?Pritam+Amrita |date=2005-02-25 }} * [http://www.razarumi.com/2008/06/09/amrita-pritam-1919-2005/ અમૃતા પ્રીતમ ૧૯૧૯-૨૦૦૫-રઝા રૂમી દ્વારા શ્રદ્ધાંજલી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080618100709/http://www.razarumi.com/2008/06/09/amrita-pritam-1919-2005/ |date=2008-06-18 }} * [https://web.archive.org/web/20091026173015/http://www.geocities.com/kavitayan/amritapritam.html ''કવિતાયેં'' માં અમૃતા પ્રીતમની કવિતાઓ]( ૨૦૦૯-૧૦-૨૫) ;વીડિયો * [http://www.youtube.com/watch?v=gvgSY81gVMM&amp;feature=related ''આજ વારિસ શાહ નુ'' , અમૃતા પ્રીતમની સૌથી મહત્વપૂર્ણ કવિતા, ગુલઝાર દ્વારા ગવાયેલ] * [http://in.youtube.com/watch?v=um6QOvOPol4&amp;feature=related ''મૈં તેનું ફીર મિલાંગી'' અમૃતા પ્રીતમની કવિતા, ગુલઝાર દ્વારા ગવાયેલ] {{જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર}} [[શ્રેણી:સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ વિજેતા]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૧૯માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૦૫માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:હિંદી સાહિત્યકાર]] psot0vioxi94zazukynl6auy0qyeezy 0 31151 901540 900988 2026-06-17T14:17:22Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901540 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox company |company_name = Hindustan Petroleum Corporation Limited |company_logo = [[Image:Hindustan Petroleum Logo.svg|150px]] |company_type = [[Government-owned corporation|State-owned enterprise]]<br />[[public company|Public]] ({{BSE|500104}}, {{NSE|HINDPETRO}}) |company_slogan = Future full of Energy |foundation = 1974 |location = [[Mumbai]], [[Maharashtra]], [[India]] |key_people = S Roy Choudhury <br /> ([[Chairman]] & [[Managing Director|MD]]) |num_employees = ~11,245 <small>(2009)</small> |revenue = {{loss}} {{INRConvert|112516.88|c}} (2010) <ref name="bseindia1">{{cite web |url=http://www.bseindia.com/qresann/detailedresult_cons.asp?scrip_cd=500104&qtr=65.5&compname=HINDUSTAN%20PETROLEUM%20CORPORATION%20LTD.&quarter=MC2009-2010&checkcons=55c |title=BSE 2010 Data |publisher=www.bseindia.com |date= |access-date=2010-07-26 }}{{Dead link|date=મે 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |net_income = {{increase}} {{INRConvert|1475.15|c}} (2010) <ref name="bseindia1"/> |assets = {{increase}} $12.689 billion (2010)<ref name=sbi>{{Cite web |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/snapshots/6360.html |title=Fortune Global 500 2010 Rankings - State Bank of India |access-date=2011-03-29 |archive-date=2011-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110310080638/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/snapshots/6360.html |url-status=dead }}</ref> |equity = {{increase}} $2.734 billion (2010) <ref name=sbi/> |industry = [[List of petroleum companies|Oil]] |products = [[Fuels]]<br />[[Oils]]<br />[[Liquified petroleum gas|LPG]] |homepage = [http://www.hindustanpetroleum.com/ www.hindustanpetroleum.com] }} '''હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ''' ('''એચપીસીએલ-HPCL''' ) ({{BSE|500104}}, {{NSE|HINDPETRO}}), એ [[મુંબઈ|મુંબઈ]] સ્થિત રાજ્ય-હસ્તકની ભારત સરકારની જાહેર ક્ષેત્રની ઓઈલ કંપની છે. નાણાકીય વર્ષ 2008-09 દરમિયાન 1,16,428 કરોડથી વધુ વાર્ષિક ટર્નઓવર {{INR}} અને ઑપરેશનોમાંથી રૂ. 1,31,802 કરોડના (25,618 મિલિયન યુ.એસ. ડૉલર) વેચાણ/આવક સાથે તે ફોર્ચ્યુન 500 કંપની યાદીમાં, વિશ્વપટ પરના પ્રથમ 500 ક્રમાંકનોમાં, 311મું<ref>{{Cite web |url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/countries/India.html |title=CNN Money |access-date=2011-03-29 |archive-date=2011-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110602085838/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/countries/India.html |url-status=dead }}</ref> સ્થાન ધરાવે છે. કંપની ભારતમાં આશરે 20 ટકાનો વેચાણ હિસ્સો અને મજબૂત બજાર માળખું ધરાવે છે. નાણાકીય વર્ષ 2007-08 માટેના અનુરૂપ આંકડા: ટર્નઓવર: રૂ. 1,03,837 કરોડ, અને ઑપરેશનોથી થતાં વેચાણ/આવક- {{INR}}1,12,098 કરોડ (25,142 મિલિયન યુ.એસ. ડૉલર). એચપીસીએલ(HPCL) 2 મોટી રિફાઈનરીઓનું<ref>{{cite web |url=http://www.indiaprwire.com/pressrelease/information-technology/2010051750909.pdf |title=Hindustan Petroleum Corporation Limited Relies on Oracle Database Security Solutions |publisher=/www.indiaprwire.com |date= |access-date=2010-07-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304035434/http://www.indiaprwire.com/pressrelease/information-technology/2010051750909.pdf |url-status=dead }}</ref> સંચાલન કરે છે તેમ જ વિવિધ પ્રકારના પેટ્રોલિયમ ઈંધણ અને વિશેષતાઓનું ઉત્પાદન કરે છે. એક રિફાઇનરી મુંબઈમાં (પશ્ચિમ દરિયાકાંઠે) છે જે 6.5 મિલિયન મેટ્રિક ટન પ્રતિ વર્ષ(એમએમટીપીએ)ની ક્ષમતા ધરાવે છે અને અન્ય એક રિફાઇનરી વિશાખાપટનમમાં (પૂર્વિય દરિયાકાંઠે) છે, જેની ક્ષમતા 8.૩ મિલિયન મેટ્રિક ટન પ્રતિ વર્ષ છે.<ref>http://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/25041.wss</ref> એચપીસીએલ(HPCL), મેંગલોર રિફાઇનરી એન્ડ પેટ્રોકેમિકલ્સ લિમિટેડ(એમઆરપીએલ)માં 16.95 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. મેંગલોર ખાતે 9 એમએમટીપીએની ક્ષમતા સાથેની આ આધુનિક રિફાઈનરી છે. 9 એમએમટીપીએની ક્ષમતા સાથેની અન્ય એક રિફાઇનરીનું બાંધકામ કંપનીની મિત્તલ એનર્જી ઈન્વેસ્ટમેન્ટ્સ પ્રા. લિ. સાથેની સંયુક્ત સાહસ કંપની [http://www.hmel.in એચએમઈએલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101003957/https://www.hmel.in/ |date=2020-11-01 }} દ્વારા પંજાબમાં ભટીંડા ખાતે થઈ રહ્યું છે. એચપીસીએલ(HPCL) ભારતમાં સૌથી મોટી લ્યુબ રિફાઇનરીની માલિકી પણ ધરાવે છે અને તેનું સંચાલન કરે છે, જેમાં આતંરરાષ્ટ્રીય ધોરણોસરનું લ્યુબ આધારિત તેલ બનાવવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.companyin.com/hpcl.htm |title=HPCL - Company Profile |publisher=Companyin.com |date= |access-date= 2010-07-26}}</ref> 335 ટીએમટીની ક્ષમતા સાથે, આ લ્યુબ રિફાઇનરીનો હિસ્સો ભારતના કુલ લ્યુબ આધારિત ઓઈલ ઉત્પાદનના 40 ટકાથી વધારે છે. હાલમાં એચપીસીએલ 300+ ગ્રેડ્સના લ્યુબ્સ, સ્પેશ્યાલિટિઝ અને ગ્રિસિસનું ઉત્પાદન કરે છે. એચપીસીએલ(HPCL)નું માર્કેટિંગ નેટવર્ક મોટા શહેરોમાં 13 ક્ષેત્રીય કાર્યાલયો અને 101 પ્રાદેશિક કાર્યાલયોથી<ref>{{cite web |url=http://www.topnews.in/buy-hpcl-target-rs-490-2265932 |title=Buy HPCL With Target Of Rs 490 &#124; TopNews |publisher=Topnews.in |date=2010-05-07 |access-date=2010-07-26 |archive-date=2012-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406172035/http://www.topnews.in/buy-hpcl-target-rs-490-2265932 |url-status=dead }}</ref> બનેલું છે. જેને પુરવઠા અને વિતરણ વિભાગ દ્વારા સવલતો પૂરી પડાય છે, જેમાં ટર્મિનલ્સ, હવાઈ સેવાઓ, એલપીજી બોટલિંગ પ્લાન્ટ્સ, લ્યુબ ફિલિંગ પ્લાન્ટ્સ, ઈનલેન્ડ રીલે ડિપોટ્સ, રીટેલ વેચાણકેન્દ્રો (પેટ્રોલ પંપો) અને એલપીજી(LPG) તથા લ્યુબ ડિસ્ટ્રિબ્યુટરશિપોનો સમાવેશ થાય છે. એચપીસીએલ(HPCL) વર્ષોથી તમામ મોરચે મજબૂતાઈથી આગળ વધ્યું છે. 1984/85માં કંપનીની રિફાઈનિંગ ક્ષમતા 5.5 મિલિયન મેટ્રિકલ ટનની હતી, જે સ્થિરતા સાથે વધીને અત્યારે 13.00 મિલિયન મેટ્રિક ટનની થઈ છે. નાણાકીય મોરચે 1984-85માં કંપનીનું ટર્નઓવર {{INR}} રૂ. 2687 કરોડનું હતું, જે નાણાકીય વર્ષ 2008-09માં રૂ. 1,31,802 કરોડ થયું હતું. ==પેદાશો== #ઓઈલ ઉદ્યોગમાં '''પેટ્રોલ''' ને મોટર સ્પિરિટ(MS) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એચપીસીએલ(HPCL) ભારતભરમાં તેમના ફેલાયેલા પેટ્રોલ પંપો મારફતે ઓઈલને વેચે છે. તેના મુખ્ય ગ્રાહકોમાં નિયમિત વ્યક્તિગત વાહન-ચાલકોનો સમાવેશ થાય છે. #ઓઈલ ઉદ્યોગમાં '''ડિઝલ''' ને હાઈ સ્પિરિટ ડિઝલ (એચએસડી) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એચપીસીએલ તેના રીટેઈલ પંપો તથા ટર્મિનલ્સ અને ડિપોટ્સ મારફતે તેની પ્રોડક્ટ વેચે છે. તેના ગ્રાહકો માત્ર સામાન્ય ઓટો માલિકો જ નહીં પરંતું પરિવહન એજન્સીઓ, ઉદ્યોગો વગેરે પણ છે. #'''લુબ્રિકન્ટ્સ''' , <ref>http://www.hplubes.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060831193037/http://www.hplubes.com/ |date=2006-08-31 }} HP Lubes</ref> એચપીસીએલ(HPCL) લુબ્રિકન્ટ અને સહયોગી પેદાશોમાં બજારની આગેવાન છે. આ ક્ષેત્રમાં કંપની 30 ટકાથી વધુનો હિસ્સો ધરાવે છે. એચપી(HP) લ્યુબ્સની લોકપ્રિય બ્રાન્ડોમાં લાલ ઘોડા, મિલ્સી, ઠંડા રાજા, કુલ ગાર્ડ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. #'''એલપીજી(LPG)''' <ref>http://www.hpgas.com{{Dead link|date=જૂન 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} HP GAS</ref> એ મુખ્યત્વે શહેરી વિસ્તારની પ્રચલિત બ્રાન્ડ છે. #'''એવિએશન ટર્બાઈન ફ્યુઅલ''' <ref>http://www.hpaviation.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190423062242/http://www.hpaviation.in/ |date=2019-04-23 }} HP Aviation</ref> મોટા એએસએફ (એર સર્વિસ ફેસિલિટી- ઉડ્ડયન સેવા) સાથે ભારતના તમામ મોટા એરપોર્ટ પર હાજર છે. મોટી હવાઈ કંપનીઓને એટીએફ(ATF)નો પુરવઠો પૂરો પાડવામાં એચપીસીએલ મહત્વની કંપની છે. કંપની યુએસ એર ફોર્સ 1ને ઈઁધણનો પુરવઠો પૂરો પાડી ચૂકી છે. # '''બિટુમન(Bitumen)''' # '''ફર્નેસ ઓઈલ''' ==રિફાઇનરીઓ== એચપીસીએલ(HPCL) ભારતમાં ઘણી રિફાઇનરીઓ ધરાવે છે. જેમાંથી કેટલીક નીચે મુજબ છે: #[[મુંબઈ|મુંબઈ]] રિફાઇનરી- 5.5 મિલિયન મેટ્રિક ટન (એમએમટી) ક્ષમતા #વિશાખાપટ્ટનમ રિફાઇનરી- વિશાખાપટ્ટનમ ખાતે 7.5 એમએમટી #મેંગલોર રિફાઇનરી પ્રા. લિ. – કર્ણાટકમાં મેંગલોર ખાતે 9.69 એમએમટીની ક્ષમતા (એચપીસીએલ તેમાં 16.65 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે). #ગુરુ ગોવિંદ સિંહ રિફાઇનરી પ્રોજેક્ટ - પંજાબમાં ભટીંડા ખાતે 9 એમએમટી (એચપીસીએલ અને મિત્તલ એનર્જી બંને 49 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે) ==આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રમાંકનો== #એચપીસીએલ(HPCL)ને 2009માં ફોર્ચ્યુન ગ્લોબલ 500 કંપનીની યાદીમાં સ્થાન પ્રાપ્ત થયું હતું અને તેમાં તેનું સ્થાન '''311''' મું હતું. #એચપીસીએલ(HPCL)ને 2009માં ફોર્બ્સ ગ્લોબલ 2000માં '''1002''' મું સ્થાન પ્રાપ્ત થયું હતું. #2010માં બ્રાન્‍ડ ફાઈનાન્સ અને ધ ઈકોનોમિક ટાઈમ્સ દ્વારા કરવામાં આવેલા વાર્ષિક સર્વેક્ષણ અનુસાર આ કંપની ભારતની 10મા ક્રમની સૌથી મોટી મૂલ્યવાન બ્રાન્ડ છે.<ref name="top10">{{cite web|title=India's top 10 brands|url=http://business.rediff.com/slide-show/2010/oct/26/slide-show-1-tata-motors-is-indias-top-brand.htm|publisher=business.rediff.com|access-date= 26 Oct 2010}}</ref> ==માન્યતા અને પુરસ્કારો 2008== #એનડીટીવી(NDTV) પ્રોફિટ બિઝનેસ લીડરશિપ એવોર્ડ #રીડર્સ ડાઈજેસ્ટનો ‘ટ્રસ્ટેડ બ્રાન્ડ એશિયા પ્લેટિનમ’ એવોર્ડ #ગોલ્ડન પીકોક કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ એવોર્ડ 2008 #સીઆઈઓ(CIO) 100 એવોર્ડ 2008 #ઈન્ડિયા સ્ટાર એવોર્ડ #ઓઆઈએસડી(OISD) સેફ્ટી એવોર્ડ #પડતર કિંમત વ્યવસ્થાપનમાં ઉત્કૃષ્ટતા માટે રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર #ગ્રીનટેક ઈન્વાયર્મેન્ટ એક્સલન્સ એવોર્ડ 2008 #‘પીપલ મેનેજમેન્ટ’માં ક્ષેષ્ઠ એચઆર(HR) પ્રથાઓ ==હાલમાં ચાલી રહેલા મોટા પ્રોજેક્ટો== * મુંબઈ રિફાઈનરી ખાતે નવું એફસીસીયુ(FCCU) * લ્યુબ ઓઈલ બેઝ સ્ટોક(એલઓબીએસ)નો મુંબઈ રિફાઇનરી ખાતેનો આધુનિકરણ પ્રોજેક્ટ * મુંબઈ અને વિશાખાપટ્ટનમની રિફાઇનરીઓ ખાતે ડીઝલ હાઈડ્રો ટ્રિટીંગ (ડીએચટી-DHT) * મુંબઈ રિફાઇનરી ખાતે નવો સંકલિત પ્રવાહ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ * ન્યૂ ગ્રીસ એન્ડ સ્પેશ્યાલિટી પ્રોડક્ટ્સ પ્લાન્ટ, સિલવાસા. ગ્રીસ, કૂલન્ટ્સ અને બ્રેક ફ્લુઈડના ઉત્પાદન માટે અત્યાધુનિક નમૂનારૂપ પ્લાન્ટ સપ્ટેમ્બર-2010માં શરૂ થશે. * ગુરુ ગોવિંદ રિફાઇનરી પ્રોજેક્ટ-ભટીંડા, પંજાબ. ઉત્પાદન- 9 એમએમટીપીએ(MMTPA). 2012માં શરૂ થશે. * સફેદ તેલ ટર્મિનલ-વિશાખાપટ્ટનમ == સંદર્ભો == {{reflist}} ==બાહ્ય લિંક્સ== *[http://www.hindustanpetroleum.com www.hindustanpetroleum.com] *[http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/snapshots/6360.html ફોર્ચ્યુન ગ્લોબલ 500 પર એચપીસીએલ(HPCL)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815184745/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/snapshots/6360.html |date=2011-08-15 }} *[http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=HINDPETRO.EQ-IN&amp;passSymbol=HINDPETRO.EQ-IN&amp;sedol=6100476&amp;isOut=null ફોર્બ્સ 2000 સૂચિમાં એચપીસીએલ(HPCL)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929054840/http://finapps.forbes.com/finapps/jsp/finance/compinfo/CIAtAGlancelw.jsp?passName=HINDPETRO.EQ-IN&passSymbol=HINDPETRO.EQ-IN&sedol=6100476&isOut=null |date=2011-09-29 }} [[Category:ભારતની ઓઈલ અને ગેસ કંપનીઓ]] [[Category:મુંબઈ સ્થિત કંપનીઓ]] [[Category:નેશનલ સ્ટોક એક્સચેંજ ઓફ ઈન્ડિયા ખાતે સૂચિબદ્ધ થયેલી કંપનીઓ]] [[Category:ભારતમાં સરકાર હસ્તકની કંપનીઓ]] [[Category:મહારાષ્ટ્રનું અર્થતંત્ર]] [[Category:મુંબઈનું અર્થતંત્ર]] [[Category:1974માં સ્થપાયેલી કંપનીઓ]] 3oms5nyao4gq0ss0otlg1dis6v8hsrw 0 32313 901573 888448 2026-06-18T11:50:40Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901573 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox airline | airline = American Airlines | image = American Airlines Logo 2013.svg.png | image_size = 250 | alt = | IATA = AA | ICAO = AAL | callsign = AMERICAN | founded = 1930 (as ''American Airways'') | commenced = 1934 | ceased = | aoc = | bases = | hubs = {{Collapsible list |framestyle=border:none; padding:0; |title=<small>Hub Airports List</small> |1=<li>[[Dallas/Fort Worth International Airport]] - DFW |2=<li>[[John F. Kennedy International Airport]] - JFK <small>(New York City)</small> |3=<li>[[Los Angeles International Airport]] - LAX<ref name="AA Lax">{{cite press release |url=http://aa.mediaroom.com/index.php?s=43&item=2976 |publisher=American Airlines|date=July 27, 2010 |title=American Airlines Announces Cooperative Agreement with Air Berlin}}</ref> |4=<li>[[Miami International Airport]] - MIA |5=<li>[[O'Hare International Airport]] - ORD <small>(Chicago)</small> }} | focus_cities = {{Collapsible list |framestyle=border:none; padding:0; |title=<small>Focus Cities List</small> |1=<li>[[LaGuardia Airport]] - LGA <small>(New York City)</small> |2=<li>[[Logan International Airport]] - BOS <small>(Boston)</small> |3=<li>[[Luis Muñoz Marín International Airport]] - SJU <small>(San Juan)</small><ref name="200810k">{{Cite web |url=http://library.corporate-ir.net/library/11/117/117098/items/325362/D49AF088-3C67-4A22-B7F5-B1100C16BEC3_AMR%202008%2010-K.pdf |title=AMR Corp. 10-K, Dec. 31, 2008 |access-date=2011-05-25 |archive-date=2012-05-04 |archive-url=https://www.webcitation.org/67Q0DA548?url=http://library.corporate-ir.net/library/11/117/117098/items/325362/D49AF088-3C67-4A22-B7F5-B1100C16BEC3_AMR%202008%2010-K.pdf |url-status=dead }}</ref></small> }} | frequent_flyer = [[#AAdvantage|AAdvantage]] | lounge = [[#Admirals Club|Admirals Club]] | alliance = [[Oneworld]] | subsidiaries = | fleet_size = 621 <!-- please do not include any garbage fleet statistics; 990 fleet is according to AMR Corporation due to American Eagle not being included here -->(+104 orders)<ref name="fleetstats" /><ref name="news.moneycentral.msn.com">[http://news.moneycentral.msn.com/ticker/article.aspx?Feed=PR&Date=20091209&ID=10863537&Symbol=AMR Business News - MSN Money]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. News.moneycentral.msn.com. Retrieved on 2010-11-04.</ref> | destinations = 260+ <small>excl. code-shares</small><ref name="news.moneycentral.msn.com"/> | company_slogan = ''We know why you fly.'' | parent = [[AMR Corporation]] | headquarters = [[Fort Worth, Texas]] | key_people = {{Collapsible list |framestyle=border:none; padding:0; |title=<small>Key People List</small> |1=<li>[[Gerard Arpey]] <small>([[Chief Executive Officer|CEO]])</small> |2=<li>Tom Horton <small>([[President]])</small><ref>{{Cite news|title=Tom Horton moves up ranks to become president at American Airlines, AMR|publisher=Dallas News|date=22/7/10|url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/bus/stories/DN-horton_22bus.ART.State.Edition1.3e89008.html|access-date=30 October 2010|archive-date=12 ઑગસ્ટ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100812222510/http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/bus/stories/DN-horton_22bus.ART.State.Edition1.3e89008.html|url-status=dead}}</ref> }} | revenue = {{profit}} [[United States Dollar|US$]]19.9 Billion (''FY 2009'')<ref name = 09IncomeStatement>[http://finance.yahoo.com/q/is?s=AMR+Income+Statement&annual (AMR) annual SEC income statement filing]</ref> | operating_income = {{loss}} [[United States Dollar|US$]]-1 Billion (''FY 2009'')<ref name= 09IncomeStatement/> | net_income = {{loss}} [[United States Dollar|US$]]-1.47 Billion (''FY 2009'')<ref name= 09IncomeStatement/> | assets = {{decrease}} [[United States dollar|US$]]25.4 Billion (''FY 2009'')<ref name = 09BalanceSheet>[http://finance.yahoo.com/q/bs?s=AMR+Balance+Sheet&annual (AMR) annual SEC balance sheet filing]</ref> | equity = {{decrease}} [[United States dollar|US$]]-3.49 Billion (''FY 2009'')<ref name = 09BalanceSheet/> | website = [http://www.aa.com/ www.aa.com] }} '''અમેરિકન એરલાઇન્સ, ઇન્ક. (Inc.)''' ('''એએ''' (AA)) એ પરિવહન કરેલા ઉતારુ માઇલ,<ref name="awst">{{cite journal|work=Aviation Week and Space Technology|date=January 15, 2007|page=349}}</ref> ઉતારુ ફ્લીટ કદ અને સંચાલકીય આવકની દૃષ્ટિએ વિશ્વની ચોથા ક્રમની સૌથી મોટી એરલાઇન છે. અમેરિકન એરલાઇન્સ એ એએમઆર (AMR) કોર્પોરેશનની પેટાકંપની છે અને ટેક્સાસના, ફોર્ટ વર્થ ખાતે તેના સૌથી મોટા હબ ડલ્લાસ/ફોર્ટ વર્થ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટની બાજુમાં તેનું મુખ્યમથક ધરાવે છે. અમેરિકન વ્યાપક આંતરરાષ્ટ્રીય અને સ્થાનિક નેટવર્કનું સંચાલન કરે છે અને સમગ્ર ઉત્તર અમેરિકા, લેટિન અને દક્ષિણ અમેરિકા, યુરોપ, એશિયા/પેસિફિક અને કેરિબીયનમાં શિડ્યુલ્ડ ફ્લાઇટ્સ ધરાવે છે. અમેરિકન એરલાઇન્સ 2010માં કંપનીઓની ફોર્ચ્યુન 500ની યાદીમાં 120માં ક્રમે હતી. તે વનવર્લ્ડ એરલાઇન એલાયન્સની સ્થાપક સભ્ય છે.<ref>{{cite web|title=American Airlines|url=http://www.oneworld.com/ow/member-airlines/american-airlines|publisher=Oneworld|access-date=26-May-2009|archive-date=2011-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223111655/http://www.oneworld.com/ow/member-airlines/american-airlines|url-status=dead}}</ref> == સર્વસામાન્ય નિરીક્ષણ == મે 2008માં અમેરિકન 655 વિમાન સાથે 260 શહેરમાં (ભાગીદાર એરલાઇન સાથે કોડશેર્સને સિવાય) સેવા આપતી હતી.<ref name="fleetstats">{{cite web|url=http://www.aa.com/content/amrcorp/corporateInformation/facts/fleet.jhtml|title=Fleet Statistics|work=AA.com|access-date=2011-05-25|archive-date=2012-01-30|archive-url=https://www.webcitation.org/654nXzP0q?url=http://www.aa.com/i18n/amrcorp/corporateInformation/facts/fleet.jsp|url-status=dead}}</ref> અમેરિકન અમેરિકા અને લેટિન અમેરિકા વચ્ચે અન્ય કોઇ પણ એરલાઇનની તુલનાએ વધુ પ્રવાસીઓનું વહન કરે છે. (2004માં 12.1 પ્રવાસીઓનું વહન કર્યું હતું). તે આંતરખંડીય અને સ્થાનિક બજારમાં પણ મજબૂત સ્થાન ધરાવે છે. અમેરિકન પાંચ હબ ધરાવે છે જેમાં: ડલ્લાસ/ફોર્ટ વર્થ (ડીએફડબલ્યુ (DFW)), શિકાગો (ઓઆરડી (ORD)), મિયામી (એમઆઇએ (MIA)), ન્યૂ યોર્ક (જેએફકે (JFK)), અને લોસ એન્જિલસ (એલએએક્સ (LAX))નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="aa.mediaroom.com">{{cite press release |url=http://www.aa.com/i18n/aboutUs/corporateResponsibility/profile/flightplan-2020.jsp |publisher=American Airlines |date=2009 |title=Flight Plan 2020 - Get To Know Who We Are, in late 2009}}</ref> ડલ્લાસ/ફોર્ટ વર્થએરલાઇનનું સૌથી મોટું હબ છે, અહીં એરપોર્ટ પર 85 ટકા વિમાનોનું સંચાલન AA (એએ) કરે છે અને તેના અન્ય હબ કરતા વધુ પ્રવાસ ધરાવે છે. સાન જૌન (એસજેયુ (SJU)) અને બોસ્ટન (બીઓએસ (BOS)) મુખ્ય શહેરો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવેશદ્વાર તરીકે કામ કરે છે. અમેરિકન અત્યારે તુલસા (ટીયુએલ (TUL)) અને ફોર્ટ વર્થ એલાયન્સ (એએફડબલ્યુ (AFW)) ખાતે જાળવણી થાણાનું સંચાલન કરે છે. અમેરિકને 24 સપ્ટેમ્બર 2010ના રોજ તેનો કેન્સાસ સિટી (એમસીઆઇ (MCI)) ખાતેનું જાળવણી થાણુ બંધ કર્યું હતું.<ref>[http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/bus/stories/DN-aabase_25bus.ART.State.Edition1.248c7c3.html અમેરિકન એરલાઇન્સ ક્લોસિસ ફોર્મર ટીડબલ્યુએ (TWA) બેઝ ઇન કેન્સાસ સિટી | ન્યૂઝ ફોર ડલ્લાસ, ટેક્સાસ | ડલ્લાસ મોર્નિંગ ન્યૂઝ | ડલ્લાસ બિઝનેસ ન્યૂઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129095016/http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/bus/stories/DN-aabase_25bus.ART.State.Edition1.248c7c3.html |date=2010-11-29 }}. Dallasnews.com (2010-09-25). સુધારો 2010-11-04.</ref> અમેરિકન એરલાઇન્સ ત્રણ ક્ષેત્રીય કેરિયર ધરાવે છે જેમાંથી બેની માલિકી અમેરિકનની મુખ્ય કંપની એએમઆર (AMR) કોર્પોરેશનની છે અને એકની માલિકી ત્રાહિત પક્ષની છે. *અમેરિકન ઇગલ એરલાઇન્સ "અમેરિકન ઇગલ" તરીકે કામ કરે છે અને શિકાગો ઓહારે, ડલ્લાસ એફટી વર્થ, ન્યૂ યોર્ક લાગાર્ડિયા, લોસ એન્જિલસ, મિયામી અને સાન જૌન ખાતે હબ ધરાવે છે. એરલાઇન અમેરિકન માટે સમગ્ર ઉત્તર અમેરિકામાં ક્ષેત્રીય પુરવઠો પુરો પાડે છે અને અમેરિકનના હબ પરથી ક્ષેત્રીય જેટ ઉડાવે છે. અમેરિકન ઇગલની સંપૂર્ણ માલિકી અમેરિકન એરલાઇન્સની મુખ્ય કંપની એએમઆર (AMR) કોર્પોરેશનની છે.<ref name="aa.com">{{cite web|url=http://www.aa.com/i18n/footer/eagleOverview.jsp|publisher=American Airlines|title=American Eagle|access-date=2011-05-25|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303231310/http://www.aa.com/i18n/footer/eagleOverview.jsp|url-status=dead}}</ref> *એક્ઝિક્યુટિવ એરલાઇન્સ "અમેરિકન ઇગલ" તરીકે કામ કરે છે અને મિયામી અને સાન જૌનમાં હબ ધરાવે છે. એક્ઝિક્યુટિવ સમગ્ર કેરિબીયનમાં સુપર એટીઆર (ATR) ટર્બોપ્રોપ્સ ઉડાવે છે. એક્ઝિક્યુટિવ એરલાઇન્સ એ અમેરિકન ઇગલ અને વિસ્તરણ દ્વારા એએમઆર (AMR)ની સંપૂર્ણ માલિકીની પેટાકંપની છે. *ચૌટૌક્વા એરલાઇન્સ "અમેરિકનકનેક્શન" તરીકે કામ કરે છે અને અમેરિકનની ફ્લાઇટ્સને તેના શિકાગો ઓહારે ((6 એપ્રિલ 2010ના રોજથી સેન્ટ લ્યુઇસથી તબદીલ કરાયેલા))હબ પરથી ફ્લાઇટ્સ ફીડ કરે છે. ચૌટૌક્વાની માલિકી એએમઆર (AMR) સાથે સંબંધ ન ધરાવતી અલગ કંપની રિપબ્લિક એરવેઝ હોલ્ડિંગ્સની છે.<ref name="www.aa.com">{{cite web |url=http://www.aa.com/i18n/amrcorp/corporateInformation/facts/americanconnection.jsp |publisher=American Airlines |date=May 2009 |title=About AmericanConnection |access-date=2011-05-25 |archive-date=2011-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707072516/http://www.aa.com/i18n/amrcorp/corporateInformation/facts/americanconnection.jsp |url-status=dead }}</ref> == ઇતિહાસ == ===રચના=== અમેરિકન એરવેઝ એ હસ્તાંતરણ અને પુનઃસંગઠન દ્વારા 82 નાની એરલાઇન્સના જૂથ માથી રચાયેલી કંપની છે. શરૂઆતમાં '''અમેરિકન એરવેઝ''' એ અનેક સ્વતંત્ર કેરિયર્સ માટે એક સામાન્ય બ્રાન્ડ હતી. તેમાં ટેક્સાસમાં સધર્ન એર ટ્રાન્સપોર્ટ, પશ્ચિમી અમેરિકામાં સધર્ન એર ફાસ્ટ એક્સપ્રેસ (સેફ (SAFE)),મધ્યપશ્ચિમમાં યુનિવર્સલ એવિયેશન (તેણે 1929માં આંતરખંડીય એર/રે રૂટનું સંચાલન કર્યું હતું), થોમ્પસન એરોનોટિકલ સર્વિસિસ (જેણે ડેટ્રોઇલ-ક્લિવલેન્ડ રૂટનું 1929માં શરૂઆતથી સંચાલન કર્યું હતું) અને ઉત્તરપૂર્વમાં કોલોનીયલ એર ટ્રાન્સપોર્ટનો સમાવેશ થાય છે. 25 જાન્યુઆરી 1930ના રોજ અમેરિકન એરવેઝની એક જ કંપની તરીકે રચના થઇ હતી, તે ન્યૂ યોર્ક સ્થિત હતી અને બોસ્ટન, ન્યૂ યોર્ક અને શિકાગોથી ડલ્લાસ, અને ડલ્લાસથી લોસ એન્જિલસ રૂટ ધરાવતી હતી. એરલાઇને ઊન અને કપડાંથી ઢંકાયેલા ફોક્કર ટ્રાઇમોટર અને ઓલ-મેટલ ફોર્ડ ટ્રાઇમોટર્સનું સંચાલન કર્યું હતું. 1934માં અમેરિકને સ્લીપિંગ બર્થ સાથેના કુર્તિસ કોન્ડોર બાઇપ્લેન્સ ઉડાડવાનું શરૂ કર્યું હતું. ===દ્વિતીય વિશ્વ યુદ્ધ અગાઉની અમેરિકન એરલાઇન્સ=== [[File:American DC-3.jpg|thumb|ડીસી-3 (DC-3) "ફ્લેગશિપ", અમેરિકનનું બીજા વિશ્વ યુદ્ધના સમયગાળા દરમિયાન મુખ્ય વિમાન.]] 1934માં અમેરિકન એરવેઝ કંપનીને ઈ.એલ કોર્ડે હસ્તગત કરીને તેનું નામ બદલીને ‘અમેરિકન એર લાઇન્સ’ રાખ્યું હતું. કોર્ડે કંપનીને ચલાવવા માટે ટેક્સાસના બિઝનેસમેન સી.આર. (સાઇરસ રોલેટ) સ્મિથની નિમણૂક કરી હતી. સ્મિથે ડીસી-3 (DC-3) વિમાનો વિકસાવવા ડોનાલ્ડ ડગ્લાસ સાથે કામ કર્યું હતું, જે વિમાનોને અમેરિકન એરલાઇન્સે 1936માં ઉડ્ડયન માટે ઉપયોગમાં લીધા હતા. ડીસી-3 (DC-3) સાથે અમેરિકન એરલાઇન્સે તેના વિમાનોને ‘ફ્લેગશિપ’ તરીકે ઓળખવાનું શરૂ કર્યું હતું અને મૂલ્યવાન મુસાફરો માટે એડમિરલ્સ ક્લબની સ્થાપના કરી હતી. ડીસી-3 (DC-3)ની કોકપિટ વિન્ડોની બહાર ફોર સ્ટાર ‘એડમિરલ્સ પેનન્ટ’ રાખવામાં આવ્યા હતા, જેનાથી વિમાનને પાર્ક કરવામાં આવે ત્યારે આ એરલાઇન્સની તે સમયની સૌથી વધુ જાણીતી ઇમેજ ઊભી થઈ હતી. અમેરિકન એરલાઇન્સ ન્યૂ યોર્ક સિટીમાં એરપોર્ટનું નિર્માણ કરવા ફિઓરેલો લાગુર્ડિયા સાથે સહયોગ કરનાર પ્રથમ એરલાઇન્સ હતી અને તેથી તે નવા લાગુર્ડિયા એરપોર્ટ (LGA) ખાતે વિશ્વની પ્રથમ એરપોર્ટ લાઉન્જની માલિક બની હતી, જે લાઉન્જ પછીથી એડમિરલ્સ ક્લબ તરીકે પ્રખ્યાત બની હતી. શરૂઆતમાં સભ્યપદ આમંત્રણ આધારિત હતું, પરંતુ દાયકા પછી ભેદભાવ અંગે થયેલા કાનૂની દાવાને કારણે આ ક્લબ પેઇડ ક્લબ બની હતી અને તેને બીજી એરલાઇન લાઉન્જ માટેનું મોડલ રજૂ કર્યું હતું. ===યુદ્ધ પછીની ગતિવિધિઓ=== [[File:Boeing 707 of American Airlines at Basle - April 1976.jpg|thumb|બોઈંગ 707 ફ્રેટર યુરોપોર્ટ બાસેલ-મુલહાઉસ-ફ્રીડબર્ગ, ફાન્સ ખાતે (બાસેલ નજીક) 1976માં]] બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછી અમેરિકન એરલાઇન્સ દ્વારા યુરોપમાં સેવા પૂરી પાડવા અમેરિકન એક્સપોર્ટ એરલાઇન્સને ખરીદવામાં આવી હતી અને તેનું નામ બદલીને અમેરિકન ઓવરસીઝ એરલાઇન્સ કરવામાં આવ્યું હતું. એઓએ (AOA)ને 1950માં પાન એએમને વેચવામાં આવી હતી. એએ (AA)એ મેક્સિકો સુધી વિમાન સેવા ચાલુ કરવા અને ત્યાં કેટલાંક એરપોર્ટનું નિર્માણ કરવા લીનીસ એરિસ અમેરિકન ડી મેક્સિકો એસ.એ. નામની બીજી પેટાકંપની સ્થાપી હતી. અમેરિકન એરલાઇન્સે 1951ની ફિલ્મ ''થ્રી ગાઇઝ નેમ્ડ માઇક'' માં તેના વિમાનોનો નિશુલ્ક ઉપયોગ કરવાની છૂટ આપીને તેની જાહેરાત કરી હતી.<ref name="TCMProfile">{{cite web|url=http://www.tcm.com/thismonth/article.jsp?cid=90488&mainArticleId=160793|title=Aviation in Film:Three Guys Named Mike|work=[[Turner Classic Movies]]|access-date=December 22, 2008}}</ref> કેપિટલનું 1961માં યુનાઇટેડમાં વિલિનીકરણ થયું ત્યાં સુધી એએ (AA) અમેરિકાની સૌથી મોટી એરલાઇન્સ હતી પરંતુ આ વિલિનિકરણ પછી તે એરોફ્લોટ પછી વિશ્વની બીજા ક્રમની સૌથી મોટી એરલાઇન કંપની બની હતી. અમેરિકન એરલાઇન્સે 25 જાન્યુઆરી, 1959ના રોજ બોઇંગ 707 વિમાનોનો ઉપયોગ કરીને પ્રથમ ટ્રાન્સકોન્ટિનેન્ટલ જેટ સર્વિસ શરૂ કરી હતી. 707 વિમાનો સાથે અમેરિકને નોનસ્ટોપ કોસ્ટ-ટુ કોસ્ટ ફ્લાઇટ ચાલુ કરી હતી, જોકે તેને તેના નોન કોનવેર 990 વિમાનો અને લોકહીડ ઇલેક્ટ્રાસ વિમાનોનો ઉપયોગ કરીને જૂના રૂટ પરના શહેરો માટે ફીડર વિમાન સેવા જાળવી રાખી હતી. અમેરિકને 1962 સુધીમાં જેટ વિમાનોમાં 440 મિલિયનનું રોકાણ કર્યું હતું, આઇબીએમ (IBM)ના સહયોગમાં પ્રથમ ઇલેક્ટ્રોનિક બુકિંગ સિસ્ટમ (સાબ્રે)નો પ્રારંભ કર્યો હતો અને ન્યૂ યોર્ક સિટીમાં આઇડવાઇલ્ડ (હવે જેકેએફ (JFK)) ખાતે નવું ટર્મિનલ બાંધ્યું હતું, જે ટર્મિનલ આ એરલાઇન્સનું સૌથી મોટું બેઝ સ્ટેશન બન્યું હતું.<ref name="timejets">{{cite journal|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,810685,00.html|title=Jets Across the U.S.|work=TIME|date=November 17, 1958|journal=|access-date=મે 25, 2011|archive-date=નવેમ્બર 23, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081123082108/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,810685,00.html|url-status=dead}}</ref> 1960માં માટેલે ''અમેરિકન એરલાઇન્સની વિમાન પરિચારિકા'' બાર્બી ડોલની સિરિઝ જારી કરી હતી, જે તેની વધતી જતી વેપારી સફળતા દર્શાવે છે.{{Citation needed|date=January 2010}} વિગ્નેલી એસોસિએટ્સે 1967માં એએ ઇગલ લોગો ડિઝાઇન કર્યો હતો. વિગ્નેલી તેમની કંપનીના પ્રારંભ માટે એએ (AA)ના જાણીતા ડિઝાઇન કન્સલ્ટન્સ હેનરી ડ્રેફસને શ્રેય આપે છે. આ લોગો હજુ પણ ઉપયોગમાં છે. સપ્ટેમ્બર 1970 સુધીમાં અમેરિકન એરલાઇન્સ વેસ્ટ કોસ્ટથી હોનોલુલુ અને અમેરિકન સમોઆ અને નાડી થઈને [[સીડની|સિડની]]થી ઓકલેન્ડ સુધીની તેની પ્રથમ લાંબા અંતરની આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઇટ ઓફર કરવા લાગી હતી.<ref>[http://airchive.com/html/timetable-and-route-maps/american/1970-september-14/4734 ટાઇમટેબલ અને રૂટ નકશા - અમેરિકન - 1970 - સપ્ટેમ્બર 14] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727173933/http://airchive.com/html/timetable-and-route-maps/american/1970-september-14/4734 |date=2011-07-27 }}. આર્કાઇવ સુધારો 2010-11-04.</ref> ડગલાસ ટ્રમબુલ નિર્મિત અને બ્રુસ ડેર્નને ચમકાવતી 1971ની વિજ્ઞાન પરિકલ્પના ફિલ્મ ''સાઇલેન્ટ રનિંગ'' માં ''વેલી ફોર્જ'' નામના કાલ્પનિક ‘અમેરિકન એરલાઇન્સ સ્પેસ ફ્રેઇટર’નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ ફ્રેઇટરની બાહ્ય બોડી (હલ) પર તત્કાલિન નવો "એએ (AA)" લોગો તેમજ ક્રુ ગણવેશ અને બીજા સેટિંગનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. 30 માર્ચ 1973માં એએ (AA) બોઇંગ 727 વિમાનાનો ઉડ્ડયન માટે બોની ટિબુર્ઝીની ભરતી કરીને મહિલા પાઇલોટ ધરાવતી પ્રથમ અગ્રણી એરલાઇન બની હતી. 1971-1978માં બેવર્લી લીન બર્ન્સે એએ માં એરહોસ્ટેસ રીતે કામગીરી કરી હતી. તે 18 જુલાઈ, 1984ના રોજ પ્રથમ વિમેન બોઇંગ 747 એરલાઇન કેપ્ટન બની હતી, જે દિવસે બપોરના 3.30 કલાકે ન્યૂઆર્ક ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટથી લોસ એન્જિલસ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ જતી પીપલ એક્સપ્રેસ ફ્લાઇટ #17 (વિમાન 604)માં કમાન્ડર તરીકે કામગીરી કરી હતી. અગાઉથી આયોજિત પ્રયાસના ભાગરૂપે આ સન્માનમાં પીપલ એક્સપ્રેસની બીજી મહિલા કેપ્ટન લીન રિપલમેયરને ભાગીદાર બનાવવામાં આવી હતી, જેમને તે જ દિવસે સાંજે 7.35 કલાકે નેવાર્કથી લંડન ગેટવિક સુધીની ફ્લાઇટ #2નું ઉડ્ડયન કર્યું હતું.<ref>[http://www.highbeam.com/doc/1G1-3354521.html પીપલ એક્સપ્રેસ એરલાઇન્સ' બર્ન્સ એન્ડ રિપલમેયર આર ધ ફર્સ્ટ વિમેન કેપ્ટન્સ ટુ ફ્લાય બોઈંગ 747 જેટ્સ.] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130103050912/www.highbeam.com/doc/1G1-3354521.html |date=2013-01-03 }}[http://www.highbeam.com/doc/1G1-3354521.html (બેવરલી બર્ન્સ; લિન રિપલમેયર) - પીઆર ન્યૂઝવાયર | હાઇબીમ રિસર્ચ: ઓનલાઇન પ્રેસ રિલીઝ] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130103050912/www.highbeam.com/doc/1G1-3354521.html |date=2013-01-03 }}. Highbeam.com (1984-07-18). સુધારો 2010-11-04.</ref> {| class="wikitable" |+ આવક ઉતારુ-માઇલ (મિલિયન) |+(માત્ર સ્કેડ સેવા) |- ! !! અમેરિકન !! ટ્રાન્સ કેરિબીયન | align=right | ! scope="row" | 1951 | 2554 || -- | align=right | ! scope="row" | 1955 | 4358 || -- | align=right | ! scope="row" | 1960 | 6371 || 208 | align=right | ! scope="row" | 1965 | 9195 || 433 | align=right | ! scope="row" | 1970 | 16623 || 819 | align=right | ! scope="row" | 1975 | 20871 || (વિલીન 1971) |} ===1980 અને 1990ના દાયકામાં વિસ્તરણ=== [[File:American Airlines Airbus A300-600 inbound to John F. Kennedy International Airport.jpg|thumb|right|એરબર એ300-600 (A300-600)]] [[File:aa.b777-200er.n781an.arp.jpg|thumb|right|લંડન હીથ્રો એરપોર્ટ પર ઉતરી રહેલું બોઈંગ 777-223ઇઆર (777-223ER)]] 1979માં ફોર્ટ વર્થ ખાતે હેડક્વાર્ટર્સનું સ્થળાંતર કર્યા પછી અમેરિકન એરલાઇન્સે હબ-એન્ડ-સ્પોક સિસ્ટમને આધારે 1981માં રૂટની ગોઠવણ કરી હતી તેમજ પ્રથમ હબ ડીએફડબલ્યુ (DFW) અને શિકાગો ઓહારે ખાતે શરૂ કરવામં આવ્યા હતા. નવા ચેરમેન અને સીઇઓ (CEO) રોબર્ટ ક્રેન્ડલના નેતૃત્વ હેઠળ અમેરિકન એરલાઇને 1980ના દાયકાના મધ્યમાં યુરોપ અને જાપાન માટે આ હબથી ફ્લાઇટ ચાલુ કરી હતી. 1980ના દાયકાના અંત ભાગમાં અમેરિકને ઉત્તર-દક્ષિણના મુસાફરો માટે ત્રણ હબ ખોલ્યા હતા. સાન જોસ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટનો સમાવેશ અમેરિકન દ્વારા એરકેલની ખરીદી પછી થયો હતો. અમેરિકને નજીકના વિકસતા જતા રિસર્સ ટ્રાયંગલ પાર્ક અને ચાર્લોટીમાં યુએસએર (USAir)ના હબ સાથે સ્પર્ધા કરવા રાલી-ડરહામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ખાતે ટર્મિનલ અને રનવેનું નિર્માણ કર્યું હતું. નેશવિલે પણ એક હબ હતું. 1988માં અમેરિકન એરલાઇન્સે તેના પ્રથમ એરબસ એ300બી4-605આર (A300B4-605R) વિમાનો મેળવ્યા હતા. 1990માં અમેરિકન એરલાઇન્સ 445 મિલિયન ડોલરમાં લંડન હિથ્રો ખાતે ટીડબલ્યુએ (TWA)ના બિઝનેસની અસ્ક્યામતો ખરીદી હતી અને તેથી તેને લંડનમાં હબની સુવિધા મળી હતી. એપ્રિલ 2008માં મુક્ત આકાશની નીતિ અમલી બની ત્યાં સુધી અમેરિકા અને બ્રિટન વચ્ચેની બર્મુડા-2 સંધિને કારણે અમેરિકન અને યુનાઇટેડ એરલાઇન્સ સિવાયની અમેરિકાની બીજી એરલાઇન્સ કંપનીઓ હિથ્રોથી ઉડ્ડયન કરી શકતી ન હતી. ઇંધણના નીચા ભાવ અને બિઝનેસ માટે સાનુકુળ વાતાવરણને કારણે 1990ના દાયકામાં નફો સરેરાશ કરતા વધુ રહ્યો હતો. ઊંચા વેતન માટે 17 ફેબ્રુઆરી, 1997માં પાઇલટની હડતાલને કારણે આ ઉદ્યોગના વિસ્તરણને વિપરિત અસર થઈ ન હતી. પ્રમુખ બિલ ક્લિન્ટને અમેરિકા પરની આર્થિક અસરનું કારણ આપીને રેલવે લેબર એક્ટને અમલી બનાવ્યો હતો અને હડતાલને રદ કરી હતી.<ref name="strike">{{cite newspaper |title=American Airlines Resuming Service After Clinton Stops Strike |last=Knowlton |first=Brian |work=[[International Herald Tribune]] |url=http://www.iht.com/articles/1997/02/17/fly.t_1.php |date=February 17, 1997 |access-date=મે 25, 2011 |archive-date=જૂન 6, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080606080802/http://www.iht.com/articles/1997/02/17/fly.t_1.php |url-status=dead }}</ref> પાઇલટે તેમની માગણી કરતા નીચા વેતને સંતોષ માનવો પડ્યો હતો. 1990ના દાયકામાં ત્રણ નવ હબનો ત્યાગ કરવામાં આવ્યો હતો તેમજ સેન જોસ ખાતેની કેટલીક સુવિધા રેનો એરને અને રાલી/ડરહામ ખાતેની કેટલીક સુવિધા મિડવે એરલાઇન્સને વેચવામાં આવી હતી. મિડવે 2001માં બિઝનેસમાંથી બહાર નીકળી ગઈ હતી. અમેરિકને 1999માં રેનો એરની ખરીદી હતી અને 31 ઓગસ્ટ, 1999ના રોજ તેના બિઝનેસને તેની સાથે સંકલિત કર્યો હતો, પરંતુ સાન જોસ ખાતે હબ ફરી ચાલુ કર્યું ન હતું. રેનોના મોટાભાગના રુટને અમેરિકને બંધ કર્યા હતા અને રેનો એરના મોટાભાગના વિમાનોનું વેચાણ કર્યું હતું, કારણ આ રૂટ 12 વર્ષ પહેલાથી એર કેલિફોર્નિયા સાથે તેને મળ્યા હતા. એર કેલિફોર્નિયા અને રેનો એરના બાકી રહેલા રૂટમાં સાન ફ્રાન્સિસ્કોથી લોસ એન્જિલસનો સમાવેશ થાય છે. [[File:Aa oneworld b777-200er n791an arp.jpg|thumb|right|વનવર્લ્ડ લિવરલીમાં બોઈંગ 777-200ઇઆર (777-200ER)]] તે સમય દરમિયાન એરલાઇન્સ કંપનીઓની નાદારી અને શેરના ભાવમાં ઘટાડાની ચિંતાને કારણે અમેરિકનના સીઇઓ (CEO) રોબર્ટ ક્રેન્ડલે ચેતવણી ઉચ્ચારી હતી. ‘મે ક્યારેય એરલાઇનમાં રોકાણ કર્યું નથી’ એમ ક્રેન્ડેલે કહ્યું હતું. ‘હું એરલાઇન મેનેજર છું. હું એરલાઇન્સમાં રોકાણ કરતો નથી. અને હું હંમેશા અમેરિકાના કર્મચારીઓને કહું છું. આ યોગ્ય રોકાણ નથી. તે કામ કરવાનું શ્રેષ્ઠ સ્થળ છે અને તે શ્રેષ્ઠ કંપની છે, જે મહત્ત્વની કામગીરી કરે છે. પરંતુ એરલાઇન્સમાં રોકાણ કરી શકાય નહીં.’ એમ ક્રેન્ડલે જણાવ્યું હતું. ક્રેન્ડલે નોંધ્યું હતું કે 1970ના દાયકામાં એરલાઇન પરના નિયમનો દૂર થયા પછીથી 150 એરલાઇન્સ બંધ થઈ છે. ‘ઘણા લોકો એરલાઇન બિઝનેસમાં આવ્યા હતા. મોટા ભાગના તેમના નાણાં ગુમાવીને તાકીદે નીકળી ગયા હતા,’ એમ તેમણે જણાવ્યું હતું.{{Citation needed|date=March 2009}} અમેરિકને 1990માં ઇસ્ટર્ન એર લાઇન્સ પાસેથી મધ્ય અને દક્ષિણ અમેરિકન રૂટ (બ્રેનિફ ઇન્ટરનેશનલ એરવેઝ (મૂળમાં પેનેગ્રાએ ચાલુ કરેલા પરંતુ પછીથી બ્રેનિફ ઇન્ટરનેશનલ પાસે આવ્યા હતા) ખરીદ્યા પછી મિયામી હબ બન્યું હતું. 1990ના દાયકા દરમિયાન અમેરિકન લેટિન અમેરિકામાં તેના નેટવર્કનું વિસ્તરણ કર્યું હતું અને તે આ વિસ્તારમાં અમેરિકાની પ્રભુત્વશાળી એરલાઇન બની હતી. 15 ઓક્ટોબર, 1998માં અમેરિકન એરલાઇન્સ તેની સર્વિસ હેઠળના 44 દેશોમાં ઇલેક્ટ્રોનિક ટિકિટ સિસ્ટમ ચાલુ કરનારી પ્રથમ એરલાઇન બની હતી. 1999માં બ્રિટિશ એરવેઝ, કેથે પેસિફિક, કેનેડિયન એરલાઇન્સ અને ક્વાન્ટાસ એરવેઝ સાથે મળીને અમેરિકન એરલાઇન્સે વૈશ્વિક એરલાઇન્સ જોડાણ વનવર્લ્ડની સ્થાપના કરી હતી. ===ટીડબલ્યુએ (TWA) વિલિનીકરણ અને 9/11=== {{Refimprove|Section|date=June 2009}} [[File:American Airlines Center outside.jpg|thumb|અમેરિકન એરલાઇન્સ સેન્ટર]] રોબર્ટ ક્રેન્ડલની 1998માં વિદાય પછી તેમની જગ્યાએ ડોનાલ્ડ જે કાર્ટીની નિમણૂક કરવામાં આવી હતી. કાર્ટીએ એપ્રિલ 2001માં નાદારીના આરે આવી ગયેલી ટ્રાન્સ વર્લ્ડ એરલાઇન્સ (તે ખરીદી સમજૂતીના ભાગરૂપે તેની ત્રીજી નાદારી માટેની અરજી કરનારી હતી)<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/1992/02/01/business/worldbusiness/01iht-twa_.html |work=The New York Times |title=TWA Twists Creditors' Arms In Bankruptcy |first=Lawrence |last=Malkin |date=February 1, 1992 |access-date=March 26, 2010 |archive-date=જૂન 3, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140603105229/http://www.nytimes.com/1992/02/01/business/worldbusiness/01iht-twa_.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/1995/06/29/business/twa-cleared-for-2d-bankruptcy-filing.html |work=The New York Times |title=T.W.A. Cleared for 2d Bankruptcy Filing |first=ADAM |last=BRYANT |date=June 29, 1995 |access-date=March 26, 2010}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2001/01/11/news/11iht-twa.2.t_1.html |work=The New York Times |title=TWA's Farewell Will Radically Alter U.S. Airline Market |first=Brian |last=Knowlton |date=January 11, 2001 |access-date=March 26, 2010 |archive-date=માર્ચ 11, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311060824/http://www.nytimes.com/2001/01/11/news/11iht-twa.2.t_1.html |url-status=dead }}</ref> અને સેન્ટ લુઇસમાં તેના હબને ખરીદવાની મંત્રણા કરી હતી. સિનિયોરિટી ધરાવતા કર્મચારીઓનું વિલિનીકરણ પાઇલટમાં વિવાદનો મુદ્દો બની રહ્યા હતો, બંને ગ્રૂપનું અલગ અલગ કામદાર સંઘો પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા. આ વિલિનિકરણમાં ટીડબલ્યુએ (TWA)ના 60 ટકા ભૂતપૂર્વ પાઇટલને એએ (AA)ની સિનિયોરિટી યાદીમાં તળિયે રાખવામાં આવ્યા હતા. ઘણા લાંબી રજા (ફર્લો) પર ઉતરી ગયા હતા અને મોટાભાગના લાંબી રજા પર રહ્યા હતા. ટીડબલ્યુએ (TWA)ના સિનિયર કેપ્ટનને પછીથી ભરતી કરવામાં આવેલા એએ (AA) કેપ્ટનની સિનિયોરિટી સ્તરે રાખવામાં આવ્યા હતા.{{Citation needed|date=October 2009}} માર્ચ 1989માં અને તે પછી ભરતી કરવામાં આવેલા ટીડબલ્યુએ (TWA)ના તમામ કેપ્ટન અને ફર્સ્ટ ઓફિસરને જૂન 2011માં ભરી કરવામાં આવેલા અમેરિકન એરલાઇન્સના ફર્સ્ટ ઓફિસર્સના સિનિયોરિટી લિસ્ટ જુનિયરમાં સમાવવામાં આવ્યા હતા. ટીડબલ્યુએના સિનિયર પાઇલટ અમેરિકન એરલાઇન્સમાં ઊંચા વેતન સાથે કેપ્ટનના હોદ્દા પર ટકી શક્યા હતા અને આર્થિક રીતે મજબૂત કંપની માટે કામ કરતા રહ્યા હતા. ટીડબલ્યુએ (TWA)ના જુનિયર પાઇલટને લાંબા રજા પર ઉતારી દેવામાં આવ્યા હતા. એએ (AA)ના પક્ષે કેપ્ટનને મોટાભાગે અસર થઈ ન હતી તેમાં અપવાદ એ હતો કે એએમઆર (AMR)ને ટીડબલ્યુ (TWA) દેવું વારસામાં મળ્યું હતું અને તેનાથી મુખ્ય કંપનીની આર્થિક સદ્ધરતામાં ઘટાડો થયો હતો. 9/11નો હુમલો અને તે પછીની નાણાકીય કટોકટીને પગલે કંપનીના કદમાં ઘટાડો કરવામાં આવ્યા પછી પણ એએ (AA)ના ફર્સ્ટ ઓફિસરને ટીડબલ્યુએ (TWA) સેંકડો કેપ્ટનને કેપ્ટનની સીટ પર જોવા મળ્યા હતા. 9/11 હુમલાને પગલે ટીડબલ્યુએ (TWA)ના ભૂતપૂર્વ પાઇલટની લંબાવેલી લાંબી રજા (ફર્લો)ને કારણે સેન્ટ. લૂઇસને પ્રમાણમાં વધારે અસર થઈ હતી અને આ બેઝ પર અમેરિકન એરલાઇન્સના પાઇલટનો નોંધપાત્ર પ્રવાહ આવ્યો હતો. કેબિન ક્રૂ (વિમાન ચાલકદળના કર્મચારીઓ)ના સંદર્ભમાં એએ (AA)ના ફ્લાઇટ એટેન્ડન્ટ્સ યુનિયને ટીડબલ્યુએ (TWA)ના ફ્લાઇટ એટેન્ડન્ટ્સને સિનિયોરિટી યાદીમાં તળિયે મૂક્યા હોવાથી ટીડબલ્યુએ (TWA)ના ફ્લાઇટ એટેન્ડન્ટ્સ (આશરે 4,200) 2003ના મધ્યમાં લાંબી રજા પર ઉતરી ગયા હતા. ટીડબલ્યુએ (TWA)ના વિલીનિકરણ અને 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના હુમલા (જેમાં તેના બે વિમાન સંકળાયેલા હતા)ને પગલે અમેરિકન એરલાઇન્સે નાણાં ગુમાવવાનું શરૂ કર્યું હતું. કાર્ટીએ યુનિયન્સ સાથે વેતન અને લાભ સમજૂતીઓની વાટાઘાટ કરી હતી, પરંતુ તેઓ એક્ઝિક્યુટિવ કમ્પેનસેશન પેકેજની યોજના બનાવી રહ્યા છે તેવું યુનિયન નેતાઓને જાણમાં આવ્યા બાદ તેમણે રાજીનામું આપ્યું હતું. તેનાથી કર્મચારીઓ સાથે વિશ્વાસમાં વધારો કરવાના અને તેમની ઉત્પાદકતામાં વધારો કરવાના એએ (AA)ના પ્રયાસોને ફટકો પડ્યો હતો.<ref>બામ્બર, જી.જે., ગિટેલ, જે.એચ, કોચન, ટી.એ. એન્ડ વોન નાર્ડનફ્લિચ, એ. (2009), ''અપ ઇન ધ એર: હાઉ એરલાઇન્સ કેન ઇમ્પ્રૂવ પર્ફોર્મન્સ બાય એન્ગેજીંગ ધેર એમ્પ્લોઇઝ'' [www.cornellpress.cornell.edu/cup_detail.taf?ti_id=5284], કોર્નેલ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ઇથાકા: પાના 153એફએફ.</ref> સેન્ટ લૂઇસ હબના કદમાં પણ ઘટાડો કરવામાં આવ્યો હતો. 2002માં એરલાઇનને માનવ અધિકાર ઝુંબેશ દ્વારા જારી કરવામાં આવેલા પ્રથમ કોર્પોરેટ ઇક્વાલિટી ઇન્ડેક્સમાં 100 ટકા રેટિંગ મળ્યું હતું અને કર્મચારીઓ અંગેની નીતિના સંદર્ભમાં આ રેટિંગ જાળવી રાખ્યું હતું.{{Citation needed|date=January 2010}} એએ (AA)એ ‘મોર રૂમ થ્રુઆઉટ કોચ’ પ્રોગ્રામ પાછો ખેંચી લેવા (જેનાથી ચોક્કસ વિમાનમાં બેઠકોની કેટલીક હરોળ દૂર થઈ હતી) સહિતના ખર્ચ કપાતના વધુ પગલાં લીધા હતા, તેમાં ઘણી ઇન્ટરનેશનલ ફ્લાઇટ્સ પરની થ્રી-ક્લાસ સર્વિસની નાબૂદી, દરેક હબ ખાતે વિમાન કાફલાનું સુયોજનનો સમાવેશ થતો હતો (નીચે વધુ માહિતી જુઓ). જોકે એરલાઇને આયર્લેન્ડ, ભારત અને મેનલેન્ડ ચાઇના સહિતના નવા બજારમાં વિસ્તરણ કર્યું હતું. 20 જુલાઈ, 2005ના રોજ અમેરિકને 17 ત્રિમાસિક ગાળામાં પ્રથમ વખત ત્રિમાસિક નફો જાહેર કર્યો હતો. એરલાઇને 2005ના બીજા ત્રિમાસિક ગાળામાં 58 મિલિયન ડોલરનો નફો કર્યો હતો. એએ (AA) ડલ્લાસમાં લવ ફીલ્ડ ખાતે કર્મિશયલ એરલાઇન સેવાનું નિયમન કરતા રાઇટ સુધારાનું જોરદાર સમર્થન કર્યું હતું. 15 જૂન, 2006ના રોજ અમેરિકન એરલાઇન્સ લવ ફિલ્ડ માત્ર ડોમેસ્ટિક એરપોર્ટ રહેશે અને તેની ગેટ ક્ષમતા મર્યાદિત રહેશે તેવી શરતને આધારે રાઇટ સુધારો પાછો ખેંચી લેવા માટે સાઉથવેસ્ટ એરલાઇન્સ તેમજ ડલ્લાસ અને ફોર્ટ વર્થના શહેરો સાથે સંમત થઈ હતી.<ref name="wright">{{cite news|url=http://blogs.usatoday.com/sky/wright_amendment/index.html|title=American Airlines Joins Southwest Airlines in Defeating the Wright Amendment|work=[[USA Today]] Today In The Sky|date=November 2, 2006|access-date=મે 25, 2011|archive-date=ફેબ્રુઆરી 12, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060212172749/http://blogs.usatoday.com/sky/wright_amendment/index.html|url-status=dead}}</ref> મોટાપાયે વિમાનો નિષ્ક્રીય બન્યાના એક મહિના પછી એટલે કે મે, 2008માં અમેરિકન એરલાઇન્સે આવકમાં વધારો કરવા અને ઇંધણના ઊંચા ભાવ સામે રક્ષણ મેળવવા ક્ષમતામાં કાપ મૂકવાની અને ફી લાદવાની જાહેરાત કરી હતી. એરલાઇન્સે વિવિધ ફીમાં વધારો કર્યો હતો, જેમાં ફર્સ્ટ ચેક બેગમાં 15 ડોલર ચાર્જ, સેકન્ડ બેગ માટે 25 ડોલર તેમજ ડોમેસ્ટિક રિઝર્વેશન માટે 150 ડોલર ચેન્જ ફીનો સમાવેશ થાય છે. અમેરિકન એરલાઇનની પ્રાદેશિક એરલાઇન અમેરિકન ઇગલ એરલાઇન્સ તેના 35થી 40 રિજનલ જેટમાં ઘટાડો કરશે તેમજ તેના સાબ ટર્બોપ્રોપ કાફલામાં ઘટાડો કરશે. 2 જુલાઈ, 2008ના રોજ અમેરિકને ટેક્સાસ વર્કર એડજસ્ટમેન્ટ એન્ડ રિટ્રેનિંગ નોટિફિકેશન એક્ટ સિસ્ટમ મારફત 950 ફ્લાઇટ એટેન્ડન્ટ્સન માટે ફર્લોની જાહેરાત કરી હતી.<ref name="warna">{{cite newspaper|url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/bus/stories/070308dnbusaaflightattendants.172cf18b.html|title=American Airlines' parent AMR to cut 6,500 or more jobs|date=July 3, 2008|first=Terry|last=Maxon|work=The [[Dallas Morning News]]|access-date=મે 25, 2011|archive-date=ઑગસ્ટ 23, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090823234651/http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/bus/stories/070308dnbusaaflightattendants.172cf18b.html|url-status=dead}}</ref> આ ફર્લો 20 એમડી-8 વિમાન માટેની ફર્લો ઉપરાંતની હતી.<ref name="md80era">{{cite newspaper|url=http://seattlepi.nwsource.com/business/368286_air25.html|title=Aerospace Notebook: MD-80 era winding down as fuel costs rise|first=James|last=Wallace|date=June 24, 2008|work=[[Seattle Post-Intelligencer]]|access-date=મે 25, 2011|archive-date=જાન્યુઆરી 14, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114090809/http://seattlepi.nwsource.com/business/368286_air25.html|url-status=dead}}</ref> સાન જુઆન, પુર્ટો રિકોના લૂઈઝ મુનોઝ મેરિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ખાતેના અમેરિકનના હબ તરફ આવતી દરરોજની ફ્લાઇટની સંખ્યાને 38થી ઘટાડીને 18 કરાશે, જોકે એરલાઇન ઓછી ક્ષમતાએ આ સર્વિસ જાળવી રાખશે.<ref name="caribbeancuts">{{cite newspaper|url=http://www.usatoday.com/travel/flights/2008-06-16-flight-cuts-caribbean_N.htm|title=Flight cuts may hurt Caribbean tourism|work=[[USA Today]]|date=June 16, 2008|first=Danica|last=Coto|access-date=2011-05-25|archive-date=2010-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20100524015130/http://www.usatoday.com/travel/flights/2008-06-16-flight-cuts-caribbean_N.htm|url-status=dead}}</ref> [[File:aa b767-300er n363aa arp.jpg|thumb|right|બોઈંગ 767-300ઇઆર (767-300ER) ઉડાન ભરી રહ્યું છે]] 13 ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ ''કેન્સાસ સિટી સ્ટારે'' અહેવાલ આપ્યો હતો કે અમેરિકન તેના કેન્સાસ સિટી, મિસોરી બેઝથી કેટલીક ઓવરહોલ કામગીરી ખસેડશે. બોઇંગ 757 વિમાનોનું રિપેરિંગ કામ ટુલ્સા, ઓક્લાહોમાં કરવામાં આવશે અને આશરે 767 મેન્ટેનન્સ પણ ત્યાં ખસેડવામાં આવશે તેમજ કેન્સાસ સિટી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ખાતે એક અથવા સંભવત બે બોઇંગ 767 રિપેર લાઇન્સ જાળવી રાખવામાં આવશે. નેરો-બોડી હેન્ગરને બંધ કરાશે. એરલાઇન ઓછામાં ઓછી 700 નોકરીને જાળવી રાખે તેવી શરત સાથે શહેરના નાગરિક ઉડ્ડયન વિભાગે રિપેર ફેસિલિટીને અપગ્રેડ કરવાની ઓફર કરી હતી.<ref name="kcjobs">{{cite newspaper|url=http://www.tradingmarkets.com/.site/news/Stock%20News/1825603/|title=Up to 600 jobs in jeopardy at overhaul base|work=Kansas City Star|date=August 13, 2008}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 26, જૂન, 2009એ યુએસ એરવેઝ સાથે મર્જરની અફવા આવી હતી અને ઓનલાઇન એવિયેશન કમ્યુનિટીમાં અનેક પ્રકારની અટકળો વ્યક્ત કરાઈ હતી.<ref>[http://www.examiner.com/examiner/x-15043-Austin-International-Travel-Examiner~y2009m6d26-US-Airways-and-American-Airlines-to-merge" "US Airways and American Airlines to merge?"]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ઓસ્ટિન ઇન્ટરનેશનલ ટ્રાવેલ એક્ઝામિનર. જૂન 26, 2009.</ref> ઓગસ્ટ 2009માં યુનાઇટેડ એરલાઇન્સ અને યુએસ એરવેઝની સાથે અમેરિકનને પણ ક્રેડિટ વોચ હેઠળ મૂકવામાં આવી હતી.{{Citation needed|date=October 2009}} ઓગસ્ટ સુધીમાં તમામ એરબસ એ300 જેટ વિમાનોને સેવામાંથી દૂર કરાયા હતા અને આ વિમાનો હાલમાં રોસવેલ, ન્યૂ મેક્સિકોમાં રાખવામાં આવેલા છે.<ref>[http://www.airfleets.net/flottecie/American%20Airlines-stored-a300.htm અમેરિકન એરલાઇન્સ ફ્લીટ ઓફ એ300 (A300) (સ્ટોર્ડ) | એરફ્લીટ્સ એવિયેશન]. Airfleets.net. સુધારો 2010-11-04.</ref> 28 ઓક્ટોબર, 2009ના રોજ અમેરિકને તેના કર્મચારીને નોટિસ આપી હતી કે તે સપ્ટેમ્બર 2010માં તેના કેન્સાસ સિટી મેન્ટેનન્સ બેઝને બંધ કરશે અને પાંચ નાના મેન્ટેનન્સ સ્ટેશનને બંધ કરશે અથવા તેના કદમાં ઘટાડો કરશે. તેનાથી 700 નોકરીઓ દૂર થઈ હતી.<ref name="TW20091028">{{cite news |first=David |last=Koenig |title=American Airlines will close Kansas City base |date=2009-10-28 |url=http://www.tulsaworld.com/business/article.aspx?subjectid=45&articleid=20091028_45_0_hrimgs266815 |work=[[Associated Press]] in [[Tulsa World]] |access-date=2009-10-28}}</ref> જુલાઈ, 2010ની શરૂઆતમાં એવા અહેવાલ હતા કે અમેરિકન એરલાઇન્સ તેની પ્રાદેશિક એરલાઇન અમેરિકન ઇગલ માટે ખરીદદારો શોધવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. આ પછી ડેલ્ટા એર લાઇન્સ અને તેની સંપૂર્ણ માલિકીની પ્રાદેશિક એરલાઇન્સ કમ્પાસ એરલાઇન્સ અને મેસાબા એરલાઇન્સનું વિભાજન થયું હતું.<ref>[http://www.marketwatch.com/story/pilots-on-potential-sale-of-american-eagle-we-are-crucial-to-the-future-of-our-airline-2010-07-02?reflink=MW_news_stmp MarketWatch.com]. MarketWatch.com (2010-07-02). સુધારો, 2010-11-04.</ref><ref>{{Cite news|last=KOENIG|first=DAVID|title=AMR studies letting Eagle leave American's roost|publisher=Business Week|date=2/7/10|url=http://www.businessweek.com/ap/financialnews/D9GN3IQ80.htm|access-date=30 October 2010}}</ref> ====એમડી-80 (MD-80) મેન્ટેનન્સ વિવાદ==== [[File:AARDUT.jpg|thumb|left|મેકડોનેલ ડગ્લાસ એમડી-82 (MD-82) રેલીઘ-ડરહામ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ પર]] એમેરિકન એરલાઇન્સને તેના એમડી-80 (MD-80) વિમાન કાફલાના મેન્ટેનન્સના સંદર્ભમાં એફએએ (FAA) સાથે વારંવાર વિવાદ થયો છે. આ જેટ વિમાનના સંચાલન સાથે સંકળાયેલા ખર્ચથી અમેરિકન એરલાઇન્સના નફાને અસર થઈ છે. અમેરિકન એરલાઇન્સે સલામતી અંગેના સરકારના નિયમોનું પાલન થાય તેની ખાતરી કરવા માટે એપ્રિલ 2008માં ત્રણ દિવસ માટે વાયર બન્ડલની ચકાસણી કરવા 1,000 ફ્લાઇટ રદ કરી હતી.<ref name="md80s">{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/24029455/|title=American’s MD-80s cleared to fly again|agency=Associated Press|date=April 14, 2008|access-date=મે 25, 2011|archive-date=સપ્ટેમ્બર 26, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926004533/http://www.msnbc.msn.com/id/24029455/|url-status=dead}}</ref> તેનાથી મુસાફરોની નોંધપાત્ર અગવડ પડી હતી અને એરલાઇને નાણાકીય સમસ્યાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. અમેરિકન એરલાઇન્સે તેના જુના એમડી-80 (MD-80) જેટ વિમાનોની જગ્યાએ બોઇંગ 747 વિમાનો લાવવાની પ્રક્રિયા ચાલુ કરી છે. નેકસ્ડ જનરેશન બોઇંગ નેરોબોડી વિમાનો (બોઇંગ વાય1 (Y1)) ઉપલબ્ધ ન બને ત્યાં સુધી નવા એમડી-80 (MD-80) વિમાનો સર્વિસમાં ચાલુ રહેશે. સપ્ટેમ્બર 2009માં એસોસિયેટેડ પ્રેસ અને ''વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલે'' અહેવાલ આપ્યો હતો કે અમેરિકન એરલાઇન્સે તેના ઓછામાં ઓછા 16 એમડી-80 (MD-80) વિમાનોમાં મેન્ટેનન્સની વારંવારની ક્ષતિઓને એફએએ (FAA)થી છૂપી રાખી હોવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે. ફોલ્ટી ઇમર્જન્સી સ્લાઇડ્સ, અયોગ્ય એન્જિન કોટિંગ, ખોટા ડ્રિલ્ડ હોલ અને ખરાબ વર્કમેનશિપના બીજા ઉદાહરણો જેવી બાબતનો રિપેરિંગ સંબંધિત મુદ્દામાં સમાવેશ થાય છે. સૌથી વધુ ગંભીર કથિત ક્ષતિમાં પ્રેશર બલ્કહેડમાં પડેલી ક્રેકને રિપેર કરવાની નિષ્ફળતાનો સમાવેશ થાય છે. બલ્કહેડમાં તિરાડથી કેબિનમાં દબાણ ઘટી શકે છે. એવો પણ આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હતો કે એફએએ (FAA)ની તપાસથી બચવા માટે એરલાઇને તેના એક વિમાનને સર્વિસમાંથી દૂર કર્યું હતું, જોકે એરલાઇન્સે સામો જવાબ આપ્યો હતો કે એફએએ (FAA)ના ઇન્સ્પેક્ટર્સ કોઇ પણ વિમાનની કોઇપણ સમયે તપાસ કરી શકે છે.<ref>અમેરિકન ફેસિસ એસ્કેલેટિંગ ડિસ્પ્યુટ વિથ એફએએ (FAA), વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ, કોર્પોરેટ ન્યૂઝ, સપ્ટેમ્બર 4, 2009</ref><ref>[http://my.att.net/s/editorial.dll?pnum=1&amp;bfromind=7406&amp;eeid=6795219&amp;_sitecat=1522&amp;dcatid=0&amp;eetype=article&amp;render=y&amp;ac=-2&amp;ck=&amp;ch=ne&amp;rg=blsadstrgt&amp;_lid=332&amp;_lnm=tg+ne+topnews&amp;ck= એફએએ (FAA) ઇન્વેસ્ટિંગ અમેરિકન્સ એમડી-80 (MD-80) રિપેર્સ, એસોસિયેટેડ પ્રેસ, એટી એન્ડ ટી (AT&amp;T) ઓનલાઇન ન્યૂઝ પર નોંધાયેલું, સપ્ટેમ્બર 4, 2009]</ref> ====જાપાન એરલાઇન્સ સાથેની સંભવિત વાટાઘાટ==== 12 સપ્ટેમ્બર, 2009ના રોજ અમેરિકન એરલાઇન્સની મુખ્ય કંપની એએમઆર (AMR) કોર્પોરેશને જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ નાણાકીય મુશ્કેલીનો સામનો કરી રહેલી કેટલીક જાપાનની એરલાઇન્સને ખરીદવાની શક્યતા ચકાસી રહ્યા છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.thestreet.com/_aol/story/10597761/1/american-airlines-talking-with-jal.html?cm_ven=AOL&cm_cat=Free&cm_pla=Feed&cm_ite=Feed |title=અમેરિકન એરલાઇન્સ ઇન ટોક્સ ટુ ઇન્વેસ્ટ ઇન જાપાન એરલાઇન્સ |access-date=2021-07-09 |archive-date=2016-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205064403/http://www.thestreet.com/_aol/story/10597761/1/american-airlines-talking-with-jal.html?cm_ven=AOL&cm_cat=Free&cm_pla=Feed&cm_ite=Feed |url-status=dead }}</ref> માત્ર એએમઆર (AMR) જ આ એરલાઇન્સમાં રોકાણની શક્યતા ચકાસી રહી નથી, પરંતુ તેની હરીફ ડેલ્ટા એર લાઇન્સ પણ મુશ્કેલીમાં રહેલી એરલાઇનમાં રોકાણની શક્યતા ચકાસી રહી છે. ડેલ્ટા તેના ભાગીદાર એર ફ્રાન્સ-કેએલએમ (KLM)ના સહયોગમાં આવી વિચારણા કરી રહી છે. ડેલ્ટા અને એએફ-કેએલએમ (AF-KLM) બંને વનવર્લ્ડના હરીફ જોડાણ સ્કાયટીમનો એક ભાગ છે.<ref>[http://www.reuters.com/article/rbssIndustryMaterialsUtilitiesNews/idUST30087420090911 ડેલ્ટા એર લાઇન્સ ઓલસો આફ્ટર સ્ટેક ઇન જાપાન એરલાઇન્સ]</ref> જાપાન એરલાઇન્સે 5 ઓક્ટોબર, 2009ના રોજ તમામ એરલાઇન્સ સાથેના સંભવિત સોદાની વાટાઘાટ પડતી મૂકી હતી. 21 ઓક્ટોબર, 2009ના રોજ અમેરિકન એરલાઇન્સના સીઇઓ (CEO) ગેરાર્ડ આર્પેએ જણાવ્યું હતું કે એરલાઇન અને તેમનું એરલાઇન્સનું વૈશ્વિક જોડાણ વનવર્લ્ડ, જાપાન એરલાઇન્સ અગ્રણી ઇન્ટરનેશનલ કેરિયર તરીકે ચાલુ રહે ત્યાં સુધી તેની સાથેની ભાગીદારી માટે પ્રતિબદ્ધ છે.<ref>{{cite news|title=American Air CEO Sees 'Tepid" Growth, On 3Q Loss|url=http://wiadomosci.onet.pl/2064441,10,1,1,,item.html|publisher=DowJonesNewswires|date=2009-10-21|access-date=2009-10-21}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}</ref> 18 નવેમ્બર, 2009ના રોજ, ટીપીજી (TPG) ની મદદથી ડેલ્ટાએ જેએએલ (JAL) માટે તેની સાથે ભાગીદારી કરવા 1 અબજ ડોલરની બિડ કરી હતી. બે દિવસ પછી જાપાનથી અહેવાલ આવ્યા હતા કે એએ (AA) અને ટીપીજી (TPG) જોડાણ કર્યું છે અને જેએએલ (JAL)ને 1.5 અબજ ડોલરની રોકડ ઓફર કરી છે, જેની પણ (TPG) વિચારણા કરી શકે છે.<ref>[http://www.star-telegram.com/business/story/1779719.html ]{{dead link|date=November 2010}}</ref> 9 ફેબ્રુઆરી, 2010ના રોજ જાપાન એરલાઇન્સે સત્તાવાર જાહેરાત કરી હતી કે તે અમેરિકન એરલાઇન્સ અને વનવર્લ્ડ સાથેના તેના સંબંધોને મજબૂત બનાવશે.<ref>{{cite news|title=Japan Airlines Decides to Stick With American |url=http://dealbook.blogs.nytimes.com/2010/02/09/japan-airlines-decides-to-stick-with-american-airlines/?scp=1&sq=japan%20airlines&st=cse |publisher=The New York Times|date=2010-02-09 |access-date=2010-02-09}}</ref> 11 જાન્યુઆરી, 2011ના રોજ જેએએલ (JAL) અને અમેરિકન એરલાઇન્સ બંનેએ જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ 1 એપ્રિલ, 2011થી તેમનો સંયુક્ત સાહસ બિઝનેસ ચાલુ કરશે.<ref>[http://finance.yahoo.com/news/Japan-Airlines-and-American-prnews-3073755183.html?x=0&amp;.v=1 જાપાન એરલાઇન્સ એન્ડ અમેરિકન એરલાઇન્સ એનાઉન્સ જોઇન્ટ બિઝનેસ બેનિફિટ્સ ફોર ટ્રાન્સ-પેસિફિક કન્ઝ્યુમર્સ - યાહૂ! ફાઇનાન્સ]</ref> ===તાજેતરની હિલચાલો=== ====વિશ્વાસવિરોધી રક્ષણ==== ફેબ્રુઆરી 2010ના રોજ યુએસડીઓટી (USDOT)એ ટ્રાન્સએટલાન્ટિક રૂટ પર બ્રિટિશ એરવેઝ, આઇબેરિયા એરલાઇન્સ, ફિનનેર અને રોયલ જોર્ડનિયન એરલાઇન્સ સાથે કામ કરવાની (AA)ને પરવાનગી આપવા પ્રાથમિક વિશ્વાસવિરોધી રક્ષણ (સ્પર્ધા કાયદા) આપ્યું હતું.<ref>[http://www.mainjustice.com/2010/02/15/dot-snubs-doj-in-approving-airline-alliance ડોટ (DOT) સ્નબ્સ ડીઓજે (DOJ) ઇન એપ્રૂવિંગ એરલાઇન એલાયન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204003204/http://www.mainjustice.com/2010/02/15/dot-snubs-doj-in-approving-airline-alliance |date=2016-02-04 }}. મેઇન જસ્ટીસ (2010-02-15). સુધારો 2010-11-04.</ref> આ ભાગીદારીને 20 જુલાઈ, 2010ના રોજ યુએસડીઓટી (USDOT) દ્રારા સત્તાવાર મંજૂરી અપાઇ હતી.<ref name="DAOAIA">{{cite press release |title=DOT Approves oneworld Antitrust Immunity Application |url=http://www.dot.gov/affairs/2010/dot14010.html |publisher=US DOT |date=2010-07-20 |access-date=2010-07-20 |archivedate=2010-07-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100723002716/http://www.dot.gov/affairs/2010/dot14010.html }}</ref> 1 ઓક્ટોબરે અમેરિકન, બ્રિટિશ એરવેઝ અને આઇબેરિયાએ બીજી બાબતોની સાથે તેમના સંયુક્ત સાહસને શરૂ કર્યું હતું અને તેમાં વારંવાર મુસાફરી કરતા ગ્રાહકો એકબીજાની ફ્લાઇટ પરના માઇલ્સ (પોઇન્ટ)ની કમાણી કરીને તેની વટાવી શકવાની વ્યવસ્થા હતી.<ref>[http://www.aa.com/i18n/urls/nowmore.jsp?anchorLocation=DirectURL&amp;title=nowmore એરલાઇન પાર્ટનર્સ | યુરોપ ટ્રાવેલ | એરલાઇન માઇલ્સ | વનવર્લ્ડ એલાયન્સ]. AA.com (2010-10-01). સુધારો 2010-11-04.</ref> એક સપ્તાહ કરતા ઓછા સમય પછી અમેરિકનના ટ્રાન્સએટલાન્ટિક સંયુક્ત સાહસને શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://aa.mediaroom.com/index.php?s=43&amp;item=3036 યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સઓપરેશન ટેન્ટેટિવલી ગ્રાન્ટ્સ એન્ટીટ્રસ્ટ એન્ટ્રીટ્રસ્ટ ઇમ્યુનિટી ટુ અમેરિકન એરલાઇન્સ એન્ડ જાપાન એરલાઇન્સ - ઓક્ટોબર 6, 2010]. Aa.mediaroom.com. સુધારો 2010-11-04.</ref> ડીઓટી (DOT)એ 7 ઓક્ટોબરે જાપાન એરલાઇન્સ સાથેના અમેરિકનના નવા ટ્રાન્સ્પેસિક સંયુક્ત સાહસને પ્રાથમિક મંજૂરી આપી હતી અને એક મહિના પછી આ સાહસને જાપાને અંતિમ મંજૂરી આપી હતી<ref>કૂપર, ક્રિસ. (2010-10-22) [http://www.bloomberg.com/news/2010-10-22/japan-air-american-all-nippon-united-win-japan-approval-for-cooperation.html જાપાન એર-અમેરિકન, ઓલ નિપ્પોન-યુનાઇટેડ વિન જાપાન એપ્રૂવલ ફોર કોઓપરેશન]. બ્લૂમબર્ગ. સુધારો 2010-11-04.</ref> અને કાયદેસરની માફી નવેમ્બર 2010ની શરૂઆતમાં આપવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://finance.yahoo.com/news/American-Airlines-and-Japan-prnews-3390931587.html?x=0&.v=1|title=American Airlines and Japan Airlines Thank US Department of Transportation on Final Order Allowing Antitrust Immunity|access-date=15 November 2010}}</ref> ====ન્યૂ યોર્ક સિટી માટેની વિસ્તૃત વિમાન સેવા==== 31 માર્ચ, 2010ના રોજ અમેરિકને જેટબ્લ્યૂ સાથેની ભાગીદારી ઉપરાંત જેએફકે (JFK) અને લાગાર્ડિયા એરપોર્ટ એમ બંને પર ન્યૂ યોર્ક સિટી સેવાનું વિસ્તરણ કરવાની જાહેરાત કરી હતી.<ref name="mediaroom1">[http://aa.mediaroom.com/index.php?s=43&amp;item=2882 અમેરિકન એરલાઇન્સ બોલ્સ્ટર્સ કમિટમેન્ટ ટુ ન્યૂ યોર્ક બાય એનહાન્સિંગ નેટવર્ક, શિડ્યુલ, ફેસિલિટીઝ એન્ડ ફ્લીટ એટ ન્યૂ યોર્ક્સ એરપોર્ટ્સ, એન્ડ ઇન્ટ્રોડ્યુસિસ ન્યૂ પાર્ટનરશિપ્સ વિથ જેટબ્લ્યૂ એરવેઝ એનવાયસી (NYC) એન્ડ કંપની - માર્ચ 31, 2010]. Aa.mediaroom.com (2010-03-31). સુધારો 2010-11-04.</ref> ;લાગાર્ડિયા અમેરિકને લાગાર્ડિયાથી કેટલીક નવી ફ્લાઇટનો સમાવેશ કર્યો હતો, જેમાં એટલાન્ટા, ચાર્લોટી અને મિનિયાપુલિસ/સેન્ટ.પોલનો સમાવેશ થતો હતો. આ તમામ ફ્લાઇટ ફર્સ્ટ કલાસ બેઠકો સાથે સીઆરજે-700 (CRJ-700) વિમાનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. વધુમાં અમેરિકન લાગાર્ડિયા ખાતેના એડમિરલ્સ ક્લબને નવેસરથી તૈયાર કરવાની વિચારણા કરી રહી રહી છે અને કોન્કોર્સ સી અને ડી સાથે જોડાણ માટેના માર્ગ શોધી રહી છે, જેથી બે કોન્કોર્સ સાથે જોડાયેલા મુસાફરોએ સુરક્ષા પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડશે નહીં અને કોન્કોર્સ સીથી ઉપડેલી ફ્લાઇટના મુસાફરો કોન્કોર્સ ડીમાં આવેલી એડમિરલ્સ ક્લબનો ઉપયોગ કરી શકશે. કોન્કોર્સ ડીનો પણ જીર્ણાધ્ધાર કરાશે.<ref>[http://www.aa.com/i18n/urls/nyc.jsp?anchorLocation=Homepage_Top&amp;reportedTitle=American%20Expands%20New%20York%20Service&amp;reportedPosition=0&amp;url=/i18n/urls/nyc.jsp&amp;_locale=en_US&amp;repositoryName=MarketingMessageContentRepository&amp;repositoryId=16126107 અમેરિકન એક્સપાન્ડ્સ ન્યૂ યોર્ક નેટવર્ક સર્વિસ એન્ડ પ્રેઝન્સ]</ref> ;જેએફકે (JFK) જેએફકે (JFK) એરપોર્ટ ખાતે અમેરિકને લોડેરર્ડેલ, ફ્લોરિડા. મેડ્રીડ, સ્પેન અને સાન જોસ, કોસ્ટા રિકા માટેના નવા રૂટ શરૂ કર્યા છે. ટર્મિનલ 8ના સી કોન્કોર્સમાં હાલની {{convert|11000|sqft|m2|adj=on}} એડમિરલ્સ ક્લબમાં અમેરિકન {{convert|3000|sqft|m2}}નો ઉમેરો પણ કરશે. વધુમાં અમેરિકન અને બ્રિટિશ એરવેઝ હાલના ટર્મિનલ 8માં નવી ઇમારતની વિચારણા કરી રહી છે, જેથી બંને એરલાઇન્સનો સહ-સમાવેશ થઈ શકે અને જોડાણ વધુ સરળ બને.<ref name="mediaroom1"></ref> ;જેટબ્લ્યૂ સાથેની ભાગીદારી 31 માર્ચ, 2010ના રોજ અમેરિકન અને જેટબ્લ્યૂએ બંને એરલાઇન્સ વચ્ચેના રૂટના આંતરજોડાણના સંદર્ભમાં ભાગીદારીની જાહેરાત કરી હતી.<ref name="mediaroom1"></ref><ref>[http://blog.hellojetblue.com/blog/index.php/2010/03/31/connecting-customers-to-more-destinations-worldwide/ બ્લ્યૂટેલ્સ » જેટબ્લ્યૂ » કનેક્ટિંગ કસ્ટમર્સ ટુ મોર ડેસ્ટિનેશન્સ વર્લ્ડવાઇડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100605022735/http://blog.hellojetblue.com/blog/index.php/2010/03/31/connecting-customers-to-more-destinations-worldwide/ |date=2010-06-05 }}. Blog.hellojetblue.com (2010-03-31). સુધારો, 2010-11-04.</ref> જેટબ્લ્યૂના 27 સ્થળોને, જયાં અમેરિકન વિમાન સેવા પૂરી પાડતી ન હતી તેનો તેમજ ન્યૂ યોર્ક અને બોસ્ટનમાંથી અમેરિકનના 13 આંતરરાષ્ટ્રીય સ્થળોનો આ સમજૂતીમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. વધુમાં અમેરિકન રોનાલ્ડ રિગન વોશિંગ્ટન નેશનલ એરપોર્ટ ખાતે જેટબ્લ્યૂને 8 સ્લોટ પેર (એક સ્લોટ પેર એટલે એક આગમન સ્લોટ અને અને એક વિદાય સ્લોટ) વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટી એરપોર્ટ ખાતે એક સ્લોટ પેર આપશે. આના બદલમાં જેટબ્લ્યૂ જેએફકે (JFK) એરપોર્ટ ખાતે અમેરિકનને 12 સ્લોટ પેર આપશે. 19 જુલાઈ, 2010ના રોજ એએ (AA)એ જાહેરાત કરી હતી 2010ના અંત સુધીમાં વિમાન મુસાફરો જેએફકે (JFK) કે બોસ્ટનમાં જોડાણ ધરાવતી તેમની આંતરિક મુસાફરીમાં એડવાન્ટેજ માઇલ્સ કે ટ્રુબ્લ્યૂ પોઇન્ટ બેમાંથી એક જ મેળવી શકશે.<ref>[http://aa.mediaroom.com/index.php?s=43&amp;item=2969 અમેરિકન એરલાઇન્સ એન્ડ જેટબ્લ્યૂ એરવેઝ ઇમ્પ્લિમેન્ટ ધેર કોમર્શિયલ એગ્રીમેન્ટ ઓન રૂટ્સ ઇન્ટુ એન્ડ આઉટ ઓધ ન્યૂ યોર્ક જેએફકે (JFK) એન્ડ બોસ્ટન - જુલાઈ 19, 2010]. Aa.mediaroom.com (2010-07-19). સુધારો, 2010-11-04. </ref> 18 નવેમ્બર 2010થી બંને એરલાઇન્સ લાયકાત ધરાવતા રૂટ પર ઉડ્ડયન દરમિયાન બેમાંથી એક પ્રોગ્રામમાં ટ્રાવેલર માઇલ્સ આપશે અને તે માટે ઇન્ટરનેશનલ જોડાણનો સમાવેશ થાય છે કે નહીં તેને ધ્યાનમાં રાખવામાં આવશે નહીં.<ref>{{cite web|url=http://www.aa.com/i18n/AAdvantage/partners/airlines/jetblue.jsp|title=JetBlue|publisher=American Airlines|access-date=17 November 2010|archive-date=20 નવેમ્બર 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101120035140/http://www.aa.com/i18n/AAdvantage/partners/airlines/jetblue.jsp|url-status=dead}}</ref> એવી પણ પુષ્ટિ આપવામાં આવી હતી કે બે એરલાઇન્સ બંને વચ્ચે કોડશેર સમજૂતીની વાટાઘાટ કરી રહી છે, જોકે આ સમજૂતી પર હજુ હસ્તાક્ષર થયા નથી.<ref>[http://www.thestreet.com/story/10836963/american-jetblue-negotiate-code-share.html અમેરિકન, જેટબ્લ્યૂ નેગોશિયેટ કોડ-શેર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100909004615/http://www.thestreet.com/story/10836963/american-jetblue-negotiate-code-share.html |date=2010-09-09 }}. ધસ્ટ્રીટ(2010-08-16). સુધારો, 2010-11-04.</ref> ====લોસ એન્જેલસ માટે વિસ્તૃત વિમાન સેવા==== 20 ઓક્ટોબર, 2010ના રોજ અમેરિકને લોસ એન્જિલસમાં એલએએક્સ (LAX) એરપોર્ટથી નવી અને સુધારેલી ઘરેલું વિમાન સેવાની જાહેરાત કરી હતી. નવા રૂટમાં હોસ્ટન, ફોનિક્સ, સોલ્ટ લેક સિટી અને શાંઘાઇ (વધુ માહિતી નીચે આપેલી છે)નો સમાવેશ થાય છે, જે શાંઘાઇને બાદ કરતા તમામ ફ્લાઇટ અમેરિકન ઇગલની હતી. એલએએક્સ (LAX) અને ડેનવર વચ્ચેની ચાર વખતની રોજિંદી વિમાન સેવાને ફર્સ્ટ ક્લાસ કેબિનટ સહિત સીઆરજે-700 (CRJ-700) સાથે સુધારવામાં આવી હતી. વધુમાં અમેરિકન એલએએક્સ (LAX) અને શિકાગો, ડલ્લાસ, મિયામી, લાસ વેગાસ અને ઓર્લેન્ડો વચ્ચે વિમાન સેવાની ફ્રિકવન્સીમાં વધારો કરવામાં આવી રહ્યો છે.<ref>[http://aa.mediaroom.com/index.php?s=43&amp;item=3044 અમેરિકન એરલાઇન્સ એન્ડ અમેરિકન ઇગલ સિગ્નિફિકન્ટલી એક્સપાન્ડ એન્ડ એનહાન્સ લોસ એન્જિલસ સર્વિસ - ઓક્ટોબર 20, 2010]. Aa.mediaroom.com. સુધારો, 2010-11-04. </ref> ====નવા રૂટ==== ;હેનેડા એરપોર્ટ, ટોકિયો 16 ફેબ્રુઆરી, 2010ના રોજ અમેરિકને ટોકિયાના હેનેડા એરપોર્ટ માટે નોનસ્ટોપ વિમાન સેવા ચાલુ કરવા અમેરિકાના પરિવહન વિભાગને અરજી કરી હતી. અમેરિકને બોઇંગ 777-200ઇઆર (777-200ER) વિમાનો સાથે ન્યૂ યોર્ક-જેએફકે (JFK) અને લોસ એન્જિલસથી 1 ઓક્ટોબર, 2010થી વિમાન સેવા ચાલુ કરવાની યોજના બનાવી હતી.<ref>[http://aa.mediaroom.com/index.php?s=43&amp;item=2852 અમેરિકન એરલાઇન્સ એપ્લાઇસ ટુ ફ્લાય ફ્રોમ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ લોસ એન્જિલસ યુ ટોક્યો (હાનેડા), ધ બિઝીએસ્ટ એરપોર્ટ ઇન એશિયા]</ref> 7મે, 2010ના રોજ અમેરિકાના પરિવહન વિભાગે જેએફકે (JFK) એરપોર્ટથી ટોકિયો-હેનેડા વચ્ચે નોન સ્ટોપ વિમાન સેવા ચાલુ કરવા અમેરિકન એરલાઇન્સને કામચલાઉ હક આપ્યા હતા, પરંતુ એલએએક્સ (LAX)થી હેનેડાની વિમાન સેવાને મંજૂરી આપી ન હતી.<ref>[http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/bus/stories/0508dnbustokyo.1d6f616.html અમેરિકન એરલાઇન્સ વિન્સ કોવેટેડ રૂટ ટુ ટોક્યોસ ક્લોઝ-ઇન એરપોર્ટ | ન્યૂઝ ફોર ડલ્લાસ, ટેક્સાસ | ડલ્લાસ મોર્નિંગ ન્યૂઝ | ડલ્લાસ બિઝનેસ ન્યૂઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100711115338/http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/bus/stories/0508dnbustokyo.1d6f616.html |date=2010-07-11 }}. Dallasnews.com (2010-05-07). સુધારો, 2010-11-04.</ref> અમેરિકને 20 જાન્યુઆરી, 2011થી ટોકિયો-હેનેડાથી જેએફકે (JFK) વચ્ચે વિમાન સેવા ચાલુ કરવાની યોજના બનાવી હતી. જોકે એરલાઇન્સે નીચા બુકિંગનું કારણ આપીને 18 ફેબ્રુઆરી 2011 સુધી આ વિમાન સેવાનો મોકૂફ રાખવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.<ref>[http://www.aa.com/i18n/aboutUs/newServiceRoutes.jsp?anchorEvent=false&amp;from=Nav અમેરિકન એરલાઇન્સ ન્યૂ એન્ડ સીઝનલ નોનસ્ટોપ સર્વિસ રૂટ્સ ઓન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151209022724/http://www.aa.com/i18n/aboutUs/newServiceRoutes.jsp?anchorEvent=false&from=Nav |date=2015-12-09 }}. Aa.com. <span class="goog-gtc-fnr-highlight">સુધારો, 2010-11-04.</span></ref> ;શાંઘાઇ અને ચીનમાં વધુ વિસ્તરણ પહેલી ઓક્ટોબર 2010ના રોજ અમેરિકને જાહેરાત કરી હતી કે તે લોસ એન્જિલસ અને શાંઘાઇ, ચીન વચ્ચે દરરોજની નોન સ્ટોપ ફ્લાઇટ ચાલુ કરવા અમેરિકાના પરિવહન વિભાગને અરજી કરશે. એરલાઇનને 5 એપ્રિલ, 2011થી લોસ એન્જિલસ-શાંઘાઈ માટે વિમાન સેવા ચાલુ કરવા યુએસ ડીઓટી (US DOT)એ મંજૂરી આપી હતી.<ref>[http://finance.yahoo.com/news/American-Airlines-Receives-US-prnews-3025166492.html?x=0&amp;.v=1 અમેરિકન એરલાઇન્સ રિસિવ્સ યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સપોર્ટેશન એપ્રૂવલ ટુ ફ્લાય બિટવીન લોસ એન્જિલસ એન્ડ શાંઘાઈ, ચાઇના- યાહૂ! ફાઇનાન્સ]. Finance.yahoo.com (2010-10-07). સુધારો, 2010-11-04.</ref> એરલાઇન [[હોંગકોંગ|હોંગ કોગ]] અને ગુઆન્ગઝુ માટે પણ વિમાન સેવા ચાલી કરવાની પણ વિચારણા કરી રહી છે.<ref>[http://www.bloomberg.com/news/2010-10-20/american-air-may-fly-to-hong-kong-guangzhou-on-china-growth.html અમેરિકન એર મે ફ્લાય ટુ હોંગ કોંગ, ગૌંગ્ઝૌ ઓન ચાઇન ગ્રોથ]. બ્લૂમબર્ગ. સુધારો, 2010-11-04.</ref> ===જીડીએસ (GDS) ડોટકોમ વિવાદ=== એએ (AA)એ બે ઓનલાઇન ટિકિટ એજન્સીઓ એક્સપેડિયા અને ઓર્બિત્ઝ સાથે ભાવ અંગેના મોટા વિવાદનો સામનો કરવો પડ્યો હતો, કારણ કે એએ (AA)એ જીડીએસ (GDS)<ref>[http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704723104576061891746793776.html અમેરિકન એરલાઇન સ્ટેન્ડ્સ ગ્રાઉન્ડ ઓન ચેન્જિસ ઓન ટિકેટ સેલ્સ - WSJ.com]</ref> કમ્પ્યુટર રિઝર્વેશન સિસ્ટમ (તેની આંતરિક સાબ્રે સિવાયની)ને વિદાય આપવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો<ref>[http://online.wsj.com/article/BT-CO-20110101-700496.html અપડેટ: એક્સપેડીયા ડ્રોપ્સ અમેરિકન એરલાઇન્સ ટિકીટ્સ ફ્રોમ લિસ્ટિંગ્સ - WSJ.com]</ref><ref>[http://www.bloomberg.com/news/2011-01-01/expedia-drops-american-airline-ticket-sale-amid-pricing-dispute.html એક્સપેડીયા ડ્રોપ્સ અમેરિકન એરલાઇન્સ લિસ્ટિંગ ફ્રોમ ઇટ્સ સાઇટ્સ- બ્લૂમબર્ગ]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.tnooz.com/2010/11/13/news/travelport-orbitz-farelogix-in-patent-dispute-over-american-airlines-direct-connect/ |title=ટ્રાવેલપોર્ટ, ઓર્બિટ્ઝ, ફેરલોજિક્સ ઇન પેટન્ટ ડિસ્પ્યુટ ઓવર અમેરિકન એરલાઇન્સ ડાયરેક્ટ કનેક્ટ {{!}} ટીનૂઝ |access-date=2011-05-25 |archive-date=2011-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110315023315/http://www.tnooz.com/2010/11/13/news/travelport-orbitz-farelogix-in-patent-dispute-over-american-airlines-direct-connect/ |url-status=dead }}</ref>. ગ્રાહકો આ બે સાઇટ્સથી ટિકિટનું બુકિંગ કરાવી શકતા ન હતા અથવા અમેરિકન પ્રવાસના વિશેષ રિઝલ્ટ છેલ્લે દર્શાવવામાં આવતા હતા, તેથી સ્પર્ધાત્મક ગેરલાભ થતો હતો, કારણ કે એએ (AA)એ AA.com અને સંબંધિત ટ્રાવેલોસિટી ડોટ કોમ સાથે ગ્રાહકોને આકર્ષવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આ વિવાદનો મુખ્ય કારણ એ છે કે અમેરિકન એરલાઇન્સે ઓટીએ (OTA)અને ટ્રાવેલ એજન્સીઓ સાથે સીધું જોડાણ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. સીધા જોડાણ સાથે એરલાઇન્સ તેમના વિતરણ માળખા પર વધુ અંકુશ રાખી શકે છે અને ખર્ચમાં બચત કરી શકે છે. વધુમાં સીધા જોડાણ સાથે એરલાઇન્સ તેના ગ્રાહકોને આનુષાંગિક સેવાઓનું વેચાણ કરવામાં પણ સારી સ્થિતિમાં આવે છે.<ref> સ્ટ્રૌસ, માઇકલ (2010): વેલ્યૂ ક્રિએશન ઇન ટ્રાવેલ ડિસ્ટ્રીબ્યુશન, http://www.amazon.com/Creation-Travel-Distribution-Michael-Strauss/dp/0557612462/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1291050497&amp;sr=8-1 </ref> == કંપની બાબતો અને ઓળખ == ===મુખ્યમથકો=== [[File:AMRHeadquartersFortWorth0.jpg|thumb|એએમઆર (AMR) કોર્પોરેશન અને અમેરિકન એરલાઇન્સના મુખ્યમથકો]] અમેરિકન એરલાઇન્સનું મુખ્યમથક ફોર્ટ વર્થ, ટેક્સાસમાં છે જે ડલ્લાસ/ફોર્ટ વર્થ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટની નજીકમાં છે.<ref>"[http://www.aa.com/content/amrcorp/corporateInformation/facts/structure.jhtml કોર્પોરેટ સ્ટ્રક્ચર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225114155/http://www.aa.com/content/amrcorp/corporateInformation/facts/structure.jhtml |date=2009-02-25 }}." ''અમેરિકન એરલાઇન્સ'' . સુધારો 18 મે 2009</ref> આ પૂર્વે, તેનું મુખ્યમથક ટેક્સાસમાં હતું, અમેરિકન એરલાઇન્સનું મુખ્ય મથક ન્યૂ યોર્ક શહેરના મિડટાઉન મૅનહટનના મુરે હિલ વિસ્તારમાં 633, થર્ડ એવન્યુ ખાતે હતું.<ref> ^ ''વર્લ્ડ એરલાઇન ડિરેક્ટરી'' . ફ્લાઈટ ઈન્ટરનૅશનલ. માર્ચ 20, 1975 "[http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1975/1975%20-%200536.html 472].</ref><ref>"[http://gonyc.about.com/od/manhattan/l/bl_gramercy.htm ફ્લેટિરોન / ગ્રામર્સી / મુરેહીલ / યુનિયન સ્ક્વેર: મનહટ્ટન નેબરહૂડ મેપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123060307/http://gonyc.about.com/od/manhattan/l/bl_gramercy.htm |date=2010-11-23 }}." ''About.com.'' સુધારો, 25 જાન્યુઆરી 2009</ref> 1978માં, અમેરિકન એરલાઇન્સે એવી જાહેરાત કરી હતી કે તે ડલ્લાસ/ફોર્ટ વર્થ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ખાતેના સ્થળે 1979માં પોતાનું મુખ્યમથક ખસેડશે. આ પગલાને લીધે લગભગ 1,300 નોકરીઓને અસર થઈ હતી. ન્યૂ યોર્ક શહેરના મૅયર એડ કોચે આ પગલાને ન્યૂ યોર્ક શહેરને થયેલા “વિશ્વાસઘાત” સમાન ગણાવ્યું હતું.<ref>સ્ટેર્બા, જેમ્સ પી. "[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50F15FE3C5511728DDDAF0994D9415B888BF1D3 અમેરિકન વિલ શિફ્ટ હેડક્વાર્ટર્સ ફ્રોમ મેનહટ્ટન ટુ ડલ્લાસ એરપોર્ટ; બિગ ઇકોનોમીઝ પ્રિડિક્ટેડ]." ''ધી ન્યુ યોર્ક ટાઈમ્સ'' ગુરૂવાર, નવેમ્બર 16, 1978. પૃષ્ઠ એ1 સુધારો, 27 ઓગસ્ટ 2009</ref> અમેરિકન એરલાઇન્સે પોતાની ઓફિસ ટેક્સાસમાં ગ્રાન્ડ પ્રાયરી ખાતે બે ભાડાની ઇમારતોમાં ખસેડી હતી.<ref name="FortWorthHQFinished">"[http://news.google.com/newspapers?id=9ZYTAAAAIBAJ&amp;sjid=5gUEAAAAIBAJ&amp;pg=3054,25513&amp;dq=american-airlines+new+headquarters અમેરિકન એરલાઇન્સ ફિનિશિશ મૂવિંગ ઇનટુ હેડક્વાર્ટર્સ મન્ડે]." ''એસોસિયેટેડ પ્રેસ'' એટ ''ઓકાલા સ્ટાર-બેનર'' . 16 જાન્યુઆરી 1983 6A. ''ગૂગલ ન્યૂઝ'' 62ના 4. સુધારો, 27 ઓગસ્ટ 2009</ref> એરલાઇને 17 જાન્યુઆરી 1983ના રોજ ફોર્ટ વર્થમાં 150 મિલિયન ડોલરની સુવિધામાં સ્થળાંતર પૂરું કર્યું;{{convert|550000|sqft|sqm|adj=on}} વડામથક માટેની 147 મિલિયન ડોલરની રકમ ડલ્લાસ/ફોર્ટ વર્થ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટના બોન્ડ્સ દ્વારા મળી હતી. એરલાઇને એરપોર્ટ પરથી સુવિધા ભાડે આપવાનું શરૂ કર્યું હતું. એરપોર્ટ સુવિધાની માલિકી ધરાવે છે.<ref name="FortWorthHQFinished"></ref> ===કર્મચારીઓ=== એલાઇડ પાયલટ્સ એસોસિયેશન એ અમેરિકન એરલાઇન્સમાં કામ કરતા પાયલટોનું યુનિયન છે જે સંસ્થાના 12 હજાર પાયલટોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. 1963માં એએલપીએ (ALPA) યુનિયનને પાયલટોએ વિખેરી નાખ્યા બાદ આ યુનિયનની રચના થઈ હતી.<ref>[http://www.alliedpilots.org/Public/AboutAPA/Background/background.asp એબાઉટ ધ એલાઇડ પાઇલટ્સ એસોસિયેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204003305/https://www.alliedpilots.org/Public/AboutAPA/Background/background.asp |date=2016-02-04 }}. Alliedpilots.org. <span class="goog-gtc-fnr-highlight">સુધારો, 2010-11-04.</span></ref> ===પ્રત્યાયન=== 1967માં, માસિમો વિગ્નેલીએ કંપનીના સુપ્રસિદ્ધ એએ (AA) લોગોની રચના કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.vignelli.com/home/identity/aa.html |title=વિગ્નેલી એસોસિયેટ્સ એબાઉટ ધ એએ (AA) લોગો |access-date=2011-05-25 |archive-date=2017-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201175513/http://vignelli.com/home/identity/aa.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.logosdesigners.com/#massimo-vignelli આઇકોનિક લોગો ડિઝાઇનર્સ]</ref> ત્રીસ વર્ષ બાદ, 1997માં ડોમેઇન AA.comને ખરીદી લઈને અમેરિકન એરલાઇન્સ પોતાના લોગોને ઇન્ટરનેટને સુસંગત બનાવી શકી હતી.<ref>[http://www.vb.com/fame.htm ગ્લોબલ બ્રાન્ડ્સ ધેટ ઓન એ ટુ લેટર ડોમેન]</ref> એએ (AA) એરલાઇન્સ આઇએટીએ (IATA) નંબર સાથે પણ મેળ ખાય છે. આજે પણ અમેરિકામાં એએ (AA) "એવા ઓછા લોગો પૈકીનો એક છે કે જેમાં કોઈ જ ફેરફાર કરવાની જરૂરત નથી." માર્ચ 2000માં, અમેરિકન એરલાઇન્સે પોતાની AA.com વેબસાઇટ માટે સીઆઇઓ (CIO) મેગેઝિનનો 2000 વૅબ બિઝનેસ 50/50 એવોર્ડ મેળવ્યો હતો. ===પર્યાવરણ ક્ષેત્રે કામગીરી=== ટેક્સાસ કમિશન ઓફ એન્વારોન્મેન્ટલ ક્વોલિટીએ અમેરિકન એરલાઇન્સે પર્યાવરણના સંરક્ષણ અને પ્રદુષણ અટકાવવાની દિશામાં કરેલા પ્રયાસો બદલ તેને પોતાનો 2005 ગવર્નર’સ એવોર્ડ આપ્યો હતો. અમેરિકન એરલાઇન્સમાં વૅસ્ટવોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં વિમાન ધોવા માટેના બૅઝમાં વપરાતા પાણી ઉપર રિસાયક્લિંગ કરવામાં આવે છે, અને આ પ્રક્રિયામાંથી નીકળતા પાણીને પાણીની ટાંકીઓ વીંછળવા અને બગીચાને સિંચવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. ફક્ત આ પ્રક્રિયાને લીધે વર્ષ 2002થી અત્યાર સુધીમાં લગભગ એક મિલિયન ડોલરની બચત થઈ છે. આ ઉપરાંત, અમેરિકન એરલાઇન્સે જોખમી કચરામાં ઘટાડા માટે પણ એવોર્ડ જીત્યો છે, જોખમી કચરામાં ઘટાડા માટે 2,000 ડોલરનું મૂડીરોકાણ કર્યા બાદ કંપનીને 229,000 ડોલરની બચત થઈ છે. જોખમી કચરા ઉપર નજર રાખવા માટે બાર કોડ સિસ્ટમનો ઉપયોગ થાય છે. વર્ષ 2000થી લઈ અત્યાર સુધીમાં જોખમી કચરામાં 50 ટકાનો ઘટાડો થયો છે.<ref name="envqual">{{cite journal|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0CWU/is_2006_May_11/ai_n16359869|title=American Airlines Receives Texas Commission on Environmental Quality's Governor's Award|work=Airline Industry Information|date=May 11, 2006|access-date=મે 25, 2011|archive-date=જાન્યુઆરી 4, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090104015403/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0CWU/is_2006_May_11/ai_n16359869|url-status=dead}}</ref> ઓક્ટોબર 1993થી જુલાઈ 1998 સુધીના સાડા ચાર વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન દેશભરના 10 મહત્વના હવાઇમથકો ખાતે મોટર વાહનોમાં સલ્ફરનું ઉચ્ચ પ્રમાણ ધરાવતા બળતણનો ઉપયોગ કરવા બદલ અમેરિકન એરલાઇન્સ કાયદાનો ભંગ કરતી જણાઈ આવી હતી. ફૅડરલ ક્લીન ઍર ઍક્ટ હેઠળ મોટર વાહનોમાં સલ્ફરનું ઉચ્ચ પ્રમાણ ધરાવતું બળતણ વાપરી શકાતું નથી. તુરંત જ અમેરિકન એરલાઇન્સે પગલા લઈને ક્લીન ઍર ઍક્ટના કાયદાનો ભંગ કરનારી ભૂલો ઓળખી કાઢી હતી અને તેમાં સુધારા કર્યાં હતા.<ref name="epa">{{cite web|title=American Airines Will Make Clean Air Improvements at Logan Airport Reports to EPA the Use of Illegal High Sulfur Fuel in Motor Vehicles|url=http://epa.gov/NE/pr/1999/072099b.html Environmental Protection Agency|work=[[United States Environmental Protection Agency]]|date=1999-07-19|access-date=2009-01-25|archive-date=2007-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20070707175156/http://epa.gov/ne/pr/1999/072099b.html|url-status=dead}}</ref> ===વેચાણ=== ====વિશિષ્ટ ઓળખ સમાન ચિહનો (લિવરી)==== આરંભમાં અમેરિકન એરલાઇન્સના રૂપરંગમાં વ્યાપકપણે વિવિધતા હતી, પરંતુ 1930ના દશકમાં સર્વસામાન્ય રૂપરંગ અપનાવી લેવાયો હતો, જેમાં વિમાનની પૂંછડીના ભાગે ઉપર આવેલા કાંઠલાના આકારના ભાગ ઉપર એક ગરૂડની આકૃતિ દર્શાવવામાં આવી. આ ગરૂડ કંપનીનું પ્રતીક બની ગયું અને અમેરિકન ઇગલ એરલાઇન્સના નામકરણ માટે પ્રેરણાસ્રોત બન્યું. પ્રોપેલર વિમાનોમાં ઇન્ટરનેશનલ નારંગી રંગનાં ચમકતા બોલ્ટનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો જે વિમાનની પૂંછડીના ભાગે ઉપર આવેલા કાંઠલાના આકારના ભાગની નીચે સુધી જતો હતો, જેટ વિમાનોના આગમન સાથે તેનું સ્થાન નારંગી રંગની વધુ સરળ પટ્ટીએ લીધું. [[File:American Airlines Astrojet N951AA.jpg|thumb|left|બોઈંગ 737 એસ્ટ્રોજેટ લિવરલીમાં]] [[File:aa b767-300er takeoff at manchester arp.jpg|thumb|right|વર્તમાન લિવરલીમાં બોઈંગ 767-300ઇઆર (767-300ER) માન્ચેસ્ટર એરપોર્ટ પરથી ઉડાન ભરી રહ્યું છે.]] 1960ના દશકના ઉત્તરાર્ધમાં, અમેરિકન એરલાઇન્સે એક ઔદ્યોગિક ડિઝાઇનરને નવા વિશિષ્ટ રંગો વિકસાવવાનું કામ સોંપ્યું. મૂળ ડિઝાઇનમાં વિમાનની પૂંછડીના ભાગે ઉપર આવેલા કાંઠલાના આકારના ભાગે ગરૂડની બાદબાકી કરીને એક લાલ, સફેદ અને વાદળી રંગની પટ્ટી તથા સરળ “એએ” (AA) લોગો રાખવામાં આવ્યો. જો કે, જ્યારે આ વિશિષ્ટ ચિહનોને જાહેર કરવામાં આવ્યા ત્યારે અમેરિકન એરલાઇન્સના કર્મચારીઓએ બળવો પોકાર્યો, અને “ગરૂડ બચાવો” આંદોલન શરૂ કરી દીધું, બિલકુલ એવું જ અન્ય આંદોલન “ઉડતા લાલ ઘોડાને બચાવો” હતું જે મોબિલમાં થયું હતું.{{Citation needed|date=June 2009}} આખરે ડિઝાઇનરે નમતું જોખ્યું અને એક અત્યંત છટાદાર ગરૂડની રચના બનાવી, જે આજે પણ કંપનીના લોગોમાં જોવા મળે છે. વર્ષ 1999માં, અમેરિકન એરલાઇન્સે એક નવા બોઇંગ 757ને વર્ષ 1959ના વખતે કંપનીમાં પ્રચલિત હતો તે નારંગી રંગ વડે રંગ્યુ હતું. એક બોઇંગ 737-800ને જૂના જમાનાની એસ્ટ્રોજૅટ રંગો વડે રંગવામાં આવ્યું છે. એક બોઇંગ 777 અને એક બોઇંગ 757ને વિમાનની બન્ને બાજુના ભાગમાં તથા પૂંછડીના ભાગમાં ગુલાબી રંગની રિબન સહિત સ્ટાન્ડર્ડ રંગોમાં રંગવામાં આવ્યા છે, આવું સુઝાન જી. કોમેન ફોર ધ ક્યોરના ટેકા રૂપે કરવામાં આવ્યું હતું. અમેરિકન એરલાઇન્સ એ અમેરિકાની એકમાત્ર એવી મહત્વની એરલાઇન છે જે પોતાના મોટાભાગના વિમાનોના બહારના ભાગને રંગવિહીન રાખે છે. તે પાછળનું કારણ એવું છે કે સી. આર. સ્મિથ વિમાનોને રંગવાની વિરુદ્ધમાં હતા અને તેમણે સમગ્ર વિમાનને રંગવું પડે એવા કોઇ વિશિષ્ટ રંગોનો ઉપયોગ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. રોબર્ટ “બોબ” ક્રૅન્ડેલે બાદમાં આ લાક્ષણિક મેટલ દેખાવને વાજબી ઠેરવતા એવી નોંધ કરી હતી કે ઓછા રંગોને કારણે વિમાનનું વજન ઓછું રહે છે, તેથી બળતણનો ખર્ચ ઘટે છે.<ref>[http://industry.bnet.com/travel/1000148/paint-vs-bare-metal-on-airplanes/ ડેલ્ટા, એર કેનેડા એમોન્ગ કેરિયર્સ વેઇંગ બેનિફિટ ઓફ પેઇન્ટ સ્ટ્રિપિંગ]</ref> ઇસ્ટર્ન ઍર લાઇન્સ, યુએસ ઍરવૅઝ, ફ્લાઇંગ ટાઇગર્સ, ડોમિનિકાના, કૅથે પૅસિફીક કાર્ગો અને નોર્થવૅસ્ટ એરલાઇન્સે પણ પોતાના વિમાનોને રંગવિહીન રાખ્યાં છે. [[File:Shuttle Enterprise at Ellington Airfield 1978 5.jpg|thumb|right|એસસીએ એન905એનએ (SCA N905NA) અમેરિકન પિનસ્ટ્રિપિંગ સાથે 1978માં]] [[નાસા|નાસા]] (NASA)નું એન905એનએ (N905NA) તરીકે નોંધણી ધરાવતું બોઇંગ 747 શટલ કૅરિયર એરક્રાફ્ટ વાસ્તવમાં અમેરિકન એરલાઇન્સની માલિકીનું હતું, અને પ્રારંભમાં વર્ષો સુધી આ વિમાન અમેરિકન એરલાઇન્સની આગવી ઉભી રંગીન પટ્ટીઓ પણ ધરાવતું હતું. 1980ના દશકના આરંભ સુધીમાં, નાસા (NASA)એ અમેરિકન એરલાઇન્સની આગવી ઓળખ સમાન રંગો કે ચિહનોનો ઉપયોગ નહી કરવાનો અને તેના સ્થાને પોતાની આગવી ઓળખ સમાન ચિહનો રાખવાનો નિર્ણય લઈ લીધો હતો. નાસાના આગવા ચિહનોમાં વિમાનની પૂંછડીના ભાગે સફેદ રંગનો કાંઠલાના આકારનો મોરો અને વાદળી પટ્ટીનો સમાવેશ થાય છે. ====સૂત્રો==== *વર્તમાન – “વી નો વ્હાય ટુ ફ્લાય.” (સ્પેનિશઃ “સબેમોસ પોર ક્યે વ્યુએલાસ”) *એએ (AA)/ટીડબલ્યુએ (TWA) વિલય – “ટુ ગ્રેટ એરલાઇન્સ, વન ગ્રેટ ફ્યુચર.” *2001 (9/11 બાદ) – “વિ આર અન એરલાઇન ધેટ ઇઝ પ્રાઉડ ટુ બેર ધ નેમ અમેરિકન.” *1990ના દશકનો મધ્યગાળો – “બેઝ્ડ હિયર, બૅસ્ટ હિયર.” *1980ના દશકનો આખરી ભાગ – “નો અધર એરલાઇન ગિવ્સ યુ મોર ઓફ અમેરિકા, ધેન અમેરિકન.” *1980ના દશકનો મધ્યભાગ-1990ના દશકનો મધ્યભાગ – “સમથિંગ સ્પેશ્યલ ઇન ધ એર.” (વેબસાઇટ માટે વપરાયેલો સૂત્રપ્રકારઃ “સમથિંગ સ્પેશ્યલ ઓનલાઇન.”, સ્પેનિશ સૂત્રપ્રકારઃ “ટોડો એસ ઇસ્પેશિયલ, ટુ એરેઝ ઇસ્પેશિયલ.”) *1982- 1980ના દશકનો આખરી ભાગ – “એન અમેરિકન, ટેનેમોઝ લો ક્વે ટુ બુસ્કાસ.” (આ એક સ્પેનિશ ભાષાનું સૂત્ર હતું જેનો લૂઝ અનુવાદ કરીને આ સૂત્ર બનાવાયું હતું – “એટ, અમેરિકન, વી હેવ ગોટ વ્હોટ યુ આર લૂકિંગ ફોર”). *1980નો દશક-1988- “ધ ઓન-ટાઇમ મશીન.” *1970નો દશક-1980નો દશક – “વી આર અમેરિકન એરલાઇન્સ, ડુઇંગ વ્હોટ વી ડુ બેસ્ટ.” *1970ના દશકનો પ્રારંભિક સમય – “ઇટ ઇઝ ગૂડ ટુ નો યુ આર ઓન અમેરિકન એરલાઇન્સ.” *1967-1969 – “ફ્લાય ધ અમેરિકન વૅ.” *1964-1967 – “અમેરિકન બિલ્ટ અન એરલાઇન ફોર પ્રોફેશનલ ટ્રેવેલર્સ.” *1950નો દશક-1960ના દશકનો પ્રારંભિક સમય – “અમેરિકા’ઝ લિડીંગ એરલાઇન.” ===અમેરિકન એરલાઇન્સ વૅકેશન્સ=== અમેરિકન એરલાઇન્સ વૅકેશન્સ એ અમેરિકન એરલાઇન્સની એક પેટાકંપની છે જે અમેરિકાના કોઇ એરલાઇનની માલિકીની સૌથી વિશાળ પ્રવાસ સંચાલક છે.{{Citation needed|date=July 2010}} આશરે 25 વર્ષ પૂર્વે ફ્લાયએઅવે વેકેશન્સના નામ હેઠળ આ વિભાગની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. પ્રસંગોપાત આ નામ બદલાઈને એએવી (AAV) ટૂર્સ થઈ ગયું. આજે તે અમેરિકન એરલાઇન્સ વૅકેશન્સ તરીકે કામ કરે છે, આ કંપની કૅરેબિયન, મેક્સિકો, હવાઇ, યુરોપ, કેનેડા, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, લેટિન અમેરિકા અને એશિયાના સ્થળોએ વૅકેશનની સુવિધા પૂરી પાડે છે. અમેરિકન એરલાઇન્સ વૅકેશન્સ એકમાત્ર એવી ટ્રાવેલ કંપની છે જે એએડવાન્ટેજ માઇલ્સ (અથવા વનવર્લ્ડ માઇલ્સ) થકી ચૂકવણીની છૂટ આપે છે. અમેરિકન એરલાઇન્સ વેકેશન્સના વર્તમાન પ્રેસિડેન્ટ સુઝાન રુબિન છે. ===એએમઆર (AMR) કોર્પોરેશન પૂર્વેની એરલાઇનની ખરીદીઓ=== ટ્રાન્સ કેરિબીયન એરવેઝ ==સ્થળો== {{See|American Airlines destinations}} [[File:American Airlines Destinations (2012).svg|thumb|right|અમેરિકન એરલાઇન્સ સ્થળો. [119] [120]]] [[File:AA terminal at MIA 14 2004.jpg|thumb|left|એએ (AA) વિમાન કોનકોર્સ ડી, મિયામી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ પર]] [[File:777 AA International Galeao RJ.jpg|thumb|right|એએ (AA) બોઈંગ 777 ગેલીયો ઇન્ટરનેશનલ એરોપોર્ટ, રીયો ડી જાનેરો પર]] અમેરિકન એરલાઇન્સ ચાર ખંડમાં કામગીરી ધરાવે છે. (કોન્ટિનેન્ટલ એરલાઇન્સ પાંચ ખંડમાં, જ્યારે ડૅલ્ટા એર લાઇન્સ અને યુનાઇટેડ એરલાઇન્સ- બન્ને છ ખંડમાં કામગીરી કરે છે.) અમેરિકન એરલાઇન્સના ડલ્લાસ/ફોર્ટ વર્થ તથા મિયામીના હબ અમેરિકાના પ્રવેશદ્વાર તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે, જ્યારે શિકાગોનું કેન્દ્ર યુરોપ અને એશિયા માટેના અમેરિકન એરલાઇન્સના પ્રાથમિક પ્રવેશમાર્ગની ભૂમિકા ભજવે છે. ન્યૂ યોર્ક કેનેડી (જેએફકે) (JFK) અમેરિકા અને યુરોપ બન્ને માટેનો પ્રાથમિક પ્રવેશમાર્ગ છે, જ્યારે લોસ એન્જિલસ હબ (એલએએક્સ (LAX)) એ એશિયા/પેસિફિક માટેના પ્રાથમિક પ્રવેશમાર્ગ સમાન છે. વર્ષો સુધી લૅમ્બર્ટ-સેંટ લ્યુઇસ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટએ પ્રાદેશિક મથક તરીકેની પણ ભૂમિકા નિભાવી હતી. જો કે, 2009માં આ એરલાઇનની પુર્નરચનાને પગલે 5 એપ્રિલ, 2010ના રોજ આ હવાઇમથકને ફોકસ સિટીના દરજ્જામાંથી હટાવી દેવાયું હતું.<ref>{{cite news |url=http://www.usatoday.com/travel/flights/item.aspx?type=blog&ak=68499380.blog |title=Aviation Photos & Video |work=USA Today |access-date=2011-05-25 |archive-date=2010-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100524015141/http://www.usatoday.com/travel/flights/item.aspx?type=blog&ak=68499380.blog |url-status=dead }}</ref> સૌથી વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્થળોએ કામગીરી કરવામાં કોન્ટિનેન્ટલ એરલાઇન્સ અને ડૅલ્ટા એર લાઇન્સ બાદ અમેરિકન એરલાઇન્સ ત્રીજા ક્રમે આવે છે. અમેરિકન એરલાઇન્સ એકમાત્ર એવી યુ.એસ. (U.S.) એરલાઇન છે કે જે એન્ગ્વિલા, બોલિવિયા, ડોમિનિકા, સેંટ વિન્સેન્ટ અને ગ્રેનેડિનીઝ અને [[ઉરુગ્વે|ઉરૂગ્વે]]ની શિડ્યુલ્ડ ફ્લાઇટ્સ ધરાવે છે.{{Citation needed|date=February 2010}} અમેરિકન એરલાઇન્સે મિશ્ર સફળતા સાથે એશિયામાં વિસ્તરણ શરૂ કર્યું છે. 2005માં, અમેરિકન એરલાઇન્સે ડલ્લાસ/ફોર્ટ વર્થથી ઓસાકા-કાન્સાઈ સુધી એકપણ રોકાણ વિનાની ફ્લાઇટ પુનઃ શરૂ કરી હતી, આ ફ્લાઇટને અગાઉ બંધ કરી દેવામાં આવી હતી. અમેરિકન એરલાઇન્સે શિકાગોથી નાગોયા-સેન્ટરેઇરની નોન-સ્ટોપ સેવા પણ શરૂ કરી હતી, પરંતુ તેને એક વર્ષની અંદર જ બંધ કરી દેવામાં આવી હતી. 2005માં, અમેરિકન એરલાઇન્સે શિકાગોથી [[દિલ્હી|દિલ્હી]]ની સેવા પણ શરૂ કરી હતી.<ref name="delhi">{{cite web|url=http://www.aa.com/content/amrcorp/pressReleases/2005_07/12_delhi.jhtml|title=American Airlines Introduces Non-Stop Service To Delhi|date=July 2005|access-date=2011-05-25|archive-date=2012-01-30|archive-url=https://www.webcitation.org/654ni7EvI?url=http://www.aa.com/i18n/amrcorp/pressReleases/2005_07/12_delhi.jsp|url-status=dead}}</ref> વર્ષ 2006ના એપ્રિલમાં, અમેરિકને શિકાગોથી શાંઘાઈની સેવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. જો કે, ઓક્ટોબર 2006માં અમેરિકન એરલાઇન્સે સાન જોઝ, કેલિફોર્નિયાથી ટોકિયો-નારિતાની ફ્લાઇટ બંધ કરી દીધી હતી, જેના કારણે પશ્ચિમ તટે એલએએક્સ (LAX) એ અમેરિકાનું એકમાત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવેશદ્વાર બની ગયું. અમેરિકન એરલાઇન્સે 2007માં ડલ્લાસ/ફોર્ટ વર્થથી શિકાગો-ઓહારે (માત્ર પશ્ચિમ તરફ) થઈને બિજીંગ જતી ફ્લાઇટનું આયોજન કર્યું હતું પરંતુ યુનાઇટેડ એરલાઇન્સના ડ્યુલેસથી બિજીંગના રૂટ સામે તેનો પ્રયાસ નિષ્ફળ નિવડ્યો હતો. સપ્ટેમ્બર 2007માં, એએ (AA)ને ચીનના નવા માર્ગો હેઠળ વર્ષ 2009માં શિકાગો-બિજીંગ રૂટ શરૂ કરવા માટે પરવાનગી મળી હતી.<ref>{{cite web |first=Terry |last=Maxon |title=American Airlines wins Chicago-Beijing route |url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/bus/stories/092607dnbusaachina.10b76637e.html |publisher=The Dallas Morning News |month=September |year=2007 |access-date=26-May-2009 |archive-date=2010-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523145512/http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/bus/stories/092607dnbusaachina.10b76637e.html |url-status=dead }}</ref> વાસ્તવમાં, 4 એપ્રિલ, 2010ના રોજ આ સેવાનો પ્રારંભ કરવાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |title=AA Receives Tentative Approval to Fly Between Chicago And Beijing, China In 2010 |url=http://www.aa.com/aa/i18nForward.do?p=/travelInformation/destinationInformation/chicago_beijing.jsp |publisher=American Airlines |access-date=26-May-2009 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ત્યારબાદ બળતણના વધતા જતા ભાવો અને નબળા અર્થતંત્રના કારણોસર અમેરિકન એરલાઇન્સે બિજીંગ ફ્લાઇટના પ્રારંભની તારીખ લંબાવીને 1 મે, 2010 કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.tulsaworld.com/business/article.aspx?subjectid=45&articleid=20091001_45_E3_Travel77751&rss_lnk=5 |title=અમેરિકન સિંકીં બિજીંગ ફ્લાઇટ ડીલે |access-date=2021-08-23 |archive-date=2012-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012064816/http://www.tulsaworld.com/business/article.aspx?subjectid=45&articleid=20091001_45_E3_Travel77751&rss_lnk=5 |url-status=dead }}</ref> સંખ્યાબંધવાર વિલંબ થયા બાદ, આ એરલાઇને આખરે જાહેરાત કરી કે તે 26 એપ્રિલ, 2010ના રોજ ચીનનાં પાટનગરે જતી ફ્લાઇટ્સ શરૂ કરશે.<ref>[http://finance.yahoo.com/news/American-Airlines-Moves-Up-prnews-266897681.html?x=0&amp;.v=1 અમેરિકન એરલાઇન્સ મુવ્સ અપ લોન્ચ ડેટ ફોર ન્યૂ સર્વિસ ટુ ચાઇના]</ref> ચીનની સરકાર તરફથી યોગ્ય ઉતરાણ પરવાનગી નહી મળવાને કારણે, એરલાઇનને તેના શિકાગોથી બિજીંગ રૂટની ઉદઘાટક ફ્લાઇટને મુલતવી રાખીને પ્રારંભની તારીખને 4 મે, 2010 સુધી લંબાવવાની ફરજ પડી હતી.<ref>[http://news.yahoo.com/s/ap/20100426/ap_on_bi_ge/us_american_airlines_delayed_route_2 ]{{dead link|date=November 2010}}</ref> આ એરલાઇને 25 મે, 2010ના રોજ બિજીંગની સેવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો.<ref>[http://news.yahoo.com/s/ap/20100430/ap_on_bi_ge/us_american_airlines_delayed_route_1 ]{{dead link|date=November 2010}}</ref> ઉપર જણાવ્યા પ્રમાણે, એએ (AA)એ ન્યૂ યોર્ક અને ટોકિયોના હાનીડા હવાઇમથક તેમજ લોસ એન્જિલસ તથા શાંઘાઈ પ્યુડોન્ગ હવાઇમથકની વચ્ચે સેવા શરૂ કરવા માટે અરજી કરી હતી અને તેમાં સફળતા મેળવી હતી. આ બન્ને સેવાનો પ્રારંભ અનુક્રમે 18 ફેબ્રુઆરી, 2011 અને 5 એપ્રિલ, 2011ના રોજ થયો હતો. ===કોડ વહેંચણી કરાર=== કોડ વહેંચણી માટેના પોતાના વનવર્લ્ડ ગઠબંધન ઉપરાંત, અમેરિકન એરલાઇન્સે કેટલીક અન્ય એરલાઇનો સાથે કોડવહેંચણીના કરાર ઉપર હસ્તાક્ષર કર્યાં છે.<ref>[http://www.aa.com/i18n/aboutUs/codesharePartners/flightrange.jsp કોડેશેર પાર્ટનર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419164054/http://www.aa.com/i18n/aboutUs/codesharePartners/flightrange.jsp |date=2010-04-19 }} AA.com પર</ref> {| |- valign="top" | * એર બર્લિન<ref>[http://finance.yahoo.com/news/American-Airlines-Air-Berlin-apf-1240045422.html?x=0&amp;.v=1 અમેરિકન એરલાઇન્સ, Air Berlin have codeshare deal - યાહૂ! ફાઇનાન્સ]. Finance.yahoo.com (2010-07-27). <span class="goog-gtc-fnr-highlight">સુધારો, 2010-11-04.</span></ref> * અલાસ્કા એરલાઇન્સ * કૅપ ઍર * ચાઇના ઇસ્ટર્ન એરલાઇન્સ * ઇઆઇ એઆઇ (El Al) * ઇતિહાદ એરવેઝ * ઇવીએ (EVA) એર | * ગોલ એરલાઇન્સ <ref name="finance.yahoo.com">{{Cite web |url=http://finance.yahoo.com/news/GOL-and-American-Airlines-prnews-3060213164.html?x=0&.v=16 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2021-07-09 |archive-date=2009-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726172319/http://finance.yahoo.com/news/GOL-and-American-Airlines-prnews-3060213164.html?x=0&.v=16 |url-status=dead }}</ref> * હોરાઇઝોન એર * હવાઇયન એરલાઇન્સ * જેટ એરવેઝ * જેટસ્ટાર એરવેઝ * વેસ્ટજેટ |} == વિમાન કાફલો == [[File:American Airlines 767-200 N324AA.jpg|thumb|right|બોઈંગ 767-200ઇઆર (767-200ER)]] ડિસેમ્બર 2010 અનુસાર, અમેરિકન એરલાઇન્સનો વિમાન કાફલો 621 વિમાનો વડે બનેલો છે.<ref>[http://www.airfleets.net/flottecie/American%20Airlines.htm અમેરિકન એરલાઇન્સ ફ્લીટ ઇન્ફર્મેશન – Airfleets.net]</ref> ઓગસ્ટ 2007માં, અમેરિકન એરલાઇને એવી જાહેરાત કરી હતી કે તે સમગ્ર અમેરિકામાં અમેરિકન ફ્લેગશિપ સર્વિસ (એએફએસ) (AFS)ના હવાઇમાર્ગો ઉપર બોઇંગ 767-200ઇઆર (767-200ER)માં વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) ઇન્ટરનેટ સેવા આપશે.<ref>[http://www.flightglobal.com/articles/2007/08/07/215881/american-airlines-to-launch-wi-fi-wireless-in-usa-next.html www.flightglobal.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102132125/http://www.flightglobal.com/news/articles/american-airlines-to-launch-wi-fi-wireless-in-usa-next-215881/ |date=2012-11-02 }}, 8 જુલાઈ 2007</ref> 20 ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ, અમેરિકન એરલાઇન્સ વિમાનની અંદર ઇન્ટરનેટની પૂર્ણ સેવા પૂરી પાડનાર સૌપ્રથમ એરલાઇન બની હતી.<ref name="gogo">{{cite web|url=http://www.aa.com/content/amrcorp/pressReleases/2008_08/20_gogo.jhtml|title=AA First to Feature GoGo Inflight Internet|date=August 2008|access-date=2011-05-25|archive-date=2012-01-30|archive-url=https://www.webcitation.org/654nmVcxm?url=http://www.aa.com/i18n/amrcorp/pressReleases/2008_08/20_gogo.jsp|url-status=dead}}</ref> ઓક્ટોબર 2008માં, અમેરિકન એરલાઇન્સે બોઇંગ 787-9 ડ્રીમલાઇનરનો ઓર્ડર આપવાની યોજનાની જાહેરાત કરી.<ref name="b787">{{cite web|title=American Airlines Takes Major Fleet Renewal Step By Announcing Plans To Acquire Boeing 787-9 Dreamline|url=http://www.aa.com/content/amrcorp/pressReleases/2008_10/15_787.jhtml|date=October 2008|access-date=2011-05-25|archive-date=2009-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20090515153804/http://www.aa.com/content/amrcorp/pressReleases/2008_10/15_787.jhtml|url-status=dead}}</ref> અમેરિકન એરલાઇન્સ એ મૅકડોનેલ ડગ્લસ એમડી-80 (MD-80)નો ઉપયોગ કરતી સૌથી મોટી ઓપરેટર છે, તેની પાસે આ પ્રકારના આશરે 225 વિમાનો છે. વિમાની કાફલાની પુર્નરચનાની પોતાની યોજનાના ભાગરૂપે, અમેરિકન એરલાઇન એક ચતુર્થાંશ જેટલા એમડી-80 (MD-80)ના સ્થાને બોઇંગ 737-800 લાવી રહી છે જે બેઠક દીઠ માઇલેજમાં 35 ટકાની વૃદ્ધિ આપે છે.<ref>{{cite web |first=David|last=Koenig|title=American Airlines unveils newest jet in fleet|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2009031988_apamericanairlinesnewjets.html|publisher=The Seattle Times|month=April|year=2009}}</ref> બાકીના વિમાનોના સ્થાને ક્રમાનુસાર રીતે બોઇંગના નવી પેઢીના સાંકડી બોડી ધરાવતા વિમાન બોઇંગ વાય1 લવાશે, જે 2020 અથવા તેથી વધુ સમય સુધી ઉપલબ્ધ થઈ શકે તેમ નથી. અમેરિકન એરલાઇન્સે જણાવ્યું છે કે તેના એમડી-80 (MD-80)નો ભાડાપટ્ટો મોડામાં મોડો 2024 સુધી ચાલવાનો છે. ઓગસ્ટ 2009માં, અમેરિકન એરલાઇન્સે 21 વર્ષની સેવા બાદ પોતાના કાફલાના એરબસ એ300 વિમાનોને સત્તાવારપણે નિવૃત્ત કર્યાં હતા. અમેરિકન એરલાઇન્સે પોતાના આ વિમાનોની બદલી અંગેની યોજના બનાવી નથી. 19 જાન્યુઆરી, 2011ના રોજ, અમેરિકન એરલાઇન્સે એવી જાહેરાત કરી હતી કે તે બે બોઇંગ 777-300ઇઆર (777-300ER)નો ઓર્ડર આપશે. અમેરિકન એરલાઇન્સ માટેનો બોઇંગે કસ્ટમર કોડ 7x7-x23 છે (ઉદાહરણ તરીકેઃ 737-823, 777-223). ===વર્તમાન=== ઓગસ્ટ 2010માં અમેરિકન એરલાઇન્સના કાફલાની સરેરાશ વય 14.5 વર્ષની હતી.<ref>[http://www.airfleets.net/ageflotte/American%20Airlines.htm અમેરિકન એરલાઇન્સ એવરેજ ફ્લીટ એજ]</ref> અમેરિકન એરલાઇન્સ જેનું સંચાલન કરે છે તે કાફલાના તમામ વિમાન બોઇંગ છે (મૅકડોનેલ-ડગ્લાસ વિમાન સહિત કે જે 1997માં બોઇંગમાં વિલય પામી હતી), અમેરિકન એરલાઇન્સ આ પ્રકારનો વિમાની કાફલો ધરાવતી માત્ર બે કંપનીઓ પૈકીની એક છે, બીજી કંપની છે કોન્ટિનેન્ટલ એરલાઇન્સ.<ref>{{cite web |url=http://www.boeing.com/history/chronology/chron16.html |title=Boeing Chronology 1997-2001 |publisher=Boeing |access-date=2011-05-25 |archive-date=2013-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102173045/http://www.boeing.com/history/chronology/chron16.html |url-status=dead }}</ref> અમેરિકન એરલાઇન્સના કાર્યાન્વિત વિમાનોનો હાલના કાફલાની વિગત નીચે પ્રમાણે છે:<ref>{{cite web|url=http://www.airfleets.net/flottecie/American%20Airlines.htm|title=American Airlines Fleet|publisher=airfleets.net|access-date=15 November 2010}}</ref> <center> {| class="toccolours;wikitable" border="1" cellpadding="5" style="border-collapse:collapse;text-align:center" |+ <td>'''અમેરિકન એરલાઇન્સનો વિમાન કાફલો''' </td> |- !વિમાન !ઇન<br>સર્વિસ !ઓર્ડર !મુસાફરો <br> <small>(ફર્સ્ટ/બિઝનેસ/ઇકોનોમી)</small> !આઇએફઇ (ઈફે) !દાખલ !નોંધ |- | બોઈંગ 737-800 | <small>'''નવું:''' 101</small><br><small>'''જૂનું:''' 39</small> | 55<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2010/07/21/345083/american-orders-35-additional-737-800s.html|title=American orders 35 additional 737-800s|publisher=Flightglobal.com|date=21 July 2010|access-date=21 July 2010|archive-date=26 જુલાઈ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100726233349/http://www.flightglobal.com/articles/2010/07/21/345083/american-orders-35-additional-737-800s.html|url-status=dead}}</ref><br> | <small>'''નવું:''' </small> 160 (0/16/148)<br><small>'''જૂનું:''' </small> 148 (0/16/132) | '''તમામ વિમાન જૂની રચનામાં :''' ઓવરહેડ મોનિટર્સ, ઓડીયો સિસ્ટમ<br>'''તમામ વિમાન નવી રચનામાં:''' એલસીડી (LCD) ઓવરહેડ મોનિટર્સ, ઓડીયો સિસ્ટમ<br>'''પસંદગી વિમાન:''' ગો-ગો ઇનફ્લાઇટ ઇન્ટરનેટ | 1999 | નવી રચનાવાળા વિમાનોમાં તમામ હરોળમાં બેઠકની નીચે એસી પાવર આઉટલેટ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.aa.com/i18n/aboutUs/ourPlanes/boeing737800Seating_config2.jsp|title=Boeing 737 Configuration 2|publisher=American Airlines|access-date=11 November 2010}}</ref><br>જૂની રચનાવાળા વિમાનમાં પસંદગીની હરોળમાં બેઠકની નીચે ડીસી પાવર હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.aa.com/i18n/aboutUs/ourPlanes/boeing737800Seating.jsp|title=Boeing 737 Configuration 1|publisher=American Airlines|access-date=11 November 2010}}</ref><br>તમામ 737-800 વિમાન નવી કેબિન રચના મેળવશે. <br> એન951એએ (N951AA) એ રેટ્રો જેટ છે. |- | બોઈંગ 757-200 | <small>'''સ્થાનિક:''' 106</small><br><small>'''આંતરરાષ્ટ્રીય (75L):''' 18</small> | 0 | <small>'''સ્થાનિક:''' </small> 188 (0/22/166)<br><small>'''આંતરરાષ્ટ્રીય (75એલ):''' </small> 182 (0/16/166) | '''તમામ વિમાન:''' ઓવરહેડ મોનિટર્સ, ઓડીયો સિસ્ટમ<br>''આંતરરાષ્ટ્રીય રચનામાં બિઝનેસ ક્લાસ:'' એવીઓડી (AVOD) | 1989 | વિંગલેટ્સ (તમામ)<br>તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય રચના (75L)માં બિઝનેસ ક્લાસમાં લાઇ-ફ્લેટ બેઠકો છે.<br>તમામ વિમાનમાં પસંદગીની હરોળીમાં બેઠકની નીચે ડીસી પાવર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.aa.com/i18n/aboutUs/ourPlanes/boeing757Seating.jsp|title=Boeing 757 Domestic|publisher=American Airlines|access-date=11 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aa.com/i18n/aboutUs/ourPlanes/757IntlSeating.jsp|title=Boeing 757 International|publisher=American Airlines|access-date=11 November 2010}}</ref><br>વનવર્લ્ડ લિવરલી: એન174એએ (N174AA) |- | બોઈંગ (767-200ઇઆર) 767-200ER | 15 | 0 | 168 (10/30/128) | '''તમામ વિમાન:''' ગો-ગોગ ઇનફ્લાઇટ ઇન્ટરનેટ, ઓવરહેડ મોનિટર્સ, અને ઓડીયો સિસ્ટમ<br>''ફર્સ્ટ અને બિઝનેસ ક્લાસ:'' એવીઓડી (AVOD) | 1986 | આ વિમાન સામાન્ય રીતે અમેરિકન ફ્લેગશિપ સર્વિસ(એએફએસ (AFS))ટ્રાન્સકોન્ટિનેન્ટલ રૂટ (ન્યૂ યોર્ક તરફ/થી લોસ એન્જિલસ અથવા સાન ફ્રાન્સિસ્કો)નું સંચાલન કરે છે પરંતુ પ્રસંગોપાત જેએફકે-એમઆઇ (JFK-MIA)નું સંચાલન કરે છે.<br>તમામ વિમાન પસંદગીની હરોળમાં બેઠક નીચે ડીસી પાવર ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.aa.com/i18n/aboutUs/ourPlanes/boeing767200DomInter.jsp|title=Boeing 767-200|publisher=American Airlines|access-date=11 November 2010}}</ref> |- | બોઈંગ 767-300ઇઆર (767-300ER) | 58 | 0 | 225 (0/30/195) | '''તમામ વિમાન:''' ઓવરહેડ મોનિટર્સ, ઓડીયો સિસ્ટમ<br>''બિઝનેસ ક્લાસ:'' એવીઓડી (AVOD) | 1988 | વિંગલેટ્સ (11);<ref>{{Cite web |url=http://www.heathrowcam.net/index.php?page=19&view=1&photo=46370&mode=1 |title=અમેરિકન 767-300 હિથ્રો ખાતે વિંગલેટ્સ સાથે! |access-date=2021-07-09 |archive-date=2016-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408140835/http://heathrowcam.net/index.php?page=19&view=1&photo=46370&mode=1 |url-status=dead }}</ref> વિંગલેટ્સ સાથે ફીટ થશે<ref>{{Cite web |url=http://www.aa.com/content/amrcorp/pressReleases/2007_04/25_winglets.jhtml |title=અમેરિકન એરલાઇન્સ એન્ડ એવિયેશન પાર્ટનર્સ બોઈંગ ટીમ અપ ટુ સર્ટિફાય એન્ડ ઇન્સ્ટોલ 767-300ઇઆર (767-300ER) બ્લેન્ડેડ વિંગલેટ્સ |access-date=2011-05-25 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://www.webcitation.org/654npfun7?url=http://www.aa.com/i18n/amrcorp/pressReleases/2007_04/25_winglets.jsp |url-status=dead }}</ref><br>બિઝનેસ ક્લાસમાં લાઇ-ફ્લેટ સીટ્સ <br>તમામ વિમાન પસંદગીની હરોળમાં બેઠક નીચે ડીસી પાવર ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.aa.com/i18n/aboutUs/ourPlanes/boeing7632classnew.jsp|title=Boeing 767-300|publisher=American Airlines|access-date=11 November 2010}}</ref><br>વનવર્લ્ડ લિવરલી: એન395એએન (N395AN) |- | બોઈંગ 777-200ઇઆર (777-200ER) | 47 | 7<ref>{{Cite web |url=http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=777&optReportType=AllModels&cboAllModel=777&ViewReportF=View+Report |title=777 મોડલ સમરી થ્રૂ નવેમ્બર 2010 |access-date=2021-07-09 |archive-date=2013-08-23 |archive-url=https://www.webcitation.org/6J5PxuzDT?url=http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=777 |url-status=dead }}</ref> | 247 (16/37/194) | '''તમામ વિમાન:''' એવીઓડી (AVOD), ઓવરહેડ મોનિટર્સ, ઓડીયો સિસ્ટમ | 1999 | ફર્સ્ટ ક્લાસમાં ફ્લેટ બેડ સીટ્સ<br>લાઇ-ફ્લેટ સીટ્સ બિઝનેસ ક્લાસમાં<br>તમામ વિમાન પસંદગીની હરોળમાં બેઠક નીચે ડીસી પાવર ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.aa.com/i18n/aboutUs/ourPlanes/boeing777_postModification.jsp|title=Boeing 777 Seating|publisher=American Airlines|access-date=11 November 2010}}</ref><br>વનવર્લ્ડ લિવરલી: એન791એએન (N791AN) અને એન796એએન (N796AN)<br>સ્પેશિયલ લિવરલી: પિન્ક રિબન (એન759એએન (N759AN)) |- | બોઈંગ 777-300ઇઆર (777-300ER) | 0 | 2<ref>[http://www.prnewswire.com/news-releases/american-airlines-orders-two-new-boeing-777-300er-widebody-jets-to-support-network-strategy-and-international-growth-114199174.html ]</ref> | ટીબીડી (TBD) | ટીબીડી (TBD) | 2012 | રચના ટીબીડી (TBD) |- | બોઈંગ 787-9 | 0 | 42 અને 58 વિકલ્પો | ટીબીએ (TBA) | ટીબીએ (TBA) | ટીબીએ (TBA) (અંદાજિત 2014)<ref name="dallasnews1">* [http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/bus/stories/DN-amrearns_22bus.ART0.State.Edition1.3e81a5b.html ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124015052/http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/bus/stories/DN-amrearns_22bus.ART0.State.Edition1.3e81a5b.html |date=2010-11-24 }}</ref> | તેણે દ્રઢ ઓર્ડર મુક્યો નથી છતાં એરલાઇને વધુ 58 માટે 42 વિમાન અને વિકલ્પોના અધિકાર ખરીદ્યા છે.<ref name="dallasnews1"></ref> |- | મેકડોનેલ ડગ્લાસ એમડી-82 (MD-82) | 137 | 0 | 140 (16/0/124) | '''પસંદગીના વિમાન:''' ગો-ગોગ ઇનફ્લાઇટ ઇન્ટરનેટ | 1983 | એમડી-82 (MD-82)ની સૌથી મોટી સંચાલક<br>તમામ વિમાન પસંદગીની હરોળમાં બેઠક નીચે ડીસી પાવર ધરાવે છે.<ref name="autogenerated1">{{cite web|url=http://www.aa.com/i18n/aboutUs/ourPlanes/boeingMD80StandardSeating.jsp|title=MD80|publisher=American Airlines|access-date=11 November 2010}}</ref><br>સૌથી જૂનાને બોઈંગ 737-800 સાથે બદલવામાં આવ્યું છે. |- | મેકડોનેલ ડગ્લાસ એમડી-83 (MD-83) | 88 | 0 | 140 (16/0/124) | '''પસંદગીના વિમાન:''' ગો-ગોગ ઇનફ્લાઇટ ઇન્ટરનેટ | 1987 | એમડી-83 (MD-83)ની સૌથી મોટી સંચાલક <br>તમામ વિમાન પસંદગીની હરોળમાં બેઠક નીચે ડીસી પાવર ધરાવે છે.<ref name="autogenerated1"></ref><br>સૌથી જૂનાને બોઈંગ 737-800 સાથે બદલવામાં આવ્યું છે. |- | '''કુલ''' !621 !104 | | | | |} ^{* તમામ બોઈંગ 767-200 વિમાન અને પસંદગીના મેકડોનેલ ડગ્લાસ એમડી-80 (MD-80) અને બોઈંગ 737-800 વિમાન પર એરસેલ ઇન્ટરનેટ બ્રોડબેન્ડ સેવા ઉપલબ્ધ છે.<ref>[http://www.aa.com/i18n/urls/gogo.jsp&amp;anchorLocation=DirectURL&amp;title=gogo?anchorLocation=DirectURL&amp;title=wifi એરલાઇન વાયરલેસ | ઇનફ્લાઇટ ઇન્ટરનેટ| એરપ્લેન વાઇફાઇ (Wifi) એક્સેસ]. AA.com (2008-03-18). <span class="goog-gtc-fnr-highlight">સુધારો, 2010-11-04.</span></ref>} ^{નોંધનીય છે કે બે-ક્લાસ સ્થાનિક ફ્લાઇટ્સ (હવાઈ તરફની ફ્લાઇટ્સ સાથે), મહત્તમ પ્રિમીયમ ક્લાસને ફર્સ્ટ ક્લાસ તરીકે બ્રાન્ડ કરાઇ છે. જ્યારે કેરિબીયન, કેનેડા, મેક્સિકો અને મધ્ય અમેરિકા તરફની ફ્લાઇટ્સને બિઝનેસ ક્લાસ તરીકે ગણાઇ છે.} </center> <center> <gallery> File:Boeing 727-223 of American Airlines Chicago O'Hare.jpg|બોઈંગ 727-200 શિકાગો ઓહારે એરપોર્ટ પર File:American Airlines.Boeing 737-800.LAX.2007.jpg|બોઈંગ 737 લોસ એન્જિલસ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ પરથી ઉડાન ભરી રહ્યું છે File:N606AA-2008-09-13-YVR.jpg|બોઈંગ 757 વાનકુંવર ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ પર ઉતરી રહ્યું છે. File:American 757 on final approach at St Maarten Airport.jpg|બોઈંગ 757-200 પ્રિન્સેસ જુલીયન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ, સેન્ટ માર્ટેન તરફ જઇ રહ્યું છે File:Americanairlines.arp.750pix.jpg|બોઈંગ 767-300ઇઆપ 767-300ER at London Gatwick Airport File:American Airlines MD-80 flight 577.jpg|મેકડોનેલ ડગ્લાસ એમડી-82 (MD-82) File:American Airlines MD-82 (N553AA) departing Dallas-Fort Worth International Airport.jpg|મેકડોનેલ ડગ્લાસ એમડી-82 (MD-82) ડલ્લાસ-ફોર્ટ વર્થ એરપોર્ટ પરથી ઉડાન ભરી રહ્યું છે File:AA MD-80.jpg|મેકડોનેલ ડગ્લાસ એમડી-83 (MD-83) </gallery> </center> ===ઐતિહાસિક વિમાન કાફલો=== {| class="wikitable" style="width:100%;font-size:80%;text-align:center" |- | colspan="10"| 1930નો દાયકો | colspan="10"| 1940નો દાયકો | colspan="10"| 1950નો દાયકો | colspan="10"| 1960નો દાયકો | colspan="10"| 1970નો દાયકો | colspan="10"| 1980નો દાયકો | colspan="10"| 1990નો દાયકો | colspan="10"| 2000નો દાયકો | | 2010નો દાયકો |- | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | style="width:1.25%;" | |- | colspan="6"|ફોર્ડ 5-એટી (5-AT)<br>1930–1935 | colspan="13"|ડીસી-3 (DC-3)<br>1936–1949 | colspan="18" style="background:darkgrey;" | colspan="7"|બીએસી (BAC) 111<br>1965–1972 | colspan="7" style="background:darkgrey;" | colspan="32"|મેકડોનેલ ડગ્લાસ એમડી-80 (MD-80)<br>1983-વર્તમાન |- | colspan="5" style="background:darkgrey;" | colspan="6"|કર્ટિસ કોન્ડોર<br>1934-1950 | colspan="19" style="background:darkgrey;" | colspan="12"|લોકહીડ એલ-188 (L-188) ઇલેક્ટ્રા<br>1958–1970 | colspan="18" style="background:darkgrey;" | colspan="5"|737-200 અને બીએઇ (BAe) 146<br>1987–1992 | colspan="12"|ફોકર 100<br>1992–2004 | colspan="7" style="background:darkgrey;" | |- | colspan="19" style="background:darkgrey;" | colspan="16"|કોનવેર 240<br>1948–1964 | colspan="39"|બોઈંગ 727<br>1964–2002 | colspan="8" style="background:darkgrey;" | |- | colspan="18" style="background:darkgrey;" | colspan="19"|ડીસી-6 (DC-6)<br>1947–1966 | colspan="20" style="background:darkgrey;" | colspan="23"|એરબર એ300 (A300)<br>1988–2009 | style="background:darkgrey;" | |- | colspan="17" style="background:darkgrey;" | colspan="7"|ડીસી-4 (DC-4)<br>1946–1953 | colspan="6"|ડીસી-7 (DC-7)<br>1953–1963 | colspan="23"|બોઈંગ 707<br>1959–1981 | colspan="8" style="background:darkgrey;" | colspan="22"|બોઈંગ 757<br>1985-વર્તમાન |- | colspan="2" style="background:darkgrey;" | colspan="21"|ફેરચાઇલ્ડ 100<br>1931–1952 | colspan="11" style="background:darkgrey;" | colspan="7"|સીવી-990 (CV-990)<br>1962–1969 | colspan="31" style="background:darkgrey;" | colspan="12"|બોઈંગ 737એનજી (737NG)<br>1999-વર્તમાન |- | colspan="17" style="background:darkgrey;" | colspan="4"|બી-377<br>1949–1950 | colspan="21" style="background:darkgrey;" | colspan="19"|બોઈંગ 747-100<br>1970–1989 | colspan="10" style="background:darkgrey;" | colspan="12"|બોઈંગ 777<br>1999-વર્તમાન |- | colspan="17" style="background:darkgrey;" | colspan="4"|લોકહીડ કોન્સ્ટેલેશન<br>1946-1950 | colspan="35" style="background:darkgrey;" | colspan="9"|બોઈંગ 747એસપી (747SP)<br>1986–1994 | colspan="16" style="background:darkgrey;" | |- | colspan="42" style="background:darkgrey;" | colspan="30"|મેકડોનેલ ડગ્લાસ ડીસી-10 (DC-10)<br>1971–2000 | colspan="10" style="background:darkgrey;" | |- | colspan="53" style="background:darkgrey;" | colspan="29"|બોઈંગ 767<br>1982-વર્તમાન |- | colspan="62" style="background:darkgrey;" | colspan="11"|એમડી-11 (MD-11)<br>1991–2002 | colspan="9" style="background:darkgrey;" | |} [[File:Shuttle Enterprise at Ellington Airfield 1978 4.jpg|thumb|ભૂતપૂર્વ એએ (AA) 747-100 સ્પેસ શટલ એન્ટરપ્રાઇઝ સાથે]] નોંધ : * આઠ બોઇંગ 377 અને સાત લોકહીડ એલ-049 (L-049) કોન્સ્ટેશન્સ વિમાનોએ અમેરિકન ઓવરસીઝ એરવેઝની ટ્રાન્સએટલાન્ટિક સેવામાં જોડાયેલા હતા અને તેને પાન અમેરિકન વર્લ્ડ એરવેઝ દ્વારા ખરીદવામાં આવ્યા હતા. * 1970ની શરૂઆતમાં એએ (AA)એ તેના પોતાના બોઇંગ 747ની ખરીદી કરી તે પહેલા કંપનીએ બે પાન એએમ 747-121 (Am 747-121) (એન750પીએ (N740PA) અને એન74પીએ (N743PA)) ભાડાપટ્ટે રાખ્યા હતા. આ વિમાનોમાં એએ (AA)ના સંપૂર્ણ લોગો અને રંગનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યા હતા અને તે 1971ની શરૂઆત સુધી કાર્યરત રહ્યા હતા. એએ (AA)એ તેના પોતાના નવા 747-123 વિમાનો મેળવ્યા પછી આ વિમાનો પાન એએમને પરત કરવામાં આવ્યા હતા. * અમેરિકન એરલાઇન્સે 1971માં ટ્રાન્સ કેરિબીયનને હસ્તગત કર્યા પછી કંપની થોડા સમય માટે ટીસી (TC)ના ડીસી-8 (DC-8) (3-50 અને 2-61) પ્રકારના પાંચ વિમાનોના કાફલાની માલિક બની હતી. આ વિમાનોનો એએ (AA) દ્વારા ક્યારેય ઉપયોગ થયો ન હતો અને બીજી એરલાઇન્સ કંપનીઓને વેચવામાં આવ્યા હતા. * મોટાભાગના બોઇંગ 747-100 વિમાનોને 1970ના દાયકાના પછીના ભાગમાં પેસેન્જર સર્વિસમાંથી સેવાનિવૃત્ત કરાયા હતા અને 1985માં અંતિમ સેવાનિવૃત્તિ સુધી માલવાહક વિમાનો તરીકે ઉપયોગ થયો હતો. કેટલાંક વિમાનોને વહેલા સેવાનિવૃત કરાયા હતા અને વહેલા સેવાનિવૃત કરાયેલા વિમાનોમાંથી એક વિમાન, એન905એનએ (N905NA), [[નાસા|નાસા]] (NASA) દ્વારા ખરીદવામાં આવ્યું હતું અને આ વિમાનોને ત્યારથી શટલ કેરિયર એરફ્રાક્ટ તરીકે ઉપયોગ થાય છે. નાસા (NASA)માં શરૂઆતની કામગીરી દરમિયાન આ વિમાનમાં અમેરિકન એરલાઇન્સના ત્રિરંગી ચીટલાઇનો ઉપયોગ ચાલુ રાખ્યો હતો. રજિસ્ટ્રેશન નંબર એન9675 (N9675) ધરાવતા એક બોઇંગ 747-100નો ફિલ્મ એરપોર્ટ 1975માં ઉપયોગ થયો હતો, જે વિમાન 1971માં કંપનીને સોંપવામાં આવ્યું હતું. આ ફિલ્મ માટે વિમાનને ‘કોલંબિયા એરલાઇન્સ’ના ગણવેશમાં સજાવવામાં આવ્યું હતું. અમેરિકન એરલાઇન્સે આ વિમાનનો ઉપયોગ પેસેન્જર જેટ તરીકે અને પછીથી ‘અમેરિકન ફ્રેઇટર’ શિર્ષક હેઠળ માત્ર માલવાહક વિમાન એમ બંને પ્રકારે કર્યો હતો. આ વિમાનને તેના છેલ્લા ઓપરેટર યુપીએસ (UPS) કલરમાં રજિસ્ટ્રેશન નંબર એન675યુપી (N675UP) સાથે 2005થી રોસવેલ સંગ્રહાલયમાં રાખવામાં આવ્યું છે. * અમેરિકન એરલાઇન્સે 1984માં એક બોઇંગ 747-273સી ફ્રેઇટર એન749ડબલ્યુએ (N749WA) (સિરિયલ નંબર 20653/લાઇન નંબર 237) ટૂંકા ગાળા માટે ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref>[http://www.airfleets.net/ficheapp/plane-b747-20653.htm www.airfleets.net]</ref> * અમેરિકન એરલાઇન્સે 21 વર્ષની સેવા પછી ઓગસ્ટ 2009માં એરબસ એ300 વિમાનોને નિવૃત કર્યા હતા અને તેમને હાલમાં રોસવેલ, એનએમ (NM)માં રાખવામાં આવેલા છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસારઃ<ref>[http://www.airport-data.com/aircraft/N7055A.html એરક્રાફ્ટ એન7055એ (N7055A), 1988 એરબસ એ300બી4-605આર સી/એન 462 (A300B4-605R C/N 462)]. Airport-data.com. <span class="goog-gtc-fnr-highlight">સુધારો, 2010-11-04.</span></ref> – એક અમેરિકન એ300 (A300)ને માર્ચ 2009માં વિક્ટોરવિલે એરપોર્ટ ખાતે તોડી નાંખવામાં આવ્યું હતું, તેનો ટેઇલ નંબર એન7055એ (N7055A) હતો. *1987 અને 1992ની વચ્ચે ઓપરેટ કરાયેલા 31 બોઇંગ 737-100/200/300 અને 8 બીએઇ (BAe) 146 વિમાનોને એર કેલિફોર્નિયાની અસ્કામતોની સાથે ખરીદવામાં આવ્યા હતા અને ખાસ કરીને સાન જોસ ઇન્ટરનેલ એરપોર્ટ ખાતેના એએ (AA)ના હબથી તેનું સંચાલન થતું હતું. એક સમયે અમેરિકન એરલાઇન્સ દ્વારા ઓપરેટ કરવામાં આવેલા આઠ 737-300 વિમાનોનો હાલમાં સાઉથવેસ્ટ એરલાઇન્સ દ્વારા ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. * એમડી-80 (MD-80) સિરિઝના મૂળ વિમાનો ઉપરાંત અમેરિકન એરલાઇન્સે 2001 અને 2003ની વચ્ચે ટ્રાન્સ વર્લ્ડ એરલાઇન્સ પાસેથી ખરીદવામાં આવેલા 28 બોઇંગ 717 વિમાનોનોનો પણ તેની સેવામાં ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref>[http://www.airfleets.net/flottecie/American%20Airlines-history-b717.htm www.airfleets.net]</ref> રેનો એર પાસેથી ખરીદેલા પાંચ એમડી-87 (MD-87) અને પાંચ એમડી-90 (MD-90) પ્રકારના વિમાનોની પણ અમેરિકન એરલાઇન્સ થોડા સમય માટે માલિક હતી.<ref>[http://www.airfleets.net/flottecie/American%20Airlines-history-md80.htm www.airfleets.net]</ref> == વિમાનમાં ઉપલબ્ધ સેવાઓ == ડોમેસ્ટિક ફ્લાઇટ્સ તેમજ કેનેડા, મધ્ય અમેરિકા અને કેરિબીયન વિસ્તાર (ડોમિનિક રિપબ્લિક સહિત)માં અમેરિકન એરલાઇન્સ વિમાનમાં ખરીદી આધારિત પ્રોગ્રામ ઓફર કરે છે, જેમાં મુસાફર પૈસા આપીને સેન્ડવીચ અને નાસ્તો ખરીદી શકે છે. બે કલાક તે તેનાથી વધુ સમય થતો હોય તેવી ફ્લાઇટ્સમાં નાસ્તો અને ત્રણ કલાક કે તેનાથી વધુ સમય થતો હોય તેવી ફ્લાઇટમાં સેન્ડવીચ ઓફર કરાયા છે. ટ્રાન્સકોન્ટિનેન્ટલ ફ્લાઇટ્સ અને હવાઇની ફ્લાઇટમાં ખરીદી માટે ‘પ્રીમિયમ સેન્ડવિચ અને ચીપ કોમ્બો’ ઓફર કરવામાં આવે છે. મધ્ય અમેરિકા (મિયામીથી) અને ડોમિનિક રિપબ્લિક માટેના વિમાનમાં ખરીદીની સેવાનો પ્રારંભ 1, માર્ચ 2009માં થયો હતો. અમેરિકને યુરોપ, હૈતી, જાપાન, વેનેઝુએલા અને બીજા સ્થળો માટેની ફ્લાઇટ પર મફત કોચ ભોજન ઓફર કરવાનું ચાલુ રાખ્યું છે.<ref name="AANCar">"[http://www.aa.com/aa/i18nForward.do?p=/travelInformation/duringFlight/dining/domesticMealService.jsp નોર્થ અમેરિકા એન્ડ કેરિબીયન મીલ સર્વિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825000717/http://www.aa.com/aa/i18nForward.do?p=%2FtravelInformation%2FduringFlight%2Fdining%2FdomesticMealService.jsp |date=2009-08-25 }}." ''અમેરિકન એરલાઇન્સ'' . સુધારો, 18 ફેબ્રુઆરી 2009</ref><ref>"[http://www.aa.com/aa/i18nForward.do?p=/travelInformation/duringFlight/dining/internationalFlagshipEntrees.jsp ઇન્ટરનેશનલ ફ્લેગશિપ એન્ટ્રીસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090829093816/http://www.aa.com/aa/i18nForward.do?p=%2FtravelInformation%2FduringFlight%2Fdining%2FinternationalFlagshipEntrees.jsp |date=2009-08-29 }}." ''અમેરિકન એરલાઇન્સ'' . સુધારો 18 ફેબ્રુઆરી 2009</ref> ભોજનના પરંપરાગત સમય દરમિયાન ઉડ્ડયન કરતી હોય તેવી અને બે કલાક કે વધુ સમયની મુસાફરી હોય તેવી તમામ ડોમેસ્ટિક ફ્લાઇટના ફર્સ્ટ અને બિઝનેસ ક્લાસમાં પૂર્ણ ભોજન સેવાનો સમાવેશ કરાયેલો છે. અઢી કલાકથી વધુ મુસાફરી થતી હોય તેવી તેમજ પરંપરાગત ભોજન સમયમાં ન આવતી હોય તેવી ફ્લાઇટ્સમાં આ બંને ક્લાસ માટે નાસ્તાની સેવા ઓફર કરવામાં આવે છે.<ref name="AANCar"></ref> ફર્સ્ટ ક્લાસ અને બિઝનેસ ક્લાસ મુસાફરોને નિશુલ્ક આલ્કોહોલિક બેવરેજ ઓફર કરવામાં આવે છે. નોન આલ્કોહોલિક બેવરેજ તમામ કલાસ માટે નિશુલ્ક છે. નવા વર્ષની પૂર્વસંધ્યાએ પણ ઇન્ટરનેશનલ ફ્લાઇટ્સ દરમિયાન આલ્કોહોલિક ડ્રીન્ક ખરીદી માટે ઉપલબ્ધ હોય છે. <ref>"[http://www.aa.com/aa/i18nForward.do?p=/travelInformation/duringFlight/dining/onboardBeverages.jsp ઓનબોર્ડ બેવરેજીસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226201643/http://www.aa.com/aa/i18nForward.do?p=%2FtravelInformation%2FduringFlight%2Fdining%2FonboardBeverages.jsp |date=2009-02-26 }}." ''અમેરિકન એરલાઇન્સ'' . સુધારો 18 ફેબ્રુઆરી 2009</ref> ડોમેસ્ટિક ફ્લાઇટ્સમાં હેડસેટ માટે બે ડોલરનો ચાર્જ લાગુ છે, જ્યારે યુરોપ, એશિયા, ભારત અને દક્ષિણ અમેરિકા આવજાવ કરતા ફ્લાઇટ માટે નિશુલ્ક છે. હેડસેટ્સ ફર્સ્ટ અને બિઝનેસ ક્લાસના મુસાફરો માટે નિશુલ્ક છે.<ref>{{cite web |title=Entertainment |publisher=American Airlines |url=https://www.aa.com/aa/pubcontent/en_US/travelInformation/duringFlight/entertainment/main.jsp |access-date=2009-06-01 |archive-date=2009-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090515153752/http://www.aa.com/aa/pubcontent/en_US/travelInformation/duringFlight/entertainment/main.jsp |url-status=dead }}</ref> એક સમયે ચાદરો અને તકીયા મફત આપવામાં આવતા હતા. જોકે ફેબ્રુઆરી 2010માં અમેરિકન એરલાઇન્સે જાહેરાત કરી હતી કે તે કોચમાં નિશુલ્ક ચાદરની સુવિધા બંધ કરશે અને તકીયો અને ચાદર ધરાવતું પેકેજ 8 ડોલરે વેચશે, જેનો પહેલી મેથી પ્રારંભ થશે.<ref>"[http://intransit.blogs.nytimes.com/2010/02/08/passengers-must-pay-for-blankets-on-american/ ]." ''ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' .</ref> == એએડવાન્ટેજ == [[File:AAdvant 375X117.png|thumb|right|163px]] એએડવાન્ટેજ અમેરિકન એરલાઇન્સનો ફ્રિકવન્ટ ફ્લાયર પ્રોગ્રામ છે. 1 મે, 1981માં શરૂ કરવામાં આવેલો આ પ્રોગ્રામ વિશ્વનો બીજો આવો લોયલ્ટી પ્રોગ્રામ છે (પ્રથમ પ્રોગ્રામ 1979માં ટેક્સાસ ઇન્ટરનેશનલ એરલાઇન્સનો હતો) અને તે 2005માં 50 મિલિયનથી વધુ સભ્યો સાથે સૌથી મોટો પ્રોગ્રામ બનીને રહ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://thetravelinsider.info/airlinemismanagement/airlinederegulation2.htm|title=A History of US Airline Deregulation Part 4 : 1979 - 2010 : The Effects of Deregulation - Lower Fares, More Travel, Frequent Flier Programs|author=David M Rowell|date=August 13, 2010|work=|publisher=The Travel Insider|access-date=September 21, 2010|archive-date=ઑગસ્ટ 16, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100816114115/http://www.thetravelinsider.info/airlinemismanagement/airlinederegulation2.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=American Airlines|title=American Airlines AAdvantage Program Details|url=https://www.aa.com/aa/i18nForward.do?p=/AAdvantage/programDetails/main.jsp&anchorEvent=false|access-date=28-May-2009|archive-date=2009-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303121352/http://www.aa.com/aa/i18nForward.do?p=%2FAAdvantage%2FprogramDetails%2Fmain.jsp&anchorEvent=false|url-status=dead}}</ref> આ પ્રોગ્રામમાં સંચયિત કરેલા માઇલને આધારે સભ્યો ટિકિટ વટાવવાની, સેવા ક્લાસના અપગ્રેડેશનની અથવા ફ્રી અથવા ડિસ્કાઉન્ટેડ કાર ભાડાની, હોટેલ રહેઠાણની, મર્ચેન્ડાઇસ કે બીજા પ્રોડક્ટ્સની ખરીદી કરી શકે છે. બુક કરાયેલી મુસાફરીના ભાવ અને રકમને આધાર સૌથી વધુ સક્રિય સભ્યોને એડવાન્ટેજ ગોલ્ડ, એડવાન્ટેજ પ્લેટિનમ અને એડવાન્ટેજ એક્ઝિક્યુટિવ પ્લેનિટમ એમ વિશિષ્ટ સભ્યો ગણવામાં આવે છે અને તેમને અલગ, ચેક-ઇન, અપગ્રેડેશનમાં પ્રાથમિકતા, સ્ટેન્ડબાય પ્રોસેસિંગ કે ફ્રી અપગ્રેડ જેવી વિશેષ સેવા મળે છે. આવા સભ્યોને એએ (AA)ની ભાગીદાર એરલાઇન્સ અને ખાસ કરીને વનવર્લ્ડમાં પણ આવી વિશેષ સેવા મળે છે.<ref>[http://www.aa.com/aa/i18nForward.do?p=/AAdvantage/partners/airlines/oneWorld.jsp#elite વનવર્લ્ડ એલાયન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220083602/http://www.aa.com/aa/i18nForward.do?p=%2FAAdvantage%2Fpartners%2Fairlines%2FoneWorld.jsp#elite |date=2008-12-20 }}. Aa.com (2010-10-01). <span class="goog-gtc-fnr-highlight">સુધારો, 2010-11-04.</span></ref> એએડવાન્ટેજ કો-બ્રાન્ડેડ ક્રેડિટ કાર્ડ પણ ઉપલબ્ધ છે અને બીજા લાભ ઓફર કરે છે. આ કાર્ડ સિટીગ્રૂપની પેટાકંપની સિટીકાર્ડ્સ દ્વારા જારી કરવામાં આવે છે. ===ઇતિહાસ=== 1978ના એરલાઇન ડિરેગ્યુલેશન એક્ટને પગલે સ્પર્ધામાં વધારો થવાની એરલાઇન કંપનીઓના માર્કેટિંગ પ્રોફેશનલ્સને વારંવાર મુસાફરી કરતાને વળતર આપવા અને બ્રાન્ડ પ્રત્યે પ્રમાણિકતા ઉભી કરવા માટે પદ્ધતિઓ વિકસિત કરવાની ફરજ પડી હતી. અમેરિકન એરલાઇન્સના પ્રથમ પ્રોગ્રામ ‘રોયલ્ટી ફેર’માં સુધારાવધારા કરાયા હતા અને તેને વિસ્તૃત બનાવીને ફ્રી ફર્સ્ટ કલાસ ટિકિટ, સાથીદાર માટે ફર્સ્ટ ક્લાસમાં અપગ્રેડેશન અથવા ડિસ્કાઉન્ટેડ કોચ ટિકિટ ઓફર કરવામાં આવી હતી. એએ (AA)ની સાબરે (SABRE) કમ્પ્યુટર રિઝર્વેશન સિસ્ટમમાં વારંવાર આવતા ફોન નંબરને સર્ચ કરીને સભ્યપદની પસંદગી કરવામાં આવી હતી. 13,000 મોસ્ટ ફિકવન્ટ ફ્લાયર્સ (સૌથી વધુ હવાઇ મુસાફરી કરનારા લોકો) અને એએ (AA) એડમિરલ્સ ક્લબના વધારાના 60,000 સભ્યોની આ પ્રોગ્રામમાંથી પૂર્વનોંધણી કરાઈ હતી અને તેમને નવા એકાઉન્ટ નંબર સાથે પત્રો મોકલવામાં આવ્યા હતા. આ નામ એએ (AA) એડવર્ટાઇઝિંગ એજન્સી દ્વારા પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા અને તે નામ અને લોગોમાં ‘એએ’ (AA)નો ઉપયોગ થયો હોય તેવા અમેરિકન એરલાઇન્સના બીજા પ્રોગ્રામ સાથે સાતત્ય ધરાવે છે. આ લોગો માસિમો વિગ્નેલીએ ડિઝાઇન કર્યો હતો.<ref>[http://www.vignelli.com/clients/corpro.html પોસ્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171207102220/http://www.vignelli.com/clients/corpro.html |date=2017-12-07 }}. Vignelli.com. <span class="goog-gtc-fnr-highlight">સુધારો, 2010-11-04.</span></ref> એક સપ્તાહ કરતા ઓછા સમયમાં હરીફ યુનાઇટેડ એરલાન્સે તેનો માઇલેજ પ્લસ પ્રોગ્રામ શરૂ કર્યો હતો અને બીજી એરલાઇન્સે પણ પછીના મહિનાઓ અને વર્ષોમાં આવા પ્રોગ્રામ ચાલુ કર્યા હતા. સ્પર્ધાના તીવ્ર આગમનથી આ પ્રોગ્રામના પ્રકારમાં ફેરફાર થયો હતો અને એરલાઇન કંપનીઓ વચ્ચે તેમના ફ્રિકવન્ટ ફ્લાયર પ્રોગ્રામની વિશેષતાઓ માટે સ્પર્ધા શરૂ થઈ હતી અને એએડવાન્ટેજના નિયમોને ઉદાર બનાવવામાં આવ્યા, હોટેલ અને રેન્ટલ કાર એજન્સીઓ સાથે ભાગીદારી કરાઇ અને એક્સ્ટ્રા ફ્રી બેવરેજ જેવા પ્રોત્સાહન ઓફર કર્યા હતા. 1982માં એએડવાન્ટેજ આંતરરાષ્ટ્રીય એરલાઇન્સ સાથે સહકાર સાધનારો પ્રથમ પ્રોગ્રામ બન્યો હતો, સભ્યો માઇલ્સના પોઇન્ટ મેળવીને યુરોપમાં બ્રિટિશ એરવેઝની ફ્લાઇટ માટે તેને વટાવી શકતા હતા.{{Citation needed|date=October 2009}} 2005માં અમેરિકન એરલાઇન્સ ઓનલાઇન શોપિંગ પોર્ટલ શરૂ કરવામાં બીજી અમેરિકી એરલાન્સ સાથે જોડાઈ હતી અને ખરીદદારો ઓનલાઇન શોપિંગ દરમિયાન એએડવાન્ટેજ માઇલ્સ મેળવી શકતા હતા. ===ભાગીદારીઓ=== વનવર્લ્ડ, અમેરિકન કનેક્શન અને અમેરિકન ઇગલ સાથેની ભાગીદારી ઉપરાંત અમેરિકન એરલાઇન્સ નીચે મુજબની એરલાઇન્સ અને રેલેવે સાથે પણ ફ્રિકવન્ટ ફ્લાયર જોડાણ ઓફર કરે છેઃ<ref>{{cite web|title=AAdvantage Partners And Mileage Programs|url=http://www.aa.com/aa/i18nForward.do?p=/AAdvantage/partners/main.jsp|access-date=17 November 2010|archive-date=15 ઑગસ્ટ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090815111209/http://www.aa.com/aa/i18nForward.do?p=%2FAAdvantage%2Fpartners%2Fmain.jsp|url-status=dead}}</ref> ;એરલાઇન્સ * એર લિન્ગસ * એર પેસિફિક * અલાસ્કા એરલાઇન્સ * ઇઆઇ એઆઇ (El Al) * ગોલ એરલાઇન્સ <ref name="finance.yahoo.com"></ref> * ગલ્ફ એર * હવાઇયન એરલાઇન્સ * હોરાઇઝન એર * જેટ એરવેઝ * જેટબ્લ્યૂ એરવેઝ * કિંગફિશર એરલાઇન્સ <ref>[http://www.flykingfisher.com/media-center/press-releases/kingfisher-airlines-and-american-airlines-announce-comprehensive-codeshare-and-frequent-flyer-relationship.aspx કોડશેર પાર્ટનર્સ] FlyKingfisher.com પર</ref> ;રેલવે * ડોઇચે બાહન (એરરેલ સેવા) * એસએનસીએફ (SNCF) ==એડમિરલ્સ ક્લબ== [[File:AA Admirals Club.png|right|thumb|163px]] એડમિરલ્સ ક્લબનો સૌ પ્રથમ વિચાર એએ (AA)ના પ્રેસિડન્ટ સી.આર. સ્મિથને તેઓને માનદ ટેક્સાસ રેન્જર બનાવવામાં આવ્યા તે પછી તુરત એક માર્કેટિંગ વ્યૂહરચના તરીકે આવ્યો હતો. કેન્ટુકી કર્નલ અને બીજા માનદ સંસ્થાઓથી પ્રેરણા લઇને સ્મિથે ‘ફ્લેગશિપ ફ્લીટ’ (એએ (AA)તે સમયે વિમાનને‘ફ્લેગશિપ’ તરીકે ઓળખતી હતી)ના ખાસ કરીને મૂલ્યવાન મુસાફરોને ‘એડમિરલ્સ’ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. એડમિરલ્સની યાદીમાં ઘણી હસ્તીઓ, રાજકીય નેતાઓ અને બીજા વીઆઇપી (VIP)નો તેમજ એરલાઇન્સને વફાદાર હોય તેવા ‘સાધારણ’ ગ્રાહકોનો સમાવેશ થતો હતો. લાગાર્ડિયા એરપોર્ટ ખુલ્લુ મૂકવામાં આવી તે પહેલા એડમિકલ ક્લબ માટેની કોઇ બિલ્ડિંગ ન હતું. એરપોર્ટના બાંધકામ દરમિયાન ન્યૂ યોર્કના મેયર ફિયોરેલો લાગાર્ડિયાએ પ્રેસ કોન્ફરન્સ અને બિઝનેસ મીટિંગો માટે અપલ લેવલ લાઉન્જ (પ્રતિક્ષાલય)ની વ્યવસ્થા કરી હતી. એક પત્રકાર પરિષદમાં તેમને જણાવ્યું હતું કે સમગ્ર ટર્મિનલ એરલાઇન ભાડુઆતને ભાડે આપવામાં આવી રહ્યું છે. એક પત્રકારે પૂછ્યું હતું કે શું આ લાઉન્જને ભાડે આપવામાં આવશે કે નહીં. લાગાર્ડિયાએ હામાં જવાબ આપ્યો હતો અને એએ (AA)ના વાઇસ પ્રેસિડન્ટે આ પરિસર ભાડે રાખવાની તાકીદે દરખાસ્ત કરી હતી. એરલાઇને પછી લિકર લાઇસન્સ મેળવ્યું હતું કે લાઉન્જનો 1939થી ‘એડમિરલ્સ ક્લબ’ તરીકે ઉપયોગ ચાલુ થયો હતો. બીજી એડમિરલ્સ ક્લબ વોશિંગ્ટન નેશનલ એરપોર્ટ ખાતે ખોલવામાં આવી હતી. તે સમયે વર્જિનિયામાં આલ્કોહોલનું વેચાણ ગેરકાયદેસર હોવાથી આ ક્લબમાં તેના સભ્યોના ઉપયોગ માટે રેફ્રિજરેટર્સ રાખવામાં આવતા હતા, જેથી સભ્યોએ એરપોર્ટ પર તેમની પોતાની માલિકીનો શરાબ રાખી શકે છે. ઘણા વર્ષો સુધી એડમિરલ્સ ક્લબનું સભ્યપદ અને (બીજા મોટાભાગની એરલાઇન્સ લાઉન્જ) એરલાઇન્સના આમંત્રણ આધારિત હતું. એક મુસાફરે ભેદભાવ માટે કાનૂની દાવો દાખલ કર્યા પછી<ref name="timeac">{{cite news|title=Toward Equality for VIPs|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,836046,00.html?iid=chix-sphere|work=[[TIME]]|date=1966-07-15|access-date=2009-01-26|archive-date=2009-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114112519/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C836046%2C00.html?iid=chix-sphere|url-status=dead}}</ref> ક્લબ અને (મોટાભાગની એરલાઇન્સ લાઉન્જ) નાણા ચૂકવીને સભ્ય બનાવના કાર્યક્રમમાં બદલાઇ હતી. એએડવાન્ટેજ ફ્રિકવન્ટ ફ્લાયર પ્રોગ્રામ લેવલના આધારે સભ્યપદ માટે દર વર્ષે 300થી 450 ડોલરનો હવે ખર્ચ થાય છે (અને વાર્ષિક રિન્યુઅલ મેમ્બરશિપ ખર્ચ 250થી 400 ડોલર) એડવાન્ટેજ માઇલ્સની ખરીદી કરીને સભ્યપદ ખરીદી શકાય છે. 12/2010થી તમે 59 અમેરિકી ડોલર ખર્ચને 24 કલાસનો પાસ મેળવી શકો છો અને જો 30 દિવસમાં તેને વાર્ષિક સભ્યપદમાં ફેરવી નાંખવામાં આવે તો આ ખર્ચ ગણતરીમાં લેવામાં આવે છે. ===ફ્લેગશિપ લાઉન્જ=== એડમિરલ્સ ક્લબ સાથે સંલગ્ન હોવા છતાં અને ઘણા સમાન કર્મચારીઓ હોવા છતાં એએ ફ્લેગશિપ લાઉન્જ ખાસ કરીને અમેરિકા અને આંતરરાષ્ટ્રીય એમ બંને પ્રકારની પ્રીમિયમ ફ્લાઇટમાં ઉડ્ડયન કરતા ગ્રાહકો માટે ડિઝાઇન કરાયેલી અલગ લાઉન્જ છે. આનો અર્થ એવો થાય છે કે ઇન્ટરનેશનલ અને ટ્રાન્સકોન્ટિનેન્ટલ એમ બંને પ્રકારના રુટ માટે થ્રી કલાસ વિમાન પરના ફર્સ્ટ ક્લાસ પેસેન્જર્સ જ આ લાઉન્જમાં પ્રવેશ કરી શકે છે. નોન-ટ્રાન્સકોન એએફએસ (AFS) ફ્લાઇટ માટે કાર્યરત એ-થ્રી કલાસ વિમાનો અને થ્રી-ક્લાસ તરીકે વેચવામાં ન આવી હોય તેવી ટિકિટ પરના મુસાફરોને પ્રીમિયમ માનવામાં આવતા નથી અને આ પ્રકારની સેવા માટે મુસાફરોને પ્રવેશ આપવામાં આવતો નથી. પસંદગીની એરલાઇન ભાગીદારોની નોન એએ (AA) ફ્લાઇટ્સમાં જો ફ્લાઇટ ખરેખર ઇન્ટરનેશનલ ફર્સ્ટ ક્લાસ કેબિન હોય અને મુસાફરો ચુકવણી કરતા અથવા પ્રીમિયમ કેબિન ફ્રિકવન્ટ ફ્લાયર એવોર્ડ ટિકિટ ધરાવતા હોય (અપગ્રેડ તરીકે નહીં) તો તે કલાસમા નોંધાયેલા મુસાફરોને આ લાઉન્જમાં પ્રવેશ આપવામાં આવે છે. આ નિયમમાં એકમાત્ર અપવાદ ઇન્ટરનેશનલ ફ્લાઇટ પરના (કેનેડા, કેરિબીયન અને મેક્સિકો સિટીને બાદ કરતા મેકિસકો બાકાત) વનવર્લ્ડ ઇમેરલ્ડ એલાઇટ એફએફ (FF) સભ્યો (એએ એક્ઝિક્યુટિવ પ્લેટિનમ) અને ‘ડોમેસ્ટિક’ પરના નોન-એડવાન્ટેડ વનવર્લ્ડ એમેરલ્ડ એલાઇટ એફએફ (FF) સભ્યો છે, જેમને કોઇપણ ક્લાસમાં મુસાફરી કરતી વખતે આ લાઉન્જમાં પ્રવેશ આપવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.aa.com/aa/i18nForward.do?p=%2FtravelInformation%2FairportAmenities%2FAdmiralsLoungeAccess.jsp |title=Admirals Club ( R ) Lounge Access |access-date=2021-07-16 |archive-date=2009-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090126210137/http://www.aa.com/aa/i18nForward.do?p=%2FtravelInformation%2FairportAmenities%2FAdmiralsLoungeAccess.jsp |url-status=dead }}</ref> સામાન્ય એડમિરલ્સ ક્લબની સરખામણીમાં ફ્લેગશિપ લાઉન્જની વધારાની સુવિધામાં એડમિરલ્સ ક્લાબમાં સમાવેશ ન હોય તેવી પ્રીમિયમ બ્રાન્ડ સહિતના ફ્રી આલ્કોહોલિક બેવરેજ, બ્રેકફાસ્ટ આઇટમ, સલાડ, સેન્ડવીચ, ફ્રૂટ, ચોકોલેટ, ચીઝ સહિતના ફ્રી પ્રીમિયમ બફેટ સ્નેક્સ, બીજા નીચા ભાડા (દિવસના સમયને આધારે વિકલ્પોમાં બદલાય છે) તેમજ ઓછી ભીડભાડવાળી અને વધુ આરામદાયક લાઉન્જનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત મોટાભાગના સ્થળે ફ્રી ઇન્ટરનેટ સુવિધા સાથે લેનોવો કમ્પ્યૂટર ટર્મિનલ્સ, ટી-મોબાઇલ (T-Mobile) હોટસ્પોટ સુવિધા અને કોમ્પ્લિમેન્ટરી પ્રિન્ટિંગ તેની વધારાની સુવિધાઓ છે. પ્રથમ ફ્લેગશિપ લાઉન્જને લંડન અને ટોકિયો માટેની લાંબી ફ્લાઇટ્સ માટેની તૈયારી કરતા ફર્સ્ટ ક્લાસ ગ્રાહકોના સૌજન્ય તરીકે ડલ્લાસ ફોર્ટ વર્થ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ખાતે ખુલ્લી મૂકવામાં આવી હતી. ડલ્લાસ લાઉન્જ હવે ચાલુ નથી, પરંતુ ફ્લેગશિપ લાઉન્જ હવે પાંચ એરપોર્ટઃ ચિકાગો-ઓ’હેર, લંડન-હિથ્રો, લોસ એન્જેલસ, મિયામી અને ન્યૂ યોર્ક –જેએફકે (JFK) ખાતે ઉપલબ્ધ છે. == અકસ્માત અને બીજી ઘટનાઓ == {{Main|American Airlines accidents and incidents}} == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == {{Prose|date=April 2008}} {{Trivia|date=March 2009}} * અમેરિકના લશ્કરે આઇએટીએ (IATA) એરલાઇન કોડ ''યુએસ'' (US)ને બિનલશ્કરી ઉપયોગ માટે મુક્ત કર્યા ત્યારે એએ (AA)એ તેને મેળવવા માટે ભારે લોબિંગ કર્યું હતું. જોકે, યુએસએર (USAir)એ અંતે ''યુએસ'' (US) એરલાઇનર કોડ માટે બિડ જીતી હતી.{{When|date=July 2010}} * એએ (AA) અમેરિકામાં એવી પાંચ બિગ ફાઇલ લેગસી કેરિયર છે કે જેને ચેપ્ટર 11 હેઠળ નાદારીના રક્ષણ માટે અરજી કરી નથી. * એએ (AA)નું નામ મેવરિક બાસ્કેટબોલ ટીમ અને ડલ્લાસ સ્ટાર્સ આઇસ હોકી ટીમના વતન ડલ્લાસમાં અમેરિકન એરલાઇન્સ સેન્ટર તેમજ મિયામી હીટ બાસ્કેટબોલ ટીમના વતન મિયામીના અમેરિકન એરલાઇન્સ એરેના સાથે જોડાયેલું છે. 2006 એનબીએ (NBA) ફાઇનલ્સમાં હીટ અને મેવરિક વચ્ચે મુકાબલો થયો ત્યારે તેને ‘અમેરિકન એરલાઇન્સ સિરિઝ’ તરીકે ઓળખવામાં આવી હતી. * અમેરિકન એરલાઇન્સ 42, સ્ટ્રીટ, ન્યૂ યોર્ક સિટીમાં ‘અમેરિકન એરલાઇન્સ થીયેટર’ નામનું બ્રોડવે થીયેટર ધરાવે છે. * એએ (AA)એ ''હોમ એલોન સિરિઝ'' ની પ્રથમ બે ફિલ્મોમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. * અમેરિકન એરલાઇન્સ ''એલ.એ. સ્ટોરી'' ફિલ્મના એક દ્રશ્યમાં દેખાય છે, જેમાં હેરિફ કે ટેલેમેચર્સ તેની પ્રેમિકા લંડનની પત્રકાર સારા વતન તરફ ઉડ્ડયન કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. * એએ (AA) જ્યોર્જ ક્લૂનીની ફિલ્મ ''અપ ઇન ધી એર'' માં પણ ચમકી છે, જેમાં તેને અને હિલ્ટન હોટેલ્સને ઘણી પબ્લિસિટી મળે છે.<ref>એન્ડ્રૂ આદમ ન્યૂમેન: "[http://www.nytimes.com/2009/12/21/business/media/21adco.html એ ડ્રીમ ફોર એન એરલાઇન એન્ડ એ હોટલ ચેઇન]" – એનવાયટી (NYT), ડિસેમ્બર 20, 2009.</ref> ફિલ્મમાં ફ્રિકવન્ટ ટ્રાવેલર્સ માટે બોન પ્રોગ્રામ જેવા કોર્પોરેટ વફાદારી સાથે માનવ જોડાણની વાર્તા છે. * એએ (AA)ના રિબ્રાન્ડિંગ પ્રયાસોનો ''મેડ મેન'' માં નાની પેટાકથાવસ્તુ તરીકે વણી લેવામાં આવી છે. * ફિલ્મ ''બ્રાઇટ આઇ'' માં જેમ્સ ડન એરપોર્ટ પર વિમાનમાં લટાર મારતા હોય છે ત્યારે શર્લી ટેમ્પલ ‘ઓન ધ ગુડ શિપ લોલિપોપ’ ગાતી હોય છે ત્યારે છે તે દ્રશ્યમાં અમેરિકન એરલાઇન્સ ડીસી-ટુ (DC-2)નું શુટિંગ છે. જાણીતી માન્યતાથી વિપરીત "ગુડ શિપ લોલીપોપ"નો ઉલ્લેખ એક વિમાન માટે થયો છે દરીયામાં જતા વહાણ માટે નહીં. આ ફિલ્મમાં ડીસી-2 (DC-2) અને સમકાલિન કર્ટિસ કોન્ડોર એરલાઇનરના કેટલાક શ્રેષ્ઠ હવાઇ દૃશ્યો છે. * અમેરિકન એરલાઇન્સ ડીસી-7 (DC-7)ના નોઝ સેક્શનને સ્મિથસોનિયન એર એન્ડ સ્પેસ મ્યુઝિયમમાં દર્શાવાયું છે. ==આ પણ જોશો== {{Portal box|Dallas-Fort Worth|New York City|Companies|Aviation}} *અમેરિકામાં હવાઇ પરિવહન *અમેરિકાની કંપનીઓની યાદી *અમેરિકાની એરલાઇન્સની યાદી *અમેરિકાના એરપોર્ટની યાદી *અમેરિકામાં પરિવહન {{-}} ==સંદર્ભો== {{Reflist|colwidth=45em}} ==વધુ વાંચન== *{{Cite book |first=John M. |last=Capozzi |title=A Spirit of Greatness |location= |publisher=JMC |year=2001 |isbn=0965641031 }} *{{Cite book |first=Don |last=Bedwell |title=Silverbird: The American Airlines Story |location= |publisher=Airways |year=1999 |isbn=0965399362 }} *{{Cite book |first=Al |last=Casey |title=Casey's Law |location= |publisher=Arcade |year=1997 |isbn=1559703075 }} *{{Cite book |first=Simon |last=Forty |title=ABC American Airlines |publisher=Ian Allan |location= |year=1997 |isbn=1882663217 }} *{{Cite book |first=Dan |last=Reed |title=The American Eagle: The Ascent of Bob Crandall and American Airlines |location= |publisher=St. Martin's |year=1993 |isbn=0312086962 }} *{{Cite book |first=Robert J. |last=Serling |title=Eagle |publisher=St. Martin's |location= |year=1985 |isbn=0312224532 }} *{{Cite book |title=International Directory of Company Histories |publisher=St. James Press }} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{sisterlinks|wikt=no|b=no|q=no|s=no|v=no|species=no}} * {{official|http://www.aa.com}} ** "[http://www.aa.com/aa/i18nForward.do?p=/urls/social.jsp&amp;anchorLocation=Homepage_Bottom&amp;url=%2Faa%2Fi18nForward.do&amp;_locale=en_US&amp;repositoryName=PromotionContentRepository&amp;repositoryId=16122773&amp;reportedTitle=AA+On+Twitter&amp;flash=false અમેરિકન એરલાઇન્સ ઇસ સોસિયલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826204620/http://www.aa.com/aa/i18nForward.do?p=%2Furls%2Fsocial.jsp&anchorLocation=Homepage_Bottom&url=%2Faa%2Fi18nForward.do&_locale=en_US&repositoryName=PromotionContentRepository&repositoryId=16122773&reportedTitle=AA+On+Twitter&flash=false |date=2009-08-26 }}" – ફેસબૂક અને ટ્વિટર પર સત્તાવાર લિંક્સ * [http://mobile.aa.com એએ (AA) મોબાઇલ સાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080727013929/http://mobile.aa.com/ |date=2008-07-27 }} * [http://www.aavacations.com સત્તાવાર અમેરિકન એરલાઇન્સ વેકેશન્સ વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022102643/https://www.aavacations.com/ |date=2019-10-22 }} * [http://www.americanwaymag.com ''અમેરિકન વે'' ઇનફ્લાઇટ મેગેઝિન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060716090630/http://www.americanwaymag.com/ |date=2006-07-16 }} {{wikivoyage|American Airlines}} * [http://video.marketwatch.com/market/business/travel/airlines/airline-industry.htm?cpg=1 માર્કેટવોચ પર અમેરિકન એરલાઇન્સ વિડીયો અને ઓડિયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607044406/http://video.marketwatch.com/market/business/travel/airlines/airline-industry.htm?cpg=1 |date=2008-06-07 }} {{Template group |list = {{Oneworld}} {{Air Transport Association}} {{IATA members|northam}} {{Airlines of the United States}} {{Legacy carrier}} }} [[Category:અમેરિકન એરલાઇન્સ]] [[Category:ટેક્સાસ સ્થિત એરલાઇન્સ]] [[Category:અમેરિકાની એરલાઇન્સ]] [[Category:આઇએટીએ (IATA) સભ્યો]] [[Category:એર ટ્રાન્સપોર્ટ એસોસિયેશન સભ્યો]] [[Category:ફોર્ટ વર્થ, ટેક્સાસ સ્થિત કંપનીઓ]] [[Category:1934માં સ્થપાયેલી એરલાઇન્સ]] [[Category:વનવર્લ્ડ]] [[Category:ઓપન ટ્રાવેલ એલાયન્સ]] [[શ્રેણી:અમેરિકા]] 86klv5datehgdodi57rw0ls93q9asbz 3 130441 901567 901309 2026-06-18T09:55:44Z ~2026-35477-60 87877 પરીચય 901567 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=મીના પટેલ}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૮:૫૫, ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૨૨ (IST) શ્રી મીના પટેલ ગુજરાત ના મહાન અને ખુબ જ લોકપ્રિય ગાયિકા છે એમણે ઘણા બધા ગીતો અને ભજનો ગાયાં છે ખાસ કરીને ગંગાસતી સતી ના ભજનો શ્રી રામ વાણી ઉપરાંત આગમવાણી અને સમજણ વાણી જેવા ભજનો આજે પણ ખૂબ સંભળાય [[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2026-35477-60|&#126;2026-35477-60]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2026-35477-60|talk]]) ૧૫:૨૫, ૧૮ જૂન ૨૦૨૬ (IST) 0b73v3emal08u0g955aggup7dzvm1h6 901568 901567 2026-06-18T10:01:04Z ~2026-35477-60 87877 /* શ્રી મીના પટેલ */ નવો વિભાગ 901568 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=મીના પટેલ}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૮:૫૫, ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૨૨ (IST) શ્રી મીના પટેલ ગુજરાત ના મહાન અને ખુબ જ લોકપ્રિય ગાયિકા છે એમણે ઘણા બધા ગીતો અને ભજનો ગાયાં છે ખાસ કરીને ગંગાસતી સતી ના ભજનો શ્રી રામ વાણી ઉપરાંત આગમવાણી અને સમજણ વાણી જેવા ભજનો આજે પણ ખૂબ સંભળાય [[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2026-35477-60|&#126;2026-35477-60]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2026-35477-60|talk]]) ૧૫:૨૫, ૧૮ જૂન ૨૦૨૬ (IST) == શ્રી મીના પટેલ == પરિચય શ્રી મીના પટેલ નો જન્મ અમરેલી જિલ્લામાં ૧૯૬૩ મા [[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2026-35477-60|&#126;2026-35477-60]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2026-35477-60|talk]]) ૧૫:૩૧, ૧૮ જૂન ૨૦૨૬ (IST) 6lmi3makpjmyci994qg9ipwnlphqnhk 901569 901568 2026-06-18T10:03:29Z ~2026-35477-60 87877 /* શ્રી મીના પટેલ */ ઉત્તર 901569 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=મીના પટેલ}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૮:૫૫, ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૨૨ (IST) શ્રી મીના પટેલ ગુજરાત ના મહાન અને ખુબ જ લોકપ્રિય ગાયિકા છે એમણે ઘણા બધા ગીતો અને ભજનો ગાયાં છે ખાસ કરીને ગંગાસતી સતી ના ભજનો શ્રી રામ વાણી ઉપરાંત આગમવાણી અને સમજણ વાણી જેવા ભજનો આજે પણ ખૂબ સંભળાય [[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2026-35477-60|&#126;2026-35477-60]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2026-35477-60|talk]]) ૧૫:૨૫, ૧૮ જૂન ૨૦૨૬ (IST) == શ્રી મીના પટેલ == પરિચય શ્રી મીના પટેલ નો જન્મ અમરેલી જિલ્લામાં ૧૯૬૩ મા [[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2026-35477-60|&#126;2026-35477-60]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2026-35477-60|talk]]) ૧૫:૩૧, ૧૮ જૂન ૨૦૨૬ (IST) :એમણે કારકિર્દી ની શરૂઆત આકાશવાણી રાજકોટ કેન્દ્ર પરથી લોકગીતો ગાવા થી શરૂ કરી હતી [[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2026-35477-60|&#126;2026-35477-60]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2026-35477-60|talk]]) ૧૫:૩૩, ૧૮ જૂન ૨૦૨૬ (IST) dvzjijx4u0av87e8ruzv9fmgacxcyv0 901571 901569 2026-06-18T11:08:20Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/~2026-35477-60|~2026-35477-60]] ([[User talk:~2026-35477-60|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:KartikMistry|KartikMistry]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 809872 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=મીના પટેલ}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૮:૫૫, ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૨૨ (IST) maixvtmdlsmmc9oxk515c9jje2v83ue 3 138242 901564 838749 2026-06-17T22:50:27Z Mfield 86823 Mfieldએ [[સભ્યની ચર્ચા:Pratik.S2005]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:CyberPratik]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Pratik.S2005|Pratik.S2005]]" to "[[Special:CentralAuth/CyberPratik|CyberPratik]]" 838749 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Pratik.S2005}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૧:૩૫, ૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૩ (IST) 0wdj0dhk5586nahp94rtepezwu677i6 0 153640 901539 897822 2026-06-17T12:25:16Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901539 wikitext text/x-wiki <!--{{Infobox deity |type = હિન્દુ |deity_of = સર્પ માતા | spouse =[[કશ્યપ]] |parents = [[દક્ષ] |texts = [[રામાયણ]] |image = File:Wat Phra Kaeo mural 2008-09-06 (001).jpg | caption = સુરસાના મુખમાંથી ઊડી જાતા હનુમાન. બેંગકોક, થાઇલેન્ડના નીલમ બુદ્ધ મંદિરના ભીંતચિત્રમાંથી. }}---> {{Infobox deity |type = Hindu |deity_of = Mother of Snakes |spouse =[[Kashyapa]] |parents = [[Daksha]] |texts = [[Ramayana]] |image = File:Wat Phra Kaeo mural 2008-09-06 (001).jpg |caption = Hanuman flies into the mouth of Surasa. From the mural of the [[Temple of the Emerald Buddha]], [[Bangkok]], [[Thailand]].}} '''સુરસા''' અથવા '''સિરસ''' એક હિન્દુ દેવી છે, જેને ઉરાગ (આદિમ સરિસૃપ) ​​ની માતા તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે.<ref name="mani">{{cite book|author = Mani, Vettam|title = Puranic Encyclopaedia: A Comprehensive Dictionary With Special Reference to the Epic and Puranic Literature|url = https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft|publisher = Motilal Banarsidass|year = 1975|location = Delhi|isbn = 0-8426-0822-2|page=[https://archive.org/details/puranicencyclopa00maniuoft/page/767 767]}}"</ref> તેમની સૌથી લોકપ્રિય વાર્તા હિન્દુ મહાકાવ્ય [[રામાયણ]]માં જોવા મળે છે, જ્યાં તેમને [[લંકા]] જતા માર્ગ પર ભગવાન [[હનુમાન]]ની પરીક્ષા કરવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું છે. == જન્મ અને સંતાનો == [[File:Hanuman_encounters_with_surasa_and_simhika,_hanuman_being_accousted_by_lank9ini.png|thumb|337x337px|ઉપરના ભાગમાં હનુમાનનો સુરસા સાથેનો સામનો દૃશ્યમાન છે, મધ્ય અને નીચલા હિસ્સામાં સિંહિકા અને લંકિની છે.]] હિન્દુ મહાકાવ્ય રામાયણમાં, સુરસા દક્ષની ૧૨ પુત્રીઓમાંની એક છે, જેમના લગ્ન ઋષિ કશ્યપ સાથે થયા હતા. તે ઉરાગ (સર્પોનો એક વર્ગ) ની માતા બની હતી, જ્યારે તેની સહ-પત્ની અને બહેન કદ્રુએ નાગો (સાપનો બીજો વર્ગ) ને જન્મ આપ્યો હતો.<ref name="mani"/> વાસુકિ, તક્ષક, ઐરાવત અને સુરસાના અન્ય પુત્રો ભોગવતીમાં રહેતા હોવાનું વર્ણવવામાં આવ્યું છે.<ref name="epic">{{cite book|last=Hopkins |first=Edward Washburn|title=Epic mythology |url=https://archive.org/stream/epicmythology00hopkuoft#page/n147/mode/2up/search/Kubera |year=1915|publisher=Strassburg K.J. Trübner|isbn=0-8426-0560-6|pages=20, 28, 200}}</ref> મહાકાવ્ય મહાભારતમાં કશ્યપની બીજી પત્ની ક્રોધવશાના ક્રોધથી તેમનો જન્મ થયો હોવાનું વર્ણવવામાં આવ્યું છે. સુરસાને ત્રણ પુત્રીઓ છે: અનલા, રૂહા અને વિરુધા. સર્પો સુરસાની પુત્રીઓમાંથી ઉતરી આવ્યા છે. તેથી તેમને ઉર્ગ અને બગલો ની માતા પણ કહેવામાં આવે છે; બીજી સર્પ જાતિ પન્નાગ કદ્રુમાંથી ઉતરી આવી છે.<ref name="mani"/><ref name="epic"/> મત્સ્ય પુરાણ અને વિષ્ણુ પુરાણમાં સુરસાનું વર્ણન કશ્યપની ૧૩ પત્નીઓ અને દક્ષની પુત્રીઓમાંની એક તરીકે કરવામાં આવ્યું છે. વિષ્ણુ પુરાણમાં જણાવાયું છે કે તેણીએ એક હજાર બહુમુખી સર્પ અને બિન-સર્પ સરિસૃપ જીવોને જન્મ આપ્યો હતો, જે જમીન પર સરકી શકતા હતા અને આકાશમાં ઉડી શકતા હતા; જ્યારે કદ્રુ પણ એક હજાર બહુમુખી સર્પ જીવોને જન્મ આપે છે, તેઓ મોટાભાગે ઉડવા માટે અસમર્થ હતા અને તેના બદલે જમીન સાથે બંધાયેલા હતા. મત્સ્ય પુરાણ મુજબ, તે ગાય સિવાય તમામ ચતુષ્પ પ્રાણીઓની માતા છે (જેઓ પૃથ્વી માતાના દૈવી સ્વરૂપમાંથી ઉતરી આવ્યા છે); સર્પોને કદ્રુના બાળકો તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. ભાગવત પુરાણમાં તેણીને રાક્ષસો (નરભક્ષી, રાક્ષસો) ની માતા તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે. વાયુ પુરાણ અને પદ્મ પુરાણની યાદીમાં તેણીનો કશ્યપની પત્ની તરીકે ઉલ્લેખ નથી; અને અનાયુષ અથવા દાનાયુષ તેણીને સાપની માતા તરીકે સ્થાન આપે છે.<ref name="Basu"/> દેવી ભાગવત પુરાણમાં રોહિણીનો સુરસાના અવતાર તરીકે ઉલ્લેખ છે; તેણીનો પુત્ર બલરામ સુરસાના પુત્ર નાગશેષનો અવતાર હતો.<ref name="mani"/> મત્સ્ય પુરાણ મુજબ, જ્યારે ત્રિપુરાંતક તરીકે ભગવાન શિવ ત્રણ રાક્ષસોના નગરો તરફ પ્રયાણ કરે છે, ત્યારે વિવિધ દેવતાઓ તેમને મદદ કરે છે. સુરસા અને અન્ય દેવીઓ તેમના તીર અને ભાલા બની જાય છે. જ્યારે અંધક રાક્ષસના રક્તના ટીપાં અનેક રાક્ષસોમાં પરિણમે છે, ત્યારે સુરસા અને અન્ય માતા દેવીઓ જેને માતૃકા કહેવાય છે તે રક્ત પીને રાક્ષસનો વધ કરવામાં શિવને મદદ કરે છે.<ref name="Basu">{{cite book|author=Baman Das Basu|title=The Sacred books of the Hindus|publisher=Published by Cosmo Publications for Genesis Pub.|isbn=978-81-307-0533-0|pages=9, 52, 137, 155}}</ref> == હનુમાન સાથે મુકાબલો == [[File:Hanuman and Surasa.jpg|thumb|સુરસા (જમણે)નો હનુમાન સાથે ભેટો, અહીં હનુમાનને એક મોટા સ્વરૂપમાં (ડાબે), તેણીના મુખમાં પ્રવેશ કરતા અને કાનમાંથી બહાર નીકળતા એમ ત્રણ વાર દર્શાવવામાં આવ્યા છે.|250px]] રામાયણના સુંદરકાંડ અને તેને સંલગ્ન કથાઓમાં સુરસાનો હનુમાન સાથેનો મુકાબલો, સુરસા સાથે સંબંધિત સૌથી લોકપ્રિય વાર્તા છે. હનુમાન, તેમના સ્વામી રામની અપહરણ કરાયેલી પત્ની સીતાની શોધમાં સમુદ્ર પાર કરીને લંકા (હાલના શ્રીલંકા તરીકે ઓળખાય છે) તરફ છલાંગ લગાવે છે. જ્યારે હનુમાન ધરતી પરથી હવામાં કૂદકો લગાવે છે ત્યારે તેમના માર્ગમાં મૈનાક પર્વત દેખાય છે, હનુમાન તેને અવરોધ સમજીને આગળ વધે છે. દેવતાઓ, ગંધર્વો અને ઋષિઓ નાગોની માતા સુરસાને બોલાવે છે અને હનુમાનની પરીક્ષા કરવા માટે તેમને ભયંકર રાક્ષસી રૂપ ધારણ કરવા વિનંતી કરે છે. હનુમાન અને તેમની ક્ષમતાઓની કસોટી કરવા માટે તેણીને બોલાવવામાં આવી તેના કારણો રામાયણની વિવિધ કથાઓમાં અલગ અલગ છે. રામચરિતમાનસ સૂચવે છે કે આ કસોટી તેમની મહાનતા સાબિત કરવા અને તેમને સોંપવામાં આવેલા કાર્ય માટે આદર્શ રીતે યોગ્ય છે તે સ્થાપિત કરવા માટે હતી. તેનાથી વિપરીત, અધ્યાત્મ રામાયણ કહે છે કે દેવતાઓ હનુમાનની શક્તિઓ પર વિશ્વાસ કરતા નથી; જોકે બંને સંમત છે કે દેવતાઓ હનુમાનની શક્તિ (બળ) અને વિચાર શક્તિ (બુદ્ધિ) ની કસોટી કરવા માંગે છે. મૂળ રામાયણમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે તેમની શક્તિ અને બહાદુરીની કસોટી થવાની છે અને તેનાં કારણો જણાવવામાં આવ્યા નથી. અન્ય ગ્રંથોમાં મધ્યમ માર્ગ શોધાયો છે જ્યાં દેવતાઓ હનુમાનની ક્ષમતાઓ પર વિશ્વાસ ધરાવતા હોવા છતાં, તેઓ તેમને "તીક્ષ્ણ" કરવા અથવા તેમને આવનારા જોખમો વિશે ચેતવણી આપવા માંગે છે.<ref name="Ludvik1994">{{cite book|author=Catherine Ludvik|title=Hanumān in the Rāmāyaṇa of Vālmīki and the Rāmacaritamānasa of Tulasī Dāsa|date=1 January 1994 |publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-1122-5|pages=[https://archive.org/details/hanumaninrama00ludv/page/72 72–75]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/hanumaninrama00ludv/page/72}}</ref> ==નોંધ== {{Reflist}} ==સંદર્ભ== * {{cite book|author=Robert P. Goldman, Sally J. Sutherland Goldman|title=The Rāmāyaṇa of Vālmīki: An Epic of Ancient India. Sundarakāṇḍa|date=1 January 2007|publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-3166-7}} * {{cite book | url=http://www.sacred-texts.com/hin/vp/vp050.htm#fn_296 | title=The Vishnu Purana |chapter = CHAP. XV| author=Horace Hayman Wilson | year=1840 | pages=110}} * {{cite web|url=http://www.srimadbhagavatam.org/canto6/chapter6.html|title=Bhagavata Purana: Canto 6: Chapter 6: The Progeny of the Daughters of Daksha|last=Aadhar|first=Anand|access-date=2026-02-04|archive-date=2010-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20101117174042/http://www.srimadbhagavatam.org/canto6/chapter6.html|url-status=dead}} essk54clffbqjh6xesv66oi7as3rqpw 3 154581 901541 2026-06-17T15:28:10Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 901541 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=રબારી વિજય ભાઈ ઇશ્વર ભાઈ}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૦:૫૮, ૧૭ જૂન ૨૦૨૬ (IST) 858oykjh8ep4d67z47orgrdg52b93fv 0 154582 901542 2026-06-17T17:11:49Z Meghdhanu 67011 "[[:en:Special:Redirect/revision/1340918334|Mandalika III]]" પાનાનું ભાષાંતર કરીને બનાવેલ 901542 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above fn" style="background-color: #cbe; color:inherit; font-size: 125%" |મંડલિક ૩ |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |''સૌરાષ્ટ્રના રા'' |- ! class="infobox-label" scope="row" |શાસન | class="infobox-data" |ઈ. સ. ૧૪૫૧-૧૪૭૨ |- ! class="infobox-label" scope="row" |પૂર્વવર્તી | class="infobox-data" |[[Mahipala III|મહિપાલ III]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |અનુગામી | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * ગુજરાત સલ્''તાનાદર'' થાનાદાર તરીકે તતાર ખાન[[ગુજરાત સલ્તનત]] * ''જાગીરદાર'' તરીકે ભૂપતસિંહ </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |દફનવિધિ | class="infobox-data" |<div class="label" style="display:inline">[[માણેક ચોક]], [[અમદાવાદ]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |જીવનસાથી | class="infobox-data" |કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ) રમાબાઈ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox" style="border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |યુગનું નામ અને તારીખો&nbsp; |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |[[વિક્રમ સંવત]] ૧૫૦૭-૧૫૨૭&nbsp; |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |રાજવીનું નામ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |} |- ! class="infobox-label" scope="row" |રાજવંશ | class="infobox-data" |[[ચુડાસમા|ચુડાસમા રાજવંશ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |પિતા | class="infobox-data" |મહિપાલ ૩ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ધર્મ | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[હિંદુ ધર્મ]] * સુન્ની ઇસ્લામ (૧૪૭૨ પછી) </div> |} {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above fn" style="background-color: #cbe; color:inherit; font-size: 125%" |મંડલિક ૩ |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |''સૌરાષ્ટ્રના રા'' |- ! class="infobox-label" scope="row" |શાસન | class="infobox-data" |ઈ. સ. ૧૪૫૧-૧૪૭૨ |- ! class="infobox-label" scope="row" |પૂર્વવર્તી | class="infobox-data" |[[Mahipala III|મહિપાલ III]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |અનુગામી | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * ગુજરાત સલ્''તાનાદર'' થાનાદાર તરીકે તતાર ખાન[[ગુજરાત સલ્તનત]] * ''જાગીરદાર'' તરીકે ભૂપતસિંહ </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |દફનવિધિ | class="infobox-data" |<div class="label" style="display:inline">[[માણેક ચોક]], [[અમદાવાદ]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |જીવનસાથી | class="infobox-data" |કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ) રમાબાઈ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox" style="border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |યુગનું નામ અને તારીખો&nbsp; |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |[[વિક્રમ સંવત]] ૧૫૦૭-૧૫૨૭&nbsp; |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |રાજવીનું નામ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |} |- ! class="infobox-label" scope="row" |રાજવંશ | class="infobox-data" |[[ચુડાસમા|ચુડાસમા રાજવંશ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |પિતા | class="infobox-data" |મહિપાલ ૩ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ધર્મ | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[હિંદુ ધર્મ]] * સુન્ની ઇસ્લામ (૧૪૭૨ પછી) </div> |} {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}} {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above fn" style="background-color: #cbe; color:inherit; font-size: 125%" |મંડલિક ૩ |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |''સૌરાષ્ટ્રના રા'' |- ! class="infobox-label" scope="row" |શાસન | class="infobox-data" |ઈ. સ. ૧૪૫૧-૧૪૭૨ |- ! class="infobox-label" scope="row" |પૂર્વવર્તી | class="infobox-data" |[[Mahipala III|મહિપાલ III]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |અનુગામી | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * ગુજરાત સલ્''તાનાદર'' થાનાદાર તરીકે તતાર ખાન[[ગુજરાત સલ્તનત]] * ''જાગીરદાર'' તરીકે ભૂપતસિંહ </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |દફનવિધિ | class="infobox-data" |<div class="label" style="display:inline">[[માણેક ચોક]], [[અમદાવાદ]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |જીવનસાથી | class="infobox-data" |કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ) રમાબાઈ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox" style="border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |યુગનું નામ અને તારીખો&nbsp; |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |[[વિક્રમ સંવત]] ૧૫૦૭-૧૫૨૭&nbsp; |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |રાજવીનું નામ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |} |- ! class="infobox-label" scope="row" |રાજવંશ | class="infobox-data" |[[ચુડાસમા|ચુડાસમા રાજવંશ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |પિતા | class="infobox-data" |મહિપાલ ૩ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ધર્મ | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[હિંદુ ધર્મ]] * સુન્ની ઇસ્લામ (૧૪૭૨ પછી) </div> |} {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}} {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above fn" style="background-color: #cbe; color:inherit; font-size: 125%" |મંડલિક ૩ |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |''સૌરાષ્ટ્રના રા'' |- ! class="infobox-label" scope="row" |શાસન | class="infobox-data" |ઈ. સ. ૧૪૫૧-૧૪૭૨ |- ! class="infobox-label" scope="row" |પૂર્વવર્તી | class="infobox-data" |[[Mahipala III|મહિપાલ III]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |અનુગામી | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * ગુજરાત સલ્''તાનાદર'' થાનાદાર તરીકે તતાર ખાન[[ગુજરાત સલ્તનત]] * ''જાગીરદાર'' તરીકે ભૂપતસિંહ </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |દફનવિધિ | class="infobox-data" |<div class="label" style="display:inline">[[માણેક ચોક]], [[અમદાવાદ]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |જીવનસાથી | class="infobox-data" |કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ) રમાબાઈ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox" style="border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |યુગનું નામ અને તારીખો&nbsp; |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |[[વિક્રમ સંવત]] ૧૫૦૭-૧૫૨૭&nbsp; |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |રાજવીનું નામ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |} |- ! class="infobox-label" scope="row" |રાજવંશ | class="infobox-data" |[[ચુડાસમા|ચુડાસમા રાજવંશ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |પિતા | class="infobox-data" |મહિપાલ ૩ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ધર્મ | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[હિંદુ ધર્મ]] * સુન્ની ઇસ્લામ (૧૪૭૨ પછી) </div> |} {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}}મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું. તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}}{{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા. === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે. === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો. == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી. નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે: {{Blockquote|  ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. === મહમૂદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFParikhShastri1977">[[રસિકલાલ પરીખ|Parikh, Rasiklal Chhotalal]]; [[હરિપ્રસાદ શાસ્ત્રી|Shastri, Hariprasad Gangashankar]], eds. (1977). [[iarchive:1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|''ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ'']] &#x5B;''Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era''&#x5D;. Research Series - Book No. 71 (in Gujarati). Vol.&nbsp;V. [[અમદાવાદ|Ahmedabad]]: Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research. pp.&nbsp;<span class="nowrap">163–</span>167, 199.</cite> [[Category:CS1 Gujarati-language sources (gu)]]</ref> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે. ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|publisher=Sahitya Akademi|year=1986|location=New Delhi|page=24|access-date=31 October 2017}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] lm764o8o1gl74n8n9kz69obf2ntgy08 901543 901542 2026-06-17T17:12:14Z Meghdhanu 67011 [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 901543 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above fn" style="background-color: #cbe; color:inherit; font-size: 125%" |મંડલિક ૩ |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |''સૌરાષ્ટ્રના રા'' |- ! class="infobox-label" scope="row" |શાસન | class="infobox-data" |ઈ. સ. ૧૪૫૧-૧૪૭૨ |- ! class="infobox-label" scope="row" |પૂર્વવર્તી | class="infobox-data" |[[Mahipala III|મહિપાલ III]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |અનુગામી | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * ગુજરાત સલ્''તાનાદર'' થાનાદાર તરીકે તતાર ખાન[[ગુજરાત સલ્તનત]] * ''જાગીરદાર'' તરીકે ભૂપતસિંહ </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |દફનવિધિ | class="infobox-data" |<div class="label" style="display:inline">[[માણેક ચોક]], [[અમદાવાદ]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |જીવનસાથી | class="infobox-data" |કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ) રમાબાઈ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox" style="border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |યુગનું નામ અને તારીખો&nbsp; |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |[[વિક્રમ સંવત]] ૧૫૦૭-૧૫૨૭&nbsp; |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |રાજવીનું નામ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |} |- ! class="infobox-label" scope="row" |રાજવંશ | class="infobox-data" |[[ચુડાસમા|ચુડાસમા રાજવંશ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |પિતા | class="infobox-data" |મહિપાલ ૩ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ધર્મ | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[હિંદુ ધર્મ]] * સુન્ની ઇસ્લામ (૧૪૭૨ પછી) </div> |} {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above fn" style="background-color: #cbe; color:inherit; font-size: 125%" |મંડલિક ૩ |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |''સૌરાષ્ટ્રના રા'' |- ! class="infobox-label" scope="row" |શાસન | class="infobox-data" |ઈ. સ. ૧૪૫૧-૧૪૭૨ |- ! class="infobox-label" scope="row" |પૂર્વવર્તી | class="infobox-data" |[[Mahipala III|મહિપાલ III]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |અનુગામી | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * ગુજરાત સલ્''તાનાદર'' થાનાદાર તરીકે તતાર ખાન[[ગુજરાત સલ્તનત]] * ''જાગીરદાર'' તરીકે ભૂપતસિંહ </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |દફનવિધિ | class="infobox-data" |<div class="label" style="display:inline">[[માણેક ચોક]], [[અમદાવાદ]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |જીવનસાથી | class="infobox-data" |કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ) રમાબાઈ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox" style="border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |યુગનું નામ અને તારીખો&nbsp; |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |[[વિક્રમ સંવત]] ૧૫૦૭-૧૫૨૭&nbsp; |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |રાજવીનું નામ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |} |- ! class="infobox-label" scope="row" |રાજવંશ | class="infobox-data" |[[ચુડાસમા|ચુડાસમા રાજવંશ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |પિતા | class="infobox-data" |મહિપાલ ૩ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ધર્મ | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[હિંદુ ધર્મ]] * સુન્ની ઇસ્લામ (૧૪૭૨ પછી) </div> |} {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}} {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above fn" style="background-color: #cbe; color:inherit; font-size: 125%" |મંડલિક ૩ |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |''સૌરાષ્ટ્રના રા'' |- ! class="infobox-label" scope="row" |શાસન | class="infobox-data" |ઈ. સ. ૧૪૫૧-૧૪૭૨ |- ! class="infobox-label" scope="row" |પૂર્વવર્તી | class="infobox-data" |[[Mahipala III|મહિપાલ III]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |અનુગામી | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * ગુજરાત સલ્''તાનાદર'' થાનાદાર તરીકે તતાર ખાન[[ગુજરાત સલ્તનત]] * ''જાગીરદાર'' તરીકે ભૂપતસિંહ </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |દફનવિધિ | class="infobox-data" |<div class="label" style="display:inline">[[માણેક ચોક]], [[અમદાવાદ]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |જીવનસાથી | class="infobox-data" |કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ) રમાબાઈ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox" style="border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |યુગનું નામ અને તારીખો&nbsp; |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |[[વિક્રમ સંવત]] ૧૫૦૭-૧૫૨૭&nbsp; |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |રાજવીનું નામ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |} |- ! class="infobox-label" scope="row" |રાજવંશ | class="infobox-data" |[[ચુડાસમા|ચુડાસમા રાજવંશ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |પિતા | class="infobox-data" |મહિપાલ ૩ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ધર્મ | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[હિંદુ ધર્મ]] * સુન્ની ઇસ્લામ (૧૪૭૨ પછી) </div> |} {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}} {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above fn" style="background-color: #cbe; color:inherit; font-size: 125%" |મંડલિક ૩ |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |''સૌરાષ્ટ્રના રા'' |- ! class="infobox-label" scope="row" |શાસન | class="infobox-data" |ઈ. સ. ૧૪૫૧-૧૪૭૨ |- ! class="infobox-label" scope="row" |પૂર્વવર્તી | class="infobox-data" |[[Mahipala III|મહિપાલ III]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |અનુગામી | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * ગુજરાત સલ્''તાનાદર'' થાનાદાર તરીકે તતાર ખાન[[ગુજરાત સલ્તનત]] * ''જાગીરદાર'' તરીકે ભૂપતસિંહ </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |દફનવિધિ | class="infobox-data" |<div class="label" style="display:inline">[[માણેક ચોક]], [[અમદાવાદ]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |જીવનસાથી | class="infobox-data" |કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ) રમાબાઈ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox" style="border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |યુગનું નામ અને તારીખો&nbsp; |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |[[વિક્રમ સંવત]] ૧૫૦૭-૧૫૨૭&nbsp; |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |રાજવીનું નામ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |} |- ! class="infobox-label" scope="row" |રાજવંશ | class="infobox-data" |[[ચુડાસમા|ચુડાસમા રાજવંશ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |પિતા | class="infobox-data" |મહિપાલ ૩ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ધર્મ | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[હિંદુ ધર્મ]] * સુન્ની ઇસ્લામ (૧૪૭૨ પછી) </div> |} {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}}મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું. તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}}{{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા. === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે. === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો. == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી. નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે: {{Blockquote|  ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. === મહમૂદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFParikhShastri1977">[[રસિકલાલ પરીખ|Parikh, Rasiklal Chhotalal]]; [[હરિપ્રસાદ શાસ્ત્રી|Shastri, Hariprasad Gangashankar]], eds. (1977). [[iarchive:1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|''ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ'']] &#x5B;''Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era''&#x5D;. Research Series - Book No. 71 (in Gujarati). Vol.&nbsp;V. [[અમદાવાદ|Ahmedabad]]: Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research. pp.&nbsp;<span class="nowrap">163–</span>167, 199.</cite> [[Category:CS1 Gujarati-language sources (gu)]]</ref> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે. ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|publisher=Sahitya Akademi|year=1986|location=New Delhi|page=24|access-date=31 October 2017}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] 0o5g546yc3neu32j5maiqkuz1927l5a 901544 901543 2026-06-17T17:12:58Z Meghdhanu 67011 901544 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above fn" style="background-color: #cbe; color:inherit; font-size: 125%" |મંડલિક ૩ |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |''સૌરાષ્ટ્રના રા'' |- ! class="infobox-label" scope="row" |શાસન | class="infobox-data" |ઈ. સ. ૧૪૫૧-૧૪૭૨ |- ! class="infobox-label" scope="row" |પૂર્વવર્તી | class="infobox-data" |[[Mahipala III|મહિપાલ III]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |અનુગામી | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * ગુજરાત સલ્''તાનાદર'' થાનાદાર તરીકે તતાર ખાન[[ગુજરાત સલ્તનત]] * ''જાગીરદાર'' તરીકે ભૂપતસિંહ </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |દફનવિધિ | class="infobox-data" |<div class="label" style="display:inline">[[માણેક ચોક]], [[અમદાવાદ]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |જીવનસાથી | class="infobox-data" |કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ) રમાબાઈ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox" style="border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |યુગનું નામ અને તારીખો&nbsp; |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |[[વિક્રમ સંવત]] ૧૫૦૭-૧૫૨૭&nbsp; |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |રાજવીનું નામ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |} |- ! class="infobox-label" scope="row" |રાજવંશ | class="infobox-data" |[[ચુડાસમા|ચુડાસમા રાજવંશ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |પિતા | class="infobox-data" |મહિપાલ ૩ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ધર્મ | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[હિંદુ ધર્મ]] * સુન્ની ઇસ્લામ (૧૪૭૨ પછી) </div> |} {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}} {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above fn" style="background-color: #cbe; color:inherit; font-size: 125%" |મંડલિક ૩ |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |''સૌરાષ્ટ્રના રા'' |- ! class="infobox-label" scope="row" |શાસન | class="infobox-data" |ઈ. સ. ૧૪૫૧-૧૪૭૨ |- ! class="infobox-label" scope="row" |પૂર્વવર્તી | class="infobox-data" |[[Mahipala III|મહિપાલ III]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |અનુગામી | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * ગુજરાત સલ્''તાનાદર'' થાનાદાર તરીકે તતાર ખાન[[ગુજરાત સલ્તનત]] * ''જાગીરદાર'' તરીકે ભૂપતસિંહ </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |દફનવિધિ | class="infobox-data" |<div class="label" style="display:inline">[[માણેક ચોક]], [[અમદાવાદ]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |જીવનસાથી | class="infobox-data" |કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ) રમાબાઈ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox" style="border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |યુગનું નામ અને તારીખો&nbsp; |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |[[વિક્રમ સંવત]] ૧૫૦૭-૧૫૨૭&nbsp; |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |રાજવીનું નામ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |} |- ! class="infobox-label" scope="row" |રાજવંશ | class="infobox-data" |[[ચુડાસમા|ચુડાસમા રાજવંશ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |પિતા | class="infobox-data" |મહિપાલ ૩ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ધર્મ | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[હિંદુ ધર્મ]] * સુન્ની ઇસ્લામ (૧૪૭૨ પછી) </div> |} {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}} {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above fn" style="background-color: #cbe; color:inherit; font-size: 125%" |મંડલિક ૩ |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |''સૌરાષ્ટ્રના રા'' |- ! class="infobox-label" scope="row" |શાસન | class="infobox-data" |ઈ. સ. ૧૪૫૧-૧૪૭૨ |- ! class="infobox-label" scope="row" |પૂર્વવર્તી | class="infobox-data" |[[Mahipala III|મહિપાલ III]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |અનુગામી | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * ગુજરાત સલ્''તાનાદર'' થાનાદાર તરીકે તતાર ખાન[[ગુજરાત સલ્તનત]] * ''જાગીરદાર'' તરીકે ભૂપતસિંહ </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |દફનવિધિ | class="infobox-data" |<div class="label" style="display:inline">[[માણેક ચોક]], [[અમદાવાદ]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |જીવનસાથી | class="infobox-data" |કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ) રમાબાઈ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox" style="border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |યુગનું નામ અને તારીખો&nbsp; |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |[[વિક્રમ સંવત]] ૧૫૦૭-૧૫૨૭&nbsp; |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |રાજવીનું નામ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |} |- ! class="infobox-label" scope="row" |રાજવંશ | class="infobox-data" |[[ચુડાસમા|ચુડાસમા રાજવંશ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |પિતા | class="infobox-data" |મહિપાલ ૩ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ધર્મ | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[હિંદુ ધર્મ]] * સુન્ની ઇસ્લામ (૧૪૭૨ પછી) </div> |} {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}}મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું. તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}}{{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા. === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે. === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો. == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી. નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે: {{Blockquote|  ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. === મહમૂદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFParikhShastri1977">[[રસિકલાલ પરીખ|Parikh, Rasiklal Chhotalal]]; [[હરિપ્રસાદ શાસ્ત્રી|Shastri, Hariprasad Gangashankar]], eds. (1977). [[iarchive:1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|''ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ'']] &#x5B;''Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era''&#x5D;. Research Series - Book No. 71 (in Gujarati). Vol.&nbsp;V. [[અમદાવાદ|Ahmedabad]]: Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research. pp.&nbsp;<span class="nowrap">163–</span>167, 199.</cite> [[Category:CS1 Gujarati-language sources (gu)]]</ref> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે. ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|publisher=Sahitya Akademi|year=1986|location=New Delhi|page=24|access-date=31 October 2017}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] tumd1nsih2ms4glyemtvz0suz5n7eva 901545 901544 2026-06-17T17:19:08Z Meghdhanu 67011 901545 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩ |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = 1451&ndash;1472 CE |era_name = [[Vikram Samvat]] |era_dates = 1507&ndash;1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|Tatar Khan as ''Thanadar'' of [[Gujarat Sultanate]]|Bhupatsingh as ''Jagirdar''}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above fn" style="background-color: #cbe; color:inherit; font-size: 125%" |મંડલિક ૩ |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |''સૌરાષ્ટ્રના રા'' |- ! class="infobox-label" scope="row" |શાસન | class="infobox-data" |ઈ. સ. ૧૪૫૧-૧૪૭૨ |- ! class="infobox-label" scope="row" |પૂર્વવર્તી | class="infobox-data" |[[Mahipala III|મહિપાલ III]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |અનુગામી | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * ગુજરાત સલ્''તાનાદર'' થાનાદાર તરીકે તતાર ખાન[[ગુજરાત સલ્તનત]] * ''જાગીરદાર'' તરીકે ભૂપતસિંહ </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |દફનવિધિ | class="infobox-data" |<div class="label" style="display:inline">[[માણેક ચોક]], [[અમદાવાદ]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |જીવનસાથી | class="infobox-data" |કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ) રમાબાઈ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox" style="border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |યુગનું નામ અને તારીખો&nbsp; |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |[[વિક્રમ સંવત]] ૧૫૦૭-૧૫૨૭&nbsp; |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |રાજવીનું નામ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |} |- ! class="infobox-label" scope="row" |રાજવંશ | class="infobox-data" |[[ચુડાસમા|ચુડાસમા રાજવંશ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |પિતા | class="infobox-data" |મહિપાલ ૩ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ધર્મ | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[હિંદુ ધર્મ]] * સુન્ની ઇસ્લામ (૧૪૭૨ પછી) </div> |} {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}} {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above fn" style="background-color: #cbe; color:inherit; font-size: 125%" |મંડલિક ૩ |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |''સૌરાષ્ટ્રના રા'' |- ! class="infobox-label" scope="row" |શાસન | class="infobox-data" |ઈ. સ. ૧૪૫૧-૧૪૭૨ |- ! class="infobox-label" scope="row" |પૂર્વવર્તી | class="infobox-data" |[[Mahipala III|મહિપાલ III]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |અનુગામી | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * ગુજરાત સલ્''તાનાદર'' થાનાદાર તરીકે તતાર ખાન[[ગુજરાત સલ્તનત]] * ''જાગીરદાર'' તરીકે ભૂપતસિંહ </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |દફનવિધિ | class="infobox-data" |<div class="label" style="display:inline">[[માણેક ચોક]], [[અમદાવાદ]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |જીવનસાથી | class="infobox-data" |કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ) રમાબાઈ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox" style="border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |યુગનું નામ અને તારીખો&nbsp; |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |[[વિક્રમ સંવત]] ૧૫૦૭-૧૫૨૭&nbsp; |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |રાજવીનું નામ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |} |- ! class="infobox-label" scope="row" |રાજવંશ | class="infobox-data" |[[ચુડાસમા|ચુડાસમા રાજવંશ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |પિતા | class="infobox-data" |મહિપાલ ૩ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ધર્મ | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[હિંદુ ધર્મ]] * સુન્ની ઇસ્લામ (૧૪૭૨ પછી) </div> |} {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}} {| class="infobox vcard" ! colspan="2" class="infobox-above fn" style="background-color: #cbe; color:inherit; font-size: 125%" |મંડલિક ૩ |- | colspan="2" class="infobox-subheader" |''સૌરાષ્ટ્રના રા'' |- ! class="infobox-label" scope="row" |શાસન | class="infobox-data" |ઈ. સ. ૧૪૫૧-૧૪૭૨ |- ! class="infobox-label" scope="row" |પૂર્વવર્તી | class="infobox-data" |[[Mahipala III|મહિપાલ III]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |અનુગામી | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * ગુજરાત સલ્''તાનાદર'' થાનાદાર તરીકે તતાર ખાન[[ગુજરાત સલ્તનત]] * ''જાગીરદાર'' તરીકે ભૂપતસિંહ </div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |દફનવિધિ | class="infobox-data" |<div class="label" style="display:inline">[[માણેક ચોક]], [[અમદાવાદ]]</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |જીવનસાથી | class="infobox-data" |કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ) રમાબાઈ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> {| class="infobox" style="border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |યુગનું નામ અને તારીખો&nbsp; |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |[[વિક્રમ સંવત]] ૧૫૦૭-૧૫૨૭&nbsp; |- ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |રાજવીનું નામ |- | colspan="2" class="infobox-full-data" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |} |- ! class="infobox-label" scope="row" |રાજવંશ | class="infobox-data" |[[ચુડાસમા|ચુડાસમા રાજવંશ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |પિતા | class="infobox-data" |મહિપાલ ૩ |- ! class="infobox-label" scope="row" |ધર્મ | class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist"> * [[હિંદુ ધર્મ]] * સુન્ની ઇસ્લામ (૧૪૭૨ પછી) </div> |} {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}}મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું. તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}}{{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા. === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે. === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો. == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી. નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે: {{Blockquote|  ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. === મહમૂદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFParikhShastri1977">[[રસિકલાલ પરીખ|Parikh, Rasiklal Chhotalal]]; [[હરિપ્રસાદ શાસ્ત્રી|Shastri, Hariprasad Gangashankar]], eds. (1977). [[iarchive:1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|''ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ'']] &#x5B;''Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era''&#x5D;. Research Series - Book No. 71 (in Gujarati). Vol.&nbsp;V. [[અમદાવાદ|Ahmedabad]]: Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research. pp.&nbsp;<span class="nowrap">163–</span>167, 199.</cite> [[Category:CS1 Gujarati-language sources (gu)]]</ref> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે. ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|publisher=Sahitya Akademi|year=1986|location=New Delhi|page=24|access-date=31 October 2017}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] fwy7kknqfju5b4ebx41yd3epi8irsif 901546 901545 2026-06-17T17:20:51Z Meghdhanu 67011 901546 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩ |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = 1451&ndash;1472 CE |era_name = [[Vikram Samvat]] |era_dates = 1507&ndash;1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|Tatar Khan as ''Thanadar'' of [[Gujarat Sultanate]]|Bhupatsingh as ''Jagirdar''}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}} મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું. તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. {{Location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref>|places=<!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}}}}{{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા. === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે. === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો. == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી. નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે: {{Blockquote|  ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. === મહમૂદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFParikhShastri1977">[[રસિકલાલ પરીખ|Parikh, Rasiklal Chhotalal]]; [[હરિપ્રસાદ શાસ્ત્રી|Shastri, Hariprasad Gangashankar]], eds. (1977). [[iarchive:1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|''ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ'']] &#x5B;''Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era''&#x5D;. Research Series - Book No. 71 (in Gujarati). Vol.&nbsp;V. [[અમદાવાદ|Ahmedabad]]: Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research. pp.&nbsp;<span class="nowrap">163–</span>167, 199.</cite> [[Category:CS1 Gujarati-language sources (gu)]]</ref> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે. ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|publisher=Sahitya Akademi|year=1986|location=New Delhi|page=24|access-date=31 October 2017}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] nok4jusmsztwubwuogtlbikope75m2g 901547 901546 2026-06-17T17:22:51Z Meghdhanu 67011 901547 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩ |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = 1451&ndash;1472 CE |era_name = [[Vikram Samvat]] |era_dates = 1507&ndash;1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|Tatar Khan as ''Thanadar'' of [[Gujarat Sultanate]]|Bhupatsingh as ''Jagirdar''}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું. તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. ==શાસન== ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા. === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે. === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો. == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી. નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે: {{Blockquote|  ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. === મહમૂદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFParikhShastri1977">[[રસિકલાલ પરીખ|Parikh, Rasiklal Chhotalal]]; [[હરિપ્રસાદ શાસ્ત્રી|Shastri, Hariprasad Gangashankar]], eds. (1977). [[iarchive:1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|''ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ'']] &#x5B;''Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era''&#x5D;. Research Series - Book No. 71 (in Gujarati). Vol.&nbsp;V. [[અમદાવાદ|Ahmedabad]]: Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research. pp.&nbsp;<span class="nowrap">163–</span>167, 199.</cite> [[Category:CS1 Gujarati-language sources (gu)]]</ref> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે. ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|publisher=Sahitya Akademi|year=1986|location=New Delhi|page=24|access-date=31 October 2017}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] 4u1r49ckwxoz4373jdpcx7tk6h5gl9u 901548 901547 2026-06-17T17:23:26Z Meghdhanu 67011 /* જુનાગઢનું પતન */ 901548 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩ |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = 1451&ndash;1472 CE |era_name = [[Vikram Samvat]] |era_dates = 1507&ndash;1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|Tatar Khan as ''Thanadar'' of [[Gujarat Sultanate]]|Bhupatsingh as ''Jagirdar''}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું. તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. ==શાસન== ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા. === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે. === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો. == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી. નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે: {{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. === મહમૂદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFParikhShastri1977">[[રસિકલાલ પરીખ|Parikh, Rasiklal Chhotalal]]; [[હરિપ્રસાદ શાસ્ત્રી|Shastri, Hariprasad Gangashankar]], eds. (1977). [[iarchive:1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|''ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ'']] &#x5B;''Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era''&#x5D;. Research Series - Book No. 71 (in Gujarati). Vol.&nbsp;V. [[અમદાવાદ|Ahmedabad]]: Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research. pp.&nbsp;<span class="nowrap">163–</span>167, 199.</cite> [[Category:CS1 Gujarati-language sources (gu)]]</ref> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે. ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|publisher=Sahitya Akademi|year=1986|location=New Delhi|page=24|access-date=31 October 2017}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] j2cw44gw77793t9po6k0r43d904uzgj 901549 901548 2026-06-17T17:24:37Z Meghdhanu 67011 901549 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩ |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = 1451&ndash;1472 CE |era_name = [[Vikram Samvat]] |era_dates = 1507&ndash;1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|ગુજરાત સલતનતના થાણાદાર તરીકે તતર ખાન|જાગીરદાર તરીકે ભૂપતસિંહ}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું. તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. ==શાસન== ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા. === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે. === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો. == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી. નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે: {{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. === મહમૂદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFParikhShastri1977">[[રસિકલાલ પરીખ|Parikh, Rasiklal Chhotalal]]; [[હરિપ્રસાદ શાસ્ત્રી|Shastri, Hariprasad Gangashankar]], eds. (1977). [[iarchive:1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|''ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ'']] &#x5B;''Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era''&#x5D;. Research Series - Book No. 71 (in Gujarati). Vol.&nbsp;V. [[અમદાવાદ|Ahmedabad]]: Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research. pp.&nbsp;<span class="nowrap">163–</span>167, 199.</cite> [[Category:CS1 Gujarati-language sources (gu)]]</ref> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે. ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|publisher=Sahitya Akademi|year=1986|location=New Delhi|page=24|access-date=31 October 2017}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] qa228tt1d1q5qcjbv8obq19dv0ncrwp 901550 901549 2026-06-17T17:25:10Z Meghdhanu 67011 901550 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩ |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ |era_name = [[Vikram Samvat]] |era_dates = 1507&ndash;1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|ગુજરાત સલતનતના થાણાદાર તરીકે તતર ખાન|જાગીરદાર તરીકે ભૂપતસિંહ}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું. તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. ==શાસન== ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા. === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે. === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો. == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી. નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે: {{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. === મહમૂદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFParikhShastri1977">[[રસિકલાલ પરીખ|Parikh, Rasiklal Chhotalal]]; [[હરિપ્રસાદ શાસ્ત્રી|Shastri, Hariprasad Gangashankar]], eds. (1977). [[iarchive:1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|''ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ'']] &#x5B;''Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era''&#x5D;. Research Series - Book No. 71 (in Gujarati). Vol.&nbsp;V. [[અમદાવાદ|Ahmedabad]]: Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research. pp.&nbsp;<span class="nowrap">163–</span>167, 199.</cite> [[Category:CS1 Gujarati-language sources (gu)]]</ref> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે. ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|publisher=Sahitya Akademi|year=1986|location=New Delhi|page=24|access-date=31 October 2017}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] mxrlbjxqgic7tbgtsqv6cna9ino302l 901551 901550 2026-06-17T17:27:50Z Meghdhanu 67011 /* શાસન */ 901551 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩ |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ |era_name = [[Vikram Samvat]] |era_dates = 1507&ndash;1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|ગુજરાત સલતનતના થાણાદાર તરીકે તતર ખાન|જાગીરદાર તરીકે ભૂપતસિંહ}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું. તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. ==શાસન== {{location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref> |places= <!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}} }} ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા. === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે. === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો. == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી. નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે: {{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. === મહમૂદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFParikhShastri1977">[[રસિકલાલ પરીખ|Parikh, Rasiklal Chhotalal]]; [[હરિપ્રસાદ શાસ્ત્રી|Shastri, Hariprasad Gangashankar]], eds. (1977). [[iarchive:1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|''ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ'']] &#x5B;''Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era''&#x5D;. Research Series - Book No. 71 (in Gujarati). Vol.&nbsp;V. [[અમદાવાદ|Ahmedabad]]: Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research. pp.&nbsp;<span class="nowrap">163–</span>167, 199.</cite> [[Category:CS1 Gujarati-language sources (gu)]]</ref> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે. ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|publisher=Sahitya Akademi|year=1986|location=New Delhi|page=24|access-date=31 October 2017}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] 0nqxbb03ubka3v8doel55wd8lj8pd0h 901552 901551 2026-06-17T17:28:18Z Meghdhanu 67011 /* મહમૂદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો */ 901552 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩ |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ |era_name = [[Vikram Samvat]] |era_dates = 1507&ndash;1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|ગુજરાત સલતનતના થાણાદાર તરીકે તતર ખાન|જાગીરદાર તરીકે ભૂપતસિંહ}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું. તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. ==શાસન== {{location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref> |places= <!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}} }} ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા. === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે. === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો. == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી. નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે: {{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. === મહમદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFParikhShastri1977">[[રસિકલાલ પરીખ|Parikh, Rasiklal Chhotalal]]; [[હરિપ્રસાદ શાસ્ત્રી|Shastri, Hariprasad Gangashankar]], eds. (1977). [[iarchive:1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|''ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ'']] &#x5B;''Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era''&#x5D;. Research Series - Book No. 71 (in Gujarati). Vol.&nbsp;V. [[અમદાવાદ|Ahmedabad]]: Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research. pp.&nbsp;<span class="nowrap">163–</span>167, 199.</cite> [[Category:CS1 Gujarati-language sources (gu)]]</ref> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે. ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|publisher=Sahitya Akademi|year=1986|location=New Delhi|page=24|access-date=31 October 2017}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] j3h24l300s65qh7wlwfs68tt27ub3ph 901553 901552 2026-06-17T17:36:23Z Meghdhanu 67011 901553 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩ |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ |era_name = [[Vikram Samvat]] |era_dates = 1507&ndash;1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|ગુજરાત સલતનતના થાણાદાર તરીકે તતર ખાન|જાગીરદાર તરીકે ભૂપતસિંહ}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું.<ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/> <ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> ==શાસન== {{location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref> |places= <!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}} }} ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980" /><ref name="GBP1884">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=c70MAAAAIAAJ&pg=PA711|title=Gazetteer of the Bombay Presidency : Kathiawar|last=|first=|publisher=Government Central Press|year=1884|isbn=|editor=Watson|editor-first=James W.|volume=VIII|location=Bombay|pages=498–500}} {{PD-notice}}</ref> === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. <ref name="GBP1884"/> === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે:<ref name="GBP1884"/> {{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. આ લોકકથાઓના કોઈ આધરભૂત પ્રમાણ નથી, <ref name="Parikh" /> === મહમદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFParikhShastri1977">[[રસિકલાલ પરીખ|Parikh, Rasiklal Chhotalal]]; [[હરિપ્રસાદ શાસ્ત્રી|Shastri, Hariprasad Gangashankar]], eds. (1977). [[iarchive:1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|''ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ'']] &#x5B;''Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era''&#x5D;. Research Series - Book No. 71 (in Gujarati). Vol.&nbsp;V. [[અમદાવાદ|Ahmedabad]]: Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research. pp.&nbsp;<span class="nowrap">163–</span>167, 199.</cite> [[Category:CS1 Gujarati-language sources (gu)]]</ref> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે. ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|publisher=Sahitya Akademi|year=1986|location=New Delhi|page=24|access-date=31 October 2017}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] kt16gqzfa4e4z9iml6x5gd8pa7crbwo 901554 901553 2026-06-17T17:37:45Z Meghdhanu 67011 901554 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩ |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ |era_name = [[Vikram Samvat]] |era_dates = 1507&ndash;1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|ગુજરાત સલતનતના થાણાદાર તરીકે તતર ખાન|જાગીરદાર તરીકે ભૂપતસિંહ}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું.<ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/> <ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> ==શાસન== {{location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref> |places= <!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}} }} ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980" /><ref name="GBP1884">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=c70MAAAAIAAJ&pg=PA711|title=Gazetteer of the Bombay Presidency : Kathiawar|last=|first=|publisher=Government Central Press|year=1884|isbn=|editor=Watson|editor-first=James W.|volume=VIII|location=Bombay|pages=498–500}} {{PD-notice}}</ref> === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. <ref name="GBP1884"/> === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે:<ref name="GBP1884"/> {{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. આ લોકકથાઓના કોઈ આધરભૂત પ્રમાણ નથી, <ref name="Parikh" /> === મહમદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh"/> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh"/> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે. ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|publisher=Sahitya Akademi|year=1986|location=New Delhi|page=24|access-date=31 October 2017}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] 9b8j5yw8urnnl25qv4vq1cp2vq207ih 901555 901554 2026-06-17T17:39:16Z Meghdhanu 67011 /* મહમદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો */ 901555 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩ |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ |era_name = [[Vikram Samvat]] |era_dates = 1507&ndash;1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|ગુજરાત સલતનતના થાણાદાર તરીકે તતર ખાન|જાગીરદાર તરીકે ભૂપતસિંહ}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું.<ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/> <ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> ==શાસન== {{location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref> |places= <!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}} }} ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980" /><ref name="GBP1884">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=c70MAAAAIAAJ&pg=PA711|title=Gazetteer of the Bombay Presidency : Kathiawar|last=|first=|publisher=Government Central Press|year=1884|isbn=|editor=Watson|editor-first=James W.|volume=VIII|location=Bombay|pages=498–500}} {{PD-notice}}</ref> === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. <ref name="GBP1884"/> === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે:<ref name="GBP1884"/> {{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. આ લોકકથાઓના કોઈ આધરભૂત પ્રમાણ નથી, <ref name="Parikh" /> === મહમદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh"/> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref><ref name="Rajan1985">{{cite book|author=K. V. Soundara Rajan|title=Junagadh|url=https://books.google.com/books?id=bPNEAAAAIAAJ|year=1985|publisher=Archaeological Survey of India|page=11}}</ref><ref name="RajyagorChopra1982">{{cite book|author1=S. B. Rajyagor|author2=Pran Nath Chopra|title=History of Gujarat|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|year=1982|publisher=S. Chand|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh"/> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે. ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|publisher=Sahitya Akademi|year=1986|location=New Delhi|page=24|access-date=31 October 2017}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] l6ma7p88atf5dunn5s0vjmex8qv16ma 901556 901555 2026-06-17T17:40:56Z Meghdhanu 67011 /* લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં */ 901556 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩ |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ |era_name = [[Vikram Samvat]] |era_dates = 1507&ndash;1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|ગુજરાત સલતનતના થાણાદાર તરીકે તતર ખાન|જાગીરદાર તરીકે ભૂપતસિંહ}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું.<ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/> <ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> ==શાસન== {{location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref> |places= <!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}} }} ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link=Rasiklal Parikh|series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980" /><ref name="GBP1884">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=c70MAAAAIAAJ&pg=PA711|title=Gazetteer of the Bombay Presidency : Kathiawar|last=|first=|publisher=Government Central Press|year=1884|isbn=|editor=Watson|editor-first=James W.|volume=VIII|location=Bombay|pages=498–500}} {{PD-notice}}</ref> === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. <ref name="GBP1884"/> === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે:<ref name="GBP1884"/> {{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. આ લોકકથાઓના કોઈ આધરભૂત પ્રમાણ નથી, <ref name="Parikh" /> === મહમદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh"/> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref><ref name="Rajan1985">{{cite book|author=K. V. Soundara Rajan|title=Junagadh|url=https://books.google.com/books?id=bPNEAAAAIAAJ|year=1985|publisher=Archaeological Survey of India|page=11}}</ref><ref name="RajyagorChopra1982">{{cite book|author1=S. B. Rajyagor|author2=Pran Nath Chopra|title=History of Gujarat|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|year=1982|publisher=S. Chand|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh"/> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે.<ref>{{cite book|title=Proceedings and Transactions of The First General Conference|url=https://books.google.com/books?id=3lvWAAAAMAAJ|volume=I|year=1920|page=93}}</ref><ref name="Raghavan1975">{{cite book|author=V. Raghavan|title=International Sanskrit Conference|url=https://books.google.com/books?id=l-IvAAAAIAAJ|year=1975|publisher=The Ministry|page=182}}</ref><ref>{{cite book|title=The Gazetteer of India: History and culture|url=https://books.google.com/books?id=BXEMAAAAIAAJ|year=1973|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting|page=xlv}}</ref> ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{cite book|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|accessdate=31 October 2017|year=1986|publisher=Sahitya Akademi|location=New Delhi|page=24}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] 2qq43kbrypv6nf87vlutb02asy5bquo 901557 901556 2026-06-17T17:42:04Z Meghdhanu 67011 /* શાસન */ 901557 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩ |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ |era_name = [[Vikram Samvat]] |era_dates = 1507&ndash;1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|ગુજરાત સલતનતના થાણાદાર તરીકે તતર ખાન|જાગીરદાર તરીકે ભૂપતસિંહ}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું.<ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/> <ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> ==શાસન== {{location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref> |places= <!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}} }} ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link= |series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=Shastri|editor-first2=Hariprasad Gangashankar|editor-link2=Hariprasad Shastri}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980" /><ref name="GBP1884">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=c70MAAAAIAAJ&pg=PA711|title=Gazetteer of the Bombay Presidency : Kathiawar|last=|first=|publisher=Government Central Press|year=1884|isbn=|editor=Watson|editor-first=James W.|volume=VIII|location=Bombay|pages=498–500}} {{PD-notice}}</ref> === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. <ref name="GBP1884"/> === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે:<ref name="GBP1884"/> {{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. આ લોકકથાઓના કોઈ આધરભૂત પ્રમાણ નથી, <ref name="Parikh" /> === મહમદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh"/> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref><ref name="Rajan1985">{{cite book|author=K. V. Soundara Rajan|title=Junagadh|url=https://books.google.com/books?id=bPNEAAAAIAAJ|year=1985|publisher=Archaeological Survey of India|page=11}}</ref><ref name="RajyagorChopra1982">{{cite book|author1=S. B. Rajyagor|author2=Pran Nath Chopra|title=History of Gujarat|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|year=1982|publisher=S. Chand|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh"/> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે.<ref>{{cite book|title=Proceedings and Transactions of The First General Conference|url=https://books.google.com/books?id=3lvWAAAAMAAJ|volume=I|year=1920|page=93}}</ref><ref name="Raghavan1975">{{cite book|author=V. Raghavan|title=International Sanskrit Conference|url=https://books.google.com/books?id=l-IvAAAAIAAJ|year=1975|publisher=The Ministry|page=182}}</ref><ref>{{cite book|title=The Gazetteer of India: History and culture|url=https://books.google.com/books?id=BXEMAAAAIAAJ|year=1973|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting|page=xlv}}</ref> ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{cite book|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|accessdate=31 October 2017|year=1986|publisher=Sahitya Akademi|location=New Delhi|page=24}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] pxvnsgcrfx73svnsl1a11h963ipm1vk 901558 901557 2026-06-17T17:42:42Z Meghdhanu 67011 901558 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩ |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ |era_name = [[Vikram Samvat]] |era_dates = 1507&ndash;1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|ગુજરાત સલતનતના થાણાદાર તરીકે તતર ખાન|જાગીરદાર તરીકે ભૂપતસિંહ}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું.<ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/> <ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> ==શાસન== {{location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref> |places= <!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}} }} ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link= |series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[Ahmedabad]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=|editor-first2=|editor-link2=}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980" /><ref name="GBP1884">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=c70MAAAAIAAJ&pg=PA711|title=Gazetteer of the Bombay Presidency : Kathiawar|last=|first=|publisher=Government Central Press|year=1884|isbn=|editor=Watson|editor-first=James W.|volume=VIII|location=Bombay|pages=498–500}} {{PD-notice}}</ref> === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. <ref name="GBP1884"/> === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે:<ref name="GBP1884"/> {{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. આ લોકકથાઓના કોઈ આધરભૂત પ્રમાણ નથી, <ref name="Parikh" /> === મહમદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh"/> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref><ref name="Rajan1985">{{cite book|author=K. V. Soundara Rajan|title=Junagadh|url=https://books.google.com/books?id=bPNEAAAAIAAJ|year=1985|publisher=Archaeological Survey of India|page=11}}</ref><ref name="RajyagorChopra1982">{{cite book|author1=S. B. Rajyagor|author2=Pran Nath Chopra|title=History of Gujarat|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|year=1982|publisher=S. Chand|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh"/> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે.<ref>{{cite book|title=Proceedings and Transactions of The First General Conference|url=https://books.google.com/books?id=3lvWAAAAMAAJ|volume=I|year=1920|page=93}}</ref><ref name="Raghavan1975">{{cite book|author=V. Raghavan|title=International Sanskrit Conference|url=https://books.google.com/books?id=l-IvAAAAIAAJ|year=1975|publisher=The Ministry|page=182}}</ref><ref>{{cite book|title=The Gazetteer of India: History and culture|url=https://books.google.com/books?id=BXEMAAAAIAAJ|year=1973|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting|page=xlv}}</ref> ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{cite book|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|accessdate=31 October 2017|year=1986|publisher=Sahitya Akademi|location=New Delhi|page=24}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] 3of1vy2nugrhzvvbl6r344mxr8ywmv2 901559 901558 2026-06-17T17:43:15Z Meghdhanu 67011 /* શાસન */ 901559 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩ |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ |era_name = [[Vikram Samvat]] |era_dates = 1507&ndash;1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|ગુજરાત સલતનતના થાણાદાર તરીકે તતર ખાન|જાગીરદાર તરીકે ભૂપતસિંહ}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું.<ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/> <ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> ==શાસન== {{location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref> |places= <!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}} }} ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link= |series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[અમદાવાદ]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=|editor-first2=|editor-link2=}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980" /><ref name="GBP1884">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=c70MAAAAIAAJ&pg=PA711|title=Gazetteer of the Bombay Presidency : Kathiawar|last=|first=|publisher=Government Central Press|year=1884|isbn=|editor=Watson|editor-first=James W.|volume=VIII|location=Bombay|pages=498–500}} {{PD-notice}}</ref> === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. <ref name="GBP1884"/> === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે:<ref name="GBP1884"/> {{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. આ લોકકથાઓના કોઈ આધરભૂત પ્રમાણ નથી, <ref name="Parikh" /> === મહમદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh"/> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref><ref name="Rajan1985">{{cite book|author=K. V. Soundara Rajan|title=Junagadh|url=https://books.google.com/books?id=bPNEAAAAIAAJ|year=1985|publisher=Archaeological Survey of India|page=11}}</ref><ref name="RajyagorChopra1982">{{cite book|author1=S. B. Rajyagor|author2=Pran Nath Chopra|title=History of Gujarat|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|year=1982|publisher=S. Chand|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh"/> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે.<ref>{{cite book|title=Proceedings and Transactions of The First General Conference|url=https://books.google.com/books?id=3lvWAAAAMAAJ|volume=I|year=1920|page=93}}</ref><ref name="Raghavan1975">{{cite book|author=V. Raghavan|title=International Sanskrit Conference|url=https://books.google.com/books?id=l-IvAAAAIAAJ|year=1975|publisher=The Ministry|page=182}}</ref><ref>{{cite book|title=The Gazetteer of India: History and culture|url=https://books.google.com/books?id=BXEMAAAAIAAJ|year=1973|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting|page=xlv}}</ref> ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{cite book|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|accessdate=31 October 2017|year=1986|publisher=Sahitya Akademi|location=New Delhi|page=24}}</ref> == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] 17jtdp7bh4492vbkkcevhsyd89gcfv9 901560 901559 2026-06-17T17:45:51Z Meghdhanu 67011 901560 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩ |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ |era_name = [[Vikram Samvat]] |era_dates = 1507&ndash;1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|ગુજરાત સલતનતના થાણાદાર તરીકે તતર ખાન|જાગીરદાર તરીકે ભૂપતસિંહ}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું.<ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/> <ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> ==શાસન== {{location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref> |places= <!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}} }} ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link= |series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[અમદાવાદ]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=|editor-first2=|editor-link2=}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980" /><ref name="GBP1884">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=c70MAAAAIAAJ&pg=PA711|title=Gazetteer of the Bombay Presidency : Kathiawar|last=|first=|publisher=Government Central Press|year=1884|isbn=|editor=Watson|editor-first=James W.|volume=VIII|location=Bombay|pages=498–500}} {{PD-notice}}</ref> === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. <ref name="GBP1884"/> === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે:<ref name="GBP1884"/> {{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. આ લોકકથાઓના કોઈ આધરભૂત પ્રમાણ નથી, <ref name="Parikh" /> === મહમદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh"/> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref><ref name="Rajan1985">{{cite book|author=K. V. Soundara Rajan|title=Junagadh|url=https://books.google.com/books?id=bPNEAAAAIAAJ|year=1985|publisher=Archaeological Survey of India|page=11}}</ref><ref name="RajyagorChopra1982">{{cite book|author1=S. B. Rajyagor|author2=Pran Nath Chopra|title=History of Gujarat|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|year=1982|publisher=S. Chand|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh"/> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે.<ref>{{cite book|title=Proceedings and Transactions of The First General Conference|url=https://books.google.com/books?id=3lvWAAAAMAAJ|volume=I|year=1920|page=93}}</ref><ref name="Raghavan1975">{{cite book|author=V. Raghavan|title=International Sanskrit Conference|url=https://books.google.com/books?id=l-IvAAAAIAAJ|year=1975|publisher=The Ministry|page=182}}</ref><ref>{{cite book|title=The Gazetteer of India: History and culture|url=https://books.google.com/books?id=BXEMAAAAIAAJ|year=1973|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting|page=xlv}}</ref> ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{cite book|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|accessdate=31 October 2017|year=1986|publisher=Sahitya Akademi|location=New Delhi|page=24}}</ref> {{wikisource|રા' ગંગાજળિયો}} == નોંધો == {{Notelist-ua}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] kqn397ite99pik7ilfvlrglr3hq8y2f 901561 901560 2026-06-17T17:46:18Z Meghdhanu 67011 /* નોંધો */ 901561 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩ |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ |era_name = [[Vikram Samvat]] |era_dates = 1507&ndash;1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|ગુજરાત સલતનતના થાણાદાર તરીકે તતર ખાન|જાગીરદાર તરીકે ભૂપતસિંહ}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} મંડલિક ત્રીજો, કે જેને '''રા ગંગાજળિયો''' એવા ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશનો [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ. સં ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું.<ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતિ. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/> <ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> ==શાસન== {{location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref> |places= <!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}} }} ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link= |series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[અમદાવાદ]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=|editor-first2=|editor-link2=}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાનો સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980" /><ref name="GBP1884">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=c70MAAAAIAAJ&pg=PA711|title=Gazetteer of the Bombay Presidency : Kathiawar|last=|first=|publisher=Government Central Press|year=1884|isbn=|editor=Watson|editor-first=James W.|volume=VIII|location=Bombay|pages=498–500}} {{PD-notice}}</ref> === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતી. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આહ્વાન કર્યું પરંતુ મંડલિકાએ જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> હવે મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા. <ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા. <ref name="GBP1884"/> === વિંજલ વાજાની કથા === એલમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી|વારાણસીની]] જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાપણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચ્ય કર્યો. તેને ભ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર|ગિરનારની]] યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ|દામોદર કુંડમાં]] સ્નાન કર્યું અને બ્રાહણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડાતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતા તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજાલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો કંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા મંડલિકને રા ગંગાજળિયો.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એતલો મ્હિત્ અબન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી તે ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે:<ref name="GBP1884"/> {{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડાલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના માંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. આ લોકકથાઓના કોઈ આધરભૂત પ્રમાણ નથી, <ref name="Parikh" /> === મહમદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ. સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh"/> પરંતુ ઈ. સ.૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડાલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી . મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ. સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડાતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવી પડી. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref><ref name="Rajan1985">{{cite book|author=K. V. Soundara Rajan|title=Junagadh|url=https://books.google.com/books?id=bPNEAAAAIAAJ|year=1985|publisher=Archaeological Survey of India|page=11}}</ref><ref name="RajyagorChopra1982">{{cite book|author1=S. B. Rajyagor|author2=Pran Nath Chopra|title=History of Gujarat|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|year=1982|publisher=S. Chand|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બાંધવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh"/> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ. સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ૩ પરનું એક મહાકાવ્ય છે.<ref>{{cite book|title=Proceedings and Transactions of The First General Conference|url=https://books.google.com/books?id=3lvWAAAAMAAJ|volume=I|year=1920|page=93}}</ref><ref name="Raghavan1975">{{cite book|author=V. Raghavan|title=International Sanskrit Conference|url=https://books.google.com/books?id=l-IvAAAAIAAJ|year=1975|publisher=The Ministry|page=182}}</ref><ref>{{cite book|title=The Gazetteer of India: History and culture|url=https://books.google.com/books?id=BXEMAAAAIAAJ|year=1973|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting|page=xlv}}</ref> ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{cite book|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|accessdate=31 October 2017|year=1986|publisher=Sahitya Akademi|location=New Delhi|page=24}}</ref> {{wikisource|રા' ગંગાજળિયો}} == સંદર્ભો == [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] jdjwq5edga2l1kq1im5jne5tgerdoj3 901566 901561 2026-06-18T03:37:10Z Snehrashmi 41463 સામાન્ય સાફસફાઈ 901566 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = મંડલિક ૩જો |title = સૌરષ્ટ્રનો રા |regnal_name = ખાન જહાં; "રા ગંગાજળિયો" |image = |caption = |reign1 = ઈ. સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ |era_name = [[વિક્રમ સંવત]] |era_dates = 1507 – 1527 |coronation = |full_name = |predecessor1 = મહિપાલ ૩ |successor1 = {{ubl|ગુજરાત સલતનતના થાણાદાર તરીકે તતર ખાન|જાગીરદાર તરીકે ભૂપતસિંહ}} |predecessor2 = |successor2 = |spouse = કુંતા દેવી, સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ), રામબાઈ |issue = |royal_house = |dynasty = ચુડાસમા રાજવંશ |father = મહીપાલ ૩ |mother = |birth_date = |birth_place = |death_date = |death_place = |burial_place = માણેક ચોક અમદાવાદ |religion = {{ubl|હિંદુ ધર્મ|સુન્ની ઈસ્લામ (૧૪૭૨ પછી)}} }} '''મંડલિક ત્રીજો''', કે જે '''રા ગંગાજળિયો'''ના ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પશ્ચિમ ભારતના [[કાઠિયાવાડ|સૌરાષ્ટ્ર]] પ્રદેશના [[ચુડાસમા]] વંશના રાજા હતા. તેમણે ઈ.સ. ૧૪૫૧ થી ૧૪૭૨ (વિ.સં. ૧૫૦૭ થી ૧૫૨૭) સુધી શાસન કર્યું હતું. તેમની રાજધાની [[જુનાગઢ]] હતી. મંડલિકના લગ્ન અર્થિલાના અર્જુન ભીમ ગોહિલની પુત્રી કુંતાદેવી સાથે થયા હતા, જેનો ઉછેર તેના કાકા દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકાના]] સાંગણ વાધેલ નામના સરદારે મંડલિકના રાજ્યારોહણ પ્રસંગે ભેટ ન પાઠવતા મંડલિકે તેનું સૌ પ્રથમ લશ્કરી અભિયાન તેની સામે આરંભ્યું હતું. બેટ દ્વારકા પર મંડલિકની ચડાઈ સફળ રહી અને સાંગણ વાઢેલને બંદી બનાવવામાં આવ્યો. પરંતુ પાછળથી તેને મુક્ત કરી દેવામાં આવ્યો હતો, અને મંડલિક વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યો. ગુજરાતના સુલતાને તેને તેના સંબંધી અર્થિલાના દુદા ગોહિલ સામે લડવા માટે મોકલ્યો હતો, મંડલિકે તેને હરાવીને મારી નાખ્યો હતો. તેણે અર્થિલાને ખાલસા કર્યું અને ગોહિલ પરિવારે [[લાઠી]] તરફ સ્થળાંતર કરવું પડ્યું.<ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> તેમના શાસનકાળ દરમિયાન, જુનાગઢ પર ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] ત્રણ વખત હુમલો કર્યો હતો અને અંતે ૧૪૭૨માં જુનાગઢ પર કબજો કર્યો હતો. સુલતાને તેમને ધર્મ પરિવર્તન કરી ઇસ્લામ અંગીકાર કરવાનો હુકમ કર્યો અને તેમને જહાં ખાન નામ આપવામાં આવ્યું હતું. જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ અને સૌરાષ્ટ્રનું નામ બદલી કરીને સોરઠ રાખવામાં આવ્યું હતું. તેમનું અવસાન [[અમદાવાદ|અમદાવાદમાં]] થયું હતું અને તેમને અમદાવાદના [[માણેક ચોક]] ખાતે દફનાવવામાં આવ્યા હતા. તેઓ સૌરાષ્ટ્રના છેલ્લા સ્વતંત્ર ચુડાસમા શાસક હતા. તેમણે [[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવાના]] ભીમસિંહની પુત્રી સોમા સાહિબા (ઉમાબાઈ)અને મેવાડના મહારાણા કુંભકર્ણની પુત્રી રમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/> <ref name="Wilberforce-Bell1980">{{cite book|author=Harold Wilberforce-Bell|title=The History of Kathiawad from the Earliest Times|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70165|year=1916|publisher=William Heinemann|location=London|pages=79–84}} {{PD-notice}}</ref> ==શાસન== {{location map+|India Gujarat|float=right|width=300|caption=[[Find spot]]s of inscriptions in Gujarat issued during the reign of Mandalika III<ref name="ins1">{{Cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.54106/2015.54106.Inscriptions-Of-Kathiawad#page/n93/mode/2up/search/Khengar+Mahal|title=New Indian Antiquary|last=Diskalkar|first=D. B.|date=June 1940|publisher=|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=113–114, 116–117, 120–121|chapter=Inscriptions Of Kathiawad: No. 76, 77, 80|via=|issue=}}</ref> |places= <!---Mandalika III---> {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Neminath Jain Temple) VS 1506-07/1451 CE--> |position=right}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.524997 |long=70.470030 |label=<!-- Uparkot, Junagadh VS 1507/1451 CE--> |position=left}} {{location map~ |India Gujarat|lat=21.526724 |long=70.523287 |label=<!-- Girnar (Sampratiraja Jain Temple) VS 1516/1463 CE --> |position=right}} }} ઈ.સ.૧૪૫૧ જ્યારે તેમના પિતા મહિપાલ ત્રીજાએ સિંહાસનનો ત્યાગ કરી વાનપ્રસ્થાન કર્યું ત્યારે મંડલિક ૩ ગાદી પર આવ્યા.<ref name="Parikh">{{Cite book|url=https://archive.org/details/1977GujaratnoRajkiyaAneSanskrutikItihasVol5SaltanatKaal257D/page/n5|title=ગુજરાતનો રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ: સલ્તનત કાલ|last=|first=|publisher=Bholabhai Jeshingbhai Institute of Learning and Research|year=1977|isbn=|editor-last=Parikh|editor-first=Rasiklal Chhotalal|editor-link= |series=Research Series - Book No. 71|volume=V|location=[[અમદાવાદ]]|pages=163–167, 199|language=gu|trans-title=Political and Cultural History of Gujarat: Sultanate Era|editor-last2=|editor-first2=|editor-link2=}}</ref> જ્યારે તેઓ યોગ્ય ઉંમરના થયા ત્યારે તેમના લગ્ન ભીમ ગોહિલના પુત્ર અર્જુનની પુત્રી કુંતા દેવી સાથે કરવામાં આવ્યા. અર્જુન મુસ્લિમો સાથે લડતા મૃત્યુ પામ્યા હતા અને તેમની દીકરીનો ઉછેર દુદા ગોહિલના ઘરે થયો હતો. દુદા અર્થિલાના સરદાર અને અર્જુનના ભાઈ હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980" /><ref name="GBP1884">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=c70MAAAAIAAJ&pg=PA711|title=Gazetteer of the Bombay Presidency : Kathiawar|last=|first=|publisher=Government Central Press|year=1884|isbn=|editor=Watson|editor-first=James W.|volume=VIII|location=Bombay|pages=498–500}} {{PD-notice}}</ref> === બેટ દ્વારકાના સાંગણ વાઢેલનો પરાભવ === મહિપાલના જીવન દરમિયાન, તેમણે મંડળિકને સિંહાસન પર બેસાડ્યો અને [[બેટ (તા. દ્વારકા)|બેટ દ્વારકા]] સાંગણ વાઢેલ સિવાયના તમામ પડોશી સરદારોએ ભેટો આપી તેમની સત્તાનો સ્વીકાર કર્યો હતો. આથી મંડલિકે તેની સામે કૂચ કરી અને પહેલી જ લડાઈમાં તેને હરાવીને તેને કેદી બનાવ્યો. પછી તેની ઘણી સંપત્તિ લૂંટી તેને મુક્ત કર્યો અને વિજયી બની જૂનાગઢ પરત ફર્યા. ''મિરાત-એ-સિકંદરી''માં સાગરના પુત્ર ભીમની વાત કરવામાં આવી છે, તે જ કદાચ સાંગણ હોઈ શકે છે.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === અર્થિલાના દુદા ગોહિલનો પરાજય === આ સમય દરમ્યાન [[ગુજરાત સલ્તનત|અમદાવાદના સુલતાને]] તેમને એક સંદેશ મોકલ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દુદા ગોહિલ તેમના પ્રદેશનો નાશ કરી રહ્યા છે અને મંડલિકને તેમને રોકવાની વિનંતી કરી હતી. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે સુલતાનના દુશ્મનો એ તેમના દુશ્મન છે, અને તરત જ દુદા ગોહીલ સામે કૂચ કરી. બે સેનાઓ વચ્ચે થોડી લડાઈ પછી, દુદા મંડલિક પાસે ગયા અને તેને કહ્યું કે મંડલિક તેને સાંગણ વાઢેલ જેવો ન ગણે, અને તે, મંડલિક, યુવાન હતો, તેની ભત્રીજીનો પતિ અને તેણીના પુત્રનો પિતા પણ બની શકે, આથી તેણે કાચી ઉંમરે મૃત્યુને આમંત્રણ ન આપવું, અને યુદ્ધમાંથી પાછા ફરવું. મંડલિકે જવાબ આપ્યો કે તે એક [[ક્ષત્રિય]] પુત્ર છે અને તેથી પીછેહઠ કરી શકે નહિ. ત્યારબાદ તેમને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. દુદાએ પહેલો પ્રહાર કરવા માટે આવાહન કર્યું પરંતુ મંડલિકે જવાબ આપ્યો, 'જો તમે પહેલો પ્રહાર નહીં કરો તો તમને ફરી ક્યારેય તક નહીં મળે'. છેવટે દુદાએ મંડલિક પર પ્રહાર કર્યો હતો જેને તેણે ખાળ્યો અને દુદા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે તેનું માથું તેના શરીર પરથી પડી ગયું. દુદાની સેનાને પરાજયનો સામનો કરવો પડ્યો મંડલિકે અર્થિલાને બરતરફ કરી, તેનો નાશ કરી, જુનાગઢમાં વિજયી પ્રવેશ કર્યો હતો. ત્યારબાદ [[ગોહિલ વંશ|ગોહિલ રાજવંશે]] તેમની રાજધાની [[લાઠી]] ખસેડી હતી.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> મંડલિક બીજા લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને તેના મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કર્યા પછી તેણે સોમા સાહિબા ([[ધ્રાંગધ્રા રજવાડું|કુવા]] ભીમસિંહની પુત્રી ઉમાબાઈ)માટે માગું મોકલ્યું. તે સમયે તેઓ સીથામાં રહેતા હતા. ઉમાબાઈના પિતા સંમત થયા અને મંડલિકે સીથા જઈ ખૂબ જ ધામધૂમથી ઉમાબાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. જોકે, તેમના થકી તેમને પુત્ર નહોતો થયો અને તેમણે અન્ય ઘણા ચંદ્રવંશી ઝાલા અને સૂર્યવંશી ગોહિલ સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા, પરંતુ તેમ છતાં તેઓ પુત્ર વિહોણા રહ્યા. જોકે આખરે તેમને પુત્રો જન્મ્યા હતા.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> === ફરીથી સાંગણ વાઢેલનો પરાજય === પહેલાં બળવો કરનારા સાંગણ વાઢેલે બળવો કર્યો અને મંડલિકએ તેની સામે કૂચ કરી અને બેટ પર કબજો કર્યો, સાંગણ વાઢેલ તેના પરિવાર સાથે પલાયન કરી ગયો. તેમણે પરદેશી સહાય મેળવી પરત ફરતા મંડલિકનો ફરી સામનો કર્યો, પરંતુ મંડલિકે તેને હરાવ્યો અને ફરીથી તેમને કેદી બનાવીને ફરીથી તેમને મુક્ત કર્યા હતા. [[ગુજરાત|ગુજરાતના]] ખૂબ જ પ્રખ્યાત પ્રખ્યાત વૈષ્ણવ ભક્ત [[નરસિંહ મહેતા]] તેમના શાસનકાળમાં થઈ ગયા.<ref name="GBP1884"/> === વિંજલ વાજાની કથા === એમ કહેવાય છે કે [[પ્રભાસ પાટણ|પ્રભાસ પાટણનો]] વિંજલ વાજો મંડલિકનો ખાસ મિત્ર હતો. વિંજલને [[રક્તપિત|રક્તપિત્તનો]] રોગ થયો અને તેણે [[વારાણસી]]ની જાત્રા કરવાનું નક્કી કર્યું, અને ત્યાં પણ રોગ ન મટે તો કૈલાસના હિમ શિખરોમાં હાડ ગાળવાનો તેણે નિશ્ચય કર્યો. તેને બ્રાહ્મણોએ સલાહ આપી કે ત્યાં જતા પહેલા તેમણે [[ગિરનાર]]ની યાત્રા કરવી જોઈએ. આ જાત્રા કરતા પોતાનો મત્રમંડલિક આવી રોગિષ્ટ સ્થિતિમાં જોશે એ વિચારે વિંજલ અચકાતો હતો. પણ બ્રાહ્મણોનો આગ્રહ હતો એથી તે ગુપ્ત રીતે ગિરનાર ગયો અને ત્યાંના [[દામોદર કુંડ]]માં સ્નાન કર્યું અને બ્રાહ્મણોને સોનાનો નાનો હાથી દાન કર્યો. બ્રાહ્મણો વચ્ચે આ હાથીના ભાગલાના વિષયે વિવાદ થયો અને ન્યાય માટે મામલો મંડલિક પાસે પહોંચ્યો. મંડલિકે આ હાથી દાન આપનારનું નામ પૂછ્યું. વિજલ વાજો આવ્યાની ખબર પડતાં મંડલિક તેની પાછળ ગયો. આગળ વધતાં તે વાડલ અને કથરોટા વચ્ચે વહેતા એક ઝરણા પાસે પહોંચ્યો જેને હાલમાં ગંગાજળિયો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં તેને પોતાની માટે રોજ લવાતા ગંગાજળની ખેપ કરતો કાવડિયો મળ્યો. વિંજાલને આંતરીને મળવાની મંડલિકને એટલી ઉતાવળ હતી કે તેણે પહેરેલે કપડેજ ગંગાજળ પોતાપર રેડી સ્નાન કર્યું અને વિંજલને મળવા જેતલસર તરફ આગળ ધપ્યો જ્યાં વિંજલનો મુકામ હતો. વિંજલે રક્તપિત્તના જીવલેણ રોગને કારણે મંડલિકને પોતાની પાસે ન આવવા વિનંતિ કરી. પણ મંડલિક ન માન્યો અને આગળ વધી તેને ભેટી પડ્યો અને તે ક્ષણથી વિંજલનો રક્તપિત્તનો રોગ નાશ પામ્યો. આ ઘટના પછી જે સ્થળે કાવડિયો મંડલિકને મળ્યો તેને ગંગાજળિયો કહેવામાં આવે છે અને રા'મંડલિકને રા'ગંગાજળિયો.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> == જુનાગઢનું પતન == === લોકકથા === જુનાગઢના પતનના કારણો વિશે બે અલગ અલગ વાર્તાઓ પ્રચલિત છે પરંતુ સૌથી વધુ જાણીતી કથાને [[રણછોડજી દીવાન]] દ્વારા ''તારીખ-એ-સોરઠ''માં કહેવામાં આવી છે ઉપરાંત દ્વીપકલ્પની અંદર દરેક ભાટ અને ચારણમાં જાણીતી હતી.<ref name="Wilberforce-Bell1980"/><ref name="GBP1884"/> નાગબાઈ સરસાઈ નજીક આવેલા મોણિયા ગામની એક સુંદર અને પવિત્ર ચારણ મહિલા હતી. મંડલિકે તેના પુત્રની પત્નીની સુંદરતા વિશે ઘણું સાંભળ્યું હતું, આથી તેને જોવા માટે શિકારના બહાને તે મોણિયા ગયો. તેના સુંદરતાથી તે એટલો મોહિત બન્યો કે તેણે તેની છાતી પર હાથ મૂક્યો. તેણી તરત મંડલિકથી દૂર ખસી ગઈ અને નાગબાઈએ મંડલિકને શ્રાપ આપતા કહ્યું, 'તારા સૌભાગ્યની સ્ત્રી હું જે રીતે કરું છું તેમ તારાથી પોતાનો ચહેરો ફેરવી મહમ્મદ રાજાઓ પાસે જશે'. આમ કહીને કે તેણી ચાલી ગઈ અને મંડલિક મૂંઝાઈ અને શરમનો માર્યો જુનાગઢ પરત ફર્યો. નાગબાઈના વચનો નીચેના દુહામાં કહેવાયા છે. તે બંને રસપ્રદ છે:<ref name="GBP1884"/> {{Blockquote|ગંગાજળિયા ગઢેચા, (તારૂં) હૂતું પંડ પવિત્ર, વીજાનાં રગત ગયાં, મુણે વાળા માંડળિક!}} બીજી વાર્તા એ છે કે મંડલિકે તેમના મંત્રી વાણિયા વિશળની સુંદર પત્ની મનમોહનથી આકર્ષિત બન્યો, જેણે બદલો લેવા માટે સુલતાન મહમૂદ બેગડાને મંડલિક પર આક્રમણ કરવા આમંત્રણ આપ્યું હતું અને આ રીતે તેમના મંડલિક સાથે દગો કર્યો હતો. આ લોકકથાઓના કોઈ આધારભૂત પ્રમાણ નથી.<ref name="Parikh" /> === મહમદ બેગડાનો જૂનાગઢ પર કબજો === ઇ.સ. ૧૪૬૭માં, ગુજરાતના સુલતાન [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડાએ]] જૂનાગઢ પર હુમલો કર્યો હતો પરંતુ મંડલિકની શરણાગતિ પ્રાપ્ત થતાં તે તેની રાજધાની [[અમદાવાદ]] પરત ફર્યો. પછીના વર્ષે, મહમદે સાંભળ્યું કે મંડલિકે પોતાના રાજ્યમાં સુવર્ણ છત્ર અને રાજવીઓના અન્ય ધ્વજ સાથે આરાધ્ય મંદિરોની મૂર્તિના દર્શને જાય છે. આથી ક્રોધે ભરાઈ મહમદે જુનાગઢમાં સૈન્ય મોકલ્યું, અને મંડલિકેએ યોગ્ય ભેટો સાથે તેને અપ્રિય એ છત્ર પણ ભેટ સ્વરૂપે મોકલ્યું.<ref name="Parikh"/> પરંતુ ઈ.સ. ૧૪૬૯માં, તેણે આ પ્રદેશ પર વિજય મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો અને વિશાળ સૈન્ય સાથે ત્યાં કૂચ કરી. જ્યારે મહમદ બેગડો આગળ વધી રહ્યો હતો ત્યારે મંડલિક તેને જઈ મળ્યો અને પૂછ્યું કે પોતાનો કોઈ ગુનો ન હોવા છતાં શા માટે સુલતાન તેના વિનાશ કરવા પ્રેરાયો હતો અને મહમદને પોતાની વફાદારીની ખાત્રી આપવા કાંઈ પણ કરી છૂટવાની ખાત્રી આપી. મહમદ બેગડાએ જવાબ આપ્યો કે વિશ્વાસઘાત જેવો કોઈ દોષ નથી, અને તેને [[ઇસ્લામ]] ધર્મ અંગીકાર કરવાનો આદેશ આપ્યો. આથી ગભરાઈને મંડળિક રાત્રે જ ભાગી ગિરનારમાં પ્રવેશી ગયો. ઈ.સ. ૧૪૭૨-૭૩માં, લગભગ બે વર્ષની ઘેરાબંધી પછી, તેમના ભંડાર ખૂટી પડતાં, મંડલિકને આત્મસમર્પણ કરવું પડ્યું અને તેમના રાજ્યને ગુજરાત સલ્તનત સાથે જોડી દેવું પડ્યું. એમ પણ કહેવાય છે કે તે ઘાયલ થયો હતો અને તેના સૈનિકોએ તેને સુરક્ષિત રીતે બચાવી લીધો હતો. ત્યાર બાદ તેણે સત્તા પાછી મેળવવા માટે સૌરાષ્ટ્રમાં બે વર્ષ સુધી ભટક્યો. આથી વિપરીત મુસ્લિમ ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે મંડલિકે ઇસ્લામ અંગીકાર કર્યો અને તેને ખાન જહાંનું બિરુદ અપાયું હતું. તે સુલતાન સાથે [[અમદાવાદ]] ગયા અને અમદાવાદમાં [[માણેક ચોક|માણેક ચોકમાં]] તેમને દફનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref name="RajyagorChopra1982">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|title=History of Gujarat|last=S. B. Rajyagor|last2=Pran Nath Chopra|publisher=S. Chand|year=1982|page=182}}</ref><ref name="Rajan1985">{{cite book|author=K. V. Soundara Rajan|title=Junagadh|url=https://books.google.com/books?id=bPNEAAAAIAAJ|year=1985|publisher=Archaeological Survey of India|page=11}}</ref><ref name="RajyagorChopra1982">{{cite book|author1=S. B. Rajyagor|author2=Pran Nath Chopra|title=History of Gujarat|url=https://books.google.com/books?id=-0pAAAAAMAAJ|year=1982|publisher=S. Chand|page=182}}</ref> == ઉત્તરાધિકાર == [[ચિત્ર:Jama_Masjid,_Uperkot_03.jpg|thumb|મહમદ બેગડા દ્વારા નિર્મિત ઉપરકોટની જામા મસ્જિદ]] સુલતાન મહમદ બેગડાએ જુનાગઢનું નામ બદલીને મુસ્તફાબાદ કર્યું, શહેરની આસપાસ કિલ્લેબંધી કરી અને [[ઉપરકોટ કિલ્લો|ઉપરકોટમાં]] જુમ્મા મસ્જિદનું નિર્માણ કર્યું. થોડા સમય માટે, તેણે જુનાગઢને પોતાનું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું અને બળજબરીથી પોતાના ઉમરાવો પાસે પણ તે શહેરમાં મહેલો બંધાવડાવ્યા. તેણે સૈયદ કાઝીઓ અને અન્ય મુસ્લિમોને પણ ત્યાં મોકલ્યા, તેમને ''જાગીર'' અને સત્તાવાર નિમણૂકો આપી અને ઇસ્લામ ધર્મનો પ્રસાર કરવા માટે નિર્દેશ આપ્યો.<ref name="Parikh"/> તે દિવસથી ગુજરાત સલતનતા અંત સુધી, જૂનાગઢનું સંચાલન અમદાવાદથી નિયુક્ત થાણેદાર શૈલીના અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવતું હતું. આ અધિકારીએ આ ક્ષેત્રની ખંડણી અને આવક એકત્રિત કરી સલતનતને પહોંચાડાતો. આ સાથે સુલતાને મંડલિકના વંશજ ભૂપતસિંહને પણ જૂનાગઢમાં જાગીરદાર તરીકે રાખ્યો હતો. પ્રથમ થાણાદર તતાર ખાન હતો, જે સુલતાનનો દત્તક પુત્ર હતો અને તેના પછી સુલતાનનો સૌથી મોટો પુત્ર મિર્ઝા ખલીલ થાણેદાર બન્યો. પાછળથી તે સુલતાન મુઝફ્ફર શાહ બીજાના ખિતાબ હેઠળ સુલતાનનો અનુગામી બન્યો હતો. રાજકુમાર ખલીલે પોતાના કાર્યકાળ દરમ્યાન ખલીલપુર નામના ગામની સ્થાપના કરી હતી. ભૂપતસિંહને સિલ બાગસરાની ચોવિસી જાગીર તરીકે ફાળવવામાં આવી અને તેમના વંશજો, રાયઝાદા તરીકે ઓળખાતા. તેઓ ત્યાંના જાગીરદાર હોવા છતાં જૂનાગઢમાં રહેતા હતા. ભૂપતસિંહ ઈ. સ. ૧૫૨૫ મૃત્યુ પામ્યા અને તેમના પુત્ર નવઘણ (મૃત્યુ ઈ.સ. ૧૫૫૨) તેમના અનુગામી બન્યા હતા. નવઘણ પછી શ્રીસિંહ (મૃત્યુ ઈ.સ. ૧૫૮૬) જાગીરની ગાદીએ આવ્યા હતા. == લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં == ગંગાધરનું ''મંડલિક કાવ્ય'' એ મંડલિક ત્રીજા પરનું એક મહાકાવ્ય છે.<ref>{{cite book|title=Proceedings and Transactions of The First General Conference|url=https://books.google.com/books?id=3lvWAAAAMAAJ|volume=I|year=1920|page=93}}</ref><ref name="Raghavan1975">{{cite book|author=V. Raghavan|title=International Sanskrit Conference|url=https://books.google.com/books?id=l-IvAAAAIAAJ|year=1975|publisher=The Ministry|page=182}}</ref><ref>{{cite book|title=The Gazetteer of India: History and culture|url=https://books.google.com/books?id=BXEMAAAAIAAJ|year=1973|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting|page=xlv}}</ref> ગુજરાતી લેખક [[ઝવેરચંદ મેઘાણી|ઝવેરચંદ મેઘાણીએ]] એ મંડલિકના જીવન પર આધારિત ''રા ગંગાજળિયો'' (૧૯૩૯) નામે એક નવલકથા લખી હતી.<ref>{{cite book|title=An Album of Indian Writers: Issued on the Occasion of Frankfurt World Book Fair|url=https://books.google.com/books?id=zNxjAAAAMAAJ|accessdate=31 October 2017|year=1986|publisher=Sahitya Akademi|location=New Delhi|page=24}}</ref> {{wikisource|રા' ગંગાજળિયો}} == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] i14acgz7wzjpid9qx0yzctjpvlzq63s 3 154583 901562 2026-06-17T17:52:42Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 901562 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Sikandar sipai}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૩:૨૨, ૧૭ જૂન ૨૦૨૬ (IST) mc7b8npkmn0gu96hisftjd4ty89qukx 3 154584 901563 2026-06-17T18:31:34Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 901563 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Krishnsoni}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૦:૦૧, ૧૮ જૂન ૨૦૨૬ (IST) m0sgsuehlao0t5regb6n3271f1rcj37 3 154585 901565 2026-06-17T22:50:28Z Mfield 86823 Mfieldએ [[સભ્યની ચર્ચા:Pratik.S2005]]ને [[સભ્યની ચર્ચા:CyberPratik]] પર ખસેડ્યું: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Pratik.S2005|Pratik.S2005]]" to "[[Special:CentralAuth/CyberPratik|CyberPratik]]" 901565 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[સભ્યની ચર્ચા:CyberPratik]] 5v0z5wurxlsh8ej17mihuogmqpy2hdz 3 154586 901570 2026-06-18T10:06:25Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 901570 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=UDAY GORAHAVA}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૩૬, ૧૮ જૂન ૨૦૨૬ (IST) mirwh94d650tdon0qogafbb681sltz0