વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 5214 901601 899204 2026-06-18T21:43:20Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901601 wikitext text/x-wiki {{Expand language |langcode=en |date={{{date|૨૦૨૩}}} }} {{Infobox writer | name= કુન્દનિકા કાપડીઆ | image = Kundanika Kapadia (July 2018).jpg | caption = કુન્દનિકા કાપડીઆ | other_names = | birth_date = {{birth date and age|1927|1|11|df=y}} | birth_place = [[લીંબડી]], ગુજરાત, ભારત | death_date = ૩૦ એપ્રિલ ૨૦૨૦<ref name="db">{{Cite web|url=https://www.divyabhaskar.co.in/local/gujarat/vapi/valsad/news/kundanika-kapadia-famous-gujarati-novelist-died-at-nandigram-127260361.html|title=‘સાત પગલાં આકાશમાં’ નામની પ્રસિદ્ધ ગુજરાતી કૃતિનાં લેખિકા કુંદનિકા કાપડિયાનું નંદીગ્રામ ખાતે નિધન|last=Shukla|first=RakeshKumar|date=2020-04-30|website=divyabhaskar|access-date=2020-04-30}}</ref> | death_place = નંદીગ્રામ, [[વાંકલ (તા.વલસાડ)]] વલસાડ | occupation = નવલકથાકાર, વાર્તા લેખક, નિબંધકાર | period= | language = [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] | nationality = ભારતીય | influenced = | signature = | awards = સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર (૧૯૮૫) | spouse= {{married|[[મકરંદ દવે]]|1968}} }} '''કુન્દનિકા કાપડીઆ''' ([[જાન્યુઆરી ૧૧|૧૧ જાન્યુઆરી]] ૧૯૨૭ – [[એપ્રિલ ૩૦|૩૦ એપ્રિલ]] ૨૦૨૦) એ ગુજરાતી ભાષાના અગ્રગણ્ય વાર્તાકાર, નવલકથાકાર અને નિબંધકાર હતા. == જીવન == તેમનો જન્મ જાન્યુઆરી ૧૧, ૧૯૨૭ના રોજ [[સુરેન્દ્રનગર]] જિલ્લાના [[લીંબડી]] ગામે નરોત્તમદાસ કાપડિયાને ત્યાં થયો હતો. તેમણે પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ ગુજરાતના ગોધરા ખાતે તેમણે લીધું હતુ. ત્યારબાદ કોલેજ શિક્ષણ તેમણે ભાવનગર ([[શામળદાસ આર્ટ્સ કૉલેજ|શામળદાસ કોલેજ]])માં પુર્ણ કર્યુ હતુ. ત્યાં તેમણે ૧૯૪૮માં રાજકારણ અને ઇતિહાસ સાથે બી. એ. (બેચલર ઓફ આર્ટસ)ની પદવી મેળવી હતી. ત્યારબાદ તેમણે મુંબઈ સ્કૂલ ઓફ ઇકોનોમિક્સમાંથી 'એન્ટાયર પોલીટીક્સ' સાથે એમ. એ. (માસ્ટર ઓફ આર્ટસ)ની પદવી મેળવી હતી. તેમણે તેમના પતિ [[મકરંદ દવે]] સાથે વલસાડ પાસે આવેલા [[વાંકલ (તા.વલસાડ)|વાંકલ]] ગામે નંદીગ્રામ નામનો આશ્રમ સ્થાપ્યો હતો.<ref name="Nandigram"/> તેઓ ૧૯૫૫ થી ૧૯૫૭ સુધી ''યાત્રિક'' અને ૧૯૬૨ થી ૧૯૮૦ સુધી ''નવનીત''ના સંપાદક પણ રહી ચુક્યા છે.<ref>{{cite web | title=કુન્દનિકા કાપડિયા (Kundanika Kapadia)| website=[[ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ]] | url=http://gujaratisahityaparishad.com/prakashan/sarjako/savishesh/Savishesh-Kundanika-Kapadia.html | language=gu | access-date=28 December 2016}}</ref> ૩૦ એપ્રિલ ૨૦૨૦ના રોજ નંદીગ્રામ ખાતે તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref name="db" /><ref name=":0">{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/books-and-literature/gujarati-author-kundanika-kapadia-dies-at-93-6386244/|title=Gujarati author Kundanika Kapadia dies at 93|date=2020-04-30|website=The Indian Express|language=en-US|access-date=2020-04-30}}</ref> == સર્જન == === નવલિકા === * પ્રેમનાં આંસુ * વધુ ને વધુ સુંદર * જવા દઇશું તમને * કાગળની હોડી * મનુષ્ય થવું === નવલકથા === * પરોઢ થતાં પહેલા * અગનપિપાસા * [[સાત પગલાં આકાશમાં]] === નિબંધ === * દ્વાર અને દીવાલ * ચંદ્ર તારા વૃક્ષ વાદળ === પ્રાર્થના === * પરમ સમીપે === અનુવાદ === * પુરુષાર્થને પગલે * કિશોર ડિટેક્ટીવ * વસંત આવશે * પૂર્ણ કુંભ * જીવન એક ખેલ * હિમાલયના સિદ્ધયોગી ''સાત પગલાં આકાશમાં'' અને ''પરમ સમીપે'' તેમના બહુ જ વખણાયેલાં અને વંચાયેલાં સર્જનો છે. == પ્રેરણા == તેમને મુખ્યત્વે ભારતના [[ગૌરીશંકર જોશી 'ધૂમકેતુ'|ધૂમકેતુ]], શરદબાબુ, [[રવિન્દ્રનાથ ટાગોર|ટાગોર]] અને બહારના દેશોના [[વિલિયમ શેક્સપીયર|શેક્સપિયર]] અને ઈબ્સનમાંથી પોતાને સર્જનકાર્યની પ્રેરણા મળી હોવાનું તેઓ જણાવે છે. આ લેખકોના વાંચનથી એમની સાહિત્ય દ્વારા કશુંક યોગદાન આપવાની ભાવના ઘડાઈ. ‘સ્નેહધન’ તેમનું તખલ્લુસ હતું. == શૈલી, વિવેચન અને કૃતિઓ == એમની પ્રથમ રચના ‘પ્રેમનાં આંસુ’ વાર્તા છે. ''જન્મભૂમિ'' પત્રએ યોજેલી આંતરરાષ્ટ્રીય વાર્તા સ્પર્ધામાં આ વાર્તા પુરસ્કૃત થયેલી. એમના વાર્તાસંગ્રહોમાં ''પ્રેમનાં આંસુ'' (૧૯૫૪) તથા ''વધુ ને વધુ સુંદર'' (૧૯૬૮), ''કાગળની હોડી'' (૧૯૭૮) અને ''જવા દઈશું તમને'' (૧૯૮૩) મુખ્ય છે. ફિલસૂફી, [[સંગીત]] ને પ્રકૃતિ જેવા વિષયોને વિશેષ રીતે પ્રયોજતી એમની વાર્તાઓમાં રહસ્યમયતા કોઈ ને કોઈ રીતે આલેખાયેલી હોય છે. એમણે લખેલી ત્રણ નવલકથાઓ પૈકી પહેલી ''પરોઢ થતાં પહેલાં'' (૧૯૬૮)' જીવનમાં પડેલા દુઃખના તત્ત્વને અતિક્રમીને મનુષ્ય પોતાના આનંદરુપ સાથે શી રીતે અનુસંધિત થઈ શકે એ મૂળભૂત પ્રશ્ન છેડીને કલાત્મક ધ્વનિમયતાથી પરોઢનાં આશાકિરણની ઝાંખી કરાવતી કથા છે. ''અગનપિપાસા'' (૧૯૭૨) બુદ્ધિ કરતાં હૃદય પરની આસ્થા પ્રગટ કરીને નવો દ્રષ્ટિકોણ પ્રગટ કરતી કથા છે. ''સાત પગલાં આકાશમાં'' (૧૯૮૪)' નામની એમની બહુચર્ચિત દીર્ઘનવલ આધુનિક નારીના વિદ્રોહની કંઈક અંશે દસ્તાવેજી કથા છે. એમણે છ જેટલા અનુવાદ આપ્યા છે: લોરા ઈંગ્લસ વાઈલ્ડર નામની લેખિકાની નવલકથાનો અનુવાદ ''વસંત આવશે'' (૧૯૬૨) મેરી એલન ચેઝના જીવનના-ખાસ કરી બાળપણના અનુભવોનો સાહિત્યિક સુષમાવાળો અનુવાદ ''દિલભર મૈત્રી'' (૧૯૬૩) અને બંગાળી લેખિકા રાણી ચંદના- પ્રવાસવર્ણનનો અનુવાદ ''પૂર્ણકુંભ'' (૧૯૭૭), ઉપરાંત એમના પ્રકીર્ણ લેખોનો સંગ્રહ ''દ્વાર અને દીવાલ'' (૧૯૫૫), પ્રાર્થનાસંકલન ''પરમસમીપે'' (૧૯૮૨) પણ નોંધપાત્ર છે. ''સાત પગલાં આકાશમાં (૧૯૮૪)'' : સ્ત્રી અને પુરુષો વચ્ચેના સંબંધોની સંકુલ અને નાજુક સમસ્યાઓના સંદર્ભે નારીજીવનની વ્યથાને નિરુપતી, કુંદનિકા કાપડિયાની નવલકથા, કેટલીક સત્ય ઘટનાઓ અને મુખ્યત્વે વસુધાના પાત્ર દ્વારા સ્ત્રીનું અસ્તિત્વ અને તેની અસ્મિતા વચ્ચેના સંઘર્ષની કથા અહીં આલેખાયેલી છે. અહીં પ્રયોજાયેલું શીર્ષક લાક્ષણિક છે. સાત પગલાં દ્વારા સપ્તપદી-લગ્નજીવનનું વ્યવધાન સુચવાય છે, તો ‘આકાશ’ દ્વારા એ વ્યવધાનમાંથી મળતી મુક્તિ સુચવાય છે. પરંતુ આ વાત ઉપસાવવા જતાં નાયિકા વસુધાની પડછે વ્યોમેશના પાત્રને સભાનપણે એક પક્ષી, કુંઠિત અને સ્ત્રીઓને અન્યાય કરનારા પુરુષોના પ્રતિંનિધિ જેવું ચીતર્યું છે તેમાં અસંતુલિત આલેખન કળાઈ જાય છે. વળી, ઘણા બધાં પાત્રો અને સમસ્યાઓનું એકસાથે નિરુપણ કરવા જતાં નવલકથાના આકારની સુરેખતા પણ સઘાયેલી નથી અને તેથી આનંદગ્રામની યોજનાની વાસ્તવિકતા સંશય પ્રેરે તેવી છે. આમ છતાં પાત્રોનાં મનોવિશ્લેષણો અને મનોમંથનો કથાને રસપ્રદ બનાવે છે. == પુરસ્કાર == તેમને [[ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ]] અને [[ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી]] તરફથી સંખ્યાબંધ પુરસ્કારો પ્રાપ્ત થયા હતા. ૧૯૮૫માં સાહિત્ય અકાદમી, દિલ્હીનો પુરસ્કાર તેમને તેમની નવલકથા ''[[સાત પગલાં આકાશમાં]]'' માટે મળ્યો.<ref>{{cite web | title=Sahitya Akademi Awards | website=Sahitya Akademi | url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/awards/akademi%20samman_suchi.jsp#GUJARATI | language=en | access-date=28 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304084937/http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/awards/akademi%20samman_suchi.jsp#GUJARATI | archive-date=4 March 2016 | url-status=dead }}</ref> ૧૯૮૪માં તેમને ધનજી કાનજી ગાંધી સુવર્ણ ચંદ્રક મળ્યો હતો.<ref name="Nandigram">{{cite web|url=http://nandigram.org/ishama.htm|title=Nandigram : A center for Service and Sadhana|website=Nandigram|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924115321/http://nandigram.org/ishama.htm|archive-date=2018-09-24|access-date=2016-12-28|url-status=dead}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * ‘આપણા પ્રતિનિધિ સારસ્વતો’ - રમેશ શુક્લ - પ્રવિણ પ્રકાશન * [https://web.archive.org/web/20121113212348/http://sureshbjani.wordpress.com/2006/11/14/kundanika_kapadia/ કુન્દનિકા કાપડીઆનો પરિચય] * [https://gujaratisahityaparishad.com/prakashan/photo-gallery/sahitya-sarjako/Kundanika-Kapadia.html કુન્દનિકા કાપડિયાની છબીઓ] * [https://gujaratisahityaparishad.com/prakashan/sarjako/savishesh/Savishesh-Kundanika-Kapadia.html ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય] [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર]] [[શ્રેણી:૧૯૨૭માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૨૦માં મૃત્યુ]] 55fhfy89ytwpi1x1irjybh3o5mm3cmu 0 5555 901603 820648 2026-06-19T01:18:04Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901603 wikitext text/x-wiki '''ગિરીડીહ જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના મધ્ય ભાગમાં આવેલા [[ઝારખંડ|ઝારખંડ રાજ્ય]]માં આવેલા કુલ ૨૨ (બાવીસ) જિલ્લાઓ પૈકીનો એક મહત્વનો જિલ્લો છે. ગિરીડીહ જિલ્લાનું મુખ્ય મથક [[ગિરીડીહ]] નગરમાં આવેલું છે. == બાહ્ય કડીઓ == * [http://giridih.nic.in/ ગિરીડીહ જિલ્લાનું અધિકૃત વેબસાઇટ] * [http://www.egiridih.com/ ગિરીડીહની માહિતી આપતું વેબસાઇટ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100414014143/http://egiridih.com/ |date=2010-04-14 }} {{સ્ટબ}} {{ઝારખંડના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:ઝારખંડ]] gugh8d9vof1zrbzsmqz96o67zcx850n 0 5623 901578 898832 2026-06-18T13:21:48Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901578 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox scientist |name = સર આઇઝેક ન્યૂટન |image = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg |alt = Head and shoulders portrait of man in black with shoulder-length gray hair, a large sharp nose, and an abstracted gaze |caption = ઈ.સ. ૧૬૮૯માં Godfrey Kneller દ્વારા બનાવેલું આઇઝેક ન્યૂટનનું તૈલીચિત્ર (વય : ૪૬ વર્ષ) |birth_date = ૪ જાન્યુઆરી ૧૬૪૩, જૂની પદ્ધતિ : ૨૫ ડિસેમ્બર ૧૬૪૨ <ref name="OSNS">During Newton's lifetime, two calendars were in use in Europe: the [[Julian Calendar|Julian]] or '[[Old Style]]' in Britain and parts of northern Europe (Protestant) and eastern Europe, and the [[Gregorian Calendar|Gregorian]] or '[[New Style]]', in use in Roman Catholic Europe and elsewhere. At Newton's birth, Gregorian dates were ten days ahead of Julian dates: thus Newton was born on Christmas Day, 25 December 1642 by the Julian calendar, but on 4 January 1643 by the Gregorian. By the time he died, the difference between the calendars had increased to eleven days. Moreover, prior to the adoption of the Gregorian calendar in the UK in 1752, the English new year began (for legal and some other civil purposes) on 25 March ('[[Lady Day]]', i.e. the feast of the Annunciation: sometimes called 'Annunciation Style') rather than on 1 January (sometimes called 'Circumcision Style'). Unless otherwise noted, the remainder of the dates in this article follow the Julian Calendar.</ref> |birth_place = Woolsthorpe-by-Colsterworth<br />લિંકનશાયર, ઇંગ્લેન્ડ |death_date = ૩૧ માર્ચ ૧૭૨૭, જૂની પદ્ધતિ : ૨૦ માર્ચ ૧૭૨૭ |death_place = કેન્સિંગ્ટન, મિડલસેક્સ, England |fields = ભૌતિકશાસ્ત્ર, ગણિત, ખગોળશાસ્ત્ર, પદાર્થ વિજ્ઞાન, રસસિદ્ધિ, થીઓલોજી |workplaces = યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજ<br />રોયલ સોસાયટી<br />રોયલ મીંટ |alma_mater = ટ્રિનિટી કૉલેજ, કેમ્બ્રિજ |doctoral_advisor = <!--There was no doctorate at Cambridge until as late as 1919--> |academic_advisors = [[Isaac Barrow]]<ref>Mordechai Feingold, [http://www.oxforddnb.com/view/article/1541 Barrow, Isaac (1630–1677)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', [[Oxford University Press]], September 2004; online edn, May 2007; accessed 24 February 2009; explained further in Mordechai Feingold " [http://www.jstor.org/stable/236236 Newton, Leibniz, and Barrow Too: An Attempt at a Reinterpretation]"; ''Isis'', Vol. 84, No. 2 (June, 1993), pp. 310-338</ref> <br />[[Benjamin Pulleyn]]<ref>''[http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php Dictionary of Scientific Biography,] Newton, Isaac,'' n.4</ref><ref>{{cite book |author=Gjersten, Derek |title=The Newton Handbook |year=1986 |location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref> |doctoral_students = <!--There was no doctorate at Cambridge until as late as 1919--> |notable_students = Roger Cotes<br />William Whiston |known_for = [[Newtonian mechanics]]<br />[[Universal gravitation]]<br />[[Infinitesimal calculus]]<br />[[Optics]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = [[Henry More]]<ref name="More">{{cite book |last=Westfall |first=Richard S. |origyear=1980 |year=1983 |title="Never at Rest: A Biography of Isaac Newton |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge|isbn=9780521274357 |pages=530–1}}</ref><br />[[Polish Brethren]]<ref name="heretic">{{cite journal |last=Snobelen |first=Stephen D. |title=Isaac Newton, heretic: the strategies of a Nicodemite |journal=British Journal for the History of Science |volume=32 |pages=381–419 |year=1999 |url=http://www.isaac-newton.org/heretic.pdf |format=PDF |doi=10.1017/S0007087499003751 |access-date=2010-03-10 |archive-date=2013-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007005450/http://isaac-newton.org/heretic.pdf |url-status=dead | issn = 0007-0874 }}</ref> |influenced = [[Nicolas Fatio de Duillier]]<br />[[John Keill]] |awards = |signature = Isaac Newton signature.svg |signature_alt = Is. Newton |footnotes = His mother was [[Hannah Ayscough]]. His half-niece was [[Catherine Barton]]. }} '''સર આઇઝેક ન્યૂટન''' [[એફઆરએસ]] (૪ જાન્યુઆરી ૧૬૪૩[૨] – ૩૧ માર્ચ ૧૭૨૭[૩])[૪] [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|ઇંગ્લેન્ડના]] મહાન [[ભૌતિક વિજ્ઞાની]], [[ગણિતશાસ્ત્રી]], [[ખગોળશાસ્ત્રી]], [[ફિલસૂફ]], [[રસાયણવિજ્ઞાની]] અને [[ધર્મશાસ્ત્રી]] હતા. જેમની ગણના અનેક વિદ્વાનો અને સમાજના પ્રતિષ્ઠિત સભ્યો દ્વારા [[માનવીય ઇતિહાસ]]માં સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી વ્યક્તિઓમાંના એક તરીકે થાય છે. ૧૬૮૭માં પ્રકાશિત થયેલા તેમના સંશોધનપત્ર "''[[ફિલોસોફી નેચરેલિસ પ્રિન્સિપયા મેથેમેટિકા]]'' " (સામાન્ય રીતે ''[[પ્રિન્સિપિયા]]'' તરીકે જાણીતું છે)ની ગણતરી [[વિજ્ઞાનના ઇતિહાસ]]માં સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી પુસ્તકોમાંના એક તરીકે થાય છે, જેણે [[પરંપરાગત યંત્રવિજ્ઞાન]]નો પાયો નાખ્યો. તેમાં ન્યૂટને [[સાર્વત્રિક ગુરુત્વાકર્ષણ]] અને [[ગતિના નિયમો]]ની સમજૂતી આપી છે, જેનું વર્ચસ્વ આગામી ત્રણ સદીઓ સુધી [[ભૌતિક બ્રહ્માંડ]]ના વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ પર રહ્યું હતું. ન્યૂટને [[કેપ્લરના ગ્રહીય ગતિના નિયમો]] અને પોતાના ગુરુત્વકર્ષણના સિદ્ધાંતો વચ્ચે સાતત્ય સ્થાપિત કરી દર્શાવ્યું હતું કે [[પૃથ્વી]] પર ચીજવસ્તુઓની ગતિ અને [[અવકાશી]] પદાર્થોની ગતિનું નિયંત્રણ કે સંચાલન કુદરતી નિયમોના સમાન સમૂહ દ્વારા થાય છે. આ રીતે [[સૂર્ય કેન્દ્રીયતા]] અને [[વૈજ્ઞાનિક ક્રાંતિ]] અંગેની છેલ્લી શંકાઓ પણ દૂર થઈ. યંત્રશાસ્ત્રમાં ન્યૂટને સંવેગ અને કોણીય સંવેગ, બંનેના સંરક્ષણના સિદ્ધાંતો સ્થાપિત કર્યા. ન્યૂટને સૌથી પહેલું વ્યવહારિક [[પરાવર્તિત ટેલિસ્કોપ]] <ref>{{cite web|url=http://etoile.berkeley.edu/~jrg/TelescopeHistory/Early_Period.html|title=The Early Period (1608–1672)|access-date=2009-02-03|publisher=James R. Graham's Home Page}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પણ બનાવ્યું હતું અને તેના આધારે [[રંગ]]નો સિદ્ધાંત વિકસિત કર્યો, જે મુજબ એક [[પ્રિઝમ]] [[સફેદ પ્રકાશ]]ને અનેક રંગોમાં વિભાજિત કરી દે છે, જે [[મેઘધનુષ્ય]] બનાવે છે. તેમણે [[શીતનનો નિયમ]] પણ આપ્યો અને [[અવાજની ગતિ]]નો અભ્યાસ પણ કર્યો. ગણિતમાં, વિકલન અને [[સંકલન]]ની પદ્ધતિના (કેલ્ક્યુલસ) [[વિકાસ]]નો [[શ્રેય]] [[ગોટફ્રાઇડ લીબનીઝ]]ની સાથે ન્યૂટનને પણ જાય છે. તેમણે [[સામાન્યીકૃત દ્વિપદી પ્રમેય]]નું પણ પ્રદર્શન કર્યું અને એક વિધેયના શૂન્યાંકની નિકટતા માટે "[[ન્યૂટનની પદ્ધતિ]]" વિકસાવી અને [[ઘાત શ્રેણી]]ના અભ્યાસમાં પણ યોગદાન આપ્યું. વૈજ્ઞાનિકોમાં ન્યૂટન ટોચનું પ્રભાવશાળી સ્થાન ધરાવે છે. આ બાબત બ્રિટનની [[રૉયલ સોસાયટી]]એ વર્ષ ૨૦૦૫માં કરેલા એક સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળી હતી. તેમાં પૂછવામાં આવ્યું હતું કે વિજ્ઞાનના ઇતિહાસ પર કયા વૈજ્ઞાનિકનો પ્રભાવ સૌથી વધુ છે અને કયા વૈજ્ઞાનિકની અસર માનવજાત પર સૌથી વધારે છે, ન્યૂટન કે [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન]]? [[રોયલ સોસાયટી]]ના વૈજ્ઞાનિકોએ આ બંને બાબતોમાં સૌથી વધુ અસરકારક વૈજ્ઞાનિક તરીકે ન્યૂટનની પસંદગી કરી હતી.<ref>{{cite web |title=Newton beats Einstein in polls of Royal Society scientists and the public |work=The Royal Society |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |access-date=2010-03-10 |archive-date=2006-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060207140734/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |url-status=dead }}</ref> ન્યૂટન અત્યંત ધાર્મિક વ્યક્તિ પણ હતા. તેઓ એક બિન-પરંપરાગત [[ખ્રિસ્તી]] હોવા છતાં, તેમણે કુદરતી વિજ્ઞાનની સરખામણીમાં [[બાઇબલિકલ હેર્મેનેયુટિક્સ]] અને [[રહસ્યમય અભ્યાસ]] પર વધારે લખ્યું હતું, જેના માટે તેઓ આજે પણ યાદ કરાય છે. == જીવન == === પૂર્વજીવન === આઇઝેક ન્યૂટનનો જન્મ 4 જાન્યુઆરી, 1643 <small><nowiki>[<nowiki>[[OS]]: 25 December 1642</nowiki>]</nowiki>[10]</small>ના રોજ [[લિંકનશાયર]] કાઉન્ટીના એક [[નાના ગામ]] [[વુલસ્થોર્પે-બાય-કોસ્ટેવોર્થ]]માં [[વુલસ્થ્રોપ મેનર]]માં થયો હતો. તેમના જન્મના સમયે ઇંગ્લેન્ડે [[ગ્રેગોરિયન કેલેન્ડર]] અપનાવ્યું નહોતું અને એટલે તેમની જન્મતિથી નાતાલના દિવસે એટલે 25 ડિસેમ્બર, 1642 સ્વરૂપે નોંધવામાં આવી. ન્યૂટનનો જન્મ તેમના પિતાના અવસાન પછી ત્રણ મહિને થયો હતો. તેઓ એક સમૃદ્ધ ખેડૂત હતા અને તેમનું નામ પણ આઇઝેક ન્યૂટન જ હતું. [[અપરિપક્વ અવસ્થા]]માં (અધૂરા માસે) જન્મેલા તેઓ એક નાના બાળક હતા. તેમની માતા [[હન્ના એસ્કફ]]એ કહ્યું હતું કે તેઓ [[પા]] ગેલન (1.1 લિટર)ના નાના કપમાં સમાઈ શકે તેટલા હતા. ન્યૂટનની ઉંમર ત્રણ વર્ષ હતી ત્યારે તેમની માતાએ બીજી વખત લગ્ન કરી લીધા અને પોતાના નવા પતિ રેવરંડ બર્નાબુસ સ્મિથ સાથે રહેવા ચાલ્યા ગયા તથા પોતાના પુત્રને તેની નાની મર્ગેરી એસ્કફની દેખભાળમાં છોડી દીધો. બાળક આઇઝેક પોતાના સાવકા પિતાને પસંદ કરતો નહોતો અને તેમની સાથે લગ્ન કરવા માટે પોતાની માતાને ધિક્કારતો હતો. જેમ કે ૧૯ વર્ષ સુધી તેમણે કરેલા અપરાધોની યાદીમાંથી જાણવા મળે છેઃ "મેં માતા અને પિતા સ્મિથના ઘરને સળગાવવાની ધમકી આપી."<ref>કોહેન, આઇ.બી.(1970). ડિક્શનરી ઓફ સાયન્ટિફિક બાયોગ્રાફી, ભાગ. 11, પાનું.43. ન્યૂ યોર્ક: ચાર્લ્સ સ્ક્રીબનર્સ સન્સ</ref> [[ચિત્ર:Sir Isaac Newton by Sir Godfrey Kneller, Bt.jpg|thumb|ગોડફ્રે નિલર દ્વારા તૈયાર કરાયેલા 1702ના પોર્ટ્રેટમાં ન્યૂટન]] [[ચિત્ર:Bolton-newton.jpg|thumb|આઇઝેક ન્યૂટન (બોલ્ટન, સરાહ કે. ફેમસ મેન ઓફ સાયન્સ)એનવાયઃ થોમસ વાય. ક્રોવેલ એન્ડ કંપની, 1889)]] 12થી 17 વર્ષની ઉંમર સુધી તેમણે [[ધ કિંગ્સ સ્કૂલ, ગ્રાન્થમ]]માં શિક્ષણ મેળવ્યું (જ્યાં પુસ્તકાલયના એક દરવાજા પર તેમના હસ્તાક્ષર આજે પણ જોઈ શકાય છે). તેમની શાળામાંથી હકાલપટ્ટી કરવામાં આવી અને ઓક્ટોબર, 1659માં તેઓ [[વૂલ્સ્થોર્પે-બાય-કોલ્સ્ટેવોર્થ]] આવી ગયા, જ્યાં તેમની માતાએ, જે બીજી વખત વિધવા થયા હતા, તેમને ન્યૂટનને ખેતીવાડી કરવાની સલાહ આપી. તેમને ખેતીવાડી પસંદ નહોતી.<ref>વેસ્ટફોલ 1994, pp 16-19</ref> કિંગ્સ સ્કૂલના શિક્ષક હેનરી સ્ટોક્સે તેમની માતાને કહ્યું કે તે ન્યૂટનને ફરીથી શાળા મોકલે જેથી તે તેનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શકે. શાળાના એક છોકરા સાથે બદલો લેવાની ઇચ્છાથી તેઓ એક વર્ગમાં ટોચનું સ્થાન ધરાવતા વિદ્યાર્થી બની ગયા.<ref>વ્હાઇટ 1997, p. 22</ref> જૂન 1661માં તેમને [[ટ્રિનિટી કોલેજ, કેમ્બ્રિજ]]માં એક [[સીઝર]]-એક પ્રકારની કાર્ય-અભ્યાસની ભૂમિકા-સ્વરૂપે ભરતી કરવામાં આવ્યાં.<ref>માઇકલ વ્હાઇટ, ''આઇઝેક ન્યૂટન'' (1999) [http://books.google.com/books?id=l2C3NV38tM0C&amp;pg=PA24&amp;dq=storer+intitle:isaac+intitle:newton&amp;lr=&amp;num=30&amp;as_brr=0&amp;as_pt=ALLTYPES#PPA46,M1 પાનું 46] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427130013/https://books.google.com/books?id=l2C3NV38tM0C&pg=PA24&dq=storer+intitle:isaac+intitle:newton&lr=&num=30&as_brr=0&as_pt=ALLTYPES#PPA46,M1 |date=2016-04-27 }}</ref> તે સમયે કોલેજનું શિક્ષણ [[એરિસ્ટોટલ]] પર આધારિત હતું, પણ ન્યૂટન તો [[ડેસકાર્ટેસ]] અને [[કોપરનિકસ]], [[ગેલિલિયો]] અને [[કેપ્લર]] જેવા વધુ આધુનિક ફિલસૂફો અને [[ખગોળશાસ્ત્રીઓ]]ના વિચારોનો અભ્યાસ કરવા માગતા હતા. તેમણે 1665માં [[સામાન્યીકૃત દ્વિપદી પ્રમેય]]ની શોધ કરી અને એક ગાણિતિક સિદ્ધાંત વિકસાવવાનું શરૂ કર્યું, જે પાછળથી [[સૂક્ષ્મ કલન]](કેલ્ક્યુલસ) નામે જાણીતો થયો. ઓગસ્ટ 1665માં ન્યૂટને ડિગ્રી મેળવી લીધી અને તે પછી તરત જ [[પ્લેગના ભયાનક રોગચાળા]]થી બચવા માટે સાવચેતીના પગલાં રૂપે વિશ્વવિદ્યાલય બંધ કરી દેવાયું. તેઓ કેમ્બ્રિજના વિદ્યાર્થી,<ref>ઇડી. માઇકલ હોસ્કિન્સ(1997). કેમ્બ્રીજ ઇલસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરી ઓફ એસ્ટ્રોનોમી, પાનું.&nbsp;159. [[કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ.]]</ref> નહોતાં તેમ છતાં, તે પછીના બે વર્ષ સુધી તેમણે વૂલ્સ્થોર્પેમાં પોતાના ઘરે સ્વતંત્રપણે અભ્યાસ કર્યો અને કલન, [[પ્રકાશ]] અને [[ગુરુત્વાકર્ષણના સિદ્ધાંત]] પર પોતાના સિદ્ધાંતો વિકસાવ્યાં. તેઓ 1667માં ટ્રિનિટીના એક ફેલો સ્વરૂપે પાછા ફર્યા.<ref>{{Venn|id=RY644J|name=Newton, Isaac}}</ref> === વચ્ચેના વર્ષો === ==== ગણિતશાસ્ત્ર ==== ન્યૂટનના ગાણિતિક કાર્યો વિશે કહેવાય છે કે તે ગણિતશાસ્ત્રની તમામ શાખાઓના અભ્યાસ કરતાં વિશિષ્ટ અને સમય કરતાં આગળ હતા.<ref>ડબલ્યુ ડબલ્યુ રાઉઝ બોલ (1908), "ગણિતના ઇતિહાસ પર એક ટૂંકું ખાતું", પાનું 319.</ref> તેમનું શરૂઆતનું કાર્ય સામાન્ય રીતે કલન તરીકે જાણીતા વિષય પર હતું, જે ઓક્ટોબર, 1966માં હસ્તલિખિત પ્રત સ્વરૂપે હતું અને અત્યારે ન્યૂટનના ગાણિતિક પેપરોમાં પ્રકાશિત થાય છે.<ref>ડી ટી વ્હાઇટસાઇડ (ઇડી.), ''ધ મેથેમેટિકલ પેપર્સ ઓફ આઇઝેક ન્યૂટન'' (ભાગ 1), (કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1967), ભાગ 7 "ધ ઓક્ટોબર 1666 ટ્રેક્ટ ઓન ફ્લક્સન", [http://books.google.com/books?id=1ZcYsNBptfYC&amp;pg=PA400 પાના નંબર ૪૦૦ પર, 2008ની રિપ્રિન્ટમાં].</ref> તેમના ગાણિતિક કાર્ય સાથે સંબંધિત વિષય અનંત શ્રેણીનો હતો. ન્યૂટનની હસ્તપ્રત "ડી એનાલિસી પર એક્વેશન્સ ન્યુમેરો ટર્મિનોરમ ઇન્ફિનિટાસ" (સંખ્યાની દ્રષ્ટિમાં અનંત સમીકરણો દ્વારા વિશ્લેષણ પર) ને જૂન, 1669માં [[આઇઝેક બેરો]]એ જોહન [[કોલિન્સને]] મોકલી હતી. ઓગસ્ટ 1969માં બેરોએ કોલિન્સને તેના લેખકની ઓળખાણ આપતાં કહ્યું હતું કે "શ્રીમાન ન્યૂટન, અમારી કોલેજના યુવા ફેલો છે...પણ અસાધારણ રીતે પ્રતિભાશાળી છે અને આ બાબતોમાં કૌશલ્ય ધરાવે છે".<ref>ડી જર્ટસન (1986), "ધ ન્યૂટન હેન્ડબૂક", (લંડન (રૂટલેજ એન્ડ કેગન પૌલ) 1986), પાના નંબર 149 પર.</ref> પાછળથી ન્યૂટન અને [[લીબનીઝ]] વચ્ચે [[સૂક્ષ્મ કલનના સિદ્ધાંતના વિકાસ]] પર વિવાદ થયો હતો. મોટા ભાગના આધુનિક ઇતિહાસકારોનું માનવું છે કે ન્યૂટન અને [[લીબનીઝે]] [[સૂક્ષ્મ કલન]]નો વિકાસ પોતપોતાની રીતે સ્વતંત્રપણે કર્યો હતો. અવારનવાર એવા સૂચનો થયા છે કે ન્યૂટને 1693 સુધી કોઈ સિદ્ધાંત પ્રકાશિત કર્યો નહોતો અને 1704 સુધી સંપૂર્ણ માહિતી આપી નહોતી જ્યારે લીબનિઝે તેની પદ્ધતિઓનો સંપૂર્ણ ચિતાર 1684માં પ્રસિદ્ધ કરવાની શરૂઆત કરી હતી. (લીબનિઝની માન્યતા અને વિભેદક પદ્ધતિને ખંડીય યુરોપીન ગણિતશાસ્ત્રીઓએ અપનાવી હતી અને 1820 પછી કે બ્રિટિનના ગણિતશાસ્ત્રીઓએ પણ. અત્યારે આ પદ્ધતિને વધુ અનુકૂળ માન્યતાઓ ગણવામાં આવે છે.) જોકે આ પ્રકારના સૂચનમાં કલનના વિષયની ઉપેક્ષા કરવામાં આવી હતી, જેની ન્યૂટનની પોતાના [[પ્રથમ પુસ્તક]] ''પ્રિન્સિપયા'' માં (1687માં પ્રકાશિત) અને 1684માં લેખાયેલી [[ડી મોટુ કોર્પોરમ ઇન જીરમ]] (ભ્રમણકક્ષામાં પદાર્થોની ગતિ પર) જેવી પુર્વગામી હસ્તપ્રતોમાં ન્યૂટનના સમય અને આધુનિક સમયની ટીકા કરવામાં આવી હતી. ધ ''[[પ્રિન્સિપિયા]]'' કલનશાસ્ત્રની ભાષામાં લખાઈ નથી, જેને આપણે જાણીએ છીએ અથવા ન્યૂટનની 'ડોટ' માન્યતામાં લખ્યું હતું. પણ ન્યૂટને તેના કાર્યમાં ભૌમિતિક સ્વરૂપે સૂક્ષ્મ કલનનો વ્યાપક ઉપયોગ કર્યો છે, જેનો આધાર નાના સમાંતર કદના પ્રમાણના મર્યાદિત મૂલ્યો પર આધારિત છે. ''પ્રિન્સિપિયા'' માં ન્યૂટને પોતે ''પહેલા અને છેલ્લાં પ્રમાણ'' શીર્ષક હેઠળ આ બાબત દેખાડી છે<ref>ન્યૂટન, 'પ્રિન્સિપિયા', 1729 અંગ્રેજી અનુવાદ, [http://books.google.com/books?id=Tm0FAAAAQAAJ&amp;pg=PA41 પાના નંબર 41 પર].</ref> અને આ સ્વરૂપે શા માટે દર્શાવવામાં આવ્યું તેનું કારણ પણ રજૂ કર્યું છે.<ref>ન્યૂટન, 'પ્રિન્સિપિયા', 1729 અંગ્રેજી અનુવાદ, [http://books.google.com/books?id=Tm0FAAAAQAAJ&amp;pg=PA54 પાના નંબર 54 પર].</ref> ''પ્રિન્સિપિયા'' માં આ બધી માહિતીઓ હોવાથી તેને આધુનિક સમયમાં સૂક્ષ્મ કલનની કામગીરી અને પદ્ધતિ સાથેનું ગહન પુસ્તક કહેવાય છે<ref>ક્લિફોર્ડ ટ્ર્યુસડેલ, ''એસે ઇન હિસ્ટરી ઓફ મિકેનિક્સ'' (બર્લિન, 1968), પાના નંબર 99 પર.</ref> અને ન્યૂટનના સમયમાં તેની નજીકનું લગભગ બધુ આ કલન સાથે સંબંધિત હોવાનું જણાય છે.<ref>ઇન ધ પ્રિફેસ ટુ માર્કિસ દી એલ'હોસ્પિટલ'સ ''એનાલાઇઝ દિસ ઇન્ફિનિમેન્ટ પેટિટ્સ'' (પેરિસ, 1696).</ref> ન્યૂટનની પદ્ધતિઓના ઉપયોગમાં એકથી વધારે અતિ સૂક્ષ્મ ઓર્ડર્સ સંકળાયેલા છે, જે 1684ના ન્યૂટનની ''ડી મોટુ કોર્પોરમ ઇન જીરમ'' માં<ref>સ્ટાર્ટિંગ વિથ [[દી મોટુ કોર્પોરમ ઇન જાયરમ#કન્ટેન્ટ્સ ઓફ 'દી મોટુ']], આ પણ જુઓ [http://books.google.com/books?id=uvMGAAAAcAAJ&amp;pg=RA1-PA2 (લેટિન) પ્રમેય 1].</ref> અને 1684ની અગ્રેસર બે દાયકા દરમિયાન ગતિ પરના પેપરોમાં રજૂ થયા છે.<ref>ડી ટી વ્હાઇટસાઇડ (1970), "ધ મેથેમેટિકલ પ્રિન્સિપલ્સ અન્ડરલાઇંગ ન્યૂટન્સ પ્રિન્સિપિયા મેથેમેટિકા" ''જર્નલ ફોર હિસ્ટરી ઓફ એસ્ટ્રોનોમી'' માં, ભાગ.1, પાના 116-138, ખાસ કરીને પાના 119-120.</ref> ન્યૂટન તેમના કલનને પ્રકાશિત કરવા માગતા નહોતા, કારણ કે તેમને વિવાદ ઊભો થવાનો અને ટીકા થવાનો ડર હતો.<ref>સ્ટીવર્ટ 2009, પાનું 107</ref> તેમને સ્વિસ ગણિતશાસ્ત્રી [[નિકોલસ ફાતિઓ ડી ડુલિઅર]] સાથે અંગત સંબંધો હતા, જેઓ શરૂઆતથી જ ન્યૂટનના [[ગુરુત્વાકર્ષણના સિદ્ધાંત]]થી પ્રભાવિત હતા. 1691માં ડુલિઅરે ન્યૂટનને ફિલોસોફી નેચરેલિસ ''પ્રિન્સિપિયા'' મેથેમેટિકાની એક નવી આવૃત્તિ તૈયાર કરવાની યોજના જણાવી, પણ તેને ક્યારેય પૂરી ન કરી શક્યા. આ બંને વચ્ચે 1693માં સંબંધ બદલાઈ ગયા. તે સમયે ડુલિઅરે પણ લીબનીઝ સાથે અનેક પત્રોનું આદાનપ્રદાન કર્યું હતું.<ref>વેસ્ટફોલ 1980, પાના 538–539</ref> 1699ની શરૂઆતમાં [[રોયલ સોસાયટી]] (જેના ન્યૂટન પણ સભ્ય હતા)ના અન્ય સભ્યોએ લીબનીઝ પર [[સાહિત્યિક ચોરી]]નો આરોપ લગાવ્યો અને આ વિવાદ 1711માં સંપૂર્ણ સ્વૂરૂપે સામે આવ્યો. રોયલ સોસાયટીએ એક અભ્યાસ કર્યા પછી જાહેરાત કરી કે ન્યૂટન જ સાચા સંશોધક હતા અને લીબનીઝે ગોટાળો અને ઉઠાંતરી કરી હતી. જ્યારે પાછળથી ન્યૂટને પોતે લીબનીઝ પર અભ્યાસના તારણની ટીપ્પણી લખી ત્યારે આ અભ્યાસ શંકાસ્પદ બન્યો. આ રીતે [[ન્યૂટન વિરૂદ્ધ લીબનીઝ વિવાદ]] વધુ વકર્યો, જે 1716માં લીબનીઝના મૃત્યુ સુધી ચાલુ રહ્યો.<ref>બોલ 1908, પાનું. 356એફએફ</ref> સામાન્ય રીતે [[સામાન્યીકૃત દ્વિપદ પ્રમેય]]નો શ્રેય ન્યૂટનને અપાય છે, જે કોઈ પણ ઘાત માટે માન્ય છે. તેમણે [[ન્યૂટનની સામ્યતા]], [[ન્યૂટનની પદ્ધતિ]], ચોરસ ઘન સમતલ વક્ર (બે [[ચલ]]માં ત્રણના [[બહુપરિમાણીય પદ]])ની શોધ કરી, [[ચોક્કસ અંતરો]]ના સિદ્ધાંતમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રદાન કર્યું. તેઓ અપૂર્ણાંક સૂચકાંકનો ઉપયોગ કરનાર અને [[ડાયોફેન્ટાઇન સમીકરણો]]નો ઉકેલ લાવવા [[સંકલિત ભૂમિતિ]]નો ઉપયોગ કરનાર પ્રથમ વ્યક્તિ હતા. તેમણે [[લઘુગુણક]] દ્વારા [[ગુણિત શ્રેણી]]ના આંશિક સરવાળાનો અંદાજ કાઢ્યો ([[યુલરના સમેશન સૂત્ર]]નો પુરોગામી) અને તેઓ પ્રથમ વ્યક્તિ હતા જેમણે આત્મવિશ્વાસ સાથે [[ઘાત શ્રેણી]]નો પ્રયોગ કર્યો અને ઘાત શ્રેણીનો વિલોમ કર્યો. તેમને 1669માં [[ગણિતના લ્યુકેસિયન પ્રોફેસર]] તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા. તે દિવસોમાં કેમ્બ્રિજ કે [[ઑક્સફર્ડ]]ના કોઈ પણ સભ્યને એક [[એંગ્લિકન]] (ઇંગ્લેન્ડના સુધારેલા ચર્ચ)ના પાદરી હોવું જરૂરી હતું. જોકે લ્યુકેસિયન પ્રોફેસર થવા માટે જરૂરી હતું કે તે ચર્ચમાં સક્રિય [[ન]] હોય (જેથી તે વિજ્ઞાન માટે વધુ સમય ફાળવી શકે). ન્યૂટને દલીલ કરી હતી કે આ શરતમાંથી તેમને મુક્તિ આપવામાં આવે અને તેના માટે જેની મંજૂરીની જરૂર હતી તેવા [[ચાર્લ્સ બીજા]]એ તેમની દલીલનો સ્વીકાર કર્યો હતો. આ રીતે ન્યૂટનના ધાર્મિક વિચારો અને એંગ્લિકન રૂઢિચુસ્તો વચ્ચેનો સંઘર્ષ ટળી ગયો હતો.<ref>વ્હાઇટ 1997, પાનું 151</ref> ==== ઓપ્ટિક્સ (પ્રકાશ ગુણધર્મ શાસ્ત્ર) ==== [[ચિત્ર:NewtonsTelescopeReplica.jpg|thumb|ન્યૂટનના બીજા રિફ્લેક્ટિંગ ટેલિસ્કોપની પ્રતિકૃતિ જે તેણે રોયલ સોસાયટીને 1672માં ભેટ આપી હતી<ref>[31]</ref>]] 1670થી 1672 સુધી ન્યૂટને પ્રકાશશાસ્ત્ર પર પ્રવચનો આપ્યા. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમણે પ્રકાશના વક્રિભવનની શોધ કરી. તેમણે દેખાડ્યું કે એક [[પ્રિઝમ]] [[સફેદ પ્રકાશ]]ને રંગોના [[વર્ણપટ]](સ્પેક્ટ્રમ) માં વિભાજીત કરી દે છે અને એક [[લેન્સ]] અને એક બીજો પ્રિઝમ બહુરંગી સ્પેકટ્રમને સંયોજિત કરીને શ્વેત પ્રકાશનું નિર્માણ કરે છે.<ref>બોલ 1908, પાનું. 324</ref> તેમણે એ પણ દેખાડી દીધું કે રંગીન પ્રકાશને અલગ કરવા અને જુદી વસ્તુઓ પર ચમકાવવાથી રંગીન પ્રકાશના ગુણોમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી. ન્યૂટને વર્ણિત કર્યું કે પ્રકાશ ભલે પરાવર્તિત હોય કે વિખેરાયેલો હોય કે સંચારિત હોય, તે સમાન રંગનો રહે છે. આ રીતે તેમણે જોયું કે રંગ પહેલેથી જ રંગીન પ્રકાશ સાથે વસ્તુની અંતર્ક્રિયાનું પરિણામ હોય છે, નહીં કે વસ્તુઓ પોતે રંગો ઉત્પન્ન કરે છે. તેને [[ન્યૂટનના રંગના સિદ્ધાંત]] સ્વરૂપે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>બોલ 1908, પાનું 325</ref> આ કાર્ય પરથી તેમણે તારણ કાઢ્યું કે કોઈ પણ [[વક્રિભવન ટેલિસ્કોપ]]નો લેન્સ પ્રકાશના રંગોમાં [[વિસરણ]] ([[રંગીન સ્ખલન]])નો અનુભવ કરશે અને આ સિદ્ધાંતને સાબિત કરવા માટે તેમણે [[વિભાવના]] સ્વરૂપે એક દર્પણનો ઉપયોગ કરતાં એક ટેલીસ્કોપનું નિર્માણ કર્યું જેથી આ સમસ્યાનું સમાધાન થઈ શકે.<ref name="White 1997, p170">વ્હાઇટ 1997, પાનું 170</ref> ખરેખર ડીઝાઇનના નિર્માણ અનુસાર, પ્રથમ જાણીતી પરાવર્તિત ટેલીસ્કોપ અત્યારે [[ન્યૂટનિયન ટેલીસ્કોપ]] સ્વરૂપે ઓળખાય છે.<ref name="White 1997, p170"/> તેમાં તકનીકને આકાર આપવા અને એક યોગ્ય અરીસાની સમસ્યાનું હલ કરવાની બાબતો સામેલ છે. ન્યૂટને વધુ પડતી પરાવર્તક [[કાચની ધાતુ]]ના એક સંગઠનથી પોતાના દર્પણને આધાર આપ્યો. તેના માટે તેમણે ટેલીસ્કોપ હેતુ કાચના [[ગુણવત્તા]]ની તપાસ કરવા [[ન્યૂટનના વલય]]નો ઉપયોગ કર્યો. ફેબ્રુઆરી 1668 સુધીમાં તે પ્રથમ ''પરાવર્તક ટેલીસ્કોપ'' નું નિર્માણ કરવામાં સક્ષમ થઈ ગયા.<ref name="books.google.com">{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=32IDpTdthm4C&pg=PA67&lpg=PA67&dq=newton+reflecting+telescope++1668+letter+1669&source=bl&ots=PKABaGwPaN&sig=rPS8w23_nAp3kH5YMYGZ7JHhOaI&hl=en&ei=0QC1Svf7AsWb8Aa3nqGTDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5#v=onepage&q=newton%20reflecting%20telescope%20%201668%20letter%201669&f=false |title='&#39;'Isaac Newton: adventurer in thought'&#39;', by Alfred Rupert Hall, page 67 |publisher=Books.google.com |date= |access-date=2010-01-16}}</ref> 1671માં રૉયલ સોસાયટીએ તેમને તેમના ટેલીસ્કોપનું પ્રદર્શન કરવા કહ્યું.<ref>વ્હાઇટ 1997, પાનું 168</ref> તે લોકોના રચે તેમને પોતાની ટીપ્પણીઓ ''ઓન કલર'' ના પ્રકાશન માટે પ્રોત્સાહન મળ્યું, જેને પાછળથી તેમણે પોતાની ''[[ઓપ્ટિક્સ]]'' સ્વરૂપે વિસ્તૃત કરી દીધી. જ્યારે [[રોબર્ટ હુકે]] ન્યૂટનના અમુક વિચારોની ટીકા કરી ત્યારે ન્યૂટન એટલા નારાજ થયા કે તે જાહેર ચર્ચામાંથી બહાર નીકળી ગયા. ન્યૂટન અને હૂક વચ્ચે 1679-80માં થોડા મતભેદ થયા હતા. હૂકની રોયલ સોસાયટીનો પત્રવ્યવહાર સાચવવા માટે નિમણૂક થઇ હતી.<ref name="hooke1679nov24">જુઓ 'કોરસ્પોન્ડન્સ ઓફ આઇઝેક ન્યૂટન, ભાગ.2, 1676-1687' ઇડી. એચ ડબલ્યુ ટર્નબલ, કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ 1960; પાના નંબર 297 પર, ડોક્યુમેન્ટ #235, હોકનો ન્યૂટનને લખાયેલા 24 નવેમ્બર 1679 તારીખવાળા પત્રમાંથી.</ref> (જુઓ [[ન્યૂટનનો સાર્વત્રિક ગુરુત્વાકર્ણનો નિયમ-ઇતિહાસ]] અને ''[[દી મોટુ કોર્પોરમ ઇન જીરમ]]'' ). પણ હુકના મૃત્યુ સુધી બંને વચ્ચે દુશ્મનાવટ રહી હતી.<ref>આઇલાઇફ, રોબર્ટ (2007) ન્યૂટન. ટૂંકી રજૂઆત, ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ 2007</ref> ન્યૂટને દલીલ રજૂ કરી કે પ્રકાશ અણુઓ કે અતિસૂક્ષ્મ અણુઓનો બનેલો છે, જે ઘટ્ટ માધ્યમ તરફ જતી વખતે વક્રિભૂત થઈ જાય છે. પણ પ્રકાશના વિવર્તનને સ્પષ્ટ કરવા માટે તેને તરંગો સાથે સંબંધિત કરવો જરૂરી હતો. (ઓપ્ટિક્સ બીકે 2,પ્રોપ્સ. 12). પાછળથી ભૌતિકવિજ્ઞાનીઓએ પ્રકાશના વિવર્તન માટે શુદ્ધ તરંગ જેવા સ્પષ્ટીકરણનું સમર્થન કર્યું (પ્રોપ્સ. 13). પાછળથી ભૌતિકવિજ્ઞાનવિદોએ [[ઇન્ટરફિઅરન્સ]] પેટર્ન્સને કારણે પ્રકાશની તરંગો સમાન સમજાવટ તેમજ [[ડિફ્રેક્શન]]ની સામાન્ય ઘટનાની તરફેણ કરી. આજના [[ક્વોન્ટમ મિકેનિક્સ]], [[ફોટોન]] અને [[તરંગકણ યુગ્મતા]]ના વિચાર, ન્યૂટનની પ્રકાશ વિશે સમજણ સાથે બહુ ઓછી સમાનતા ધરાવે છે. 1675માં તેની ''પ્રકાશની પરિકલ્પના'' માં ન્યૂટને અણુઓ વચ્ચે સ્થાળાંતર હેતુ [[અવકાશ]]ની હાજરી હોવાની [[wikt:posit|દ્રઢપણે રજૂઆત]] કરી. [[બ્રહ્મ વિદ્યાવાદી]] [[હેનરી મોર]] સાથે સંપર્કમાં આવવાથી રસાયણવિજ્ઞાનમાં તેમને ફરી રસ જાગ્યો. તેમણે અણુઓ વચ્ચે આકર્ષણ અને અપાકર્ષણના હર્મેટિક સિદ્ધાંતને આધારે અવકાશના સ્થાને અદ્રશ્ય બળ મૂક્યું. [[જૉન મેનાર્ડ કેનેઝ]], જેમણે રસાયણવિજ્ઞાન પર ન્યૂટનના અનેક લેખોને સ્વીકાર્યા હતા, કહે છે કે ન્યૂટન કારણ યુગના પહેલા વ્યક્તિ નહોતા, તે જાદુગરોમાં છેલ્લાં સ્થાને હતા.<ref>{{cite book |last=Keynes |first=John Maynard |year=1972 |chapter=Newton, The Man |title=The Collected Writings of John Maynard Keynes Volume X |publisher=MacMillan St. Martin's Press |pages=363–4}}</ref> રસાયણવિજ્ઞાનમાં ન્યૂટનનો રસ તેમના વિજ્ઞાનના પ્રદાનથી અલગ ન કરી શકાય.(આ તે સમયે થયું જ્યારે રસાયણવિજ્ઞાન અને વિજ્ઞાન વચ્ચે કોઈ સ્પષ્ટ તફાવત નહોતો.) જો તેમણે શૂન્યાવકાશમાંથી [[એક અંતરે ક્રિયા]]ના [[ગુપ્ત]] વિચાર પર વિશ્વાસ ન કર્યો હોત તો તે ગુરુત્વનો પોતાનો સિદ્ધાંત વિકસિત ન કરી શક્યા હોત. 1704માં ન્યૂટને ''[[ઓપ્ટિક્સ]]'' પ્રકાશિત કરી, જેમાં તેમણે પોતાના પ્રકાશના અતિસૂક્ષ્મ કણોના સિદ્ધાંતની સવિસ્તાર વ્યાખ્યા આપી. તેમણે પ્રકાશને અનેક સૂક્ષ્મ કણોનો બનેલો માન્યો જ્યારે સામાન્ય પદાર્થોને મોટા અણુઓથી રચાયેલો હોય છે. તેમણે કહ્યું કે એક પ્રકારના રાસાયણિક રૂપાંતરણના માધ્યમથી સંપૂર્ણ પદાર્થ અને પ્રકાશ એકબીજામાં રૂપાંતરિત નથી થઈ શકતા. પદાર્થ પ્રકાશના કણોમાંથી પોતાની કામગીરીનો મોટો ભાગ પ્રાપ્ત નથી કરી શકતા, જે તેના બંધારણમાં પ્રવેશ કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Dobbs |first=J.T. |year=1982 |month=December |title=Newton's Alchemy and His Theory of Matter |journal=Isis |volume=73 |issue=4 |page=523 |doi=10.1086/353114 |page=511}} ક્લોટિંગ ''ઓપ્ટિક્સ'' </ref> ન્યૂટને [[કાચ]]ના એક ગોળાનો પ્રયોગ કરી (ઓપ્ટિક્સ આઠમો પ્રશ્ન) એક ઘર્ષણ [[વિદ્યુતસ્થિતિક જનરેટર]]ના એક મૂળ સ્વરૂપનું નિર્માણ કર્યું. ==== યંત્રશાસ્ત્ર અને ગુરુત્વાકર્ષણ ==== [[ચિત્ર:NewtonsPrincipia.jpg|thumb|ન્યૂટનની પ્રિન્સિપિયાની તેની પોતાની નકલ, બીજી આવૃત્તિ માટે તેણે હાથથી કરેલા સુધારા સાથે]] 1679માં ન્યૂટન તેમના યંત્રશાસ્ત્ર પરના કાર્યમાં પરત ફર્યા એટલે કે આ બાબતે હૂક સાથે 1679-80માં પત્રોના થોડા આદાનપ્રદાન પછી ગુરુત્વાકર્ષણ બળ અને [[ગ્રહો]]ની ભ્રમણકક્ષા પર [[કેપ્લરના નિયમો]]ના સંદર્ભ સાથે તેની અસર. હુકની નિમણૂંક રોયલ સોસાયટીના પ્રતિનિધિ તરીકે થઈ હતી અને જેમણે રોયલ સોસાયટીને ન્યૂટન પાસેથી માહિતી મેળવવાના આશય સાથે પત્રવ્યવહારનો માર્ગ ખુલ્લો કર્યો.<ref name="hooke1679nov24"/> 1680/1681ના શિયાળામાં ધૂમકેતુ દેખાયા પછી ન્યૂટનનો અવકાશીય પદાર્થોમાં રસ ફરી જાગ્રત થયો અને તેના પર તેમણે [[જોહન ફ્લેમસ્ટીડ]] સાથે પત્ર વ્યવહાર કર્યો.<ref>આર એસ વેસ્ટફોલ, 'નેવર એટ રેસ્ટ', 1980, પાના નંબર 391-2 પર.</ref> હુક સાથે પત્ર વ્યવહાર પછી ન્યૂટને સાબિત કર્યું કે ગ્રહીય ભ્રમણકક્ષાનું સ્વરૂપ તેની દિશાની ત્રિજ્યાના વર્ગના વ્યસ્ત પ્રમાણ કેન્દ્રાભિગામી બળને પરિણામે હોય છે. (જુઓ [[ન્યૂટનનો સાર્વત્રિક ગુરુત્વાકર્ષણનો નિયમ-ઇતિહાસ]] અને ડી મોટુ કોર્પોર્મ ઇન જીરમ). ન્યૂટને તેમના પરિણામો વિશે [[એડમંડ હેલી]] અને ''[[ડી મોટુ કોર્પોરેમ ઇન જીરમ]]'' માં રોયલ સોસાયટી સાથે ચર્ચા કરી. તેના પર નવ શીટ વિશે એક નાની પુસ્તિકા લખી જેની નકલ રોયલ સોસાયટીના રજિસ્ટર બુકમાં ડિસેમ્બર, 1684માં ઉતારી લેવાઈ હતી.<ref>ડી ટી વ્હાઇટસાઇડ (ઇડી.), 'મેથેમેટિકલ પેપર્સ ઓફ આઇઝેક ન્યૂટન', ભાગ.6, 1684-1691, કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ 1974, પાના નંબર 30 પર.</ref> આ પુસ્તિકાનો સાર છે કે ન્યૂટને ''પ્રિન્સિપિયા'' નું સ્વરૂપ વિકસાવ્યું અને વિસ્તાર્યું. ફિલોસોફી નેચુરેલિસ ''[[પ્રિન્સિપિયા]]'' મેથેમેટિકા (જે હવે પ્રિન્સિપિયા સ્વરૂપે જાણીતી છે)નું પ્રકાશન [[એડમંડ હેલી]]ની નાણાકીય સહાય અને પ્રોત્સાહન સાથે પાંચ જુલાઈ, 1687ના રોજ થયું. આ કાર્યમાં ન્યૂટને [[ગતિના ત્રણ સાર્વભૌમિક નિયમ]] આપ્યાં, જેમાં 200 કરતાં પણ વધારે વર્ષો સુધી કોઈ સુધારો ન કરવામાં આવ્યો. તેમણે આ પ્રભાવ માટે લેટિન શબ્દ ''ગ્રેવિટાસ'' (ભાર)નો ઉપયોગ કર્યો, જેને [[ગુરુત્વાકર્ષણ]] નામથી ઓળખવામાં આવે છે અને [[સાર્વત્રિક ગુરુત્વાકર્ષણ]]નો નિયમ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યો. આ કાર્યમાં તેમણે વાયુમાં અવાજની ગતિને [[બોયલના નિયમ]] પર આધારિત પ્રથમ વિશ્લેષણાત્મક પ્રમાણ રજૂ કર્યું. બહુ વધારે અંતર પર ક્રિયા કરી શકનાર અદ્રશ્ય બળની ન્યૂટનની વિભાવનાના કારણે તેમની ટીકા થઈ, કારણ કે વિજ્ઞાનમાં ગુપ્ત એજન્સીઓને ભેળવી દેવામાં આવી હતી. ચંદ્રના પૃથ્વી પર ગુરુત્વાકર્ષણ બળે [[ચંદ્રની ગતિમાં અનિયમિતતા]] પર ગુરુત્વાકર્ષણ અભ્યાસ શરૂ કરવા પ્રેરણા આપી અને ધૂમકેતૂની પરિભ્રમણ કક્ષા નક્કી કરવા માટેનો સિદ્ધાંત આપ્યો. ન્યૂટને સૌર વ્યવસ્થાના તેમના સૂર્યકેન્દ્રીય દ્રષ્ટિકોણને સ્પષ્ટ કર્યો હતો- જેને તેમણે આધુનિક માર્ગે વિકસાવ્યો હતો. 1680ના દાયકાની મધ્ય સુધીમાં તેમણે સૌર વ્યવસ્થાના ગુરુત્વકેન્દ્રમાંથી સૂર્યના વિચલનની ઓળખ કરી લીધી હતી.<ref>જુઓ કર્ટિસ વિલસન, "ન્યૂટનીયન એચીવમેન્ટ ઇન એસ્ટ્રોનોમી", પાના 233-274 આર ટેટન એન્ડ સી વિલ્સન (ઇડીએસ)માં (1989) ''ધ જનરલ હિસ્ટરી ઓફ એસ્ટ્રોનોમી'' , ભાગ, 2A', [http://books.google.com/books?id=rkQKU-wfPYMC&amp;pg=PA233 પાના નંબર 233 પર]).</ref> ન્યૂટને સૂર્ય અથવા અન્ય કોઇ અવકાશી પદાર્થનું કેન્દ્ર ગુરુત્વાકર્ષણ બળના કેન્દ્ર તરીકે ગણ્યું ન હતું પરંતુ પૃથ્વી, સૂર્ય અને તમામ ગ્રહોના સમાન ગુરુત્વાકર્ષણ કેન્દ્રને વિશ્વના કેન્દ્ર તરીકે ગણવામાં આવ્યું હતું અને આ ગુરુત્વાકર્ષણ કેન્દ્ર કોઇ એક સ્થાને સ્થિર છે અથવા તો જમણી રેખામાં એકસરખી રીતે આગળ વધે છે. (ન્યૂટને ગુરુત્વાકર્ષણ કેન્દ્ર કોઇ એક સ્થળે સ્થિર છે તેવા સમાન મંતવ્યના સંદર્ભમાં એટ રેસ્ટનો વિકલ્પ અપનાવ્યો હતો).<ref>ટેક્સ્ટ ક્વોટેશન 1729 ન્યૂટન્સ ''પ્રિન્સિપિયા'' ના ભાષાંતર, બૂક 3 (1729 vol.2) [http://books.google.com/books?id=6EqxPav3vIsC&amp;pg=PA233 પાના નંબર 232-233])પરથી લીધેલા છે.</ref> બહુ વધારે અંતર પર ક્રિયા કરી શકનાર અદ્રશ્ય બળની ન્યૂટનની વિભાવનાના કારણે તેમની ટીકા થઈ, કારણ કે વિજ્ઞાનમાં [[ગુપ્ત]] એજન્સીઓને ભેળવી દેવામાં આવી હતી.<ref>ઇડલગ્લાસ ઇટી એએલ., ''મેટર એન્ડ માઇન્ડ'' , ISBN 0-940262-45-2. પાનું 54</ref> પાછળથી ''પ્રિન્સિપિયા'' ની બીજી આવૃત્તિ (1713)માં ન્યૂટને જનરલ સ્કોલિયમ અનુમાનમાં આ પ્રકારની ટીકાને નકારી કાઢી હતી. તેમણે લખ્યું છે કે ગુરુત્વાકર્ષણ બળ એક અસાધારણ સંકેત છે તેટલું પૂરતું છે, પણ તેમણે તેના કારણો સૂચવ્યાં નથી અને આ બંને બિનજરૂરી અને અયોગ્ય છે. (અહીં ન્યૂટને તેમના પ્રસિદ્ધ ભાવ ''[[હાઇપોથીસીસ નોન ફિંગો]]'' નો ઉપયોગ કર્યો છે). ''પ્રિન્સિપિયા'' ની સાથે ન્યૂટનને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રસિદ્ધિ મળી.<ref>વેસ્ટફોલ 1980. પ્રકરણ 11.</ref> તેમની ઘણી પ્રશંસા થઈ, તેમના એક પ્રશંસક હતા, [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ]]માં જન્મેલા [[નિકોલસ ફતિયો ડી ડ્યુલીટર]], જેમની સાથે તેમનો ગાઢ સંબંધ બન્યો. જ્યારે 1693માં ન્યૂટન [[માનસિક નિરાશા]]નો ભોગ બન્યા ત્યારે આ સંબંધનો અંત આવી ગયો.<ref>વેસ્ટફોલ 1980. ફેટીયો સાથેની દોસ્તી પર પાના 493–497, ન્યૂટનના ભંગાણ પર પાના 531–540.</ref> === પાછળનું જીવન === [[ચિત્ર:Newton 25.jpg|thumb|વૃદ્ધાવસ્થામાં આઇઝેક ન્યૂટન 1712, સર જેમ્સ થોર્નહિલ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા પોર્ટ્રેટમાં]] [[ચિત્ર:Arms of Newton of Mickleover, Derbyshire.svg|thumb|સર આઇઝેક ન્યૂટનનો પર્સનલ કોટ ઓફ આર્મ્સ<ref name="Coat of arms of Isaac Newton">[55]</ref>]] 1690ના દાયકામાં ન્યૂટને અનેક [[ધાર્મિક સંશોધન]] લખ્યા, જે [[બાઇબલ]]ની શાબ્દિક વ્યાખ્યાથી સંબંધિત હતા. [[હેનરી મોરના]] બ્રહ્માંડમાં વિશ્વાસ અને [[કાર્ટેસિયન દ્વૈતવાદ]] માટેના અસ્વીકારે કદાચ ન્યૂટનના ધાર્મિક વિચારોને પ્રભાવિત કર્યા. તેમણે એક પાંડુલિપી [[જૉન લોકે]]ને પણ મોકલી જેમાં તેમણે [[ટ્રિનિટી]]ના અસ્તિત્વને વિવાદિત માની હતી, જેને ક્યારેય પ્રકાશિત ન કરવામાં આવી. પાછળના કાર્યો[57]- ''[[ધ ક્રોનોલોજી ઓફ એન્સિયન્ટ કિંગડમ્સ એમેન્ડેડ]] '' (1728) અને ''ઓબ્સર્વેશન્સ અપોન ધ પ્રોફિસીઝ ઓફ ડેનિયલ એન્ડ ધ એપોકેલિપ્સ ઓફ સેન્ટ જોન'' (1733)[58]નું પ્રકાશન તેમના અવસાન પછી થયું. તેમણે [[રસાયણ વિજ્ઞાન]] માટે પણ પોતાનો ઘણો બધો સમય આપ્યો (ઉપર જુઓ). ન્યૂટને 1689થી 1690 સુધી અને 1701માં [[ઇંગ્લેન્ડની સંસદ]]ના સભ્ય પણ બન્યા, પણ અમુક વિવરણો અનુસાર તેમની ટીપ્પણીઓ હંમેશા ચેમ્બરમાં એક ઠંડા દુકાળને લઈને જ હોતી અને તે બારીને બંધ રાખવાની વિનંતી કરતાં હતા.<ref>વ્હાઇટ 1997, પાનું 232</ref> 1696માં ન્યૂટન રોયલ મિન્ટનું પ્રમુખ પદ સંભાળવા લંડન ચાલ્યા ગયા. આ પદ તેમને તત્કાલિન [[રાજકોષના કુલાધિપતિ]] [[હેલિફેક્ટ પ્રથમ અર્લ, ચાર્લ્સ મોંતાગુ]]ના સંરક્ષણના માધ્યમથી પ્રાપ્ત થઈ. તેમણે ઇંગ્લેન્ડના મુખ્ય મુદ્રા ઢાળનારનું કાર્ય સંભાળી લીધું અને કોઈ રીતે માસ્ટર લુકાસના ઇશારે નાચવા લાગ્યા (અને એડમન્ડ હેલી માટે અસ્થાયી ટંકશાળ શાખાના નાયબ [[નિયંત્રક]]નું પદ પ્રાપ્ત કર્યું). 1699માં લુકાસનું મૃત્યુ થયું અને તે પછી ન્યૂટન કદાચ [[ટંકશાળાના સૌથી પ્રસિદ્ધ માસ્ટર]] બન્યા. આ પદ પર ન્યૂટન તેમના મૃત્યુ સુધી રહ્યાં. આ નિમણૂંકો [[જવાબદારી વિનાના પદ]] સ્વરૂપે લેવામાં આવી હતી, પણ ન્યૂટને તેને ગંભીરતાથી લીધી. 1701માં પોતાના કેમ્બ્રિજના કર્તવ્યોમાંથી નિવૃત્ત થઈ ગયા અને મુદ્રામાં સુધાર લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો અને [[ક્લીપર્સ]] અને નકલી મુદ્રાઓ બનાવનારાને પોતાની શક્તિનો ઉપયોગ કરવા સજા આપી. 1711માં ટંકશાળના માસ્ટર સ્વરૂપે [["લો ઓફ ક્વીન એની"]]માં ન્યૂટને અજાણતા સોનાના પક્ષમાં ચાંદીના પૈસા અને સોનાના સિક્કા વચ્ચે દ્વિધાત્વિક સંબંધ સ્થાપિત કરી [[પૌંડ સ્ટર્લિંગ]]ને [[ચાંદીના માનક]]માંથી [[સોનાના માનક]]માં બદલી દીધો. આ કારણે ચાંદી સ્ટર્લિંગ સિક્કાને પીગાળી બ્રિટનની બહાર મોકલી દેવાયા. ન્યૂટનને 1703માં [[રોયલ સોસાયટી]]ના અધ્યક્ષ અને ફ્રેંચ [[એકેડેમિ ડેસ સાયન્સિસ]]ના એક સહયોગી બનાવવામાં આવ્યા. રોયલ સોસાયટીમાં પોતાના પદ પર રહેતા ન્યૂટનને [[એસ્ટ્રોનોમર રોયલ]] [[જૉન ફ્લેમસ્ટીડ]]ને દુશ્મને બનાવી લીધો. તેમણે ફ્લેમસ્ટીડની [[હિસ્ટોરિકા કોલેસ્ટિસ બ્રિટાનિકા]]ને સમય પહેલાં જ પ્રકાશિત કરાવી દીધી, જેને ન્યૂટનને પોતાના અભ્યાસના કામમાં લઈ લીધી.<ref>વ્હાઇટ 1997, પાનું 317</ref> એપ્રિલ 1705માં ક્વીન એનીએ ન્યૂટનને ટ્રિનિટી કોલેજ, કેમ્બ્રિજમાં એક શાહી મુલાકાત દરમિયાન [[નાઇટની ઉપાધિ આપી]]. આ ઉપાધિ તેમને ટંકશાળના માસ્ટર સ્વરૂપે સેવાઓના બદલામાં આપવામાં આવી નહોતી અને ન તેમના વૈજ્ઞાનિક કાર્ય માટે, પણ તેમને આ ઉપાધિ મે, 1705માં સંસદીય ચૂંટણી દરમિયાન તેમના રાજકીય યોગદાન માટે એનાયત કરવામાં આવી હતી.<ref>"ન્યૂટનની ચૂંટણીમાં ક્વિનની 'મહાન મદદ' તેમના નાઇટિંગ માટે હતી, આ સન્માન વિજ્ઞાનમાં તેમના યોગદાન કે મિન્ટ ખાતે તેમની સેવા માટે નહીં પરંતુ 1705ની ચૂંટણીમાં પક્ષ રાજકારણની કિર્તિ માટે હતું" વેસ્ટફોલ 1994 પાનું 245</ref> નાઇટની ઉપાધી મેળવનાર ન્યૂટન પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક હતા.<ref>{{cite web|author=Gerard Michon |url=http://www.numericana.com/arms/index.htm#newton |title=Coat of arms of Isaac Newton |publisher=www.numericana.com |date= |access-date=2010-01-16}}</ref> જીવનની સંધ્યા સમયે તેમણે તેમની ભત્રીજી અને તેના પતિ સાથે [[વિન્ચેસ્ટર]] નજીક [[ક્રેનબરી પાર્ક]]ને નિવાસસ્થાન બનાવ્યું.<ref name="Yonge6">{{cite web |last=[[Charlotte M. Yonge|Yonge]] |first=Charlotte M. |title=Cranbury and Brambridge|url=http://www.online-literature.com/charlotte-yonge/john-keble/6/ |date= 1898|work= [[John Keble]]'s Parishes&nbsp;– Chapter 6 |publisher= www.online-literature.com|access-date=23 September 2009}}</ref> તેમનું મૃત્યુ 31 માર્ચ, 1727માં થયું <small><nowiki>[</nowiki>[[OS]]: 20 માર્ચ 1726<nowiki>]</nowiki>,</small> અને તેમને [[વેસ્ટમિંસ્ટર એબ્બે]]માં દફનાવવામાં આવ્યા. તેમની સાવકી ભત્રીજી [[કેથરીન બાર્ટન કોનડુઇટ]]એ<ref>વેસ્ટફોલ 1980, પાનું 44.</ref> લંડનમાં [[જર્મીન સ્ટ્રીટ]]માં તેમના ઘરે સામાજિક બાબતોમાં તેમની પરિચારિકાનું કામ કર્યું. તે તેમને "બહુ પ્રેમાળ અંકલ" કહેતી હતી<ref>વેસ્ટફોલ 1980, પાનું 595</ref> આવો ઉલ્લેખ તેમના તે પત્રમાં કરવામાં આવ્યો જે ન્યૂટન દ્વારા તેને ત્યારે લખવામાં આવ્યો જ્યારે તે [[શીતળા]]ની બીમારીમાંથી બહાર આવી રહી હતી. ન્યૂટન અપરણિત હતા. તેમના અંતિમ વર્ષોમાં તેમની મોટા ભાગની સંપત્તિ સગાસંબંધીઓને આપી દીધી હતી અને [[વસિયત કર્યા વિના]] જ તેમનું મૃત્યુ થઈ ગયું. તેમના મૃત્યુ પછી ન્યૂટનના શરીરમાં મોટા પ્રમાણમાં [[પારો]] મળ્યો હતો, જે કદાચ તેમના રાસાયણિક કાર્યનું પરિણામ હતું. [[પારાનું ઝેર]] ન્યૂટનના અંતિમ જીવનની વિક્ષિપ્તતાને સ્પષ્ટ કરી શકે છે.<ref>{{cite web |url=http://scienceworld.wolfram.com/biography/Newton.html |title=Newton, Isaac (1642-1727) |work=Eric Weisstein's World of Biography |access-date=2006-08-30}}</ref> === મૃત્યુ પછી === ==== ખ્યાતિ ==== ફ્રાંસના ગણિતશાસ્ત્રી [[જોસેફ લુઈસ લાગ્રેંજ]] ઘણી વાર કહેતા હતા કે ન્યૂટન મહાન પ્રતિભાશાળી હતા અને એક વાર તેમણે કહ્યું કે "તેઓ સૌથી વધુ નસીબદાર પણ હતા, કારણ કે આપણે દુનિયાની વ્યવસ્થાને એકથી વધુ વખત સ્થાપિત નથી કરી શકતા."<ref>ફ્રેડ એલ. વિલસન, ''હિસ્ટરી ઓફ સાયન્સ: ન્યૂટન'' સાઇટિંગ: ડિલામ્બર, એમ. "નોટીસ સર લા વી એટ લેસ ઓવરેજીસ દી એમ. લી કોમ્ટે જે. એલ. લાગ્રાન્જ," ''ઓવરીઝ દી લાગ્રાન્જ'' આઇ. પેરિસ, 1867, પાનું xx.</ref> અંગ્રેજી કવિ [[એલેકઝાન્ડર પોપ]]એ ન્યૂટનની ઉપલબ્ધિઓથી પ્રભાવિત થઈને પ્રસિદ્ધ [[સ્મૃતિલેખ]] લખ્યોઃ <blockquote> નેચર એન્ડ નેચર્સ લોઝ લે હાઇડ ઇન નાઇટ; <br /> ગોડ સેઇડ "લેટ ન્યૂટન બી" એન્ડ ઓલ વોઝ લાઇટ. </blockquote> ન્યૂટન પોતાની ઉપલબ્ધિઓ વિશે જણાવવામાં પોતે સંકોચ કરતા હતા. ફેબ્રુઆરી 1676માં તેમણે [[રોબર્ટ હુક]]ને એક પત્રમાં લખ્યું: <blockquote>ઇફ આઇ હેવ સીન ફર્ધર ઇટ ઇસ બાય સ્ટેન્ડીંગ ઓન ધી શોલ્ડર્સ ઓફ જાયન્ટ્સ.<ref>રોબર્ટ હૂકને આઇઝેક ન્યૂટનનો પત્ર , 5 ફેબ્રુઆરી 1676, જીન-પીર મુરીમાં દર્શાવ્યા મુજબ (1992) ''ન્યૂટન: અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ધ કોસમોસ'' , ન્યૂ હોરાઇઝોન્સ</ref><ref>વિકિપેડીયા ''[[સ્ટેન્ડિંગ ઓન ધ શોલ્ડર્સ ઓફ જાયન્ટ્સ]]'' ,</ref> </blockquote> જોકે સામાન્ય રીતે ઇતિહાસકારોનું માનવું છે કે ઉપરોક્ત પંકિતઓ નમ્રતા સાથે કહેવાયેલા કથન{{ndash}}ને બદલે {{ndash}}હુક ઉપર એક હુમલો હતી (જે ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતો કદરૂપો હતો). તે સમયે પ્રકાશશાસ્ત્રને લગતા સંશોધન વિશે બંને વચ્ચે એક વિવાદ ચાલી રહ્યો હતો. પાછળની વ્યાખ્યા તેમના સંશોધનો પર અન્ય ઘણા વિવાદ સાથે યોગ્ય છે, જેમ કે આ કલનની શોધ કોણે કરી જેવો પ્રશ્ન.<ref>જોહ્ન ગ્રિબિન (2002) ''સાયન્સ: અ હિસ્ટરી 1543-2001'' , પાનું 164.</ref><ref>વ્હાઇટ 1997, પાનું 187.</ref> પાછળથી એક ઇતિહાસમાં ન્યૂટને લખ્યું: <blockquote>હું નથી જાણતો કે હું દુનિયાને કયા સ્વરૂપમાં દેખાઈશ પણ મારા પોતાના માટે હું એક એવો છોકરો છું જે સમુદ્રકિનારે રમી રહ્યો છું અને પોતાના ધ્યાનને અત્યારે અને ત્યારેમાં લગાવી રહ્યો છું, એક વધુ ચીકણો પત્થર કે એક વધુ સુંદર કોચલું શોધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છું. સત્યનો આ આટલો મોટો સાગર મારી સામે અત્યાર સુધી શોધવામાં આવ્યો નથી.<ref>મેમોર્સ ઓફ ધ લાઇફ, રાઇટિંગ્સ એન્ડ ડિસ્કવરીઝ ઓફ સર આઇઝેક ન્યૂટન (1855) સર ડેવિડ બ્રીસ્ટર લિખિત(ભાગ II. પ્રકરણ 27)</ref> </blockquote> વિજ્ઞાનીઓ વચ્ચે ન્યૂટન ટોચનું પ્રભાવશાળી સ્થાન ધરાવે છે. આ બાબત બ્રિટનની [[રૉયલ સોસાયટી]]એ વર્ષ 2005માં કરેલા એક સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું હતું. તેમાં પૂછવામાં આવ્યું હતું કે વિજ્ઞાનના ઇતિહાસ પર કયા વિજ્ઞાનીનો પ્રભાવ સૌથી વધુ છે અને કયા વિજ્ઞાનીની અસર માનવજાત પર સૌથી વધારે છે, ન્યૂટન કે [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન]]. [[રોયલ સોસાયટી]]ના વિજ્ઞાનીઓએ આ બંને બાબતોમાં સૌથી વધુ અસરકારક વિજ્ઞાની તરીકે ન્યૂટનની પસંદગી કરી હતી.<ref>{{cite web |title=Newton beats Einstein in polls of Royal Society scientists and the public |work=The Royal Society |url=http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |access-date=2010-03-10 |archive-date=2006-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060207140734/http://www.royalsoc.ac.uk/news.asp?id=3880 |url-status=dead }}</ref> 1999માં હાલના અગ્રણી 100 ભૌતિક વિજ્ઞાનીઓ પર ઓપનિયન પોલ લેવામાં આવ્યો હતો, જેમાં ન્યૂટનને આઇન્સ્ટાઇન પછી બીજું સ્થાન મળ્યું હતું જ્યારે ફિઝિક્સવેબ નામની સાઇટે તેના સમાંતર કરેલા સર્વેમાં ન્યૂટનને ટોચનું સ્થાન આપ્યું હતું.<ref>ઓપિનિયન પોલ. અગ્રણી ભૌતિકશાસ્ત્રીઓ દ્વારા આઇન્સ્ટાઇનને "અત્યાર સુધીના મહાન ભૌતિકશાસ્ત્રી" તરીકે મત આપવામાં આવ્યો; ન્યૂટન બીજા ક્રમે: બીબીસી ન્યૂઝ, સોમવાર, 29 નવેમ્બર, 1999, http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/541840.stm </ref> ==== સ્મારકો ==== [[ચિત્ર:Isaac Newton statue.jpg|thumb|ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટરીમાં ન્યૂટનની પ્રતિમા]] ન્યૂટનનું સ્મારક (1731) વેસ્ટમિંસ્ટર એબ્બેમાં જોઈ શકાય છે. આ ગાયકમંડળ સ્ક્રીનની વિપરીત ગાયક મંડળના પ્રવેશસ્થાનની ઉત્તરમાં છે. તેને શિલ્પકાર [[માઇકલ રિઝ્બ્રેક]] (1694-1770)એ સફેદ અને સંગમરમરમાંથી બનાવ્યું છે, જેની ડિઝાઇન વાસ્તુકાર [[વિલિયમ કેન્ટ]] (1685-1748)એ બનાવી છે. આ સ્મારકમાંથી ન્યૂટનની આકૃતિ પત્થરની બનેલી કબર ઉપર ટકી છે. તેની જમણી કોણી તેમના મહાન પુસ્તકો પર રાખવામાં આવી છે અને તેમનો જમણો હાથ એક ગાણિતિક ડિઝાઇનયુક્ત એક યાદી તરફ ઇશારો કરી રહ્યો છે. તેની ઉપર એક પિરામીડ છે અને એક આકાશીય ગોળો રાશિચક્રના સંકેતો અને 1680ના ધૂમકેતનો રસ્તો દેખાડી રહ્યો છે. એક રાહત પેનલ દૂરદર્શી અને પ્રિઝમ જેવા ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરતો [[પુટ્ટી]]નું વર્ણન કરી રહ્યો છે.<ref name="wmabbey">{{cite web|url=http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/sir-isaac-newton|title=Famous People & the Abbey: Sir Isaac Newton|publisher=Westminster Abbey|access-date=2009-11-13|archive-date=2009-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20091016081238/http://www.westminster-abbey.org/our-history/people/sir-isaac-newton|url-status=dead}}</ref> આધાર પર આપવામાં આવેલા લેટિન શિલાલેખનો અનુવાદ છેઃ <blockquote>અહીં નાઇટ આઇઝેક ન્યૂટનને દફનાવવામાં આવ્યા છે, જે માનસિક વિચારોની તાકાતથી લગભગ દિવ્ય હતા. તેમના પોતાના વિચિત્ર ગાણિતિક સિદ્ધાંત છે, તેમણે ગ્રહોની આકૃતિઓ અને પથનું વર્ણન કર્યું, ધૂમકેતુનો માર્ગ દેખાડ્યો, દરિયામાં આવતી ભરતીનું વર્ણન કર્યું, પ્રકાશના કિરણોમાં અસમાનતા દેખાડી અને તે બધું દેખાડ્યું જે કોઈ અન્ય વિદ્વાને પહેલા કલ્પના પણ કરી નહોતી, રંગોના ગુણોનું વર્ણન કર્યું. તે મહેનતી, મેઘાવી અને વિશ્વાસુ હતા. પુરાતનતા, પવિત્ર ગ્રંથો અને પ્રકૃતિમાં વિશ્વાર ધરાવતા હતા, તે પોતાના દર્શનમાં સારી બાબતો અને ઈશ્વરના પરાક્રમની પુષ્ટિ કરતાં હતાં, અને પોતાના વ્યવહારમાં સાદગી વ્યક્ત કરે છે. માનવજાતિમાં આવા મહાન અને પ્રતિભાશાળી પુરુષો થયા છે! તેમનો જન્મ 25 ડીસેમ્બર, 1642ના રોજ થયો હતો અને 20 માર્ચ, 1726 કે 1727માં તેમનું મૃત્યુ થયું. જી એલ સ્મિથ દ્વારા અનુવાદ, ''ધી મોંયુમેંટ્સ એન્ડ જેનિલ ઑફ સેન્ટ પૉલ્સ કેથેડ્રલ, એન્ડ ઓફ વેસ્ટમિંસ્ટર એબ્બે '' (1826), ii, 703–4.[84] </blockquote> 1978થી 1988 સુધી [[હેરી એસ્સલેસ્ટન]] દ્વારા ડિઝાઇન કરાયેલી ન્યૂટનની એક છબી [[બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેન્ડ]] દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી D £1 શ્રેણીની [[બેન્ક નોટો]] પર પ્રદર્શિત કરવામાં આવી, (અંતિમ £1 નોટ જે ઇંગ્લેન્ડની બેન્ક દ્વારા જાહેર કરવામાં આવી). ન્યૂટનને નોટની પાછળની તરફ હાથમાં એક પુસ્તક પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે, સાથે એક ટેલિસ્કોપ, એક પ્રિઝમ અને [[સૌર વ્યવસ્થા]]નો એક નકશો પણ છે.<ref name="bankofengland">{{cite web|url=http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/denom_guide/nonflash/1-SeriesD-Revised.htm|title=Withdrawn banknotes reference guide|publisher=Bank of England|access-date=2009-08-27|archive-date=2010-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100505053927/http://www.bankofengland.co.uk/banknotes/denom_guide/nonflash/1-SeriesD-Revised.htm|url-status=dead}}</ref> એક સફરજન પર ઊભેલી આઇઝેક ન્યૂટનની એક મૂર્તિ [[ઑક્સફોર્ડ વિશ્વવિદ્યાલયના કુદરતી ઇતિહાસ સંગ્રહાલય]]માં જોઈ શકાય છે. == ધાર્મિક દ્રષ્ટિબિંદુઓ == [[ચિત્ર:Isaac Newton grave in Westminster Abbey.jpg|thumb|200px|વેસ્ટમિન્સ્ટર અબેમાં ન્યૂટનની કબર]] ઇતિહાસકાર [[સ્ટીફન ડી સ્નોબેલેન]]નું ન્યૂટન વિશે કહેવું છે કે "આઇઝેક ન્યૂટન એક [[વિધર્મી]] હતા. પણ તેમણે પોતાની અંગત માન્યતાને ક્યારેય જાહેર કરી નહોતી, જેના કારણે આ રુઢિચુસ્ત માણસને અત્યંત કટ્ટરવાદી સમજવામાં આવ્યો. તેમણે તેમના પોતાના વિશ્વાસને એટલી સારી રીતે ગુપ્ત રાખ્યો કે આજે પણ વિદ્વાનો તેમની અંગત માન્યતાઓ વિશે વિવિધ પ્રકારના તર્ક કરે છે.<ref name="heretic">{{cite journal |last=Snobelen |first=Stephen D. |title=Isaac Newton, heretic: the strategies of a Nicodemite |journal=British Journal for the History of Science |volume=32 |pages=381–419 |year=1999 |url=http://www.isaac-newton.org/heretic.pdf |format=PDF|doi=10.1017/S0007087499003751 }}</ref> કોઈ પણ વિદ્વાન તેમની અંગત માન્યતાને જાણી શક્યો નથી." સ્નોબેલેને તારણ કાઢ્યું કે ન્યૂટન ઓછામાં ઓછા [[સોશિનિયન]] પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ધરાવતા હતા, (તેમની પાસે ઓછામાં ઓછી આઠ સોશિનિયન પુસ્તકો હતી અને તેમણે તેનો અભ્યાસ કર્યો હતો), કદાચ તેઓ [[એરિયન]] અને લગભગ એક [[ટ્રિનિટીવિરોધી]] હતા.<ref name="heretic"/> આ ત્રણે સ્વરૂપ અત્યારે યુનિયટેરિયનવાદ પણ કહેવાય છે. ધાર્મિક અસહિષ્ણુતા માટે પ્રસિદ્ધ આ યુગમાં ન્યૂટનના કટ્ટરપંથી વિચારો વિશે કેટલીક સાર્વજનિક અભિવ્યક્તિઓ છે. તેમાં સૌથી ખાસ છે, પવિત્ર આદેશોનું પાલન કરવા માટેનો ઇનકાર અને તેમનું મૃત્યુ નજીક હતું ત્યારે તેમને [[પવિત્ર સંસ્કાર]] લેવાનો કરેલો ઇનકાર.<ref name="heretic"/> સ્નોબેલેન દ્વારા વિવાદિત એક દ્રષ્ટિકોણ<ref name="heretic"/>માં ટી સી ફાઇઝનમેયરે તર્ક આપ્યો કે ન્યૂટન ટ્રિનિટીના [[પૂર્વ રૂઢિવાદી]] દ્રષ્ટિકોણ ધરાવતા હતા, [[રોમન કૈથોલિક]], [[અંગ્રેજવાદ]] અને મોટા ભાગે [[પ્રોટેસ્ટંટ]]નો પશ્ચિમી દ્રષ્ટિકોણ ધરાવતા નહોતા.<ref>{{cite journal |last=Pfizenmaier |first=T.C. |year=1997 |title=Was Isaac Newton an Arian? |journal=Journal of the History of Ideas |volume=58 |issue=1 |pages=57–80}}</ref> તેમનો સૂરજ સોળે કળાએ ખીલ્યો હતો ત્યારે તેમના પર [[રોસીક્રુસિયન]] હોવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. (જેમ કે રૉયલ સોસાયટી અને ચાર્લ્સ દ્વિતીયની અદાલતમાં અનેક લોકો પર આ આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો).<ref>{{cite book |last=Yates |first=Frances A. |year=1972 |title=The Rosicrucian Enlightenment |publisher=Routledge |location=London}}</ref> ગતિ અને ગુરુત્વાકર્ષણના સાર્વત્રિક નિયમ ન્યૂટનના સૌથી પ્રસિદ્ધ સંશોધન બની ગયા છતાં તેમને મહાન ઘડિયાળની જેમ બ્રહ્માંડનો એક પદાર્થ કે ઉપયોગ ચીજવસ્તુઓ તરીકે જોવા સામે ચેતવણી આપવામાં આવી હતી. તેમણે કહ્યું કે, "ગુરુત્વ બળ ગ્રહોની ગતિનું વર્ણન કરે છે, પણ કોણે ગ્રહોને આ ગતિમાં સ્થાપિત કર્યા તે કહી ન શકાય. ઈશ્વર તમામ ચીજવસ્તુઓનું નિયંત્રણ કરે છે અને તે જાણે છે શું છે અને શું થઈ શકે છે."<ref name="tiner">{{cite book |last=Tiner |first=J.H. |year=1975 |title=Isaac Newton: Inventor, Scientist and Teacher |publisher=Mott Media |location=Milford, Michigan, U.S.}}</ref> તેમની વૈજ્ઞાનિક તરીકેની પ્રસિદ્ધિ ઉલ્લેખનીય છે, સાથેસાથે તેમનો શરૂઆતમાં ચર્ચ પાદરીઓ અને બાઇબલનો અભ્યાસ પણ નોંધપાત્ર છે. ન્યૂટને [[શાબ્દિક ટીકા]] પર લખ્યું. તેમાં સૌથી વિશેષ છે ''[[એન હિસ્ટોરિકલ એકાઉન્ટ ઓફ ટૂ નોટેબલ કરપ્શન ઓફ સ્ક્રિપ્ચર]]''. તેમણે [[ઇશુ મસીહ]]ના વધસ્તંભની તારીખ પણ 3 એપ્રિલ, 33ના રોજ પ્રતિસ્થાપિત કરી, જે પરંપરાગત સ્વરૂપે સ્વીકૃત તારીખ સાથે સહમત છે.<ref>જોહન પી. મીયર, ''[[એ માર્જિનલ જ્યુ]]'' , ભાગ 1, પાના 382–402 વર્ષ ઘટાડીને 30 અથવા 33 કર્યા બાદ, પ્રોવિઝનલી જજીસ 30 મોસ્ટ લાઇકલી.</ref> તેમણે બાઇબલની અંદર છુપાયેલા રહસ્યમય સંદેશા શોધવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ પણ કર્યો. તેમણે તેમના જીવનકાળમાં ન્યૂટનને કુદરતી વિજ્ઞાનની સરખામણીમાં ધર્મ વિશે વધારે લખ્યું. તે તર્કયુક્ત [[વિશ્વવ્યાપી]] દુનિયામાં વિશ્વાસ કરતાં હતા, પણ તેમણે [[લીબનીઝ]] અને [[બરુચ સ્પિનોઝા]]ના [[હાઇલોજોઇઝમ]]નો અસ્વીકાર કર્યો. આ રીતે આદેશિત અને ગતિશીલ સ્વરૂપે સૂચિત બ્રહ્માંડને સમજી શકાય છે અને તેને એક સક્રિય કારણ દ્વારા સમજવું જોઈએ. તેમના પત્ર વ્યવહારમાં ન્યૂટને દાવો કર્યો કે ''પ્રિન્સિપિયા'' માં લખતી વખતે "મેં એક નજર એવા સિદ્ધાંતો પર રાખી, જેથી ઈશ્વરમાં વિશ્વાસ રાખવાની સાથે મનુષ્ય પર વિચાર કરી શકાય".<ref>. ન્યૂટનની રિચાર્ડ બેન્ટલી/0} સાથે વાત 10 ડિસેમ્બર 1692, ટર્નબલ ઇટી એલમાં (1959–77), ભાગ 3, પાનું 233.</ref> તેમણે દુનિયાની વ્યવસ્થામાં ડિઝાઈનનું પ્રમાણ જોયું: "ગ્રહીય વ્યવસ્થામાં આવી અભિન્ન એકરુપતાને પસંદગીની અનુમતી આપવી જોઈએ." પણ ન્યૂટને ભાર આપ્યો કે અસ્થાયીત્વની ધીમી વૃદ્ધિના કારણે દૈવી હસ્તક્ષેપ અંતે વ્યવસ્થાના સુધાર માટે જરૂરી હશે.<ref>ઓપ્ટિક્સ, બીજી આવૃત્તિ 1706. ક્વેરી 31.</ref> આ માટે લીબનીઝે તેમની ટીકા કરતો લેખ લખ્યોઃ "સર્વશક્તિમાન ઈશ્વર સમયેસમયે પોતાની ઘડિયાળ સમાપ્ત કરવા માગે છે. નહીં તો આ સ્થાનાંતરિત કરવા માટે બંધ કરવામાં આવશે. એવું લાગે છે કે તેની પાસે તેની એક નિયમિત સતત ગતિ જાળવી રાખવા માટે જરૂરી દીર્ઘદ્રષ્ટિનો અભાવ છે."<ref>એચ. જી. એલેક્ઝાન્ડર (ઇડી) ''ધ લીબનીઝ-ક્લાર્ક કોરસ્પોન્ડન્સ'' , [[માન્ચેસ્ટર યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 1998, પાનું 11.</ref> તેમના અનુયાયી [[સેમ્યુઅલ ક્લાર્કે]] એક [[પ્રસિદ્ધ પત્ર વ્યવહાર]] દ્વારા ન્યૂટનની સ્થિતિને બચાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. === ધાર્મિક વિચાર પર પ્રભાવ === ન્યૂટન અને [[રૉબર્ટ બોયલ]]ના યાંત્રિક દર્શનને [[બુદ્ધિજીવી]] [[કલમજીવીઓ]]એ [[રુઢિચુસ્તો]] અને [[સુધારાવાદીઓ]] માટે એક વ્યવહારિક વિકલ્પ સ્વરૂપે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું અને તેને [[લેટીટ્યુડીનેરિયન]] જેવા રુઢિચુસ્ત અને અસંતુષ્ટ પ્રચારકોએ ખચકાટ સાથે સ્વીકાર્યું.<ref>{{cite book |last=Jacob |first=Margaret C. |year=1976 |title=The Newtonians and the English Revolution: 1689–1720 |publisher=Cornell University Press |pages=37,44}}</ref> આ રીતે વિજ્ઞાનની સ્પષ્ટતા અને સરળતાને [[નાસ્તિકતા]]ના જોખમ અને અંધવિશ્વાસી ઉત્સાહ બંનેની ભાવનાત્મક અને [[આધ્યાત્મિક]] [[પૂર્વધારણા]]નો સામનો કરવા માટે એક માર્ગ સ્વરૂપે જોવામાં આવ્યો. તે જ સમયે અંગ્રેજી [[આસ્તિકતા]]<ref>{{cite book |last=Westfall |first=Richard S. |year=1958 |title=Science and Religion in Seventeenth-Century England |publisher=Yale University Press |location=New Haven |page=200}}</ref>ની એક બીજી લહેરે ન્યૂટનના સંશોધનોનો ઉપયોગ એક "કુદરતી ધર્મ"ની શક્યતાને પ્રદર્શિત કરવા માટે કર્યો. [[ચિત્ર:Newton-WilliamBlake.jpg|thumb|left| "ન્યૂટન", વિલિયમ બ્લેક દ્વારા; અહીં, ન્યૂટનને એક"પવિત્ર જીયોમિટર" તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે.]] પૂર્વ [[પ્રબુદ્ધતા]] વિરૂદ્ધ કરવામાં આવેલા હુમલા "જાદુઈ વિચાર" અને [[ઇસાઈ ધર્મના રહસ્યમય તત્વ]]ને બ્રહ્માંડ વિશે બોયલની યાંત્રિક પરિકલ્પનાથી આધાર મળ્યો. ન્યૂટને [[ગાણિતિક સાબિતી]] મારફતે બોયલના વિચારોને પૂર્ણતા આપી અને તેમને તેને લોકપ્રિય બનાવવામાં કદાચ વધારે સફળતા મળી.<ref>{{cite book |last=Haakonssen |first=Knud |editor=Martin Fitzpatrick ed. |chapter=The Enlightenment, politics and providence: some Scottish and English comparisons |title=Enlightenment and Religion: Rational Dissent in eighteenth-century Britain |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |page=64}}</ref> ન્યૂટનને એક હસ્તક્ષેપ ભગવાન દ્વારા નિયંત્રિત દુનિયાને એક એવી દુનિયામાં પરિવર્તિત કરી જે તર્કસંગત અને સાર્વભૌમિક સિદ્ધાંતો સાથે ભગવાન દ્વારા કળાત્મક સ્વરૂપે બનાવવામાં આવી છે.<ref>{{cite book |last=Frankel |first=Charles |year=1948 |title=The Faith of Reason: The Idea of Progress in the French Enlightenment |publisher=King's Crown Press |location=New York |page=1}}</ref> આ સિદ્ધાંત તમામ લોકો માટે સંશોધન હેતુ ઉપલબ્ધ છે. આ લોકોને આ જ જીવનમાં પોતાના ઉદેશોને ફળદાયી સ્વરૂપે પૂર્ણ કરવાની મંજૂરી આપે છે, [[આગામી]] જીવનની રાહ નથી જોતા અને તેમને તેમની પોતાની તર્કસંગત શક્તિઓથી પૂર્ણ બનાવે છે.<ref>{{cite book |last=Germain |first=Gilbert G. |title=A Discourse on Disenchantment: Reflections on Politics and Technology |page=28}}</ref> ન્યૂટને ઈશ્વરને મુખ્ય સર્જક માન્યો, જેના અસ્તિત્વને બધા સર્જનોની ભવ્યતાના ચહેરામાં નકારી ન શકાય.<ref>પ્રિન્સિપિયા, બૂક III; ન્યૂટન્સ ફિલોસોફી ઓફ નેચર: તેમના લખાણમાંથી પસંદગી, પાનું 42, ઇડી. એચ. એસ. થાયર, હાફનર લાઇબ્રેરી ઓફ ક્લાસિક્સ, ન્યૂયોર્ક, 1953.</ref><ref>સર આઇઝેક ન્યૂટનના જીવન, લખાણ અને શોધ અંગે નિબંધમાં ઉલ્લેખ થયેલી સાચા ધર્મની ટૂંકી સમજ, સર ડેવિડ બ્રૂસ્ટર લિખિત, એડિનબર્ગ, 1850; આઇબિડમાં ઉલ્લેખ, પાનું 65.</ref><ref>વેબ, આર. કે. ઇડી. નુડ હાકોન્સન. “ધ ઇમરજન્સ ઓફ રાશનલ ડિસેન્ટ.” એનલાઇટમેન્ટ એડ રિલીજીયનઃ રાશનલ ડિસેન્ટ ઇન એઇટીન્થ સેન્ચ્યુરી બ્રિટન. કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, કેમ્બ્રીજ: 1996. પાનું 19.</ref> તેમના પ્રવક્તા ક્લાર્કે લીબનીઝના [[ધર્મ વિજ્ઞાન]]ને નકારી કાઢ્યો, જેણે ઈશ્વરને ''[[l'origine du mal]]'' ની જવાબદારીમાંથી મુક્ત કરી દીધો, તે માટે ઈશ્વરને તેના સર્જનના પ્રદાનમાંથી હટાવી દીધો. ક્લાર્કે કહ્યું હતું કે આવો ઈશ્વર માત્ર નામનો રાજા હશે, પણ નાસ્તિકતાથી એક કદમ દૂર હશે. પણ આગામી સદીમાં ન્યૂટનની વ્યવસ્થાના સફળતાના પરિણામો પ્રત્યે આંખ આડા કાન [[ધર્મ વિજ્ઞાની]] દ્વારા કરવામાં આવશે અને તેના પગલે લીબનીઝ દ્વારા દેખાડવામાં આવેલી [[આસ્તિકતા]]ની સ્થિતિને મજબૂત બનાવશે. દુનિયા વિશેની સમજણ હવે સામાન્ય મનુષ્યના સ્તર સુધી આવી ગઈ છે અને મનુષ્ય, જેમ ઓડો મર્કવાર્ડને તર્ક આપ્યો છે, તેમ ખરાબ બાબતોમાં સુધારા માટે અને તેના નાશ માટે જવાબદાર બની ગયો. બીજી તરફ લેટીટ્યુડીનેરિયન અને ન્યૂટોનિયનના વિચારોના પરિણામ બહુ [[લાંબા સમયગાળા]] માટે અસરકર્તા હતા, એક ધાર્મિક જૂથ યાંત્રિક બ્રહ્માંડની પૂર્વધારણાને સમર્પતિ થઈ ગયું, પણ તેમાં એટલો જ ઉત્સાહ અને રહસ્ય હતું કે પ્રબુદ્ધતાને નષ્ટ કરવા માટે આકરો સંઘર્ષ કરવામાં આવ્યો.[120] === દુનિયાના અંત વિશેના વિચારો === તેમણે 1704માં એક પાંડુલિપી લખી હતી, જેમાં તેમણે બાઇબલમાંથી વૈજ્ઞાનિક બાબતો અલગ તારવવાના પ્રયાસનું વર્ણન કર્યું છે. તેમનું અનુમાન હતું કે દુનિયાનો અંત [[2060]] પહેલા નહીં આવે. આ આગાહીમાં તેમણે કહ્યું છે કે "તેમાં હું એવુ નથી કહેતો કે અંતિમ સમય કયો હશે, પણ હું તેનાથી વ્યક્તિઓને કલ્પનાઓના ઘોડાપૂર દોડાવવાનું બંધ કરવાનું કહેવા માગુ છું, જે વારંવાર દુનિયાના અંત વિશે વિવિધ પ્રકારની ભવિષ્યવાણીઓ કરતાં રહે છે અને તે નિષ્ફળ પુરવાર થયા પછી પવિત્ર જ્યોતિષશાસ્ત્ર અને ભવિષ્યાણી બદનામ થાય છે." == આત્મજ્ઞાની દાર્શનિક == [[આત્મજ્ઞાની]] દાર્શનિકોએ અગાઉના વિજ્ઞાનીઓના એક નાના ઇતિહાસને પસંદ કર્યો-ગેલિલિયો, બોયલ અને મુખ્યત્વે ન્યૂટન. તે પસંદગીના દિવસના દરેક ભૌતિક અને સામાજિક ક્ષેત્ર માટે [[કુદરત]] અને [[કુદરતી કાયદા]]ની એકલ માન્યતાના પ્રયોગના માર્ગદર્શક અને બાયંધરી આપનાર તરીકે કરવામાં આવ્યું. આ સંબંધે તેના પર બનેલી સામાજિક સંરચનાઓ અને ઇતિહાસના પ્રકરણ ત્યાગી શકાય તેમ હતા.[124] કુદરતી અને આત્મજ્ઞાની સ્વરૂપે સમજવા યોગ્ય નિયમો પર આધારિત બ્રહ્માંડ વિશે આ ન્યૂટનનો જ વિચાર હતો જેણે આત્મજ્ઞાનની [[વિચારધારા]] માટે એક બીજનું કામ કર્યું. [125] લોક અને [[વૉલ્ટરે]] આંતરિક અધિકારોની વકીલાત કરતાં કુદરતી નિયમોની વિભાવનાને રાજકીય વ્યવસ્થા પર લાગૂ કરી. [[ફિઝિયોક્રેટ]] અને [[એડમ સ્મિથ]]એ આત્મરુચિ અને [[મનોવિજ્ઞાન]]ની કુદરતી ધારણાને આર્થિક વ્યવસ્થા પર લાગૂ કરી તથા [[સમાજશાસ્ત્રીઓ]]એ [[પ્રગતિ]]ના કુદરતીના નમૂનાઓમાં ઇતિહાસનો ફિટ કરવાના પ્રયાસ માટે તત્કાલીન [[સામાજિક વ્યવસ્થા]]ની ટીકા કરી. [[મોનબોડો]] અને [[સેમ્યુઅલ ક્લાર્ક]]એ ન્યૂટનના કાર્યને તત્વોનો વિરોધ કર્યો, પણ છેવટે કુદરત વિશે તેમના પ્રબળ ધાર્મિક વિચારોને સુનિશ્ચિત કરવા તેને તર્કસંગત બનાવ્યા. == બનાવટી સિક્કાનો કેસ == [[શાહી ટંકશાળ]]ના પ્રમુખ સ્વરૂપે ન્યૂટને અનુમાન લગાવ્યું કે ધ [[ગ્રેટ રીકોઇનેજ]] (બીજી વખત ઢાળવવામાં આવેલા સિક્કા)માં 20 ટકા [[નકલી]] હતા. તે એક બહુ [[મોટો રાજદ્રોહ]] હતો, જેના માટે [[ફાંસીની સજા]] મુકરર કરવામાં આવી હતી. સૌથી મોટા અપરાધીઓને પકડવા બહુ મુશ્કેલ હોવા છતાં ન્યૂટન આ કામ માટે સૌથી યોગ્ય સાબિત થયા.<ref>વ્હાઇટ 1997, પાનું 259</ref> વેશપલટો કરીને મદિરાલય અને જેલમાં જઈને તેમણે પોતે અનેક પુરાવા એકત્ર કર્યા.[127] સરકારની શાખાઓને અલગ કરવા અને ફરિયાદી પક્ષ માટે સ્થાપિત તમામ અવરોધો હેતુ [[અંગ્રેજી કાયદા]]માં હજુ પણ સત્તાના પ્રાચીન અને અભેદ રિવાજ હતા. ન્યૂટન પોતે તમામ સ્થાનિક કાઉન્ટીના [[શાંતિના ન્યાયાધીશ]] બન્યા અને જૂન, 1698 અને નાતાલ, 1699 વચ્ચે તેમણે 100થી વધારે સાક્ષીઓ, બાતમીદારો અને શંકાસ્પદોની ઊલટતપાસ કરી. તેમણે સફળતાપૂર્વક 28 સિક્કા પાડનારાઓ સામે કાયદેસરના પગલાં લીધા.[128] રાજાના વકીલ સ્વરૂપે ન્યૂટનનો એક કેસ [[વિલિયમ કેલોનેર]] સામે હતો.[129] કેલોનેરની યોજના [[કેથોલિક્સ]]ના બનાવટી ષડયંત્રને નિશ્ચિત કરવાની અને પછી કમનસીબ ષડયંત્રકારીમાં બદલવાની હતી, જેને તે બંધક બનાવી લેતો હતો. કેલોનેરે પોતે સમાજમાં વગદાર સજ્જન બનવા જરૂરી સમૃદ્ધિ મેળવી લીધી હતી. સંસદમાં અરજી રજૂ કરતાં કેલોનેરે ટંકશાળમાં નક્લી સિક્કા બનાવવા જરૂરી સાધનસામગ્રી પૂરી પાડવાનો આરોપ લગાવ્યો (આવો આરોપ અન્ય લોકોએ પણ મૂક્યો હતો). તેણે પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો કે તેને ટંકશાળની પ્રક્રિયાનું નિરીક્ષણ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવે જેથી તે તેમાં સુધારો કરવા માટે ઉપયોગી સૂચનો કરી શકે. તેણે સંસદમાં અરજી આપી કે સિક્કાને ઢાળવા માટે તેની યોજનાનો સ્વીકાર કરવામાં આવે જેથી બનાવટી સિક્કા બની ન શકે, પરંતુ તે જ સમયે બનાવટી સિક્કા સામે આવ્યાં.<ref>વેસ્ટફોલ 1994, પાનું 229</ref> ન્યૂટને કેલોનેરની ચાલની તપાસ કરી અને સપ્ટેમ્બર, 1697માં તેને ન્યૂ ગેટ જેલના સળિયા પાછળ ધકેલી દીધો. પણ ઉચ્ચ સ્થાને કેલોનેરના મિત્રો હતા, જેમણે તેને છોડાવવામાં મદદ કરી.[131] ન્યૂટને બીજી વખત નિર્ણાયક પુરાવા સાથે તેના પર કેસ ચલાવ્યો. કેલોનેરને ગંભીર રાજદ્રોહનો દોષિત ગણવામાં આવ્યો અને તેને 23 માર્ચ, 1699ના રોજ [[ટાયબર્ન ગેલોઝ]]માં ફાંસીની સજા આપી દફનાવી દેવાયો.[132] == ગતિના નિયમો == ગતિના ત્રણ નિયમો આ પ્રમાણે છેઃ ''ન્યૂટનનો પહેલો નિયમ'' (જેને [[જડત્વ]]નો નિયમ પણ કહેવાય છે) મુજબ, સ્થિર સ્થિતિમાં રહેલી વસ્તુ સ્થિર બની રહેશે અને સમાન ગતિ અવસ્થામાં રહેલી ચીજવસ્તુ પર કોઈ બાહ્મ બળ લાગૂ નહીં પડે ત્યાં સુધી તે સમાન દિશામાં સમાન વેગ સાથે ગતિ કરતી રહેશે. ''ન્યૂટનના બીજા નિયમ'' પ્રમાણે, એક વસ્તુ પર લગાવવામાં આવેલું બળ<math>\vec{F}</math> સમય સાથે તેના વેગ<math>\vec{p}</math>માં ફેરફારના દર બરોબર હોય છે. ગાણિતિક સ્વરૂપે તેને નીચે પ્રમાણે વ્યક્ત કરી શકાય છે. :<math> \vec F = \frac{\mathrm{d}\vec p}{\mathrm{\mathrm{d}}t} \, = \, \frac{\mathrm{d}}{\mathrm{d}t} (m \vec v) \, = \, \vec v \, \frac{\mathrm{d}m}{\mathrm{d}t} + m \, \frac{\mathrm{d}\vec v}{\mathrm{d}t} \,.</math> બીજો નિયમ એક સ્થિર જથ્થો ધરાવતી ચીજવસ્તુઓ પર લાગૂ થાય છે, (d''m'' /d''t'' = 0), એટલે બીજા પદનો લોપ થાય છે અને [[પ્રવેગ]]ની વ્યાખ્યાનો ઉપયોગ કરતી પ્રતિસ્થાપન દ્વારા સમીકરણના સંકેતો સ્વરૂપે નીચે પ્રમાણે લખી શકાય છેઃ :<math> \vec F = m \, \vec a \ .</math> પહેલો અને બીજો નિયમ [[એરિસ્ટોટલ]]ના ભૌતિક વિજ્ઞાનને તોડવાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જેમાં ગતિને જાળવી રાખવા માટે એક બળ જરૂરી છે તેવી માન્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આ નિયમો જણાવે છે કે ચીજવસ્તુઓની ગતિ ''પરિવર્તન'' માટે જ બળની જરૂર છે. ન્યૂટનના સમ્માનમાં બળના SI એકમનું નામ [[ન્યૂટન]] રાખવામાં આવ્યું છે. ''ન્યૂટનના ત્રીજા નિયમ'' અનુસાર, દરેક ક્રિયાની સમાન અને વિપરીત પ્રતિક્રિયા હોય છે. તેનો અર્થ એ થયો કે જ્યારે એક કોઈ વસ્તુ બીજી વસ્તુ પર બળ લગાવે છે ત્યારે બીજી વસ્તુ વિપરીત દિશામાં પહેલી વસ્તુ પર તેટલું જ બળ લગાવે છે. તેનું એક સામાન્ય ઉદાહરણ છે. બે [[આઇસ સ્કેટર]] એકબીજા પર વિરૂદ્ધ દિશામાં બળ લગાવે છે ત્યારે એકબીજાથી વિપરીત દિશામાં સરકે છે. અન્ય એક ઉદાહરણ છે પાછળની તરફ બંદૂકનો [[ધક્કો]] અનુભવવો. [[બંદૂક]]માંથી [[ગોળી]] છોડવામાં તેના પર જેટલું બળ લગાવવામાં આવે છે ત્યારે એક સમાન અને વિપરીત બળ બંદૂક પર લાગે છે જેને ગોળી ચલાવનાર અનુભવે છે. પ્રશ્નમાં જે ચીજવસ્તુઓ હોય છે તે સમાન વજન ધરાવતી હોય તેવું જરૂરી નથી. એટલે બંને વસ્તુઓનો પરિણામી પ્રવેગ અલગ હોઈ શકે છે (જેમ કે બંદૂકમાંથી ગોળી છોડવાના કિસ્સામાં). એરિસ્ટોટલથી વિપરીત ન્યૂટનનું ભૌતિકશાસ્ત્ર સાર્વત્રિક થઈ ગયું છે. ઉદાહરણ માટે બીજો નિયમ ગ્રહો અને એક પડતા પથ્થર પર પણ લાગૂ થાય છે. [[ગતિ]]ના બીજા નિયમની દિશા, કુદરતી બળની દિશા અને વસ્તુઓના વેગમાં પરિવર્તનના પ્રકાર વચ્ચે એક ભૌમિતિક સંબંધ સ્થાપિત કરે છે. ન્યૂટન અગાઉ સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવતું હતું કે સૂર્યની ચારે બાજુ પરિભ્રમણ કરતાં એક ગ્રહ માટે અગ્રગામી બળની જરૂર હોય છે, જેના કારણે તે ગતિ કરતો રહે છે. ન્યૂટને દર્શાવ્યું કે તેના બદલે સૂર્યની અંદર એક આકર્ષણબળ જરૂરી હોય છે (કેન્દ્રગામી આકર્ષણ બળ). આ વિચારનો સાર્વત્રિક સ્વરૂપે સ્વીકાર ''[[પ્રિન્સિપિયા]]'' ના પ્રકાશનના ઘણા દાયકા સુધી ન થયો અને અનેક વિજ્ઞાનીઓએ [[ડેસકાર્ટેસ]]ના વોર્ટિકેસના સિદ્ધાંતને પ્રાથમિકતા આપી. == સફરજન == [[ચિત્ર:Cambridge - Christ's College gateway with sign.jpg|150px|thumb|right|Newton's tree]] [[ચિત્ર:Newtons apple.jpg|150px|thumb|right|Reputed descendants of Newton's [[apple tree]], at the [[Cambridge University Botanic Garden]] and the [[Instituto Balseiro]] library garden]] ન્યૂટન ઘણી વખત પોતે એક વાત કહેતા હતા કે એક વૃક્ષ પરથી પડતાં સફરજનને જોઈને તેમને ગુરુત્વાકર્ષણના સિદ્ધાંતના સંશોધનની પ્રેરણા મળી. પાછળથી વ્યંગ્ય કરવા એવા કાર્ટૂન બનાવવામાં આવ્યા જેમાં સફજનને ન્યૂટનના માથે પડતું દેખાડવામાં આવ્યું અને તેમાંથી ન્યૂટનને ગુરુત્વાકર્ષણ બળનો પરિચય થયો તેવું સૂચવવામાં આવ્યું. તેમની પુસ્તિકાઓમાંથી જાણકારી મળી કે 1660ના અંતે ન્યૂટનનો વિચાર એવો હતો કે સ્થળીય ગુરુત્વનો વિસ્તાર થાય છે. તે ચંદ્રમાના વર્ગ વ્યસ્તક્રમમાં હોય છે. જોકે પૂર્ણ સિદ્ધાંતને વિકસિત કરવામાં તેમને બે દાયકા જેટલો સમય લાગ્યો.[138] રૉયલ ટંકશાળમાં ન્યૂટનના સહયોગી અને ન્યૂટનની ભત્રીજીના પતિ જૉન કનદયુઇતએ ન્યૂટનનના જીવન વિશે લખ્યું ત્યારે આ ઘટનાનું વર્ણન કર્યુ હતું. તેમણે લખ્યું છે કેઃ <blockquote>તેઓ 1666માં કેમ્બ્રિજમાંથી ફરી નિવૃત્ત થઈ ગયા અને પોતાની માતા પાસે લિંકનશાયર ચાલ્યાં ગયા. જ્યારે તેઓ એક બગીચામાં ફરી રહ્યાં હતાં ત્યારે તેમને એક વિચાર આવ્યો કે ગુરુત્વાકર્ષણની શક્તિ જમીન પરથી એક નિશ્ચિત અંતર સુધી મર્યાદિત નથી, (આ વિચાર તેમના મગજમાં એક વૃક્ષ પરથી સફરજનને પડતાં જોઈને આવ્યો હતો) પણ આ શક્તિ તેનાથી ઘણી વધારે હોઈ શકે છે જેટલી કે પહેલાં સામાન્ય રીતે વિચારી શકાતું હતું. તેમણે પોતાની જાતને કહ્યું કે શું આ પ્રકારની શક્તિનું એટલે ઉપર પણ હશે જેટલે ઉપર ચંદ્ર છે અને જો ખરેખર એવું હોય તો તે તેની ગતિને પણ અસર કરશે અને કદાચ તેને તેની કક્ષામાં બનાવી રાખશે. તે જેની ગણતરી કરી રહ્યા હતાં તે તર્કની શું અસર થઈ.[140] </blockquote> પ્રશ્ન ગુરુત્વાકર્ષણના અસ્તિત્વનો નહોતો, પણ સવાલ એ હતો કે શું આ શક્તિ એટલી વિસ્તૃત છે કે તે ચંદ્રને પોતાની કક્ષામાં જકડી રાખવા માટે જવાબદાર છે? ન્યૂટને દર્શાવ્યું કે જો બળ અંતરના વર્ગના વ્યસ્ત ક્રમ ઘટતું હોય તો ચંદ્રના ભ્રમણના સમયગાળાની ગણતરી કરી શકાય છે અને સારું પરિણામ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. તેમણે અનુમાન લગાવ્યું કે આ જ બળ અન્ય કક્ષાની ગતિ માટે જવાબદાર છે અને એટલે તેને સાર્વત્રિક ગુરુત્વાકર્ષણ બળનું નામ આપ્યું. એક સમકાલીન લેખક [[વિલિયમ સ્ટુકીલે]], ''સર આઇઝેક ન્યૂટનના જીવન સ્મરણો'' નોંધ્યા છે. તેઓ 15 એપ્રિલ, 1726ના રોજ કેનસિંગટનમાં ન્યૂટનની સાથે થયેલી વાતચીતને યાદ કરે છે. તે સમયે ન્યૂટને કહ્યું હતું કે: <blockquote>તેમના મગજમાં ગુરુત્વાકર્ષણ બળનો વિચાર પહેલી વખત ક્યારે આવ્યો. જ્યારે તેઓ ધ્યાન અવસ્થામાં હતા તે સમયે એક સફરજન પડતાં આવું થયું. શા માટે આ સફરજન હંમેશા જમીનની સાપેક્ષ લંબવત જ કેમ પડે છે? તે બાજુમાં કેમ પડતું નથી કે ઉપર આકાશ તરફ કેમ જતું નથી? તે હંમેશા પૃથ્વીના કેન્દ્ર તરફ જ કેમ પડે છે? ચોક્કસ તેનું કારણ પૃથ્વીનું આકર્ષણ છે. ચોક્કસ પૃથ્વી અને તેના પરના દ્રવ્યોમાં આકર્ષણશક્તિ છે. અને પૃથ્વીના દ્રવ્યોની કુલ આકર્ષણ શક્તિ જ પૃથ્વીના કેન્દ્રમાં છે, નહીં કે તેની એક યા બીજી તરફ. આ કારણે શું સફરજનનું પતન કેન્દ્રમાં થાય છે? જો દ્રવ્ય બીજા દ્રવ્યને આકર્ષતુ હોય તો તેનું માપ તેની સપ્રમાણ હોવું જોઈએ. આ કારણે સફરજન પૃથ્વી તરફ ખેંચાય છે અને તે જ રીતે પૃથ્વી સફરજનને પોતાની તરફ ખેંચે છે."[142] </blockquote> આ જ પ્રકારના શબ્દોમાં વોલ્ટેરે તેમના ''એસ્સે ઓન એપિક પોએટ્રી'' (મહાકાવ્ય કવિતા પર નિબંધ (1727))માં લખ્યું, "સર આઇઝેક ન્યૂટન પોતાના બગીચામાં ફરી રહ્યાં હતાં ત્યારે તેમણે વૃક્ષ પરથી સફરજન પડતાં જોયું. તેમણે ગુરુત્વાકર્ષણ બળની વ્યવસ્થા વિશે પહેલી વખત વિચાર્યું." વિવિધ વૃક્ષો ન્યૂટનનું સફરજનનું વૃક્ષ હોવાનું દાવો કરવામાં આવે છે. ધ કિંગ્સ સ્કૂલ, ગ્રાન્થામ દાવો કરે છે કે આ વૃક્ષ શાળાએ ખરીદી લીધું હતું. થોડા વર્ષ પછી તેને મૂળિયા સહિત લાવીને આચાર્યના બગીચામાં લગાવી દેવામાં આવ્યું. વુલસ્થ્રોપ મેનરનું માલિક નેશનલ ટ્રસ્ટ છે અને તેના વર્તમાન કર્મચારીઓએ તેના પર વિવાદ ઊભો કર્યો છે. તેઓ દાવો કરે છે કે ન્યૂટનનું સફરજનનું વૃક્ષ તેમના બગીચામાં છે. મૂળ વૃક્ષનું વંશજ ટ્રિનિટી કોલેજ, કેમ્બ્રિજના મુખ્ય દરવાજાની બહાર ઊગેલું જોઈ શકાય છે. આ વૃક્ષ એ ઓરડા નીચે છે જેમાં ન્યૂટન અભ્યાસ કરતી વખતે રહેતાં હતા. બ્રોગ્ડેલ[144]માં રાષ્ટ્રીય ફળોના સંગ્રહ તે વૃક્ષોના ગ્રાફ્ટનો પુરવઠો પૂરો પાડે છે, જે [[ફ્લાવર ઓફ કેન્ટ]] સમાન દેખાય છે, જે એક મોટા મોટા માંસની પકવવાની પદ્ધતિ છે.[146] == તેમના લખાણ == * ''[[મેથડ ઓફ ફ્લક્શન]]'' (1671) * ''ઓફ નેચર્સ ઓબવિયસ લોઝ એન્ડ પ્રોસેસ ઇન વેજિટેશન'' (બિનપ્રસિદ્ધ, સી. 1671–75)<ref>[http://webapp1.dlib.indiana.edu/newton/index.jsp ન્યૂટન્સ અલકેમિકલ વર્ક્સ] [[ઇન્ડિયાના યુનિવર્સટી]] ખાતે ટ્રાન્સ્ક્રાઇબ્ડ અને ઓનલાઇન 11 જાન્યુઆરી 2007ના રોજ સુધારો.</ref> * ''[[દી મોટુ કોર્પોરમ ઇન જાયરમ]]'' (1684) * ''[[ફિલોસોફી નેચરલીસ પ્રિન્સિપિયા મેથેમેટિકા]]'' (1687) * ''[[ઓપ્ટિક્સ]]'' (1704) * ''[http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports.html મિન્ટના માસ્ટર તરીકે અહેવાલો]'' (1701–25) * ''[[અરિથમેટિકા યુનિવર્સલીસ]]'' (1707) * ''ધ સિસ્ટમ ઓફ વર્લ્ડ'' , ''ઓપ્ટિકલ લેક્ચર્સ'' , ''[[ક્રોનોલોજી ઓફ એન્સિયન્ટ કિંગડમસ (એમેન્ડેડ)]]'' અને ''દી મુન્ડી સિસ્ટમેટ'' (1728માં પ્રસિદ્ધ) * ''ઓબ્ઝર્વેશન્સ ઓન ડેનિયલ એન્ડ ધ એપોકેલિપ્સ ઓફ સેન્ટ જોહન'' (1733) * ''[[એન હિસ્ટરીકલ એકાઉન્ટ ઓફ ટુ નોટેબલ કરપ્શન્સ ઓફ સ્ક્રિપ્ચર]]'' (1754) == વધુ જુઓ == {{col-begin}} {{col-break}} * [[દી મોટુ(બર્કલીનો નિબંધ)]] * ''[[ન્યૂટનની ફિલોસોફીના તત્ત્વો]]'' * [[ફાઇનાઇટ ડિફરન્સ#ન્યૂટન સિરીઝ]] * [[ગેસ-ન્યૂટન અલગોરિથમ]] * [[કલનનો ઇતિહાસ]] * [[ઇસ્માએલ બલિયાલ્ડસ]] * [[લીબનીઝ અને ન્યૂટન કલન વિવાદ]] * [[શોધોની યાદી#17મી સદી]] {{col-break}} * [[ન્યૂટન ડિસ્ક]] * [[ન્યૂટન ફ્રેક્ટલ]] * [[ન્યૂટન પોલિગોન]] * [[ન્યૂટન પોલિનોમિયલ]] * [[ન્યૂટન (એકમ)]] * [[ન્યૂટનનો કેનનબોલ]] * [[ન્યૂટનનું ક્રેડલ]] * [[ન્યૂટનની અસમાનતાઓ]] {{col-break}} * [[ન્યૂટનની સંકેતલિપિ]] * [[ન્યૂટનનું પરાવર્તક]] * [[ન્યૂટનનો ભ્રમણકક્ષાનો પ્રમેય]] * [[ન્યૂટન-કોટ્સ સૂત્રો]] * [[ન્યૂટન યુલર સમીકરણો]] * [[ન્યૂટનવાદ]] * [[સ્ક્રોન્ડિન્જર-ન્યૂટન સમીકરણો]] * [[સ્પાલ્ડિંગ જેન્ટલમેન્સ સોસાયટી]] {{col-end}} == પાદટીપ અને સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == * {{cite book|last=Ball|first=W.W. Rouse|title=A Short Account of the History of Mathematics|location=New York|publisher=Dover|year=1908}} * {{cite book |last=Christianson|first=Gale|title=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times|location=New York|publisher=Free Press|year=1984|isbn=0-02-905190-8}} આ સારી રીતે દસ્તાવેજીકરણ થયેલું કામ, ખાસ કરીને ન્યૂટનના [[ચર્ચના ફાધરને લગતા]] જ્ઞાન વિશે મૂલ્યવાન માહિતી પૂરી પાડે છે. * {{cite journal |last=Craig |first=John |title=Isaac Newton&nbsp;– Crime Investigator |journal=Nature |year=1958 |volume=182 |page=149{{ndash}} 152 |doi=10.1038/182149a0 |pages=149}} * {{cite journal |last=Craig |first=John |title=Isaac Newton and the Counterfeiters |journal=Notes and Records of the Royal Society of London |volume=18 |year=1963 |page=136{{ndash}} 145 |doi=10.1098/rsnr.1963.0017 |pages=136 }} * {{cite book |last=Stewart|first=James|title= Calculus: Concepts and Contexts|publisher=Cengage Learning|year=2009|isbn=9780495557425}} * {{cite book |authorlink=Richard S. Westfall |last=Westfall |first=Richard S. |title=Never at Rest |publisher=Cambridge University Press |year=1980, 1998 |isbn=0-521-27435-4 }} * {{cite book|last=Westfall|first=Richard S.|title=Isaac Newton|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=9780199213559}} * {{cite book|last=Westfall|first=Richard S.|title=The Life of Isaac Newton|publisher=Cambridge University Press|year=1994|isbn=0521477379}} * {{cite book |authorlink=Michael White (author) |title=Isaac Newton: The Last Sorcerer |first=Michael |last=White |publisher=Fourth Estate Limited |year=1997 |isbn=1-85702-416-8}} == બીજા વાંચનો == * {{cite book |last=Andrade |first=E. N. De C. |title=Isaac Newton |publisher=Chanticleer Press |location=New York |year=1950 |pages=}} * બાર્ડી, જેસન સોક્રેટિસ. ''ધ કેલક્યુલસ વોર્સ: ન્યૂટન, લીબ્નિઝ, એન્ડ ધ ગ્રેટેસ્ટ મેથેમેટિકલ ક્લેશ ઓફ ઓલ ટાઇમ.'' 2006. 277 પાના. [http://www.amazon.com/dp/1560259922 સંકલિત અંશો અને લખાણ શોધ] * {{cite book | author = Bechler, Zev | title = Newton's Physics and the Conceptual Structure of the Scientific Revolution | year = 1991 | publisher = Springer | isbn = 0792310543}}. * બર્લિન્સ્કી, ડેવિડ. ''ન્યૂટન્સ ગિફ્ટ: હાઉ સર આઇઝેક ન્યૂટન અનલોક ધ સિસ્ટમ ઓફ ધ વર્લ્ડ.'' (2000). 256 પાના. [http://www.amazon.com/dp/0743217764 સંકલિત અંશો અને લખાણ શોધ] ISBN 0-684-84392-7 * બુકવાલ્ડ, જેડ ઝેડ. અને કોહેન, આઇ. બર્નાર્ડ, ઇડીએસ. ''આઇઝેક ન્યૂટન્સ નેચરલ ફિલોસોફી'' [[MIT પ્રેસ]], 2001. 354 પાના. [http://www.amazon.com/dp/0262524252 સંકલિત અંશો અને લખાણ શોધ] * {{cite journal|author=Casini, P.|title=Newton's Principia and the Philosophers of the Enlightenment|journal=Notes and Records of the Royal Society of London|year=1988|volume=42|issue=1|pages=35–52|issn=0035–9149|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0035-9149%28198801%2942%3A1%3C35%3AN%27ATPO%3E2.0.CO%3B2-H|doi=10.1098/rsnr.1988.0006}} * {{cite book | author = Christianson, Gale E. | title = Isaac Newton and the Scientific Revolution | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 1996 | isbn = 019530070X}} જુઓ [http://www.amazon.com/dp/019530070X આ સાઇટ]સંકલિત અંશો અને લખાણ શોધ માટે. * {{cite book |last=Christianson |first=Gale |title=In the Presence of the Creator: Isaac Newton & His Times |location=New York |publisher=Free Press |year=1984 |isbn=0-02-905190-8 }} * કોહેન, આઇ. બર્નાર્ડ અને સ્મિથ, જ્યોર્જ ઇ., ઇડી ''ધ કેમ્બ્રીજ કમ્પેનિયન ટુ ન્યૂટન'' (2002). 500 pp. માત્ર ફિલોસોફિકલ મુદ્દા પર ભાર મૂકે છે; [http://www.amazon.com/dp/0521656966 સંકલિત અંશો અને લખાણ શોધ]; [http://www.questia.com/read/105054986 પૂર્ણ આવૃત્તિ ઓનલાઇન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008010311/http://www.questia.com/read/105054986 |date=2008-10-08 }} * {{cite book |author=Cohen, I. B. |title=The Newtonian Revolution |year=1980 |location= Cambridge |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |author=Craig, John |title=Newton at the Mint |year=1946 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, England }} * {{cite book |author=Dampier, William C. |coauthors=Dampier, M. |title=Readings in the Literature of Science |publisher=Harper & Row |location=New York |year=1959 }} * {{cite book |author=[[Richard de Villamil|de Villamil, Richard]] |title=Newton, the Man |publisher=G.D. Knox |location=London |year=1931}}&nbsp;– પ્રસ્તાવના [[એલબર્ટ આઇન્સ્ટાઇન]] દ્વારા. જોહનસન રિપ્રિન્ટ કોર્પોરેશન, ન્યૂ યોર્ક દ્વારા પુનઃમુદ્રણ (1972). * {{cite book |author=Dobbs, B. J. T. |title=The Foundations of Newton's Alchemy or "The Hunting of the Greene Lyon" |year=1975 |publisher=Cambridge University Press | place = Cambridge }} * {{cite book |author=Gjertsen, Derek |title=The Newton Handbook |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London |year=1986 |isbn=0-7102-0279-2 }} * {{cite book|author=Gleick, James|title=Isaac Newton|publisher=Alfred A. Knopf|year=2003 |isbn=0375422331}} * {{cite journal |author=Halley, E. |title=Review of Newton's Principia |year=1687 |journal=Philosophical Transactions |volume=186 |page=291{{ndash}} 297}} * [[હોકિંગ, સ્ટિફન]], ઇડી. ''ઓન ધ શોલ્ડર્સ ઓફ જાયન્ટ્સ'' . ISBN 0-7624-1348-4 [[કોપર્નિકસ]], [[કેપ્લર,]] [[ગેલિલીયો]] અને આઇન્સ્ટાઇનના ચુનંદા લખાણના સંદર્ભમાં ન્યૂટન્સ ''પ્રિન્સિપિયા'' નું લખાણ રજૂ કરે છે. * {{cite book|last=Herivel, J. W.|title=The Background to Newton's Principia. A Study of Newton's Dynamical Researches in the Years 1664–84|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|year=1965 }} * {{cite book |author=[[John Maynard Keynes|Keynes, John Maynard]] |title=Essays in Biography |publisher=W. W. Norton & Co |year=1963 |isbn=0-393-00189-X}} કીનેસે ન્યૂટનનામાં સઘન રસ લીધો અને ન્યૂટનના ઘણા ખાનગી પેપર ખરીદ્યા * {{cite book |author=Koyré, A. |title=Newtonian Studies |location=Chicago |publisher=University of Chicago Press |year=1965 }} * ન્યૂટન, આઇઝેક. ''પેપર્સ એન્ડ લેટર્સ ઓફ નેચરલ ફિલોસોફી'' , સંકલન [[આઇ. બર્નાર્ડ કોહેન]] દ્વારા. [[હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 1958,1978. ISBN 0-674-46853-8. * ન્યૂટન, આઇઝેક (1642–1727). ''ધ પ્રિન્સિપિયા'' : એક નવો અનુવાદ, આઇ બર્નાર્ડ કોહનના માર્ગદર્શન હેઠળ ISBN 0-520-08817-4 યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા (1999) * {{cite book |author=Pemberton, H. |title=A View of Sir Isaac Newton's Philosophy |publisher=S. Palmer |location=London |year=1728 }} * {{cite book |last=Shamos, Morris H. |title=Great Experiments in Physics |location=New York |publisher=Henry Holt and Company, Inc. |year=1959 }} * શેપલી, હાર્લો, એસ રેપો, અને એચ રાઇટ. ''અ ટ્રેઝરી ઓફ સાયન્સ'' ; "ન્યૂટોનિયા" પાના&nbsp;147–9; "ડિસ્કવરીઝ" પાના 150–4. હાર્પર એન્ડ બ્રધર્સ., ન્યૂ યોર્ક, (1946). * {{cite book | author = Simmons, J. | title = The Giant Book of Scientists {{ndash}} The 100 Greatest Minds of all Time | location = Sydney | publisher = The Book Company | year = 1996}} * {{Cite book |last=Stukeley |first=W. |title=Memoirs of Sir Isaac Newton's Life |publisher=Taylor and Francis | place = London |year=1936}} (એ. એચ. વ્હાઇટ સંકલિત; મૂળ 1752માં પ્રકાશિત થઇ હતી) * {{cite book |author=Westfall, R. S. |title=Force in Newton's Physics: The Science of Dynamics in the Seventeenth Century |location=London |publisher=Macdonald |year=1971 }} === ધર્મ === * ડોબ્સ, બેટી જો ટેટર. ''ધ જાનસ ફેસિસ ઓફ જીનીયસઃ ધ રોલ ઓફ અલકેમી ઇન ન્યૂટન્સ થોટ.'' (1991), અલકેમીને એરિયનિઝમ સાથે સાંકળે છે * ફોર્સ, જેમ્સ ઇ., અને રિચાર્ડ એચ. પોપકિન, ઇડીએસ. ''ન્યૂટન એન્ડ રિલીજીયન: કન્ટેક્સ, નેચર એન્ડ ઇન્ફ્લ્યુઅન્સ.'' (1999), 342 પાના Pp. xvii + 325. નવી ખોલાયેલી હસ્તપ્રતોનો ઉપયોગ કરીને નિષ્ણાતો દ્વારા તૈયાર કરાયેલા 13 પેપર્સ * રમાટી, આયવલ. "ધ હિડન ટ્રુથ ઓપ ક્રીએશન: ન્યૂટન્સ મેથડ ઓફ ફ્લક્શન્સ" ''બ્રિટીશ જર્નલ ફોર ધ હિસ્ટરી ઓફ સાયન્સ'' 34: 417–438. [http://www.jstor.org/stable/4028372 in JSTOR], દલીલ કરે છે કે તેનું કલનશાસ્ત્ર તાર્કિક આધાર ધરાવે છે * સ્નોબિલિન, સ્ટીફન "'ગોડ ઓફ ગોડ્સ, એન્ડ લોર્ડ ઓફ લોર્ડ્સ': ધ થીયોલોજી ઓફ આઇઝેક ન્યૂટન્સ જનરલ સ્કોલીયમ ટુ પ્રિન્સિપિયા," ''ઓસિરિસ,'' 2જી શ્રેણી, ભાગ. 16, (2001), પાના.&nbsp;169–208 [http://www.jstor.org/stable/301985 in JSTOR] * સ્નોબિલિન, સ્ટીફન ડી."આઇઝેક ન્યૂટન હેરિટિકઃ ધ સ્ટ્રેટેજીસ ઓફ એ નિકોડિમાઇટ," ''બ્રિટીશ જર્નલ ફોર ધ હિસ્ટરી ઓફ સાયન્સ'' 32: 381–419. [http://www.jstor.org/stable/4027945 in JSTOR] * ફાઇઝેનમીયર, થોમસ સી."વોસ આઇઝેક ન્યૂટન એન એરિયન?," ''જર્નલ ઓફ ધ હિસ્ટરી ઓફ આઇડીયાઝ,'' ભાગ. 58, નં. 1 (જાન્યુઆરી, 1997), પાના&nbsp;57–80 [http://www.jstor.org/stable/3653988 in JSTOR] * વાઇલ્સ, મૌરિસ. ''આર્કેટાઇપલ હરસી. '' ''એરિયનિઝમ થ્રુ ધ સેન્ચ્યુરીઝ.'' (1996) 214 પાના, 18મી સદીના ઇંગ્લેન્ડ પર ચોથા પ્રકરણ સાથે; પાના 77–93 ન્યૂટન પર [http://books.google.com/books?id=DGksMzk37hMC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%22Arianism+through+the+Centuries%22 સંકલિત અંશો અને લખાણ શોધ], === પ્રાથમિક સ્ત્રોત === * ન્યૂટન, આઇઝેક. ''ધ પ્રિનિ્સપિયાઃ મેથેમેટિકલ પ્રિન્સિપલ્સ ઓપ નેચરલ ફિલોસોફી.'' [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ]], (1999). 974 પાના. ** બ્રેકનરીજ, જે. બ્રુસ. ''ધ કી ટુ ન્યૂટન્સ ડાયનામિક્સઃ ધ કેપ્લર પ્રોબ્લેમ એન્ડ ધ પ્રિન્સિપિયાઃ ન્યૂટન્સ મેથેમેટિકલ પ્રિન્સિપલ્સ ઓફ નેચરલ ફિલોસોફીની પ્રથમ (1687) આવૃત્તિની બૂક વનના વિભાગ 1,2 અને 3નું અંગ્રેજી અનુવાદ ધરાવે છે.'' યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1996. 299 પાના. * ન્યૂટન, આઇઝેક. ''ધ ઓપ્ટિકલ પેપર્સ ઓફ આઇઝેક ન્યૂટન. '' ''ભાગ 1: ધ ઓપ્ટિકલ લેક્ચરર્સ, 1670–1672.'' કેમ્બ્રીઝ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1984. 627 પાના. ** ન્યૂટન, આઇઝેક ''Opticks'' (4th ed. 1730) [http://books.google.com/books?id=GnAFAAAAQAAJ&amp;dq=newton+opticks&amp;pg=PP1&amp;ots=Nnl345oqo_&amp;sig=0mBTaXUI_K6w-JDEu_RvVq5TNqc&amp;prev=http://www.google.com/search%3Fq%3Dnewton%2Bopticks%26rls%3Dcom.microsoft:en-us:IE-SearchBox%26ie%3DUTF-8%26oe%3DUTF-8%26sourceid%3Die7%26rlz%3D1I7GGLJ&amp;sa=X&amp;oi=print&amp;ct=title&amp;cad=one-book-with-thumbnail online edition] ** ન્યૂટન, આઇ. (1952). ઓપ્ટિક્સ, અથવા એ ટ્રીટાઇઝ ઓફ ધ રિફ્લેક્શન્સ, રિફ્રેક્શન્સ, ઇન્ફ્લેક્શન્સ એન્ડ કલર ઓફ લાઇટ. ન્યુ યોર્કઃ ડોવર પબ્લિકેશન્સ. * ન્યૂટન, આઇ.''સર આઇઝેક ન્યૂટન્સ મેથેમેટિકલ પ્રિન્સિપલ્સ ઓફ નેચરલ ફિલોસોફી એન્ડ હિસ સિસ્ટમ ઓફ ધ વર્લ્ડ,'' ટીઆર. એ. મોટ. સુધરેલી આવૃત્તિ. [[ફ્લોરિયન કાજોરી]]. બર્કલીઃ યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ. (1934). * {{cite book |author=[[Whiteside, D. T.]] |title=The Mathematical Papers of Isaac Newton |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |year=1967–82}}&nbsp;– 8 ભાગ * ન્યૂટન, આઇઝેક ''ધ કોરસ્પોન્ડન્સ ઓફ આઇઝેક ન્યૂટન,'' ઇડી. એચ. ડબલ્યુ. ટર્નબુલ અને અન્યો, 7 ભાગ. (1959–77) * ''ન્યૂટન્સ ફિલોસોફી ઓફ નેચર: સિલેક્શન ફ્રોમ હિસ રાઇટિંગ્સ0} એચ. એસ. થાયર દ્વારા સંકલિત, (1953), [http://www.questia.com/read/5876270 ઓનલાઇન એડિશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813023028/http://www.questia.com/read/5876270 |date=2009-08-13 }}'' * આઇઝેક ન્યૂટન, સર; જે એડલસ્ટોન; [[રોજર કોટ્સ]], [http://books.google.com/books?as_brr=1&amp;id=OVPJ6c9_kKgC&amp;vid=OCLC14437781&amp;dq=%22isaac+newton%22&amp;jtp=I ''કોરસ્પોન્ડન્સ ઓફ સર આઇઝેક ન્યૂટન એન્ડ પ્રોફેસર કોટ્સ, ઇન્કલુડિંગ લેટર્સ ઓફ અધર એમિનન્ટ મેન'' ], લંડન, જોહન ડબલ્યુ. પાર્કર, વેસ્ટ સ્ટ્રાન્ડ; કેમ્બ્રીજ, જોહન ડાઇટન, 1850.&nbsp;– ગૂગલ બૂક્સ * મેકલૌરિન, સી. (1748). એન એકાઉન્ટ ઓફ સર આઇઝેક ન્યૂટન્સ ફિલોસોફિકલ ડિસ્કવરીઝ, ચાર પુસ્તકોમાં. લંડન: એ. મિલર અને જે. નોર્સ. * ન્યૂટન આઇ. (1958). આઇઝેક ન્યૂટન્સ પેપર્સ એન્ડ લેટર્સ ઓન નેચરલ ફિલોસોફી એન્ડ રિલેટેડ ડોક્યુમેન્ટ્સ, ઇડીએસ. આઇ. બી. કોહેન અને આર. ઇ. સ્કોફીલ્ડ. કેમ્બ્રીજઃ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. * ન્યૂટન, આઇ. (1962). આઇઝેક ન્યૂટનના પ્રસિદ્ધ થયા વગરના વૈજ્ઞાનિક અહેવાલોઃ યુનિવર્સિટી લાઇબ્રેરી, કેમ્બ્રીજમાં પોર્ટ્સમાઉથ કલેક્શનમાંથી પસંદગી. એ. આર. હોલ અને એમ. બી. હોલ કેમ્બ્રીજઃ કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ * ન્યૂટન આઇ. (1975). આઇઝેક ન્યૂટનની ચંદ્રની ગતિની થિયરી' (1702). લંડનઃ ડોસન == બાહ્ય કડીઓ == {{Spoken Wikipedia|Isaac_Newton.ogg|2008-07-30}} {{sisterlinks|s=Author:Isaac Newton}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * {{Wikisource1911Enc Citation|Newton, Sir Isaac}} * [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Mathematicians/Newton.html ન્યૂટનનું જીવનચરિત્ર(યુનિવર્સિટી ઓફ સેન્ટ એન્ડ્રુઝ)] * [http://scienceworld.wolfram.com/biography/Newton.html સાયન્સવર્લ્ડ બાયોગ્રાફી] * [http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php સાયન્ટિફિક બાયોગ્રાફીનો શબ્દકોષ] * [http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=1 ધ ન્યૂટન પ્રોજેક્ટ] * [http://www.isaacnewton.ca ધ ન્યૂટન પ્રોજેક્ટ- કેનેડા] * [http://www.skepticreport.com/predictions/newton.htm ન્યૂટનના ફલજ્યોતિષ વિજ્ઞાનનું ખંડન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629021908/http://www.skepticreport.com/predictions/newton.htm |date=2008-06-29 }} * [http://www.galilean-library.org/snobelen.html ન્યૂટનના ધાર્મિક મંતવ્યોને ફેરમાન્યતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927014559/http://www.galilean-library.org/snobelen.html |date=2007-09-27 }} * [http://www.pierre-marteau.com/editions/1701-25-mint-reports.html ન્યૂટનના રોયલ મિન્ટ અહેવાલો] * [http://www.pbs.org/wgbh/nova/newton/ ન્યૂટનના કાળા રહસ્યો] [[નોવા]] ટીવી કાર્યક્રમ * [[સ્ટેનફોર્ડ એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ ફિલોસોફી]]માંથી: ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton/ આઇઝેક ન્યૂટન], જ્યોર્જ સ્મિથ લિખિત ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-principia/ ન્યૂટન્સ ફિલોસોફી નેચરલિસ પ્રિન્સિપિયા મેથેમેટિકા], જ્યોર્જ સ્મિથ લિખિત ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-philosophy/ ન્યૂટન્સ ફિલોસોફી], એન્ડૂ જનૈક લિખિત ** [http://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/ અવકાશ, સમય અને ગતિ પર ન્યૂટનના મંતવ્યો], રોબર્ટ રાયનાસીવીઝ લિખિત * [http://www.tqnyc.org/NYC051308/index.htm ન્યૂટનનો મહેલ] શૈક્ષણિક અભ્યાસક્રમ * [http://www.dlib.indiana.edu/collections/newton આઇઝેક ન્યૂટનનું રસાયણશાસ્ત્ર] તેના અલકેમિકલ લખાણ પર સંશોધન * [http://www.fmalive.com/ FMA લાઇવ! ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402142826/http://www.fmalive.com/ |date=2016-04-02 }}[http://www.fmalive.com/ ન્યૂટનના નિયમો બાળકોને ભણાવવા માટેનો કાર્યક્રમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402142826/http://www.fmalive.com/ |date=2016-04-02 }} * [http://www.adherents.com/people/pn/Isaac_Newton.html ન્યૂટનની ધાર્મિક સ્થિતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822033018/http://www.adherents.com/people/pn/Isaac_Newton.html |date=2009-08-22 }} * [http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm ન્યૂટનના સિદ્ધાંતો પર "જનરલ સ્કોલિયમ"]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030513080422/http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm |date=2003-05-13 }} * કન્ડાસ્વામી, આનંદ એમ. [http://www.math.rutgers.edu/courses/436/Honors02/newton.html ''ન્યૂટન/લિબનીઝ કનફ્લિક્ટ ઇન કન્ટેક્સ'' ] * [http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html ન્યૂટન્સ ફર્સ્ટ ODE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705191603/http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html |date=2007-07-05 }}&nbsp;– અનંત શ્રેણીનો ઉપયોગ કરીને ન્યૂટને ફર્સ્ટ ઓર્ડર ઓડીઇનો ઉકેલ કેવી રીતે લાવ્યો તેના પર અભ્યાસ * [http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ ધ માઇન્ડ ઓફ ન્યૂટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061213222519/http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ |date=2006-12-13 }} ચિત્રો, ઓડિયો, એનિમેશન અને ઇન્ટરેક્ટિવ સેગમેન્ટ === તેમનું લખાણ === * [http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=43 ન્યૂટન્સ વર્ક્સ - સંપૂર્ણ લખાણ, ન્યૂટન પ્રોજેક્ટ પર] * [http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/newton/ ન્યૂટન્સ પ્રિન્સિપિયા&nbsp;– વાંચો અને શોધો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090810003302/http://rack1.ul.cs.cmu.edu/is/newton/ |date=2009-08-10 }} * [http://www.earlymoderntexts.com/f_newton.html ''ડિસ્કાર્ટિસ, સ્પેસ એન્ડ બોડી'' ],''દી ગ્રેવિટેશન એટ એક્વિપોન્ડીયો ફ્લુડોરમ'' , જોનાથન બેનેટની નોંધ સાથે * [http://www.archive.org/stream/opticksoratreat00newtgoog#page/n6/mode/2up ઓપ્ટિક્સ અથવા પ્રકાશના પરાવર્તન, વક્રિભવન, વિભાજન અને રંગો]'', સંપૂર્ણ લખાણ[[archive.org]] પર'' [[શ્રેણી:વૈજ્ઞાનિક]] [[શ્રેણી:વિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:ભૌતિકવિજ્ઞાન]] b9xgpxrz9mqpmhd6ft5cfx3cz6bw3ra 0 8900 901594 893110 2026-06-18T16:36:54Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901594 wikitext text/x-wiki {{Infobox_Skyscraper |image=[[ચિત્ર:Paris 06 Eiffelturm 4828.jpg|200px]] |caption=અઇફિલ ટાવર-કામ્પ દ માર્સ થી જોતાં |building_name=અઇફિલ ટાવર |location=[[પૅરિસ]],ફ્રાન્સ |roof=૩૦૦.૬૫ મી (૯૮૬.૩૮ ફીટ) |antenna_spire=૩૨૪ મી (૧૦૬૩ ફીટ) |built=૧૮૮૭ – ૧૮૮૯ |engineer=[[ગુસ્તાવ અઇફિલ]] |architect=ગુસ્તાવ અઇફિલ |use= અવલોકન મિનાર<br /> રેડીઓ પ્રસારણ મિનાર }} [[File:Eiffel Tower Drone 4k-Qx c1X3zfEc-313-251.webm|thumb|અઇફિલ ટાવર]] '''અઇફિલ ટાવર''' ([[ફ્રેન્ચ ભાષા|ફ્રેન્ચ]]:Tour Eiffel), [[ફ્રાન્સ]] દેશની રાજધાની [[પૅરિસ]]માં આવેલ સેઇન નદીની બાજુમાં આવેલ ''કામ્પ દ માર્સ'' પર બનાવાયેલો લોખંડી મિનારો છે. આ મિનારો વિશ્વમાં ફ્રાન્સની ઓળખનું ચિન્હ બની ગયો છે અને તે વિશ્વની સૌથી પ્રસિદ્ધ ઇમારતોમાંનો એક છે જે અઢારમી સદીના અંત ભાગમાં (૧૮૮૯) નિર્માણ કરવામાં આવ્યો હતો. ૨૭૩ મીટરની ઊંચાઈએ તે પૅરિસની સૌથી ઊંચી ઇમારત છે. જો તેની ઉપર રહેલા ઍન્ટેનાની લંબાઇને પણ ગણતરીમાં લેવામાં આવે તો તેની કુલ લંબાઇ ૩૨૪ મીટર થાય છે. જે લગભગ ૮૧ માળનાં મકાનને સમકક્ષ છે. આંતર-રાષ્ટ્રીય સ્તરે જેમ [[તાજ મહેલ]] [[ભારત]]ની ઓળખાણ ગણાય છે, તેમ અઇફિલ ટાવર ફ્રાંસની ઓળખાણ ગણાય છે. અઇફિલ ટાવરના નિર્માણમાં અંદાજિત ૧૦,૦૦૦ ટન ધાતુનો વપરાશ થયો છે. જેમાં મુખ્યત્વે [[લોખંડ]] અને પોલાદ વપરાયા છે. સન ૧૮૮૯ થી લઇને સન ૧૯૩૦માં [[ન્યૂ યૉર્ક|ન્યૂયોર્કમાં]] ક્રાયસ્લર બિલ્ડિંગના બાંધકામ સુધી અઇફિલ ટાવર દુનિયાનું સૌથી ઊંચુ માનવસર્જિત મકાન હતું. ટાવરના મુખ્ય ઇજનેર ગુસ્તાવ અઇફિલના માનમાં તેનું નામ અઇફિલ ટાવર પાડવામાં આવ્યું છે. == પરિચય == તેના રચનાકાર અને ઈજનેર ગુસ્તાવ ઍફીલના નામે નામકરણ પામેલ ઍફીલ ટાવર પૅરીસની સૌથી ઊંચી અને સુન્દર ઈમારત છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/chiffres/page/tour_monde.html |title=The Eiffel Tower as a World monument<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-03-18 |archive-date=2010-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206014320/http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/chiffres/page/tour_monde.html |url-status=dead }}</ref> ૧૮૮૯માં તેનુ બાંધકામ પૂર્ણ થયા પછી ૨૦૦૬ના ૬૭૧૯૨૦૦ મુલાકાતીઓ સહિત ૨૦૦૦૦૦૦૦૦ કરતાં પણ વધુ લોકોએ તેની મુલાકાત લીધી છે<ref>[http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/chiffres/page/frequentation.html Number of visitors since 1889<!-- Bot generated title -->]</ref> <ref name = "fdkfke">[http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/structure/page/chiffres.html A few statistics<!-- Bot generated title -->]</ref> making it the most visited paid monument in the world.<ref>[http://www.mg.co.za/articlepage.aspx?area=/breaking_news/breaking_news__international_news/&articleid=335316&referrer=RSS The Guardian: New look for Eiffel Tower]</ref><ref>[http://www.lemonde.fr/web/article/0,1-0@2-3232,36-938349,0.html LeMonde.fr : Tour Eiffel et souvenirs de Paris<!-- Bot generated title -->]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ૨૪મીટર ઊંચા એંટીના સહીત આ માળખુ 324&nbsp;m&nbsp;({{formatnum:1063}}&nbsp;ft)ઊંચુ છે જે પારંપારીક ૮૧માળની ઈમારત જેટલું થાય [[ચિત્ર:MG 8998.jpg|thumb|right|ઍફીલ ટાવર ઓક્ટોબર ૨૦૦૭]] જ્યારે ૧૮૮૯માં આ ટાવરનું બાંધકામ પત્યું ત્યારે તે વિશ્વનો સૌથી ઊંચો મિનારો હતો,તેનું આ માન ૧૯૩૦ સુધી કાયમ રહ્યું જ્યારે ૧૯૩૦માં ન્યૂયોર્ક શહેરના [[શિયર્સ બિલ્ડીંગ]](319&nbsp;m&nbsp;—&nbsp;{{formatnum:1047}}&nbsp;ft tall)<ref name=ThinkQuest>{{cite web |url=http://library.thinkquest.org/J001664/EiffelTower.html |title=ThinkQuest article on the Eiffel Tower |access-date=2009-03-18 |archive-date=2008-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328064629/http://library.thinkquest.org/J001664/EiffelTower.html |url-status=dead }}</ref>નું બાંધકામ પૂર્ણ થયું. આ ટાવર હવે ફ્રાંસનું પાંચમું સૌથી ઊંચુ માળખું છે અને પૅરીસનું સૌથી ઊચું. બીજે ક્રમે [[ટુર મોન્તાપરાન્સે|Tour Montparnasse]](210&nbsp;m&nbsp;—&nbsp;689&nbsp;ft). જોકે નજીકના ભવિષ્યમાં ટુર એ.એક્સ.એ તેનાથી આગળ નીકળી જશે.({{formatnum:225.11}}&nbsp;m&nbsp;—&nbsp;{{formatnum:738.36}}&nbsp;ft). [[ચિત્ર:Paris 75007 Rue de Buenos Aires 20070709 Eiffel Tower.jpg|left|thumb|Eiffel Tower from the neighborhood.]] ઍફીલ ટાવરના ધાતુના માળખાનું વજન ૭૩૦૦ટન(૧૦૦૦કિલો) જ્યારે ધાતુ અને અધાતુ બન્ને મળીને તેનું વજન લગભગ ૧૦ૢ૦૦૦ટન થાય છે. આસપાસના તાપમાનને આધારે ટાવરની ટોચ સુર્યાભિમુખ દિશામાં ૧૮સેમી (૭ ઇંચ) ખસી જાય છે કેમકે ટાવરની સૂર્ય સન્મુખ સપાટી તેના તાપને કારને પ્રસરણ પામે છે. પવનને લીધે પણ ટાવર ૬ થી ૭ સેમી જેટલો ઝૂલે છે. આ ટાવરમાં થયેલો ધાતુનો કરકસર ભર્યો ઉપયોગ એ પર થી બતાવી શકાય કે જો ૭૩૦૦ટન ધાતુને પીગાળીને ૧૨૫ ચો મીટર ક્ષેત્ર પર પાથરવામાં આવે તો માત્ર ૬ સેમી (૨.૩૬ઇંચ) જાડો થર થાય(ઢાતુની ઘનતા ૭.૮ ટન પ્રતિ ઘન મીટર ધારતા). આ ટાવરનું દ્રવ્યમાન તેના આકારના નળાકાર (એટલે કે ૩૨૪ મીટર ઉંચાઇ અને ૮૮.૩મીટર ત્રિજ્યા) માં સમાયેલી હવા કરતાં ઓછું છે. ટાવરનું વજન ૧૦૧૦૦ ટન છે તેની સરખામણી એ હવાનુઁ વજન ૧૦૨૫૬ ટન છે. પહેલા અને બીજા સ્તર સુધી પગથિયા અને લીફ્ટ દ્વારા જઈ શકાય છે. દક્ષિણ ટાવર પાસે આવેલ ટિકીટ બારી પગથિયા દ્વારા જવાની ટિકીટ વેચે છે જે ત્યાંથી જ શરુ થાય છે. પ્રથમ પ્લેટફોર્મથી દાદરા પૂર્વ ટાવરથી ચાલુ થાય છે. ત્રીજા સ્તરની ટોચે માત્ર લીફ્ટ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. પ્રથમ અને દ્વીતીય સ્તરેથી ઉપર જવા કે ઉતરવા દરેક માટે દાદર ઉપલબ્ધ છે પછી ભલે તેની ટિકીટ લીફ્ટની હોય કે દાદરાની. દાદરામાં પગથિયાની ગણતરીમાં મેદાનેથી ટિ઼કીટ બારીના પગથિયા ૯ (9&nbsp); પ્રથમ સ્તર સુધી ૩૨૮ (328&nbsp); દ્વીતીય સ્તર સુધી ૩૪૦ (340&nbsp) અને ત્યાંથી લીફ્ટ સુધી ૧૮ પગથિયાંનો સમાવેશ થાય છે. ત્રીજા સ્તરે લીફ્ટથી બહાર નીકળી ૧૫ પગથિયાં છે. ઉપરના અવલોકન સ્તરે જવા વધુ પગથિયાં છે. કેટલાં ઊપર આવ્યાં તેના ચિતાર આપવા નિશ્ચિત અંતરાલ પર તેનો ક્ર્મ લખેલ છે. મોટા ભાગના ચઢાણ દરમ્યાન નીચે અને આસ પાસનું અણવિધ્ન દ્રશ્ય જોઈ શકાય છે, જો કે અમુક ભાગ જ માં પગથિયા સંપૂર્ણ ઢાંકેલા છે. આ ટાવરની સાર સંભાળ માટે તેને કાટથી બચાવવા દર સાત વર્ષે ૫૦ થી ૬૦ ટન રંગ (પેઈન્ટ) વાપરવામાં આવે છે. ટાવરને એક સરખા રંગનું બતાવવા માટે તેને એક રંગના ત્રણ શૅડથી રંગવામાં આવે છે. સૌથી ઘેરો રંગ સૌથી નીચે અને સૌથી હકઓ રંગ સૌથી ઊપર. દર નવ રંગ રોગાન સમયે રંગ બદલી દેવામાં આવે છે. હમણાં તેનો રંગ કથ્થૈ રાખોડીયો છે.<ref>[http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/dossiers/page/peinture.html Painting the Eiffel Tower<!-- Bot generated title -->]</ref> પ્રથમ સ્તરે ભવિષ્યમાં કયો રંગ વપરાવો જોઈએ તેનું સર્વેક્ષણ કરતી યંત્રણા છે જેમાં યાત્રિકો પોતાનો મત આપી શકે છે. એમીલી નુગીઅર, મોરિસ કોચ્લીન અને સ્ટીફન સૌસ્ટ્રી આ ટાવરના સહ-વાસ્તુકાર(આર્કીટેક્ટ)હતાં.<ref>[http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/dossiers/page/invention.html Conception and design of the Eiffel Tower<!-- Bot generated title -->]</ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Tour_Eiffel,_July_1888.jpg|thumb|200px|Eiffel Tower under construction in July 1888.]] આ માળખાનું બાંધકામ ૧૮૮૭ અને ૧૮૮૯ વચ્ચે એક્સપોઝીશન યુનેવર્સલ (૧૮૮૯),એક વૈશ્વીક મેળાના પ્રવેશ દ્વાર તરીકે શરૂ થયું. આ મેળો ફ્રેન્ચ ક્રાંતિની ૧૦૦મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે આયોજવામાં આવ્યો હતો. ઍફીલે શરૂઆતમાં, ૧૮૮૮ના વૈશ્વીક પ્રદર્શન સમયે, ટાવર બર્સેલોનામાં બંધવાની યોજના ઘડી હતી પણ બાર્સેલોનાના સીટી હૉલના પદાઅધિકારીઓને તે બાંધકામ ખૂબ વિચિત્ર અને ખર્ચાળ અને તે શહેરની રચનાને પ્રતિકુળ લાગ્યું. બાર્સેલોનાના પ્રતિનિધી સભા દ્વારા પ્રસ્તાવ ના અસ્વીકાર પછી ઍફીલે તે પ્રસ્તાવ પૅરિસના યુનિવર્સલ એક્સિબિશન(વૈશ્વીક મેળો)ના વ્યવસ્થાપકો સમક્ષ મૂક્યો, જ્યાં એક વર્ષ પછી તેણે ૧૮૮૯માં બાંધકામ શરૂ કર્યું. આ ટાવરનું ઉદઘાટન ૩૧ માર્ચ ૧૮૮૯ના થયું અને તેને ૬મે ના ખુલ્લો મુકવામાં આવ્યો. ૩૦૦ કામદારોએ ૧૮૦૩૮ પુડ્ડલ આયર્નના(સૌથી વિશુદ્ધ બાંધકામનું લોખંડ) ભાગો અને લગભગ ૫ લાખ રીવૅટ વાપરીને મુરીસ કૉચ્લીનની સ્ટ્રક્ચરલ ડીઝાઇન અનુસાર જોડીને આ ટાવરને મૂર્ત રૂપ આપ્યું. આજના બહુમાળી ઇમારતોથી વિપરીત આ ટાવરમાં નીચેના બે સ્તરોને છોડીને વચમાં કોઇ પ્લેટફોર્મ આદિ ન હોતાં અકસ્માતનો ભય ખૂબ જ હતો. પરંતુ ઍફીલે સુચવેલ ગાર્ડ રેઇલ ચલિત સ્ટેજ જાળી આદિને લીધે સમગ્ર બાઁધકામ દરમ્યાન માત્ર એક જ માણસનું મૃત્યુ થયું. [[ચિત્ર:Eiffel Tower, construction view in 1889 of the girders of the first story.jpg|thumb|Eiffel Tower Construction view: girders at the first story]] જ્યારે ટાવર બંધાયું ત્યારે તે લોકોની અપાર નિંદાનો ભોગ બન્યો. ઘણાએ તેને આંખમાંનુ કણું કહ્યો. પૅરીસના કલા સમીક્ષકોના ક્રોધીત પત્રોથી છાપાંઓ ભરાયેલા હતાં. ૧૮૯૨માઁ સંયુક્ત રાજ્યોની સરકારી પ્રેસના પ્રકાશન “પૅરીસ પ્રદર્શન સીવીલ એંજીનીયરીંગ, પબ્લીક વર્કસ અને વાસ્તુકલા” માં વિલિયમ વૉટ્સને વિસ્તારથી લખ્યું કે :વીસ વર્ષો સુધી આપણે સદીઓમાં રચાતી અસાધારણ રચનાને, લોખંડની પટ્ટીઓ અને રીવૅટ જોડીને બનેલો કાળા ખૂંટાની જેમ આખા શહેર પર પડછાયો પાડતા જોઇશું. આ કાગળ પર સહી કરનારામાં મેસ્સોનીઅર, ગુનોડ, ગેરોમ, બુગિરીઉ અને દુમસ શામિલ હતાં. નવલકથાકાર ગાય દ મુપાસાન્ત, આ ટાવરને નફરત કરતો હતો,પણ દરરોજ આ ટાવરના ભોજન ગૃહમાં જ બપોરે જમતો હતો. જ્યારે તેને પૂછવામાઁ આવ્યું તો તે કહેતો કે સમગ્ર પૅરીસમાં તે એક જ જગ્યા હતી જ્યાં તેને ઇમારતો ન દેખાતી. આજે આ ટાવરને માળખાની(સ્ટ્રક્ચરલ આર્ટ) કળાનો ઉત્તમ નમૂનો માનવામાં આવે છે. [[હોલીવૂડ]]ના ચિત્રપટમાં એક રમૂજી વાત હમેંશા જોવા મળે છે. પૅરીસના ઘર જે ફીલ્મોમાં બતાવાય છે તેની બારીમાંથી ઍફીલ ટાવર અચૂક દેખાય છે. હકીકતમાં એવું નથી. શહેરના બાંધકામના ક્ષેત્રિય નિયમોને આધિન ઊંચાઈ પર પ્રતિબંધ છે. જેથી કોઈપણ મકાનની ઊંચાઈ સાત માળથી ઊંચી નથી. આને લીધે અમુક જ ઊમ્ચા મકાનની બારીમાંથી ઍફીલ ટાવરનું સંપૂર્ણ દ્રશ્ય દેખાય છે. ઍફીલ ટાવરને માત્ર ૨૦ વર્ષ જ ઊભા રહેવાની પરવાનગી હતી, તે અનુસાર ૧૯૦૯માં તેને તોડી પાડવો જોઈતો હતો, જ્યારે તેની માલિકી પૅરીસ શહેરની થઈ ગઈ હતી. પ્રશાશનની યોજના તો તેને તોડી પાડવાની હતી તેથી જ તો સ્પર્ધાની શરત હતી કે તે સહેલાઈથી જૂદુ પાડી શકાય તેવું હોવું જોઈએ. પરંતુ સંદેશવ્યવહાર ની દ્રષ્ટીએ આ ટાવર ખૂબ મૂલ્યવાન સાબિત થયું હતું,આથી તેની પરમીટ અવધિ પછી પણ તેને બન્યા રહેવાની પરવાનગી મળી હતી. માર્નેની પ્રથમ લડાઈમાં સેનાએ તેનો ઉપયોગ પૅરીસની ટેક્સીઓને સીમા સુધી મોકલવમાં કર્યો આથી તે લડાઈનું વિજય સ્મારક સમાન બની રહ્યો. == ટાવરનો આકાર == [[ચિત્ર:Paryż wieża 2.JPG|thumb|અઇફિલ ટાવર ઉપર છીએ]] જ્યારે ટાવરનું બાંધકામ શરૂ થયું ત્યારે તેનો સાહસી આકાર જોઈને ઘણાં લોકો આશ્ચર્ય પામ્યાં હતાં. શરુઆતમાં ઍફીલ ટાવરની કોઈકે એન્જીનીયરીંગને અવગણીને તેને કળાત્મક બનાવવા બદલ તો કોઈકે તેની અકળાત્મકતા કે કદરૂપતા બદ્દલ તેની નિંદા કરી. ઍફીલ અને તેના એન્જીનિયરો, પુલ બાંધકામના ક્ષેત્રે અગ્રણી હોવાથી તેમેને હવાના દબાણની અસરોનો અંદાજો તો હતો જ, તેઓ જાણતા હતાં કે જો તેમણે વિશ્વનું સૌથી ઊંચો મિનાર બનાવવો હોય તો તેમણે તે તકેદારી રાખવી જ રહી કે તે હવાના દબાણ કે પવનના માર ને સહી શકે. વર્તમાન પત્ર 'લે ટેમ્પ્સ'ને આપેલ એક મુલાકાતમાં ઍફીલે કહ્યું: " કે હવે કયા મુદ્દાને મેં ટાવરનો આકાર નક્કી કરવામાં પ્રાધાન્ય આપ્યું? તો તે છે, હવાનો અવરોધ. તો પછી, ટાવરની બાહરની વક્ર ધારનો આકાર જેટલી સૂત્રો દ્વારા હોવી જોઈએ તેટલી જ વક્ર બનાવવામં આવી છે (...) તે ટાવરની મજબૂતાઈ અને સુંદરતા બનેંને ન્યાય આપશે અને તે દર્શક્ની આંખોને તેની સાહસિક્ રચનાનો ચિતાર પણ આપશે. - ફ્રેંચ્ વર્તમન પત્ર "લા તેમ્પ્સ"ના ૧૪ ફેબ્રુઆરી ૧૮૮૭ માંથી. {{cquote |1=Now to what phenomenon did I give primary concern in designing the Tower? It was [[wind resistance]]. Well then! I hold that the curvature of the monument's four outer edges, which is as mathematical calculation dictated it should be (...) will give a great impression of strength and beauty, for it will reveal to the eyes of the observer the boldness of the design as a whole''. |4= translated from the French newspaper ''Le Temps'' of 14 February 1887<ref>[http://christophe.chouard.free.fr/eiffel/reponse-eiffel.htm Extrait de la réponse d'Eiffel<!-- Bot generated title -->]</ref>}} આમ ટાવરનો આકાર હવાના પ્રતિરોધને લક્ષ્યમા લઈને ગણીતીય સૂત્રોના આધાર પર નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો. આ ગણિતીય સૂત્રની ઘણી થિયરી તેના પછીના વર્ષોમાં બતાવવામાં આવી. છેલ્લામાં છેલ્લી થિયરી અરૈખીક સામુહીક વૈવિધ્ય સૂત્ર [[nonlinear]] integral [[differential equation]]જે ટાવરના કોઈ પણ એક સ્થળે આવતા હવાના દબાણને ટાવરના અન્ય ભાગોમાં ઉત્પન્ન થતા તનાવ દ્વારા સમતોલ કરવા પર આધારિત છે. આ ટાવરનો આકાર પરિગુણીક વક્ર છે. જો તેના આકારને ધ્યાન પૂર્વક દોરવામાં આવે તો સમજાય છે કે તે ખરેખર બે પરિગુણીક વક્રોથી બનેલ છે. નીચેનો ભાગ અવરોધ સામે વધુ અડીખમ બનાવાયો છે <ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2005/01/050106111209.htm Elegant Shape Of Eiffel Tower Solved Mathematically By University Of Colorado Professor <!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.vaeng.com/news/correct-theory-explaining-the-eiffel-towers-design-revealed |title=The Virginia Engineer: Correct Theory Explaining The Eiffel Tower’s Design Revealed<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-03-18 |archive-date=2006-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061015192650/http://www.vaeng.com/news/correct-theory-explaining-the-eiffel-towers-design-revealed |url-status=dead }}</ref> == ટાવર પરના સ્થાપત્યો == === દૂર સંચાર === [[ચિત્ર:Blue Eiffel Tower in dusk.jpg|thumb|right|ફ્રાંસને યુરોપીયન યુનિયનનું પ્રમુખપદ મળ્યાની ખુશીને ઉજવવા માટે વાદળી રંગની લાઈટોથી પ્રકાશિત અઇફિલ ટાવર (જુલાઈ ૨૦૦૮).]] ૨૦મી સદીની શરૂઆતથી ટાવરનો ઉપયોગ રેડીયો પ્રસારણ (આકાશવાણી) માટે થતો આવ્યો છે. ૧૯૫૦ સુધી, વારે તહેવારે , સુધારીત વાયરો ટોચથી અવેન્યુ દ સફેરન અને કામ્પ દ્ માર્સના ખૂંટા સુધી ખેંચેલા હતાં જેને નાની ગોખલાઓમાં મુકાયેલા દીર્ઘ-તરંગોના પ્રસારકો સાથે જોડાયેલા હતાં. ૧૯૦૯માં દક્ષિણ થાંભલા પાસે એક ભૂગર્ભ રેડિયો સ્ટેશન બનાવવામાં આવ્યું જે આજે પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ૨૦ નવેંમ્બર ૧૯૧૩ના દિવસે, પૅરિસ વેધશાળાએ, ઍફીલ ટાવરને એન્ટેના તરીકે વાપરીને, ટકાઊ બિનતારી સંકેત (sustained wireless signals),અમેરીકાની નૌકાસન્યની વેધશાળાના સહયોગમાં આર્લિન્ગટન, વર્જિનિયાના એન્ટેનાનો ઉપયોગ કરીને પૅરીસ અને વોશિન્ગટન ડી. સી. વચ્ચેના રેખાંશનો તફાવત શોધ્યો. <ref>"Paris Time By Wireless," ''New York Times'', 22 November 1913, pg 1.</ref> === ભોજનગૃહ (રેસ્ટોરન્ટ) === ટાવરમાં બે ભોજનગૃહ છે:''ઑલ્ટીટ્યૂડ ૯૫''(95&nbsp;m, 311&nbsp;ft, above [[sea level]]), પહેલા સ્તર પર અને ''ધ જૂલે વર્ન'', એક મોંઘી વાનગીઓ પીરસતુ, નેજી લીફ્ટ ધરાવતુ ભોજન ગૃહ બીજા સ્તર પર. આ ભોજનગૃહને [[મિશેલીન ગાઈડ|મિશેલીન રૅડ ગાઈડ]] દ્વારા એક સ્ટાર પ્રાપ્ત છે. જાન્યુઆરી ૨૦૦૯માં, જૂલે વર્ન ને ચલાવવા માટે એક મલ્ટી-મિશેલીન શૅફ (રસોઈયો)ને લાવવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.bonjourparis.com/Articles/Destination_Paris/The_Eiffel_Tower__Breaking_News/ Paris France Guide: Paris Hotels, Food, Wine and Discounts - The Eiffel Tower Breaking News<!-- Bot generated title -->]</ref> === પ્રવાસી લીફ્ટ === ==== ભોંયતળીયેથી બીજા સ્તર સુધી ==== પહેલા અને બીજા સ્તર સુધી પહોંચાડતી લીફ્ટ શરૂઆતમાં બે કંપનીઓ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી હતી. બનેં કંપનીઓએ લીફ્ટ લગાડવામાં ઘણી તાંત્રિકી અડચણોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો કેમકે આટલી ઊંચાઈ અને આટલી ભારે વહન ક્ષમતા ધરાવતી લીફ્ટ બનાવાઈ ન હતી. ઢળતો ચઢાણ આ કાર્યને વવધુ પેચીદુ બનાવતા હતાં તેમાં વળી તેના ખૂણા બદલાતા હતાં. પૂર્વ અને પશ્ચિમની લીફ્ટ રોક્સ કોમ્બલુઝી લૅપાપે નામની ફ્રેન્ચ કંપની દ્વારા પૂરી પડાઈ હતી જેણે ઉચ્ચાલન માટે દ્રવચલિત (હાયડ્રોલીક) સાંકળ અને ચકરડીઓ (રોલર્સ) વાપરી હતી. લીફ્ટની સમકાલીન છાપ બતાવે છે કે પ્રવાસીઓને બેસાડવામાં આવતા પણ તે વાત ધ્યાનમાં રાખી લીફ્ટ રચાઈ હતી કે કેમ તે વાત અજ્ઞાત છે. બે મિનિટના પ્રવાસ સમય માટે પ્રવાસીઓની બેસવાની વ્યવસ્થા કરવી બિન જરૂરી લાગે છે. ઉત્તર અને દક્ષિણની લીફ્ટ અમૅરિકાની ઓટીસ કંપની દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી જેણે પહેલા જેવી જ ડિઝાઈન પર લીફ્ટ કાર બનાવી માત્ર તેમણે સુધારીત દ્રવચલિત પ્રણાલી અને કેબલ (ધાતુનાદોરડા) વાપર્યાં.ફ્રેન્ચ લીફ્ટનો કામગીરી ખૂબજ નબળી હતી અને તેને અત્યારે છે તે પ્રણાલીથી ૧૮૯૭માં પશ્ચિમ થાંભલામાં અને ૧૮૯૯માં પૂર્વ થાંભલામાં ફાઈવ-લીલી દ્વારા સુધારીત દ્રવચલિત અને દોરડા પ્રણાલી વાપરી સ્થાપિત કરવામાં આવી. બનેં પ્રારંભિક લીફ્ટો બૃહદ રૂપે ફાઈવ-લીલી લીફ્ટો દ્વારા વપરાતા સિદ્ધાંત પર જ આધારિત હતી. ભોંય તળીયેથી પ્રથમ અને દ્વીતીય સ્તર સુધી પહોંચાડતી પાંચ લીલી-લીફ્ટ તોતિંગ જલશક્તિત પીસ્ટન દ્વારા ચલિત ચકરડીઓ અને કેબલ વાપરે છે. આ સંરચના તે સમયે થોડી અસામાન્ય હતી. આમાં ૨૦૦ટન ના ત્રણ મોટા પ્રતિવજનને હાયડ્રોલીક રૅમ (દ્રવ ચલીત હથોડી)ઉપર ગોઠવીને પાણીના સંગ્રાહક તરીકે વપરાયા હતાં. જેવી લીફ્ટ થાંભલાના તાંસા વક્રાકાર પર ચડે છે ત્યારે ચઢણનો ખૂણો બદલાય છે . બનેં લીફ્ટ ડબ્બીને સમાન સ્તરે રખાય છે અને અવશ્ય રીતે રમણા(ઉતરવાનુ પ્લેટફોર્મ-લેન્ડીંગ) પર તો તે ક્ષિતીજ સમાન સ્તરે હોયજ છે. લીફ્ટની ડબ્બી બે રમણા વચ્ચે ક્યાંક ત્રાંસી થઈ જાય છે ખરી. આ લીફ્ટો બ્લોક અને ટેકલ ([[block and tackle]]) ના સિદ્ધાંત પર કામ કરે છે પણ ઉલટી રીતે. ૧૬ મીટર ચલન માર્ગ ધરાવતી બે મોટી દ્રવચલીત હથોડીઓને (૧ મીટર વ્યાસ) થાંભલાના પાયા આગળ આડી ગોઠવવામાં આવી છે જે ૧૬ ગરગડી જોડેલી લીફ્ટની ડબ્બીઓને ખેંચે છે. (the French word for it translates as chariot and this term will be used henceforth to distinguish it from the lift carriage) તેના પર ૧૪ સમાન ગરગડીનેને સ્થિર રીતે મુકવામાં આવી છે. તારના ૬ દોરડાં ગરગડીની આસપાસ એવી રીતે વીંટવામાં આવ્યાં છે કે જેથી દર એક દોરડું ગરગડીની બે જોડી મંથી ૭ વખત પસાર થાય. ત્યાર બાદ દોરડા ડબ્બી ને છોડી કેટલીક માર્ગદર્શક ગરગડી પરથી પસાર થતાં બીજા સ્તરથી ઉપર પહોંચે છે. ત્યાર બાદ ત્રીગુણી ગરગડી પરથી પસાર થઈ પાછી લીફ્ટ ડબ્બી સુધી પહોંચે છે. આ વ્યવસ્થા મુજબ લીફ્ટ તેની ડબ્બી અને પ્રવાસીઓ સહિત રૅમ કરતાં ૮ ગણું અંતર કાપે છે જે જમીન થી બીજે માળ સુધી ૧૨૮ મીટર છે. આ માટે રૅમ (હથોડો)દ્વારા ઉત્પન્ન થતી શક્તિ લીફ્ટની ડબ્બી, પ્રવાસીઓ અનેય્ ઘર્ષણ આદિને સર કરવા, લીફ્ટના વજન કરતાં આઠ ગણી હોય છે. દ્રવ ચલિત હથોડામાં દ્રાવક તરીકે પાણી જ વપરાય છે જેને ૩ સંગ્રાહકોમાં ભરાય છે. લીફ્ટને ઉપર ચઢાવવા માટે પાણીને સંગ્રાહકોમાંથી બે રૅમમાં ભરવા વિધ્યુત પંપ વપરાતા હતાં. કેમેકે સમતોલી વજન મોટા ભાગની શક્તિ પૂરી પાડતા હતાં, પંપે તો માત્ર વધારાની શક્તિ જ આપવાની રહેતી. ઉતરાણ માટે માત્ર પાણીને કંટ્રોલ વાલ્વ દ્વારા ફરી સંગ્રાહકોમાં મોકલવાનું હતું.લીફ્ટ ચાલકને બેસવાની જગ્યા લીફ્ટની નીચે હતી. આજે પણ લીફ્ટની નીચે (ડમી ઓપરૅટર તરીકે)તેને જોઈ શકાય છે. ૧૯૮૬માં આજના સુરક્ષિતતાના ઉપાયોને અને ચાલક માટેની સરળતાને અનુલક્ષીને પાંચેય લીલી-લીફ્ટને સુધારવામાં આવી. એક નવી કોમ્પ્યુટર ચલિત પ્રનાલી બેસાડવામાં આવી જેથી લગભગ સમગ્ર કાર્ય સ્વચાલિત થઈ ગયું. ત્રણમાંના એક સમ્તોલી ભારકને હટાવવામાં આવ્યો, ડબ્બીઓને સમકાલીન આધુનિક અને હલકા વજનની બનાવવામાં આવી. ખાસ મહત્વનું કે, મુખ્ય ચાલક બળ જે પાણીના પંપ દ્વારા પુરૂં પાડવામાં આવતું હતું તેને હટાવીને ૩૨૦ કિલોવૉટનો વિધ્યુત ચલિત ઑયલ પંપ વાપરવામામ્ આવ્યો કેમકે પાણીના પંપ માત્ર પ્રતિવરોધી બળ જ પુરૂં પાડતું હતું. આ નવો બેસાડેલ પંપ રથ પરની દ્રવ ચલીત મોટરને ગતિશક્તિ પુરી પાડતો હતો. નવી બેસાડેલ ડબ્બીઓ પૂર્ણ ક્ષમતાએ ૯૨ પ્રવાસી અથવા ૨૨ ટન વજનનું વહન કરી શકે છે. દોરડાંઓને લચક અને રમણાંના સ્તર સાથે ડબ્બીનો સ્તર મેળવવામાં લાગતા સમયને કારણે દરેક લીફ્ટ સામાન્ય સમયમાં એક ફેરા માટે ૧મિનિટ અને ૫૦સેકન્ડના રોકાણ સમય સહિત સરાસરી ૮ મિનિટ,૫૦ સેકન્ડનો સમય લે છે. સ્તરો વચ્ચેનો સરાસર્રી પ્રવાસ સમય એક મિનિટ કરતાં પણ ઓછો છે. ઉત્તરી અને દક્ષિણી થાંભલામાંની જૂની ઓટીસની લીફ્ટ ૧૮૯૯ની નવી ફ્રેંચ લીફ્ટ કરતાં પણ ખરાબ કામ આપતી હોવાથી તેને ૧૯૦૦માં દક્ષીણ થાંભલા માંથી અને ૧૯૧૩માં ઉત્તર થંભલામાંથી તેને વિદ્યુત મોટરથી ચલાવવાના નિષ્ફળ પ્રયાસ પછી કાઢી મૂકવામાં આવી. ઉત્તરી અને દક્ષીણી થાંભલો આ રીતે ૧૯૬૫ સુધી લીફ્ટ વગરનો રહ્યો. વધતી જતી પ્રવાસીઓની સંખ્યાને લીધે વ્યવસ્થાપકોએ તેમાં ફરી લીફ્ટ બેસાડવાનો નિર્ણય લીધો. આ વખતે આધુનિક દોરડાંથે ઉચ્ચલિત સમતોલન વાપરીને બ્લોક ઍન્ડ ટૅકલ સિદ્ધાંત અનુસાર વધુ ઝડપી લીફ્ટ બેસાડાઈ, જેનો પ્રવાસ સમય જૂની લીફ્ટ કરતાં ત્રીજા ભાગનો હતો. ઉત્તરના સ્તંભમાં સમતોલી વજનને સાઅ જોઈ શકાય છે.આ લીફ્ટને ૧૯૯૫માં નવી કાર (ડબ્બી) અને કોમ્પ્યુટર સંચલનથી સજ્જ કરવામાં આવી. ૧૯૮૩માં દક્ષિણ ટાવરમાં અત્યાધ્યુનિક વિધ્યુત ચલિત લીફ્ટ ખાસ જૂલે વર્ન ભોજન ગૃહના મુલાકાતીઓ માટે મૂકવામાં આવી. આને પણ ઓટીસ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી હતી. ૧૯૮૯માં ઓટીસ નિર્મિત એક વધુ લીફ્ટ સેવા, નાના વજન વહન કરવા અને રખરખાવ કર્મચારી ને લાવવા લઈ જવા દક્ષીણ સ્તંભમાં ઉમેરવામાં આવી પૂર્વ અને પશ્ચિમ સ્તંભની પાણી વાપરતી દ્રવચલિત લીફ્ટની (કમસે કમ સૈદ્ધાન્તિક)કાર્ય પ્રણાલીને જાહેર જનતાના પ્રદર્શન માટે પૂર્વ અને પશ્ચિમ સ્તંભ નીચેના નાના સંગ્રહાલયમાં મૂકવામાં આવી છે. આ સંગ્રહાલય થોડું છુપાયેલું છે. આવડા તોતિંગ સંરચનાને વારંવાર લ્યુબ્રિકેશનની જરૂર પડતી હોવાથી તેમાં જનતાનો પ્રવેશ ઘડી ઘડી રોકવો પડે છે. પણ કજ્યારે તે ખુલ્લો હોય છે ત્યારે રાહ જોવાનો સમય અન્ય આકર્ષણોની સરખામણીએ ઘણો ઓછો છે.ઉત્તરીય ટાવરની રસ્સા પ્રણાલી પ્રવાસીઓ લીફ્ટમાંથી બહાર નીકળતા જોઈ શકે છે. ==== બીજા થી ત્રીજા સ્તર સુધી ==== [[ચિત્ર:Edoux Pompe Nr 10.jpg|thumb|200px|The original Hydraulic pump for the Edoux lifts.]] બીજા અને ત્રીજા સ્તર વચ્ચેની મૂળ લીફ્ટ લેઑન ઈદોક્ષ દ્વારા નિર્મિત પાણી વાપરનારી દ્રવચલિત લીફ્ટ હતી. બે ભિન્ન સમતોલી વજન વાપરવાને બદલે બન્ને લીફ્ટો એકબીજીને સમ્તોલી ભારક તરીકે વાપરતી હતી. ૮૧મીટર લામ્બી દ્રવચલિત હથોડીઓ બીજા સ્તર પર મૂકવામામ્ આવી જે લગભગ ત્રીજા સ્તરની ઊંચાઈના અડધા ભાગ સુધી પહોંચતી હતી. લીફ્ટ ડબ્બીઓને હથોડીઓની ઉપર મૂકવામાં આવી હતી. દોરડાંઓને આ ડબ્બીઓની ઉપર બાંધવામાં આવ્યાં હતાં, ત્યાંથી તે ત્રીજા સ્તરની ઘરઘડેએનો ફેરો લઈ બીજી લીફ્ટ ડબ્બી સુધી પહોંચતા. આ કાર્ય પદ્ધતીને લીધે તે દરેક લીફ્ટ ડબ્બી બીજા અને ત્રીજા સ્તર વચ્ચે માત્ર અડધું અંતરજ કાપી શકતી અને પ્રવાસીઓને મધ્યાંતરે લાંબા સાંકડી પુલીકા પર ચાલી લીફ્ટ બદલવી પડતી, જ્યાંથી નીચેનું મનોહારી અવરોધહીન દ્રશ્ય દેખાતું.૧૦ટનની ડબ્બીઓ ૬૫ પ્રવાસી કે ૪ ટન સુધીનું વજન ઊંચકી શકતી.મૂળ લીફટની એક રોમાંચક વાત એ હતી કે તેને ખેંચનારા દોરડાં હવાના વેગથી ન ડોલે અને તેને નુકશાન ન થાય એ માટે એક માર્ગ દર્શિકામાંથી પસાર થતાં. જેમ લીફ્ટની ડબ્બી ઉપર સરકતી જાય તેમ તેની ઉપરની માર્ગિકા હટતી જાય. પાણી થીજે નહિ તે માટે રાસાયણિક ઉષ્મક નાખવા છતાં પાણી થીજતું અને અનાયાસે લીફ્ટને નવેંબરથી માર્ચ સુધી બંધ રાખવી પડતી. ૯૭ વર્ષની સેવા પછી દ્રવચલિત સંરચના વાપરતી લીફ્ટને ૧૯૮૨માં સદંતર બંધ કરવામાં આવી. તેના સ્થાને આખું વર્ષ વાપરી શકાય એવી પ્રમાણભૂત દોરડાં દ્વારા ચલિત લીફ્ટ બેસાડવામાં આવી.તેઓ એક બીજીના સમ્તોલી ભારક તરીકે કામ કરતી હોવાથી તેને જોડીમાં ચલાવાતી. જ્યાં સુધી બનેં ડબ્બીઓના દરવાજા બંધ ન થાય અને જ્યાં સુધી બનેં ચાલક ૘સ્ટાર્ટ૘ ચાલો બટન ન દબાવે ત્યાં સુધી લીફ્ટ ચાલુ ન થાઈ શકે. લીફ્ટની ડબ્બેમાંથી ઉંચકનારી સંરચના સુધી સંદેશ વહન રેડિયો (બિન તારી) દ્વારા થાય છે આથી વધારાના વાયરોની ઝંઝટ ટાળી શકાઈ છે. નવી સંરચના માં વચ્ચે લીફ્ટ બદલવાની પણ જરૂર રહેતી નથીૢ જેથી ચઢાણનો સમય ૮ મિનિટથી ઘટીને માત્ર ૧ મિનિટ અને ૪૦ સેકંડનો રહી ગયો છે. આ સંરચનામાં પણ દોરડાં માટે માર્ગદર્શિકા છે પણ તેને વિદ્યુત શક્તિ પર કામ કરે છે. લીફ્ટ ડબ્બીના ચઢાણ દરમ્યાન જે માર્ગ દર્શિકા ખસી જાય છે તે આપો આપ ડબ્બીના ગયાં પછી સ્વસ્થાને આવી જાય છે. આમ નીચેના ઉતરણ દરમ્યાન ડબ્બી દ્વારા માર્ગિકાને ખુલ્લો કરતા થતી અડચણ પન દૂર કરી શકાય છે. કમનસીબે આ લીફ્ટની ક્ષમતા નીચલા સ્તરની ત્રણ લીફ્ટ જેટલી નથી આથી ત્રીજા સ્તરે જવા લાંબી કતાર સામાન્ય છે. ટાવરમાં વચ્ચે આવતાં મધ્ય સ્તરીય રમણાં મોટે ભાગે આ લીફ્ટના બાંધકામ વખતે બનાવવામાં આવ્યા હતાં અને રખરખાવ કર્મચારીને તે લીફ્ટ અડધે લઈ જવા મદદ કરે છે. આ લીફ્ટની બદલીને લીધે ઉપરના ભાગમા6 ત્રાંસા ભાલ બેસાડવાનું શક્ય બન્યું જેથી બે વધારાના આપાત કાલીન દાદરા બેસાદી શકાયાં. આને લીધે ટાવરના બાંધકમ વખતે વપરાયેલ ભયંકર વૃતાકાર દાદરા પણ હટાવી શકાયા. == ઘટનાઓ == {{imagestack| [[ચિત્ર:Lightning striking the Eiffel Tower - NOAA.jpg|thumb|upright|Lightning strikes the Eiffel Tower on June 3, 1902, at 9:20 P.M]][[ચિત્ર:Tour Eiffel Citroen.jpg|thumb|upright|The Eiffel Tower served as an advertising space for [[Citroën]] from 1925 to 1934.]]}} * ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૧૮૮૯ન દિવસે, [[થૉમસ ઍડિસન|થોમસ આડિસને]] અહીંની મુલાકાત લીધી. તેણે અભિપ્રાય પુસ્તિકામાં નીચે મુજબ લખ્યું - પ્રતિ શ્રી એમ ઍફીલ, આધુનીક ઈજનેરીનું ઉદાહરણ સમાન આવું વિશાળ અને મૌલિક બાંધકામ કરવા બદલ- એક એવી વ્યક્તિ તરફથી, જેને બૉન ડ્યુ સહિત વિશ્વના દરેક ઈજનેર પર માન છે- થોમસ ઍડીસન * સંત-ફાધર થીઓડેર વુલ્ફએ ૧૯૧૦માં ટાવરની ટોચે અને પગે વિકીરિત શક્તિના મોજાંનું અવલોકન કર્યું અને શોધ્યું કે ટોચ પર તે ધાર્યાં કરતાં ઘણી વધુ હતી અને તે શોધની આધારે આજના કોસ્મીક કિરણોની શોધ થઈ. * ૪ ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૨ન દિવસે ઑસ્ટ્રીયન દરજી પોતાના હાથે સીવેલા પેરાશૂટ પહેરી ૬૦ મીટરની ઊંચાઈએથી કૂદકો મારતાં મરણ પામ્યો. * ૧૯૨૫માં કોન કલાકાર વિક્ટર લસ્ટીંગે બે ભિન્ન પણ સંબધિત ઘટનામાં ટાવરને ભંગારમાં વેચી દીધો. * ૧૯૩૦માં, ન્યુયોર્કના ક્રિસલર ટાવરના બાંધકામથી તેનું વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઇમારત હોવાનું માન જતું રહ્યું. * ૧૯૨૫થી ૧૯૩૪ સુધી ટાવરની ચારમાંથી ત્રણ તરફ સિટ્રોનની પ્રકાશીય ચિન્હ મૂકાયું આમ તે સમયે તે વિશ્વનું સૌથી ઊંચુ જાહેરાતીય સ્થળ બન્યું * ૧૯૪૦માં નાઝીઓ દ્વારા પૅરીસ પર કબ્જો કરતાં ફ્રેંચો દ્વારા લીફ્ટના દોરડાં કાપી નાખવામાં આવ્યાં જેથી એડોલ્ફ હીટલરને ઉપર ચડીને જવું પડે. યુદ્ધને લીધે તેને સમારકામ કરવાના ભાગો તે સમયે મળવા અશક્ય હતાં. જર્મન સૈનિકોને સ્વસ્તિક ફરકાવવા ઉપર ચડીને જવું પડ્યું. તે ધ્વજ એટલો મોટો હતો કે અમુક કલાકોમાં જ તે ઊડી ગયો. તેને સ્થાને નાનો ધ્વજ લગાવવામાં આવ્યો. પૅરીસની મુલાકાત સમયે હીટલરે નીચેથી જ તેને જોવાનું પસંદ કર્યું એમ કહેવાય છે કે હીટલર પૅરીસ જીતી શક્યો પણ ઍફીલ ટાવરને જીતી ન શક્યો. * જર્મન તાબા સમયે એક ફ્રેંચ નાગરિક ઉપર ચઢીને ફ્રેંચ ધ્વજ ફરકાવવા ઉપર ચઢ્યો. ઑગસ્ટ ૧૯૪૪ન દિવસે જ્યારે મિત્ર રાષ્ટ્રો પૅરીસની નજીક પહોંચ્યા ત્યારે હીટલેરે તેના પૅરીસના સૈનિક અધિપતિને ઍફીલ ટાવર તોડીને પૅરીસને ધ્વસ્ત કરવાનો આદેશ આપ્યો જેનો તેણે અનાદર કર્યો. મિત્ર રાષ્ટ્રોના પૅરીસ પર પુન: સત્તા સ્થાપના પછીના અમુક કલાકોમાં જ લીફ્ટોએ સામાન્ય કામ શરૂ કરી દીધું હતું * ૧૯૫૬, જાન્યૂઆરી ૩, આગ દ્વારા ટાવરની ટોચને નુકશાન થયું * ૧૯૫૭માં અત્યારે છે તે રેડીયો એંટેના ટોચ પર ઉમેરવામાં આવ્યો. * ૧૯૮૦માં ટાવરના મધ્ય ભાગમાં આવેલ ખાદ્ય ગૃહ અને તેને આધાર આપતું માળખાને તોડી પાડવામાં આવ્યો. આને જોહન ઓનોરીયો અને ડેનિયલ બોન્નોટ દ્વારા ખરીદીને ન્યૂ ઓર્લીન્સૢ લ્યૂસિનિયામાં સેંટ ચાર્લસ એવેન્યૂમાં પુન: પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવ્યો. તેને ટુર ઍફીલ રેસ્ટોરંટ એવું નામ અપાયું. આ રેસ્ટોરંટને ઍટલાંટીકમાં આગબોટ દ્વારા વહન કરી તેના ૧૧૦૦૦ ટુકડા જોડીને બનાવામાં આવ્યો. * ૩૧ માર્ચ ૧૯૮૪ના દિવસે રોબર્ટ મોરિઆર્ટિએ તેની કમાનમાંથી બીચક્રાફ્ટ બોનાંઝા ઉડાડ્યું.<ref>{{cite web|url=http://proairshow.com/Eiffel.htm|access-date=2008-04-04|title=પેરિસમાં બીચક્રાફ્ટ બોનાંઝા|archive-date=2010-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20101222074852/http://proairshow.com/Eiffel.htm|url-status=dead}}</ref> * ૧૯૮૫માં બનેલી જૅમ્સ બૉન્ડ પર આધારીત સાહસ રોમાંચ ફીલ્મ ''[[A View to a Kill]]''માં અભિનેતા સર રોજર મૂર દ્વારા (જૅમ્સ બૉન્ડના પાત્રમાં) અભિનેત્રી ગ્રેસ જોન્સ નો (મૅ ડેનોના પાત્રમાં) પીછો ઍફીલ ટાવરમાં કરાતો બતાવવામાં આવ્યો છે. ત્યાંથી બચવા તેણી પૅરાશૂટનો ઉપયોગ કરે છે.આ ફીલ્મની થીમ ટ્યુનના વીડીયોમાં સંગીત ટોળી ડુરાન ડુરાન ટાવરની પાશ્ચાત્ય ભૂમિમાં ફીલ્માંકન થયું હતું. તેથી ૨૦ વર્ષ પહેલાં બનેલ બૉન્ડ ફીલ્મ 'થંડરબૉલ' (૧૯૬૫) ટાવરના દ્રષ્હ્યનો ખલનાયકી ચિન્હ રૂપે કરાયો હતો.જેમાં એડોલ્ફો સેલી લાર્ગો નામના ખલનાયકની ભૂમિકા ભજવે છે. * ૧૯૮૭માં એ જે હેક્કેટે પોતાની મદદ વડે સંશોધિત નવા દોરડાનો પ્રયોગ કરીને ટાવર પરથી બન્જી જમ્પ નો પ્રયાસ કર્યો. તેની તુરંત બાદ પૅરીસ પોલીસ દ્વારા તેની ધરપકડ કરવામાં આવી.<ref>http://www.smh.com.au/news/world/extreme-bid-to-stretch-bungy-record/2007/02/27/1172338606150.html</ref> * ૧૪ જુલાઈ ૧૯૯૫ના દિવસે, બૅસ્ટીલ ડે, ફ્રેન્ચ [[synthesiser]] સંગીતકાર [[જીન્ માયકલ જૅરે]] એ યુનેસ્કોની મદદ માટે ટાવર પર કાર્યક્રમ આપ્યો. આ મફત કાર્યક્રમ ૧૫ લાખ માણસોએ કામ્પ દ માર્સને પૂરો ભરીને માણ્યો. આ કાર્યક્રમમાં ટાવર પર પ્રકાશની રમઝટ અને આતશબાજી કરાઈ હતી. તેના ત્રણ વર્ષ પછી ફરી તે સંગીતકાર વધુ નૃત્ય અને સંગીત સાથે ફરી ત્યાં કાર્યક્રમ કર્યો. * ૧૯૯૯ના નવા વર્ષની સંધ્યાએ ઍફીલ ટાવર સહસ્ત્રાબ્દી ઊજવણીનો યજમાન બન્યો. ટાવરની સંપૂર્ણ લંબાઈ પરથી આતશબાજી કરાઈ. પ્રથમ સ્તર ઉપર આવેલ સંગ્રહાલયમાં આ ઘટનાની યાદ તાજી રખાઈ છે. * ૨૦૦૦માં ફ્લેશ લાઈટ અને ૪ ઉચ્ચ શક્તિ શોધ લાઈટને ટાવર પર મુકવામાં આવી. ત્યાર બાદ લાઈટ શૉ એક રાત્રી રોમાંચ બની છે. પૅરીસના રાત્રી આકાશમાં ઍફીલ ટાવર એક દીવાદાંડી બની ગયું છે. * ટાવરના ૨૦૦૦૦૦૦૦૦મા પ્રાવાસીએ ૨૦૦૨મા તેની મુલાકાત લીધી.<ref>{{cite web |url=http://www.france.com/docs/97.html |access-date=2007-07-24 |title=The Eiffel Tower: Paris' Grande Dame |work=france.com |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928144343/http://www.france.com/docs/97.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/fr/actualites/page/news_list.html?Year=2002#News122 |work=Official Site |title=Soirée réussie le 28 novembre pour fêter l'année du 200 millionième visiteur |year=2002 |access-date=2007-07-24 |language=French}}</ref> * ૨૨ જુલાઈ ૨૦૦૩ના ૧૯.૨૦ વાગ્યે ટાવરની ટોચ પર આવેલ પ્રસારણ કેંદ્રમાં આગ લાગી. આખા ટાવરને ખાલી કરવામાં આવ્યું, ૪૦ મિનિટમાં આગ બુઝાવાઈ અને કોઈ જાન હાનિ ન હતી થઈ. * ૨૦૦૪ની સાલ થી શિયાળામાં અહીં પ્રથમ સ્તર પર હિમપટ તૈયાર કરી સ્કેટીંગ સ્પર્ધાનું આયોજન કરાય છે. * ૨૦૦૮ના ઉત્ત્રરાર્ધમાં યુરોપિયન યુનિયનમાં ફ્રેન્ચ પ્રમુખત્વ આવતાં બાર સોનેરી તારાઓને ટાવરના પાયાપર લગાડીને સંપૂર્ણ ટાવરને ભૂરા રંગની રોશનીથી સજાવાયો. તે ઉપરાંત દર કલાકે ૨૦,૦૦૦ ચમકારા કરતાં બલ્બ દ્વારા ટાવરને ચળકાવાતો હતો. <ref> {{cite web |url=http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/documentation/pdf/about_the%20Eiffel_Tower.pdf?id=4_11 |work=Official Site |title=All You Need To Know About the Eiffel Tower |access-date=2009-01-09 |language=English}}</ref> == કોતરેલા નામો == ગુસ્તાવ ઍફીલે ઍફીલ ટાવર ૯૨ ફ્રેન્ચ વૈજ્ઞાનીકો, ઈજનેરો અન્ય આદ્રશ વ્યક્તિઓના નામોને કોતરાવ્યા. આ નામો ઉપર ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં પેન્ટીંગ પરીને હતાવી દેવાયા પુન: ૧૯૮૬અને ૧૯૮૭માં "સોસાયાટી નૂવેલે દ એક્સપ્લોઈટેશન દ લા ટૂર ઍફીલ" (કંપની જેને ટાવર સંબધિત મસલતો માટે રચવા માં આવી હતી) દ્વારા ફરી તેને પુનઃસ્થાપન કરાવાયાં == ચિત્રો પ્રકાશન અધિકાર દાવા == આ ટાવરના ચિત્રો આદિ લાંબા સમય થી જાહેર સાર્વજનિક પ્રકાશન હક્ક ક્ષેત્રમાં હતાં. ૨૦૦૩મા એસ.એન.ટી.ઈ.(સોસાયટી નુવેલે દ એક્સપ્લોઈટેશન દ લા ટૂર ઍફીલ)એ ટાવર પર નવી પ્રકાશ રચના બેસાડી;પરિણામે આ ટાવરના રાત્રિ કે પ્રકાશ પ્રદર્શન સંબંધિત સર્વ ચિત્રો પ્રકાશન અધિકાર તળે આવ્યાં. હવે પરવાનગી વગર ઍફીલ ટાવરના રાતના ચિત્રો પ્રકાશિત કરવા એ અમુક દેશોમાં ગેરકાયદેસર છે.<ref>[http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/pratique/faq/index.html?id=2_10 Statement that publishing pictures of the lighting requires a fee]</ref><ref>In the United States, for example, [http://www.copyright.gov/title17/92chap1.html#120 17 USC 120(a)] explicitly permits the publication of photographs of copyrighted architecture in public spaces. In Germany this is known as ''[http://de.wikipedia.org/wiki/Panoramafreiheit Panoramafreiheit].</ref> પ્રકાશનાદિકારની અમલ બજવણી વિવાદાસ્પદ રહી છે. એસ.એન.ટી.ઈ.ના પ્રમુખ સ્ટીફન ડ્યૂએ જાન્યૂઆરી ૨૦૦૫માં ટકોર કરી કે " આ તો ચિત્રોનો વાણિજ્યિક ઉપયોગની વ્યવસ્થાપનનો એક માર્ગ છે,જેથી અમને મંજૂર ન હોય તે રીતે તેનો ઉપયોગ ન થાય" તેમ છતાં તેની અસર નીચે પ્રવાસી દ્વારા ઉતારેલ તસવીરને પ્રસિદ્ધ ન કરવાનો ઉદ્દેશ્ય પણ પાર પડે છે.<ref>{{Cite web |url=http://blog.fastcompany.com/archives/2005/02/02/eiffel_tower_repossessed.html |title=Eiffel Tower: Repossessed<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-03-18 |archive-date=2008-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512051509/http://blog.fastcompany.com/archives/2005/02/02/eiffel_tower_repossessed.html |url-status=dead }}</ref> તે સાથે બિન નફાકારી અને અર્ધ-વાણિજ્યિક પ્રકાશન પણ અટકી પડે છે. તાજેતરના એક નિવેડામાં, ધ કોર્ટ ઑફ કાશાસનને ન્યાય તોળ્યો કે ચિત્રો ઉપર કોઈ પ્રકાશન્ અધિકારનો દાવો ના કરી શકાય. પછી તે ભલેને પ્રકાશન્ અધિકાર થી સુર્ક્ષિત ઈમારત હોઅય તો પણ જો તે વિશાળ ક્ષેત્રનો સમાવેશ કરે તો પણ. આ પરથી કહી શકાય કે એસ.એન.ટી.ઈ.પ્આરીસ સહીત લીધેલા ઍફીલ ટાવરના ફોટા પર દાવો કરી ન શકે. અમુક ન્યાય ક્ષેત્રોમાં, આ પ્રકાશન સુરક્ષા સંબંધી દાવાને મંજૂરી નથી. દા.ત. રીપબ્લીક ઑફ આયર્લેન્ડમાં કાયમી સ્થિર જાહેર સ્થળ કે ઈમારતજે જાહેઅર જનતા માટે ખુલ્લ હોય છે તેમને મુક્ત રીતે દ્રશ્ય માધ્યમમાં વાપરી શકાય છે. <ref>[http://www.irishstatutebook.ie/2000/en/act/pub/0028/sec0093.html#partii-chapvi-sec93 Irish Statute Books — Representation of certain artistic works on public display]</ref> == જાહેર માધ્યમોમાં == [[ચિત્ર:Underneath Eiffel Tower by IvanAndreevich.jpg|thumb|Panoramic view from underneath the Eiffel Tower.]] વૈશ્વીક ધરાચિન્હ તરીકે ઍફીલ ટાવરનો ઉપયોગ ઘણી ફીલ્મો, વીડીયો ગૅમ્સ અને દૂરદર્શન પર થયો છે. === ઍફીલ ટાવર કરતાં ઊંચા લૅટીસ (જાળી સંરચના વાળા) ટાવરો === {| class="wikitable" |- ! Name ! colspan="2" | Pinnacle height ! Year ! Country ! Town ! Remarks |- | [[કીવ ટીવી ટાવર]] || ૧૨૬૩ફીટ || ૩૮૫ મી. || ૧૯૭૩ || યુક્રેન || કીવ || વિશ્વનો સૌથી ઊંચો લેટીસ ટાવર |- | [[તાશકન્ત ટાવર]] || ૧૨૩૦ફીટ || ૩૭૪.૯ મી. || ૧૯૮૫ || [[ઉઝબેકીસ્તાન]] || તાશકન્ત || |- | યાંગત્સે નદી પરના પિલોન્સ || ૧૧૩૭ ફીટ || ૩૪૬.૫ મી. || ૨૦૦૩ || [[ચીન]] || જીયાંગ્યીન|| ૨ ટાવર, વિશ્વના સૌથી ઊંચા વિધ્યુત[ પિલોન્સ]] |- | [[ડ્રેગન ટાવર]] || ૧૧૦૨ ફીટ || ૩૩૬ મી. || ૨૦૦૦ || [[ચીન]] || હર્બીન |- | [[ટોક્યો ટાવર]] || ૧૦૯૧ ફીટ || ૩૩૨.૬ મી. || ૧૯૮૫ || જાપાન || ટોક્યો |- | [[વીટી ટીવી ટાવર]] || ૧૦૭૮ ફીટ || ૩૨૯ મી. || ૧૯૬૨ || યુ.એસ. || શૉરવુડ, વિસ્કોન્સીન |- | [[ડબલ્યૂ એસ બી ટીવી ટાવર]] || ૧૦૭૫ ft || ૩૨૭.૬ મી. || ૧૯૫૭ || યુ.એસ.. || ઍટલાંટા, જ્યોર્જીયા |} === ફ્રાંસમાં આવેલા ઍફીલ ટાવર કરતાં ઊંચા બાંધકામો === {| class="wikitable" |- ! નામ ! ઊંચાઈ ! વર્ષ ! મળખાનો પ્રકાર ! શહેર ! નોંધ |- | [[દીર્ઘતરંગ પ્રસારણ એલોયીસ]] | ૩૫૦ m | ૧૯૭૪ | ગાયડ માસ્ટ | એલોયસ |- | [[HWU પ્રસારક (ટ્રાંસમીટર)]] | ૩૫૦ મી. | ? | ગાયડ્ માસ્ટ | રૉસ્ને | મલ્ટીપલ(અનેક)માસ્ટ |- | [[વાયડક દા મિલાઉ]] | ૩૪૩ મી. | ૨૦૦૪ | પુલનો થાંભલો | મિલાઉ |- | [[ટીવી માસ્ટ નીઓર્ટ-મૅઈસોને]] | ૩૩૦ મી. | ? | ગાયડ માસ્ટ | નીઓર્ટ |- | [[ટ્રાંસમીટર લે મન્સ-માયેટ]] | ૩૪૨ મી. | ૧૯૯૩ | ગાયડ માસ્ટ | માયેટ |- | [[ટ્રાંસમીટર રોમ્યુલ્સ]] | ૩૩૦ મી. | ૧૯૭૪ | ગાયડ માસ્ટ | રોમ્યુલ્સ | દીર્ઘ તરંગ પ્રસારક માસ્ટ, જમીનથી અવાહક કરાયેલ |- |} == પુનઃરચનાઓ - પ્રતિકૃતિઓ == [[ચિત્ર:TianduCheng Tour-Eiffel.JPG|thumb|ટીઆન્ડચેન્ગની પ્રતિકૃતિ]] [[ચિત્ર:Pki-tower-94.jpg|thumb|સીનસીનાટી, ઓહીયો ના કિંગ્સ ટાપુ પરને પ્રતિકૃતિ]] [[ચિત્ર:Eiffel Tower Replica in the village of Parizh, Russia.jpg|thumb|Replica in [[Parizh]] village, Russia.]] ઊંચાઈના ઉતરતા ક્રમમાં: * પૅરીસ લાસ વેગાસ હોટેલ/કેસિનો, લાસ વેગાસ પટ્ટી પર, પેરેડાઈઝ નેવાડા,લસ વેગાસ નેવાડા નજીક.(પ્રમાણ ૧:૨) ૧૬૫&nbsp;m * તીઆન્ડુનચેન્ગ, હૅન્ગઝોઉ, ચીન ૧૦૮&nbsp;m.<ref>[http://www.reuters.com/news/pictures/slideshow?collectionId=969 Reuters.com<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lefigaro.fr/economie/20070823.FIG000000095__hangzhou_les_chinois_batissent_une_replique_de_paris.html |title=Le Figaro – Actualité en direct et informations en continu<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-03-18 |archive-date=2016-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220201409/http://www.lefigaro.fr/economie/20070823.FIG000000095__hangzhou_les_chinois_batissent_une_replique_de_paris.html |url-status=dead }}</ref> * [[શેન્ઝેન]], ચીન — ~૧૦૦&nbsp;m (~328&nbsp;ft, પ્રમાણ 1:3) * [[સ્લોબોઝિઆ]], [[રોમાનિયા]] — ૫૪&nbsp;m (૧૭૭&nbsp;ft) * [[પૅરીઝ]], [[ચેલીબીન્સ્ક ઓબ્લાસ્ટ]], [[નૅગાબૅસ્કી જિલ્લો]], [[ચેલીબીન્સ્ક ઓબ્લાસ્ટ]], રશિયામાં. સાઉથ ઉરલ સેલ ટેલીફોન કંપની દ્વારા ચેલફોન ટાવર તરીકે બાંધવામાં આવ્યો ૫૦&nbsp;મી. (164&nbsp;ફીટ) * પ્રાણીસંગ્રહાલય, [[કોપનહેગન]], [[ડેનમાર્ક]]. લાકડાથી બનેલ પ્રતિકૃતિ — 50&nbsp;m (164&nbsp;ft) * [[ફેય્ટેવિલે, ઉત્તર કેરોલીના]] — બૉરડોક્સ ટાવર ૪૫&nbsp;મી. (૧૫૦&nbsp;ફીટ) જેમામ્ એક લીફ્ટ પણ છે જે લોકોને ટોચ સુધી નાના દ્રશ્ય દર્શન માટે લઐ જાય છે * વોલ્ટ ડીઝની વર્લ્ડનો એપકોટ થીમ પાર્ક, (બ્યુએના વીસ્ટા, ફ્લોરીડા)ના વર્લ્ડ શોકેસના ફ્રાન્સ પેવેલિયનમાં - ૨૩&nbsp; (૭૬&nbsp;ફીટ, પ્રમાણ ૧:૧૦)<ref>[http://disneyworld.disney.go.com/wdw/parks/attractionDetail?id=FrancePavilionAttractionPage Disney's official French Pavilion page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090121212040/http://disneyworld.disney.go.com/wdw/parks/attractionDetail?id=FrancePavilionAttractionPage |date=2009-01-21 }} — lists the Eiffel Tower as approximately 1/10th the height of the original.</ref> * [[પૅરીસ,ટેક્સાસ]] — ૨૦&nbsp;m (૬૫&nbsp;ft) * [[ઍફીલ ટાવર(પૅરીસ, ટેનેસ્સી)]] - [[પૅરીસ, ટેનેસ્સી]]માં — લગભગ {{formatnum:20}}&nbsp;m (૬૦&nbsp;ft) ઊંચુ. * As a [[Meccano]] model, housed at the Technology Museum of Georgia ([[Atlanta, Georgia]]) — 11&nbsp;m (36&nbsp;t)<ref>[http://www.dalefield.com/mwes/history/eiffel_tower.html Eiffel Tower<!-- Bot generated title -->]</ref> * મેકનહેમ, સેટ્ટલડ્રોફ, જર્મનીની રન્ગીસ એક્સપ્રેસ્સ નામની કેટરીંગ કંપનીની છત પર. * ફાલ્કોન્સ સીટી ઓફ વન્ડર્સનું કેન્દ્રીય સ્થાન — દુબઈ, યુનાયટેડ આરબ અમીરેટ્સનો નવી વિકાસ યોજના, જેમાં વિશ્વની સાત અજાયબીઓ દર્શિત હશે.<ref>[http://www.falconcity.com/ :: Falconcity of Wonders (L.L.C) ::<!-- Bot generated title -->]</ref> * ઈન્વાલ્ડ મીનીએચર પાર્ક, ઈન્વાલ્ડ, પૉલેન્ડ * મીની યુરોપ,બ્રસેલ્સ૧૨.૯૬ મીટર પ્રમાણ ૧:૨૫ * રહ્યુ દા પૅરીસ કેફેના છત પર, બ્રિસ્બૅન, અઓસ્ટ્રીયા , લગભગ ૧૨મી ઊંચુ. * ફર્સ્ટ વર્લ્ડ પ્લાઝા શોપેંગ મૉલ, ગેન્ટેંગ હાઈલેન્ડઝ્ [[મલેશિયા]]<ref>[http://www.genting.com.my/en/media/press/themepark/fwp.htm First World Plaza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722161328/http://www.genting.com.my/en/media/press/themepark/fwp.htm |date=2011-07-22 }}. Retrieved on 2008-09-13</ref> * ઑસ્ટીન ટેક્સાસમાં ડ્રેયફસ એન્ટીક સ્ટોરમાં આની ૨૫ ફીટ ઉંચી પ્રતિમા છે. * મેસીનીઆ, ગ્રીસના ફીલીએટ્રા ગામનું પ્રવેશ દ્વાર (૧૮મી)<ref>[http://users.mes.sch.gr/stamgian/ERG_MATINAS.htm Tower model at Filiatra]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nds.gr/filiatra/images/pyrgos.jpg |title=Photograph of Filiatra tower |access-date=2009-03-18 |archive-date=2010-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528141443/http://www.nds.gr/filiatra/images/pyrgos.jpg |url-status=dead }}</ref> * [[પૅરીસ મિશિગન]]; અંદાજે ૩મી(૧૦&nbsp;ft) એક પાર્કમાં. * [[બાકુ]], [[અઝેરબૈજન]], સાહીલ ટ્રેડ સેન્ટરના પર્ફ્યુમ દી ફ્રાન્સ દુકાનમાં લગભગ ૩મી. * ગોલ્ડન સેન્ડસ્ સી રીસોર્ટ, [[વર્ના]], [[બલ્ગેરિયા]] —ટાવર પ્રમાણ ૧:૧૦ * [[અક્ટાઉ]], [[કઝાકસ્તાન]] એક તેલ બાંધકામ કંપનીન કાર્યાલય ની સામે. * [[સૅટલ ડ્રોફ]] ક્રેઈલશેમ નજીક જર્મનીમાં Oએક કંપની ની ઈમારત ઉપર. * ૨૦૦૭માં ધ લીગો કંપને ૧:૩૦૦ પ્રમાણના સ્કેલ મોડેલ બહાર પાડયાં.<ref>[http://guide.lugnet.com/set/10181 LUGNET Set Guide]</ref>. તેમાં ૩૪૨૮ ભાગ છે અને ૧૦૮ સેમી ઊંચો છે. == પ્રસારણ સ્થાનકો == === એફ એમ રેડીયો === {| class="wikitable" |- style="background:#ccc;" !કાર્યક્રમ !કંપ સંખ્યા !ERP |- | [[ફ્રાન્સ ઈન્ટર]] || |- | [[ક્ષેત્રીય]] || ૯૦,૩૫ [[MHz]] || 3 કિ.વૉટ. |- | [[ફ્રાન્સ સંસ્કૃતિ]] || ૯૩,૩૫ [[MHz]] || 3 કિ.વૉટ. |- | [[ફ્રાન્સ મ્યુસિક]] || ૯૭,૬ [[MHz]] || 3 કિ.વૉટ. |} === ટીવી === {| class="wikitable" |- style="background:#ccc;" !કાર્યક્રમ !ચૅનલ ક્રમ !કંપ સંખ્યા !ERP |- | [[કનાલ+]] || ૬ || ૧૮૨,૨૫ MHz || ૧૦૦ કિ.વૉટ. |- | [[ફ્રાન્સ ૨]] || ૨૨ || ૪૭૯,૨૫ MHz || ૫00 કિ.વૉટ. |- | [[ટીએફ૧]] || ૨૫ || ૫૦૩,૨૫ MHz || ૫00 કિ.વૉટ. |- | [[ફ્રાન્સ ૩]] || ૨૮ || ૫૨૭,૨૫ MHz || ૫00 કિ.વૉટ. |- | [[ફ્રાન્સ ૫]] || ૩૦ || ૫૪૩,૨૫ MHz || ૧00 કિ.વૉટ. |- | [[મૅટ્રોપોલી ટેલીવિઝન|એમ૬]] || ૩૩ || ૫૬૭,૨૫ MHz || ૧00 કિ.વૉટ. |} == તેજ નામ ધરાવતા અન્ય ઈમારતો == * ઍફીલ ટાવર, પૅરીસ,ટેનેસ્સી. * ઍફીલ ટાવર કો-ઑપ હેકેન્સેક,ન્યૂ જર્સી, યુ એસ એ<ref>{{Cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=19207 |title=Eiffel Tower Co-op — SkyscraperPage.com<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-03-18 |archive-date=2022-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709193033/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=19207 |url-status=dead }}</ref> == ચિત્રમાલા == <gallery> Image:Eiffel Tower from platform.jpg|સૌથી ઉચ્ચ સ્તરેથી. Image:From Below.jpg‎|''ઍફીલ ટાવર'' નીચેથી જોતાં. Image:Eiffel Tower 06.jpg|ઍફીલ ટાવર જ્યારે ફ્રાન્સ ૨૦૧૨ની ઓલમ્પિક માટે દાવો કર્તું હતું, ઉનાળો ૨૦૦૫. Image:Eiffel_closeup.jpg|લોખંડમાં ઉતારેલ ઝાલર. Image:Eiffel_tower_fireworks_on_July_14th_Bastille_Day.jpg|ઍફીલ ટાવર બેસ્ટીલ દિને Image:Eiffel Tower 1945.jpg|ઍફીલ ટાવર બીજા વિશ્વ યુદ્ધની સમાપ્તિ બાદ જૂન ૧૯૪૫ Image:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|સૂર્યોદય સમયે ઍફીલ ટાવર ટ્રોકારેડો પરથી Image:Tour Eiffel - 20150801 15h30 (10621).jpg </gallery> == સંદર્ભ == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|Eiffel Tower}} * [http://www.tour-eiffel.fr/ Official website of the Eiffel Tower] {{Fr icon}} * [http://www.tour-eiffel.fr/teiffel/uk/ English version] {{En icon}} * [http://www.memagazine.org/backissues/membersonly/feb05/departments/news_notes/news_note.html Mechanical Engineering Magazine: Deconstructing Eiffel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090707100723/http://www.memagazine.org/backissues/membersonly/feb05/departments/news_notes/news_note.html |date=2009-07-07 }} * [http://eiffel-tower-catia.com/ Reconstructing the Eiffel Tower in CATIA ,3DXML file to download and CG Images] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912182117/http://eiffel-tower-catia.com/ |date=2017-09-12 }} * [http://bbs.keyhole.com/ubb/showthreaded.php/Cat/0/Number/268868/an/0/page/3#268868 3D render of the Eiffel Tower for use in Google Earth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201011413/http://bbs.keyhole.com/ubb/showthreaded.php/Cat/0/Number/268868/an/0/page/3#268868 |date=2008-12-01 }} * [http://dspt.club.fr/tour_eiffel.htm The first transmitters at Eiffel Tower] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609061147/http://dspt.club.fr/tour_eiffel.htm |date=2007-06-09 }} <br /> {{start box}} {{succession box| before=[[Washington Monument]]| title=[[World's tallest structure]]| years=1889—1931<br /><small>300.24m</small> | after=[[Chrysler Building]]}} {{end box}} <br /> [[શ્રેણી:૧૮૮૯ સ્થાપત્યો]] [[શ્રેણી:દુનિયાનાં મહત્તમ લંબાઈ ધરાવતાં સ્થાપત્યો]] [[શ્રેણી:યુરોપ]] [[શ્રેણી:પેરિસ]] [[શ્રેણી:Landmarks in France]] [[શ્રેણી:Michelin Guide starred restaurants and chefs]] [[શ્રેણી:Skyscrapers in Paris]] [[શ્રેણી:Towers in France]] [[શ્રેણી:પેરિસનાં પ્રવાસી આકર્ષણો]] [[શ્રેણી:7th arrondissement of Paris]] fikiy6hbdexrvjju8762t3fs19qqpx4 0 13800 901582 874498 2026-06-18T13:53:24Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901582 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''આનંદ બક્ષી''' ([[જુલાઇ ૨૧]] ૧૯૩૦ – [[માર્ચ ૩૦]] ૨૦૦૨), [[ભારત]]નાં પ્રસિધ્ધ [[કવિ]] અને ગીતકાર હતા. ==જીવન ચરીત્ર== આનંદ બક્ષીનો જન્મ, હાલ [[પાકિસ્તાન]]નાં, રાવલપિંડીમાં થયો હતો. તેમનાં પૂર્વજો રાવલપિંડી નજીકનાં "કુરી" ના હતા, અને તેમનું મુળ [[કાશ્મીર]]માં હતું. ૧૦ વર્ષની ઉંમરે તેઓનાં માતા,સુમિત્રાદેવી,નું અવસાન થયું. દેશનાં ભાગલા પછી બક્ષીનું કુટુંબ [[ઓક્ટોબર ૨]],૧૯૪૭નાં હીજરત કરી અને ભારત આવ્યું, ત્યારે તેઓની ઉંમર ૧૭ વર્ષની હતી. [[નવેમ્બર ૧૫]] ૧૯૪૭માં તેઓ [[સિગ્નલ કોર]] ([[:en:Royal Corps of Signals|Corps of Signals]]) (સેનાનો સંદેશાવ્યવહાર વિભાગ)માં જોડાયા અને [[જબલપુર]]માં તાલિમ લીધી. પછીથી તેઓએ 'ટેલિફોન ઓપરેટર' તરીકે નોકરી પણ કરી. મુંબઇ ચલચિત્ર ઉદ્યોગમાં સ્થાન મેળવવાની કોશિશમાં, તેમણે તેમનાં જીવનનાં દશ વર્ષ [[ભારતીય સેના]]માં જોડાવા અને છુટા થવામાં ગાળ્યા. ખાલી સમયમાં તેઓ ગીતો લખતા અને મિત્રો સમક્ષ ગાતા પણ ખરા. આનંદ બક્ષી 'બોલિવુડ'માં આમતો ગાયક કલાકાર તરીકે નામ કમાવા આવ્યા હતા, પરંતુ તેમને જબરજસ્ત સફળતા મળી ગીતકાર તરીકે. તેમને પહેલો મોકો ૧૯૫૬ માં મળ્યો,જ્યારે [[ભગવાન દાદા]] ([[:en:Bhagwan Dada|Bhagwan Dada]])એ તેમને [[બ્રિજ મોહન]] ([[:en:Brij Mohan|Brij Mohan]])ની ફિલ્મ "ભલા આદમી"નાં ચાર ગીત લખવા માટે કરારબદ્ધ કર્યા. ત્યાર બાદ તો તેઓએ ગીતકાર તરીકે એવું કાઠું કાઢ્યું કે સંપૂર્ણ જીવનમાં ૩૦૦ ઉપરાંત ચલચિત્રોમાં ગીતકાર તરીકે કામ આપ્યું. ===સફળતા=== ઘણાં વર્ષો સુધી અને ઘણી ફિલ્મોમાં ગીતો લખ્યા પછી, તેમને કરી સફળતા ૧૯૬૭ માં, [[મીલન (૧૯૬૭ ચલચિત્ર)|મીલન]] ([[:en:Milan (1967 film)|Milan]])માં મળી. આ સાથે, તેઓને ભારતીય ચલચિત્રોનાં નામાંકિત સંગીતકારો સાથે કામ કરવાની તક મળી. [[હરે રામા હરે ક્રિષ્ના (૧૯૭૧ ચલચિત્ર)|હરે રામા હરે ક્રિષ્ના]] ([[:en:Hare Rama Hare Krishna (1971 film)|Hare Rama Hare Krishna]])નાં "દમ મારો દમ" ગીતથી તેઓએ પોતાને બહુમુખી ગીતકાર તરીકે સ્થાપિત કર્યા (૧૯૭૨). આ પછી તેઓએ ઘણી ફિલ્મોમાં ઘણાં યાદગાર ગીતો આપ્યા, જેમાં [[બોબી (૧૯૭૩ ચલચિત્ર)|બોબી]] ([[:en:Bobby (1973 film)|Bobby]]) અને [[અમરપ્રેમ]] ([[:en:Amar Prem|Amar Prem]]) (૧૯૭૧), [[શોલે]] ([[:en:Sholay|Sholay]]) (૧૯૭૫), [[અમિતાભ બચ્ચન]]ની [[હમ (ચલચિત્ર)|હમ]] ([[:en:Hum (film)|Hum]]) (૧૯૯૧), [[મોહરા]] ([[:en:Mohra|Mohra]]) (૧૯૯૪), [[દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે]] ([[:en:Dilwale Dulhania Le Jayenge|Dilwale Dulhania Le Jayenge]]) (૧૯૯૫), [[તાલ (ચલચિત્ર)|તાલ]] ([[:en:Taal (film)|Taal]]) (૧૯૯૯), [[મોહબ્બતે]] ([[:en:Mohabbatein|Mohabbatein]]) (૨૦૦૦), [[ગદર:એક પ્રેમ કથા]] ([[:en:Gadar: Ek Prem Katha|Gadar: Ek Prem Katha]]) (૨૦૦૧), [[યાદે]] ([[:en:Yaadein|Yaadein]]) (૨૦૦૧). ===અવસાન=== પાછલી જીંદગીમાં તેઓ,વધુ ધુમ્રપાનને કારણે, હ્ર્દય અને ફેફસાની બિમારીથી પિડાતા હતા. એપ્રિલ ૨૦૦૧માં, 'નાણાવટી હોસ્પિટલ' માં હ્રદયનાં નાના ઓપરેશન દરમિયાન તેમને જીવાણુઓનો ચેપ લાગ્યો. અંતે [[માર્ચ ૩૦]] ૨૦૦૨માં, ૭૨ વર્ષની ઉંમરે તેઓનું હોસ્પિટલમાંજ તેઓનું અવસાન થયું. આનંદ બક્ષીનાં લખેલા ગીત સાથેનું છેલ્લું ચલચિત્ર [[મહેબૂબા]] ([[:en:Mehbooba|Mehbooba]])(૨૦૦૮) હતું. ==નિર્માતાઓ સાથે સહયોગ== સુભાષ ઘાઈની ત્રીજી ફીલ્મ ગૌતમ ગોવિંદા(૧૯૭૯) પછી તેમના દ્વારા દિગ્દર્શિત દરેક ફીલ્મમાં ગીતકાર તરીકે આનંદ બક્ષી જ હતાં. સુભાષ ઘાઈની ૧૩ ફીલ્મોમાં આનંદ બક્ષીએ ગીતો આપ્યાં. ૨૦૦૩ની [[યાદેં]] તેમાંની છેલ્લી હતી. એક અન્ય દિગ્દર્શક જેમની માટે આનંદ બક્ષીએ ૧૯૯૦ન દશકમાં નિયમીત ગીતો લખ્યાં તે હતાં [[યશ ચોપરા]]. તેમના સહયોગમાં [[ચાંદની]] (૧૯૮૯) અને [[દિલ તો પાગલ હૈ]] (૧૯૯૭) જવા ચલચિત્રો આવ્યાં. બક્ષીએ યશ ચોપરાના દિગ્દર્શક/કથા લેખક/નિર્માતા પુત્ર આદિત્ય ચોપરા માટે પણ અને રવિ રાય માટે પણ ગીતો લખ્યાં ==સન્માન== બક્ષીને ૪૦ [[ફીલ્મફેર એવોર્ડ]] નામાંકન મળ્યાં અને તેમાંથી શ્રેષ્ઠ ગીતકાર તરીકે નીચેના ગીત માટે ફીલ્મ ફેર એવોર્ડ મળ્યાં. * આદમી મુસફીર હૈ - અર્પણ (૧૯૭૭) * તેરે મેરેરે બીચ મેં - એક દુજે કે લિયે-(૧૯૮૧) * તુઝે દેખા તો યે જાના સનમ- દિલ વાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે (૧૯૯૫) * ઈશ્ક બીના - તાલ (૧૯૯૯). બક્ષીએ તેમના મોટા ભાગના ગીતો સંગીતકાર જોડી [[લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ]] માટે લગ્ભગ ૨૫૦ ફીલ્મો માટે લખ્યાં. એક સંજોગ જ સમજો કે આ સંગીતકાર જોડીના દરેક [[ફીલ્મફેર એવોર્ડ]] પુરસ્કૃત ગીતના ગીતકાર તેમની પહેલો એવોર્ડ સિવાય આનંદ બક્ષી જ હતાં. તેમના પહેલા એવોર્ડ ફીલ્મ [[દોસ્તી]]ના ગીતકાર [[મજરૂહ સુલ્તાનપુરી]] હતાં. તેમણે સંગીતકાર [[રાહુલદેવ બર્મન]] માટે પણ ઘણાં ગીતો લખ્યાં જે ખૂબ હીટ થયાં. તેમને ઘણાં રુબી ફીલ્મ એવોર્ડ, આશિર્વદ ફીલ્મ એવોર્ડ, સુષ્મા શર્મા અવોર્ડ સ્ક્રીન એવોર્ડ અને ઝી અને સ્ટારડસ્ટ હીરો હોંડા એવોર્ડ મળ્યાં [[હાથી મેરે સાથી]] આ ફીલ્મ ના નફરતકી દુનિયા છોડકે પ્યાર કી દુનિયામેં આ ગીતમાટે તેમને SPCA દ્વારા એવોર્ડ મળ્યો. ==અન્ય વાતો== *આનંદ બક્ષીએ આજના અમુક ફીલ્મી કલાકારોની પ્રથમ ફીલ્મોના ગીત લખ્યાં જેમાં [[સન્ની દેઉલ]], [[જેકી શ્રોફ]], [[કમાલ હાસન]], [[ઋષી કપૂર]], [[અમૃતા સિંઘ]], [[શાહરૂખ ખાન]], [[અક્ષય કુમાર]] આદિ શામિલ છે. *તેમણે પિતા પુત્ર સંગીતકાર હોય એવી બે પેઢી સાથે કામ કર્યું જેમકે [[એસ ડી બર્મન]] અને [[આર ડી બર્મન]] [[ચિત્રગુપ્ત]] અને [[આનંદ- મિલિંદ]] [[કલ્યાણજી-આણંદજી]] અને [[વીજુ શાહ]] [[રોશન]] અને [[રાજેશ રોશન]] [[નદીમ-શ્રવણ]] અને [[સંજીવ દર્શન]] વિગેરે. તેમણે પિતા પુત્ર દિગ્દર્શક હોય એવી બે પેઢી સાથે પણ કામ કર્યું જેમ કે [[મનમોહન દેસાઈ]] અને [[કેતન દેસાઈ]] યશ ચોપરા અને આદિત્ય ચોપરા. *તે અમુક ગાયકોના રેકોર્ડેડ પાર્શ્વ ગાયનના પ્રથમ ગીતકાર પણ હતાં જેમકે [[શૈલેન્દ્ર સિંઘ]], [[ઉદિત નારયણન]], [[કુમાર સાનુ]], [[કવિતા કૃષ્ણમૂર્તિ]] અને [[એસ પી બાલસુબ્રમણ્યમ]] એમાના અમુક છે. *ધર્મેંન્દ્ર, જીતેન્દ્ર, સન્ની દેઉલ, શશી કપૂર, સુનીલ દત્ત, અમિતાભ બચ્ચન, અનિલ કપુર, રાજેન્દ્ર કુમાર, અજય દેવગણ, રજેન્દ્ર કુમાર, શાહરુખ ખાન અને જુહી ચાવલા એ જ્યારે પોતાનું પ્રોડક્શન કંપની ચાલુ કરી ત્યારે પોતાની પસંદગી આનંદ બક્ષી પર ઉતારી. *આનંદ બક્ષીની ગાયક બનવાનું સપનું [[આર ડી બર્મન]]ના ચિત્રપટ [[શોલે]]માં પુરું થયું જેમાં તેમણે કે ચાંદસા કોઈ ચહેરામાં કિશોરકુમાર, મન્ના ડે અને ભુપિંદર સાથે કવ્વાલી ગાઇ. અનુપમા ચોપરાની "શોલે- ધ મેકીંગ ઓફ ધ ક્લાસીક" માં કહેવાયું છે કે આ કવ્વાલીનું રેકોર્ડીંગ થયું પણ તેનું શૂટીંગ ન થયું કેમકે આ ફીલ્મ નિર્ધારીત ત્રણ કલાક કરતાં મોટી પહેલેથી જ થઈ ગઈ હતી. આથી બક્ષી હતાશ થઈ ગયાં. કદાચ જો આ કવ્વાલી રખાઈ હોત તો આનંદ બક્ષી એક ગાયક તરીકે પણ ઉભરી અવ્યાં હોત. સંગીત સંગીતકારો સાથે હિન્દી ફિલ્મોમાં આનંદ બક્ષી એસોસિયેશન: (ફિલ્મો સંખ્યા) લક્ષ્મીકાંત અને પ્યારેલાલ સાથે 302 ફિલ્મો. આર ડી બર્મન સાથે 99 ફિલ્મો. કલ્યાણજી અને આણંદજી સાથે 32 ફિલ્મો. અનુ મલિક સાથે 26 ફિલ્મો. રાજેશ રોશન સાથે 17 ફિલ્મો. એસ ડી બર્મન સાથે 13 ફિલ્મો. આણંદ અને મિલિંદ સાથે 8 ફિલ્મો. રોશન સાબ સાથે 7 ફિલ્મો. જતીન અને લલિત સાથે 7 ફિલ્મો. એસ મોહિન્દર સાથે 7 ફિલ્મો. ભાપી લહેરી સાથે 7 ફિલ્મો. વિજુ શાહ સાથે 7 ફિલ્મો. એન દત્તા સાથે 6 ફિલ્મો. શિવ અને હરિ સાથે 5 ફિલ્મો. ઉત્તમ સિંહ સાથે 8 ફિલ્મો. એક આર રહેમાન સાથે 3 ફિલ્મો. રવિન્દ્ર જૈન સાથે 3. ઉષા ખન્ના સાથે 3. એસ ડી બાતિશ સાથે 3. ચિત્રાંગુપ્ત સાથે 2. સી રામચંદ્ર સાથે 2. અનિલ બિશ્વાસ સાથે 2. શાર્દુલ કતરા સાથે 2. એમ એમ . સાથે 2 કરીમ. નિખિલ કામથ અને વિનય તિવારી સાથે 3. નદીમ અને શ્રવણ સાથે 2. દર્શન રાઠોડ અને સંજીવ રાઠોડ (સંજીવ દર્શન) સાથે 2. આનંદ રાજ આનંદ સાથે 3. દત્તા રામ સાથે 2. (દત્તારામ ) અમર ઉત્પલ સાથે 2 શંકર અને જયકિશન સાથે 1. નૌશાદ સાથે 1. વિશાલ ભારદ્વાજ સાથે 1. ઈસ્માઈલ દરબાર સાથે 1. રાહુલ શર્મા સાથે 1. નુસરત ફતેહ અલી ખાન સાથે 1. સાજિદ અલી સાથે 1. સુખવિન્દર સિંહ સાથે 1. સલિલ ચૌધરી સાથે 1. નિસાર બાઝમી સાથે 1. બી એન બાલી સાથે 1. રવિ સાથે 1. બુલો સી રાની સાથે 1. લચિરં સાથે 1. વસંત દેસાઈ સાથે 1. રાજુ સિંહ સાથે 1. જી એસ કોહલીએ 1. એસ એન ત્રિપાઠી સાથે 1. ડાંસીંઘ સાથે 1. કિશોર કુમાર સાથે 1. તલત અઝીઝ સાથે 1. સાજિદ અને વાજિદ સાથે 1. સુરેન્દ્ર સિંહ સોઢી સાથે 1. અંજન બિસ્વાસ સાથે 1. આદેશ શ્રીવાસ્તવ સાથે 1. (પ્રકાશિત નથી) નીરજ વોરા અને ઉતંક વોરા સાથે 1 અદનાન સામી સાથે 1. (પ્રકાશિત) અમજદ અલી ખાન સાથે 1 (પ્રકાશિત નથી) મેકકોય તયનેર સાથે 1 ફિલ્મોગ્રાફી [ફેરફાર કરો] 1950 [ફેરફાર કરો] સેન્સરશિપ વર્ષ ફિલ્મ બૅનર નિર્માતા સંગીત રચયિતા સંગીત કંપની નોંધો 1957 શેર ઇ બગદાદમાં હિન્દ ચિત્રો જીમી ac / સારેગામા 1957 સિલ્વરટચ રાજા લોકો ચિત્રો સુદીપ્ત એચ આમ વી / સારેગામા 1958 ભલા આદમી યુનિટી ફિલ્મ્સ નિસાર બાઝમી એચ એમ વી / સારેગામા 9.11.1956 પર 1 લી ગીત રેકોર્ડ 1958 હમ ભી કુછ કામ નહીં ફિલ્મીસ્તાન પ્રા. લિમિટેડ એસ ડી બાતિશ એચ એમ વી / સારેગામા 1958 મિસ તૂફાન મેલ લોકો ચિત્રો રોબિન ચેટર્જી (રોબિન ચેટર્જી?) 1958 પહલા પહલા પ્યાર નેશનલ સિને કોર્પ બી એન . બાલી એચ એમ વી / સારેગામા 1958 સૂર્ય લે હસિના ફિલ્મીસ્તાન પ્રા. એસ મોહિન્દર એચ એમ વી / સારેગામા 1959 એર મેઇલ લોકો ચિત્રો શાર્દુલ કતરા એચ એમ વી / સારેગામા 1959 સીઆઇડી ગર્લ શાંતિનિકેતન ફિલ્મ્સ રોશન એચ એમ વી / સારેગામા 1959 એક અરમાન મેરા ફિલ્મીસ્તાન પ્રા એસ ડી બાતિશ એચ એમ વી / સારેગામા 1959 ખુબસુરત ધોખા ફિલ્મીસ્તાન પ્રા એસ મોહિન્દર એચ એમ વી / સારેગામા 1959 લાલ નિશાન દીપક ફિલ્મ્સ નિર્મલ કુમાર (એસ ડી બાતિશ ) એચ એમ વી / સારેગામા 1959 લેડી ચાલી રેખા ચિત્રા શાર્દુલ કતરા એચ એમ વી/ સારેગામા 1959 મૈને જીના સીખ લિયા ફિલ્મીસ્તાન પ્રા રોશન એચ એમ વી / સારેગામા 1960 [ફેરફાર કરો] સેન્સરશિપ વર્ષ ફિલ્મ બૅનર નિર્માતા સંગીત રચયિતા સંગીત કંપની નોંધો 1960 જાસુસ 1960 લકી સંખ્યા મનમોહન ફિલ્મ્સ અનિલ બિસ્વાસ 1960 મેહલો કે ખ્વાબ મધુબાલા લિમિટેડ એસ મોહિન્દર એચ એમ વી / સારેગામા 1960 નખરેવાલી સિને આર્ટસ નિર્મલ કુમાર એચ એમ વી / સારેગામા 1960 રીટર્ન શ્રી સુપરમેન મનમોહન ફિલ્મો અનિલ બિસ્વાસ એચ એમ વી / સારેગામા 1960 ઝમીન કે તારે ચંદ્ર ચલચિત્રો એસ મોહિન્દર એચ એમ વી / સારેગામા 1961 રઝીયા સુલતાના ફિલ્મ ભારત લાંચીરામ એચ એમ વી / સારેગામા 1961 વોરન્ટ શાંતિનિકેતન ફિલ્મ્સ રોશન એચ એમ વી / સારેગામા 1962 બાકે સાવરિયા કવીએસ પ્રોડક્શન્સ એસ મોહિન્દર એચ એમ વી / સારેગામા 1962 કાલા સમુન્દર દીપક ચિત્રા એન દત્તા એચ એમ વી / સારેગામા 1962 પ્રતિસાદ તાજેતરની સુધારાઓ અમારો લાગી મેરે હાથ પ્રસિદ્ધિ કલ્યાણજી આનંદજી એચ એમ વી/ સારેગામા 1962 પરદેસી ધોળા પેઓન આર્ટસ ઉત્પાદન પંજાબી ફિલ્મ 1962 રિપોર્ટર રાજુ વાડિયા બ્રોસ એસ મોહિન્દર એચ એમ વી / સારેગામા 1962 વાલા ક્યા બાત હૈ નીતિએ ચિત્રો રોશન એચ એમ વી / સારેગામા 1963 કોમર્શિયલ પાયલટ અધિકારી દીપક જ્યોતિ રોશન એચ એંમ વી / સારેગામા 1963 રજા બોમ્બે ઉચ્ચાયા એન દત્તા એચ એંમ વી / સારેગામા 1963 જબ સે તુમ્હે દેખા હૈ અમર છાયા દત્તા રામ (દતારામ ) એચ એંમ વી / સારેગામા 1963 ફૂલ ઝેર અંગારે 1963 રાજા મુકુલ ચિત્રો એસ એન ત્રિપાઠી એચ એંમ વી / સારેગામા 1963 સુનેહરી નાગિન એવરેસ્ટ ફિલ્મ્સ કલ્યાણજી આનંદજી એચ એંમ વી/ સારેગામા 1963 યુવા ટેક્નિશિયન એકમ બારીયા ફિલ્મ્સ ?? કલ્યાણજી આનંદજી એચ એંમ વી / સારેગામા 1963 ઝરખ ખાન શાંતિનિકેતન ફિલ્મ્સ એસ મોહિન્દર એચ એંમ વી / સારેગામા 1964 આવારા બાદલ અમર જ્યોત ફિલ્મ્સ ઉષા ખન્ના એચ એમ વી / સારેગામા 1964 બાદશાહ નવકાલા નિકેતન પ્રાઇવેટ લિમિટેડ એન દત્તા એચ એમ વી / સારેગામા 1964 દુ્લ્હા દુલ્હન નગીના ફિલ્મ્સ કલ્યાણજી આનંદજી એચ એમ વી / સારેગામા 1964 હર્ક્યુલસ વોહરા બ્રોસ એન દત્તા એચ એમ વી / સારેગામા 1964 મજબૂર ડિલક્સ ફિલ્મ્સ (હન્ના ડિલક્સ?) કલ્યાણજી આનંદજી એચ એમ વી / સારેગામા બોમ્બે ઠક્કર ફિલ્મ્સ 1964 શ્રી એક્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1964 યાદે સુનિલ દત્ત વસંત દેસાઈ એચ એમ વી / સારેગામા 1965 આધી રાત કે બાદ ફિલ્મ ટોન ચિત્રગુપ્ત એચ / સારેગામા 1965 બોક્સર સુદર્શન ચિત્રા લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1965 હિમાલયા કી ભગવાન મેં શ્રી પ્રકાશ ચિત્રો કલ્યાણ એચ એમ વી જી આનંદજી એચ એમ વી / સારેગામા 1965 હમ દીવાને યંગ ભારત મનોરંજન સી રામચંદ્ર એચ એમ વી / સારેગામા 1965 જબ જબ ફૂલ ખીલે પ્રસિદ્ધિ કલ્યાણજી આનંદજી એચ એમ વી / સારેગામા 1965 ખાકાન હીના ડિલક્સ એન દત્તા એચ એમ વી / સારેગામા 1965 લુટેરા શંકર ચલચિત્રો લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1965 નમસ્તે જી ડી એમ ચલચિત્રો જી એસ કોહલી એચ એમ વી / સારેગામા 1965 શ્રીમાન ફનટૂસ એસ બી પ્રોડક્શન્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1965 ટારઝન દિલ્હી અમર છાયા દત્તા રામ (દતારામ ) એચ એમ વી / સારેગામા માટે મ્યૂઝીક 1965તીસરા કૌન બિન્દુ કાલા મંદિર આર.ડી. બર્મન એચ એમ વી / સારેગામા 1966 આસરા સાત આર્ટસ ચિત્રો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1966 આયે દિન બાહર કે ફિલ્મયુગ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1966 છોટા ભાઈ ઓલિમ્પિક ચિત્રો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1966 ડાકુ મંગલ સિંહ પીંકી ફિલ્મ્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1966 દીવારડિલક્સ ફિલ્મો / ડી લક્સ ફિલ્મ્સ રોશન એચ એમ વી / સારેગામા 1966 જવાન મર્દ કેદાર લક્ષ્મી પ્રોડક્શન્સ એન દત્તા એચ એમ વી / સારેગામા 1966 લાંબેલ યંગ ભારત મનોરંજન સી રામચંદ્રએચ એમ વી / સારેગામા 1966 પતિ પટણી મુમતાઝ ફિલ્મ્સ આર.ડી. બર્મન એચ એમ વી / સારેગામા 1966 પ્રીત ના જાને રીત મુવી કલ્યાણજી આનંદજી એચ એમ વી / સારેગામા 1966 પ્રોફેસર X સ્વીટ ફિલ્મ્સ એસ મોહિન્દર એચ એમ વી / સારેગામા 1966 સો સાલ બાદ માનસરોવર ચિત્રો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1966 સુનેહરે કદમ સરસ્વતી કાલામંદિર એસ મોહિન્દર એચ એમ વી / સારેગામા 1967 આમને સામને સાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ ચલચિત્રો કલ્યાણજી આનંદજી એચ એમ વી / સારેગામા 1967 અનિતા રાજ ખોસલા ફિલ્મ્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1967 ચંદન કા પાલના આરઝૂ ફિલ્મ્સ આર.ડી. બર્મન એચ એમ વી / સારેગામા 1967 ફર્ઝ વિજયલક્ષ્મી ચિત્રો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1967 જલ ન્યૂ વર્લ્ડ ચિત્રો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1967 મિલાન પ્રસાદ પ્રોડક્શન્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1967 મિલાન કી રાત સંગીત ચલચિત્રો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1967 લન્ડન કપૂર ફિલ્મ્સ નાઇટ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1968 હૈ મેરા દિલ મનોહર ફિલ્મ્સ ઉષા ખન્ના એચ એમ વી / સારેગામા 1968 જુઆરી લોટસ પ્રોડક્શન્સ કલ્યાણજી આનંદજી એચ એમ વી / સારેગામા 1968 રાજા ઔર રુણક પ્રસાદ પ્રોડક્શન્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1968 સ્પાય રોમ આદર્શલોક લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1968 તકદીર રાજશ્રી પ્રોડક્શન્સ પી એલ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1968 ટીન બહુરાનીયા જેમીની પ્રોડક્શન્સ કલ્યાણજી આનંદજી એચ એમ વી / સારેગામા 1969 અંજના એમ્કે પ્રોડક્શન્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1969 આરાધના શક્તિ ફિલ્મ્સ એસ ડી બર્મન એચ એમ વી / સારેગામા 1969 આયા સાવન ઝૂમ કેફિલ્મયુગ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1969 શું ભાઈ ડિનામો આંતરરાષ્ટ્રીય લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1969 શું રાસ્તે રાજ ખોસલા ફિલ્મ્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1969 હમ એક હૈ આર બી ફિલ્મ્સ ઉષા ખન્ના એચ એમ વી/ સારેગામા 1969 જીને કી રાહ પ્રસાદ પ્રોડક્શન્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1969 જીગ્રી દોસ્ત વિજય લક્ષ્મી ચિત્રો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1969 જ્યોતિ ચિત્રમિત્ર એસ ડી બર્મને એચ એમ વી / સારેગામા 1969 માધવી શ્રી ગણેશ પ્રસાદ ચલચિત્રો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1969 મહેલ રૂપકલા ચિત્રો કલ્યાણજી આનંદજી એચ એમ વી / સારેગામા 1969 મેરા દોસ્ત માયા પ્રોડક્શન્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1969 રાજા સાબ પ્રસિદ્ધિ કલ્યાણજી આનંદજી એચ એમ વી / સારેગામા 1969 સાજન ડિલક્સ ફિલ્મ્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1969 શર્ત શંકર ચલચિત્રો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1969 તમન્ના કે એસ ચિત્રો કલ્યાણજી આનંદજી એચ એમ વી / સારેગામા 1970 [ફેરફાર કરો] સેન્સરશિપ વર્ષ ફિલ્મ બૅનર નિર્માતા સંગીત રચયિતા સંગીત કંપની નોંધો 1970 આન મિલો સજના ફિલમકુંજ બોમ્બે પ્રાઇવેટ લિમિટેડ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1970 બચપન આત્મા આર્ટ્સ ફિલ્મો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1970 દર્પણ બાલન ચલચિત્રો ભેગું લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1970 દેવી ઓલિમ્પિક ચિત્રો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1970 ગીત સાગર આર્ટ ફિલ્મો કલ્યાણજી આનંદજી એચ એમ વી / સારેગામા 1970 હિમ્મત ભારતી આંતરરાષ્ટ્રીય લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1970 હમજોલી તિરૂપતિ ફિલ્મ્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1970 ઇશ્ક પર જોર નહીં ટ્વિંકલ નક્ષત્ર સચિન દેવ બર્મન એચ એમ વી / સારેગામા 1970 જીવન મૃત્યુ રાજશ્રી પ્રોડક્શન્સ પી એલ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1970 કાતિ પતંગ શક્તિ ફિલ્મ્સ રાહુલ દેવ બર્મન એચ એમ વી / સારેગામા 1970 ખિલોના પ્રસાદ પ્રોડક્શન્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1970 મા ઔર મમતા સુચિત્રા કાલામંદિર લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી/ સારેગામા 1970 મસ્તાના સુચિત્રા લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1970 મેરે હુમસફર લાંબેલ ફિલ્મ્સ કલ્યાણજી આનંદજી એચ એમ વી / સારેગામા 1970 માય લવ અતુલ આર્ટસ દાનસીંઘ એચ એમ વી / સારેગામા 1970 પુષ્પાંજલિ કિશોર સાહુ પ્રોડક્શન્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1970 શરાફત સાત આર્ટસ ચિત્રો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી/ સારેગામા 1970 સુહાના સફર સેન્ચ્યુરી ફિલ્મ્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1970 માં ધ ટ્રેન રોઝ ચલચિત્રો રાહુલ દેવ બર્મન એચ એમ વી / સારેગામા 1971 આપ હા ભાર આઈ એમ્કે પ્રોડક્શન્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1971 અમર પ્રેમ શક્તિ ફિલ્મો રાહુલ દેવ બર્મન એચ એમ વી / સારેગામા 1971 બનફૂલ ફિલ્મ લેન્ડ્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1971 ચાહત નવી ફિલ્મો કોર્પોરેશન લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1971 દુશ્મન સુચિત્રા લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1971 મળ્યાં હાથી મેરે સાથી દીવાર ફિલ્મ્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1971 હરે રામ હરે કૃષ્ણ નવકેતન આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મો પી એલ રાહુલ દેવ બર્મન એચ એમ વી / સારેગામા 1971 હાસેનોન કા દેવતા મુકુલ એન્ટરપ્રાઈઝીસ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1971 લાખોં મેં એક જેમિની પ્રોડક્શન્સ રાહુલ દેવ બર્મન એચ એમ વી / સારેગામા 1971 લગાન રાજેશ રોશનક જોડાયેલું લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1971 મુખ્ય સુંદર હૂં વી એમ પ્રોડક્શન્સ શંકર જયકિશન એચ એમ વી / સારેગામા 1971 મર્યાદા લલિત કલા મંદિર કલ્યાણજી આનંદજીએચ એમ વી / સારેગામા 1971 મેહબૂબ કિ મેહંદી રાહુલ થિયેટર્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1971 મેરા ગાંવ મેરા દેશ ખોસલા એન્ટરપ્રાઈઝીસ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ પોલીડોર 1971 નયા જમાના પ્રમોદ ફિલ્મ્સ સચિન દેવ બર્મન એચ એમ વી / સારેગામા 1971 પરાયા ધન કિરણ પ્રોડક્શન્સ રાહુલ દેવ બર્મન એચ એમ વી / સારેગામા 1971 પ્યાર કી કહાની વિજયાલક્ષ્મી ચિત્રો રાહુલ દેવ બર્મન એચ એમ વી / સારેગામા 1971 સંજોગ જેમીની આર્ટસ પી એલ / જેમિની સ્ટુડિયોએ રાહુલ દેવ બર્મન એચ એમ વી / સારેગામા 1971 ઉપહાર રાજશ્રી પ્રોડક્શન્સ પી એલ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી/ સારેગામા 1971 વો દિન યાદ કરો ન્યૂ સિને આંતરરાષ્ટ્રીય લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગા 1972 અનોખી પહેચાન અજય ચલચિત્રો પી એલ કલ્યાણજી આનંદજી એચ એમ વી / સારેગામા 1972 અનુરાગ શક્તિ ફિલ્મ્સ સચિન દેવ બર્મન એચ એમ વી / સારેગામા 1972 અપના દેશ ઓલિમ્પિક ફિલ્મ્સ રાહુલ દેવ બર્મન એચ એમ વી/ સારેગામા 1972 બુનિયાદ પ્રગતિ ચિત્રા આંતરરાષ્ટ્રીય લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1972 એક બેચારા એસ આર આંતરરાષ્ટ્રીય લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1972 ગોરા ઔર કાલા શંકર ચલચિત્રો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1972 હાર જીત પૃથ્વી ચિત્રો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલએચ એમ વી/ સારેગામા 1972 જવાની દિવાની રોઝ ચલચિત્રો રાહુલ દેવ બર્મન પોલીડોર 1972 જીત બાબુ ચલચિત્રો જોડાયેલું પી એલ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1972 જોરૂ કા ગુલામ યુનાઇટેડ ચાર કલ્યાણજી આનંદજી એચ એમ વી / સારેગામા 1972 મોમી કી ગુડિયા એમ્કે ફિલ્મ્સ પી એલ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1972 પિયા કા ઘર રાજશ્રી પ્રોડક્શન્સ પી એલ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી/ સારેગામા 1972 રાજા જાની સાત આર્ટસ ચિત્રો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1972 રાસ્તે કા પત્થર ખોસલા એન્ટરપ્રાઈઝીસ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ પોલીડોર 1972 રૂપ તેરા મસ્તાના સુચિત્રા કાલા મંદિર લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1972 સીતા ઔર ગીતા સિપ્પી ફિલ્મ્સ રાહુલ દેવ બર્મન એચ એમ વી / સારેગામા 1972 શાદી કે બાદ રવિ શંકર ફિલ્મ્સ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1972 સુબહ-ઓ-શ્યામ શ્રી ગણેશ પ્રસાદ ચલચિત્રો લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ એચ એમ વી / સારેગામા 1972 યે ગુલિસ્તાં હમારા ગુરુદત્ત ફિલ્મ્સ ભેગું સચિન દેવ બર્મન એચ એમ વી / સારેગામા 1972 ઝમીન આસમાન એ વી ફિલ્મ્સ કિશોર કુમાર એચ એમ વી / સારેગામા 1972 જીંદગી જીંદગી જ્હોન ચિત્રો સચિન દેવ બર્મન એચ એમ વી/ સારેગામા 1972 સ્વીટ હાર્ટ સૂરજ પ્રકાશ કલ્યાણજી આનંદજી ગીત-કોઈ કોઈ આદમી દિવાના હોતા હૈ જાહેર કરેલ ફિલ્મ == બાહ્ય કડીઓ == * {{imdb name|id=0049244|name=આનંદ બક્ષી}} * [http://filmfareawards.indiatimes.com/ ફિલ્મફેર પુરસ્કારો]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204081322/http://filmfareawards.indiatimes.com/ |date=2012-02-04 }} * [http://www.screenindia.com/20020412/mcov.html સ્ક્રીન ઇન્ડીયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007212417/http://www.screenindia.com/20020412/mcov.html |date=2008-10-07 }} [[Category:વ્યક્તિત્વ]] [[Category:ગીતકાર]] [[Category:કવિ]] [[Category:ફિલ્મફેર પુરસ્કાર વિજેતા]] [[શ્રેણી:૧૯૩૦માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૦૨માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:ભારતીય હિન્દુઓ]] [[શ્રેણી:ભારતીય પુરુષ કવિઓ]] t10atb4zt6npo31bfjiefde9x5r84l3 0 16365 901609 894055 2026-06-19T06:32:52Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901609 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox Prime Minister |name         = જવાહરલાલ નેહરુ / જવાહરલાલ નહેરુ<br />पं. जवाहरलाल नेहरू |image        = Jawaharlal Nehru, 1947.jpg |caption      = ૧૯૪૭માં જવાહરલાલ નેહરુ |birth_date   = {{birth date|df=yes|1889|11|14}} |birth_place  = [[અલ્હાબાદ]], આગ્રા અને ઔંધનો સંયુક્ત પ્રાન્ત, બ્રિટિશ ભારત |death_date   = {{death date and age|df=yes|1964|05|27|1889|11|14}} |death_place  = [[નવી દિલ્હી]], ભારત |office       = [[ભારતના વડાપ્રધાન|ભારતના પ્રથમ વડા પ્રધાન]] |term_start   = [[ઓગસ્ટ ૧૫]], ૧૯૪૭ |term_end     = મે ૨૭, ૧૯૬૪ |president    = [[રાજેન્દ્ર પ્રસાદ]] અને [[સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન]] |governor-general    = લુઈસ માઉન્ટબેટન<br />[[સી. રાજગોપાલાચારી]] |predecessor  = ''નવું પદ'' |successor    = [[ગુલઝારીલાલ નંદા]] (કાર્યકારી) |office2      = ભારતના વિદેશ મંત્રી |term_start2  = [[ઓગસ્ટ ૧૫]], ૧૯૪૭ |term_end2    = મે ૨૭, ૧૯૬૪ |predecessor2 = ''નવું પદ'' |successor2   = [[ગુલઝારીલાલ નંદા]] |office3      = ભારતના નાણા મંત્રી |term_start3  = ઓક્ટોબર ૮, ૧૯૫૮ |term_end3    = નવેમ્બર ૧૭, ૧૯૫૯ |predecessor3 = ટી.ટી. ક્રિષ્નામાચારી |successor3   = [[મોરારજી દેસાઈ]] |nationality  = ભારતીય |profession   = બેરિસ્ટર |spouse       = [[કમલા નેહરુ]] |religion     = [[હિંદુ]] અજ્ઞેયવાદી (Hindu Agnostic)<ref>{{cite book|title = Jawaharlal Nehru: A Biography, Volume 3; Volumes 1956-1964|author=Sarvepalii Gopal|pages=17}}</ref> |children     = [[ઈન્દિરા ગાંધી]] |alma_mater     = ટ્રિનિટી કોલેજ, કેમ્બ્રિજ |signature    = Jawaharlal_Nehru_Signature.svg }} '''જવાહરલાલ નેહરુ''' કે '''જવાહરલાલ નહેરુ''' (૧૪ નવેમ્બર ૧૮૮૯<ref>{{Cite book | publisher = Rowman & Littlefield | pages = 368 | last = Marlay | first = Ross | coauthors = Clark D. Neher | title = Patriots and Tyrants: Ten Asian Leaders | date = 1999 }}</ref> - ૨૭ મે ૧૯૬૪) [[ભારત]]ના સૌથી પહેલા અને અત્યાર સુધીમાં સૌથી લાંબો શાસનકાળ ધરાવતા [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડા પ્રધાન]] હતા; તેમણે વડા પ્રધાન તરીકે ૧૯૪૭થી ૧૯૬૪ સુધી સેવા આપી હતી. == વિગત == ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સમયે કૉંગ્રેસ પક્ષે નહેરુને સ્વતંત્ર [[ભારત]]ના સૌથી પહેલા [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડા પ્રધાન]] તરીકેની જવાબદારી નિભાવવા માટે ચૂંટી કાઢ્યા હતા. ત્યારબાદ ૧૯૫૨માં ભારતની પહેલી લોકસભાની ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસ જીતી આવતા, તેઓ ફરીથી વડા પ્રધાન પદે નિયુક્ત થયા હતા. બિન-જોડાણ અભિયાનના સ્થાપકોમાંથી એક હોવા ઉપરાંત, તેઓ યુદ્ધ પછીના ગાળામાં આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં પણ મહત્ત્વની વ્યક્તિ રહ્યા હતા. ભારતમાં '''પંડિતજી''' અને બહાર '''પંડિત નેહરુ''' તરીકે તેમનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવતો હતો. સમૃદ્ધ ભારતીય બૅરિસ્ટર અને રાજકારણી મોતીલાલ નેહરુના પુત્ર હોવાને નાતે નેહરુ પ્રમાણમાં ઘણી યુવાન વયે [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|ઈન્ડિયન નેશનલ કૉંગ્રેસ]]ની ડાબી પાંખના નેતા બની ગયા હતા. [[મહાત્મા ગાંધી]]ના માર્ગદર્શન હેઠળ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાંથી સંપૂર્ણ સ્વરાજની હિમાયત કરતા નેહરુ એક પ્રભાવશાળી અને ક્રાંતિકારી નેતા હતા, જે ધીમે ધીમે કૉંગ્રેસના પ્રમુખપદ સુધી પહોંચ્યા હતા. ભારતની લાંબી, સંઘર્ષપૂર્ણ સ્વતંત્રતા ચળવળમાં, તેઓ એક ચાવીરૂપ, મહત્ત્વની વ્યક્તિ રહ્યા હતા અને ધીમે ધીમે ગાંધીના રાજકીય વારસ તરીકે ઓળખાવા માંડ્યા હતા{{સંદર્ભ}}. ગરીબમાં ગરીબ દેશોનો કેટલાય લાંબા સમયથી ચાલ્યા આવતો આર્થિક વિકાસનો પડકાર હલ કરી શકાય તે માટે આજીવન ઉદારમતવાદી નેહરુ, ફેબિઅન સમાજવાદ અને જાહેર ક્ષેત્રના પણ હિમાયતી રહ્યા હતા{{સંદર્ભ}}. [[ભારત]] દેશ જ્યારે સ્વતંત્ર થયો ત્યારે ૧૫ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ના રોજ [[નવી દિલ્હી]] ખાતે સ્વતંત્ર ભારતનો ધ્વજ લહેરાવવાનું સન્માન નેહરુને પ્રાપ્ત થયું હતું. નેહરુની સંસદીય લોકશાહીના ગુણો, બિનસાંપ્રદાયિકતા અને ઉદારમતવાદ તરફનું વલણ અને તેની સાથે ગરીબ અને વંચિતો માટેની ચિંતાને પરિણામે આજે પણ ભારત પર જેનો પ્રભાવ છે તેવી નીતિઓ ઘડવા તેઓ પ્રેરાયા. તેમાં તેમનો વિશ્વ પ્રત્યેનો સમાજવાદી દૃષ્ટિકોણ પણ ડોકાતો હતો. સ્વતંત્ર ભારતની પરંપરાઓ અને માળખું ઊભું કરવામાં તેમનો લાંબો કાર્યકાળ નિમિત્ત બન્યો. ક્યારેક તેમને '''આધુનિક ભારતના શિલ્પી''' તરીકે પણ સંબોધવામાં આવે છે{{સંદર્ભ}}. == જીવનચરિત્ર == [[ચિત્ર:Nehru family.jpg|left|thumb|નેહરુ-ગાંધી પરિવાર, ca 1927]] નેહરુનો જન્મ સ્વરૂપ રાણી અને સમૃદ્ધ બૅરિસ્ટર [[મોતીલાલ નેહરુ]]ને ત્યાં સૌથી મોટા પુત્ર તરીકે, અત્યારે [[ઉત્તરપ્રદેશ]] રાજ્યમાં આવેલા [[અલ્લાહાબાદ|અલ્હાબાદ]] શહેરમાં થયો હતો.<ref>'જવાહરલાલ' નામ [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]]ના ''જવાહિર-એ લાલ'' પરથી આવ્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે 'લાલ રત્ન').</ref>. નેહરુ કુટુંબ મૂળે [[કાશ્મીરી લોકો|કાશ્મીરી]] [[બ્રાહ્મણ]] હતું. ઘણાં વર્ષો પહેલાં મોતીલાલ નેહરુ ત્યાંથી અલ્હાબાદ સ્થળાંતરિત થયા હતા અને ત્યાં પોતાની સફળ કાયદાકીય કારકિર્દી જમાવી હતી. તેઓ ઈન્ડિયન નેશનલ કૉંગ્રેસની આગેવાનીમાં આકાર લેતી, એ વખતે અપરિપક્વ એવી ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળના પણ સક્રિય સભ્ય હતા. નેહરુ અને તેમની બે બહેનો - [[વિજયાલક્ષ્મી પંડિત|વિજયાલક્ષ્મી]] અને ક્રિષ્ના -નો ઉછેર એક વિશાળ બંગલા, આનંદભવનમાં થયો હતો અને વિશેષ કરીને અંગ્રેજી રીતભાત અનુસાર થયો હતો, અને પાછળથી તેમને આવશ્યક ભારતીય રીતભાત શીખવવામાં આવી હતી. તેમને [[હિન્દી ભાષા|હિન્દી]], [[સંસ્કૃત ભાષા|સંસ્કૃત]] તથા [[ભારત|ભારતીય]] સાહિત્ય પણ શીખવવામાં આવ્યું હતું. પોતાનો દીકરો ભારતીય સરકારી નોકરી માટે યોગ્યતા પ્રાપ્ત કરે તેવી તેમની ઇચ્છા હતી એટલે તેમણે યોગ્ય સમયે યુવાન જવાહરલાલને [[ઈંગ્લેન્ડ|ઈંગ્લૅન્ડ]]ના [[હૅરો]]માં મોકલ્યા. જવાહરલાલનું મન દેખીતી રીતે હૅરો ખાતે ભણતરમાં ન લાગ્યું, તેમને શાળાનો અભ્યાસ કઠણ, ગૂંગળાવનારો અને ઘરથી દૂર, વિખૂટા પડી ગયાની લાગણી અસહ્ય લાગી. છતાં, શાળાનો અભ્યાસ પૂરો કર્યા પછી ૧૯૦૭માં નેહરુએ [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજ|કેમ્બ્રિજ]] માટે પ્રવેશ પરીક્ષા આપી અને કુદરતી વિજ્ઞાન ભણવા માટે [[ટ્રિનિટી કૉલેજ, કેમ્બ્રિજ|ટ્રિનિટી કૉલેજ]]માં ગયા. પોતાની કૅમ્બ્રિજની આ [[ટ્રાઈપૉસ]]માં જવાહરલાલ દ્વિતીય ક્રમે ઉત્તીર્ણ થયા અને ૧૯૧૦માં સ્નાતક થયા. યુનિવર્સિટીના પ્રખ્યાત ઉદાર વાતાવરણે તેમને અનેક અભ્યાસેતર પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેવા માટે બળ આપ્યું અને તેમના સામાન્ય બાહ્ય દેખાવ પર પણ તેનો મહત્ત્વનો પ્રભાવ રહ્યો. એ પછી ઑકટોબર ૧૯૧૦માં તેઓએ પોતાનો કાયદાનો અભ્યાસ આગળ વધારવા માટે ઈનર ટેમ્પલમાં પ્રવેશ માટે નામ નોંધાવ્યું. હૅરો ખાતે કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કરવા જવાનો નિર્ણય પાછળ જવાહરલાલને કાયદાના અભ્યાસ માટેનું આકર્ષણ જવાબદાર નહોતું, એ માત્ર પિતાની આજ્ઞાનું પાલન હતું. ૧૯૧૨માં જવાહરલાલે પોતાની અંતિમ પરીક્ષા ઉત્તીર્ણ કરી અને એ વર્ષે પાછળથી તેમને ઈનર ટેમ્પલ ખાતેના બારમાં આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું.[http://www.mapsofindia.com/personalities/nehru/education.html http://www.mapsofindia.com/personalities/nehru/education.html]. થોડા જ વખતમાં તેઓ પોતાનો વકીલાતનો ધંધો જમાવવા માટે ભારત પાછા ફર્યા. જો કે, થોડા જ વખતમાં તેઓ રાજકારણમાં, ખાસ કરીને કૉંગ્રેસની આગેવાની હેઠળ ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળમાં ડૂબી ગયા. ૧૯૧૯માં અમૃતસરના જલિયાંવાલા બાગમાં અંગ્રેજોએ વિરોધીઓની જે કત્લેઆમ કરી તેનાથી રોષે ભરાયેલા નેહરુ સંપૂર્ણ રીતે સ્વતંત્રતા ચળવળમાં જોડાઈ ગયા અને પોતાની બધી જ ઊર્જા તેમાં રેડવા માંડ્યા. શરૂઆતમાં જો કે પોતાના દીકરાના રાજકીય દૃષ્ટિકોણો બાબતે મોતીલાલને સંશય રહેતો પરંતુ પછી તેઓ પણ ભારતની સ્વતંત્રતા માટે કૉંગ્રેસે છેડેલા આ નવા પ્રયત્નોમાં જોડાઈ ગયા હતા.<ref>{{cite web |title=''Commanding Heights'' |author=Joseph Stanislaw |coauthor=Daniel A. Yergin |date=1998 |url=[http://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/pdf/prof_jawaharlal.pdf] }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> નેહરુએ ઉત્તરોત્તર પ્રગતિ કરીને ગાંધીજીના વિશ્વસનીય લેફ્ટનન્ટનું સ્થાન મેળવ્યું. તેમણે ઉપાડેલા વિરોધોના પરિણામે, અલબત્ત તે સંપૂર્ણ અહિંસક હતા, તેમણે પોતાના જીવન દરમ્યાન કુલ નવ વર્ષ જેલવાસ વેઠવો પડ્યો. પોતાના જેલવાસ દરમ્યાન નેહરુએ '''"ગ્લિમપ્સીઝ ઓફ વર્લ્ડ હિસ્ટ્રી"''' (૧૯૩૪), પોતાની '''"આત્મકથા"''' (૧૯૩૬), અને '''"ધ ડિસ્કવરી ઓફ ઈન્ડિયા"''' (૧૯૪૬) લખ્યાં. ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળમાં તેમની વધતી જતી પ્રતિષ્ઠા ઉપરાંત આ પુસ્તકોએ તેમને એક ઉત્તમ લેખક તરીકેની નામના પણ રળી આપી. ૧૯૨૯માં પહેલી વાર, લાહોર સત્ર વખતે તેમણે ગાંધીજીના માર્ગદર્શન હેઠળ ઈન્ડિયન નેશનલ કૉંગ્રેસનું સુકાન સંભાળ્યું હતું. ત્યારબાદ ફરીથી ૧૯૩૬, ૧૯૩૭, અને છેલ્લે ૧૯૪૬માં તેઓ કૉંગ્રેસના પ્રમુખપદે ચૂંટાઈ આવ્યા હતા. ૧૯૪૬માં ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળમાં તેમની રાજકીય પ્રતિષ્ઠા બીજા કોઈથી નહીં પણ માત્ર એક ગાંધીજીથી જ ઊતરતી માનવામાં આવતી એવા મુકામે તેઓ પહોંચ્યા હતા.<ref>{{cite book |editor=Embree, Ainslie T. |article="Jawaharlal Nehru" |title=''Encyclopedia of Asian History'' |volume=3 |coauthors=Asia Society |year=1988 |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |page=98-100}}</ref> ફેબ્રુઆરી ૮, ૧૯૧૬માં તેઓએ કાશ્મીરી બ્રાહ્મણ કમલા કૌલ સાથે લગ્ન કર્યાં. તેમને એક દીકરી હતી, ઈન્દિરા પ્રિયદર્શિની, જે પાછળથી [[ઈન્દિરા ગાંધી]] તરીકે જાણીતાં બન્યાં હતાં. [[કમલા નેહરુ]] પણ પોતે ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળના સક્રિય સહભાગી હતા, પરંતુ ૧૯૩૬માં તેઓ ક્ષયરોગથી અવસાન પામ્યા. ત્યારબાદ નેહરુએ બાકીનું જીવન એકલા જ વીતાવ્યું. જો કે, ૧૯૪૬થી તેમની સાથે [[એડવિના માઉન્ટબેટન]], ભારતની વાઇસરિનનું નામ સાંકળતી અફવાઓ જરૂર સાંભળવા મળતી હતી. તેમના જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં તેઓ ઘણા અંશે પોતાની દીકરી અને બહેન, [[વિજયાલક્ષ્મી પંડિત]] પર આધારિત રહ્યા હતા. == ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન == [[ચિત્ર:Teen_Murti_Bhavan_in_New_Delhi.jpg|thumb|230px|left|ત્રિમૂર્તિ ભવન, વડા પ્રધાન તરીકે નેહરુનું રહેઠાણ, હવે તેમની સ્મૃતિમાં સંગ્રહાલય.]] [[બ્રિટિશ કૅબિનેટ મિશન]] સત્તા સોંપવા માટેના પોતાનો પ્રસ્તાવ લઈને આવી પહોંચ્યું હોવાથી નેહરુ અને તેમના સાથીઓને છોડવામાં આવ્યા હતા. એકવાર ચૂંટાયા પછી, નેહરુએ વચગાળાની સરકારનું સુકાન સંભાળ્યું પણ ત્યારે ફાટી નીકળેલા હિંસક કોમી રમખાણો અને રાજકીય અવ્યવસ્થા તથા [[મહોમ્મદ અલી જિન્નાહ]]ની આગેવાનીમાં અલગ [[મુસ્લિમ]] રાષ્ટ્ર, [[પાકિસ્તાન]]ની માગણી માટે વિરોધી દેખાવો કરતા [[મુસ્લિમ લીગ]]ને પરિણામે એ સરકાર પડી ભાંગી. મિશ્ર સરકાર રચવાના નિષ્ફળ પ્રયાસો બાદ, નેહરુએ અનિચ્છાએ બ્રિટિશરોએ ૩ જૂન ૧૯૪૭ના બહાર પાડેલા આયોજન અનુસાર [[ભારતના ભાગલા]]ને સમર્થન આપ્યું. તેમણે ૧૫ ઑગસ્ટના [[ભારતના વડાપ્રધાન|વડા પ્રધાન]] કચેરીનો હવાલો સંભાળ્યો અને '''"[[ટ્રાસ્ટ વિથ ડેસ્ટીની|અ ટ્રાયસ્ટ વિથ ડેસ્ટિની]]"''' શીર્ષક હેઠળ પોતાનું પહેલું વક્તવ્ય આપ્યું: <blockquote>"અનેક વર્ષો અગાઉ આપણે નિયતિ સાથે બાથ ભરી હતી અને હવે એ સમય આવી ગયો છે કે જ્યારે આપણે આપણી પ્રતિજ્ઞા ફરીથી ઉદ્ઘોષિત કરવી જોઈએ, માત્ર પૂરેપૂરી કે સમગ્રપણે નહીં પણ એકદમ વાસ્તવિક રીતે. મધ્યરાત્રિના આ કલાકે, જ્યારે વિશ્વ આખું નિદ્રાધીન છે, ભારતમાં જીવન અને સ્વતંત્રતાની સવાર પડી છે. ઇતિહાસમાં આવી ક્ષણો આવે છે, પણ તે અતિદુર્લભ હોય છે, જ્યારે આપણે જૂનામાંથી નવામાં પ્રવેશ કરીએ છીએ, જ્યારે એક યુગનો અંત આવે છે અને જ્યારે એક રાષ્ટ્રનો પ્રાણ, જે લાંબા સમયથી દબાયેલો હતો તેને નવજીવન મળે છે. આ ક્ષણે આપણે વિધિપૂર્વક ભારતની અને તેના લોકોની સેવા માટે સમર્પણની અને તેથી પણ વધુ વિશાળ માનવતાની સેવા માટે શપથ લઈએ છીએ."<ref name="Tryst">{{cite web |last=Nehru |first=Jawaharlal |date=2006-08-08 |url=http://en.wikisource.org/wiki/A_Tryst_With_Destiny |title=Wikisource |format=PHP |access-date=2006-08-08}}</ref></blockquote> જો કે, આ સમયગાળો તીવ્ર હિંસક કોમી રમખાણોથી ગ્રસ્ત રહ્યો. [[પંજાબ પ્રાંત|પંજાબનો વિસ્તાર]], [[દિલ્હી]], [[બંગાળ]] અને ભારતના અન્ય હિસ્સાઓમાં હિંસા છવાઈ ગઈ. શાંતિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે અને ગુસ્સે ભરાયેલા અને જેમની ભ્રમણા ભાંગી ચૂકી છે તેવા શરણાર્થીઓને શાંત પાડવા માટે નેહરુએ પાકિસ્તાની નેતાઓ સાથે સંયુક્ત દૌરો{{Fact|date=February 2007}} કર્યો હતો. મુસ્લિમોની સલામતી જળવાય અને તેઓ ભારતમાં રહેવા માટે પ્રોત્સાહિત થાય તે માટે તેમણે મૌલાના આઝાદ અને અન્ય મુસ્લિમ નેતાઓ સાથે કામ શરૂ કર્યું હતું. આ સમયગાળામાં થયેલા રમખાણોથી નેહરુ એટલી હદે વ્યથિત થયા હતા કે તેમણે યુદ્ધવિરામ{{Fact|date=February 2007}}ની અને [[1947નું ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ]] અટકાવવા માટે [[યુનાઈટેડ નેશન્સ]]ના હસ્તક્ષેપની માગણી કરી હતી. કોમી દાવાનળથી ડરીને, નેહરુ [[હૈદરાબાદ રાજય]]ના ખાલસાને ટેકો આપવામાં પણ અચકાયા હતા. સ્વતંત્રતા પછીનાં વર્ષોમાં, તેમની પોતાની અંગત કાળજી માટે અને તેમના અંગત કામકાજ સંભાળવા માટે તેઓ ઘણુંખરું પોતાની પુત્રી ઈન્દિરા પર આધાર રાખતા થયા હતા. તેમના નેતૃત્વ હેઠળ ૧૯૫૨ની ચૂંટણીમાં કૉંગ્રેસ જબરજસ્ત બહુમતીથી વિજેતા થઈ હતી. ત્યારબાદ ઈન્દિરા પણ તેમને મદદ કરવા માટે નેહરુના ઔપચારિક રહેઠાણમાં સ્થળાંતરિત થઈ ગયાં હતાં. ઈન્દિરા કોઈ ઔપચારિક પદ વિના તેમના [[પ્રધાન કાર્યકર્તા (રાજનીતિ)|પ્રધાન સહાયક]] અને ભારતભર અને વિશ્વના પ્રવાસોમાં તેમના કાયમી સંગિની બન્યાં હતાં. [[ચિત્ર:TMstudy.png|thumb|left|ત્રિમૂર્તિ ભવનમાં નેહરુનો અભ્યાસખંડ]] === આર્થિક નીતિઓ === રાષ્ટ્ર સ્તરે આયોજન અને નિયંત્રણ હોય તે પ્રકારનું સુધારેલું [[ભારતીય અર્થતંત્ર]] દાખલ કરીને નેહરુએ પોતાનો શાસનકાળ શરૂ કર્યો. [[ભારતનું આયોજન પંચ|ભારતીય આયોજન આયોગ]]ની રચના કરીને ૧૯૫૧માં નેહરુએ પહેલી [[ભારતની પંચવર્ષીય યોજના|પંચવર્ષીય યોજના]]ની રૂપરેખા આપી, ઉદ્યોગો અને કૃષિ ક્ષેત્રમાં સરકારનું રોકાણ તેમાં દર્શાવાયું હતું. નેહરુએ વધતા વેપાર અને આવક વેરા સહિતના એવા [[મિશ્ર અર્થતંત્ર]]ની કલ્પના કરી હતી કે જેમાં ખાણકામ, વીજળી અને અન્ય મોટા ઉદ્યોગો જેવા વ્યૂહાત્મક ઉદ્યોગોનું વ્યવસ્થાપન સરકારના હાથમાં રહે, જેથી પ્રજાનું હિત સચવાય અને સાથે સાથે ખાનગી ઉદ્યોગસાહસો ખીલે છતાં નિયંત્રણમાં રહે. નેહરુએ [[જમીનનું ફેરવિતરણ|જમીનના ફેરવિતરણ]]નો મુદ્દો પકડી રાખ્યો અને સિંચાઈ નહેરો, બંધ બાંધવા માટેના કાર્યક્રમો તેમ જ કૃષિ ઉત્પાદન વધારવા માટે ખાતરનો ઉપયોગ વધારવા અંગેના કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા હતા. જુદી જુદી જાતના [[ગૃહ ઉદ્યોગો|ગૃહ ઉદ્યોગો]] વિકસે તથા તેથી ગ્રામ્ય ભારતમાં કાર્યક્ષમતા વધે તે હેતુથી તેમણે શ્રેણીબદ્ધ ''કમ્યુનિટી વિકાસ કાર્યક્રમો'' નો પણ પાયો નાખ્યો હતો. નદી પર મોટા બંધોના બાંધકામને (આ મોટા બંધોને નેહરુ '''‘ભારતનાં નવાં મંદિરો’''' કહેતા), સિંચાઈ યોજનાઓને અને [[જળવિદ્યુત]] પેદા કરવાના કામને પ્રોત્સાહન આપતી વખતે નેહરુએ ભારતના [[અણુશક્તિ|અણુશક્તિ]] અંગેના કાર્યક્રમો પણ શરૂ કર્યા હતા. નેહરુના વડા પ્રધાન તરીકેના મોટા ભાગના શાસનકાળમાં કૃષિ ક્ષેત્રે પ્રગતિ અને ઉત્પાદનમાં વધારો થવા છતાં, ભારત હજી પણ ગંભીર અનાજની ખેંચનો સામનો કરતું રહ્યું હતું. નેહરુની ઔદ્યોગિક નીતિઓ, જેનો સારાંશ ૧૯૫૬ના ઔદ્યોગિક પોલિસી રિસોલ્યુશનમાં સામેલ છે, વિવિધ અને ભારે ઉદ્યોગોના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપતી હતી<ref>{{Cite book | publisher = Routledge | pages = 120 | last = Farmer | first = B. H. | title = An Introduction to South Asia | date = 1993 }}</ref>, છતાં રાજ્ય આયોજન, નિયંત્રણો અને નિયમનો અનુસાર ઉત્પાદકતા, ગુણવત્તા અને નફાક્ષમતા નબળી પડતી ચાલી. અલબત્ત, ભારતીય અર્થતંત્રના વિકાસનો વૃદ્ધિદર સ્થિર જળવાઈ રહ્યો, છતાં ભારતની વસતિને ભરડો લેતી વ્યાપક ગરીબી વચ્ચે દીર્ઘકાલીન બેરોજગારીની સમસ્યા ચાલુ રહી. જો કે નેહરુની લોકપ્રિયતા અકબંધ રહી, અને તેમની સરકાર ભારતની મોટી ગ્રામ્ય વસતિ સુધી પાણી અને વીજળી પુરવઠો, સ્વાસ્થ્ય કાળજી, રોડ અને માળખાકીય સુવિધાઓ પહોંચાડવાની બાબતે સફળ રહી તેમ કહી શકાય. === શિક્ષણ અને સામાજિક સુધારણા === ભવિષ્યમાં ભારતની પ્રગતિ માટે શિક્ષણ આવશ્યક છે એવું માનતા જવાહરલાલ ભારતનાં બાળકો અને યુવાનોને શિક્ષણ મળવું જ જોઈએ તેના પ્રખર હિમાયતી હતા. તેમની સરકારના કાર્યકાળ દરમ્યાન ઉચ્ચ શિક્ષણ માટેની અનેક સંસ્થાઓની સ્થાપના થઈ જેમાં [[ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિઝ]], [[ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી|ધ ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઓફ ટૅકનોલોજી]] અને [[ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ|ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઓફ મૅનેજમેન્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. નેહરુએ તેમની પંચવર્ષીય યોજનામાં ભારતના દરેક બાળકને નિઃશુલ્ક અને ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણ મળે તે માટેની પ્રતિબદ્ધતાની રૂપરેખા પણ રજૂ કરી હતી. આ હેતુ સર કરવા માટે, નેહરુએ સામુદાયિક ગ્રામ પ્રવેશ-નોંધણી કાર્યક્રમો અને હજારો શાળાઓના બાંધકામના કાર્ય પર દેખરેખ રાખી. કુપોષણની સમસ્યા હલ કરવા માટે નેહરુએ બાળકોને મફત દૂધ અને ભોજન મળી રહે તેવા પ્રકારના પગલાં પણ લીધાં. પુખ્ત વયની વ્યક્તિઓ માટે, વિશેષ કરીને ગ્રામ વિસ્તારમાં પ્રૌઢ શિક્ષણ કેન્દ્રો, વ્યાવસાયિક તાલીમ અને તકનિકી શિક્ષણ શાળાઓ પણ ઊભી કરવામાં આવી હતી. નેહરુના નેતૃત્વ હેઠળ, ભારતીય સંસદે હિન્દુ કાયદામાં જાતિ/વર્ણ ભેદભાવોને ગુનાહિત ઠેરવતા તેમ જ મહિલાઓના કાનૂની અધિકારો અને સામાજિક સ્વાતંત્ર્ય વધારવા માટે અનેક ફેરફારો કર્યા.<ref>{{Cite journal | volume = 28 | issue = 1 | pages = 165–194 | last = Som | first = Reba | title = Jawaharlal Nehru and the Hindu Code: A Victory of Symbol over Substance? | journal = Modern Asian Studies | access-date = 2008-05-29 | date = 1994-02 | url = http://www.jstor.org/stable/312925 | doi = 10.1017/S0026749X00011732 }}</ref><ref>{{Cite book | publisher = SUNY Press | pages = 3 | quote = The Hindu Code Bill was visualised by Ambedkar and Nehru as the flagship of modernisation and a radical revision of Hindu law...it is widely regarded as dramatic benchmark legislation giving Hindu women equitable if not superior entitlements as legal subjects. | last = Basu | first = Srimati | title = She Comes to Take Her Rights: Indian Women, Property, and Propriety | date = 1999 }}</ref><ref>{{Cite book | publisher = Routledge | pages = 328 | quote = One subject that particularly interested Nehru was the reform of Hindu law, particularly with regard to the rights of Hindu women... | last = Kulke | first = Hermann | coauthors = Dietmar Rothermund | title = A History of India | date = 2004 }}</ref> <ref>{{Cite book | publisher = Cambridge University Press | pages = 115 | last = Forbes | quote = It is our birthright to demand equitable adjustment of Hindu law.... | first = Geraldine | coauthors = Geraldine Hancock Forbes, Gordon Johnson | title = Women in Modern India | date = 1999 }}</ref>. અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના લોકોએ જે સામાજિક અસમાનતા અને ગેરફાયદાઓનો સામનો કરવો પડે છે તે નાબૂદ કરવા માટે સરકારી નોકરીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં અનામતની વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી છે. નેહરુએ બિનસાંપ્રદાયિકતા અને ધાર્મિક સંવાદિતાને પણ ટેકો આપ્યો હતો, અને પરિણામે સરકારમાં લઘુમતીઓનું પ્રતિનિધિત્વ વધ્યું હતું. === રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વિદેશી નીતિ === {{seealso|Role of India in Non-Aligned Movement}}બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાંથી મુક્તિના પ્રથમ વર્ષો દરમ્યાન, ૧૯૪૭થી ૧૯૬૪ સુધી નેહરુએ તાજેતરમાં સ્વતંત્ર થયેલા ભારતને નેતૃત્વ આપ્યું. શીત યુદ્ધના સમયગાળા દરમ્યાન, અમેરિકા (યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ) અને રશિયા (યુ.એસ.એસ.આર.) એમ બંને જણે ભારતને પોતાનું મિત્રરાષ્ટ્ર બનાવવા માટે હરીફાઈ આદરી હતી. કાશ્મીરમાં યુનાઈટેડ નેશન્સના આશ્રયમાં [[સાર્વમત]] લેવા અંગે તેમણે ૧૯૪૮માં વચન આપ્યું હોવા છતાં, યુનાઈટેડ નેશન્સ તરફ તેમની સાવચેતી વધતી ગઈ અને ૧૯૫૩માં નેહરુએ સાર્વમત લેવાની ના પાડી દીધી. તેમણે કાશ્મીરી રાજકારણી [[શેખ અબ્દુલ્લાહ|શેખ અબ્દુલ્લાહ]]ની ધરપકડનો આદેશ આપ્યો, નેહરુ પહેલા તેમના ટેકેદાર હતા પરંતુ હવે તેમની ભાગલાવાદી મહત્ત્વકાંક્ષાઓ અંગે શંકા જતા તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી અને તેમનું સ્થાન [[બક્ષી ગુલામ મહોમ્મદ|બક્ષી ગુલામ મોહમ્મદે]] લીધું. આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક પર નેહરુ [[શાંતિવાદ]] અને [[યુનાઈટેડ નેશન્સ (સંયુક્ત રાષ્ટ્રો)|યુનાઈટેડ નેશન્સ]]ના પ્રખર ટેકેદાર હતા. તેમણે [[બિન-જોડાણ]] નીતિનો પાયો નાખ્યો હતો અને અમેરિકા અને રશિયાની આગેવાનીમાં શત્રુ રાષ્ટ્રો વચ્ચે તટસ્થતાની તરફેણ કરતા [[બિન-જોડાણ અભિયાન]]ના સહ-સ્થાપક રહ્યા હતા. ચીનમાં સામ્યવાદી પ્રજાસત્તાક રાજ્ય સ્થપાયું તેના થોડા જ સમયમાં સામ્યવાદી પ્રજાસત્તાક ચીનની નોંધ લઈને નેહરુએ યુનાઈટેડ નેશન્સમાં તેના સમાવેશ તરફી દલીલ કરી હતી (જ્યારે મોટા ભાગના પશ્ચિમના રાષ્ટ્રસંઘોએ [[પ્રજાસત્તાક ચીન|લોકશાહી પ્રજાસત્તાક ચીન]] સાથે સંબંધો બનાવી રાખ્યા હતા) અને તેના કોરિયા સાથેના સંઘર્ષમાં ચીનને આક્રમણખોર તરીકે ખપાવી દેવાનો ઈનકાર કર્યો હતો.<ref>{{cite journal |author=Robert Sherrod |title=Nehru:The Great Awakening journal=''The Saturday Evening Post'' |volume=236 |number=2 |date=19 January 1963 |page=60-67}}</ref> ૧૯૫૦માં [[તિબેટ]]ના અતિક્રમણ પછી પણ તેમણે ચીન સાથે હૂંફાળા અને મિત્રતાભર્યા સંબંધો બનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો અને સામ્યવાદી રાષ્ટ્રો અને પશ્ચિમના રાષ્ટ્રસંઘ વચ્ચેની ખાઈ અને તણાવો પૂરવા માટે એક સેતુરૂપ મધ્યસ્થી બનવાની આશા રાખી હતી. જો કે જ્યારે ૧૯૬૨માં ચીને તિબેટને [[કાશ્મીર પ્રાંત|કાશ્મીર]] સાથે જોડતા વિસ્તાર [[અક્સાઈ ચીન|અકસાઈ ચીન]] પર કબજો કર્યો ત્યારે શાંતિવાદની આ નીતિ અને ચીનના સંદર્ભે તેમના ખુશામતભર્યા વલણનો છેવટે અંત આવ્યો હતો અને [[ભારત-ચીન યુદ્ધ]] જાહેર થયું હતું. વૈશ્વિક તણાવો અને અણુશસ્ત્રોના ભય ઘટાડવાની દિશામાં તેમણે ઉપાડેલા કામ માટે ઘણાએ નેહરુનું અભિવાદન કર્યું હતું.<ref>{{Cite book | publisher = Panchsheel Publishers | pages = 131 | last = Bhatia | first = Vinod | title = Jawaharlal Nehru, as Scholars of Socialist Countries See Him | date = 1989 }}</ref>. આણ્વિક વિસ્ફોટોની મનુષ્યો પર અસર બાબતે તેમણે સૌથી પહેલવહેલો અભ્યાસનો આરંભ કરાવ્યો હતો, અને પોતે જેને '''"વિનાશના ભયાનક એન્જિનો"''' કહેતાં હતા તે અણુવિસ્ફોટની નાબૂદી માટે તે અવિરત મથ્યા કરતા હતા. અણુશક્તિ-વિનાશને પ્રોત્સાહન આપવા પાછળ તેમના કેટલાંક વ્યવહારિક કારણો પણ હતાં, જેમ કે અણુશસ્ત્રો પાછળની આ દોડ વધુ પડતી લશ્કરી ક્ષમતા પર ભાર મૂકશે, કે જે તેમના જેવા વિકાસશીલ દેશોને પોસાશે નહીં<ref>{{Cite book | publisher = C. Hurst & Co. Publishers | pages = 261 | last = Dua | first = B. D. | coauthors = James Manor | title = Nehru to the Nineties: The Changing Office of Prime Minister in India | date = 1994 }}</ref>. ૧૯૫૬માં બ્રિટિશ, ફ્રેન્ચ અને [[ઇઝરાયલ|ઇઝરાયેલીઓ]]એ કરેલા [[સુએઝ કટોકટી|સુએઝ નહેર]]ના સંયુક્ત અતિક્રમણને તેમને વખોડી કાઢ્યું હતું. શંકા અને અવિશ્વાસને કારણે તથા નેહરુ ગર્ભિતપણે રશિયા (સોવિયેત યુનિયન)ને ટેકો આપે છે એવી અમેરિકાની શંકાને પરિણામે ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના સંબંધો ઠંડા રહ્યા હતા. પંજાબ પ્રાંતની મુખ્ય નદીઓના જળસ્રોતને વહેંચવાના મુદ્દે ચાલ્યા આવતા દીર્ઘકાલીન ઝઘડાને ઉકેલવા માટે ૧૯૬૦માં નેહરુએ પાકિસ્તાની શાસક [[અયુબ ખાન]] સાથે યુનાઈટેડ કિંગડમ અને વર્લ્ડ બેન્કને લવાદ તરીકે રાખીને [[સિંધુ જળ સંધિ]] પર હસ્તાક્ષર કર્યા. === અંતિમ વર્ષો === ૧૯૫૭ની ચૂંટણીઓમાં નેહરુએ કૉંગ્રેસને મહત્ત્વની જીત મેળવી આપી હોવા છતાં, તેમની સરકારે ઘણા ઉગતા પ્રશ્નો અને ટીકાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. પક્ષના આંતરિક ભ્રષ્ટાચાર અને કજિયાઓનો ભ્રમ ભાંગ્યા પછી, નેહરુએ રાજીનામું આપવા વિચાર્યું હતું પરંતુ પછી પોતાની સેવા આપવી ચાલુ રાખી હતી. ૧૯૫૯માં કૉંગ્રેસ પ્રમુખ તરીકે પોતાની પુત્રી ઈન્દિરા ચૂંટાઈ આવતા તેમણે [[સગાંવાદ]]ના આક્ષેપો/ટીકાઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો{{Fact|date=May 2008}}, જો કે નેહરુ પોતે તેમની વરણીને નાપસંદ કરતા હતા, કારણ કે અમુક અંશે તેઓ તેને '''"રાજવંશવાદ"'''નું ચિહ્ન ગણતા હતા; તેમના શબ્દો, એ ખરેખર '''"સંપૂર્ણ રીતે બિનલોકશાહી અને અનિચ્છનીય બાબત"''' હતી, વધુમાં તેમણે તેમને પોતાના મંત્રીમંડળમાં સ્થાન આપવાનો પણ ઈનકાર કરી દીધો હતો<ref name="Frank">{{Cite book | publisher = Houghton Mifflin Books | pages = 250 | last = Frank | first = Katherine | title = Indira: The Life of Indira Nehru Gandhi | date = 2002 }}</ref>. ઈન્દિરા જાતે પણ પોતાના પિતા સાથે નીતિ વિષયક મતભેદો ધરાવતાં હતાં; જેમાં નેહરુએ [[કૉંગ્રેસની કાર્યકારી સમિતિ]] પ્રત્યેના પોતાની અંગત અદબના કારણે પોતાના વિરોધ છતાં [[કેરળ]] રાજ્યની [[કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા]]ની સરકારની બરતરફી થવા દીધી તે મતભેદ સૌથી નોંધપાત્ર હતો<ref name="Frank"/>. ઈન્દિરાની કઠોરતા અને સંસદની પરંપરા પ્રત્યેની ઉપેક્ષાથી નેહરુ વારંવાર ક્ષોભિત થવા માંડ્યા, અને તેમની આ વર્તણૂક માત્ર પિતાથી અલગ વ્યક્તિત્વ સાબિત કરવા માટે જ છે એ રીતે જોઈને '''"દુભાયા"''' પણ હતા<ref>{{Cite book | publisher = Rowman & Littlefield | pages = 368 | last = Marlay | first = Ross | coauthors = Clark D. Neher | title = Patriots and Tyrants: Ten Asian Leaders | date = 1999 }}</ref>. તિબેટ મુદ્દે, ૧૯૫૪ની ભારત-ચીન સંધિનો મુખ્ય પાયો [[પંચશીલ]] (શાંતિપૂર્ણ સહઅસ્તિત્વ માટેના પાંચ સિદ્ધાન્તો) હતો, પાછળનાં વર્ષોમાં, ચીન સાથે વધતી સરહદી દુશ્મનાવટ અને [[દલાઈ લામા]]ને [[રાજકીય રાજ્યાશ્રય|રાજ્યાશ્રય]] આપવાના તેમના નિર્ણયને પરિણામે નેહરુની વિદેશ નીતિ ઘણી ટીકાનું કારણ બની હતી. અનેક વર્ષોની નિષ્ફળ વાટાઘાટો પછી, ૧૯૬૧માં નેહરુએ [[ભારતીય લશ્કર]]ને [[પોર્ટુગલ]] પાસેથી ગોવા મેળવવા માટે આક્રમણ કરવાની મંજૂરી આપી હતી. જુઓ [[ગોવાની મુકિત]]. એક તરફ તેમની લોકપ્રિયતા વધતી જતી હતી, છતાં લશ્કરી પગલાંની પસંદગી માટે નેહરુએ ટીકાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ૧૯૬૨ની ચૂંટણીઓમાં, નેહરુએ કૉંગેસને જીત તો અપાવી પરંતુ પ્રમાણમાં ઘટતી જતી બહુમતીથી. જમણેરી [[ભારતીય જન સંઘ]] અને [[સ્વતંત્રતા પાર્ટી]]થી માંડીને સમાજવાદીઓ અને [[કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઈન્ડિયા]] એમ વિરોધપક્ષોએ સારો દેખાવ કર્યો હતો. તે પછીના થોડાક જ મહિનાઓમાં, ચીન સાથેનો સરહદી વિવાદ ખુલ્લા સંઘર્ષમાં પરિણમ્યો. બંને જણે, ગુલામ પ્રથાના શિકાર રહી ચૂક્યા હોવાથી (ભારત પણ એક વસાહત માત્ર હતું), નેહરુએ ધારણ કર્યું કે બંને એકબીજા પ્રત્યે સહાનુભૂતિની લાગણી ધરાવે છે, જે '''"હિન્દી-ચીની ભાઈ ભાઈ"''' (ભારતીયો અને ચીની ભાઈઓ છે) શબ્દસમૂહમાં વ્યક્ત થાય છે. [[વિકાસશીલ દેશો]] વચ્ચે ભાઈચારા અને સહાનુભૂતિના આદર્શો તેમના મનમાં વસેલા હતા અને તેઓ તેની તરફ સંપૂર્ણ સમર્પિત હતા. નેહરુએ અત્યંત ભોળાભાવે માની લીધું કે એક સમાજવાદી સાથી દેશ બીજા પર આક્રમણ કરે નહીં, અને ગમે તેવા સંજોગોમાં, હિમાલયની બરફની અભેદ્ય દીવાલ પાછળ તેમને સલામતી અનુભવાતી હતી. આ બંને બાબતો ચીનના ઈરાદા અને લશ્કરી સક્ષમતા અંગે ખૂબ ભૂલભરેલી ગણતરી સાબિત થઈ. ચીને પચાવી પાડેલા વિવાદગ્રસ્ત વિસ્તારો માટે ચીનને પડકારવાના - ભારતીય લશ્કરને તેમણે આપેલા યાદગાર આદેશ '''"તેમને (ચીનાઓને) બહાર ફેંકી દો"'''ના - તેમના ઈરાદાની જાણ થતા, ચીને પણ સામો ભયંકર હુમલો શરૂ કર્યો.<ref>{{cite news|url=http://in.rediff.com/news/2008/feb/26guest.htm | title=A powder-keg on the border with China|date=2008-02-26|access-date=2008-02-26|publisher=[[Rediff]]}}</ref> ગણતરીના દિવસોમાં, ભારતના ઉત્તર-પૂર્વ વિસ્તારમાં [[ભારત-ચીન યુદ્ધ|ચીનના અતિક્રમણ]]થી ભારતની લશ્કરી નબળાઈ છતી થઈ ગઈ, ચીનનું લશ્કર છેક [[આસામ]] સુધી પહોંચી ગયું હતું. દેશના સંરક્ષણ પ્રત્યે અપૂરતા ધ્યાન અંગે તેમની સરકારની વ્યાપકપણે ટીકા થઈ, અને નેહરુને દેશના સંરક્ષણ પ્રધાન [[ક્રિષ્ના મેનન]]ને બરતરફ કરવાની અને યુ.એસ. લશ્કરની મદદ યાચવાની ફરજ પડી. આ તરફ નેહરુનું સ્વાસ્થ્ય એકધારું બગડતું ચાલ્યું, અને તેમણે ૧૯૬૩ના ઘણા મહિના સ્વાસ્થ્ય પાછું મેળવવા માટે કાશ્મીરમાં ગાળવા પડ્યા. કેટલાક ઇતિહાસવિદોએ આટલી નાટકીય ઢબે તેમનું સ્વાસ્થ્ય કથળવા પાછળ ચીને ભારત પર આક્રમણ કર્યું, એ બાબતનો આઘાત અને સંતાપ તથા વિશ્વાસઘાતની લાગણી જવાબદાર ગણાવી હતી.<ref>{{cite book |editor=Embree, Ainslie T. |article="Jawaharlal Nehru" |title=''Encyclopedia of Asian History'' |volume=3 |coauthors=Asia Society |year=1988 |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |page=98-100}}</ref> ૧૯૬૪ના મે મહિનામાં કાશ્મીરથી પાછા ફર્યા બાદ, નેહરુને એક સ્ટ્રોક (રક્તજ મૂર્છા) અને પાછળથી [[માયોકાર્ડિનલ ઇન્ફ્રેક્શન|હૃદયરોગનો હુમલો]] આવ્યા હતા. ૨૭ મે ૧૯૬૪ના વહેલી સવારે તેમનું અવસાન થયું. દિલ્હીની ગલીઓ અને રસ્તા પર તેમ જ અંતિમ સંસ્કારના સ્થળ પર ઉમટી પડેલા હજારોના હજારો શોકગ્રસ્ત લોકોની હાજરીમાં [[યમુના નદી]]ના કિનારે [[રાજ ઘાટ અને સંલગ્ન સ્મારકો|શાંતિવન]]માં હિંદુ વિધિ મુજબ નેહરુના અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા હતા. == વારસો == [[ચિત્ર:Jawaharlal Nehru statue in Aldwych 1.jpg|thumb|left|180px|ઍલ્ડવિચ, લંડનમાં નેહરુની પ્રતિમા.]] ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન અને વિદેશ મંત્રી હોવાના નાતે, જવાહરલાલ નેહરુએ મજબૂત વિદેશ નીતિ સાથે આધુનિક ભારતની સરકાર અને રાજકીય સંસ્કૃતિને આકાર આપવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. ગ્રામ્ય ભારતના સૌથી દૂરના ખૂણાના બાળક સુધી શિક્ષણ પહોંચાડતી, [[પ્રાથમિક શિક્ષણ]] સાર્વત્રિક રીતે પૂરું પાડવાની વ્યવસ્થા ઊભી કરવા માટે તેમની પ્રશંસા કરવામાં આવે છે. [[ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિઝ|ધ ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સિઝ]]<ref>www.aiims.ac.in</ref>, [[ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેકનોલોજી|ધ ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઓફ ટૅકનોલોજી]],<ref>[http://www.iitkgp.ac.in/institute/history.php http://www.iitkgp.ac.in/institute/history.php]</ref> અને [[ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટસ ઓફ મેનેજમેન્ટ|ધ ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઓફ મૅનેજમેન્ટ]] જેવી વિશ્વ-કક્ષાની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના વિકાસ માટે પણ નેહરુની શિક્ષણનીતિ વખણાય છે. ભારતની પછાત જાતિઓ/વંશના સમુદાયો, લઘુમતીઓ, મહિલાઓ, [[અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિ|અનુસૂચિત જાતિ]] અને [[અનુસૂચિત જનજાતિ]]ના લોકોને સમાન તકો અને અધિકારો પૂરાં પાડવા માટે [[હકારાત્મક પગલું|હકારાત્મક પગલાં]]રૂપે એક વ્યાપક વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો શ્રેય પણ નેહરુને ફાળે જાય છે.<ref name="MLK">{{cite book |author=Jackson, Thomas William |title=From Civil Rights to Human Rights |publisher=University of Pennsylvania Press |location=Philadelphia |year= 2007|pages=100 |isbn=0-8122-3969-5 |oclc= |doi= |access-date=2008-03-09}}</ref><ref name="Manor1994">{{cite book |author=Manor, J. |coauthors=Dua, B.D. |year=1994 |page=240 |title=Nehru to the Nineties: The Changing Office of Prime Minister in India |publisher=C. Hurst &amp; Co. Publishers |isbn= }}</ref>. [[સમતાવાદ|સમતાવાદી]] સમાજ માટે નેહરુનો પ્રેમ એટલો ઉત્કટ હતો કે તેમણે મહિલાઓ અને અન્ય કચડાયેલા વર્ગો સામે થતા વ્યાપક ભેદભાવો નિવારવા માટે, નિવારવાનો પ્રયત્ન કરવા માટે રાષ્ટ્રતંત્રને કાર્યરત કર્યું<ref name="BZ">{{cite book |author=Zachariah, Benjamin |title=Nehru |publisher=Routledge |location=New York |year=2004 |pages=265 |isbn=0-415-25016-1 |oclc= |doi= |access-date=2008-03-09}}</ref>, ભલે તેમને તેમના જીવનકાળ દરમ્યાન તેમાં બહુ મર્યાદિત સફળતા પ્રાપ્ત થઈ. તે ઉપરાંત, નેહરુ એક પ્રખર રાષ્ટ્રવાદી હતા, જેનાથી પ્રેરાઈને તેમણે ભારતીયો વચ્ચે, સામાન્યતા પર ભાર મૂકે, છતાં પ્રાંતિય વિવિધતાની પણ કદર કરે એવી નીતિઓ અમલમાં મૂકી. સ્વતંત્રતા પછીના ગાળામાં આ બાબત વિશેષરૂપે મહત્ત્વની રહી, કારણ કે હવે બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય ભારતીય ઉપખંડમાંથી પાછું હટી ગયું હતું, જેથી પ્રાદેશિક આગેવાનોને પોતાના સામાન્ય દુશ્મન સામે એકબીજાની ઓથે રહેવાની જરૂર રહી નહોતી. સંસ્કૃતિના ભેદભાવો અને ખાસ તો ભાષાના ભેદથી નવા રાષ્ટ્રની એકતાને જોખમ તો હતું જ, પણ નેહરુએ નેશનલ બુક ટ્રસ્ટ અને રાષ્ટ્રીય સાહિત્ય ઍકેડમી જેવા કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા; જે સ્થાનિક સાહિત્યને બીજી ભાષામાં અનુવાદને પ્રોત્સાહન આપતા હતા અને જુદા જુદા વિસ્તારો/પ્રદેશો વચ્ચે આ સામગ્રીના વિનિમય માટે પણ યોગ્ય વ્યવસ્થા કરતા હતા. એકજૂટ, એકતાપ્રેમી ભારત બનાવવાના પ્રયત્નમાં નેહરુએ ચેતવણી આપતાં કહ્યું હતું, '''"સંગઠિત, સુગ્રથિત થાઓ અથવા તો વિનાશ સ્વીકારો."'''<ref>{{cite journal |author=Harrison, Selig S. |title="The Challenge to Indian Nationalism" |journal=''Foreign Affairs'' |volume=34 |number=2 |date=July 1956 |page=620-636}}</ref> === સ્મારકો === [[ચિત્ર:1989 CPA 6121.jpg|thumb|180px|left|જવાહરલાલ નેહરુની સ્મૃતિમાં ૧૯૮૯માં યુએસએસઆરે(USSR) પ્રગટ કરેલી સ્મારક ટિકિટ]] [[ચિત્ર:Nehru sweets oratarians Nongpoh.jpg|thumb|right|230px|નોંગપોહનાં બાળકોને મીઠાઈઓ વહેંચતા નેહરુ]] જવાહરલાલ નેહરુએ આજીવન ભારતમાં એક દૃષ્ટાંતરૂપ સ્થાન ભોગવ્યું હતું અને વિશ્વભરમાં પણ પોતાના આદર્શવાદ અને મુત્સદ્દીપણા માટે વ્યાપક રીતે પ્રશંસાપાત્ર રહ્યા હતા. જીવનભર તેમણે આદરેલા બાળકો અને યુવાનોના કલ્યાણ, શિક્ષણ અને વિકાસનાં કાર્યો તેમ જ ઉત્કટ પ્રેમની યાદમાં ભારતમાં તેમનો જન્મદિવસ, ૧૪ નવેમ્બર, '''''બાળદિન''''' તરીકે ઉજવાય છે. ભારતભરમાં બાળકો તેમને '''''ચાચા નેહરુ''''' તરીકે યાદ કરે છે. નેહરુ કૉંગ્રેસની એક લોકપ્રિય છબિ પણ છે, જેની સ્મૃતિને પક્ષ વારંવાર ઉજવ્યા કરે છે. કૉંગ્રેસના નેતાઓ અને કાર્યકર્તાઓ તેમની પહેરવેશની શૈલીનું, ખાસ કરીને ''[[ગાંધી ટોપી]]'' અને તેમની રીતભાતનું ઘણીવાર અનુકરણ કરતા જોવા મળે છે. નેહરુના આદર્શો અને નીતિઓ આજે પણ કૉંગ્રેસ પાર્ટીના [[મેનિફેસ્ટો (સિદ્ધાન્તોનું જાહેરનામું)|મૅનિફૅસ્ટો]] (કાર્યનીતિને લગતું જાહેરનામું) અને તેના હાર્દરૂપ રાજકીય ફિલસૂફીને આકાર આપે છે. તેમની પુત્રી ઈન્દિરાને કૉંગ્રેસ પક્ષ અને રાષ્ટ્રીય સરકારની આગેવાની લેવામાં તેમના વારસ હોવાનું ભાવનાત્મક જોડાણ ઘણા અંશે નિમિત્ત રહ્યું હતું. નેહરુના જીવન પર અનેક [[દસ્તાવેજી ચિત્ર|દસ્તાવેજી ચિત્રો]] બન્યાં છે. તેમને ફિલ્મોમાં કાલ્પનિક પાત્ર તરીકે પણ ચિતરવામાં આવ્યા છે. તેમની ભૂમિકા ત્રણ વખત નિભાવનાર [[રોશન શેઠ]]ના અભિનયને કદાચ પ્રમાણભૂત માની શકાયઃ તેમણે [[રિચાર્ડ એટનબર્ગ]]ની ૧૯૮૨ની ફિલ્મ ''[[ગાંધી (ફિલ્મ)|ગાંધી]]''માં, નેહરુના ''[[ધ ડિસ્કવરી ઓફ ઈન્ડિયા]]'' પુસ્તક આધારિત [[શ્યામ બેનેગલ]]ની ૧૯૮૮ની ટેલિવિઝન શ્રેણી ''[[ભારત એક ખોજ]]''માં, અને ''ધ લાસ્ટ ડેઝ ઓફ રાજ'' નામની ૨૦૦૭ની ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં નેહરુની ભૂમિકા ભજવી છે.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0986237/ ધ લાસ્ટ ડેઝ ઓફ ધ રાજ (2007) (ટીવી)]</ref> [[કેતન મહેતા]]ની ફિલ્મ ''[[સરદાર (ફિલ્મ)|સરદાર]]''માં નેહરુની ભૂમિકા [[બેન્જામિન ગિલાની]]એ ભજવી હતી. અંગત રીતે નેહરુને [[શેરવાની]] પહેરવાનું પસંદ હતું, અને આજે પણ ઉત્તર ભારતમાં તેને ઔપચારિક પહેરવેશ ગણવામાં આવે છે; તેમની ખાસ પ્રકારની ટોપીને તેમનું નામ આપવા ઉપરાંત અમુક પ્રકારના જૅકેટ માટેની તેમની પસંદના માનમાં એ જૅકેટને પણ [[નેહરુ જેકેટ|નેહરુ જૅકેટ]] નામ આપવામાં આવ્યું છે. નેહરુની સ્મૃતિમાં ભારતભરમાં અનેક જાહેર સંસ્થાઓ/સંસ્થાનો અને સ્મારકો નેહરુના નામે કરવામાં આવ્યા છે. દિલ્હીની [[જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટી]] ભારતની સૌથી પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટીઓમાંની એક છે. [[મુંબઈ]] નજીકનું [[જવાહરલાલ નેહરુ પોર્ટ ટ્રસ્ટ|જવાહરલાલ નેહરુ બંદર]] એક આધુનિક [[બંદર (પોર્ટ)|બંદર]] અને [[ગોદી]] છે જે ખૂબ મોટા કાર્ગો (માલસામન) અને વહાણોની સારી એવી અવરજવર માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. દિલ્હીનું નેહરુનું રહેઠાણ હવે [[ત્રિમૂર્તિ ભવન|નેહરુ મેમોરિયલ મ્યુઝિયમ અને પુસ્તકાલય]] તરીકે જાળવવામાં આવ્યું છે. આનંદભવન અને [[સ્વરાજ ભવન|સ્વરાજભવન]] ખાતેના નેહરુ પરિવારના ઘરોને પણ નેહરુ અને તેમના પરિવારના વારસાના સ્મારકરૂપે જાળવવામાં આવ્યા છે. [[અમેરિકન ફ્રેન્ડઝ સર્વિસ કમિટિ]] (AFSC) દ્વારા ૧૯૫૧માં [[નોબલ શાંતિ પુરસ્કાર]] માટે તેમનું નામાંકન થયું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.afsc.org/about/nobel/past-nominations.htm |title=અમેરિકન ફ્રેન્ડઝ સર્વિસ કમિટિ(AFSC) દ્વારા નોબલ માટે ભૂતકાળમાં કરાયેલાં નામાંકનો |access-date=2009-09-18 |archive-date=2008-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080815101402/https://www.afsc.org/about/nobel/past-nominations.htm |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080815101402/https://www.afsc.org/about/nobel/past-nominations.htm |date=2008-08-15 }}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[રાજકીય પરિવારોની યાદી|વિશ્વના રાજકીય પરિવારો]] * જવાહરલાલ નેહરુ લિખિત [[ધ ડિસ્કવરી ઓફ ઈન્ડિયા]] * જવાહરલાલ નેહરુ કૃત [[ગ્લિમપ્સીઝ ઓફ વર્લ્ડ હિસ્ટ્રી|ગ્લિમ્પસિસ ઓફ વર્લ્ડ હિસ્ટ્રી]] * જવાહરલાલ નેહરુનું ઐતિહાસિક વક્તવ્ય [[ટ્રાસ્ટ વિથ ડેસ્ટીની|ટ્રાયસ્ટ વિથ ડેસ્ટિની]], આ વક્તવ્યને આધુનિક ભારતનું એક સીમાચિહ્નરૂપ વક્તવ્ય ગણવામાં આવે છે, જે બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય સામે ભારતની સો વર્ષની સ્વતંત્રતા સંઘર્ષની પરાકાષ્ઠાસમી આનંદકારી પળોના અર્કને વ્યક્ત કરે છે. * જવાહરલાલ નેહરુએ તેમની પુત્રી [[ઈન્દિરા ગાંધી|ઈન્દિરા]]ને સંબોધીને લખેલા પત્રોનો સંગ્રહ - [[લેટર્સ ફ્રોમ અ ફાધર ટુ હિઝ ડોટર]] * [[નેહરુ જેકેટ|નેહરુ જૅકેટ]] == નોંધ == <br /> {{sisterlinks|Jawaharlal Nehru}} {{reflist|2}} == સંદર્ભો == * [http://en.wikisource.org/wiki/A_Tryst_With_Destiny ૧૪ ઑગસ્ટ ૧૯૪૭ના જવાહરલાલ નેહરુએ આપેલું વક્તવ્ય "અ ટ્રાયસ્ટ વિથ ડેસ્ટિની"] * શશી થરુર કૃત ''નેહરુઃ ધ ઈનવેન્શન ઓફ ઈન્ડિયા'' (નવેમ્બર ૨૦૦૩) આર્કેડ બુક્સ, ISBN 1-55970-697-X * ''જવાહરલાલ નેહરુ'' (એસ. ગોપાલ અને ઉમા આયંગર દ્વારા સંપાદિત) (જુલાઈ ૨૦૦૩) ''ધ એસેન્શિયલ રાઈટિંગ્સ ઓફ જવાહરલાલ નેહરુ'' [[ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ|ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], ISBN 0-19-565324-6 * ''આત્મકથાઃ ટુવર્ડ ફ્રીડમ'' , [[ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ|ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] * [[એમ. ચલાપતિ રાઉ]] કૃત ''જવાહરલાલ નેહરુઃ લાઈફ એન્ડ વર્ક'' , નેશનલ બુક ક્લબ (૧ જાન્યુઆરી ૧૯૬૬) * ''એમ. ચલાપતિ રાઉ કૃત જવાહરલાલ નેહરુ.'' (નવી દિલ્હી) પ્રકાશન વિભાગ, માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય, [[ભારત સરકાર]] (૧૯૭૩) * જવાહરલાલ નેહરુ કૃત ''લેટર્સ ફ્રોમ અ ફાધર ટુ હિઝ ડોટર'' , [http://www.childrensbooktrust.com/index.htm ચિલ્ડ્રન્સ બુક ટ્રસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208134134/http://www.childrensbooktrust.com/index.htm |date=2016-02-08 }} * માઈકલ બ્રિચર કૃત ''નેહરુઃ અ પોલિટિકલ બાયોગ્રાફી'' (૧૯૫૯). લંડનઃ ઓકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. * વેલીસ હેંગેન કૃત ''આફટર નેહરુ, હૂ'' (૧૯૬૩). લંડનઃ રુર્પેટ હાર્ટ-ડેવિસ. * જેફરી ટાયસન કૃત ''નેહરુઃ ધ યર્સ ઓફ પાવર'' (૧૯૬૬). લંડનઃ પોલ મોલ પ્રેસ. * ''ઈન્ડિપેન્ડન્સ એન્ડ આફટરઃ અ કલેકશન ઓફ ધ મોર ઈમ્પોર્ટન્ટ સ્પિચિઝ ઓફ જવાહરલાલ નેહરુ ફ્રોમ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૬થી મે ૧૯૪૯'' (૧૯૪૯). દિલ્હીઃ પ્રકાશન વિભાગ, ભારત સરકાર. * જોસેફ સ્ટાનિસ્લો અને ડેનિયલ એ. યેરગિન કૃત ''કમાન્ડિંગ હાઈટ્સ.'' (સિમોન એન્ડ શુસ્ટર, આઈએનસીઃ ન્યૂ યોર્ક), ૧૯૯૮. [http://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/pdf/prof_jawaharla.pdf http://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/shared/pdf/prof_jawaharla.pdf]{{Dead link|date=જૂન 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * સેલિગ એસ. હેરિસન કૃત "ધ ચેલેન્જ ટુ ઈન્ડિયન નેશનાલિઝમ", ''ફોરેન અફેર્સ'' , વોલ્યુમ ૩૪, નં.૨ (૧૯૫૬): ૬૨૦-૬૩૬. * ઐન્સલી ટી. ઈમબ્રી દ્વારા સંપાદિત અને ધ એશિયા સોસાયટી દ્વારા "નેહરુ, જવાહરલાલ." ''એનસાઈકલોપીડિયા ઓફ એશિયન હિસ્ટ્રી.'' વોલ્યુમ ૩. ચાર્લ્સ સ્ક્રિબનર્સ સન્સ. ન્યૂ યોર્ક.(૧૯૮૮): ૯૮-૧૦૦. * રોબર્ટ શેર્રોડ કૃત "નેહરુઃ ધ ગ્રેટ અવેકનિંગ".''સેટરડે ઈવનિંગ પોસ્ટ'' વોલ્યુમ. ૨૩૬, નં. ૨ (૧૯ જાન્યુઆરી ૧૯૬૩): ૬૦-૬૭. == બાહ્ય લિંક્સ == {{commonscat|Jawaharlal Nehru|{{PAGENAME}}}} *[http://www.indohistory.com/jawahar_lal_nehru.html જવાહરલાલ નેહરુનું જીવનચરિત્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100809153659/http://www.indohistory.com/jawahar_lal_nehru.html |date=2010-08-09 }} *[http://www.jnu.ac.in/ જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટી] *[http://www.harappa.com/sounds/nehru.html Harappa.કોમ પર નેહરુનું જીવનચરિત્ર] *[http://www.india-today.com/itoday/millennium/100people/nehru.html ઈન્ડિયા ટુડેમાં આલેખિત નેહરુનું વ્યક્તિત્વ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151103174317/http://www.india-today.com/itoday/millennium/100people/nehru.html |date=2015-11-03 }} *[http://www.hinduonnet.com/fline/fl2120/stories/20041008000307600.htm ભારતને નેહરુનો વારસો]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728032727/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2120/stories/20041008000307600.htm |date=2011-07-28 }} *[http://books.google.com/books?id=sI_I-jk8YWsC&amp;dq=nehru+communalism&amp;printsec=frontcover&amp;source=bl&amp;ots=c4Y5KJqQo2&amp;sig=YvAcolPICio-udoJ7BJGtiCPmQI&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;resnum=6&amp;ct=result#PPP1,M1 કોમવાદ પર નેહરુ] {{start box}} {{succession box |before = - |title  = [[Prime Minister of India]] |years  = 1947–1964 |after  = [[Gulzari Lal Nanda]] }} {{succession box |before = Post created |title  = [[Indian Foreign Minister|Minister for External Affairs of India]] |years  = 1947–1964 |after  = [[Gulzari Lal Nanda]] }} {{succession box |before = [[T. T. Krishnamachari]] |title  = [[Finance Minister of India]] |years  = 1958–1959 |after  = [[Morarji Desai]] }} {{end box}} {{ભારતના વડાપ્રધાન}} {{Indian independence movement}} {{Bharat Ratna}} [[શ્રેણી:અલ્હાબાદના લોકો]] [[શ્રેણી:ભારતના વડાપ્રધાન]] [[શ્રેણી:ભારત રત્ન પુરસ્કારના વિજેતા]] [[શ્રેણી:ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના પ્રમુખો]] [[શ્રેણી:૧૯૬૪માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:ભારતના વિદેશ મંત્રીઓ]] d37awt0mzldpan6lkvsfvad8nn4wc64 0 19349 901608 895273 2026-06-19T04:52:10Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901608 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''સર ચાર્લ્સ સ્પેન્સર ચૅપ્લિન''' , [[ઓર્ડર ઓફ ધ બ્રિટિશ એમ્પાયર|કેબીઈ(KBE)]] ([[એપ્રિલ ૧૬|૧૬ એપ્રિલ]] ૧૮૮૯ – [[ડિસેમ્બર ૨૫|૨૫ ડિસેમ્બર]] ૧૯૭૭) [[ઇંગ્લીશ પ્રજા|અંગ્રેજી]] [[હાસ્યરસપ્રધાન ફિલ્મ|હાસ્ય]] કલાકાર અને [[ફિલ્મ દિગ્દર્શક]] હતા. ચૅપ્લિન [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્ની સિનેમા|અમેરિકન સિનેમા]]ના [[ક્લાસિકલ હોલિવૂડ સિનેમા|ક્લાસિકલ હોલિવૂડ]] યૂગના [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્ની ફિલ્મો # હોલિવૂડનો વિકાસ|આરંભ]] અને [[ક્લાસિકલ હોલિવૂડ સિનેમા|મધ્ય]] યુગના જાણીતા અભિનેતા, નોંધપાત્ર [[ફિલ્મ દિગ્દર્શક|ફિલ્મ નિર્માતા]], કંપોઝર અને [[સંગીતકાર]] હતા. == જીવન == ચૅપ્લિને અભિયન કર્યો છે, દિગ્દર્શન કર્યું છે, સ્ક્રિપ્ટ લખી છે ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું છે અને કેટલીક ફિલ્મોમાં તો સંગીત પણ આપ્યું છે. મુંગી ફિલ્મોના યુગમાં ચૅપ્લિન એક મહાન અને વગધરાવતા કલાકાર હતા. તેમણે ફિલ્મોમાં 75 વર્ષ સુધી કામ કર્યું હતું જેમાં યુકેમાં બાળ કલાકાર તરીકે [[વિક્ટોરિયન યૂગ|વિક્ટોરીયન]] સ્ટેજ અને [[મ્યૂઝિક હોલ|સંગીત હોલ]]માં કરેલું કામ અને 88 વર્ષની વયે અવસાન પામ્યા ત્યાં સુધીના કામોનો સમાવેશ થાય છે. તેમની હાઈપ્રોફાઈલ જાહેર અને અંગત જીંદગી ઘણી જ વિવાદિત રહી છે. [[મેરી પિકફોર્ડ]], [[ડગ્લાસ ફેરબેન્ક્સ|ડગ્લાસ ફેરબેન્કસ]] અને [[ડી.જી. ગ્રિફિથ|ડી. ડબલ્યુ. ગ્રિફીથ]] , અને ચૅપ્લિને સંયુક્ત રીતે [[યુનાઈટેડ આર્ટીસ્ટ]]ની 1919માં સ્થાપના કરી હતી. [[ચૅપ્લિનઃ અ લાઈફ|ચૅપ્લિન: અ લાઈફ]] (2008), પૂસ્તકની સમિક્ષા કરતા માર્ટિન શિફે લખ્યું હતું કે " ચૅપ્લિન માત્ર 'મોટા', ન હતા પરંતુ એક મહાસાગર હતા. 1915માં, વિશ્વયુદ્ધના આરંભે ઉભેલા વિશ્વને તેમણે હાસ્યની ભેટ આપી. જ્યારે વિશ્વ પોતાને [[પહેલું વિશ્વયુદ્ધ|પહેલા વિશ્વ યુદ્ધ]]ને કારણે હાસ્યની અને રાહતની જરૂર હતી ત્યારે તેમણે આ અમુલ્ય ભેટ આપી. આ બાદ 25 વર્ષ સુધી અને [[મહામંદી]] અને [[એડોલ્ફ હિટલર|હિટલર]]ના ઉદય સુધી તેઓ આ કાર્ય કરતા રહ્યા હતા તેઓ અન્યો કરતા ઘણા મહાન હતા. જ્યારે લોકોને તેની સૌથી વધુ જરૂર હોય ત્યારે માત્ર એક જ વ્યકિત આટલું બધો આનંદ અને રાહત તેમને આપી જાય તે અંગે પણ ઘણી વખત શંકા જાય છે."<ref name="Sieff">શેઈફ માર્ટિન[http://washingtontimes.com/news/2008/dec/21/his-gift-of-comedy-for-a-weary-world/ ''][http://washingtontimes.com/news/2008/dec/21/his-gift-of-comedy-for-a-weary-world/ વોશિંગ્ટન ટાઈમ્સ -બૂક્સ''] 21 ડિસેમ્બર 2008 </ref> [[ચિત્ર:Charlie Chaplin I.jpg|thumb|right|upright|ચૅપ્લિન સી. 1910થી]] ચાર્લ્સ સ્પેન્સર ચૅપ્લિનનો જન્મ 16 એપ્રિલ, 1889માં [[ઈંગ્લેન્ડ]]ના પાટનગર [[લંડન]]માં [[વેલવર્થ|વોલ્વર્થ]]માં આવેલી [[ઈસ્ટ સ્ટ્રીટ માર્કેટ|ઈસ્ટ સ્ટ્રીટ]]માં થયો હતો.તેમના માતાપિતા [[મ્યૂઝિક હોલ|સંગીત હોલ]]માં લોકોનું મનોરંજન કરતા હતા. તેના પિતા ગાયક અને અભિનેતા હતા તો તેની માતા ગાયક અને અભિનેત્રી હતી. ચાર્લી જ્યારે ત્રણ વર્ષનો હતો ત્યારે તેઓ જુદા પડ્યા હતા.ચાર્લી ગીત ગાવાનું પોતાના માતાપિતા પાસેથી શીખ્યો હતો. 1891ના [[વસ્તી ગણતરી|વસ્તીગણતરી]]ના આંકડા બતાવે છે કે તેની માતા અભિનેત્રી [[હેન્નાહ ચૅપ્લિન|હન્નાહ હીલ]] ચાર્લી સાથે અને તેના સાવકા ભાઈ [[સિડની ચૅપ્લિન|સિડની]] સાથે વાલ્વુર્થની બારલો સ્ટ્રીટમાં રહેતી હતી. બાળક તરીકે ચાર્લી તેની માતા સાથે [[લેમબેથ]]ના [[કેન્નિગ્ટન રોડ|કેન્નિન્ગટન રોડ]] પર વિવિધ જગ્યાએ રહ્યો હતો., જેમાં 3 પોવનેલ ટેરેસ, ચેસ્ટર સ્ટ્રીટ અને 39 મેથ્લે સ્ટ્રીટનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેના દાદી અડધા [[રોમાની લોકો|જિપ્સી]] જેવા હતા. આ અંગે ચાર્લીને ઘણો જ ગર્વ હતો.<ref>ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન, જુનિ., એન. અને એમ. રાઉ સાથે, માય ફાધર, ચાર્લી ચેપ્લિન, રેન્ડમ હાઉસ: ન્યૂ યોર્ક,(1960), પેજ 7-8. ટાંકવામાં આવ્યો {{cite web |url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html |title=The Religious Affiliation of Charlie Chaplin |year=2005 |work=Adherents.com |access-date=2009-12-10 |archive-date=2011-08-25 |archive-url=https://www.webcitation.org/61CFyz04a?url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html |url-status=dead }}</ref> પરંતુ તે દાદીને પોતાના ઘરના કબાટનું હાડપિંજર કહેતો હતો.".<ref>ચાર્લી ચૅપ્લિન, માય ઓટોબાયોગ્રાફી, પેજ 19. ટાંકવામાં આવ્યું {{cite web |url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html |title=The Religious Affiliation of Charlie Chaplin |year=2005 |work=Adherents.com |access-date=2009-12-10 |archive-date=2011-08-25 |archive-url=https://www.webcitation.org/61CFyz04a?url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html |url-status=dead }}</ref> ચૅપ્લિનના પિતા, ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન સિનિયર [[દારૂ પીનારાઓ|દારૂડિયા]] હતા અને તેમનો પોતાના પુત્ર સાથે ખૂબ ઓછો સંપર્ક હતો, કારણ કે પુત્ર ચાર્લી અને તેનો સાવકો ભાઈ તેના પિતા અને તેની રખાત, લુઈસ સાથે 287 કેન્નિન્ગટન રોડ પર રહેતા જ્યાં હવે તેમની યાદમાં ધાતુની પટ્ટી લગાવાઈ છે. તેનો સાવકો ભાઈ તેની માનસિક રીતે બિમાર માતા સાથે [[કોલ્સડોન|ક્લાઉસડોન]]ના [[કેને હીલ|કેન હિલ]] એસ્લાયમ ખાતે રહેતો હતો. . ચૅપ્લિનના પિતાની રખાતે બાળકને આર્ચબીશપ ટેમ્પલ બોય સ્કૂલમાં મોકલી દિધો હતો. ચાર્લી 1901માં જ્યારે 12 વર્ષનો હતો ત્યારે તેના પિતા વધુ પડતા દારૂનાં સેવનને કારણે મૃત્યુ પામ્યા હતા. 1901ની વસ્તીગણતરી મુજબ ચાર્લ્સ [[લેમબેથ]]ના 94 ફેર્નડાલે રોડ [[ધ એઈડ્થ લેન્કેસાયર લેડ્સ|ધ એઈટ લેન્કેશાયર લેડ્સ]], ખાતે જ્હોન વિલિયમ જેક્સન સાથે રહેતો હતો. (સ્થાપકનો 17 વર્ષનો છોકરો). જ્યારે ચૅપ્લિનની માતાએ ગાવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે તેની [[લારનેક્સ|કંગાળ]] સ્થિતિનો અંત આવ્યો હતો. હેન્નાહ માટે 1894 તે [[એડલ્ડર શોટ|એલ્ડેરશોટ]]'' ખાતે આવેલા ધ કેન્ટિન '' , થિયેટરમાં ગાતી હતી ત્યારે પ્રથમ કટોકટી આવી હતી. આ થિયેટર પર સૈનિકો અને તોફાનીઓની વધારે હાજરી રહેતી હતી. હેન્નાહને પ્રેક્ષકો તરફથી ફેંકાયેલી વસ્તુ દ્વારા ખૂબ ઈજા થઈ હતી અને તેનો ખૂબ હૂરિયો બોલાવીને સ્ટેજ પરથી ઉતારી દેવામાં આવી હતી. સ્ટેજ પાછળ તે ખૂબ રડી પડી અને મેનેજર સાથે ખાસી દલીલો કરી. દરમિયાન પાંચ વર્ષનો ચૅપ્લિન સ્ટેજ પર એકલો જ પહોંચી ગયો અને તે સમયનું પ્રખ્યાત ગીત "જેક જોન્સ" ગાવા લાગ્યો. આ બાદ ચૅપ્લિનની માતાએ ( તે સ્ટેજ પર લીલી હાર્લિ નામે પ્રદર્શન કરતી હતી )એ ફરીથી તેને કેને હિલ એસ્લાયમમાં દાખલ કરી દીધો. તેના પુત્રને તેણે લંડનના લેમબેથ ખાતે આવેલા [[વર્કહાઉસ|વર્ક હાઉસ]]માં છોડી દીધો. આ પહેલા તેણે મધ્ય લંડન જિલ્લાના [[હેનવેલ]]માં કેટલીય શાળાઓમાં તેના પ્રવેશ માટે પ્રયાસ કર્યો હતો. જીવનની આટલી વિકટ સ્થિતિમાં બન્ને ચૅપ્લિન ભાઈઓ વચ્ચે ગાઢ સંબંધો વિકસ્યા હતા. તેઓ જ્યારે યુવાન થઈ રહ્યા હતા ત્યારે મ્યૂઝિક હોલ પ્રત્યે ખૂબ આકર્ષાયા હતા. તેમણે પૂરવાર કર્યું હતું કે તેમની પાસે સ્ટેજ માટેની પ્રતિભા છે ચૅપ્લિનની તેના આરંભકાળની ગરીબી તેના પાત્રો પર પણ પડી છે. તેની ફિલ્મમાં લેમબેથમાં તેણે દારૂણ ગરીબીમાં ગાળેલા જીવનને તેણે ફરીથી વણ્યાં હતા. ચૅપ્લિનની માતા 1928માં હોલિવુડમાં મૃત્યુ પામી હતી. તેના પુત્ર દ્વારા તેને અમેરિકા લઈ ગયાના સાત વર્ષ બાદ તેનું અવસાન થયું હતું. ચાર્લી અને સિડનીને ખબર ન હતી કે તેની માતાથી એક સાવકો ભાઈ પણ છે. આ પુત્ર [[વ્હિલર ડ્રાયડેન]]નો ઉછેર તેના પિતા સાથે થયો હતો. પરંતુ બાદમાં તેનો સંપર્ક તેના પરિવાર સાથે થયો અને તે [[હોલિવૂડ]] સ્ટુડિયોમાં ચાર્લી સાથે કામ કરવા માટે આવી પહોંચ્યો હતો. == અમેરિકા == [[ચિત્ર:ChaplinMakinALiving.jpg|thumb|left|મેકિંગ અ લિવિંગ(1914), ચૅપ્લિનની પ્રથમ ફિલ્મ ]] ચૅપ્લિને પ્રથમ વખત [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ|અમેરિકા]]નો પ્રવાસ [[ફ્રેડ કાર્નો]] ટ્રૂપ સાથે 1910થી 1912માં કર્યો હતો. કાર્નો તેના ભાઈ જેવો હતો. અમેરિકાથી ઈંગ્લેન્ડ પરત ફર્યાના પાંચ મહિના બાદ બીજો પ્રવાસ ગોઠવાયો.ચાર્લી કાર્નો ટ્રૂપે સાથે 2 ઓક્ટોબર 1912ના રોજ અમેરિકા આવી પહોંચ્યો.કાર્નો કંપનીમાં આર્થર સ્ટેન્લી જેફરસન હતા જે બાદમાં [[સ્ટાન લૌરેલ]] તરીકે પણ જાણીતા થયા હતા.બોર્ડિંગ હાઉસમાં ચૅપ્લિન અને લૌરેલ એક જ રૂમમાં રહેતા હતા. સ્ટેન લૌરેલ ઈંગ્લેન્ડ પરત ફર્યા પરંતુ ચૅપ્લિન અમેરિકા જ રહ્યાં.1913ના અંત સમયમાં, ચૅપ્લિને કાર્નો ટ્રૂપ સાથે કરેલો અભિનય [[મેક સેનેટ|માર્ક સેનેટ]], [[માબેલ નોર્માન્ડ]], [[મિન્ટા ડુફિ|મિન્ટા ડુફી]],અને [[ફેટી આરબકલ|ફેટી આર્બુક્લે]]એ નિહાળ્યો. સેનેટે તેને પોતાના સ્ટુડિયો [[કેસ્ટોન સ્ટુડિયો|કેસ્ટોન ફિલ્મ કંપની]] માટે રાખી લીધો જ્યાં ચૅપ્લિને [[ફોર્ડ સ્ટરલિંગ|ફોર્ડ સ્ટર્લિંગ]]ની જગ્યા લીધી.<ref>{{cite book |title=My Autobiography |last=Chaplin |first=Charles |year=1964 |publisher=Penguin |isbn=0-141-01147-5 |pages=137-139 }}</ref> કમનસીબે, અભિનયની માંગ મુજબ અભિનય કરવામાં ચૅપ્લિનને તકલીફ પડતી હતી અને જેને કારણે તેના પ્રદર્શન પર અસર પડી હતી. ચૅપ્લિનના પ્રથમ ફિલ્મ અભિનય ''[[મેકિંગ અ લિવિંગ|મેકિંગ એ લિવિંગ]]'' બાદ સેનેટને એવું લાગ્યું કે તેણે ખૂબ જ ખર્ચાળ ભૂલ કરી છે.<ref>{{cite book |title=My Autobiography |last=Chaplin |first=Charles |year=1964 |publisher=Penguin |isbn=0-141-01147-5 |pages=149 }}</ref>પરંતુ નોર્માન્ડ ચૅપ્લિનને વધુ એક તક આપવા માંગતી હતી.<ref>{{cite book |title=Mabel: Hollywood's First I Don't Care Girl |last=Fussell |first=Betty|authorlink=Betty Fussell |year=1982 |publisher=Limelight Edition |isbn=0-879-10158-X |pages=70-71 }}</ref> ચૅપ્લિનની પહેલી ફિલ્મોની કથા અને દિગ્દર્શન નોર્માન્ડે જ સંભાળ્યું હતું.<ref name="Chaplin149-150">{{cite book |title=My Autobiography |last=Chaplin |first=Charles |year=1964 |publisher=Penguin |isbn=0-141-01147-5 |pages=149-150 }}</ref>ચૅપ્લિનને મહિલા દિગ્દર્શક સાથે કામ કરવું પસંદ ન હતું. જે અંગે બીજા અસંમત હતા.<ref name="Chaplin149-150"/>સંજોગોવસાત, ચાર્લિએ કેસ્ટોન છોડ્યું તે પહેલા આ બન્નેએ પોતાના વચ્ચેના મતભેદોને ઉકેલી દીધા હતા હંમેશા મિત્રો બનીને રહ્યા હતા. મેક સેનેટ ચૅપ્લિન સાથે સારી રીતે વર્તતા ન હતા. ચૅપ્લિન માનતો હતો કે સેનેટ અને નોર્માન્ડ વચ્ચેના મતભેદોને કારણે મેક તેને છૂટો કરવા માંગતા હતા.<ref name="Chaplin149-150"/>પરંતુ ચૅપ્લિનની ફિલ્મ સફળ થઈ અને તે કેસ્ટોનનો મોટો સ્ટાર બન્યો.<ref name="Chaplin149-150"/><ref name="Tramp">[http://www.pbs.org/wgbh/amex/pickford/peopleevents/p_chaplin.html અમેરિકન એક્સપ્રેસ | મેરી પીકફોર્ડ | લોકો અને બનાવ | પીબીએસ(PBS)]</ref> == ફિલ્મ કલાકાર તરીકેની શરૂઆત == ચૅપ્લિનની પહેલાની ફિલ્મો [[મેક સેનેટ]]ના 1} કેસ્ટોન સ્ટુડિયો માટે હતી જ્યાં તે ફિલ્મમાં અભિનય કરવાનું અને ફિલ્મ બનાવવાનું ખૂબ ઝડપથી શીખ્યો. તેનો અલગ પ્રકારનો દેખાવ તે 24 વર્ષનો હતો અને તેની બીજી ફિલ્મ રિલીઝ થઈ (7 ફેબ્રૂઆરી 1914), ''[[વેનિસ ખાતે કિડ ઓટો રેસ|કિડ ઓટો રેસ એટ વેનિસ(Kid Auto Races at Venice)માં લોકોએ જોયો]]''. જો કે, તેણે પોતાનો આ પ્રકારનો દેખાવ જાણી જોઈને તેની પહેલા બનેલી પરંતુ ''બાદમાં'' (9 ફેબ્રૂઆરી 1914) રિલિઝ થયેલી ફિલ્મ ''[[મેબલની વિચિત્ર દુર્દશા.|મેબેલ્ સ્ટ્રેન્જ પ્રિડિકમેન્ટ (Mabel's Strange Predicament)માં જોવા મળ્યો હતો.]]'' . મેક સેનેટે તેને કોમેડી મેક અપમાં તૈયાર થવાનું કહ્યું હતું.<ref name="Sutton">{{cite book |last1=Sutton |first1=Caroline |title=How Did They Do That? Wonders of the Far and Recent Past Explained |year=1985 |publisher=Hilltown, Quill |location=New York|isbn=0-688-05935-X |page=174}}</ref> ચૅપ્લિને આ બનાવને પોતાની [[મારી આત્મકથા (ચૅપ્લિન)|આત્મકથા]]માં આ રીતે ઉતાર્યો છે.<ref name="ChaplinTrampMakeup">{{cite book |title=My Autobiography |last=Chaplin |first=Charles |year=1964 |page=154}}</ref> <blockquote>" કયો મેકઅપ કરવો તે મને સુઝતું નહોતું.[''મેકિંગ એ લિવિંગ'' ].ફિલ્મમાં મારો અખબારના રિપોર્ટર તરીકેનો દેખાવ મને ગમતો ન હતો. તોય તે પોશાકના કબાટ પાસે જતાં મે વિચાર્યું કે હું ઘેરદાર પાટલુન, મોટા બૂટ, અને હેટ પહેરીશ.બધૂં જ પરસ્પરનું વિરોધી હોય એમ હું ઈચ્છતો હતો.પાટલૂન ઘેરદાર, સજ્જડ કોટ, મોટા બૂટ અને નાની હેટ.જુવાન દેખાવું કે વુદ્ધ તે અંગે હું અનિશ્ચિત હતો. પરંતુ સેનેટની અપેક્ષા હતી કે હું મોટો લાગું. આનું સ્મરણ થતાં જ મેં નાની મુછો પણ ઉમેરી. તેને કારણે મારી અભિવ્યકિતને છુપાવ્યા વિના હું મોટો દેખાઈશ તેવી મારી દલીલ હતી. પાત્ર કેવું હતું તેનો મને ખ્યાલ નહોતો, પરંતુ જેવાં મેં વસ્ત્રો પહેર્યા અને મેકઅપ કર્યો કે તરત જ તે વ્યકિતનો મને અનુભવ થવા લાગ્યો.હું તેને ઓળખવા માંડ્યો અને જેવો હું તખતા પર ગયો કે તે પાત્ર જન્મી ચુક્યું હતું."</blockquote> [[રેસ્કોઈ આરબકલ|ફેટી આર્બુક્લે]]એતેના સસરાની [[બોલર બેટ|ટોપી]] અને તેનું પોતાનું પાટલૂન આપ્યું હતું [[ચેસ્ટર કોન્કલિન|ચેસ્ટર કોન્ક્લીન]]એ નાનો [[ટેઈલકોટ|કટવે]] કોટ અને [[ફોર્ડ સ્ટરલિંગ|ફોર્ડ સ્ટર્લિંગ]]એ 14 નંબરના બૂટ આપ્યા હતા. જે ઘણા જ મોટા હતા. તે જૂતા તેને યોગ્ય રાખવા માટે ચૅપ્લિનને હંમેશા ખોટા પગે જ પહેરવા પડતા હતા.તેને નાનકડી મુછો [[મેક સ્વાઈન|માર્ક સ્વાઈન]] સાથે સંબંધ ધરાવતી હતી. જે એક માત્ર વસ્તુ ચૅપ્લિનની પોતાની હતી તે [[વાંગી|લાકડી]]હતી.<ref name="Sutton"/>તેનું આ પાત્ર પ્રેક્ષકોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય થઈ ગયું હતું. [[ચિત્ર:Chaplin - Kid Auto Races in Venice.png|thumb|right|વેનિસમાં કિડ ઓટો રેસ(1914): ચૅપ્લિનની બીજી ફિલ્મ અને "ટ્રેમ્પ" પોષાક]] ચૅપ્લિનને [[કેસ્ટોન કોપ્સ|કેસ્ટોન]] સિનેમામાં મેક સેનેટેની પદ્ધતિ [[શારીરીક કોમેડી]] અને ઈશારાઓનો ખૂબ ઉપયોગ કર્યો.ચૅપ્લિનનું પાત્ર કેસ્ટોનના અન્ય ટોળાના દ્રશ્યો કરતા પ્રેમ અને ઘરેલુ હાસ્યમાં વધુ શોભતું હતું. તેનું આ પાત્ર ખૂબ શાંતિ રમુજી દેખાતું હતું તેમજ તે ગુસ્સામાં આવે તો લાતો અને લાકડી વડે દુશ્મનોને ફટકારતું પણ હતું.. વિવેચકોએ આ પાત્ર ગામડીયા છાપ ગણાવ્યું હતું આમ છતાં આ નવા કોમેડિયન પાત્રને લોકો ખૂબ પસંદ કરતા હતા. આ બાદ ચૅપ્લિન પોતાની ફિલ્મોનું દિગ્દર્શન અને એડિંટિંગ કરતો થઈ ગયો હતો. પોતાના એક વર્ષ દરમિયાન ફિલ્મના 34 શોટ્ ચૅપ્લિને બનાવ્યા હતા આ ઉપરાંત ખૂબ જ જાણીતી ''[[ટિલે પંકચર્ડ રોમાન્સ (1914 ફિલ્મ)|ટિલેસ પંકચર્ડ રોમાન્સ (Tillie's Punctured Romance) ફિલ્મ પણ તેણે બનાવી હતી.]]'' . ચૅપ્લિનનું મુખ્ય પાત્ર " [[ધ ટ્રેમ્પ|ધ ટ્રેમ્પ (The Tramp)]]" (ફ્રાન્સમાં અને [[ફ્રેન્કોફોની|ફ્રેન્ચ બોલતા વિશ્વ]]માં "ચાર્લોટ" તરીકે, [[ઇટાલી|ઈટાલી]], [[સ્પેન]], [[એન્ડોરા|અન્ડોરા]], [[પોર્ટુગલ]], [[ગ્રીસ]], [[રોમાનિયા]] અને [[તુર્કી|તૂર્કી]],માં "ચાર્લિટોસ (Carlitos)" [[બ્રાઝીલ]] અને [[આર્જેન્ટીના|આર્જેન્ટિના]], અને જર્મનીમાં "વેન્ગાબોન્ડ (Vagabond)" કહેવાતું હતું.). " ધ ટ્રેમ્પ" એક [[રખડું (લોકો)|રખડતો]] વ્યકિત હતો જે એક [[સજ્જન|સદગૃહસ્થ]]ની જેમ કપડા પહેરવાની કોશીષ કરતો હતો. આ પાત્ર સજ્જડ શૂટ, મોટા પાટલૂન અને જૂતા અને [[બોલર બેટ|ટોપી]]; અને [[વાંસ]]ની લાકડીમાં દેખાતું હતું અને તે તેની પ્રખ્યાત [[ટૂથબ્રશ જેવી મૂછો|ટુથબ્રશ જેવી મુંછો]] રાખીને ફરતો હતો. તેનું આ પાત્ર અમેરિકાના પ્રથમ વખત એક મુવી ટ્રેલરમાં જોવા મળ્યું હતં આ ટ્રેલરને અમેરિકાના મુવી થિયેટરમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. આ સ્લાઈડ પ્રમોશનનું કામ [[માર્કસ લોઈવ|માર્કસ લુવે]] થિયેટર ચેનના [[નિલ્સ ગ્રાન્ડલેન્ડ|નિલ્સ ગ્રાનલુંડ]] કરતા હતા. તેઓ જાહેરાત મેનેજર હતા. આ ટ્રેલર 1914માં હાર્લેમ ખાતે આવેલા લુવેના સેવન્થ એવન્યુ થિયેટરમાં દર્શાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>[[નિલ્સ ગ્રાન્ડલેન્ડ|ગ્રાન્ડલુંડ, નિલ્સ]] (1957). ''બ્લોડેશ, બ્રુનેટ્ટેસ અને બૂલેટ્સ'' . ન્યૂ યોર્ક: વાન રીસ પ્રેસ, પેજ. 53</ref> 1915માં ચૅપ્લિને [[એસનેય સ્ટુડિયો]] સાથે કરાર કર્યો અને તેને પોતાની ક્ષમતાને વધુ વિકસાવી. આ પાત્રમાં તેણે નવું ઉંડાણ આપ્યું. એસનેયની મોટાભાગની ફિલ્મો વધુ મહત્વકાંક્ષી હતી જે કેસ્ટોનની કોમેડી ફિલ્મો કરતા બે ઘણી લાંબી હતી. ચૅપ્લિને પોતાની સ્ટોક કંપની શરૃ કરી હતી. જેમાં તેની સાથે [[એંઝેનૂ ( પાત્ર)|ઈગ્નુએ (ingénue)]] [[એડના પુરવિઆન્સ]] અને કોમેડી વિલન [[લીયો વાઈટ|લીઓ વાઈટ]]અને બુડ જેમિસન હતા. [[ચિત્ર:Charlie Chaplin-waterville.jpg‎IMAGE_OPTIONSBronze statue at [[]] અમરિકામાં વસાહતીઓના આવેલા ઘોડાપૂરે ભાષાના બધા જ અંતરાયો તોડી દીધા હતા અને તેઓ બધા જ પ્રકારનું અમેરિકન બોલતા હતા. તેઓ [[બેબલનો ટાવર|ટાવર ઓફ બેબેલ]] પ્રકારની ભાષા બોલતા. ચૅપ્લિન મુંગી ફિલ્મોનો મુખ્ય સ્ટાર હતો જે જાતે જ લંડનથી અહીં આવ્યો હતો. ચૅપ્લિનનું પાત્ર વસાહતીઓને [[અંડરડોગ]]ને પડતી મુશ્કેલીઓ દર્શાવતું હતું તે દારૂણ અવસ્થાનું પણ સારૂં એવું નિરુપણ કરતું હતું જેથી તે પ્રેક્ષકો સાથે સતત સંપર્કમાં રહેતો હતો. આને કારણે વસાહતીઓને પણ ખૂબ મજા આવતી.<ref> [[રોબર્ટ હ્યુએસ (વિવેચક)|રોબર્ટ હ્યુજિસ]] ''અમેરિકન વિઝન્સ'' બીબીસી ટીવી (BBCTV) </ref> 1916માં [[મ્યુચ્યુઅલ ફિલ્મ કોર્પોરેશન]]એ ચૅપ્લિનને હાસ્ય ફિલ્મો બનાવવા માટે 6,70,000 અમેરિકન ડોલર ચુકવ્યા.તેને કલાકારોનો સંપુર્ણ અંકુશ આપવામાં આવ્યો અને તેણે 18 મહિનામાં 12 જેટલી ફિલ્મો બનાવી. આ ફિલ્મો સિનેમા જગતની સૌથી પ્રભાવક કોમેડી ફિલ્મોમાંની એક હતી. દરેક કોમેડી ફિલ્મ ક્લાસીક હતી. જેમાંથી ''ઈઝી સ્ટ્રીટ (Easy Street)'' , ''વન એએમ (One AM )'' , ''ધ પોનશોપ (The Pawnshop)'' , અને '' ધ એડવેન્ચરચર (The Adventurer)'' સૌથી વધુ જાણીતી હતી.એડના પુરવિઆન્સ તેના સ્થાને રહી હતી જ્યારે ચૅપ્લિને તેની કંપનીમાં [[એરીક કેમ્પબેલ (અભિનેતા)|એરિક કેમ્પબેલ]], હેન્રી બર્ગમેન, આલ્બર્ટ ઓસ્ટિનને લીધા હતા. [[ગીલબર્ટ એન્ડ સુલેવાન|ગીલબર્ટ અને સુલિવાન]] માં કામ કરી ચુકેલો કેમ્પબેલ એક ખલનાયકની ભૂમિકા કરતા હતો જ્યારે બર્ગમેન અને ઓસ્ટીન ચૅપ્લિન સાથે વર્ષો સુધી જોડાયેલા રહ્યા હતા. ચૅપ્લિન માને છે કે મ્યુચ્યુઅલ સમય તેમની કારકીર્દીનો સૌથી સરસ તબક્કો હતો. આમ છતાં ચૅપ્લિનને ચિંતા હતી કે ફિલ્મો સાથે બંધબેસતા શિડ્યુલ માટે ગોઠવવા માટે બાંધછોડ કરવામાં આવતી હતી. અમેરિકા બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં ઝંપલાવતા ચૅપ્લિન તેના અંગત મિત્રો ડગ્લાસ ફેરબેન્કસ અને મેરપિકફોર્ડ સાથે યુદ્ધનો ટીકાકાર અને મુક્તિનો સમર્થક બન્યો.<ref name="Tramp"/> ચૅપ્લિનની મોટાભાગની ફિલ્મો કેસ્ટોન, એસેનેય અને મ્યુચ્યુઅલ સમયમાં બની હતી. 1918માં તેણે નિર્માણનો સંપૂર્ણ અંકૂશ લઈ લીધો (અને પ્રદર્શકો અને પ્રક્ષેકોને તેની રાહ જોતા કર્યા), ચૅપ્લિન પર તેની જૂની કોમેડી ફરી કરવા માટે માંગ થતી હતી. આ ફિલ્મો ફરીથી કટ થતી, ફરીથી ટાઈટલ થતા અને ફરી ફરી રીલીઝથી પહેલા થિયેટર માટે પછી હોમ મુવી માર્કેટ માટે અને તાજેતરના વર્ષોમાં તે હોમ વિડીયો માટે આવતી રહી છે. એસનેયને પણ આ વાત જચતી ન હતી.મ્યુચ્યુઅલની 12 ફિલ્મોમાં 1933માં અવાજ ઉમેરવામાં આવ્યો. જ્યારે નિર્માતા અમાન્ડી જે વાન બુરેને નવું [[ફિલ્મનું સંગીત|ઓરકેસ્ટ્રાલ સ્કોર]] અને [[સાઉન્ડ ઈફેક્ટ]]ઉમેર્યા.ચૅપ્લિનની ફિલ્મો અને તેના વૈકલ્પિક ચિત્રોની યાદી [[ટેડ ઓકુડા]] અને ડેવિડ માસ્કાના પૂસ્તક '' ચાર્લી ચૅપ્લિન એટ કેસ્ટોન એન્ડ એસેનેયઃ ડોવ ઓફ ધ ટ્રેમ્પ) Charlie Chaplin at Keystone and Essanay: Dawn of the Tramp )માં આપવામાં આવી હતી.'' .તાજેતરના વર્ષોમાં ચૅપ્લિને 1918 પહેલા બનાવેલી નાની ફિલ્મોને ફરીથી રજૂ કરવાની તૈયારી કરવામાં આવી રહી છે. તેની બધી જ 12 મ્યુચ્યુઅલ ફિલ્મોને 1975માં [[ડેવિડ શેફર્ડ(ફિલ્મ અંગે માહિતી રાખનાર)|ડેવિડ શેફર્ડ]] અને [[બ્લેકહોક ફિલ્મસ]]દ્વારા રજૂ કરવામાં આવી આ ઉપરાંત 2006માં આ ફિલ્મના કેટલાક વધુ દ્રશ્યોનો ઉમેરો કરીને ફિલ્મો ડિવીડીમાં રીલીઝ કરાઈ. == ફિલ્મ બનાવવાની કળા == ફિલ્મ બનાવવાની પદ્ધતિ અંગે ચૅપ્લિને ખાસ કોઈ વાત કરી નથી. તે માનતો હતો કે આ વાત કરવાથી જેમ જાદૂગર તેની જાદૂની કળા દ્વારા ખુલ્લો પડી જાય તેમ જ ફિલ્મ નિર્માતા તેની નિર્માણ કળા જાહેર કરવી જોઈએ નહીં.હકીકતમાં તેણે બોલતી ફિલ્મો બનાવવાની શરૂઆત 1940માં ''[[ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર]]'' થી કરી. ચૅપ્લિન પૂર્ણ સ્ક્રીપ્ટમાંથી કોઈ દિવસ ફિલ્મ શૂટ કરતો ન હતો.આ પદ્ધતિ એસેનેયમાં શરૂ કરી હતી. આ કંપનીમાં તેને લખવાની અને ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરવાની સ્વતંત્રતા આપવામાં આવી. તે ફિલ્મોની શરૂઆત અચોક્કસ વચનોથી કરતો જેમ કે " ચાર્લી આરોગ્ય સ્પામાં પ્રવેશ્યો" અથવા "ચાર્લી નાણા ગીરો મુક્તી દૂકાનમાં કામ કરે છે."ચૅપ્લિન ત્યાર બાદ સેટ ઉભા કરતો અને તેને વધુ સારા બનાવવાની કોશીષ કરતો.આ યોજનાઓ ઘણી વખત સ્વીકારાતી તો ઘણી વખત તેનો અસ્વીકાર થતો. જેથી કંઈક નવું જ દ્રશ્ય ઉદભવતું હતું. આને કારણે ચૅપ્લિનને ફિલ્મનો કેટલોક ભાગ ફરી શૂટ કરવો પડતો કારણ કે આ ભાગ ફિલ્મની કથા વસ્તુથી તદ્દન વિપરીત રહેતો હતો.<ref name="pegutq">[http://www.imdb.com/title/tt0158310 અનનોન ચૅપ્લિન]</ref>ચૅપ્લિનના અવસાન બાદ જ્યારે 1983માં બ્રિટીશ દસ્તાવેજી ફિલ્મ ''[[અનનોન ચૅપ્લિન]]'' બનાવવામાં આવી ત્યારે તેની ફિલ્મના કેટલાક આઉટટેક્સ અને સિક્વન્સ તપાસવામાં આવી જે પછી તેની અલગ પ્રકારની ફિલ્મ બનાવવાની કળા જાણીતી થઈ. આ કારણ હતું કે ચૅપ્લિન તેના હરીફો કરતા ફિલ્મ પૂરી કરવામાં કેમ વધુ સમય લેતો હતો.આ ઉપરાંત, ચૅપ્લિન એક ઉત્સાહી દિગ્દર્શક હતો. તે પોતાનો અભિનેતા કેવો દેખાય તેનો નિશ્ચિત ખ્યાલ તેના મગજમાં હતો જેથી જ્યાં સુધી સંતોષના થાય ત્યાં સુધી તે શૂટિંગ કરતો.ચૅપ્લિનના લોન સ્ટાર સ્ટુડિયો નજીક રહેતો એનિમેટર [[ચક જોન્સ|ચુક જોન્સ]], જણાવે છે કે કે તેના પિતાએ ચૅપ્લિનને જ્યાં સુધી સંતોષ ન થાય ત્યાં સુધી એકનું એક દ્રશ્ય કેટલીય વખત શૂટ કરતા જાયા હતા. <ref>[[ચક જોન્સ|જોન્સ, ચક]]. ''ચક અમુક: ધ લાઈફ એન્ડ ટાઈમ્સ ઓફ એન એનિમેટેડ કાર્ટુનિસ્ટ'' . એવોન બૂક્સ, ISBN 0-380-71214-8)</ref>)તેમની આ પદ્ધતિને કારણે કેટલીય ફિલ્મ પ્રિન્ટો બરબાદ થતી હતી. જેનો ખર્ચ પણ ખૂબ આવતો હતો. જેને કારણે ચૅપ્લિનને તણાવ આવતો અને આ તણાવ તે પોતાના કલાકારો, ક્રૂ પર ઉતારતો. ઘણી વખત તો નિર્માણ બંધ કરવાની હદ સુધી જતો રહેતો હતો.<ref name="pegutq"/> == સર્જનાત્મક અંકૂશ == [[ચિત્ર:CharlieChaplinStudios-1922.jpg|thumb|ચાર્લી ચૅપ્લિન સ્ટુડિયો, 1922]] મ્યુચ્યુઅલ સાથેના કરારનો 1917માં અંત આવતા ચૅપ્લિને [[ફર્સ્ટ નેશનલ]] સાથે બે રીલની આઠ ફિલ્મો બનાવવાનો કરાર કર્યો.ફર્સ્ટ નેશનલે આ ફિલ્મોને નાણા પૂરા પાડ્યા અને તેનું વિતરણ કર્યું (1918-23) પરંતુ ફર્સ્ટ નેશનલે ચૅપ્લિનને સર્જનાત્મક પાસાનો સંપુર્ણ અંકુશ આપ્યો હતો જેથી તે ગુણવત્તા પર વધુ ધ્યાન આપી શકતો.ચૅપ્લિને પોતાનો હોલિવૂડનો સ્ટુડિયો બાંધ્યો હતો. તેને મળેલી સ્વતંત્રતાને કારણે તેણે કરેલું કામ હંમેશા આનંદ અન મનોરંજન આપતું રહ્યું છે.જો કે ફર્સ્ટ નેશનલ ઈચ્છતું હતું કે તે મ્યુચ્યુઅલમાં કરેલી કટેલીક નાની કોમેડી ફિલ્મો બનાવે, ચૅપ્લિન પોતાની મહત્વકાંક્ષી ફિલ્મોની લંબાઈ ખાસી મોટી રાખતો હતો જેમાં '' [[શોલ્ડર આર્મસ|સોલ્જર્સ આર્મી]] '' (1918), ''[[ધ પીલગ્રીમ]]'' (1923) અને ક્લાસિકલ ફિલ્મ ''[[ધ કીડ (1921 ફિલ્મ)|ધ કિડ]]'' નો (1921)નો સમાવેશ થાય છે. 1919માં ચૅપ્લિને [[યુનાઈટેડ આર્ટીસ્ટ]] ફિલ્મ ડિસ્ટ્રીબ્યુટર કંપનીની સ્થાપનાર [[મેરી પિકફોર્ડ]], [[ડગ્લાસ ફેરબેન્ક્સ]] અને [[ડી.જી. ગ્રિફિથ|ડી. ડબ્લ્યુ.ગ્રિફીથ]] સાથે કરી. આ બધા જ વ્યકિતઓ વિકસી રહેલા હોલિવૂડ ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં ફિલ્મ વિતરકો અને ફાયનાન્સરોના વધતા પ્રભાવનો સામનો કરવા માંગતા હતા.આ પગલાને કારણે ફિલ્મો પર સંપૂર્ણ અંકુશ ચૅપ્લિને મળ્યો અને તે એક ફિલ્મ નિર્માતા તરીકે સ્વતંત્ર બન્યો.તે 1950ના દાયકા સુધી યુએના બોર્ડ પર સેવાઓ આપી હતી. ચૅપ્લિનની યુનાઈટેડ આર્ટીસ્ટ પિક્ચર કંપની મોટી લંબાઈ ધરાવતી ફિલ્મો બનાવતી હતી જેની શરૂઆત એક પરંપરાગત નાટક જેવાથી થઈ. આ ફિલ્મ '' [[અ વુમન ઓફ પેરીસ]]'' (1923)માં તેની નાનકડી ભૂમિકા હતી.આ બાદ કેટલીક ક્લાસિકલ કોમેડી ફિલ્મોનું નિર્માણ થયું જેમ કે ''[[ધ ગોલ્ડ રશ|ધ ગોલ્ડ રસ]] '' (1925) અને '' [[ધ સર્કસ (ફિલ્મ)|ધ સર્કસ]]'' (1928). [[ચિત્ર:Grand Op Mod Times.jpg|thumb|left|મોર્ડન ટાઈમ્સનું વર્લ્ડ પ્રિમિયર (1936), ન્યૂ યોર્ક ]] અવાજ ધરાવતી ફિલ્મોના આગમન બાદ પણ ચૅપ્લિને ''[[ધ સર્કસ (ફિલ્મ)|ધ સર્કસ]]'' (1928), ''[[સીટી લાઈટ્સ]]'' (1931), અને ''[[મોર્ડન ટાઈમ્સ (ફિલ્મ)|મોડર્ન ટાઈમ્સ]]'' (1936) ફિલ્મો બનાવી અવાજ વગર બનાવી.આ ફિલ્મોમાં અવાજ ન હતો પરંતુ જરૂરી સંગીત અને સાઉન્ડ ઈફેક્ટ પૂરતી હતી.''સીટી લાઈટ્સ'' કોમેડી અને લાગણીનો સંયુક્ત સંગમનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ હતું.વિવેચક [[જેમ્સ આગી|જેમ્સ એગ્રી]]એ ફિલ્મના આખરી દ્રશ્ય અંગે ''લાઈફ'' મેગેઝીનમાં 1949માં લખ્યું હતું કે " [[સેલ્યુલોઈડ]] પર બનાવવામાં આવેલી એક વ્યકિતની સૂંદર એકટિંગનો આ સૌથી શ્રેષ્ઠ નમુનો છે.". ચૅપ્લિનની સંવાદો ધરાવતી ફિલ્મોમાં ''[[ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર]]'' (1940), ''[[મોનશ્યર વરદૌક્સ|મોનસિયુર વેરડોક્સ]]'' (1947) અને ''[[લાઈમલાઈટ્સ (ફિલ્મ)|લાઈમલાઈટ]]'' (1952)નો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે ''મોડર્ન ટાઈમ્સ'' (1936) એ સંવાદ આધારિત ફિલ્મ ન હતી. આમ છતાં ફિલ્મમાં રેડિયો કે ટીવી મોનિટરમાંથી આવતા અવાજ હતાં.આ ફિલ્મો એટલે બનાવવામાં આવતી કે 1930ના દાયકામાં લોકો મુંગી ફિલ્મો જોવાથી દૂર થયા હતા પરંતુ સંવાદ સાંભળવા માટે હજૂ પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા.''મોડર્ન ટાઈમ્સ'' એવી પહેલી ફિલ્મ હતી જેમાં ચૅપ્લિનનો અવાજ સંભળાયો હોય. ( ફિલ્મના અંતે [[મોર્ડન ટાઈમ્સ (ફિલ્મ)#નોનસેન્સ ગીત|નોનસેન્સ સોંગ]] નું લખાણ અને તેમા અભિનય ચૅપ્લિને કર્યો હતો).જો કે મોટાભાગના પ્રેક્ષકોને આ ફિલ્મ તો મુંગી ફિલ્મ જ લાગતી હતી. જો કે, "[[ટોકી(સિનેમાગૃહ)|વાતચીત]]" એ 1927માં તેને દાખલ કરવામાં આવી ત્યાર બાદથી તે ફિલ્મોમાં એક મહત્વનો ભાગ થઈ ગઈ હતી. જો કે ચૅપ્લિન 1930 સુધી આ પ્રકારની ફિલ્મો બનાવવાથી બચતો રહ્યો હતો.તે માનતો હતો કે મુંગી ફિલ્મો બનાવવી એક કળા છે.તે કહેતો હતો કે : " હાવભાવને શબ્દો કરતા વધુ સારી રીતે સમજી શકાય છે.ચીનના સિમ્બોલિઝમ મુજબ મનોહર દ્રશ્ય કરતા તે કંઈક અલગ થતું હતું.એક અસામાન્ય વસ્તુનું વર્ણન સાંભળો — દાખલા તરીકે, આફ્રિકન જંગલી ડુક્કર, આ બાદ તમે આ ડુક્કરનું ચિત્ર જુઓ તમને કેટલું આશ્રર્ય થાય છે."[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,741027-1,00.html ટાઈમ મેગેઝીન, 9 ફેબ્રૂઆરી 1931] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091204071021/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,741027-1,00.html |date=2009-12-04 }} ચૅપ્લિનની બહૂમુખી પ્રતિભાના કેટલાક ઉદાહરણો આપણી સામે છે જેમ કે તેણે 1952ની ફિલ્મ'' લાઈમલાઈટ'' માટે [[નૃત્યકલા(કોરિયોગ્રાફી)|કોરિયોગ્રાફી(નૃત્ય દિગ્દર્શન)]] કર્યું હતું તો ''ધ સર્કસ'' (1928) ફિલ્મમાં તેણે ટાઈટલ મ્યૂઝિક માટે ગીત પણ ગાયું હતું.તેણે કમ્પોઝ કરેલા કેટલાય જાણીતા ગીતોમાં "[[સ્માઈલ (ચાર્લી ચૅપ્લિન ગીત)|સ્માઈલ]]", ગીત તેણે ''[[મોર્ડન ટાઈમ્સ (ફિલ્મ)|મોર્ડન ટાઈમ્સ]]'' (1936) માટે જ્યારે [[નેટ કિંગ કોલે]] તરીકે જાણીતી આ ફિલ્મની 1950ની આવૃતિ માટે તેણે ગીત લખવામાં પણ મદદ કરી હતી."ધીસ ઈઝ માય સોંગ" એ ચૅપ્લિનની અંતિમ ફિલ્મમાંથી લેવાયું છે. " અ કાઉન્ટેશ ફ્રોમ હોંગકોંગ," ગીત 1960માં કેટલીય ભાષામાઓમાં સૂપરહીટ રહ્યું હતું. ( તેનું જાણીતું સંસ્કરણ [[પેટૂલા પાર્ક|પેટુલા ક્લાર્ક]] અને 1967માં [[ધ સીકર્સ]] ફેમ [[જુડિથ ડરહામ|જુડીથ ડરહામ]] દ્વારા ગવાયેલું પણ રિલીઝ નહીં થયેલું ગીત 1990માં શોધી કાઢવામાં આવ્યું) , અને ''લાઈમલાઈટ'' માં ચૅપ્લિન થીમ 1950માં " ઈટર્નલી. તરીકે ખૂબ લોકપ્રિય થઈ હતી"ચૅપ્લિને ''લાઈમલાઈટ'' માં આપેલા સંગીતને કારણે તેને 1972માં [[એકેડેમી એવોર્ડ]] આપવામાં આવ્યો હતો. આ ફિલ્મનું પ્રિમિયર લોસ એન્જેલસમાં છેક 1972માં યોજાયું હતું જેથી તે ફિલ્મ એવોર્ડ માટે હકદાર હતી ફિલ્મનું શૂટિંગ કેટલાય દાયકા પહેલા કરવામાં આવ્યું હતું.ચૅપ્લિને ફિલ્મોમાં અવાજ આવ્યા બાદ તેની કેટલીય મુંગી ફિલ્મો માટે સ્કોર લખ્યો હતો જેને ફરીથી રીલીઝ કરવામાં આવી હતી. જેમાં '' ધ કીડ '' ને 1971માં રિલીઝ કરાઈ હતી. <br style="clear:both"> === ''ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર'' === સંવાદ ધરાવતી ચૅપ્લિનની પ્રથમ ફિલ્મ, ''[[ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર]]'' (1940), તે જર્મન સરમુખત્યાર [[એડોલ્ફ હિટલર]] અને [[નાઝીવાદ]]ની ઠેક્ડી ઉડાડતી હતી. આ ફિલ્મ અમેરિકાએ તેની [[તટસ્થ દેશ|તટસ્થતા]]ની નીતિ ત્યજી દીધી અને બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં ઝંપલાવવાનો નિર્ણય કર્યો તેના એક વર્ષ પહેલા રિલીઝ થઈ હતી. ચૅપ્લિને આ ફિલ્મમાં "એડેનોઈડ હેનકેલ"ની ભૂમિકા કરી હતી. <ref>{{imdb title|id=0032553|title=The Great Dictator}}</ref>તે તોમાનિયાનો સરમુખત્યાર દર્શાવવામાં આવ્યો હતો જે સ્પષ્ટપણે હિટલરની નકલ જેવો જ દેખાતો હતો.આ ફિલ્મમાં અન્ય એક હાસ્ય કલાકાર [[જેક ઓકલે|જેક ઓકી]]ને પણ ચમકાવવામાં આવ્યો હતો તે બેક્ટ્રીયાનો સરમુખત્યાર " બેન્ઝીનો નેપાલોની" બન્યો હતો.નેપાલોનીનું પાત્ર સ્પષ્ટપણે ઈટાલીના સરમુખત્યાર [[બેનિટો મુસ્સોલિની|બેનિટો મુસોલીની]] અને [[ફાસીઝમ|ફાસીવાદ]] પરથી લેવામાં આવ્યું હતું. [[પૌલેટ્ટે ગોડાર્ડ|પૌલેટ્ટે ગોડાર્ડે]] ફરીથી ચૅપ્લિન સાથે અભિનય કર્યો હતો. ફિલ્મમાં તે યહૂદી મહિલા બની હતી.તે સમયે જે રાજકીય વાતાવરણ હતું ત્યારે આ પ્રકારની ફિલ્મ બનાવવી એક એક હિંમતની વાત હતી. આ ફિલ્મમાં હિટલર અને તેના નાઝીવાદ તેમજ યહૂદીઓની કત્લની પણ ભારે ઠેકડી ઉડાડવામાં આવી હતી.ચૅપ્લિને ફિલ્મમાં એડેનોઈડ હેનકેલ અને એક યહૂદી વાળંદની ભૂમિકા કરી હતી જેની નાઝી દ્વારા હત્યા કરવામાં આવી હતી. આ પાત્ર ચૅપ્લિનના દારૂડિયા પાત્ર સાથે મળતું આવતું હતું.ફિલ્મના અંતે બે પાત્રો ચૅપ્લિનની કથામાં એક ચોક્કસ જગ્યાએ ગોઠવાઈ જાય છે. અને તેઓ પોતાના હાસ્યને બાજૂમાં મુકીને પ્રેક્ષકોને સીધું જ સંબોધન કરે છે. ''ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર'' ફિલ્મનું નિર્માણ, લખાણ અને અભિનય કરવા બદલ તેને નામાંકિત કરવામાં આવ્યો હતો. [[બેસ્ટ રાઈટિંગ માટે એકેડેમી એવોર્ડ (ઓરિજિનલ સ્ક્રીનપ્લે )|શ્રેષ્ઠ લખાણ (ઓરિજિનલ સ્ક્રીનપ્લે)]] == રાજકારણ == [[ચિત્ર:Chaplin.and.Eastman.jpg|thumb|ચૅપ્લિન અમેરિકન સમાજવાદી મેક્સ ઈસ્ટમેન સાથે હોલિવૂડમાં 1919માં. ]] ચૅપ્લિનની [[રાજકીય]] વિચારશરણી હંમેશા [[ડાબેરી રાજકારણ|ડાબેરી]] રહી હતી.તેનું રાજકારણ સમકાલિન સ્ટાન્ડર્ડ કરતા ઉદાર મતવાદી હતી પરંતુ 1940માં તેના અભિપ્રાયો ( અમેરિકામાં તે એક વિદેશી નાગરિક તરીકેના સ્ટેટશને કારણે અને તેને મળેલી પ્રસિદ્ધના ગૂંચવાડામાં) ઘણા લોકોએ [[સામ્યવાદી]] ગણાવ્યા છે.{{Citation needed|date=May 2009}}.[[મહામંધી|મહામંદી]] પહેલા તેની બનેલી મુંગી ફિલ્મોમાં રાજકીય સંદેશ કે થીમ ન હતી. તેનું પાત્ર ટ્રેમ્પ જ [[ગરીબી]]માં જ રહેતું.જેથી ગરીબી પ્રત્યે તેમાં અભિપ્રાયો હતા પરંતુ 1930માં તેની ફિલ્મોમાં વધુને વધુ રાજકીય સંદેશાઓ ખુલ્લી રીતે પ્રદર્શિત કરાતા.''મોર્ડન ટાઈમ્સ'' માં ગરીબ કામદારો અને ગરીબ લોકોની વાતને ખૂબ સુંદર રીતે દર્શાવવામાં આવી હતી.''ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર'' ફિલ્મના અંતે તે જે રીતે નાટ્યાત્મક રીતે પ્રવચન આપે છે તે રાષ્ટ્રીયવાદ પર સુચક પ્રશ્ન કરતું હતું. અને તેણે 1942માં જાહેરમાં [[સોવિયેત સંઘ|સોવિયેટ યુનિયન]]ને [[વિશ્વ યુદ્ધ-2|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]માં મદદ કરવા માટે બીજો યુરોપીયન ફ્રન્ટ ખોલવાની વાત પણ વિવાદાસ્પદ સાબિત થઈ હતી.એક પ્રવચન કે જે ''ડેઈલી વર્કર'' માં આવ્યું હતું, તેમાં જાહેર કર્યું હતું કે [[વિશ્વ યુદ્ધ-2|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]] બાદ સમગ્ર વિશ્વમાં સામ્યવાદ ફેલાઈ જશે અને તે માનવીય વિકાસની સાથે ગણાશે.{{Citation needed|date=May 2009}}. 1942ની વિવાદાસ્પદ પ્રવચન ઉપરાંત ચૅપ્લિને [[પહેલું વિશ્વ યુદ્ધ|પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન તેણે કરેલા પ્રયત્નોને બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં કરવાનો ઈનકાર કરી દીધો હતો જેને કારણે લોકો તેનાથી નારાજ થયા હતા. જો કે તેના બે પુત્રોએ યુરોપમાં સૈન્યમાં સેવા આપી હતી.બીજા વિશ્વ યુદ્ધના મોટાભાગના ગાળામાં ચૅપ્લિન તેની સામે અભિનેત્રી [[જ્હોન બેરી( અમેરિકન અભિનેત્રી)|જોન બેરી]] (નીચે જૂઓ) સાથે સંકળાયેલા ફોજદારી અને દિવાની કેસોનો સામનો કરતો રહ્યો હતો.યુદ્ધ બાદ 1947માં [[બ્લેક કોમેડી]] ''[[મોનશ્યર વરદૌક્સ|મોનશિયુર વેન્ડોક્ષ]] '' માં [[મુડીવાદ]]ની બારે ટીકા કરીને દુશ્મનાવટ વધારી હતી.{{Citation needed|date=May 2009}} આ ફિલ્મને લઈને અમેરિકાના ઘણા શહેરોમાં પ્રદર્શનો થયા હતા{{Citation needed|date=May 2009}}.જેને પરિણામે ચૅપ્લિનની અંતિમ અમેરિકન ફિલ્મ ''લાઈમલાઈટ'' ઓછી રાજકીય અને વધુ આત્મચરિત્રાત્મક હતી.આ બાદ તેમણે યુરોપમાં બનાવેલી ફિલ્મ '' [[અ કિંગ ઈન ન્યૂ યોર્ક|અ કિંગ ઈન ન્યૂયોર્ક]]'' (1957)માં રાજકીય પરિમાણોને લઈને તેમને પાંચ વર્ષ વહેલું અમેરિકા છોડવું પડ્યું હતું.આ ફિલ્મ બાદ ચૅપ્લિન રાજકીય સંદેશો ધરાવતી ફિલ્મો બનાવવામાંથી રસ ઉડી ગયો હતો, તેમણે કહ્યું હતું કે હાસ્ય અને હાસ્યપ્રધાન ફિલ્મોને રાજનીતિથી ઉપર રાખવું જોઈએ{{Citation needed|date=May 2009}}. == મેકકાર્થી યૂગ == ચૅપ્લિનને અમેરિકામાં જોરદાર સફળતા મળી હોવા ઉપરાંત તે 1914થી 1953 સુધી તેઓ ત્યાંના રહેવાસી બન્યા હોવા છતાં તેમણે તટસ્થ રાષ્ટ્રીયતાનું વલણ રાખ્યું હતું.[[મેકકાર્થીઝમ|મેકકાર્થીવાદ]] દરમિયાન ચૅપ્લિન પર "[[અમેરિકા વિરોધી પ્રવૃતિ]]" અને શંકાસ્પદ રીતે [[સામ્યવાદ|સામ્યવાદી]] હોવાને કારણે [[જે. એડગર હૂવર|જે એડગર હૂવેર]]એ [[એફબીઆઇ|એફબીઆઈ (FBI)]] ને નિર્દેશ આપ્યો હતો કે ચૅપ્લિન અંગે ગુપ્ત ફાઈલો રાખવી.તેમણે અમેરિકાના વસવાટનો અંત કરવાનો પણ પ્રયાસ કર્યો હતો.1942માં યુદ્ધ દરમિયાન બીજા યુરોપીયન ફ્રન્ટ અંગે તેમના આંદોલન બાદ એફબીઆઈનું તેમના પર દબાણ વધ્યું હતું. આ બાદ તો એફબીઆઈ અને તેમના વચ્ચેના સંબંધો ખૂબ જ ખરાબ થયા હતા. આ દરમિયાન અમેરિકન સાંસદે તેમને સુનાવણી માટે સંસદમાં બોલાવતા સંબંધો વણસી ગયા હતા.જો કે તેમને સંસદમાં જવું પડ્યું ન હતું.<ref name="fjnruu">વ્હિટફિલ્ડ, સ્ટેફન જે., ''ધ કલ્ચર ઓફ ધ કોલ્ડ વોર'' , પેજ 187-192</ref> 1952માં ચૅપ્લિનને અમેરિકા છોડીને યુકે ગયા હતા. તેમણે એવું કહ્યું હતું કે તેઓ '' લાઈમલાઈટ'' ફિલ્મના પ્રિમિયર માટે લંડન જઈ રહ્યા છે.હુવર આ વાત જાણતા હતા અને તેમણે [[ઈમિગ્રેશન એન્ડ નેચરલાઈઝેશન સર્વિસ|ઈમિગ્રેશન એને નેચરલાઈઝ સર્વિસ]]ને આદેશ કર્યો કે અમેરિકામાં પ્રવેશવાની તેમની પરમીટને પાછી ખેંચી લેવામાં આવે. જેથી ચૅપ્લિન અમેરિકા પાછા આવી શકે નહીં.ચૅપ્લિને પછી અમેરિકા નહીં જવાનું નક્કી કર્યું. આ અંગે તેમણે લખ્યું છે.".....બીજા વિશ્વ યુદ્ધ બાદ હંમેશા મને જૂઠ્ઠો પાડવા, [[ભ્રામક પ્રચાર]] કેટલાક જૂથો ચલાવી રહ્યા હતા. તેમને અમેરીકાના [[પીળું પત્રકારત્વ|પીળું પત્રકારત્વ કરતા અખબારો]]નો સાથ હતો. તેમણે ઉભા કરેલા વાતાવરણથી કોઈ પણ ઉદારવાદી વ્યકિત ગુંગળાઈ જાય.આ પરિસ્થિતિમાં મારી કંપની ચલાવી શકવાની મારી સ્થિતિ ન હતી.જેથી મેં અમેરિકા છોડવાનું નક્કી કર્યું.<ref>{{cite news |title=Names make news. Last week these names made this news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,818302-2,00.html |work=[[Time (magazine)|Time]] |date=1953-04-27 |access-date=2009-12-10 |archive-date=2010-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100901124412/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,818302-2,00.html |url-status=dead }}</ref>" ચૅપ્લિને ત્યાર બાદ [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ|સ્વીત્ઝલેન્ડ]]ના [[વેવેય]]માં પોતાનું ઘર બનાવ્યું.આ બાદ તે એપ્રિલ 1972માં થોડા સમય માટે અમેરિકા ગયા હતા. જ્યાં તેમને [[એકેડેમી માનદ એવોર્ડ|માનદ ઓસ્કાર]] આપવામાં આવ્યો હતો. તેમણે પોતાની ફિલ્મોને કેવી રીતે ફરીથી રિલીઝ કરવી અને માર્કેટિંગ કરવું તે અંગે વાતચીત કરી ન હતી. [[ચિત્ર:Chaplin The Kid.jpg|thumb|right|upright|ચૅપ્લિન અને જેકી કુગાન ધ કિડમાં (1921)]] == એકેડેમી એવોર્ડ == ચૅપ્લિનને એક [[એકેડેમી એવોર્ડ|ઓસ્કાર]] [[શ્રેષ્ઠ સંગીત માટે એકેડેમી એવોર્ડ|મ્યૂઝિક સ્કોર માટે એકેડેમી એવોર્ડ]] , અને બે માનદ એકેડેમી એવોર્ડ આપવામાં આવ્યા હતા. === કમ્પેટિટિવ એવોર્ડ === 1972માં ચૅપ્લિનને [[ક્લેર બ્લૂમ|ક્લાઈરે બ્લુમ]]ની સહભૂમિકા ધરાવતી 1952ની ફિલ્મ ''લાઈમલાઈટ'' માટે [[શ્રેષ્ઠ સંગીત માટે એકેડેમી એવોર્ડ|બેસ્ટ મ્યૂઝિક ઈન એન ઓરિજિનલ ડ્રામેટિક સ્કોર]] માટે ઓસ્કાર એવોર્ડ અપાયો હતો.આ ફિલ્મમાં [[બસ્ટર કેટોન]]ની પણ ભૂમિકા હતી. આ એક માત્ર ફિલ્મ હતી જેમાં બે મહાનત્તમ કોમેડિયનો એક સાથે જોવા મળ્યા હતા.ચૅપ્લિનની રાજકિય સમસ્યાઓને કારણે જ્યાં ફિલ્મ બની હતી તેવા લોસ એન્જેલસમાં એક અઠવાડિયા માટે ચાલી ન હતી.આ માપદંડ 1972 સુધી લાગૂ પડ્યો ન હતો. ચૅપ્લિને 1929માં ''ધ સર્કસ'' માટે એકેડેમી એવોર્ડમાં શ્રેષ્ઠ હાસ્ય દિગ્દર્શક, શ્રેષ્ઠ ચલચિત્ર, શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, બેસ્ટ ઓરિજિનલ સ્ક્રિનપ્લે ( જો કે એકેડેમીએ ચૅપ્લિનના સત્તાવાર રેકોર્ડમાં આ નામાંકન રાખ્યા નથી કારણ કે તેમને એક વિશિષ્ઠ એવોર્ડ આપવામાં આવ્યો હતો.) માટે નામાંકન મળ્યા હતા. 1940ની ''ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર'' ફિલ્મ માટે તેને બેસ્ટ ઓરિજિનલ સ્ક્રીનપ્લે અને શ્રેષ્ઠ અભિનેતાનું નામાંકન, તો 1948માં ''મોનસેઉર વેરડોક્સ'' માટે બેસ્ટ ઓરિજિનલ સ્ક્રિનપ્લેનનું નામાંકન મળ્યું હતું.ફિલ્મ નિર્માણના વર્ષો દરમિયાન ચૅપ્લિને એકેડેમી એવોર્ડ અંગે તિરસ્કારની ભાવના વ્યકત કરી હતી, તેનો પુત્ર ચાર્લ્સ જુનિયરે લખ્યું છે કે 1929માં તેમને મળેલા ઓસ્કાર એવોર્ડનો તેઓ ડોરસ્ટોપ તરીકે ઉપયોગ કરા હોવાની વાતથી એકેડેમી ચૅપ્લિન પર નારાજ થઈ હતી.આ કારણથી સમજી શકાય છે કે હોલિવૂડના શ્રેષ્ઠ ચિત્રો પૈકીના બે ''[[સીટી લાઈટ્સ]]'' અને ''[[મોર્ડન ટાઈમ્સ (ફિલ્મ)|મોડર્ન ટાઈમ્સ]],ને એક પણ એકેડેમી એવોર્ડ માટે નામાંકન મળ્યું ન હતું. '' <ref>{{cite web |url=http://www.chicagoreader.com/movies/100best.html |title=List-o-Mania: Or, How I Stopped Worrying and Learned to Love American Movies |author=[[Jonathan Rosenbaum|Rosenbaum, Jonathan]] |year=1998 |work=Chicago Reader |access-date=2009-12-10 |archive-date=2009-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321210548/http://www.chicagoreader.com/movies/100best.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.time.com/time/2005/100movies/the_complete_list.html |title=The Complete List - ALL-TIME 100 Movies - TIME Magazine |year=2005 |work=Time.com |access-date=2009-12-10 |archive-date=2007-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070314020006/http://www.time.com/time/2005/100movies/the_complete_list.html |url-status=dead }}</ref> === માનદ એવોર્ડ === 16 મે 1929માં પહેલો ઓસ્કાર એવોર્ડ આપવામાં આવ્યો ત્યારે હાલમાં જે રીતે મતદાનની પ્રક્રિયા છે તેવી ત્યારે ન હતી અને શ્રેણીઓ અંગે પણ અસ્થિરતા હતી.ખરેખર તો ચૅપ્લિનને ''ધ સર્કસ'' ફિલ્મ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ હાસ્ય દિગ્દર્શક તરીકેનું નામાંકન મળ્યું હતું. પરંતુ તેમનું નામ પાછું ખેંચી લેવામાં આવ્યું અને એકેડેમીએ " તેમની(ચૅપ્લિન) અભિનય, લખાણ અને નિર્માણ અને '' ધ સર્કસ'' ફિલ્મ બનાવવા માટે" ચૅપ્લિનને એક વિશેષ એવોર્ડ આપવાનું નક્કી કર્યું.તે વર્ષે જે ફિલ્મને વિશેષ એવોર્ડ આપવામાં આવ્યો તે ફિલ્મ '' [[ધ જેઝ સિંગર (1927 ફિલ્મ)|ધ જેઝ સિંગર]]'' હતી. ચૅપ્લિને બીજો માનદ એવોર્ડ 44 વર્ષ બાદ 1972માં " મોશન પીક્ચરની કળામાં તેમના પ્રભાવ અને પાડેલી અસરોને કારણે " આપવામાં આવ્યો.આ એવોર્ડ સ્વીકારવા માટે તેઓ અમેરિકા આવ્યા હતા અને તેમને એવોર્ડ વખતે લોકોએ [[ઉભા થઈ બહૂમાન કરવું.|ઉભા થઈને કરેલું અભિવાદન]] પાંચ મીનીટ જેટલું હતું જે એકેડેમી એવોર્ડમાં સૌથી લાંબૂ હતું. == અંતિમ કાર્યો == [[ચિત્ર:Charlie Chaplin 2207447904.jpg|thumb|right|upright|લેસ્ટર સ્કેવર, લંડનમાં ચૅપ્લિનની પ્રતિમા]] ચૅપ્લિનની અંતિમ બે ફિલ્મો લંડનમાં બની હતી. '' [[અ કિંગ ઈન ન્યૂ યોર્ક|અ કિંગ ઈન ન્યૂયોર્ક]]'' (1957) જેમાં તેમણે અભિનય કર્યો હતો,તેમજ ફિલ્મનું લખાણ, દિગ્દર્શન અને નિર્માણ કર્યું હતું.તો બીજી ફિલ્મ '' [[અ કાઉન્ટેશ ફ્રોમ હોંગકોંગ|અ કાઉન્ટેસ ફ્રોમ હોંગકોંગ]] '' (1967), હતી જેનું દિગ્દર્શન, નિર્માણ અને લખાણ ચૅપ્લિને કર્યું હતું.આ ફિલ્મમાં [[સોફિયા લોરેન]] અને [[માર્લોન બ્રાન્ડો]]એ અભિનય કર્યો હતો. તો આ ફિલ્મમાં એક નાનકડી ભૂમિકા કરીને હતી જે તેમની ફિલ્મ કારકીર્દીની અંતિમ ભૂમિકા હતી.તેમને બન્ને ફિલ્મો માટે ગીત કંપોઝ કર્યો હતા. '' અ કાઉન્ટેસ ફ્રોમ હોંગકોંગ,'' નું ગીત જેને [[પેટૂલા પાર્ક|પેટુલા ક્લાર્કે]] ગાયું હતું તે "[[ધીસ ઈઝ માય સોંગ]]", યુકેમાં નબંર વન ગીત બન્યું હતું.ચૅપ્લિન તેમની ફર્સ્ટ નેશનલની ત્રણ ફિલ્મો ''[[ધ ડોગ્સ લાઈફ]]'' (1918), '' [[શોલ્ડર આર્મસ]]'' (1918) અને ''[[ધ પિલગ્રિમ|ધ પીલગ્રીમ]]'' (1923)ને ભેગી કરીને એક ફિલ્મ બનાવી હતી '' [[ધ ચૅપ્લિન રેવન્યૂ|ધ ચૅપ્લિન રેવેન્યુ]]'' . આ ફિલ્મના આરંભનું સંગીત ચૅપ્લિને જાતે કંપોઝ કર્યું હતું.આ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરતા કરતા તેણે 1959 અને 1963 વચ્ચે પોતાની આત્મકથા ''માય ઓટોબાયોગ્રાફી( મારી આત્મકથા),'' લખી જે 1964ના રોજ પ્રકાશિત થઈ. ચલચિત્ર દ્વારા રજૂ થયેલી તેની આત્મકથા '' માય લાઈફ ઈન પીક્ચર '' , 1974માં પ્રકાશિત થઈ. ચૅપ્લિને સંકેત આપ્યો હતો કે તેણે પોતાની પૂત્રી વિક્ટોરિયા માટે એક સ્ક્રીનપ્લે ''[[ધ ફ્રીક|ધ ફ્રેક]]'' માટે લખી રાખ્યો છે. ફિલ્મમાં તેની ભૂમિકા એક પરીની હશે.ચૅપ્લિન મુજબ ફિલ્મની કથા તૈયાર થઈ ગઈ હતી, નિર્માણ પહેલાનું રિહર્સલ પણ શરૂ થઈ ગયું હતું (આ પૂસ્તકમાં વિક્ટોરિયાનો કોસ્યુમમાં ફોટોગ્રાફ હતો), પરંતુ વિક્ટોરીયાએ લગ્ન કરી લેતા ફિલ્મને અટકાવી દેવામાં આવી હતી.ચૅપ્લિને લખ્યું હતું કે " કોઈ બીજા દિવસે હું ફિલ્મ બનાવીશ."જો કે 1970 બાદ તેમની તબિયત બગડતી જઈ રહી હતી. જેથી ફિલ્મને બનાવવાની બધી જ આશાઓને ધક્કો પહોંચ્યો હતો. 1969 થી 1976 સુધી ચૅપ્લિને તેમની મુંગી ફિલ્મો માટે ઓરિજિનલ મ્યૂઝિક કંપોઝીશન અને સ્કોર લખ્યો હતો અને તેને રીલીઝ કરી હતી.તેમણે ફર્સ્ટ નેશનલની બધી જ ફિલ્મો માટે સ્કોર લખ્યો હતો.''[[ધ આઈડલ ક્લાસ|ધ આઇડલ ક્લાસ]]'' (1971) ( બાળક સાથે અભિનય કરી 1972માં રીલિઝ કરી), '' [[ધ ડેઝ પ્લેઝર|અ ડેઝ પ્લેઝર]] '' (1973), ''[[પે ડે]]'' (1972), ''[[સન્નીસાઈડ|સનીસાઈડ]]'' (1974),અને ફિચર જેટલી લંબાઈ ધરાવતી ફિલ્મ ''[[ધ સર્કસ (ફિલ્મ)|ધ સર્કસ]]'' 1969માં અને ''[[ધ કીડ (1921 ફિલ્મ)|ધ કિડ]]'' 1971માં રિલીઝ કરી હતી.આ બધા સ્કોર લખતી વખતે તેમણે સંગીતકાર એરિક જેમ્સ સાથે કામ કર્યું હતું. ચૅપ્લિનનું અંતિમ કામ તેમની 1923ની ફિલ્મ '' [[અ વુમન ઓફ પેરીસ]]'' નો સ્કોર લખવાનું હતું જે કામ 1976માં પૂરૂ થયું. આ બાદ ચૅપ્લિન ગંભીર રીતે બિમાર પડ્યા. આ દરમિયાન તેઓ વાતચીત કરવામાં પણ તકલીફ અનુભવતા હતા. == મહિલાઓ સાથે સંબંધો, લગ્ન અને બાળકો == === હેટ્ટી કેલી === હેટ્ટી કેલી ચૅપ્લિનનો પ્રથમ "સાચો" પ્રેમ હતો. હેટ્ટી એક નૃત્યાંગના હતી. તે જ્યારે 15 વર્ષની હતી ત્યારે ચૅપ્લિન તેને પ્રેમ કરતા હતા. હેટ્ટી 19 વર્ષની હતી ત્યારે ચૅપ્લિન 1908માં તેમની સાથે લગ્ન કરવાની એકદમ નજીક આવી ગયા હતા.એવું કહેવાતું હતું કે તેના પ્રેમમાં ચૅપ્લિન પાગલ હતા અને હેટ્ટીને લગ્નની વિંનંતી કરતા હતા.પણ જ્યારે તેણે ઈનકાર કર્યો ત્યારે ચૅપ્લિને કહ્યું કે હવે આપણે એકબીજાનો ચહેરો ન જોઈએ શકીએ તે શ્રેષ્ઠ હશે. જો કે તેણે બાદમાં લગ્નની હા પાડતા ચૅપ્લિન ખૂબ જ ખૂશ થઈ ગયા હતા.વર્ષો સુધી ચૅપ્લિન સતત હેટ્ટીના વિચારોમાં રહેતા હતા. પરંતુ 1921માં જ્યારે તેમને ખબર પડી કે હેટ્ટીનું 1918ની [[સ્પેનિશ ફ્લૂ|ફ્લુની મહામારી]]માં [[ઈન્ફ્લુએન્ઝા]]ને કારણે મૃત્યુ થઈ ચુક્યું છે ત્યારે તેઓ ભાંગી પડ્યા હતા. === એડના પુરવિઆન્સ === [[ચિત્ર:Purviance autographed.jpg|left|thumb|upright|એડના પુરવિઆન્સ]] મેબેલ નોર્માન્ડ બાદ ચૅપ્લિનની જીવનમાં બીજી સ્ત્રી હતી [[એડના પુરવિઆન્સ]],1916-17ના દાયકામાં એસેનેય અને મ્યુચ્યુઅલ ફિલ્મોના નિર્માણ વખતે ચૅપ્લિન અને એડના વચ્ચે ગાઢ સંબંધો બંધાયા હતા. આ પ્રેમનો અંત 1918માં આવ્યો હતો જ્યારે ચૅપ્લિને [[મિલ્ડ્રેડ હેરિસ]] સાથે લગ્ન કરી લીધા જો કે પુરવિઆન્સ 1923 સુધી ચૅપ્લિનની ફિલ્મોમાં મહત્વની અભિનેત્રી તરીકે કાયમ રહી હતી. તે જ્યારે 1958માં મૃત્યુ પામી ત્યાં સુધી તે ચૅપ્લિનની કંપનીની કર્મચારી રહી હતી. તેઓ પોતાની બાકી જીંદગી દરમિયાન ખૂબ જ ઉષ્માપૂર્વક વાતચીત કરતા હતા. === મિલ્ડ્રેડ હેરિસ === [[ચિત્ર:MildredPrivatecolletion2.jpg|right|thumb|upright|મિલ્ડ્રેડ હેરિસ. સી. 1918–1920]] 23 ઓક્ટોબર 1918ના રોજ ચૅપ્લિન ૨૯ વર્ષે લોકપ્રિય બાળ-કલાકાર [[મિલ્ડ્રેડ હેરિસ]]ને પરણ્યો,તે વખતે હેરિસની ઉંમર 16 વર્ષની હતી. તેમને એક પૂત્ર હતો. નોર્માન સ્પેન્સર ચૅપ્લિન (" ધ લીટલ માઉસ" તરીકે જાણીતો) 7 જુલાઈ 1919ના રોજ ત્રણ દિવસ બાદ તેનું મૃત્યું થયું. 1919ના અંત ભાગમાં ચૅપ્લિન હેરિસથી અલગ થયા અને [[લોસ એન્જેલસ એથ્લેટિક કલબ|લોસ એન્જેલસ એથ્લેટિક ક્લબ]] પરત ફર્યા.<ref name="Maland1991">{{cite book |title=Chaplin and American Culture |last=Maland |first=Charles J. |year=1991 |publisher=Princeton University Press |isbn=0691028605 |pages=43–44 |url=http://books.google.com/books?id=hJhaiT7B04AC }}</ref> 1920માં દંપતિએ છૂટાછેડા લીધા. હેરિસને છૂટાછેડા માટે ચૅપ્લિને કેટલીક મિલકત અને 100,000 ડોલર આપ્યા હતા.<ref name="Maland1991"/> ચૅપ્લિને કબૂલ કર્યું હતું કે " હું હેરિસના પ્રેમમાં ન હતો. હું લગ્ન કરવા માંગતો હતો અને લગ્ન સફળ થાય તેવું ઈચ્છતો હતો." છુટાછેડા દરમિયાન, હેરિસે દાવો કર્યો હતો કે ચૅપ્લિનને તે વખતની સફળ અભિનેત્રી [[એલા નાઝિમોવા|એલા નાઝીમોવા]] સાથે સંબંધો હતો. એવું પણ અફવા હતી કે ચૅપ્લિન યુવા અભિનેત્રીની મોહક અદાઓ પાછળ પાગલ હતો.<ref>{{cite book |title=Lesbian Histories and Cultures |last=Zimmerman |first=Bonnie |year=1999 |publisher=Routledge |isbn=0815319207 |pages=374 |url=http://books.google.com/books?id=0EUoCrFolGcC}}</ref> === પોલા નેગરી === ચૅપ્લિન પોલીસ અભિનેત્રી [[પોલા નેગરી]] સાથે 1922-23માં જાહેરમાં દેખાવવા લાગ્યો અને તેની સાથે સગાઈ પણ કરી. તે હોલિવૂડમાં અભિનેત્રી બનવા માટે આવી હતી. સગાઈ જો કે લગ્નમાં પરિણામી ન હતી. નવ મહિના સુધી ચૅપ્લિનના પોલા સાથે સંબંધો રહ્યો હતા. હાલમના હોલિવૂડના સંબંધોની જેમ તે પણ સંબંધ લાંબો સમય ચાલ્યા ન હતા. ચૅપ્લિનના નેગરી સાથેના સંબંધો તેના જાહેર જીવનમાં એક અલગ ભાત પાડે છે. ચૅપ્લિને આ સમયગાળા દરમિયાન પોતાના બીજા પ્રેમપ્રકરણો અંગત રાખ્યા હતા. જેની ભાગ્યે જ કોઈને જાણ થાય (જો કે તેમા સફળતા મળી ન હતી). ઘણા જીવનકથા લેખકો માને છે કે નેગરી સાથેનો પ્રેમ એક પબ્લિસીટી સ્ટંટ હતો. === મેરિયોન ડેવિસ === 1924માં ચૅપ્લિન સગીર વયની [[લીટા ગ્રે]] સાથે સંબંધ ધરાવતો હતો ત્યારે તે અભિનેત્રી [[મેરિયોન ડેવિસ]] સાથે પ્રણય ફાગ ખેલતો હોવાની અફવા ચાલી હતી. મેરિયોન [[વિલિયમ રેન્ડોલ્ફ હેર્સ્ટ|વિલિયમ રેન્ડોલ્ફ હર્ટ્સટ]]ની સાથી હતી. [[થોમસ હાર્પર ઈન્સે]]નું રહસ્યમય મૃત્યુ થયું ત્યારે ચૅપ્લિન અને મેરિયોન હેટર્સટની યાટ્ પર હાજર હતા. ચૅપ્લિને મેરિયોનને હટ્ર્સટને છોડીને માત્ર તેની સાથે જ રહેવાનું દબાણ કર્યું હોવાનું કહેવાય છે પરંતુ તેણે ઈનકાર કરી દીધો હતો અને હેર્સ્ટનું મૃત્યુ 1951માં થયું ત્યાં સુધી તેની સાથે રહી હતી.ચૅપ્લિને ડિવસ સાથે તેની ફિલ્મ ''[[લોકો જુએ|શો પિપલ]]'' માં નાનકડો અભિનય કર્યો હતો, તેમનો અભિનય 1931 સુધી ચાલ્યો હોવાનું કહેવાય છે. === લીટા ગ્રે === ચૅપ્લિન [[લીટા ગ્રે]]ને ''ધ કિડ'' ફિલ્મના શૂટિંગ વખતે પ્રથમ વખત મળ્યો હતો. 3 વર્ષ બાદ 35 વર્ષની ઉંમરે તે 16 વર્ષની ગ્રેને લઈને '' ધ ગોલ્ડ રશ'' ફિલ્મ બનાવવાની તૈયારી કરતો હતો. આ ફિલ્મમાં તેની મુખ્ય ભૂમિકા હતી. તેમના લગ્ન 26 નવેમ્બર, 1924ના રોજ થયા. આ બાદ તે ગર્ભવતી થઈ( જેના કારણે તેને ફિલ્મમાં મુખ્ય ભૂમિકાથી દૂર કરવામાં આવી). તેમને બે પૂત્રો હતા, અભિનેતા [[ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન જુનિ..|ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન, જૂનિ.]] (1925–1968) અને [[સિડની અર્લે ચૅપ્લિન|સિડની અર્લ ચૅપ્લિન]] (1926–2009). આ લગ્ન એક ભયાનક દુર્ઘટના સમાન હતા. દંપતિમાં કોઈ વાતે મેળ ન હતો. આ દંપતિએ ૨૨ ઓગસ્ટ 1927ના રોજ છૂટાછેડા લીધા <ref>[https://web.archive.org/web/20111120195534/http://www.iht.com/articles/2002/08/23/edold_ed3__57.php ઈન્ટરનેશનલ હેરાલ્ડ ટ્રીબ્યુન.][http://web.archive.org/web/20111120195534/http://www.iht.com/articles/2002/08/23/edold_ed3__57.php 23 ઓગસ્ટ 2002.]</ref> બન્ને વચ્ચે કડવાશ ભર્યા સંબંધોને કારણે ચૅપ્લિને ગ્રેને 825,000 ડોલર આપીને સમાધાન કર્યું. આ ઉપરાંત તેને 10 લાખ ડોલર જેટલો આ કેસને કારણે થયો હતો. આ છૂટાછેડાને કારણે ચૅપ્લિન પર કરને લઈને ભારે તણાવ આવી ગયો હતો જેથી તેના વાળ ધોળા થઈ ગયા હતા. ચૅપ્લિનના જીવનકથા લેખક જોયસે મિલ્ટને ''ટ્રેમ્પ: ધ લાઈફ ઓફ ચાર્લી ચૅપ્લિન'' માં લખ્યું છે કે ગ્રે-ચૅપ્લિનના લગ્ન વ્લાદિમીર નાબોકોવની 1950ની નવલકથા ''[[લોલિતા]]'' પર આધારિત હતા. === મેર્ના કેનેડી === લીટા ગ્રેની મિત્ર [[મેર્ના કેનેડી]] એક ડાન્સર હતી. ચૅપ્લિને તેને ''[[ધ સર્કસ (મૂંગી ફિલ્મ)|ધ સર્કસ]]'' (1928) ફિલ્મમાં મુખ્ય અભિનેત્રી બનાવી હતી. એવી અફવા હતી કે શૂટિંગ દરમિયાન બન્નેને અફેર હતું. ગ્રેએ આ અફવાઓનો સહારો છૂટાછેડા લેવા માટે પણ કર્યો હતો. === જ્યોર્શિયા હેલ === ''ધ ગોલ્ડ રશ'' માં ગ્રેની જગ્યાએ [[જ્યોર્શિયા હેલ]]ને લેવામાં આવી હતી. ''[[અનનોન ચૅપ્લિન]]'' નામના દસ્તાવેજી ચિત્રમાં, ( ફિલ્મ ઇતિહાસકાર [[કેવિન બ્રાઉનલો]] અને [[ડેવિડ ગીલ]]દ્વારા દિગ્દર્શિત કરાઈ), 1980ની એક મુલાકાતમાં હેલે કહ્યું હતું કે નાનપણથી ચૅપ્લિન તેના માટે આદર્શ હતા. 19 વર્ષની ઉંમર સાથેની અભિનેત્રી સાથેના પ્રણય સંબંધો કેટલાય વર્ષો સુધી ચાલ્યા હતા. તેણે પોતાના આ સંબંધોની વાત ''ચાર્લી ચૅપ્લિન : ઈન્ટીમેટ ક્લોઝ-અપ.'' માં કરી હતી. 1929-30માં ''[[સીટી લાઈટ્સ]]'' ના નિર્માણ દરમિયાન [[વર્જિનિયા ચેરીલ|વર્જિનિયા શેરિલ]]ની જગ્યાએ હેલને લેવામાં આવી હતી. સાત મીનીટનું ફુટેજ 2003માં ડીવીડી રિલીઝ વખતે લેવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ આર્થિક કારણોસર ચૅપ્લિનને શેરિલને લેવાની ફરજ પડી હતી. ''અનનોન ચૅપ્લિન'' માં આ વાત કરતા હેલે કહ્યું હતું કે તેના ચૅપ્લિન સાથેના સંબંધો ફિલ્મના શૂટિંગ દરમિયાન ક્યારેય ન હોય તેટલા ગાઢ બન્યા હતા. 1933માં ચૅપ્લિન તેના વિશ્વ પ્રવાસ બાદ પરત ફર્યો ત્યારે આ સંબંધોનો અંત આવ્યો. === લુઈસ બ્રૂક્સ === ''[[ઝિગફેલ્ડ ફોલિસ]]'' માં [[ક્રોનિ|કોરિક (કોરસ વાદન)]] કરનાર [[લુઈલ બ્રૂક્સ|લુઈસ બ્રૂક્સ]] ચૅપ્લિનને પ્રથમ વખત ન્યૂયોર્કમાં ''ધ ગોલ્ડ રશ'' ફિલ્મના શો વખતે મળી હતી. 1925ના ઉનાળાના બે મહિનાઓ દરમિયાન તેમણે રીટ્ઝમાં ડાન્સ કર્યો હતો. આ ઉપરાંત ફિલ્મ રોકાણકાર એ.સી. બ્લૂમેન્થલ અને બ્રૂક્સની સાથી [[ઝિગફેલ્ડ ગર્લ]] [[પેગી ફિયર્સ|પેગ્ગી ફિયર્સ]] સાથે બ્લૂમેન્થલના એમ્બેસેડર હોટલમાં આવેલા સ્યુટમાં જોવા મળ્યા હતા. ચૅપ્લિને [[લોઅર ઈસ્ટ સાઈડ]] રેસ્ટોરન્ટમાં '' લાઈમલાઈટ'' માં તેમના અભિનય અંગે સંગીતમય નાટક નિહાળ્યું હતું ત્યારે ચાર કલાક લુઈસ તેમની સાથે જ હતી. === મે રિવ્સ === 1931-32માં યુરોપના પ્રવાસ માટે ચૅપ્લિનનો પત્રવ્યવહાર વાંચી શકે તે માટે મેને ખરેખર તો સેક્રેટરી માટે લેવામાં આવી હતી. તેણે માત્ર એક સવારે કામ કર્યું ત્યાર બાદ તેની ચૅપ્લિન સાથે મુલાકાત કરાવવામાં આવી. પ્રથમ નજરે જ ચૅપ્લિનને તે પસંદ પડીઆ બાદ તે પ્રવાસમાં ચૅપ્લિનની સતત સાથે રહી હતી. તેની કંપની ચૅપ્લિનના ભાઈ સિડનીને ગમતી ન હતી. રિવ્સ ચૅપ્લિનના ભાઈ સિડની સાથે પણ સંબંધ રાખતા ચૅપ્લિને તેની સાથે ગુસ્સાથી તેની સાથેના સંબંધનો અંત લાવી દિધો હતો. રિવ્સે તેના ટૂંકા સંબંધોને, " ધ ઈન્ટીમેટ ચાર્લી ચૅપ્લિન"માં ઉતાર્યા છે. === પૌલેટ્ટ જુલિયેટ ગોડાર્ડ === [[ચિત્ર:Charlie Chaplin and Paulette Goddard in The Great Dictator trailer.JPG|thumb|right|ચૅપ્લિન અને પૌલેટ્ટે ગોડાર્ડ ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટરમાં (1940)]] ચૅપ્લિન અને અભિનેત્રી [[પૌલેટ્ટે ગોડાર્ડ|પૌલેટ્ટ ગોડાર્ડ]] 1932 થી 1940 દરમિયાન પ્રેમ અને વ્યવસાયી સંબંધમાં બંધાયા હતા. આ સમય દરમિયાન ગોડાર્ડ ચૅપ્લિન સાથે તેના બેવર્લી હિલ ખાતેના નિવાસ્થાને જ રહેતી હતી. ચૅપ્લિને તેને ''મોર્ડન ટાઈમ્સ'' અને ''ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર'' માં ભૂમિકા આપી હતી. પરંતુ તે પરણીત છે કે અપરણીત તે અંગે સ્પષ્ટતા કરવાના ઈનકારને કારણે ઐતિહાસિક ફિલ્મ '' [[ગોન વિધ ધ વિન્ડ (ફિલ્મ)|ગોન વિથ ધ વિન્ડ]]'' ફિલ્મની સ્કારલેટ ઓ હારાની ભૂમિકામાંથી દૂર કરવામાં આવી હતી. 1940માં તેમની વચ્ચેના સંબંધોનો અંત આવ્યો ત્યારે ચૅપ્લિન અને ગોડાર્ડે જાહેર નિવેદન કર્યું હતું કે 1936માં તેમણે ગૂપ્ત લગ્ન કરી લીધા હતા. આ દાવો મોટાભાગે ગોડાર્ડની છબી અને તેની કારકીર્દીને બચાવવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવે છે. 1942માં ગોડાર્ડ અને ચૅપ્લિન વચ્ચેના સંબંધનો અંત આવ્યો હતો.1940માં ગોડાર્ડ પેરામાઉન્ટની ફિલ્મોમાં અભિનય કરવા લાગી હતી તેણે [[સેસિલ બી. ડેલવિલે|સેસીલ બી. ડિમિલે]] સાથે ઘણી ફિલ્મોમાં કામ કર્યું હતું. ચૅપ્લિનની જેમ જ તે પણ બાકીની જીંદગી સ્વિત્ઝલેન્ડમાં વિતાવી જ્યાં તેનું 1990માં મૃ્ત્યું થયું. === જોન બેરી === 1942માં ચૅપ્લિન ટૂંકા સમય માટે [[જ્હોન બેરી( અમેરિકન અભિનેત્રી)|જોન બેરી]] (1920-1996), સાથે જોડાયો હતો. ચૅપ્લિન તે સમયે જોનને તેની એક ફિલ્મમાં ભૂમિકા આપવા માંગતો હતો પરંતુ ચૅપ્લિનને તે હેરાન કરવા લાગી અને માનસિક સ્થિતિ અસ્થિર હોવાના સંકેતો મળતા આ સંબંધોનો અંત આવ્યો હતો. (જો કે જોનની માતા જેવી બિમારી નહીં.) ચૅપ્લિનના બેરી સાથેના ટૂંકા સમય માટેના સંબંધો તેના માટે દૂઃખદ સ્વપ્ન સમાન હતા. એક બાળકને જન્મ આપ્યા બાદ, 1943માં તેણે બાળકનો પિતા ચૅપ્લિન હોવાનો દાવો માંડ્યો હતો. પરંતુ લોહી પરીક્ષણથી પૂરવાર તયું હતું કે ચૅપ્લિન બેરીના સંતાનનો પિતા ન હતો. બેરીના વકીલ [[જોસેફ સ્કોટ (વકીલ)|જોસેફ સ્કોટ]]એ કોર્ટમાં દલીલ કરી હતી કે લાહી પરીક્ષણના ટેસ્ટ પૂરાવા તરીકે માન્ય રાખી શકાય નહી. જેથી ચૅપ્લિનને બાળકના ઉછેર માટે મદદ કરવાનો આદેશ કરવામાં આવ્યો. આ અન્યાયને કારણે કેલિફોર્નિયામાં કાયદો બદલવામાં આવ્યો જેમાં લોહી પરીક્ષણને પૂરાવા તરીકે માન્ય રાખવામાં આવ્યું.સરકારી વકીલે બેરી સાથેના 1944ના સંબંધોને લઈને [[મન એક્ટ]] ના આરોપો લગાવ્યો પરંતુ તેમાં ચૅપ્લિનનો નિર્દોષ છુટકારો થયો હતો.<ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Mann & Woman |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,850389,00.html |quote=Auburn-haired [[Joan Barry (American actress)|Joan Barry]], 24, who wandered from her native Detroit to New York to Hollywood in pursuit of a theatrical career, became a Chaplin protegee in the summer of 1941. She fitted into a familiar pattern. Chaplin signed her to a $75-a-week contract, began training her for a part in a projected picture. Two weeks after the contract was signed she became his mistress. Throughout the summer and autumn, Miss Barry testified last week, she visited the ardent actor five or six times a week. By midwinter her visits were down to "maybe three times a week". By late summer of 1942, Chaplin had decided that she was unsuited for his movie. Her contract ended. |publisher=Time (magazine) |date=3 April 1944 |access-date=2007-08-21 |archive-date=2016-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311022927/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,850389,00.html |url-status=dead }}</ref>આ પ્રકારના કેસોને કારણે ચૅપ્લિનની જાહેર છબી ખરડાઈ હતી.<ref name="fjnruu"/>બેરીની સ્થિતિ એટલી ખરાબ થઈ ચુકી હતી કે તેને 1953માં એક શેરીમાં બાળકોના સેન્ડલ અને બાળકની વીંટી લઈને જતી હતી જોવા મળી હતી. તે બબડતી હતી કે " આ ચમત્કાર છે".<ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Just Like the Movies |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,858217,00.html |quote=Another Chaplin ex-protegee, 33-year-old [[Joan Barry (American actress)|Joan Barry]], who won a 1946 paternity suit against the comedian, was admitted to Patton State Hospital (for the mentally ill) after she was found walking the streets barefoot, carrying a pair of baby sandals and a child's ring, and murmuring: "This is magic, my god". |publisher=[[Time (magazine)]] |date=17 August 1953 |access-date=2007-08-21 |archive-date=2008-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117060251/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,858217,00.html |url-status=dead }}</ref> === ઉના ઓ'નીલ === બેરીને લઈને ચૅપ્લિનના કોર્ટ કેસ દરમિયાન તે [[ઉના ઓ'નીલ]]ને મળ્યો તે [[યુજેને ઓ'નીલ]]ની પુત્રી હતી. બન્નેએ 16 જૂન 1943માં લગ્ન કરી લીધા. ચૅપ્લિનની ઉંમર 44 વર્ષ હતી જ્યારે ઉના માત્ર 18 વર્ષની હતી.ઓ'નીલના પિતાને આ લગ્ન મંજૂર ન હતા. અને લગ્ન બાદ તેણે ઉના સાથે બધા જ પ્રકારના સંપર્કો કાપી નાંખ્યાહતા. તેમના આ આબોલા જ્યારે તેઓ 1977માં મૃત્યુ પામ્યા ત્યાં સુધી ચાલુ રહ્યા હતા. આ લગ્ન ખૂબ સફળ અને લાંબા ચાલ્યા હતા. આ લગ્ન દ્વારા ચૅપ્લિનને આઠ બાળકો થયા હતા.તેમને ત્રણ પૂત્રો હતા: [[ક્રિસ્ટોફર ચૅપ્લિન|ક્રિસ્ટોફર]], યુજેન અને [[માઈકલ ચૅપ્લિન]] અને પાંચ પૂત્રીઓ : [[ગેરાલ્ડિન ચૅપ્લિન|ગેરાલ્ડિન]], [[જોસેફાઈન ચૅપ્લિન|જોસેફાઈન]], જેન, [[વિક્ટોરિયા ચૅપ્લિન|વિક્ટોરિયા]] અને એનેટ્ટે-એમ્લી ચૅપ્લિન. ચૅપ્લિન અંતિમ વખત પિતા 73 વર્ષની વયે બન્યા હતા. ચૅપ્લિનના મૃત્યુ બાદ ઉના 44 વર્ષ સુધી જીવતી રહી હતી.ઉનાનું મૃત્યુ [[પિતાશયનું કેન્સર|પિતાશયના કેન્સર]]ને કારણે 1991માં થયું હતું. == બાળકો == {| class="wikitable" |- !બાળક !જન્મ તારીખ !મૃત્યુની તારીખ !નોંધ |- | નોર્માન સ્પેન્સર ચૅપ્લિન | 7 જુલાઈ 1919 | 10 જુલાઈ 1919 | |- | [[ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન જુનિ.|ચાર્લ્સ સ્પેન્સર ચૅપ્લિન જુનિ.]] | 5 મે 1925 | 20 માર્ચ 1968 | |- | [[સિડની અર્લે ચૅપ્લિન]] | 31 માર્ચ 1926 | 3 માર્ચ 2009 | |- | [[ગેરાલ્ડિન ચૅપ્લિન|ગેરાલ્ડિન લેઈગ ચૅપ્લિન]] | 1 ઓગસ્ટ 1944 | | |- | [[માઈકલ ચૅપ્લિન|માઈકલ જ્હોન ચૅપ્લિન]] | 7 માર્ચ 1946 | | |- | [[જોસેફાઈન ચૅપ્લિન|જોસેફાઈન હેન્નાહ ચૅપ્લિન]] | 28 માર્ચ 1949 | | |- | [[વિક્ટોરિયા ચૅપ્લિન]] | 19 મે 1951 | | |- | યુજેન એન્થોની ચૅપ્લિન | 23 ઓગસ્ટ 1953 | | |- | જેને સેસિલ ચૅપ્લિન | 23 મે 1957 | | |- | એનેટ્ટે એમ્લી ચૅપ્લિન | 3 ડિસેમ્બર 1959 | | |- | [[ક્રિસ્ટોફર ચૅપ્લિન|ક્રિસ્ટોફર જેમ્સ ચૅપ્લિન]] | 6 જુલાઈ 1962 | | |- |} == નાઈટહૂડનો ખિતાબ == ચૅપ્લિનના નામનો સમાવેશ 1975ના [[ન્યૂ ઈયર્સ ઓનર્સ લીસ્ટ|ન્યૂ ઈયર્સ ઓનર લીસ્ટ]]માં કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{LondonGazette |issue=46444 |startpage=8 |linkeddate=1974-12-31 |supp=y |access-date=2008-07-21 }}</ref> 4 માર્ચના રોજ તેમને [[બ્રિટનની ઓનર્સ પદ્ધતિ|નાઈટહૂડ]]નો ખિતાબ 85 વર્ષની ઉંમરે અપાયો તેમને આ ખિતાબ [[યુનાઇટેડ કિંગડમના એલિઝાબેથ II|ક્વીન એલિઝાબેથ બીજા]]એ [[ઓર્ડર ઓફ ધ બ્રિટિશ એમ્પાયર|નાઈટ કમાન્ડર ઓફ ધ બ્રિટિશ એમ્પાયર]] કેબીઈ (KBE) આપ્યો. આ એવોર્ડની પ્રથમ વખત દરખાસ્ત 1931માં મુકવામાં આવી હતી પરંતુ પહેલા વિશ્વ યુદ્ધમાં કોઈ સેવા ન કરી હોવાને કારણે તેમજ કેટલાક વિવાદોને કારણે આ ખિતાબ અપાયો ન હતો. આ બાદ 1956માં ફરીથી તેના નામની દરખાસ્ત કરાઈ હતી પરંતુ રૂઢિચૂસ્ત સરકાર દ્વારા અમેરિકન સરકાર સાથે સંબંધો બગડશે તેવા ભયને કારણે દરખાસ્તને મંજૂરી અપાઈ નહીં. તે સમય [[શીત યુદ્ધ|ઠંડા યુદ્ધ]]નો હતો. અને ત્યારે [[સુએઝ કટોકટી|સુએઝ પર આક્રમણ]]ની તૈયારીઓ ચાલતી હતી. == મૃત્યુ == 1960 બાદ તેમની તબિયત બગડવા માંડી હતી. તેમની અંતિમ ફિલ્મ '' [[અ કાઉન્ટેસ ફ્રોમ હોંગકોંગ]]'' પૂરી કર્યા બાદ અને 1972માં એકેડેમી એવોર્ડ મેળવ્યા બાદ તબિયત વધુને વધુ બગડતી ચાલી.1977માં તબિયત એટલી ખરાબ થઈ કે તેઓ વાતચીત કરી શકતા ન હતા અને વ્હિલચેરમાં ફરવું પડતું હતું. તેઓ પોતાના [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ|સ્વિત્ઝલેન્ડ]]ના [[વેવેય]] ખાતે આવેલા નિવાસ્થાને 25 ડિસેમ્બર 1977માં ઉંઘમાં મૃત્યુ પામ્યાં.<ref name="obit">{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Charlie Chaplin Dead at 88; Made the Film an Art Form. |url=http://www.nytimes.com/books/97/03/30/reviews/chaplin-obit.html |quote=Charlie Chaplin, the poignant little tramp with the cane and comic walk who almost single-handedly elevated the novelty entertainment medium of motion pictures into art, died peacefully yesterday at his home in Switzerland. He was 88 years old. |publisher=[[New York Times]] |date=26 December 1977, Monday |access-date=2007-08-21 }}</ref> તેમને [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ|સ્વિત્ઝલેન્ડ]]ના [[વૌડ|વેડ]]માં આવેલા કબ્રસ્તાન કોર્સિયર-સૂર[[વેવેય]]માં [[દફનવિધિ|દફનાવવામાં]] આવ્યા હતા. 1 માર્ચ 1978ના રોજ તેમના [[મૃતદેહ]]ની કેટલાક સ્વીસ મિકેનિક દ્વારા ચોરી કરવામાં આવી જેથી ચૅપ્લિનના કુટુંબીજનો પાસેથી તેના બદલે નાણા મેળવી શકાય.<ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Chaplin Body Stolen From Swiss Grave. Vehicle Apparently Used. British Envoy 'Appalled'. |url= |quote=The body of Charlie Chaplin was stolen last night or early today from the grave where it was buried two months ago in a small cemetery in the Swiss village of Corsier-surVevey, overlooking the eastern end of Lake Geneva. |publisher=[[New York Times]] |date=3 March 1978, Friday |access-date=2007-08-21 }}</ref> પરંતુ કાવતરૂં નિષ્ફળ રહ્યું હતું. ભાંગફોડિયાઓને પકડી લેવામાં આવ્યા હતા. અને તેમના મૃતદેહને 11 અઠવાડિયા બાદ [[લેક જીનિવા]] નજીક દફનાવવામાં આવ્યો હતો. તેમના મૃતદેહને વધુ ચોરી થતો અટકાવવા માટે 2 મીટર કોન્ક્રીટ નીચે દફનાવવામાં આવ્યો હતો. == અન્ય વિવાદો == [[વિશ્વયુદ્ધ 1|પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ]] સૈન્યમાં નહીં જોડાવવા બદલ બ્રિટિશ મીડિયાએ તેની ટીકા કરી હતી. ખરેખરમાં તો ચૅપ્લિને સર્વિસ માટે અરજી કરી હતી પરંતુ તેઓ ખૂબ નાના અને ઓછું વજન ધરાવતા હોવાથી તેમને સૈન્યમાં ભરતી કરવામાં આવ્યા ન હતા. ચૅપ્લિને યૂદ્ધ દરમિયાન નાણા એકત્ર કરવા માટે [[વોર બોન્ડ]]ના વેચાણમાં મોટો ભાગ ભજવ્યો હતો. તેમણે આ બોન્ડ માટે રેલીઓના સંબોધનની સાથે સાથે પોતાના ખર્ચે એક ફિલ્મ 1918માં બનાવી હતી આ ફિલ્મ ''[[ધ બોન્ડ]]'' એક હાસ્યપ્રધાન [[પ્રોપગેન્ડા ફિલ્મ]] હતી. સ્ત્રીઓના કપડાંને લઈને થયેલા વિવાદને કારણે તેમને 1930ના દાયકામાં નાઈટહૂડનો ખિતાબ મળી શક્યો ન હતો. ચૅપ્લિનની સમગ્ર કારકીર્દી દરમિયાન, તેના પૂર્વજો યહૂદી હોવાના દાવાને લઈને કેટલાક પ્રમાણ સુધી વિવાદ ચાલતો રહ્યો હતો. નાઝીઓએ 1930ના દાયકામાં ચૅપ્લિનને યહૂદી ગણાવ્યા હતા. (કાર્લ ટોન્સેન્ટેઈન) અમેકિતાના મીડિયામાં રિલીઝ થયેલા અહેવાલો,<ref>{{Cite web |url=http://www.filmography.co.il/en/entry/8/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-10 |archive-date=2008-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415180557/http://www.filmography.co.il/en/entry/8/ |url-status=dead }}</ref> અને 1940ના દાયકાના અંતિમ સમયમાં એફબીઆઈ દ્વારા તેના મુળની તપાસ કરાઈ હતી. ચૅપ્લિન યહૂદી હતો તેવો કોઈ દસ્તાવેજ મળી શક્યો નથી. તેના સમગ્ર જાહેર દરમિયાન યહૂદી હોવાનો સ્વીકાર કે તેનો ઈનકાર કરવા માટે કહેવામાં આવતું હતું પરંતુ ચૅપ્લિને એવું કહ્યું હતું કે " [[યહૂદી વિરોધી માણશ|યહૂદી વિરોધી]]ના હાથનું તેઓ રમકડું બનવા ઈચ્છતા નથી." જો કે તેમને [[બાપ્ટીઝમ|ખ્રીસ્તી ધર્મના સંસ્કાર]] [[ઇંગ્લેડના ચર્ચ|ચર્ચ ઓફ ઈંગ્લેન્ડ]]માં આપવામાં આવ્યા હતા, તેઓ સમગ્ર જીવન દરમિયાન માનતા હતા કે તેઓ [[અજ્ઞેયવાદી]]છે.<ref>{{cite web |url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html |title=The Religious Affiliation of Charlie Chaplin |year=2005 |work=Adherents.com |access-date=2009-12-10 |archive-date=2011-08-25 |archive-url=https://www.webcitation.org/61CFyz04a?url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html |url-status=dead }}</ref> 1924માં ચૅપ્લિન [[વિલિયમ રેન્ડોલ્ફ હેર્સ્ટ]]ની યાટ્માં હાજર હતા જ્યારે નિર્માતા [[થોમસ હાર્પર ઈન્સે|થોમસ ઈન્સે]]નું રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું.આ ઘટનાનું નાટ્યાત્મક નિરૂપણ [[પિટર બોગડાનોવિચ|પીટર બાંગ્ડાનોવિક]]ની 2001ની ફિલ્મ ''[[ધ કેટ્સ મેઓવ|ધ કેટ મેઓ]]'' માં આવ્યું હતું.ક્યા સંજોગોમાં ઈન્સેનું મૃત્યુ થયું તે હજી સુધી જાણી શકાયું નથી. ચૅપ્લિનને હંમેશા [[એફેબોફિલા|યુવાન મહિલાઓ પ્રત્યે આકર્ષણ]] રહેતું હતું જેમાં કેટલાય લોકોને રસ પડ્યો છે.તેની જીવનકથા લખનાર લેખકો આ માટે હેટ્ટી કેલી પ્રત્યેના આકર્ષણને જવાબદાર માને છે. હેટ્ટીને તેઓ બ્રિટનમાં જ્યારે મ્યૂઝિક હોલમાં પ્રદર્શન કરતા હતા ત્યારે મળ્યા હતા. હેટ્ટી તેમના માટે એક યુવાન સ્ત્રીની આદર્શ પ્રતિમા હતી.ચૅપ્લિન નવી નવી યુવાન અભિનેત્રીઓને શોધતા અને તેમને પોતાની ફિલ્મમાં કામ આપતા માત્ર મિલ્ડ્રેડ હેરિસને બાદ કરતા તેમના બધા જ લગ્ન અને મોટા સંબંધો આ જ રીતે વિકસ્યા હતા. == વારસો == * [[સોવિયેત સંઘ|સોવિયેટ]] ખગોળશાસ્ત્રી [[લ્યુમડિલા જીયોરજિવના કરાચકિના|લ્યુમિલા જ્યોર્જિવના કારાચકિના]] દ્વારા 1981માં એક [[લઘુગ્રહ|નાનકડા ગ્રહ]]ની શોધ કરાઈ હતી જેને ચૅપ્લિનની યાદમાં [[3623 ચૅપ્લિન]] એવું નામ અપાયું હતું.<ref>{{cite book | last = Schmadel | first = Lutz D. | authorlink=Lutz D. Schmadel | title = Dictionary of Minor Planet Names | pages = 305 | edition = 5th | year = 2003 | publisher = Springer Verlag | location = New York | url = http://books.google.com/books?q=3623+Chaplin+1981+TC2 | isbn = 3540002383}}</ref> * 1929-30માં રચના ''Wachsfigurenkabinett: Fünf kleine Opern (વેક્સ વર્ક્સઃ ફાઈવ લીટર ઓપેરા)'' ને ' ચૅપ્લિન-ફોર્ડ-ટ્રોટ', નામ આપવામાં આવ્યું આ કંપોઝિશન કંપોઝર [[કાર્લ એમેન્ડસ હાર્ટમન|કાર્લ એમાડ્યુએશ હાર્ટમન]] દ્વારા તૈયાર કરાયું હતું. જેમા ચૅપ્લિનના ચૅપ્લિનની લાક્ષણિક્તાઓ વર્ણવામાં આવી હતી.( બોલવાના સંદર્ભમાં ઓપેરાની ભૂમિકામાં નહીં.). * અન્ય સન્માન જે ચૅપ્લિનને મળ્યા હતા તેમા [[હોલિવૂડ વોક ઓફ ફેમ]] (1950 અને 1960 વખતના તેમની રાજકીય વિચારશરણીને કારણે 1970 સુધી ત્યાં સ્ટાર લગાવવામાં આવ્યો ન હતો).1985માં તેમના માનમાં [[યુનાઈટેડ કિંગ્ડમના સ્ટેમમાં સામેલ લોકોની યાદી|યુનાઈટેડ કિંગ્ડમની પોસ્ટેજ સ્ટેમ્પ]] બહાર પાડવામાં આવી, 1994માં તેઓ [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના સ્ટેમમાં સામેલ લોકોની યાદી|યુનાઈટેડ સ્ટેટ્ પોસ્ટેજ સ્ટેમ્પ]]માં દેખાયા હતા. તેની ડિઝાઈન કેરિકેચરીસ્ટ [[અલ હિર્સફેલ્ડ|અલ હેર્શફેલ્ડ]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી. * 1917 થી 1918માં મુંગી ફિલ્મોના અભિનેતા [[બિલી વેસ્ટ (મૂંગી ફિલ્મ અભિનેતા)|બીલી વેસ્ટ]]એ ચૅપ્લિનના ટ્રેમ્પ પાત્રને લઈને ચૅપ્લિનની નકલ કરી હતી અને 20થી વધુ ફિલ્મો બનાવી હતી.<ref>{{cite book |title=Stan and Ollie, the Roots of Comedy |last=Louvish |first=Simon |authorlink=Simon Louvish|year=2005 |publisher=St. Martin's Griffin |isbn=0312325983 |pages=109 |url=http://books.google.com/books?id=iSfU38xkO7AC }}</ref> * 1992માં ચૅપ્લિનના જીવન પર એક ફિલ્મ બનાવવામાં આવી હતી. ''[[ચૅપ્લિન (ફિલ્મ)|ચૅપ્લિન]]'' ફિલ્મનું દિગ્દર્શન ઓસ્કાર એવોર્ડ વિજેતા [[રિચાર્ડ એટનબર્ગ|રીચાર્ડ એટનબેરો]]એ કર્યું હતું જેમાં ભૂમિકા [[રોબર્ટ ડાઉનેય જૂનિ.|રોબર્ટ ડાઉને જૂનિ.]], [[ડેન આયકરોડ|ડાન આયક્રોડ]], અન [[ગેરાલ્ડિન ચૅપ્લિન]] (ચૅપ્લિનની પૂત્રી, ફિલ્મમાં તે ચૅપ્લિનની માતા બની હતી.), આ ફિલ્મમાં ભૂમિકા બદલ ડાઉનેને 1993ના વર્ષ માટે ઓસ્કારમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા માટે નામાંકન મળ્યું હતું. * 2001માં બ્રિટિશ હાસ્ય કલાકાર [[એડિ ઈઝાર્ડ|એડી ઈઝાર્ડ]]એ ''[[ધ કેટ્સ મેઓવ|ધ કેટ મેઓવ]]'' ફિલ્મમાં ચૅપ્લિનની ભૂમિકા કરી હતી. જેમાં ફિલ્મ નિર્માતા [[થોમસ ઈન્સે]]ના [[વિલિયમ રેન્ડોલ્ફ હેર્સ્ટ]]ની યાટ્ પર થયેલા મૃત્યની વાત કરાઈ હતી આ બોટ પર ત્યારે ચૅપ્લિન મહેમાન તરીકે હાજર હતા. * [[કમલ હસન]]એ [[તમિલ ફિલ્મ્સ|તમિળ]] ફિલ્મ [[પુન્નાગલ મન્નન|પુનાગાઈ મન્નન]]માં "ચૅપ્લિન ચેલપ્પા"ને પાત્રને ચૅપ્લિન જેવું બનાવ્યું હતું <ref>{{Cite web |url=http://www.lankanewspapers.com/news/2006/12/10556_space.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-10 |archive-date=2009-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527132549/http://www.lankanewspapers.com/news/2006/12/10556_space.html |url-status=dead }}</ref> * ચૅપ્લિનની ફિલ્મ "ધ કિડ" ફિલ્મની પેરોડી જ્હોન વૂએ [http://www.imdb.com/title/tt0082535/ હૂ જી શિ ડાઈ(1981) બનાવી હતી.] આ ફિલ્મ " લાફિંગ ટાઈમ્સ." તરીકે જાણીતી હતી. == અન્ય મુંગી કોમિક (ચિત્રવાર્તા) સાથે સરખામણી == 1960થી ચૅપ્લિનની ફિલ્મોની સરખામણી તે સમયેના મહાન હાસ્યકલાકારો [[બસ્ટર કેટોન]] અન [[હેરોલ્ડ લોયડ]] સાથે થવા લાગી હતી. (મુંગી ફિલ્મો વખતના બે મહાન અભિનેતાઓ). ત્રણેયનો અલગ અલગ અંદાજ હતો. ચૅપ્લિનનું પાત્ર લાગણીશીલ અને દયા ઉપજાવતું હતું. (1920ના દાયકામાં ભારે લોકપ્રિય હતુ), લોયડ દરેક વ્યકિતને સ્પર્શતું હતું. તેમજ તેમના પાત્રમાં 1920નો આશાવાદ હતો. તો કેટોન કોઈ પણ સ્થિતિમાં અડગ રહેતા પાત્રની ભૂમિકા કરતા જે અત્યારના સિનેમામાં ખાસી લોકપ્રિય છે.ઐતિહાસિક સ્તરે, ચૅપ્લિન હાસ્ય કલાકારોનો પાયો નાંખવામાં પાછળ હતો. કેટોન અને હેરોલ્ડ લોયડે આ માટે ખાસી મહેનત કરી હતી.( ખરેખરમાં તો લોયડના પહેલાના પાત્રો "વિલિ વર્ક " અને " લોનસમ લ્યુક" ચૅપ્લિનના પાત્રની મજાક ઉડાવતા હતા. કેટલીય વખત લોયડે આ વાત માની છે તો કેટલીક વખત તેણે આ વાતથી દૂર જવાનો પ્રયાસ કર્યો છે).કેટોન જ્યારે ફિલ્મોમાં પ્રવેશ્યો ત્યારે ચૅપ્લિને મ્યુચ્યુલ સમયગાળો (1916-1917) વિતી ગયા બાદ કોઈ નવા પ્રયોગો કરવાનું બંધ કરી દિધું હતું. વ્યવસાયિક રીતે ચૅપ્લિને [[મૂંગી ફિલ્મો # સૌથી વધુ કમાણી કરનાર મૂંગી ફિલ્મો|મુંગી ફિલ્મોના કાળમાં સૌથી વધુ નાણા કમાવતી ફિલ્મો]] બનાવી હતી. જેમાં ''[[ધ ગોલ્ડ રશ]]'' નો પાંચમો નંબર છે. આ ફિલ્મે 4.25 મિલિયન ડોલર અને '' [[ધ સર્કસ (મૂંગી ફિલ્મ)|ધ સર્કસ]]'' નો સાતમો નંબર છે આ ફિલ્મે 3.8 મિલિયન ડોલરનો વકરો કર્યો હતો.જો કે, ચૅપ્લિનની ફિલ્મોનો કૂલ વકરો 10.5 મિલિયન ડોલર થતો હતો જ્યારે હેરોલ્ડનો વકરો 15.7 મિલિયન ડોલર થતો હતો. ( લોયડ વધુ ફાયદાકારક હતા. તેમણે 1920ના સમયગાળામાં 12 ફિલ્મો રજૂ કરી જ્યારે ચૅપ્લિને માત્ર 3 ફિલ્મો રજૂ કરી હતી).બસ્ટર કેટોનની ફિલ્મો ચૅપ્લિન કે પછી લોયડ જેટલી સફળ રહી ન હતી. તેમજ તેની લોકપ્રિયતા પણ એટલી બધી ન હતી. માત્ર તેને 1950 અને 1960ના દાયકામાં વિવેચકોએ તેના અભિનયને વખાણ્યો હતો. તેમની તંદૂરસ્ત વ્યવસાયિક સ્પર્ધા સિવાય ચૅપ્લિન અને કેટોન એકબીજા પ્રત્યે ઉંચો મત ધરાવતા હતા.કેટોને પોતાની આત્મકથામાં લખ્યું છે કે ચૅપ્લિન અત્યાર સુધીના મહાન હાસ્ય કલાકાર હતા અને મહાન કોમેડી ડિરેક્ટર પણ હતા.તો ચૅપ્લિને પણ કેટોનની પ્રશંસા કરી છે. ચૅપ્લિને કેટોનને [[યુનાઈટેડ આર્ટીસ્ટ]]માં જોડાવવા માટે 1925માં આમંત્રણ આપ્યું હતું. તેમણે 1928માં એમજીએમમાં જોડાવવાના જોખમી પગલાથી દૂર રહેવાની પણ સલાહ આપી, આ ઉપરાંત ચૅપ્લિનની અંતિમ અમેરિકન ફિલ્મ, ''લાઈમલાઈટ'' માં કેટલોક ભાગ કેટોન માટે લખ્યો હતો. 1915 બાદ પ્રથમ વખત તેઓ સાથે દેખાયા હતા. ચૅપ્લિન તેમના અનુગામી, ફ્રેન્સ મુંગી ફિલ્મોના હાસ્ય કલાકાર[[મેક્સ લિન્ડેર]]ની પણ પ્રશંસા કરી હતી અને એક ફિલ્મ તેમને સમર્પિત કરી હતી. == માધ્યમો == <gallery> image:Charlie Chaplin, bond of friendship, 1918.ogg|ધ બોન્ડ મુંગી ફિલ્મમાંથી વિડીયો ક્લીપ (1918) image:Charlie Chaplin, the Marriage Bond.ogg|ધ બોન્ડ મુંગી ફિલ્મમાંથી વિડીયો ક્લીપ (1918) image:Charlie Chaplin, The Bond, 1918.ogg|ધ બોન્ડ મુંગી ફિલ્મમાંથી વિડીયો ક્લીપ (1918) </gallery> == ફિલ્મોગ્રાફી == ચૅપ્લિને ઘણી ફિચર ફિલ્મ|ફિચર ફિલ્મો/0} અને નાના વિષયોમાં દિગ્દર્શન, લખાણ અને અભિનય કર્યો છે. જેમાં ''[[ધ ઈમિગ્રાન્ટ]]'' (1917), ''[[ધ ગોલ્ડ રશ]]'' (1925), ''[[સીટી લાઈટ્સ]]'' (1931), ''[[મોર્ડન ટાઈમ્સ (ફિલ્મ)|મોડર્ન ટાઈમ્સ]]'' (1936), અને ''[[ધ ગ્રેટ ડિક્ટેટર]]'' (1940)નો સમાવેશ થાય છે. આ બધી જ ફિલ્મોને નેશનલ ફિલ્મ રજિસ્ટ્રીમાં સામેલ કરવામાં આવી છે. આમાંથી ત્રણ ફિલ્મોને એએફઆઈની 100 વર્ષ …100 ફિલ્મો અને એએફઆઈની 100 વર્ષ…100 ફિલ્મો (10મી વર્ષગાંઠ આવૃતિ)|એએફઆઈ 100 વર્ષ …100 ફિલ્મો (10મી વર્ષગાંઠ આવૃતિ)માં સ્થાન મળ્યું આ ફિલ્મો: ''ધ ગોલ્ડ રશ'', ''સીટી લાઈટ'', અને ''મોર્ડન ટાઈમ્સ'' હતી. == નોંધ == {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == * ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન '' [[મારી આત્મકથા (ચૅપ્લિન)|મારી આત્મકથા]]'' . શિમોન એન્ડ શ્યુસ્ટેર, 1964. * ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન: ''Die Geschichte meines Lebens'' . ફિશર-વેર્લાગ, 1964. (જર્મન.) * ચાર્લી ચૅપ્લિન ''Die Wurzeln meiner Komik'' in: Jüdische Allgemeine Wochenzeitung, 3.3.67, gekürzt: wieder ebd. 12.4. 2006, S. 54 (જર્મન.) * ચૅપ્લિન: અ લાઈફ બાય સ્ટેફન વાઈસમેન, આર્કેડ પબ્લિશિંગ 2008. * ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન: ''માય લાઈફ ઈન પીક્ચર્સ'' .બોડલે હેડ, 1974. * [[એલેસ્ટર કૂકે|એલીસ્ટેર કૂકે]]: ''સીક્સ મેન'' . હોર્મોન્ડવર્થ, 1978. * એસ. ફ્રિન્ડ: Die Sprache als Propagandainstrument des Nationalsozialismus, in: Muttersprache, 76. Jg., 1966, S. 129-135. (જર્મન.) * [[જ્યોર્શિયા હેલ|જયોર્જિયા હેલ]], ''[[ચાર્લી ચૅપ્લિનઃ ઈન્ટીમેટ ક્લોઝ અપ|ચાર્લી ચૅપ્લિન: ઈન્ટીમેટ ક્લોઝ-અપ્સ]]'' , સંપાદન, હિથર કિરનન. [[લેનહામ, મેરિલેન્ડ|લાનહામ]]: સ્કારેક્રો પ્રેસ, 1995 અને 1999. ISBN 1-57886-004-0 (1999 આવૃતિ). * [[વિક્ટોર ક્લેમ્પેરર|વિક્ટર ક્લેમ્પેરેર]]: ''એલટીઆઈ (LTI) - Notizbuch eines Philologen.'' લેઈપઝીંગ: રેક્લામ, 1990. ISBN 3-379-00125-2; ફ્રેન્કફર્ટ એમ મેઈન (19. A.) 2004 (જર્મન.) * ''ચાર્લી ચૅપ્લિન એટ કેસ્ટોન એન્ડ એસનેયઃ ડૉન ઓફ ધ ટ્રામ્પ'' , [[ટેડ ઓકુડા]] અને ડેવિડ માસ્કા. યુનિવર્સ, ન્યૂ યોર્ક, 2005. * ''[[:ચૅપ્લિન: હિઝ લાઈફ એન્ડ આર્ટ|ચૅપ્લિન: હિસ લાઈફ એન્ડ આર્ટ]]'' , ડેવિડ રોબિન્સન. મેકગ્રો-હિલ, બીજી આવૃતિ 2001. * ''ચૅપ્લિન: જિનિયસ ઓફ ધ સિનેમા'' , જેફ્રી વેન્સે. અબ્રામ્સ, ન્યૂ યોર્ક, 2003. * ''ચાર્લી ચૅપ્લિન: અ ફોટો ડાયરી'' , મિચેલ કોમ્ટે અને [[સામ સ્ટોર્ડૂઝે|સામ સ્ટોડઝે]]. સ્ટેઈડલ, પ્રથમ આવૃતિ, હાર્ડકવર, 359પેજ, ISBN 3-88243-792-8, 2002. * ''ચૅપ્લિન ઈન પીક્ચર્સ'' , સામ સ્ટેઈડેઝ (ed.), પેટ્રીસ બ્લાઉન, ક્રિસ્ટીયન ડીલેગ અને સામ સ્ટેઈડેઝ, એનબીસી (NBC) આવૃતિઓ, ISBN 2-913986-03-X, 2005. * [http://journal.media-culture.org.au/0411/05-goldman.php http://journal.media-culture.org.au/0411/05-goldman.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007192342/http://journal.media-culture.org.au/0411/05-goldman.php |date=2009-10-07 }}''ડબલ એક્સપોઝર: ચાર્લી ચૅપ્લિન એસ ઓથર એન્ડ સેલિબ્રિટી'' , જોનાથન ગોલ્ડમેન. <u>એમસી(M/C) જર્નલ</u> 7.5. == બાહ્ય લિન્ક્સ == {{wikiquote}} {{Commons category}} * '''સત્તાવાર વેબસાઈટ''' ** [http://www.charliechaplin.com/ ચાર્લી ચૅપ્લિન વેબસાઈટ] ** [http://www.chaplinmuseum.com/ ધ ચૅપ્લિન મ્યૂઝીયમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100913081602/http://www.chaplinmuseum.com/ |date=2010-09-13 }} ** [http://www.charliechaplinarchive.org/en/ ધ ચાર્લી ચૅપ્લિન આર્કાઈવ્ઝ] * '''જીવનચરિત્ર''' ** [http://www.archive.org/search.php?query=mediatype%3A(texts)%20-contributor%3Agutenberg%20AND%20(subject%3A%22Chaplin%2C%20Charlie%2C%201889-1977%22%20OR%20creator%3A%22Chaplin%2C%20Charlie%2C%201889-1977%22%20OR%20creator%3A%22Charlie%20Chaplin%22%20OR%20title%3A%22Charlie%20Chaplin%22%20OR%20description%3A%22Charlie%20Chaplin%22) ચૅપ્લિન પરનું કામ અથવા તેણે કરેલું કામ] [[ઇન્ટરનેટ આર્કાઇવ|ઈન્ટરનેટ આર્કાઈવ્ઝ]] પર. ( સ્કેન કરેલા પૂસ્તકો, અસલ આવૃતિ કલર ઈલ્યુસ્ટ્રેટ) ** [http://www.charliechaplin.com/en/articles/1-biography ચાર્લી ચૅપ્લિન જીવનચિત્ર] ** [http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,,21147402-5012142,00.html ચાર્લી ચૅપ્લિન ગોલ્ડન સાયલન્સ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070207134815/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,,21147402-5012142,00.html |date=2007-02-07 }} * '''ફિલ્મોગ્રાફી''' ** {{Internet Archive film|id=CC_1914_02_07_KidsAutoRaceAtVenice|name=Films by, about or starring Charlie Chaplin}} *** [http://www.archive.org/search.php?query=-contributor%3Agutenberg%20AND%20(subject%3A%22Chaplin%2C%20Charlie%2C%201889-1977%22%20OR%20creator%3A%22Chaplin%2C%20Charlie%2C%201889-1977%22%20OR%20creator%3A%22Charlie%20Chaplin%22%20OR%20title%3A%22Charlie%20Chaplin%22%20OR%20description%3A%22Charlie%20Chaplin%22)%20AND%20mediatype%3Amovies ઈન્ટરનેટ પર ચૅપ્લિનની ફિલ્મો] * '''સંગીત''' ** [http://skaz-site.narod.ru/music/Chaplin-Quartet_SKAZ_Moscow.wma ચાર્લ્સ ચૅપ્લિન, "ઈટર્નલી", ફિલ્મમાંથી મ્યૂઝિક]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[http://skaz-site.narod.ru/music/Chaplin-Quartet_SKAZ_Moscow.wma ગુન ચેમ્બર મોસ્કો ક્રેમલિનમાં ક્વાર્ટેટ કોન્સર્ટ દરમિયાન રેકોર્ડિંગ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * '''અન્ય''' ** [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0416.html શ્રધ્ધાંજલી, ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ, 26 ડિસેમ્બર 1977 '' ચૅપ્લિન લીટલ ટ્રેમ, એવરીથીંગ ટ્રાઈંગ ટુ ગીલ્ડ કેજ ઓફ લાઈફ, એન્થ્રેલ્ડ વર્લ્ડ''] ** [http://www.time.com/time/time100/artists/profile/chaplin.html ધ ટાઈમ 100: ચાર્લી ચૅપ્લિન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000619061630/http://www.time.com/time/time100/artists/profile/chaplin.html |date=2000-06-19 }} ** [http://ednapurviance.org/chaplinfilmlists.html ચૅપ્લિનની ફિલ્મો ednapurviance.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831060054/http://ednapurviance.org/chaplinfilmlists.html |date=2009-08-31 }} ** [http://www.garenewing.co.uk/chaplin/about.html ચૅપ્લિન વિશે યુકેમાં] [[શ્રેણી:ચાર્લી ચૅપ્લિન]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજી હાસ્ય કલાકાર]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજી ફિલ્મ અભિનેતા]] [[શ્રેણી:૧૯૭૭માં મૃત્યુ]] mo6azul7rbpm8ippte55q5rr6f50kvd 0 19698 901579 901017 2026-06-18T13:29:15Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901579 wikitext text/x-wiki {{Infobox Information appliance |name = iPod |image = [[ચિત્ર:IPod family.png|300px]] |caption = The current iPod line. From left to right: [[iPod Shuffle]], [[iPod Nano]], [[iPod Classic]], [[iPod Touch]].</small> |manufacturer = [[Apple Inc.]] |type = [[Portable Media Player]] (PMP) |service = [[iTunes Store]] (iPod touch only)<br />[[App Store]] (iPod touch only) |unitssold = Over 220,000,000 worldwide<br />as of September 2009 |cpu = [[Samsung]] [[ARM architecture|ARM]] }} {{start date|2001|10|23}}'''આઇપોડ''' [[એપલ]] દ્વારા ડિઝાઇન થયેલી અને વેચાણ થતી [[પોર્ટેબલ મિડીયા પ્લેયર]]ની બ્રાન્ડ છે{{start date|2001|10|23}}. તે શ્રેણીના ઉત્પાદનોમાં હાર્ડ ડ્રાઇવ આધારિત [[આઇપોડ ક્લાસિક]], ટચસ્ક્રીન [[આઇપોડ ટચ]], વિડીઓ કેપેબલ [[આઇપોડ નેનો]] અને કોમ્પેક્ટ [[આઇપોડ શફલ]]નો સમાવેશ થાય છે. [[આઇફોન]] આઇપોડ તરીકે કામ કરે છે પરંતુ તેને એક અલગ પ્રોડકટ તરીકે ગણવામાં આવે છે. આઇપોડના જૂના મોડલોમાં [[આઇપોડ મિની]] અને સ્પિન-ઓફ [[આઇપોડ ફોટો]]નો સમાવેશ થાય છે. આઇપોડ ક્લાસિક મોડલ ઇન્ટર્નલ [[હાર્ડ ડ્રાઇવ]]માં [[મિડીયા]] સ્ટોર કરે છે અને જ્યારે અન્ય તમામ મોડલ [[ફ્લેશ મેમરી]]નો ઉપયોગ કરે છે જેથી કરીને તેનું કદ નાનુ થઇ શકે.(ઉત્પાદન બંધ કરાયેલા મિનિમાં [[માઇક્રોડ્રાઇવ]] મિનિએચર હાર્ડ ડ્રાઇવનો ઉપયોગ થતો હતો). અન્ય ઘણા ડિઝીટલ મ્યુઝિક પ્લેયરની જેમ આઇપોડ પણ બાહ્ય [[ડેટા સ્ટોરેજ ડિવાઇસ]] તરીકે કામ કરી શકે છે. અલગ અલગ મોડલમાં સ્ટોરેજની ક્ષમતા અલગ અલગ હોય છે. એપલના [[આઇટ્યુન]] સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરીને એપલ [[મેકિન્ટોશ]]ના ચોકક્સ વર્ઝન અને [[માઇક્રોસોફ્ટ]] [[વિન્ડોઝ]] ઓપરેટિંગ સિસ્ટમવાળા કોમ્પ્યુટરમાંથી સંગીતને આઇપોડમાં ટ્રાન્સફર કરી શકાય છે.<ref>{{cite web | url=http://www.apple.com/itunes/download/ | title=iTunes system requirements. Apple iTunes software currently runs on Macintosh OS X 10.3.9 or OS X 10.4.9 or later and on Microsoft Windows XP (Service Pack 2) or Vista | author=Apple Inc. | access-date=2008-05-28}}</ref> જે લોકોને એપલના સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરવો નથી અથવા જેમના કોમ્પ્યુટર આઇટ્યુન સોફ્ટવેર રન કરી શકતા નથી તેઓ આઇટ્યુનના વિકલ્પે ઉપલબ્ધ કેટલાક ઓપન સોર્સનો ઉપયોગ કરી શકે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.simplehelp.net/2007/07/08/10-alternatives-to-itunes-for-managing-your-ipod/ | title=Alternatives to iTunes for managing your iPod | author=Ross McKillop, simplehelp.net | access-date=2008-05-28}}</ref> આઇટ્યુન અને તેને વૈકલ્પિક સોર્સ ફોટો, વિડીઓ, [[ગેમ્સ]], કોન્ટેક્ટ ઇન્ફર્મેશન, [[ઇમેઇલ]] સેટિંગ, વેબ બૂકમાર્ક અને કેલેન્ડર પણ આઇપોડમાં ટ્રાન્સફર કરી શકે છે. વૈશ્વિક સ્તરે 9 સપ્ટેમ્બર 2009 સુધીમાં 220,000,000 કરોડથી વધુ આઇપોડ વેચાઇ ગયા છે. જેને પગલે તે [[ડિઝીટલ ઓડીઓ પ્લેયર]] સિરીઝના ઇતિહાસમાં બેસ્ટ સેલિંગ પ્રોડક્ટ બની છે.<ref>{{cite web | url=http://arstechnica.com/apple/news/2009/09/liveblog-rock-and-roll-apple-ipod-event.ars | title=Liveblog: "Rock and Roll" Apple iPod Event | date=9 September 2009 | publisher=[[Ars Technica]] | access-date=2009-09-09}}</ref> == ઇતિહાસ અને ડિઝાઇન == [[ચિત્ર:IPod 5-6 Gen side-by-side.jpg|thumb|આઇપોડ ક્લાસિક 5G (જમણે) અને 6G (ડાબે) સુધારેલો આલ્બમ વ્યૂ દર્શાવે છે]] આઇપોડ શ્રેણી એપલની ડિઝીટલ હબ કક્ષામાંથી આવી છે<ref name="straight">કાહની, લીએન્ડર.[http://www.wired.com/news/columns/cultofmac/0,71956-0.html સ્ટ્રેઇટ ડોપ ઓન ધ આઇપોડ બર્થ], ''[[વાયર્ડ ન્યૂઝ]]'' , 2006-10-17. 2006-10-30ના રોજ કરેલો સુધારો</ref> જ્યારે કંપનીએ પર્સનલ ડિઝીટલ ડિવાઇસના વધી રહેલા બજાર માટે સોફ્ટવેર બનાવવાનું શરૂ કર્યું હતું. બજારના મુખ્ય પ્રવાહમાં ડિઝીટલ કેમેરા, કેમકોર્ડર અને ઓર્ગેનાઇઝર સારી રીતે સ્થાપિત થયેલા હતા પરંતુ કંપનીને વર્તમાન ડિઝીટલ મ્યુઝિક પ્લેયર યુઝર ઇન્ટરફેસની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મોટા અથવા અત્યંત નાના અને નકામા જણાયા હતા,<ref name="straight"/> માટે એપલે તેનું પોતાનું ડિઝીટલ મ્યુઝિક પ્લેયર વિકસાવવાનું નક્કી કર્યું. સીઇઓ [[સ્ટીવ જોબ્સ]]ના આદેશ મુજબ એપલના હાર્ડવેર એન્જિનિયરિંગ વડા [[જોન રુબિનસ્ટીન]]એ આઇપોડ શ્રેણી ડિઝાઇન કરવા એન્જિનિયરોની ટુકડી ઉભી કરી હતી જેમાં હાર્ડવેર એન્જિનિયર [[ટોની ફેડેલ]] અને [[માઇકલ ધુએ]] <ref>"[http://www.designnews.com/article/CA6478178.html 2007 એન્જિનિનયર ઓફ ધ યર ફાઇનલિસ્ટ માઇકલ ધ્યુનું હાર્ડવેર જ્ઞાન આઇપોડમાં જીવ પુરવા મદદ કરે છે, ટેલીપ્રેસન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012084944/http://www.designnews.com/article/CA6478178.html |date=2007-10-12 }}", ''ડિઝાઇન ન્યૂઝ'' , 24 સપ્ટેમ્બ 2007.</ref>અને ડિઝાઇન એન્જિનિયર [[જોનાથન ઇવ]]નો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="straight"/> પ્રોડક્ટ એક વર્ષથી પણ ઓછા સમયગાળામાં તૈયાર થઇ ગઇ હતી અને તે 2001ની 23 ઓક્ટોબરના રોજ રજૂ કરાઇ હતી. જોબ્સે તેને 5 જીબી હાર્ડ ડ્રાઇવ સાથેની મેક-કોમ્પેટિબલ પ્રોડક્ટ તરીકે જાહેર કરી હતી કે જે 1000 ગીતો તમારા ખીસ્સામાં રાખે છે.<ref> [http://lowendmac.com/orchard/05/origin-of-the-ipod.html આઇપોડનો ઇતિહાસ: 2000 થી 2004]</ref> એપલે તેનું આઇપોડ સોફ્ટવેર સંપૂર્ણપણે તેની કંપનીમાં જ નથી વિકસાવ્યું. તેના સ્થાને તેણે [[પોર્ટેબલ પ્લેયર]]ના 2 [[ARM]] કોર્સ આધારિત રેફરન્સ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કર્યો હતો. આ પ્લેટફોર્મ પ્રાથમિક સોફ્ટવેર ધરાવતું હતું જે કોમર્શિયલ માઇક્રોકર્નેલ એમબેડેડ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ પર ચાલતું હતું. પોર્ટેબલ પ્લેયર અગાઉ [[બ્લૂટૂથ]] હેડપોન સાથે આઇબીએમ-બ્રાન્ડેડ એમપી3 (MP3) પ્લેયર પર કામ કરતું હતું.<ref name="straight"/> એપલે સ્ટીવની દેખરેખ હેઠળ યુઝર ઇન્ટરફેસ ડિઝાઇન કરવા અને તેનો અમલ કરવા માટે અન્ય કંપની [[પિક્સો]] સાથે કરાર કર્યો હતો.<ref name="straight"/> જેમ ડેવલપમેન્ટ આગળ વધતું ગયું તેમ એપલ સોફ્ટવેરના દેખાવમાં સુધારો કરતી ગઇ. [[આઇપોડ મિની]]થી શરૂઆત કરતા, [[શિકાગો]] ફોન્ટના સ્થાને [[ઇસ્પાય સાન્સ]] ફોન્ટ આવ્યા. બાદમાં આઇપોડે ફરીથી ફોન્ટ બદલીને [[પોડિયમ સાન્સ]] કર્યા જે એપલના કોર્પોરેટ ફોન [[માયરિઆડ]] જેવા હતા. કલર ડિસપ્લેવાળા આઇપોડે બાદમાં એક્વા પ્રોગ્રેસ બાર અને [[કોમ્બિનેશન લોક]] ઉભું કરવા [[બ્રશ્ડ મેટલ]] જેવી કેટલીક [[મેક ઓએસ એક્સ]] થીમનો ઉપયોગ કર્યો. એપલે 2007માં ફોન્ટ બદલીને [[હેલ્વેટિકા]] કરીને સિક્સ્થ જનરેશન [[આઇપોડ ક્લાસિક]] અને થર્ડ જનરેશન [[આઇપોડ નેનો]] રજૂ કરીને આઇપોડના ઇન્ટરફેસમાં ફરી સુધારો કર્યો હતો. મોટા ભાગના કિસ્સામાં તેણે સ્ક્રીનને બે ભાગમાં વહેંચી દીધી હતી જેમાં ડાબી બાજુ અડધાભાગમાં મેનુ અને જમણી બાજુ અડધાભાગમાં આલ્બમ આર્ટવર્ક, ફોટો અથવા વિડીયો દેખાતા હતા. સપ્ટેમ્બર 2007માં [[પેટન્ટ ધારક કંપની]] બર્સ્ટ ડોટ કોમ સામેના કાનૂની કેસમાં એપલે 1979માં તેના જેવી જ ડેવલપ કરાયેલી ડિવાઇસની પેટન્ટ પ્રત્યે ધ્યાન દોર્યું હતું. [[કેન ક્રેમરે]] 1979માં પ્લાસ્ટિક મ્યુઝિક બોક્સના વિચારની પેટન્ટ મેળવી હતી જેને તે આઇએક્સઆઇ કહેતો હતો.<ref name="DailyMail">બોફી ડેનીયલ [http://www.dailymail.co.uk/news/article-1053152/Apple-admit-Briton-DID-invent-iPod-hes-getting-money.html એપલે સ્વીકાર્યું કે બ્રિટને આઇપોડની શોધ કરી હતી પરંતુ તે તેમાંથી નાણા કમાતો નથી] ''[[ડેઇલી મેઇલ]]'' , 2008-09-08. 2008-09-08ના રોજ સુધારો.</ref> 1,20,000 [[અમેરિકન ડોલર]]ની વર્લ્ડવાઇડ પેટન્ટ રિન્યુ કરાવવા માટે પુરતું ભંડોળ ન હતું.<ref name="DailyMail"/> === ટ્રેડમાર્ક === ''આઇપોડ'' નામ વિની ચીકો દ્વારા સૂચવવામાં આવ્યું હતું. તે એક ફ્રીલાન્સ કોપી રાઇટર હતો. નવા પ્લેયરને કેવી રીતે રજૂ કરવું તે નક્કી કરવા માટે એપલે તેને બોલાવ્યો હતો. પ્રોટોટાઇપ જોયા બાદ ચીકોએ ફિલ્મ ''[[2001: A Space Odyssey (film)|2001:એ સ્પેસ ઓડિસી]]'' અને શબ્દસમૂહ "ઓપન ધ પોડ બે ડોર, [[હેલ]]!" અંગે વિચાર કર્યો જેને [[ડિસ્કવરી વન]] સ્પેસશિપનું વ્હાઇટ ઇવીએ પોડ કહેવાય છે.<ref name="straight"/> એપલે ટ્રેડમાર્ક શોધ્યો હતો અને જાણવા મળ્યું હતું કે તે પહેલેથી ઉપયોગમાં છે. [[ન્યૂ જર્સી]]ના જોસફ એન ગ્રાસોએ જુલાઇ 2000માં [[ઇન્ટરનેટ કિઓસ્ક]] માટે [[યુએસ પેટન્ટ એન્ડ ટ્રેડમાર્ક ઓફિસ]]માં આઇપોડ ટ્રેડમાર્ક લિસ્ટ કરાવ્યો હતો. પ્રથમ આઇપોડ કિઓસ્ક માર્ચ 1998માં ન્યૂ જર્સીમાં લોકો સમક્ષ દર્શાવવામાં આવ્યું હતું અને વેપારી ધોરણે ઉપયોગ જાન્યુઆરી 2000માં શરૂ થયો હતો પરંતુ 2001 સુધીમાં તેનો ઉપયોગ બંધ થઇ ગયો હતો. નવેમ્બર 2003માં યુએસપીટીઓ દ્વારા ટ્રેડમાર્ક રજિસ્ટર કરાયો હતો અને ગ્રાસોએ 2005માં તે એપલ કોમ્પ્યુટર ઇન્કને એસાઇન કર્યો હતો.<ref>સિરીયલ નંબર. 78018061, રજિસ્ટ્રેશન નંબર. 2781793, અમેરિકન પેટન્ટ અને ટ્રેડમાર્ક ઓફિસના રેકોર્ડ. આઇપબ, એલએલસીએ કોમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર અને હાર્ડવેર માટે ૧ જૂન 1999ના રોજ આઇપોડ ટ્રેડમાર્કની અરજી કરી હતી. આ ટ્રેડમાર્ક તેના વેપારી હેતુસર ઉપયોગ વગર 18 મે 2000ના રોજ ત્યજી દેવાયો હતો.</ref> == સોફ્ટવેર == આઇપોડ લાઇન કેટલાક [[ઓડિયો ફાઇલ ફોર્મેટ]] પ્લે કરી શકે છે જેમાં [[MP3]], [[AAC]]/[[M4A]], [[પ્રોટેક્ટેડ AAC]], [[AIFF]], [[WAV]], [[ઓડિબલ]] [[ઓડિયો બુક]] અને [[એપલ લોસલેસ]] સામેલ છે. આઇપોડ ફોટોએ વિવિધ ફાઇલ ફોર્મેટ ડિસપ્લે કરવાની ક્ષમતા રજૂ કરી જેમાં [[JPEG]], [[BMP]], [[GIF]], [[TIFF]], અને [[PNG]] ઇમેજ ફાઇલનો સમાવેશ થાય છે. પાંચમી અને છઠ્ઠી પેઢીના આઇપોડ ક્લાસિક તથા ત્રીજી પેઢીના આઇપોડ નેનો [[તથા MPEG-4]], [[(H.264/MPEG-4 AVC)]]અને [[ક્વિક ટાઇમ]] [[વિડીયો ફોર્મેટ]] પણ પ્લે કરી શકે છે જેમાં વિડીયો ડાયમેન્શન, એન્કોડિંગ ટેકનિક્સ તથા ડેટા રેટ્સને લગતી મર્યાદા હોય છે.<ref>[http://www.apple.com/ipodclassic/specs.html આઇપોડ ક્લાસિક ટેકનિકલ સ્પેક્સ]</ref> અસલમાં આઇપોડ સોફ્ટવેર માત્ર [[માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ]]ના આઇપોડ સોફ્ટવેર [[મેક ઓએસ]] સાથે કામ કરતા હતા જે બીજી પેઢીના મોડલ સાથે લોન્ચ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>[http://www.apple.com/itunes/download/ આઇટ્યુન ડાઉનલોડ્સ]</ref> મોટા ભાગના અન્ય મિડીયા પ્લેયરથી વિરૂદ્ધ એપલ [[માઇક્રોસોફ્ટ]]ના [[WMA]] ઓડિયો ફોર્મેટને સપોર્ટ કરતું નથી. પરંતુ [[ડિઝીટલ રાઇટ્સ મેનેજમેન્ટ]] (ડીઆરએમ) વગરનું WMA ફાઇલ્સ માટેનું કન્વર્ટર આઇટ્યુન્સના [[વિન્ડોઝ]] વર્ઝન સાથે અપાય છે. [[મીડી]] ફાઇલ પણ પ્લે કરી શકાતી નથી, પરંતુ આઇટયુન્સમાં એડવાન્સ્ડ મેનુનો ઉપયોગ કરી તેને ઓડિયો ફાઇલમાં કન્વર્ટ કરી શકાય છે. [[ઓગ વોર્બિસ]] અને [[FLAC]] જેવી વૈકલ્પિક ઓપન સોર્સ ઓડિયો ફોર્મેટ આઇપોડ પર કસ્ટમ ફિલ્મવેર ઇન્સ્ટોલ કર્યા વગર સપોર્ટ કરી શકાતા નથી. (જેમકે [[રોકબોક્સ]]) ઇન્સ્ટોલ કરતી વખતે આઇપોડ એક હોસ્ટ કોમ્પ્યુટર સાથે જોડાયેલ હોય છે. આઇપોડ જેટલી વખત તેના હોસ્ટ કોમ્પ્યુટર સાથે જોડાય તેટલી વાર આઇટ્યુન્સ સમગ્ર મ્યુઝિક લાઇબ્રેરી અથવા પ્લેલિસ્ટને ઓટોમેટિક અથવા મેન્યુઅલ રીતે સિન્ક્રોનાઇઝ કરે છે. આઇપોડ પર ગીતના રેટિંગ સેટ કરી શકાય છે અને આઇટ્યુન્સ લાઇબ્રેરી પર સિન્ક્રોનાઇઝ કરી શકાય છે તથા તેનાથી ઉલ્ટું કરી શકાય છે. આઇપોડને ઓટોમેટિકના બદલે મેન્યુઅલ સિન્કમાં સેટ કરેલું હોય તો યુઝર બીજા કોમ્પ્યુટર પર સંગીતને એક્સેસ, પ્લે અને ઉમેરી શકે છે. પરંતુ કંઇ પણ ઉમેરવામાં આવે અથવા એડિટ કરવામાં આવે તો મુખ્ય કોમ્પ્યુટર અને તેની લાઇબ્રેરી સાથે જોડીને અને સિન્કીંગ કરીને વિપરીત કામગીરી કરવી પડશે. જો કોઇ યુઝર અન્ય કોમ્પ્યુટર સાથે સંગીતને ઓટોમેટિક સિન્ક કરવા માંગે તો આઇપોડની લાઇબ્રેરી સંપૂર્ણપણે મીટાવી દઇને તેની જગ્યાએ અન્ય કોમ્પ્યુટરની લાઇબ્રેરી લાવવાની રહેશે. === યુઝર ઇન્ટરફેસ === [[ચિત્ર:IPod_wheel.svg|thumb|આઇપોડ લાઇનનું સિગ્નેચર ક્લિક વ્હીલ]] કલર ડિસ્પ્લે સાથેનું આઇપોડ [[એન્ટી-એલાઇઝ્ડ]] ગ્રાફિક્સ અને ટેક્સ્ટનો ઉપયોગ સ્લાઇડિંગ એનિમેશન સાથે કરે છે. તમામ આઇપોડ ([[આઇપોડ શફલ]] અને [[આઇપોડ ટચ]] સિવાય) પાંચ બટન ધરાવે છે અને ત્યાર પછીની પેઢીના આઇપોડમાં ક્લિક વ્હીલમાં જ બટન સામેલ હોય છે-તેનાથી નિરંતર, ઓછામાં ઓછા પ્રયાસે [[ઇન્ટરફેસ]] મળે છે. આ બટન પાયાના ફંક્શન જેવા કે મેનુ, પ્લે, પોઝ, નેક્સ્ટ ટ્રેક અને પ્રિવિયસ ટ્રેક જેવા કામ કરે છે. મેનુ આઇટમ દ્વારા સ્ક્રોલિંગ અને વોલ્યુમને કન્ટ્રોલ કરવા જેવા કામ ક્લિક વ્હીલને ગોળ ગોળ ફેરવીને કરવામાં આવે છે. [[આઇપોડ શફલ]] વાસ્તવિક પ્લેયર પર કોઇ કન્ટ્રોલ ધરાવતું નથી. તેના બદલે તે ઇયરફોન કેબલ પર નાના કન્ટ્રોલ ધરાવે છે જેમાં વોલ્યુમ-અપ અને ડાઉન બટન અને પોઝ/પ્લે, નેક્સ્ટ માટે એક સિંગલ બટન હોય છે.[[આઇપોડ ટચ]]માં કોઇ ક્લિક વ્હીલ હોતું નથી, તેની જગ્યાએ 3.5 ઇંચનું ટચ સ્ક્રીન હોય છે જે હોમ બટન, સ્લીપ/ વેક બટન અને (બીજી અને ત્રીજી પેઢીના આઇપોડ ટચ) વોલ્યુમ-અપ અને ડાઉન બટન ઉપરાંત કામ કરે છે. આઇપોડ ટચ માટે યુઝર ઇન્ટરફેસ [[આઇફોન]] જેવું જ હોય છે. બંને ડિવાઇસમાં [[આઇફોન ઓએસ]]નો ઉપયોગ થાય છે. === આઇટ્યુન્સ સ્ટોર === આઇટ્યુન્સ સ્ટોર (29 એપ્રિલ 2003થી શરૂ) એક ઓનલાઇન મિડીયા સ્ટોર છે જે એપલ દ્વારા સંચાલિત છે અને આઇટ્યુન્સ મારફત એક્સેસ કરી શકાય છે. કોઇ અન્ય પોર્ટેબલ પ્લેયર [[ડીઆરએમ]]ને સપોર્ટ કરતું નથી તેથી માત્ર આઇપોડ જ આઇટ્યુન્સ સ્ટોરની સંરક્ષિત સામગ્રીનો ઉપયોગ કરી શકે છે. તેને લોન્ચ કરવામાં આવ્યા બાદ સ્ટોર તુરંત માર્કેટમાં અગ્રણી બન્યું હતું<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2004/aug/10itms.html આઇટ્યુન મ્યુઝિક સ્ટોર કેટલોગ ટોપ્સ વન મિલિનયન સોંગ્સ], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2004-08-10. 28-12-2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> અને એપલે 12 ઓક્ટોબર 2005ના રોજ સ્ટોર દ્વારા વિડીયોના વેચાણની જાહેરાત કરી હતી. પૂર્ણ લંબાઇની ફિલ્મો 12 સપ્ટેમ્બર 2006થી ઉપલબ્ધ બની હતી.<ref>સ્કોટ-જોયન્ટ, જેર્મી. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/5339470.stm એપલ ટીવી અને ફિલ્મ માર્કેટને નિશાન બનાવી રહી છે], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2006-09-12. 2006-09-12ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> ખરીદાયેલી ઓડિયો ફાઇલમાં વધારાના એન્ક્રિપ્શન સાથે AAC ફોર્મેટનો ઉપયોગ થાય છે. એન્ક્રિપ્શન [[ફેરપ્લે]] ડીઆરએમ સિસ્ટમ પર આધારિત છે. પાંચ ઓથોરાઇઝ્ડ કોમ્પ્યુટર્સ અને અમર્યાદિત સંખ્યામાં આઇપોડ આ ફાઇલને પ્લે કરી શકે છે. ફાઇલને ઓડિયો સીડી પર બર્ન કરીને અને પછી રિ-કોમ્પ્રેસ કરીને ડીઆરએમ વગર મ્યુઝિક ફાઇલ રચી શકાય છે, જોકે તેનાથી [[ગુણવત્તા નબળી]] પડે છે. થર્ડ પાર્ટી સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરીને ડીઆરએમને દૂર કરી શકાય છે. જોકે, એપલ સાથેના સોદામાં [[ઇએમઆઇ]]એ ડીઆરએમને મફતમાં વેચવાનું, આઇટ્યુન્સ સ્ટોર પર ઉચ્ચ ગુણવત્તાના ગીતો આઇટ્યુન્સ પ્લસ કેટેગરીમાં આપવાનું શરૂ કર્યું હતું. સ્વતંત્ર ગીતો 1.29 અમેરિકન ડોલરના ભાવે ઉપલબ્ધ હતા જે રેગ્યુલર ડીઆરએમ ગીતની કિંમત કરતા 30 સેન્ટ વધુ હતા. ત્યારે આખા આલ્બમ એ જ ભાવે ડીઆરએમ એન્કોડેડ આલ્બમ તરીકે 9.99 અમેરિકન ડોલરમાં ઉપલબ્ધ હતા. 17 ઓક્ટોબર 2007ના રોજ એપલે વ્યક્તિગત આઇટ્યુન્સ પ્લસના ગીતનો ભાવ ઘટાડીને 0.99 ડોલર પ્રતિ ગીત કર્યો હતો જે ડીઆરએમ એન્કોડેડ ટ્રેક્સની સમાન હતો. 6 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ એપલે જાહેરાત કરી હતી કે 80 ટકા જેટલા મ્યુઝિક કેટેલોગમાંથી ડીઆરએમ દૂર કરવામાં આવ્યું છે અને એપ્રિલ 2009થી તે દરેક મ્યુઝિકમાંથી દૂર કરવામાં આવશે. આઇપોડ હરીફ મ્યુઝિક સ્ટોર્સની મ્યુઝિક ફાઇલ પ્લે કરી શકતા નથી જે હરીફ ડીઆરએમ ટેકનોલોજી જેમ કે [[માઇક્રોસોફ્ટ]]ની [[સંરક્ષિત WMA]] અથવા [[રિયલનેટવર્ક્સ]]ના [[હેલિક્સ]] ડીઆરએમનો ઉપયોગ કરે છે. ઉદાહરણરૂપ સ્ટોર્સમાં [[નેપસ્ટર]] અને [[એમએસએન મ્યુઝિક]]નો સમાવેશ થાય છે. રિયલનેટવર્કસનો દાવો છે કે એપલ ફેરપ્લે દ્વારા વપરાશકર્તાને આઇટ્યુન્સ સ્ટોરનો ઉપયોગ કરવામાં બાંધી રાખીને પોતાના માટે <ref>કેનિલોસ, માઇકલ. [https://web.archive.org/web/20081007151429/http://news.com.com/2100-1025_3-5177914.html રીયલ્સ ગ્લેસર એક્સહોર્ટ્સ એપલ ટુ ઓપન આઇપોડ], ''[[સીનેટ ન્યૂઝ]]'' , 2004-03-23. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>સમસ્યા પેદા કરી રહ્યું છે. સ્ટીવ જોબ્સે જણાવ્યું છે કે ગીતોના વેચાણથી એપલને બહુ ઓછો નફો થાય છે, જોકે એપલ સ્ટોરનો ઉપયોગ આઇપોડના વેચાણને વધારવા માટે કરે છે.<ref>ઓર્લોસ્કી, એન્ડ્રૂ. [http://www.theregister.co.uk/2003/11/07/your_99c_belong/ તમારા 99c RIAA પાસે છે– સ્ટીવ જોબ્સ], ''[[ધ રજિસ્ટર]]'' , 2003-11-07. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> જોકે આઇપોડ [[ઇમ્યુઝિક]] અથવા [[એમી સ્ટ્રીટ]] જેવા ડીઆરએમનો ઉપયોગ ન કરતા મ્યુઝિક સ્ટોર્સ પરથી પણ મ્યુઝિક ફાઇલ પ્લે કરી શકે છે. [[યુનિવર્સલ મ્યુઝિક ગ્રૂપે]] 3 જુલાઇ 2007ના રોજ આઇટ્યુન્સ મ્યુઝિક સ્ટોર્સ સાથેનો તેને કોન્ટ્રાક્ટ રિન્યુ ન કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. યુનિવર્સલ હવે ઇચ્છા મુજબની ક્ષમતાએ આઇટ્યુન્સ પૂરી પાડશે.<ref>ઇવન્સ, જોની. [http://www.macworld.co.uk/ipod-itunes/news/index.cfm?newsid=18459 યુનિવર્સલે આઇટ્યુન કોન્ટ્રાક્ટમાં ફેરફારને પુષ્ટિ આપી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916064440/http://www.macworld.co.uk/ipod-itunes/news/index.cfm?newsid=18459 |date=2009-09-16 }}, ''[[મેકવર્લડ યુકે]]'' , 2007-07-04. 2007-07-05ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>એપલે 5 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ ધ બીટ ગોઝ ઓન નામે તેની મિડીયા ઇવેન્ટમાં [[આઇટ્યુન્સ વાઇ-ફાઇ મ્યુઝિક સ્ટોર્સ]]ની શરૂઆત કરી હતી. આ સર્વિસથી યુઝર્સ આઇફોન અથવા આઇપોડ ટચ દ્વારા મ્યુઝિક સ્ટોર એક્સેસ કરીને ડિવાઇસ પર સીધા ગીત ડાઉનલોડ કરી શકે છે જે યુઝર્સની આઇટ્યુન્સ લાઇબ્રેરી પર સિન્ક કરી શકાય છે. ==== ગેમ્સ ==== આઇપોડના વિવિધ વર્ઝન પર [[વિડીયો ગેમ્સ]] રમી શકાય છે. ઓરિજીનલ આઇપોડમાં ''[[બ્રિક]] '' (અસલમાં એપલના સહ-સ્થાપક [[સ્ટીવ વોઝનેઇક]] દ્વારા શોધાયેલ) ગેમ હતી જેમાં [[ઇસ્ટર એગ]]ના છુપા ફિચર્સ હતા. ત્યાર બાદ [[ફર્મવેર વર્ઝન]]માં તેને મેનુ વિકલ્પ તરીકે ઉમેરવામાં આવ્યું હતું. આઇપોડના ત્યાર પછીના વર્ઝનમાં ''બ્રિક'' સાથે વધુ ત્રણ ગેમનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો. આ ગેમ હતી ''[[પેરાશુટ]]'' , ''[[સોલિટેર]]'' અને ''મ્યુઝિક ક્વિઝ'' . સપ્ટેમ્બર 2006માં [[આઇટ્યુન્સ સ્ટોરે]] [[આઇટ્યુન્સ 7]] લોન્ચ કરીને ખરીદવા માટે વધારે ગેમની ઓફર શરૂ કરી. તે આઇપોડ સોફ્ટવેર 1.2 અથવા તે પછીના સોફ્ટવેર માટે [[પાંચમી પેઢીના આઇપોડ]] સાથે સુસંગત હતા. આ ગેમ્સ હતી ''[[બિજ્વેલ્ડ]]'' , ક્યુબિસ 2, ''[[માહજોંગ]]'' , મિની ગોલ્ફ, ''[[પેક-મેન]]'' , ''[[ટેટ્રિસ]]'' , ''[[ટેક્સાસ હોલ્ડ ધેમ]]'' , ''[[વોર્ટેક્સ]]'' અને ઝુમા. ત્યાર પછી નવી ગેમ્સ ઉમેરાઇ છે. આ ગેમ્સ વર્તમાન અને તત્કાળ ભૂતકાળની આઇપોડ નેનો અને આઇપોડ ક્લાસિકની પેઢી પર કામ કરે છે. [[નેમ્કો]], [[સ્કવેર એનિક્સ]], [[ઇલેક્ટ્રોનિક આર્ટ્સ]], [[સેગા]] અને [[હડસન સોફ્ટ]] જેવી થર્ડ પાર્ટી પણ આઇપોડ માટે ગેમ્સ બનાવતી હોવાથી એપલના MP3 પ્લેયરે વિડીઓ ગેમ હેન્ડહેલ્ડ કોન્સોલ માર્કેટમાં પ્રવેશ માટે વિરાટ કદમ ઉઠાવ્યા છે.{{POV-statement|date=January 2009}} [[ગેમપ્રો]] અને [[ઇજીએમ]] જેવા વિડીયોગેમ મેગેઝિને પણ કેટલાક સમયથી તેની મોટા ભાગની ગેમ્સનો રિવ્યૂ કરીને તેને રેટિંગ આપ્યું છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.gamepro.com/article/features/81588/ipod-games-review-roundup/ |title=આઇપોડ ગેમ્સ રીવ્યુ રાઉન્ડઅપ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607151141/http://www.gamepro.com/article/features/81588/ipod-games-review-roundup/ |url-status=dead }}</ref> ગેમ્સ [[જેપીજી]] ફાઇલના ફોર્મેટમાં હોય છે જે હકીકતમાં છુપાયેલી [[ઝિપ]] આર્કાઇવ્સ હોય છે. જ્યારે અનઝિપ કરવામાં આવે ત્યારે કોમન ઓડિયો અને ઇમેજ ફાઇલ્સ સાથે વગાડવા લાયક ફાઇલ બને છે જેનાથી [[થર્ડ પાર્ટી ગેમ્સની]] શક્યતા પેદા થાય છે. એપલે ખાસ આઇપોડને લગતા વિકાસ માટે જાહેરમાં [[સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ કિટ]] (એસડીકે) રિલીઝ કરી નથી.<ref>[http://www.bensinclair.com/article/whats-inside-an-ipod-game "આઇપોડ ગેમમાં શું છે?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907165721/http://bensinclair.com/article/whats-inside-an-ipod-game |date=2008-09-07 }} bensinclair.com, સપ્ટેમ્બર 14, 2006.</ref> [[આઇફોન એસડીકે]] સાથે બનાવાયેલા એપ્લિકેશન્સ આઇપોડ ટચ અને આઇફોન પર માત્ર [[આઇફોન ઓએસ]] સાથે સુસંગત છે જે ક્લિકવ્હીલ આધારીત ગેમ્સ ચલાવી શકતા નથી. === ફાઇલ સ્ટોરેજ અને ટ્રાન્સફર === આઇપોડ ટચ સિવાયના તમામ આઇપોડ ડિસ્ક મોડ પર [[માસ સ્ટોરેજ ડિવાઇસ]] તરીકે ડેટા ફાઇલ સ્ટોર કરવા માટે કામ કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=306414 |title=આઇપોડ ટચ: આઇટ્યુમાં દેખાય છે પરંતુ ફાઇન્ડર અને વિન્ડો ડેસ્કટોપમાં દેખાતું નથી |access-date=2009-12-21 |archive-date=2008-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418104003/http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=306414 |url-status=dead }}</ref> જો કોઇ આઇપોડને મેક ઓએસ એક્સ કોમ્પ્યુટર પર ફોર્મેટ કરવામાં આવ્યું હોય તો તે [[HFS+]] ફાઇલ સિસ્ટમ ફોર્મેટનો ઉપયોગ કરે છે. જે મેક કોમ્પ્યુટર માટે [[બુટ ડિસ્ક]] તરીકે કામ કરવા દે છે.<ref>{{Cite web |url=http://lifehacker.com/software/how-to/boot-up-your-mac-from-your-ipod-260157.php |title=તમારા મેકને આઇપોડમાંથી કેવી રીતે બૂટ અપ કરવું |access-date=2009-12-21 |archive-date=2009-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090222011051/http://lifehacker.com/software/how-to/boot-up-your-mac-from-your-ipod-260157.php |url-status=dead }}</ref> જો તે વિન્ડોઝ પર ફોર્મેટ કરવામાં આવ્યું હોય તો [[FAT32]] ફોર્મેટનો ઉપયોગ થાય છે. વિન્ડોઝ સુસંગત આઇપોડના આગમન સાથે આઇપોડ લાઇન પર વપરાતી ડિફોલ્ટ ફાઇલ સિસ્ટમ HFS+થી FAT32 થઇ ગઇ. જોકે તેને કોઇ પણ સિસ્ટમમાં રિફોર્મેટ કરી શકાય છે. (આઇફોડ શફલ સિવાય જે સંપૂર્ણપણે FAT32 છે.) સામાન્ય રીતે જો નવું આઇપોડ (આઇપોડ શફલ સિવાય) વિન્ડોઝ પર ચાલતા કોમ્પ્યુટર સાથે જોડવામાં આવે તો તે FAT32 સાથે ફોર્મેટ થશે અને શરૂઆતમાં જો મેક ઓએસ એક્સ પર ચાલતા મેક સાથે જોડવામાં આવે તો તે HFS+ સાથે ફોર્મેટ થશે.<ref>{{Cite web |url=http://ipod.about.com/od/restoreandreformatipod/a/ipod_format_a.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2009-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108053753/http://ipod.about.com/od/restoreandreformatipod/a/ipod_format_a.htm |url-status=dead }}</ref> અન્ય ઘણા MP3 પ્લેયર્સથી વિપરીત સામાન્ય [[ફાઇલ મેનેજમેન્ટ]] એપ્લિકેશનથી ડ્રાઇવ પર ઓડિયો કે વિડીયો ફાઇલ કોપી કરવાથી આઇપોડ તેને યોગ્ય રીતે એક્સેસ નહીં કરી શકે. યુઝરે ખાસ સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરવો પડશે જે મિડીયા ફાઇલને આઇપોડ પર ટ્રાન્સફર કરવા માટે બનાવાયેલા છે જેથી તે ફાઇલ પ્લે કરી શકાય અને જોઇ શકાય. સામાન્ય રીતે આઇપોડ પર મિડીયા ટ્રાન્સફર કરવા માટે આઇટ્યુન્સનો ઉપયોગ થાય છે. જોકે [[કેટલાક વૈકલ્પિક થર્ડ પાર્ટી એપ્લિકેશન્સ]] પણ વિવિધ પ્લેટફોર્મ પર હાજર છે. આઇટ્યુન્સ 7 અને તેનાથી ઉપરની આવૃતિ આઇટ્યુન્સ સ્ટોર પરથી ખરીદાયેલા મિડીયાને આઇપોડ પરથી કોમ્પ્યુટર પર ટ્રાન્સફર કરી શકે છે. જોકે, તેમાં ડીઆરએમ સંરક્ષિત કમ્પ્યુટર તેને પ્લે કરવા માટે અધિકૃત હોવું જોઇએ. આઇપોડ પર મિડીયા ફાઇલ્સને છુપા ફોલ્ડરમાં રાખવામાં આવે છે જેની સાથે પ્રોપરાઇટરી ડેટાબેઝ ફાઇલ હોય છે. [[છુપી ફાઇલ]]ને ખુલ્લી કરીને હોસ્ટ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ દ્વારા છુપી સામગ્રીને એક્સેસ કરી શકાય છે. ત્યાર બાદ ફાઇલ અથવા ફોલ્ડરને આઇપોડ પરથી કોપી કરીને મિડીયા ફાઇલ્સને મેન્યુઅલી રિકવર કરી શકાય છે. ઘણા થર્ડ પાર્ટી એપ્લિકેશન્સ પણ આઇપોડ પરથી મિડીયા ફાઇલને સરળતાથી કોપી કરવાની છૂટ આપે છે. == હાર્ડવેર == {| class="wikitable" |+ચિપસેટ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ !ચિપસેટ અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ !પ્રોડક્ટ્સ !ક્મ્પોનન્ટ્સ |- | rowspan="4"|માઇક્રોકન્ટ્રોલર | આઇપોડ ક્લાસિક પ્રથમથી ત્રીજી પેઢી | બે [[ARM]] 7TDMI આધારિત [[સીપીયુ]] 90 MHz પર સંચાલિત |- | આઇપોડ ક્લાસિક ચોથી અને પાંચમી પેઢી, આઇપોડ મિની, આઇપોડ નેનો પ્રથમ પેઢી | વેરિયેબલ સ્પીડ [[ARM]] 7TDMI સીપીયુ, બેટરી બચાવવા માટે મહત્તમ 80 MHz પર સંચાલિત |- | આઇપોડ નેનો બીજી પેઢી | [[એઆરએમ પ્રોસેસર]] આધારિત [[ચિપ આધારિત]] [[સેમસંગ]] સિસ્ટમ<ref>કેસેલ, જોનાથન. [http://www.isuppli.com/markech/default.asp?id=360 આઇપોડ નેનો સાથે એપલ ઓછા નાણાએ વધુ વસ્તુ આપે છે], આઇસપ્લાઇ કોર્પોરેશન, 2006-09-20. 28-12-2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref><ref>{{cite web |title=mobile SoC |url=http://www.samsung.com/global/business/semiconductor/products/mobilesoc/Products_MobileSoC.html |publisher=Samsung Group |access-date=04 Aug 2009}}</ref> |- | આઇપોડ શફલ પ્રથમ પેઢી | [[સિગ્મા ટેલ]] ચિપ જે મ્યુઝિક અને સર્કીટરી પર ચાલે છે.<ref>વિલિયમ્સ, માર્ટિન. [http://www.pcworld.com/article/119799-1/article.html આઇપોટ શફલની શું કિંમત હોવી જોઇએ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303153350/http://www.pcworld.com/article/119799-1/article.html |date=2009-03-03 }}, ''[[પીસી વર્લ્ડ]]'' , 2005-02-24. 2006-08-14ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> |- | rowspan="2"|ઓડિઓ ચિપ | તમામ આઇપોડ (આઇપોડ શફલ, 6G ક્લાસિક અને 2G ટચ સિવાય)<ref>[[મેકવર્લડ]] [http://www.macworld.co.uk/ipod-itunes/news/index.cfm?RSS&amp;NewsID=20818 વોલ્ફસને એપલ આઇપોડ બિઝનેસ ગુમાવ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610175720/http://www.macworld.co.uk/ipod-itunes/news/index.cfm?RSS&NewsID=20818 |date=2011-06-10 }}</ref> | [[વુલ્ફસન માઇક્રોઇલેક્ટ્રોનિક્સ]] દ્વારા વિકસીત [[ઓડિયો કોડેક્સ]] |- | છઠ્ઠી પેઢીનું આઇપોડ ક્લાસિક | [[સાઇરસ લોજિક]] ઓડિયો કોડેક ચિપ |- | rowspan="4"|સ્ટોરેજ મિડીયમ | આઇપોડ ક્લાસિક | 45.7 એમએમ હાર્ડ ડ્રાઈવ્સ ([[એટીએ-૬]], 4200 આરપીએમ, [[ટોશિબા]] દ્વારા ઉત્પાદિત પ્રોપરાઇટરી કનેક્ટર્સ સાથે) |- | આઇપોડ મિની | 25.4 એમએમ (૧ ઇંચ) [[માઇક્રોડ્રાઇવ]] [[હિટાચી]] અથવા [[સિગેટ]]ની |- | આઇપોડ નેનો | [[સેમસંગ]], [[તોશિબા]] અને અન્ય કંપનીની [[ફલેશ મેમરી]] |- | આઇપોડ શફલ અને ટચ | [[ફ્લેશ મેમરી]] |- | rowspan="2"|બેટરી | પ્રથમ અને બીજી પેઢીનું આઇપોડ ક્લાસિક, શફલ | ઇન્ટરનલ [[લિથિયમ પોલીમર બેટરી]] |- | આઇપોડ ક્લાસિક 3Gથી આગળ, આઇપોડ મિની, આઇપોડ નેનો, આઇપોડ ટચ | ઇન્ટરનલ [[લિથીયમ આયોન બેટરી]] |- | rowspan="3"|ડિસ્પ્લે | આઇપોડ નેનો | |- | આઇપોડ ક્લાસિક | |- | આઇપોડ ટચ | |} === જોડાણ === [[ચિત્ર:Apple iPod Chargers.jpg|thumb|right|ચાર આઇપોડ વોલ ચાર્જ, ફાયરવાયર (ડાબે) અને યુએસબી કનેક્ટટર (જમણે)ની સાથે, જે આઇપોડને કોમ્પ્યુટર વગર પણ ચાર્જ થવાની સુવિધા આપે છે.]] અસલમાં હોસ્ટ કોમ્પ્યુટર સાથે [[ફાયરવાયર]] કનેક્શનનો ઉપયોગ ગીતને અપડેટ કરવા અથવા [[બેટરી]] રિચાર્જ કરવા માટે થતો હતો. બેટરીને પાવર એડેપ્ટરની મદદથી પણ ચાર્જ કરી શકાતી હતી જે પ્રથમ ચાર પેઢીના આઇપોડ સાથે આપવામાં આવતું હતું. ત્રીજી પેઢીમાં 30 પિન [[ડોક કનેક્ટર]]નો સમાવેશ થવા લાગ્યો હતો તેનાથી ફાયરવાયર અથવા [[યુએસબી]] કનેક્ટિવીટી મળવા લાગી. તેનાથી નોન-એપલ મશીન સાથે વધુ સારી સુસંગતતા ઉપલબ્ધ થઇ કારણ કે મોટા ભાગના મશીનમાં તે સમયે ફાયરવાયર પોર્ટ ન હતા. અંતમાં એપલે ફાયરવાયરના બદલે યુએસબી સાથેના આઇપોડ બહાર પાડવાનું શરૂ કર્યું, જોકે ફાયરવાયર અલગથી ઉપલબ્ધ હતા. પ્રથમ પેઢીના આઇપોડ નેનો અને પાંચમી પેઢીના આઇપોડ ક્લાસિકની જેમ એપલે ખર્ચ અને ફોર્મ ફેક્ટર ધટાડવા માટે ડેટા ટ્રાન્સફર માટે ફાયરવાયરનો ઉપયોગ કરવાનું બંધ કર્યું. (ડિવાઇસને ચાર્જ કરવા માટે ફાયરવાયરનો ઉપયોગ કરવાની છૂટ ચાલુ હતી.) બીજી પેઢીના આઇપોડ ટચ અને ચોથી પેઢીના આઇપોડ નેનોમાં ફાયરવાયરની ચાર્જિંગ સુવિધા દૂર કરવામાં આવી છે. બીજી અને ત્રીજી પેઢીના આઇપોડ શફલમાં સિંગલ [[3.5 એમએમ]]ના જેકનો ઉપયોગ થાય છે જે હેડફોન જેક તથા ડોક માટે ડેટા પોર્ટ તરીકે કામ કરે છે. ડોક કનેક્ટરની મદદથી આઇપોડ એક્સેસરીઝ સાથે જોડાઇ શકતા હતા જે ઘણી વખત આઇપોડના મ્યુઝિક, વિડીયો અને ફોટો પ્લેબેક માટે પૂરક બનતા હતા. એપલ કેટલીક એક્સેસરીઝ, જેમ કે હવે બંધ કરવામાં આવેલું [[આઇપોડ હાઇ-ફાઇ]] વેચે છે, પરંતુ મોટા ભાગના થર્ડ પાર્ટી જેવી કે [[બેલ્કિન]] અને [[ગ્રિફીન]] દ્વારા ઉત્પાદિત છે. કેટલીક સામગ્રી તેનું પોતાનું ઇન્ટરફેસ વાપરે છે જ્યારે બીજા અમુક આઇપોડની પોતાની સ્ક્રિનનો ઉપયોગ કરે છે. ડોક કનેક્ટર પ્રોપરાઇટરી ઇન્ટરફેસ હોવાથી ઇન્ટરફેસનો અમલ કરવા માટે એપલને રોયલ્ટી ચુકવવી પડે છે.<ref>{{cite news |first= Joel |last= Johnson |authorlink= |coauthors= |title= How the "Apple Tax" Boosts Prices on iPod & iPhone Accessories |url= http://www.popularmechanics.com/technology/industry/4272628.html?page=1 |work= |publisher= [[Popular Mechanics]] |date= 2008-07-10 |access-date= 2008-09-09 |archive-date= 2008-08-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080817114656/http://www.popularmechanics.com/technology/industry/4272628.html?page=1 |url-status= dead }}</ref> === એકસેસરીઝ === આઇપોડ લાઇન માટે ઘણી એક્સેસરીઝ બનાવવામાં આવી છે. મોટા ભાગનું ઉત્પાદન થર્ડ પાર્ટી કંપનીઓ દ્વારા થાય છે જોકે તાજેતરના [[આઇપોડ હાઇ-ફાઇ]]નું ઉત્પાદન એપલ દ્વારા થાય છે. આ માર્કેટને ઘણી વખત [[આઇપોડ ઇકોસિસ્ટમ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.[48] કેટલીક એક્સેસરીઝમાં વધારાના ફિચર્સ ઉમેરવામાં આવે છે જે અન્ય મ્યુઝિક પ્લેયરમાં હોય છે જેમ કે સાઉન્ડ રેકોર્ડર્સ, એફએમ રેડિયો ટ્યુનર્સ, વાયર્ડ રિમોટ કન્ટ્રોલ અને ટીવી કનેક્શન માટે ઓડિયો-વિડીયો કેબલ વગેરે. અન્ય એક્સેસરીઝમાં વિશિષ્ટ ફિચર્સ જેમ કે [[નાઇકી આઇપોડ + પીડોમીટર]] અને આઇપોડ કેમેરા કનેક્ટરનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય નોંધપાત્ર એક્સેસરીઝમાં એક્સટર્નલ સ્પીકર્સ, વાયરલેસ રિમોટ કન્ટ્રોલ, રક્ષણાત્મક કેસીસ / ફિલ્મસ અને વાયરલેસ ઇયરફોન્સનો સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.etymotic.com/ephp/er88.aspx ઇન-ધ-ઇયર બ્લ્યૂટૂથ ઇયરફોન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220103013/http://www.etymotic.com/ephp/er88.aspx |date=2009-02-20 }}. સુધારો 2007-11-22.</ref> પ્રથમ એક્સેસરીઝ ઉત્પાદકોમાં [[ગ્રિફીન ટેકનોલોજી]], [[બેલ્કિન]], [[જેબીએલ]], [[બોસ]], [[મોનસ્ટર કેબલ]] અને [[સેન્ડસ્ટેશન]] સામેલ છે.[[ચિત્ર:IPod Earbuds.JPG|thumb|આઇપોડ ઇયરફોનની બે ડિઝાઇનવર્તમાન વર્ઝન જમણી બાજુ દર્શાવવામાં આવ્યું છે]] [[બીએમડબલ્યુ]]એ પ્રથમ આઇપોડ ઓટોમોબાઇલ ઇન્ટરફેસ <ref>[http://www.ipodyourbmw.com/ iPod તમારી BMW] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070423230915/http://www.ipodyourbmw.com/ |date=2007-04-23 }}. સુધારો 2007-02-17.</ref> રજૂ કર્યું હતું જેનાથી નવા બીએમડબલ્યુ વાહનોના ચાલકો બિલ્ટ ઇન સ્ટિયરીંગ વ્હીલ કન્ટ્રોલ અથવા રેડિયો હેડ યુનિટ બટનનો ઉપયોગ કરીને આઇપોડને કન્ટ્રોલ કરી શકતા હતા. એપલે 2005માં જાહેરાત કરી હતી કે અન્ય વ્હીકલ બ્રાન્ડ માટે પણ આવી સિસ્ટમ ઉપલબ્ધ હશે. તેમાં [[મર્સિડીઝ-બેન્ઝ]],<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2005/jan/11mercedes.html એપલ અને મર્સિડિસ બેન્ઝે આઇપોડ ઇન્ટિગ્રેશન કિટ રજૂ કરી], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2005-01-11. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>[[વોલ્વો]],<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2005/jan/11volvo.html એપલ અને વોલ્વોએ સમગ્ર ૨૦૦૫ અમેરિકન મોડલ લાઇન માટે આઇપોડ કનેક્ટિવિટીની જાહેરાત કરી], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2005-01-11. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> [[નિસાન]], [[ટોયોટા]],<ref>http://www.gizmag.com/go/7945/</ref> [[આલ્ફા રોમિયો]], [[ફેરારી]],<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2005/jan/11cars.html 2005માં આઇપોડ ઇન્ટિગ્રેશન ડિલીવર કરવા એપલ અને અગ્રણી કાર કંપનીઓનું જોડાણ], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2005-01-11. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> [[એક્યુરા]], [[ઓડી]], [[હોન્ડા]],<ref>[http://automobiles.honda.com/models/audio_accessories.asp?ModelName=Accord%20Coupe&amp;PHOTO=0 આઇપોડ માટે હોન્ડા મ્યુઝિક લિન્ક]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[હોન્ડા]]'' . સુધારો 2007-02-17.</ref> [[રેનો]], [[ઇન્ફીનીટી]] <ref>[http://www.apple.com/ipod/carintegration/#car_browser_infiniti એપલ કાર ઇન્ટિગ્રેશન પેજ]</ref> અને [[ફોક્સવેગન]]<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2005/sep/07ipod_auto.html સીમલેસ આઇપોડ અનુભવ રજૂ કરવા એપલે એક્યુરા, ઓડી, હોન્ડા અને ફોક્સવેગન સાથે જોડાણ કર્યું], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2005-09-07. 2006-06-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>નો સમાવેશ થાય છે. [[સ્કિયોન]] તેની તમામ કાર માટે સ્ટાન્ડર્ડ આઇપોડ કનેક્ટિવીટી ઓફર કરે છે. [[જેવીસી]], [[પાયોનિયર]], [[કેનવૂડ]], [[એલ્પાઇન]], [[સોની]] અને [[હર્મન કાર્ડોન]] જેવા કેટલાક સ્વતંત્ર સ્ટીરીયો ઉત્પાદકો ખાસ આઇપોડલક્ષી ઇન્ટીગ્રેશન સોલ્યુશન્સ ધરાવે છે. વૈકલ્પિક કનેક્શન મેથડમાં એડેપ્ટર કિટ્સ (જે કેસેટ ડેક અથવા સીડી ચેન્જર પોર્ટનો ઉપયોગ કરે છે) ઓડિયો ઇનપુટ જેક અને એફએમ ટ્રાન્સમિટર્સ જેમ કે [[આઇટ્રીપ]]નો ઉપયોગ કરે છે. જોકે, અમુક દેશમાં અંગત એફએમ ટ્રાન્સમિટર્સ ગેરકાયદે છે. ઘણા કાર ઉત્પાદકોએ ઓડિયો ઇનપુટ જેકને સ્ટાન્ડર્ડ તરીકે સમાવ્યા છે.<ref>[http://www.apple.com/ipod/carintegration.html કાર ઇન્ટિગ્રેશન: આઇપોડ યોર કાર], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' . સુધારો 2007-02-17.</ref> 2007ના મધ્યથી શરૂઆતમાં ચાર મોટી એરલાઇન્સ, [[યુનાઇટેડ]], [[કોન્ટિનેન્ટલ]], [[ડેલ્ટા]] અને [[એમિરાતે]] આઇપોડ સિટ કનેક્શન માટે કરાર કર્યા હતા. ફ્રી સર્વિસના કારણે પ્રવાસીઓ આઇપોડને પાવર અને ચાર્જ કરી શકશે તથા વ્યકિતગત સીટ બેલ્ટ ડિસ્પ્લે પર વિડીયો અને મ્યુઝિક લાઇબ્રેરી જોઇ શકશે.[59] <ref>માર્સલ, કેટી. [http://www.appleinsider.com/article.php?id=2240 છમાંથી બે એલાઇન્સે જણાવ્યું હતું કે આઇપોડ સોદા પર કોઇ હસ્તાક્ષર થયા નથી]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''એપલઇનસાઇડર'' , 2006-11-15. 2006-12-07ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>અસલમાં [[કેએલએમ]] અને [[એરફ્રાન્સ]], એપલ સાતેના સોદાનો હિસ્સો હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું, પરંતુ ત્યાર બાદ તેણે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તે માત્ર આવી સિસ્ટમ સમાવવાની શક્યતા વિશે વિચારણા કરી રહ્યા હતા.<ref>માર્સલ, કેટી. [http://www.appleinsider.com/article.php?id=2240 છમાંથી બે એલાઇન્સે જણાવ્યું હતું કે આઇપોડ સોદા પર કોઇ હસ્તાક્ષર થયા નથી]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''એપલઇનસાઇડર'' , 2006-11-15. 2006-12-07ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> === ઓડિયો કામગીરી === ત્રીજી પેઢીના આઇપોડમાં બાસ રિસ્પોન્સ નબળો હતો જે ઓડિયો ટેસ્ટમાં સાબિત થયું હતું.<ref name="playertest">મેકરોન, બિલ. [http://home.comcast.net./~machrone/playertest/playertest.htm આઇપોડ ઓડિયો મેઝરમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220045904/http://home.comcast.net/~machrone/playertest/playertest.htm |date=2012-12-20 }}, ''[[પીસી મેગેઝિન]]'' , 2005. સુધારો 2007-02-17.</ref><ref>હીજ્લીગર્સ માર્ક[http://members.chello.nl/~m.heijligers/ipod/Performance/measurements.html આઇપોડ ઓડિયો મેઝરમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225073415/http://members.chello.nl/~m.heijligers/ipod/Performance/measurements.html |date=2009-02-25 }}. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> નાના કદના ડીસી-બ્લોકિંગ [[કેપેસિટર્સ]] અને મોટા ભાગના કન્ઝ્યુમર હેડફોન્સમાં [[હાઇ પાસ ફિલ્ટર]] માટે નીચા [[ઇમ્પિડન્સ]]ના સંયોજનના કારણે નીચી આવૃતિ પર બાસ આઉટપુટને અસર થતી હતી. ચોથી પેઢીના આઇપોડમાં પણ એવા જ કેપસિટરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>હીજ્લીગર્સ માર્ક. [https://web.archive.org/web/20060505034356/http://homepage.mac.com/marc.heijligers/audio/ipod/engineering/engineering.html આઇપોડ સર્કિટ ડિઝાઇન એન્જિનિયરિંગ], મે 2006. સુધારો 2007-02-17.</ref> હાઇ ઇમ્પિડન્સ હેડફોનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે સમસ્યા દૂર થતી હતી. બાહ્ય [[હેડફોન એમ્પલિફાયર]] જેવા હાઇ-ઇમ્પિડન્સ (લાઇન લેવલ) લોડનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે આ ખામી સાવ ઢંકાઇ જાય છે. પ્રથમ પેઢીના આઇપોડ શફલમાં સિંગલ કેપેસિટર કપલ્ડ આઉટપુટની જગ્યાએ [[ડ્યુઅલ ટ્રાન્ઝિસ્ટર આઉટપુટ સ્ટેજ]]નો ઉપયોગ થાય છે<ref name="playertest"/> જે કોઇ લોડથી નબળા બાસ રિસ્પોન્સ આપતો નથી. પાંચમી પેઢીના આઇપોડ પછી એપલે નબળી અવાજ ગુણવત્તાની સમસ્યાના ઉકેલ માટે યુઝર-કન્ફીગરેબલ વોલ્યુમ લિમીટ આપવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref name="volumelimit">કોહન, પિટર. [http://www.macworld.com/article/50101/2006/03/ipodupdate.html આઇપોડ અપડેટે આઇપોડ વોલ્યૂમ સેટિંગ મર્યાદિત કર્યું ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330191622/http://www.macworld.com/article/50101/2006/03/ipodupdate.html |date=2010-03-30 }}, મેકવર્લ્ડ, 2006. 2008-11-07ના રોજ સુધારો</ref> યુઝર્સના અહેવાલ પ્રમાણે છઠ્ઠી પેઢીના આઇપોડમાં મહત્તમ વોલ્યુમ આઉટપુટ લેવલ ઇયુ માર્કેટ માટે 100dB સુધી મર્યાદિત છે. એપલે અગાઉ [[ફ્રાન્સ]]માં આઇપોડને વેચાણમાંથી પાછા ખેંચી લીધા હતા.<ref name="ipodsfrance">ફ્રાઇડ, ઇયાન. [http://news.cnet.com/2100-1040-960211.html એપલ પલ્સ આઇપોડ ઇન ફ્રાન્સ]. 2008-11-07ના રોજ સુધારો</ref> == પેટન્ટના વિવાદ == 2005માં એપલ સામે આઇપોડ લાઇન અને તેની સાથે જોડાયેલી ટેકનોલોજી દ્વારા [[પેટન્ટનો ભંગ]] કરવાના બે કેસ દાખલ થયા હતા.<ref>[http://www.channelregister.co.uk/2005/03/10/apple_ipod_patent_lawsuits/ એપલ સામે તેના આઇપોડ મુદ્દે પેટન્ટ કેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927195329/http://www.channelregister.co.uk/2005/03/10/apple_ipod_patent_lawsuits/ |date=2007-09-27 }}, ''ચેનલરજિસ્ટર'' , 2005-03-10. 2009-03-17ના રોજ સુધારો</ref> એડવાન્સ્ડ ઓડિયો ડિવાઇસીસે દાવો કર્યો હતો કે આઇપોડ લાઇને મ્યુઝિક જ્યુકબોક્સની તેની [[પેટન્ટ]]નો ભંગ કર્યો છે.<ref>[http://www.google.com/patents?vid=USPAT6587403&amp;id=oawMAAAAEBAJ&amp;dq=6,587,403 યુએસ પેટન્ટ 6,587,403] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205181049/http://www.google.com/patents?vid=USPAT6587403&id=oawMAAAAEBAJ&dq=6,587,403 |date=2011-12-05 }} — એડવાન્સ્ડ ઓડિયો ડિવાઇસ' "મ્યુઝિક જ્યુકબોક્સ" પેટન્ટ.</ref> જ્યારે [[હોંગ કોંગ]] સ્થિત [[આઇપી]] પોર્ટફોલિયો કંપની પેટ રાઇટ્સે એક કેસ દાખલ કરીને દાવો કર્યો હતો કે એપલની ફેરપ્લે ટેકનોલોજીએ સંશોધનકાર હો કિઊંગ ત્સેને અપાયેલી પેટન્ટનો ભંગ કરે છે.<ref>[http://www.google.com/patents?vid=USPAT6665797&amp;id=QrR2AAAAEBAJ&amp;dq=6,665,797 યુએસ પેટન્ટ 6,665,797] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205185736/http://www.google.com/patents?vid=USPAT6665797&id=QrR2AAAAEBAJ&dq=6,665,797 |date=2011-12-05 }} — "બિન અધિકૃત ઉપયોગ સામે સોફ્ટવેરનું રક્ષણ" (સુધારીને કરાયું "કોમ્પ્યુટર એપરટસ/સોફ્ટવેર એક્સેસ કન્ટ્રોલ").</ref> આ કેસમાં [[સોની]], રિયલનેટવર્ક્સ, [[નેપસ્ટર]] અને મ્યુઝિકમેચના ઓનલાઇન સ્ટોર્સને બચાવ પક્ષમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.<ref>[http://www.appleinsider.com/article.php?id=1235 નવા ડીઆરએમ કેસમાં એપલ, સોનીનો સમાવેશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311185337/http://www.appleinsider.com/article.php?id=1235 |date=2007-03-11 }}, ''એપલઇનસાઇડર'' , 2005-08-16. 2007-02-17ના રોજ સુધારો</ref> [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પેટન્ટ એન્ડ ટ્રેડમાર્ક ઓફિસ]]માં એપલે રોટેશનલ યુઝર ઇનપુટ્સ<ref>[http://appft1.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?p=1&amp;u=/netahtml/PTO/search-bool.html&amp;r=1&amp;f=G&amp;l=50&amp;co1=AND&amp;d=PG01&amp;s1=%2260/346,237%22&amp;OS=%2260/346,237%22&amp;RS=%2260/346,237%22 યુએસ પેટન્ટ એપ્લિકેશન 20030095096] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130713033627/http://appft1.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-bool.html&r=1&f=G&l=50&co1=AND&d=PG01&s1=%2260%2F346%2C237%22&OS=%2260%2F346%2C237%22&RS=%2260%2F346%2C237%22 |date=2013-07-13 }} [[એપલ ઇન્ક.]]ની અરજી "રોટેશનલ યુઝર ઇનપુટ્સ" પર.</ref> માટે અરજી કરી હતી જે આઇપોડના ઇન્ટરફેસ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. 2005માં તેને ત્રીજી વખત નોન-ફાઇનલ રિજેક્શન (એનએફઆર) મળ્યું હતું. ઓગસ્ટ 2005માં જ એમપીથ્રી પ્લેયર માર્કેટમાં એશિયાની મુખ્ય હરીફ કંપની [[ક્રિએટિવ ટેકનોલોજી]]એ જાહેરાત કરી હતી કે તે આઇપોડ લાઇનમાં મ્યુઝિક સિલેક્શન ઇન્ટરફેસમાં વપરાતી ટેકનોલોજી માટે પેટન્ટ<ref>[http://www.google.com/patents?vid=USPAT6928433&amp;id=sJoVAAAAEBAJ&amp;dq=6,928,433 યુએસ પેટન્ટ 6,928,433] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205183104/http://www.google.com/patents?vid=USPAT6928433&id=sJoVAAAAEBAJ&dq=6,928,433 |date=2011-12-05 }} [[ક્રિએટિવ ટેકનોલોજી]]'ની "ઝેન" પેટન્ટ.</ref> ધરાવે છે જેને તેણે ઝેન પેટન્ટ ગણાવી હતી જે તેને 9 ઓગસ્ટ, 2005ના રોજ મળી હતી.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4198360.stm ક્રિએટિવ MP3 પ્લેયર પેટન્ટ જીતી ગઇ], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2005-08-30. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> 15 મે, 2006ના રોજ ક્રિએટિવે એપલ સામે [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિસ્ટ્રીક્ટ કોર્ટ ફોર ધ નધર્ન ડિસ્ટ્રીક્ટ ઓફ કેલિફોર્નિયા]]માં કેસ દાખલ કર્યો હતો. ક્રિએટિવે [[યુનાઇડેટ સ્ટેટ્સ ઇન્ટરનેશન ટ્રેડ કમિશનને]] એ બાબતની તપાસ કરવા પણ જણાવ્યું હતું કે અમેરિકામાં આઇપોડની આયાત કરીને એપલ અમેરિકાના વ્યાપારી કાયદાનો ભંગ કરે છે કે કેમ.<ref>[http://www.macworld.co.uk/news/index.cfm?NewsID=14646 ક્રિએટિવનો પેટન્ટ મુદ્દે એપલ સામે કેસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916064513/http://www.macworld.co.uk/news/index.cfm?NewsID=14646 |date=2009-09-16 }}, ''[[મેકવર્લ્ડ યુકે]]'' , 2006-05-16. 2007-03-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> 24 ઓગસ્ટ 2006ના દિવસે એપલ અને ક્રિએટિવે તેના વૈશ્વિક વિવાદોનો અંત લાવવા માટે સમધાનની યોજના જાહેર કરી હતી. તે મુજબ એપલ ક્રિએટિવને પેઇડ અપ લાઇસન્સ માટે 10 કરોડ અમેરિકન ડોલર ચુકવશે અને એપલની તમામ પ્રોડક્ટમાં ક્રિએટિવને અપાયેલી પેટન્ટનો ઉપયોગ કરશે. કરાર પ્રમાણે ક્રિએટિવ પેટન્ટના લાઇસન્સિંગમાં સફળ રહેશે તો એપલ ચુકવણીનો અમુક હિસ્સો પાછો મેળવશે. ક્રિએટિવે ત્યાર બાદ ''મેઇડ ફોર આઇપોડ'' કાર્યક્રમમાં જોડાઇને આઇપોડ એક્સેસરિઝના ઉત્પાદનની યોજના જાહેર કરી હતી.<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2006/aug/23settlement.html એપલ અને ક્રિએટિવે સમાધાનની જાહેરાત કરી...], , ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' . 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> == વેચાણ == [[ચિત્ર:Ipod sales per quarter.svg|thumb|right|400px|આઇપોડનું ત્રિમાસિક વેચાણડેટા અને સોર્સના ટેબલ માટે ક્લિક કરો.ઉલ્લેખનીય છે કે Q1 અગાઉના વર્ષનો ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બરનો સમયગાળો છે જે હોલીડે સીઝન હતી]] {{See also|iPod advertising}} ઓક્ટોબર 2004થી આઇપોડ લાઇન અમેરિકામાં ડિઝીટલ મ્યુઝિક પ્લેયરના વેચાણમાં છવાયેલી રહી છે જેણે હાર્ડ ડ્રાઇવ આધારિત પ્લેયર્સનું 90 ટકા માર્કેટ અને તમામ પ્રકારના પ્લેયર્સનું 70 ટકા માર્કેટ મેળવ્યું છે.<ref>માર્સલ, કેટી. [http://www.appleinsider.com/article.php?id=1770 આપોડ: હાઉ બિગ કેન ઇટ ગેટ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061207173327/http://www.appleinsider.com/article.php?id=1770 |date=2006-12-07 }}, ''[[એપલઇનસાઇડર]]'' , 2006-05-24. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> જાન્યુઆરી 2004થી જાન્યુઆરી 2005 સુધીના વર્ષ દરમિયાન વેચાણના ઊંચા દરના કારણે અમેરિકન માર્કેટ હિસ્સો 31 ટકાથી વધીને 65 ટકા થયો હતો. જુલાઇ 2005માં આ બજાર હિસ્સો 74 ટકા હોવાનો અંદાજ હતો. બ્લૂમબર્ગ ઓનલાઇનના અહેવાલ પ્રમાણે જાન્યુઆરી 2007માં આઇપોડનો બજાર હિસ્સો 72.7 ટકા હતો. આઇપોડ મિની રિલીઝ કરવાના કારણે આ સફળતાને સુદ્રઢ બનાવવામાં મદદ મળી જે એવા સમયે થઇ હતી જ્યારે એક સમયે ફ્લેશ આધારિત મ્યુઝિક પ્લેયર્સ પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા.[81] 8 જાન્યુઆરી 2004ના રોજ [[હ્યુલેટ-પેકાર્ડ]] (એચપી)એ જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ એપલ સાથે લાઇસન્સના કરાર હેઠળ એચપી બ્રાન્ડના આઇપોડનું વેચાણ કરશે. [[વોલ-માર્ટ]] સહિત કેટલીક નવી રિટેલ ચેઇન વિકસાવવામાં આવી હતી અને આ આઇપોડ અંતે તમામ આઇપોડના કુલ વેચાણમાં 5 ટકા હિસ્સો ધરાવતા હતા. જુલાઇ 2005માં એચપીએ એપલ દ્વારા લાગુ પાડવામાં આવેલી મુશ્કેલ શરતોના કારણે આઇપોડ્સનું વેચાણ કરવાનું બંધ કરી દીધું હતું.<ref>[http://www.appleinsider.com/articles/05/07/29/hp_to_stop_selling_apples_ipods.html એચપીએ એપલના આઇપોડ વેચવાનું બંધ કર્યું ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090102040812/http://www.appleinsider.com/articles/05/07/29/hp_to_stop_selling_apples_ipods.html |date=2009-01-02 }}, ''[[એપલઇનસાઇડર]]'' , 2005-07-29. 2007-08-06ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> જાન્યુઆરી 2007માં એપલે 7.1 અબજ ડોલરની વિક્રમ ત્રિમાસિક આવક નોંધાવી હતી જેમાંથી 48 ટકા આવક આઇપોડના વેચાણને આભારી હતી.<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2007/01/17results.html એપલે પ્રથમ ત્રિમાસિકગાળાના પરિણામ જાહેર કર્યા], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2007-01-17. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> 9 એપ્રિલ 2007ના રોજ જાહેરાત કરવામાં આવી હતી કે એપલે 10 કરોડ આઇપોડના વેચાણનો આંક પાર પાડ્યો છે જે સાથે તે અત્યાર સુધીમાં સૌથી વધુ વેચાયેલું મ્યુઝિક પ્લેયર બન્યું હતું. એપ્રિલ 2007માં એપલે બીજા ત્રિમાસિક ગાળા માટે 5.2 અબજ ડોલરની આવક નોંધાવી હતી જેમાં આઇપોડના વેચાણથી મળેલી આવકનો હિસ્સો 32 ટકા હતો.<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2007/04/25results.html એપલે બીજા ત્રિમાસિકગળાના પરિણામ જાહેર કર્યા ], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' . 2007-04-25ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> એપલ અને ઉદ્યોગના કેટલાક નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું હતું કે આઇપોડના યુઝર્સ એપલની અન્ય પ્રોડક્ટ્સ જેમ કે મેક કોમ્પ્યુટર્સ ખરીદે તેવી શક્યતા છે.<ref>ઓર્લોસ્કિ, એન્ડ્રૂ. [http://www.theregister.co.uk/2005/10/11/apple_q4_2005/ એપલ માટે હેલો ઇફેક્ટનું ઓસબોર્ન ઇફેક્ટનું ગ્રહણ], ''[[ધ રજિસ્ટર]]'' , 2005-10-11. 2006-07-13ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> 5 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ બીટ ગોઝ ઓન કાર્યક્રમ દરમિયાન એપલે જાહેરાત કરી હતી કે તેની આઇપોડ લાઇનનું વેચાણ 11 કરોડ યુનિટનો આંકડો વટાવી ગયું છે. 22 ઓક્ટોબર 2007ના દિવસે એપલે 5.22 અબજ અમેરિકન ડોલરની ત્રિમાસિક આવક નોંધાવી હતી જેમાંથી 30.69 ટકા હિસ્સો એપલ નોટબુકના વેચાણનો હતો, 19.22 ટકા હિસ્સો ડેસ્કટોપના વેચાણનો અને 26 ટકા હિસ્સો આઇપોડના વેચાણનો હતો. એપલની વર્ષ 2007ની આવક વધીને 24.01 અબજ અમેરિકન ડોલર થઇ હતી જેમાં 3.5 અબજ ડોલરનો નફો હતો. 2007ના વર્ષના અંતે એપલ પાસે 15.4 અબજ ડોલરની રોકડ હતી અને કોઇ દેવું ન હતું.<ref>[http://www.apple.com/pr/library/2007/10/22results.html એપલે ચોથા ત્રિમાસિકગાળાના પરિણામ જાહેર કર્યા], ''[[એપલ ઇન્ક.]]'' , 2007-10-22. 2007-10-22ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> 22 જાન્યુઆરી 2008ના રોજ એપલે તેના ઇતિહાસમાં અત્યાર સુધીના સૌથી શ્રેષ્ઠ ત્રિમાસિક આવક અને અર્નિંગ દર્શાવી હતી. એપલે 9.6 અબજ ડોલરની આવક અને 1.58 અબજ ડોલરનો ચોખ્ખો ત્રિમાસિક નફો નોંધાવ્યો હતો. 2008ના પ્રથમ રાજકોષીય ત્રિમાસિક ગાળામાં એપલની 42 ટકા આવક આઇપોડના વેચાણ મારફત મળી હતી, 21 ટકા આવક નોટબુકના વેચાણથી અને 16 ટકા આવક ડેસ્કટોપના વેચાણથી મળી હતી.<ref>એપલ ઇન્ક (22 જાન્યુઆરી 2008). [http://www.apple.com/pr/library/2008/01/22results.html એપલે પ્રથમ ત્રિમાસિકગાળાના પરિણામ જાહેર કર્યા]. એક અખબારી નિવેદન. 2008-1-23ના રોજ સુધારો.</ref> 21 ઓક્ટોબર 2008ના રોજ એપલે જાહેરાત કરી હતી કે 2008ના ચોથા ત્રિમાસિક ગાળાની કુલ આવકનો માત્ર 14.21 ટકા હિસ્સો આઇપોડમાંથી આવ્યો હતો.<ref>એપલઇનસાઇડર (27 ઓક્ટોબર 2008). [http://www.appleinsider.com/articles/08/10/27/ipods_accounted_for_just_14_2_of_apples_sales_in_q4_2008.html ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2008-10-27ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>. 9 સપ્ટેમ્બર, 2009ના એપલ ઇવન્ટ ખાતે મુખ્ય પ્રવચન આપતા ફિલ સ્કીલરે જાહેરાત કરી હતી કે આઇપોડનું અત્યાર સુધીનું કુલ વેચાણ 22 કરોડનો આંક વટાવી ગયું છે.<ref>વર્લ્ડ ઓફ એપલ. (9 સપ્ટેમ્બર 2009). [http://news.worldofapple.com/category/world-of-apple-events/ એપલની ઇટ્સ ઓન્લી રોક એન રોલ ઇવેન્ટમાંથી લાઇવ કવરેજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227124346/http://news.worldofapple.com/category/world-of-apple-events/ |date=2007-12-27 }}. અખબારી નિવેદન 2009-9-9ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> == ઉદ્યોગ પર અસર == આઇપોડને કેટલાક એવોર્ડ મળ્યા છે જેમાં ઉત્કૃષ્ટ એન્જિનિયરિંગ<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/4605881.stm આઇપોડ અને બ્લ્યૂટૂથ ઇનામ મેળવવાની દિશામાં], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2005-06-03. 2007-03-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>થી લઇને સૌથી વૈવિધ્ય ધરાવતી ઓડિયો પ્રોડક્ટ<ref name="pcworld25">{{cite web| coauthors = PC World Editors| title = The 25 Most Innovative Products of the Year| publisher = [[PC World (magazine)|PC World]]| date = 2007-08-03| url = http://www.pcworld.com/article/id,123942-page,2/article.html| access-date = 2007-02-17| archive-date = 2007-01-29| archive-url = https://web.archive.org/web/20070129142217/http://www.pcworld.com/article/id%2C123942-page%2C2/article.html| url-status = dead}}</ref> અને 2006ની ચાર શ્રેષ્ઠ કોમ્પ્યુટર પ્રોડક્ટ<ref>[http://www.macnn.com/articles/06/05/31/top.100.products.announced/ એપલે 5 'વર્લ્ડ ક્લાસ' એવોર્ડ જીત્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060903190418/http://www.macnn.com/articles/06/05/31/top.100.products.announced/ |date=2006-09-03 }}, ''મેકએનએન'' . 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>નો સમાવેશ થાય છે. આઇપોડને ઘણી વખત તેની તરફેણમાં રિવ્યુ મળ્યા છે. લૂકના વખાણ થયા છે, સારી ડિઝાઇન અને સરળ ઉપયોગ બદલ વખાણવામાં આવ્યું છે. [[પીસી વર્લ્ડ]]ના જણાવ્યા પ્રમાણે આઇપોડ લાઇને પોર્ટેબલ ઓડિયો પ્લેયર્સના ક્ષેત્રનું ચિત્ર બદલી નાખ્યું છે.<ref name="pcworld25"/> કેટલાક ઉદ્યોગ આઇપોડ લાઇન તથા એએસી ઓડિયો ફોર્મેટ સાથે વધુ સારી રીતે કામ કરવા માટે તેમની પ્રોડક્ટ લાઇનમાં સુધારા કરી રહ્યા છે. તેના ઉદાહરણમાં સીડી કોપી પ્રોટેક્શન સ્કીમ<ref>[http://www.macrumors.com/pages/2004/07/20040720124549.shtml એપલ, આઇપોડ અને CD કોપી પ્રોટેક્શન], ''મેકર્યુમર્સ'' . સુધારો 2007-11-22.</ref> અને મોબાઇલ ફોન સામેલ છે જેમ કે [[સોની એરિક્સન]] અને [[નોકિયા]]ના મોબાઇલ ફોન જે ડબલ્યુએમએની સરખામણીમાં એએસી ફાઇલ પ્લે કરે છે. મનોરંજનના સન્માનજનક ઉપકરણની પ્રતિષ્ઠા મેળવવા ઉપરાંત આઇપોડને બિઝનેસ ડિવાઇસ તરીકે પણ સ્વીકૃતિ મળી છે. સરકારી વિભાગો, મોટી સંસ્થાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓએ આઇપોડને બિઝનેસ કમ્યુનિકેશન અને તાલીમ માટેના ડિલીવરી મિકેનિઝમમાં ફેરવી નાખ્યું છે જેમાં [[ગ્લાસગ્લો]], [[સ્કોટલેન્ડ]]ની [[રોયલ]] અને [[વેસ્ટર્ન ઇન્ફર્મરીઝ]]નો સમાવેશ થાય છે જયાં આઇપોડનો ઉપયોગ નવા સ્ટાફને તાલીમ આપવા માટે થાય છે.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/4859302.stm હોસ્પિટલોએ આઇપોડ સાથે સ્ટાફને તાલીમ આપી], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2006-03-29. 2007-06-16ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> આઇપોડે શિક્ષણમાં ઉપયોગ માટે પણ પ્રતિષ્ઠા મેળવી છે. એપલ તેની વેબસાઇટ પર આઇપોડના શૈક્ષણિક ઉપયોગ વિશે વધારે માહિતી આપે છે.[98] તેમાં લેસન પ્લાન શામેલ હોય છે. નર્સીંગ શિક્ષણના<ref name="Maag2006">{{cite journal | author = Maag, M.E.D. | year = 2006 | title = Podcasting and MP3 Players: Emerging Education Technologies. | journal = CIN: Computers, Informatics, Nursing | volume = 24 | issue = 1 | pages = 9–13 | url = http://www.cinjournal.com/pt/re/cin/fulltext.00024665-200601000-00005.htm | access-date = 2008-02-08 | doi = 10.1186/1742-5581-3-1 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ક્ષેત્રમાં થતા સંશોધન અને કે-16 શિક્ષણમાં તેનો વધુ ઉપયોગ થાય છે.<ref name="Slykhuis2006">{{cite journal | author = Slykhuis, D. | year = 2006 | title = Have an iPod? Then you need to know this about how to use it in your classroom. | url = http://www.aace.org/newdl/index.cfm?fuseaction=Reader.ViewAbstract&paper_id=22435 | access-date = 2008-02-08 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ડ્યુક યુનિવર્સિટીએ 2004ની પાનખરમાં તમામ નવા લોકોને આઇપોડ આપ્યા હતા અને અમુક સુધારા સાથે આજે પણ આઇપોડ પ્રોગ્રામ ચાલુ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.insidehighered.com/news/2006/04/28/ipod |title=ડ્યુક્સ એવર ઇવોલ્વિંગ આઇપોડ ઇનિશિયેટિવ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2009-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215125247/http://www.insidehighered.com/news/2006/04/28/ipod |url-status=dead }}</ref> == ટીકા == === બેટરીની સમસ્યા === આઇપોડની જાહેરખબરમાં દાવો કરવામાં આવતા બેટરીના આયુષ્ટ કરતા વાસ્તવિક આયુષ્ય ઓછું હોય છે. દાખલા તરીકે પાંચમી પેઢીના આઇપોડ 30 જીબીના આઇપોડમાં 14 કલાકના મ્યુઝિક પ્લેબેકનો દાવો જાહેરખબરમાં કરવામાં આવે છે. પરંતુ MP3.comના અહેવાલ પ્રમાણે વાસ્તવમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે તે અશક્ય છે. MP3.comના લેખકે જણાવ્યું છે કે આઇપોડ પર તે સરેરાશ 8 કલાક કરતા ઓછા સમય સુધી પ્લેબેક મેળવી શકે છે.<ref>[http://www.mp3.com/features/stories/3646.html MP3 ઇનસાઇડર: તમારી બેટરીના જીવન અંગેની હકીકતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060604141041/http://www.mp3.com/features/stories/3646.html |date=2006-06-04 }}, ''mp3.com'' , 2006-03-13. 2006-07-10ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> 2003માં એપલ સામે ક્લાસ એક્શન કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો જેમાં ફરિયાદ કરવામાં આવી હતી કે દાવાની સરખામણીમાં બેટરી ઓછા સમય સુધી ચાર્જ રહે છે અને સમયાંતરે બેટરી ઉતરવા લાગે છે.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/3477497.stm એપલે આઇપોડ બેટરીની તપાસ કરી], ''[[બીબીસી ન્યૂઝ]]'' , 2004-02-10. 2007-03-20ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> વ્યકિતગત ગ્રાહકોને 50 ડોલરની સ્ટોર ક્રેડિટ આપીને અથવા બેટરી બદલાવી આપીને કેસનો ઉકેલ લાવવામાં આવ્યો હતો.<ref>હોવિત્ઝ, જેરેમી. [http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/apples-ipod-battery-settlement-explained/ એપલની આઇપોડ બેટરના સેટલમેન્ટ વિશે સ્પષ્ટતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113081439/http://www.ilounge.com/index.php/articles/comments/apples-ipod-battery-settlement-explained/ |date=2009-01-13 }}, ''આઇલાઉન્જ'' , 2005-06-10. 2006-08-27ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> આઇપોડની બેટરી એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં નથી આવી જેને યુઝર દ્વારા દૂર કરી શકાય અથવા બદલી શકાય. જોકે, આઇપોડની બેટરી બદલવા માટેના થર્ડ પાર્ટી વેન્ડર્સ દ્વારા અપાયેલી સૂચનાનો ઉપયોગ કરીને કેટલાક યુઝર્સ પોતાની જાતે કેસ ખોલવામાં સફળ રહ્યા છે. આ સમસ્યા વધારતા એપલે શરૂઆતમાં વપરાયેલી બેટરી બદલી આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. સત્તાવાર નીતિ પ્રમાણે ગ્રાહકે સુધારેલું રિપ્લેસમેન્ટ આઇપોડ ખરીદી લેવું જોઇએ જેનો ખર્ચ નવા આઇપોડ જેટલો જ હતો. લિથીયમ આયોન બેટરી તેના જીવનકાળ દરમિયાન તેની ક્ષમતા ગુમાવતી હતી<ref>[http://www.mp3newswire.net/stories/6002/li_ion.html ધ કર્સ ઓફ લિથિયમ આયન બેટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090308055855/http://www.mp3newswire.net/stories/6002/li_ion.html |date=2009-03-08 }}, ''[[MP3 ન્યૂઝવાયર]]'' , 2006-01-06. 2006-11-30ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref>(બેટરીના [[લાંબા આયુષ્ય]] માટે માર્ગદર્શિકા આપવામાં આવી હતી.) જેના કારણે થર્ડ પાર્ટી બેટરી રિપ્લેસમેન્ટ કિટ માટે માર્કેટ સર્જાયું હતું. એપલે 14 નવેમ્બર 2003ના રોજ બેટરી રિપ્લેસમેન્ટ કાર્યક્રમની જાહેરાત કરી હતી.<ref>[http://ipodbatteryfaq.com/#18 આઇપોડ બેટરી FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303110450/http://www.ipodbatteryfaq.com/#18 |date=2009-03-03 }}. 2006-11-26ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> જે [[નિસ્ટેટ બ્રધર્સ]]ના હાઇ પબ્લિસીટી સ્ટંટ અને વેબસાઇટના એક સપ્તાહ અગાઉ કરવામાં આવી હતી.<ref>નીસ્ટેટ, કેસી. [http://www.ipodsdirtysecret.com/message.html નીસ્ટેટ બ્રધર્સનો સંદેશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303205243/http://www.ipodsdirtysecret.com/message.html |date=2009-03-03 }}, 2003-11-20. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> પ્રારંભિક ખર્ચ 99 ડોલર હતો.<ref>[http://www.macminute.com/2003/11/14/ipodbattery એપલે આઇપોડ બેટરી રિપ્લેસમેન્ટ સર્વિસ ઓફર કરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041022041812/http://www.macminute.com/2003/11/14/ipodbattery |date=2004-10-22 }}, {2મેકમિનટ{/2}, 2003-11-14. 2006-11-26ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> જે 2005માં ઘટાડીને 59 ડોલર કરવામાં આવ્યો હતો. એક સપ્તાહ પછી એપલે 59 ડોલરના બદલામાં વધારાની આઇપોડ વોરંટી ઓફર કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.<ref>[http://www.macminute.com/2003/11/21/ipodapplecare/ હવે આઇપડો માટે એપલકેર ઉપલબ્ધ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041022032309/http://www.macminute.com/2003/11/21/ipodapplecare |date=2004-10-22 }}, ''[[મેકમિનટ]]'' , 2003-11-21. 2006-11-30ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> આઇપોડ નેનો માટે [[સોલ્ડરિંગ]] ટૂલ્સની જરૂર પડે છે કારણ કે બેટરીને મેઇન બોર્ડ સાથે સોલ્ડર કરવામાં આવી હોય છે. પાંચમી પેઢીના આઇપોડમાં બેટરીને એધેસિવ દ્વારા બેકપ્લેટ સાથે જોડવામાં આવી હોય છે.<ref>એકર, ક્લિન્ટ. [http://arstechnica.com/reviews/hardware/video-ipod.ars/6 વિડીયો આઇપોડનું વીવીસેક્શન], ''[[આર્સ ટેકનિકા]]'' , 2005-10-19. 2006-11-30ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref><ref>[http://www.ipodmods.com/guides/Video/videodisassemblyguide.htm વિડીયો આઇપોડ માટે ડિસએસેમ્બલ ગાઇડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116134427/http://www.ipodmods.com/guides/Video/videodisassemblyguide.htm |date=2007-11-16 }}. 2006-11-30ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> === વિશ્વસનીયતા અને ટકાઉપણું === ટૂંકા આયુષ્ય અને તુરંત નુકસાન પામે તેવી હાર્ડ ડ્રાઇવના કારણે આઇપોડની ટીકા થઇ છે. 2005માં મેકઇનટચ વેબસાઇટ દ્વારા કરવામાં આવેલા સરવેમાં જાણવા મળ્યું હતું કે આઇપોડ લાઇનમાં એવરેજ નિષ્ફળતાનો દર 13.7 ટકા જેટલો છે. (જોકે, તેમણે નોંધ મૂકી હતી કે પ્રતિભાવકોની ટીપ્પણી દર્શાવે છે કે આઇપોડ ફેલ્યોરનો વાસ્તવિક દર ધારણા કરતા નીચો હોઇ શકે છે). તેમાં એવો નિષ્કર્ષ નીકળ્યો હતો કે કેટલાક મોડલ બીજા મોડલની સરખામણીમાં વધારે ટકાઉ છે.<ref>[http://www.macintouch.com/reliability/ipodfailures.html આઇપોડ રિલાયબિલિટી સરવે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219003252/http://www.macintouch.com/reliability/ipodfailures.html |date=2009-02-19 }}, ''મેકઇનટચ'' , 2005-11-28. 2006-10-29ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> ખાસ કરીને હાર્ડ ડ્રાઇવના કારણે આઇપોડ ખરાબ થઇ જવાનો દર 20 ટકા કરતા ઊંચો હતો જ્યારે ફ્લેશ મેમરી ખરાબ થઇ જવાનું પ્રમાણ 10 ટકા કરતા ઓછું હતું. તે દર્શાવે છે કે હાર્ડ ડ્રાઇવ એટલી ટકાઉ ન હતી. 2005ના અંતમાં પ્રથમ પેઢીના આઇપોડ નેનનોના ઇન્ટરફેસ પર સરળતાથી ઘસરકા પડી શકે છે તેથી થોડા જ સમયમાં સ્ક્રિન બીન ઉપયોગી બની જાય છે.<ref>[http://www.macworld.com/news/2005/09/27/nanoscreen/index.php એપલે આઇપોડ નેનો સ્ક્રિન અંગેની ચિંતા પર પ્રતિભાવ આપ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517174305/http://www.macworld.com/news/2005/09/27/nanoscreen/index.php |date=2008-05-17 }}, ''[[મેકવર્લ્ડ]]'' , 2005-09-27. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref><ref>આર્થર, ચાર્લ્સ. [http://www.theregister.co.uk/2005/09/23/ipod_nano_scratching/ આઇપોડ નેનોના માલિકો સ્ક્રિન સ્ક્રેચ ટ્રોમામાં], ''[[ધ રજિસ્ટર]]'' , 2005-09-25. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> આ વિશે ક્લાસ એક્શન કેસ પણ દાખલ કરાયો હતો.<ref>ફ્રાઇડ, ઇના. [https://web.archive.org/web/20070820191319/http://news.com.com/Suit+filed+over+Nano+scratches/2100-1047_3-5906399.html નેનો સ્ક્રેચમુદ્દે કેસ કરાયો ], ''[[સીનેટ ન્યૂઝ]]'' , 2005-10-21. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> એપલે શરૂઆતમાં આ મુદ્દાને ઓછા મહત્વનો ગણાવ્યો હતો, પરંતુ પછી ઇન્ટરફેસને રક્ષણ આપતા સ્લીવ્સ સાથે તેનું વેચાણ શરૂ કર્યું હતું. === કામદારોના શોષણનો આરોપ === 11 જૂન 2006ના રોજ બ્રિટીશ ટેબ્લોઇડ ''[[ધ મેઇલ ઓન સન્ડે]]'' એ તેના અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે આઇપોડનું ઉત્પાદન મુખ્યત્વે એવા કામદારો દ્વારા કરવામાં આવે છે જેમને દર મહિને 50 ડોલરથી વધુ મળતા નથી અને તેઓ 15 કલાકની શિફ્ટમાં કામ કરે છે.<ref>[http://www.macworld.co.uk/news/index.cfm?NewsID=14915 ઇનસાઇડ એપલની આઇપોડ ફેક્ટરી], ''[[મેકવર્લ્ડ યુકે]]'' , 2006-06-12. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> એપલે સ્વતંત્ર ઓડિટર્સ પાસે કેસની તપાસ કરાવી અને જાણવા મળ્યું કે કામદારોને લગતા કેટલાક મુદ્દા એપલની આચાર સંહિતાનું પાલન કરે છે. પરંતુ બીજા કેટલાકમાં તેનું પાલન થતું નથી. 35 ટકા કિસ્સામાં કર્મચારીઓ સપ્તાહમાં 60 કલાક કરતા વધુ કામ કરતા હતા જ્યારે 25 ટકા કિસ્સામાં તેઓ સતત છ દિવસ કરતા વધુ સમય સુધી કામ કરતા હતા.<ref>મિલાર્ડ, એલિઝાબેથ. [http://www.newsfactor.com/story.xhtml?story_id=13100EV85O19&amp;page=2 આઇપોડ ખરીદવું નૈતિક છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916064933/http://www.newsfactor.com/story.xhtml?story_id=13100EV85O19&page=2 |date=2009-09-16 }}. સુધારો 2007-11-22.</ref> એપલના ઉત્પાદક [[ફોક્સકોને]] કર્મચારીના શોષણની વાત શરૂઆતમાં નકારી કાઢી હતી.<ref>[http://www.macnn.com/articles/06/06/19/ipod.sweatshop.claims/ ફોક્સકોને આઇપોડ સ્વીટશોપના દાવાને નકાર્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060621213326/http://www.macnn.com/articles/06/06/19/ipod.sweatshop.claims/ |date=2006-06-21 }}, ''મેકએનએમ'' , 2006-06-19. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> પરંતુ એપલની એક ઓડિટર ટીમને જાણવા મળ્યું કે ચાઇનીઝ કાયદા હેઠળ અપાતી મંજૂરી કરતા કામદારો વધુ કલાકો સુધી કામ કરે છે ત્યારે તેમણે આચારસંહિતા કરતા વધુ સમય સુધી કર્મચારીને કામ કરતા અટકાવવાનું વચન આપ્યું હતું. એપલે વર્કપ્લેસ ધોરણોને લગતી ઓડિટીંગ કંપની વેરાઇટને હાયર કરી અને કામકાજનું નિરીક્ષણ કરવા માટે ઇલેક્ટ્રોનિક ઇન્ડસ્ટ્રી કોડ ઓફ કન્ડક્ટ ઇમ્પ્લિમેન્ટેશન ગ્રૂપમાં જોડાયું હતું. 31 ડિસેમ્બર 2006ના રોજ લોંગુઆ [[શેનઝેન]] ફેક્ટરી (ફોક્સકોનની માલીકી હેઠળની)ના કર્મચારીઓએ યુનિયનની રચના કરી હતી. આ યુનિયન વિશ્વના સૌથી મોટા અને સૌથી શક્તિશાળી કામદાર યુનિયનના સંઘ [[ઓલ ચાઇના ફેડરેશન ઓફ ટ્રેડ યુનિયન્સ]] સાથે જોડાયેલું છે.<ref>બોડીન, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.forbes.com/feeds/ap/2007/01/17/ap3334400.html તાઇવાની પ્લાન્ટ ખાતે સત્તાવાર યુનિયન ફોર્મ]{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[ફોર્બસ]]'' , 2007-01-17. 2007-02-17ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> === સામાજિક એકલવાયાપણુ === [[યુનિવર્સિટી ઓફ બ્રાઇટોન]] ખાતે મિડીયા સ્ટડીઝના પ્રોફેસર [[ટારા બ્રેબાઝોને]] જણાવ્યું હતું કે આઇપોડના કારણે [[સામાજિક એકલવાયાપણું]] રચાશે તેવી તેમને ચિંતા છે.<ref>http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=401340&amp;sectioncode=26</ref> [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં [[સિડની]]ની એક શાળાએ MP3 પ્લેયર્સ પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો નિર્ણય લીધો હતો જેથી વિદ્યાર્થીઓ બીજા સાથે સંવાદ વધારે અને તેઓ સામાજિક એકલવાયાપણાથી દૂર રહે.<ref>{{Cite web |url=http://www.news24.com/News24/Technology/News/0,,2-13-1443_1679706,00.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2009-12-21 |archive-date=2008-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080620004026/http://www.news24.com/News24/Technology/News/0,,2-13-1443_1679706,00.html |url-status=dead }}</ref> == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય લિન્ક્સ == {{commons|iPod}} {{wikiquote|iPod}} * [http://www.apple.com/itunes/ એપલ આઇપોડ]—સત્તાવાર વેબસાઇટ * [http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=32222 આઇપોડ ટ્રબલશૂટિંગ બેઝિક્સ અને સર્વિસ FAQ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080406030638/http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=32222 |date=2008-04-06 }}—સત્તાવાર વેબસાઇટામાંથી * [http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2001/11/12/313342/index.htm ''એપલનું 21મી સદીનું વોકમેન'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020602035407/http://www.fortune.com/indext.jhtml?channel=print_article.jhtml&doc_id=204903 |date=2002-06-02 }}—બ્રેન્ટ સ્ક્લેન્ડર, ''[[ફર્ચ્યુન]]'' , ઓક્ટોબર 2001 * [http://www.newsweek.com/id/54529 આપોડ નેશન]—[[સ્ટીવન લેવી]], ''[[ન્યૂઝવીક]]'' , જુલાઈ 2004 * [http://www.wired.com/wired/archive/14.11/ipod.html ધ પરફેક્ટ થિંગ]—[[સ્ટિવન લેવી]], ''[[વાયર્ડ]]'' , નવેમ્બર 2006 [[શ્રેણી:પોર્ટેબલ મિડીયા પ્લેયર્સ]] [[શ્રેણી:આઇપોડ]] [[શ્રેણી:આઇફોન OS સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:આઇટ્યુન્સ]] r8yu1gdjbnf1y8zedehd9c7mdkm6ko4 0 21609 901581 900879 2026-06-18T13:47:45Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901581 wikitext text/x-wiki '''આતંકવાદ''' ની ચોક્કસ વ્યાખ્યા બાબતે નોંધપાત્ર મતમતાંતરો હોવા છતાં,<ref>એંગસ માર્ટિન, [http://www.aph.gov.au/library/Pubs/CIB/2001-02/02cib08.htm આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અંતર્ગત સ્વ-બચાવનો અધિકાર-૧૧ સપ્ટેમ્બરના આતંકવાદી હુમલાઓને પ્રતિભાવ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429023013/http://www.aph.gov.au/library/Pubs/CIB/2001-02/02cib08.htm |date=2009-04-29 }}, ઓસ્ટ્રેલિયન લો એન્ડ બિલ્સ ડાયજેસ્ટ ગ્રૂપ, ઓસ્ટ્રેલિયા સંસદની વેબસાઈટ, ૧૨ ફેબ્રુઆરી 2002</ref><ref>થાલિફ દીન. [http://ipsnews.net/news.asp?idnews=29633 પોલિટિકસઃ યુ.એન. મેમ્બર સ્ટેટ્સ સ્ટ્રગલ ટુ ડિફાઈન ટેરરિઝમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611053853/http://ipsnews.net/news.asp?idnews=29633 |date=2011-06-11 }} (રાજકારણઃ યુ.એન.ના સભ્ય રાષ્ટ્રો આતંકવાદને વ્યાખ્યાયિત કરવા માટે સંઘર્ષ કરે છે), [[ઈન્ટર પ્રેસ સર્વિસ]], ૨૫ જુલાઈ ૨૦૦૫</ref><ref name="Abrahm"/> મોટા ભાગે [[નિદોર્ષો]]<ref name="tws13janfggf">{{cite news |title= What is terrorism? |quote= Hardly anyone disputes that flying an aircraft full of passengers into the World Trade Center was terrorism of the worst kind. But the outrage has tended to obscure the fact that there is still argument about what the word covers. In other contexts, the debate about who is a terrorist and who is a freedom-fighter is not dead. ... You would get wide agreement across the world that innocent civilians or bystanders should not be targeted - as opposed to being killed inadvertently in an attack on the military. |publisher= ''BBC News'' |date= 20 September 2001 |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1555265.stm |access-date= 2010-01-13 }}</ref>, નિઃશસ્ત્રો<ref name="tws13janfggf"/> અને સરકારો<ref name="tws13jan43d"/> તરફ વ્યવસ્થિત રીતે ડર<ref name="tws13janx23"/> ફેલાવવા માટે<ref name="tws13jan7464">{{cite news |author= James Poniewozik |title= Is the Media Soft on White Male Terrorism? |quote= The Webster definition of terrorism is "the systematic use of terror especially as a means of coercion." |publisher= ''Time Magazine'' |date= June 11, 2009 |url= http://tunedin.blogs.time.com/2009/06/11/is-the-media-soft-on-white-male-terrorism/ |access-date= 2010-01-13 }}{{Dead link|date=મે 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અને તેમ કરીને પોતાના રાજકીય<ref name="tws12jan35ab"/><ref name="Abrahm">{{cite journal| last = Abrahms| first = Max| title = What Terrorists Really Want: Terrorist Motives and Counterterrorism Strategy| journal = [[International Security]]| volume = 32| issue = 4| pages = 86–89| publisher = [[MIT Press]]| location = Cambridge, MA| date = March 2008| url = http://maxabrahms.com/pdfs/DC_250-1846.pdf| format = PDF 1933 [[KB]]| issn = 0162-2889| access-date = 2008-11-04| archive-date = 2008-11-09| archive-url = https://web.archive.org/web/20081109013611/http://maxabrahms.com/pdfs/DC_250-1846.pdf| url-status = dead}}</ref><ref name="tws13janx23"/>, [[સૈદ્ધાન્તિક]]<ref name="tws13jan43d"/> અથવા [[ધાર્મિક]]<ref name="tws13jan43d"/> હેતુઓ માટે પ્રસાર માધ્યમોનું ધ્યાન<ref>{{Cite web |url=http://www.asap-spssi.org/pdf/asap019.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-02-25 |archive-date=2011-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725015247/http://www.asap-spssi.org/pdf/asap019.pdf |url-status=dead }}</ref> ખેંચવા માટે જાણીજોઈને<ref name="tws12jan35ab">{{cite news |author= Fareed Zakaria |title= The Only Thing We Have to Fear ... If you set aside the war in Iraq, terrorism has in fact gone way down over the past five years. |quote= "Over the past 30 years, civil wars in the Democratic Republic of Congo, Angola, Liberia, Sierra Leone, Uganda, Bosnia, Guatemala, and elsewhere have, like Iraq, been notorious for the number of civilians killed. But although the slaughter in these cases was intentional, politically motivated, and perpetrated by non-state groups—and thus constituted terrorism as conceived by MIPT, NCTC, and START— |publisher= ''Newsweek'' |date= Jun 2, 2008 |url= http://www.newsweek.com/id/138508 |access-date= 2010-01-12 }}</ref> આચરવામાં આવેલી હિંસા<ref name="tws13janx23">{{cite news |author= Francis Townsend, Bruce Hoffman, Steve Inskeep (host) |title= Experts Explore How To Define Terrorism Act |quote= Incidents like Fort Hood are forcing terrorism experts to refine what should count as a terrorist act. ... When you look at the just basic English dictionary definition of terror, which is the use of violence to instill fear and intimidation, I think it's hard to imagine this wasn't an act of terror. ... Professor BRUCE HOFFMAN (Georgetown University): For me, an act of violence becomes an act of terrorism when it has some political motive. |publisher= ''NPR'' |date= November 25, 2009 |url= http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=120809061 |access-date= 2010-01-13 }}</ref> અથવા હિંસાની ધમકી/ભય<ref name="tws13jan43d">{{cite news |title= What is terrorism? |quote= One is Britain - the Terrorism Act 2000 is the largest piece of terrorist legislation in any member state. The Act says terrorism means the use or threat of action to influence a government or intimidate the public for a political, religious or ideological cause. |publisher= ''BBC News'' |date= 20 September 2001 |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1555265.stm |access-date= 2010-01-13 }}</ref>ને આતંકવાદ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, અને તેને જુલમગાર માનવામાં આવે છે.<ref name="tws13jan43d"/><ref name="tws13jan7464"/><ref>{{cite web |title=Terrorism |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/terrorism |publisher=Merriam-Webster's Dictionary |year=1795}}</ref> આ માનદંડોમાંથી અનેક અથવા તમામ સાથે મળતી ક્રિયાને મોટા ભાગે '''આતંકવાદ''' કહેવામાં આવે છે. આ શબ્દપ્રયોગ સરકાર અથવા ધાર્મિક નેતાઓને માટે વપરાઈ શકે કે કેમ અને યુદ્ધકાળની ગતિવિધિઓને તેના અર્થમાં સમાવિષ્ટ કરવી કે નહીં તે બાબતે નોંધપાત્ર મતભેદો છે. વધુમાં, ''આતંકવાદ/ત્રાસવાદ'' અને ''અપરાધ'' વચ્ચેનો ભેદ પણ ચોક્કસ રીતે દર્શાવવો અઘરો છે.<ref name="tws13janx23xxx">{{cite news |author= Bruce Hoffman, Steve Inskeep (host) |title= Experts Explore How To Define Terrorism Act |quote= But Hoffman concedes he might not have viewed Fort Hood as terrorism a decade or two ago. Back then, he believed there had to be some sort of chain of command; that a terror network had to be involved for an incident to rank as a terrorist attack. But Hoffman was forced to revisit that view, in light of the Unabomber, the Oklahoma City bomber, and now his conviction that terrorist groups like al-Qaida have learned they don't need to finance or train would-be terrorists directly; instead, they can motivate them to commit terrorism on their own. In that sense, Hoffman sees the Fort Hood attack as a prime example of one of the major trends in 21st century terrorism. |publisher= ''NPR'' |date= November 25, 2009 |url= http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=120809061 |access-date= 2010-01-13 }}</ref> આ શબ્દનો રાજકીય અને ભાવનાત્મક રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને તે સખત નકારાત્મક અર્થછટાઓ ધરાવે છે.<ref name="Hoffman-1998-p31">હોફમૅન, બ્રુસ "''ઈનસાઈડ ટેરરિઝમ'' (આતંકવાદની અંદર)" કોલંબિયા યુનિવર્સિટી પ્રેસ 1998 ISBN 0-231-11468-0. પૃષ્ઠ 32. જુઓ [[ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ]]માં પ્રકાશિત સમાલોચના [http://www.nytimes.com/books/first/h/hoffman-terrorism.html ઈનસાઈડ ટેરરિઝમ]</ref> તેને વાપરનારની [[વિચારસરણી]] અને તે જે સંદર્ભમાં પ્રયોજાયો હોય તેના પર મોટા ભાગે તેના અર્થનો આધાર રહે છે. આ શબ્દની એકસોથી વધુ વ્યાખ્યાઓ અભ્યાસુઓને મળી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/pub207.pdf|title=BOUNDING THE GLOBAL WAR ON TERRORISM|last=Record|first=Jeffrey|date=December 2003|publisher=[[Strategic Studies Institute]] (SSI)|quote=The views expressed in this report are those of the author and do not necessarily reflect the official policy or position of the Department of the Army, the Department of Defense, or the U.S. Government. This report is cleared for public release; distribution is unlimited.|access-date=2009-11-11|archive-date=2005-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20051006053352/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/pub207.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>સ્ચમિડ, એલેકસ, અને જોગંમૅન આલ્બર્ટ. પોલિટિકલ ટેરરિઝમઃ અ ન્યૂ ગાઈડ ટુ એકટર્સ, ઓથર્સ, કન્સેપ્ટ્સ, ડેટા બેઝિઝ, થિયરીઝ, એન્ડ લિટરેચર. આમસ્ટરડેમઃ ઉત્તર હૉલેન્ડ; ન્યૂ બ્રુન્સવિકઃ ટ્રાન્સેકશન બુકસ, 1988.</ref> અત્યારે, આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણે સ્વીકૃત હોય તેવી કોઈ વ્યાખ્યા નથી. સરકારો પ્રતિપક્ષોને તેમની બિનકાયદેસરતા પુરવાર કરવા માટે ''આતંકવાદીઓ'' તરીકે સંબોધે છે.<ref name="tws11janx33225"/><ref name="tws11jan757">{{cite news |author= Elysa Gardner |title= Harold Pinter: Theater's singular voice falls silent |quote= In 2004, he earned the prestigious Wilfred Owen prize for a series of poems opposing the war in Iraq. In his acceptance speech, Pinter described the war as "a bandit act, an act of blatant state terrorism, demonstrating absolute contempt for the concept of international law." |publisher= ''USA Today'' |date= 2008-12-25 |url= http://www.usatoday.com/life/theater/news/2008-12-25-pinter_N.htm |access-date= 2010-01-11 }}</ref> કેટલાકના મતે ''આતંકવાદી'' શબ્દ એટલી પ્રત્યયાત્મક સમસ્યાઓથી ઘેરાયેલો છે કે તેના બદલે ''હિંસાત્મક બિન-રાજકીય કર્તા'' શબ્દપ્રયોગ વધુ સારો પ્રયોગ છે.<ref name="tws11jan4eer">{{cite news |author= Barak Mendelsohn |title= Sovereignty under attack: the international society meets the Al Qaeda network (abstract) |quote= This article examines the complex relations between a violent non-state actor, the Al Qaeda network, and order in the international system. Al Qaeda poses a challenge to the sovereignty of specific states but it also challenges the international society as a whole. |publisher= ''Cambridge Journals'' |date= 2005-01 |url= http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=14A39C376E92196BB12E57159E36C7DF.tomcat1?fromPage=online&aid=274626 |access-date= 2010-01-11 |archive-date= 2011-06-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110604164240/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=14A39C376E92196BB12E57159E36C7DF.tomcat1?fromPage=online&aid=274626 |url-status= dead }}</ref><ref name="tws12jan35ab"/>{{Citation needed|date=January 2010}} આતંકવાદ ખૂબ લાંબો ઇતિહાસ ધરાવે છે અને જમણેરી અને ડાબેરી એમ બંને [[રાજકીય પક્ષો]], રાષ્ટ્રવાદી જૂથો, ધાર્મિક સમુદાયો, ક્રાંતિકારીઓ, અપરાધીઓ અને અન્યો દ્વારા તે પ્રયોજાતો આવ્યો છે.<ref name="britannica">{{cite web|url= http://www.britannica.com/eb/article-9071797 |title=Terrorism |access-date= 2006-08-11 |publisher= Encyclopædia Britannica|pages=3}}</ref> == શબ્દનો ઉદ્ભવ == {{Main|Definition of terrorism}} {{See also|State terrorism}} {{terrorism}} "ટેરર (આતંક)" શબ્દ લૅટિનના ''ટેરેરે'' એટલે કે "ભય પમાડવું" પરથી બન્યો છે.<ref name="tws11janrdw">{{cite news |author= Kim Campbell |title= When is 'terrorist' a subjective term? |quote= New York Times columnist William Safire wrote that the word "terrorist" has its roots in the Latin terrere, which means "to frighten." |publisher= ''Christian Science Monitor'' |date= September 27, 2001 |url= http://www.csmonitor.com/2001/0927/p16s2-wogi.html |access-date= 2010-01-11 }}</ref> 105 ઈ.સ.પૂર્વે, રોમમાં [[કિમ્બ્રી]] સમુદાયના યૌદ્ધાઓના આક્રમણના પ્રતિભાવમાં જે ભય અને કટોકટીની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી તેને તેઓ ''ટેરર કિમ્બ્રીકસ'' કહેતા. [[જેકોબિનો]]એ ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ દરમ્યાન [[આતંકનું સામ્રાજય]] સ્થાપતી વખતે આ પૂર્વાધાર લીધો હતો.<ref name="tws11janr987">{{cite news |author= Kim Campbell |title= When is 'terrorist' a subjective term? |quote= The French were the first to coin the term, he says. |publisher= ''Christian Science Monitor'' |date= September 27, 2001 |url= http://www.csmonitor.com/2001/0927/p16s2-wogi.html |access-date= 2010-01-11 }}</ref><ref name="tws11jane435">{{cite news |author= Geoffrey Nunberg |title= HEAD GAMES / It All Started with Robespierre / "Terrorism": The history of a very frightening word |quote= In 1792 the Jacobins came to power in France and initiated what we call the Reign of Terror and what the French call simply La Terreur. |publisher= ''San Francisco Chronicle'' |date= October 28, 2001 |url= http://articles.sfgate.com/2001-10-28/opinion/17622543_1_terrorism-robespierre-la-terreur |access-date= 2010-01-11 |archive-date= 2011-08-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110804041546/http://articles.sfgate.com/2001-10-28/opinion/17622543_1_terrorism-robespierre-la-terreur |url-status= dead }}</ref> જેકોબિનોએ સત્તા ગુમાવી, તે પછી "આતંકવાદી" શબ્દ નિંદા માટે વપરાતો શબ્દ બની રહ્યો.<ref name="tws11janx33225">{{cite news |author= Geoffrey Nunberg |title= HEAD GAMES / It All Started with Robespierre / "Terrorism": The history of a very frightening word |quote= For the next 150 years the word "terrorism" led a double life -- a justifiable political strategy to some an abomination to others |publisher= ''San Francisco Chronicle'' |date= October 28, 2001 |url= http://articles.sfgate.com/2001-10-28/opinion/17622543_1_terrorism-robespierre-la-terreur |access-date= 2010-01-11 |archive-date= 2011-08-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110804041546/http://articles.sfgate.com/2001-10-28/opinion/17622543_1_terrorism-robespierre-la-terreur |url-status= dead }}</ref> અલબત્ત, આતંકનું સામ્રાજય સરકાર દ્વારા સ્થાપવામાં આવ્યું હોવા છતાં, આધુનિક સમયમાં "આતંકવાદ" શબ્દ, સામાન્ય રીતે કોઈ ખાનગી જૂથ દ્વારા નિર્દોષ લોકોની હત્યા કરીને<ref name="tws11jan1q22">{{cite news |author= Robert Mackey |title= Can Soldiers Be Victims of Terrorism? |quote= Terrorism is the deliberate killing of innocent people, at random, in order to spread fear through a whole population and force the hand of its political leaders. |publisher= ''The New York Times'' |date= November 20, 2009 |url= http://thelede.blogs.nytimes.com/2009/11/20/define-terrorism/ |access-date= 2010-01-11 }}</ref> પ્રસાર-માધ્યમોનું ધ્યાન ખેંચવાના અર્થમાં વાપરવામાં આવે છે.<ref name="tws11janteer">{{cite news |author= Jeremy Lott |title= Suicide Blunderers: Terrorists kill selves, blame Jews. |quote= The World Trade Center and Pentagon bombings were an unthinkable masterstroke, producing a media spectacle that rocked the world. |publisher= ''Reason Magazine'' |date= December 5, 2001 |url= http://reason.com/archives/2001/12/05/suicide-blunderers |access-date= 2010-01-11 }}</ref> શબ્દની આ અર્થછટા છેક [[સરગેય નેચાયેવ]], કે જેણે પોતાની જાતને એક "આતંકવાદી" ગણાવી હતી, ત્યાં સુધી જોઈ શકાય છે.<ref name="Crenshaw77">ક્રેનશૉ, માર્થા, ''ટેરરિઝમ ઈન કન્ટેકસ્ટ'' , પૃ. 77.</ref> 1869માં નેચાયેવે "પીપલ્સ રિટ્રીબ્યુશન (લોકોનો પ્રતિશોધ - Народная расправа)" નામનું પહેલવહેલું રશિયન આતંકવાદી જૂથ સ્થાપ્યું હતું. નવેમ્બર 2004માં, [[યુનાઈટેડ નેશન્સ સિકયોરિટી કાઉન્સિલ]]ના એક રિપોર્ટમાં આતંકવાદને કોઈ પણ એવી ગતિવિધિ ઠરાવી હતી કે "જે પ્રજાને ડરાવવા/ધમકાવવાના અથવા સરકાર કે આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનને કશુંક કરવા કે કશું કરવાથી રોકવા માટે ફરજ પાડવાના હેતુથી સામાન્ય નાગરિકો કે નિઃશસ્ત્ર લોકોની હત્યા કરવાનો કે તેમને ગંભીર શારીરિક હાનિ પહોંચાડવાનો ઈરાદો રાખે છે"..<ref>{{cite web|title=UN Reform|publisher=United Nations|date=2005-03-21|url=http://www.un.org/unifeed/script.asp?scriptId=73|archive-url=https://web.archive.org/web/20070427012107/http://www.un.org/unifeed/script.asp?scriptId=73|archive-date=2007-04-27|access-date=2008-07-11|quote=The second part of the report, entitled "Freedom from Fear backs the definition of terrorism - an issue so divisive agreement on it has long eluded the world community - as any action "intended to cause death or serious bodily harm to civilians or non-combatants with the purpose of intimidating a population or compelling a government or an international organization to do or abstain from doing any act."|url-status=live}}</ref> ઘણા દેશોમાં, અન્ય હેતુઓ માટે કરાતા અપરાધો કરતાં આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓને કાયદેસર જુદી પાડવામાં આવી છે, અને "આતંકવાદ"ને ધારાસભામાં કાયદો બનાવીને સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યો છે; ચોક્કસ વ્યાખ્યાઓ માટે જુઓ ''[[આતંકવાદની વ્યાખ્યા]]'' . આતંકવાદની કાયદા મુજબની વ્યાખ્યાઓમાંના સામાન્ય સિદ્ધાન્તો તેના અર્થ બાબતે સર્વસંમતિ સધાતી જોવા મળે છે અને તે જુદા જુદા દેશોમાંના કાયદાનું અમલીકરણ કરનારી વ્યકિતઓ વચ્ચે સહકારના સંબંધો પોષે છે. આ વ્યાખ્યાઓમાંથી કેટલીકમાં [[અતિક્રમણ કરાયેલા દેશ]]માં, નાગરિકો દ્વારા આક્રમણખોરો સામે [[હિંસાનો ઉપયોગ કાયદેસર]]ની ગણવા બાબતેની શકયતાને કયાંય જોવામાં જ નથી આવતી. બીજી વ્યાખ્યાઓ માત્ર [[પ્રતિરોધ ચળવળો]] કે જે હિંસાત્મક પગલાંથી આક્રમણખોરોનો વિરોધ કરે છે અને જેમાં સામાન્ય નાગરિકો અને નિઃશસ્ત્રોનો કોઈ ભેદભાવ વિના ભોગ લેવાય છે તેને જ આતંકવાદી જૂથો તરીકે લેબલ કરવામાં આવે છે, અને આમ હિંસાના ન્યાયસંગત અને ગેરકાયદેસર ઉપયોગ વચ્ચે ભેદ સ્પષ્ટ કરે છે. છેવટે, આ તફાવત એ માત્ર [[રાજકીય]] નિર્ણય જ છે.<ref>{{cite web|last=Khan|first=Ali|title=A Theory of International Terrorism|publisher=Social Science Research Network|year=1987|url=http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=935347|format=PDF|access-date=2008-07-11}}</ref> == મુખ્ય માનદંડ == અધિકૃત વ્યાખ્યાઓ પ્રતિ-આતંકવાદ નીતિ નિશ્ચિત કરે છે, અને મોટા ભાગે તેના માટે જ વિકસાવવામાં આવી હોય છે. મોટા ભાગની સરકારી વ્યાખ્યાઓમાં નીચેના મુખ્ય માનદંડોનો સમાવેશ થાય છેઃ લક્ષ્ય, ઉદ્દેશ, ચાલકબળ/પ્રયોજન, ગુનેગાર, અને જે-તે પ્રવૃત્તિની કાયદેસરતા અથવા ન્યાયસંગતતા. ગુનેગારોના નીચેના વિધાન પરથી પણ મોટા ભાગે આતંકવાદને ઓળખી શકાય છે. '''હિંસા''' - [[સેન્ટર ફોર સ્ટ્રેટેજિક એન્ડ ઈન્ટરનેશનલ સ્ટડીઝ]]ના વૉલ્ટર લાકયુઈયર મુજબ, "આતંકવાદની સામાન્ય લાક્ષણિકતા અંગે સહમતિ સધાઈ શકી હોય તેવી એક માત્ર લાક્ષણિકતા એ છે કે આતંકવાદમાં હિંસા અથવા હિંસાની ધમકી/ભય શામેલ હોય છે." જો કે, માત્ર હિંસાના માનદંડ પરથી કોઈ ઉપયોગી વ્યાખ્યા રચાઈ શકતી નથી, કારણ કે તે સામાન્ય રીતે જેને આતંકવાદ ગણવામાં આવતો નથી તેવી બીજી અનેક પ્રવૃત્તિઓમાં શામેલ હોય છે, જેમ કેઃ [[યુદ્ધ]], [[રમખાણ]], [[સંગઠિત અપરાધ]], અથવા એકદમ સામાન્ય [[હુમલો]]. જેમાં જાનહાનિ ન હોય તેવા માલમિલકતના વિનાશને પણ સામાન્ય રીતે [[હિંસાત્મક અપરાધ]] ગણવામાં આવતો નથી, પરંતુ [[અર્થ લિબરેશન ફ્રન્ટ]]<ref name="tws11jangjh">{{cite news |author= Ronald Bailey |title= Earth Liberation Front Terrorist Gets 22 Years in Prison for Anti-Biotech Arson |quote= Marie Mason decided to "elevate her grievances beyond the norms of civilized society" through fire and destruction, U.S. District Judge Paul Maloney said. The case _ which was prosecuted as domestic terrorism ... |publisher= ''Reason Magazine'' |date= February 6, 2009 |url= http://reason.com/blog/2009/02/06/earth-liberation-front-terrori |access-date= 2010-01-11 }}</ref>(પૃથ્વી મુકિત મોરચો) અને [[એનિમલ લિબરેશન ફ્રન્ટ]]<ref name="tws11jan4132">{{cite news |author= Daniel Schorn |title= Ed Bradley Reports On Extremists Now Deemed Biggest Domestic Terror Threat |quote= The biggest act of eco-terrorism in U.S. history was a fire ... Animal Liberation Front, whose masked members have been known to videotape themselves breaking into research labs, ... |publisher= ''60 Minutes'' |date= June 18, 2006 |url= http://www.cbsnews.com/stories/2005/11/10/60minutes/main1036067.shtml |access-date= 2010-01-11 |archive-date= 2011-05-24 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110524093454/http://www.cbsnews.com/stories/2005/11/10/60minutes/main1036067.shtml |url-status= dead }}</ref> (પ્રાણી મુકિત મોરચો) જેવા કેટલાકના મતે માલમિલકતના નુકસાન/વિનાશને પણ હિંસા અથવા આતંકવાદ તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે; [[ઈકો-ટેરરિઝમ]] પણ જોશો. '''માનસિક અસર અને ડર''' - સૌથી મહત્તમ તીવ્રતામાં અને લાંબા સમયગાળા સુધી માનસિક અસર ઊભી થાય તે રીતે હુમલો કરવામાં આવે છે.<ref name="tws11janjlk">{{cite news |author= Bruce Hoffman |title= The Logic of Suicide Terrorism |quote= ...terrorism is meant to produce psychological effects that reach far beyond the immediate victims of the attack. |publisher= ''The Atlantic'' |date= June 2003 |url= http://www.theatlantic.com/doc/200306/hoffman |access-date= 2010-01-11 }}</ref> આતંકવાદનો પ્રત્યેક બનાવ એ એક એવો "દેખાવ" છે જેને ઘણા વિશાળ પ્રેક્ષકગણ પર અસર ઊભી કરવા માટે રચવામાં આવ્યો હોય છે. આતંકવાદીઓ પોતે જે દેશ કે સમાજના વિરોધી છે તેના પાયાને હચમચાવી નાખવા અને પોતાની શકિતનું પ્રદર્શન કરવા માટે રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો પર હુમલો<ref name="tws11janbgfv">{{cite news |author= Rick Hampson |title= Statue of Liberty gets her view back |quote= On Saturday, the statue, closed above its base since the terror attacks, will reopen to visitors — a relative few, in small groups, specially ticketed, carefully screened and escorted by a park ranger. |publisher= ''USA Today'' |date= 2009-07-06 |url= http://www.usatoday.com/travel/destinations/2009-07-01-statue-of-liberty-crown_N.htm |access-date= 2010-01-11 }}</ref> કરતા પણ જોવા મળે છે. આવા બનાવોથી સરકારને નકારાત્મક અસર પહોંચે, જયારે આ આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ પાછળ જેનો હાથ હોય તે [[આતંકવાદી સંગઠન]] અને/અથવા તેની [[વિચારસરણી]]ની પ્રતિષ્ઠા વધે તેમ બની શકે છે.<ref>{{cite book|last=Juergensmeyer|first=Mark|title=Terror in the Mind of God|publisher=University of California Press|year=2000|pages=125–135}}</ref> '''રાજકીય હેતુ સિદ્ધ કરવા માટેનું અપરાધીકૃત્ય''' - આતંકવાદનાં ઘણાં બધાં કૃત્યોમાં જે સામાન્ય જોવા મળ્યું છે તે છે રાજકીય હેતુ.<ref name="tws11janwq32">{{cite news |title= Number of Terrorist Attacks, Fatalities |quote= The nation's deadliest terrorist acts - attacks designed to achieve a political goal |publisher= ''Washington Post'' |date= June 12, 2009 |url= http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/graphic/2009/06/12/GR2009061200051.html |access-date= 2010-01-11 }}</ref> પત્ર-લેખન અથવા વિરોધ પ્રદર્શન જેમ જ આતંકવાદ પણ એક રાજકીય યુકિત છે; જયારે બીજા કશાથી પોતે જેવી ઇચ્છે છે તેવી અસર ઊભી નહીં થઈ શકે એમ ચળવળકારો માનતા હોય ત્યારે તેઓ કોઈ રાજકીય યુકિતની જેમ આતંકવાદનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ જે બદલાવ ઇચ્છતા હોય છે તે એટલો આગ્રહપૂર્વક ઇચ્છતા હોય છે કે બદલાવ ન હાંસલ કરી શકવાની નિષ્ફળતા તેમને સામાન્ય નાગરિકોના મૃત્યુ કરતાં વધુ વસમું પરિણામ લાગે છે. જયારે [[આતંકવાદ અને ધર્મ]] સંકળાયેલા જોવા મળે છે ત્યાં મોટા ભાગે આવો આંતરિક-સંબંધ જોવા મળે છે. જયારે કોઈ રાજકીય સંઘર્ષ ધાર્મિક અથવા "વૈશ્વિક/બ્રહ્માંડી"<ref>{{cite book|last=Juergensmeyer|first=Mark|title=Terror in the Mind of God|publisher=University of California Press|year=2000}}</ref> સંઘર્ષનું સ્વરૂપ પકડે છે, જેમ કે પૂર્વજોના વતન પર નિયંત્રણ મેળવવું, ઉદાહરણ તરીકે ઈઝરાયેલ અને જેરુસલામ, આવા કિસ્સામાં રાજકીય લક્ષ્ય (રાષ્ટ્રવાદ) હાંસલ કરવામાં નિષ્ફળતા એ આધ્યાત્મિક નિષ્ફળતા સમાન બને છે, અને આ લક્ષ્ય પ્રતિ ખૂબ સમર્પિતોને તે પોતાના અથવા નિદોર્ષ સામાન્ય નાગરિકોના મૃત્યુ કરતાં વધુ વસમી લાગે છે.<ref name="tws11jang555">{{cite news |author= Alexander Stille |title= Historians Trace an Unholy Alliance; Religion as the Root Of Nationalist Feeling |quote= ''Now the context in which we see nationalism has completely changed,'' he said. Faced with the threat of Islamic fundamentalism, the West is more open to looking at the role of religion in the formation of nationalism. |publisher= ''The New York Times'' |date= May 31, 2003 |url= http://www.nytimes.com/2003/05/31/arts/historians-trace-an-unholy-alliance-religion-as-the-root-of-nationalist-feeling.html?pagewanted=1 |access-date= 2010-01-11 }}</ref> જયોર્જ સી. માશર્લ સેન્ટર ફોર યુરોપિયન સિકયોરિટી સ્ટડીઝ ખાતે કારસ્ટેન બોકસ્ટેટેએ આ ચાવીરૂપ લાક્ષણિકતાઓને એકસાથે સાંકળીને એક વ્યાખ્યા તૈયાર કરી છેઃ {{cquote|Terrorism is defined as political violence in an asymmetrical conflict that is designed to induce terror and psychic fear (sometimes indiscriminate) through the violent victimization and destruction of noncombatant targets (sometimes iconic symbols). Such acts are meant to send a message from an illicit clandestine organization. The purpose of terrorism is to exploit the media in order to achieve maximum attainable publicity as an amplifying force multiplier in order to influence the targeted audience(s) in order to reach short- and midterm political goals and/or desired long-term end states."<ref name=Bockstette2008>{{cite journal | author = Bockstette, Carsten | year = 2008 | title = Jihadist Terrorist Use of Strategic Communication Management Techniques | issue = 20 | url = http://www.marshallcenter.org/mcpublicweb/MCDocs/files/College/F_ResearchProgram/occPapers/occ-paper_20-en.pdf | access-date = 2009-01-01 | journal = George C. Marshall Center Occasional Paper Series | issn = 1863-6039 | format = PDF | archive-date = 2009-02-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090201053211/http://www.marshallcenter.org/mcpublicweb/MCDocs/files/College/F_ResearchProgram/occPapers/occ-paper_20-en.pdf | url-status = dead }}</ref>}} '''ઈરાદાપૂર્વક નિઃશસ્ત્રોને નિશાન બનાવવા''' - [[સામાન્ય નાગરિકો]]ને પોતાના સીધાં નિશાન બનાવવાનું ઈરાદાપૂર્વક નક્કી કરવું તે આંતકવાદનું વિશિષ્ટ લક્ષણ છે.<ref name="tws11jan3vvv">{{cite news |author= Edith M. Lederer, Associated Press Writer |title= UN conference rejects religious terrorism |quote= Countries attending a U.N. interfaith conference Thursday rejected the use of religion to justify acts of terrorism and other violence that kills and injures innocent civilians. |publisher= ''USA Today'' |date= 2008-11-13 |url= http://www.usatoday.com/news/world/2008-11-13-2150005625_x.htm |access-date= 2010-01-11 }}</ref> વિશેષરૂપે, જયારે નવજાત શિશુઓ, બાળકો, માતાઓ અને અન્ય વડીલોની હત્યા કરવામાં આવે છે કે તેમને જખમી કરવામાં આવે છે અને તેમને હાનિની મધ્યમાં ધકેલવામાં આવે છે ત્યારે તેમનો અપરાધી મનસૂબો સ્પષ્ટ જણાઈ આવે છે. મોટા ભાગના વખતે, આતંકવાદના ત્રાહિતોને તેઓ ભયનું કારણ છે એટલા માટે નહીં પરંતુ આતંકવાદીઓ વિશ્વ માટેની જે ચોક્કસ દૃષ્ટિ ધરાવે છે તેમાં તેમની નજરે તેઓ ચોક્કસ "પ્રતીકો, સાધનો, પ્રાણીઓ અથવા ભ્રષ્ટ માણસો" છે એટલા માટે પસંદ કરવામાં આવે છે. તેમને પીડા આપીને આતંકવાદીઓ ભય ફેલાવવાનો, પોતાનો સંદેશ બહાર પ્રેક્ષકોને પહોંચાડવાનો અથવા તો પછી મોટા ભાગે પોતાની ક્રાંતિકારી ધાર્મિક માંગો અને રાજકીય હેતુઓ સંતોષવાનો હેતુ પૂરો કરે છે.<ref>{{cite book|last=Juergensmeyer|first=Mark|title=Terror in the Mind of God|publisher=University of California Press|year=2000|pages=127–128}}</ref> '''ગેરકાયદેસરતા અથવા બિન-ન્યાયસંગતતા''' - આતંકવાદની કેટલીક અધિકૃત (નોંધપાત્ર રીતે સરકારી) વ્યાખ્યાઓ ગેરકાયદેસરતા અથવા ન્યાયસંગત ન હોવાને<ref>{{cite web|title=Terrorism in the United States 1999|publisher=Federal Bureau of Investigation|url=http://www.fbi.gov/publications/terror/terror99.pdf|format=PDF|access-date=2008-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20010913013624/http://www.fbi.gov/publications/terror/terror99.pdf|archive-date=2001-09-13|url-status=live}}</ref> એક માનદંડ તરીકે ઉમેરવામાં આવ્યો છે, જેથી સરકાર દ્વારા અધિકૃત ગતિવિધિઓ (અને તેથી "કાયદેસર") અને અન્ય વ્યકિતઓ અને નાના જૂથો દ્વારા થતી ગતિવિધિઓને જુદી પાડી શકાય. આ માપદંડ અનુસાર, એવાં કૃત્યો જે અન્ય માનદંડો અનુસાર આતંકવાદ ઠરી શકે, તે માત્ર સરકાર દ્વારા માન્ય હોવાને કારણે આતંકવાદ ગણાતાં નથી. ઉદાહરણ તરીકે, અમુક ધ્યેય માટે નાગરિકોનો ટેકો દર્શાવતા શહેર પર બૉમ્બવર્ષા કરવી, તે જો સરકાર માન્ય હોય તો તે આતંકવાદ ગણાશે નહીં. આ માનદંડ મૂળભૂત રીતે સમસ્યાજનક છે અને તેને વૈશ્વિક રીતે સ્વીકારવામાં આવ્યો નથી, કારણ કેઃ તે [[રાજય તરફથી કોઈ આતંકવાદ]] હોઈ શકે તેવી શકયતાને નકારે છે;<ref name="tws11jan6yu">{{cite news |title= Iraq accuses US of state terrorism |quote= Iraq has accused the United States of state terrorism amid signs that the war of words between the two countries is heating up. |publisher= ''BBC News'' |date= 2002-02-20 |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1830640.stm |access-date= 2010-01-11 }}</ref> એક જ કૃત્યને, તે "ન્યાયસંગત" સરકારી પગલું છે કે નહીં તેના આધારે તેને આતંકવાદ તરીકે કે બિનઆતંકવાદી કૃત્ય તરીકે ઠેરવવામાં આવી શકે નહીં; "ન્યાયસંગતતા" અને "કાયદેસરતા" એ વયૈકિતક છે, જે એક કે બીજી સરકારના પરિપ્રેક્ષ્ય પર આધારિત છે; અને તે આ શબ્દપ્રયોગના ઐતિહાસિક રીતે સ્વીકૃત અર્થ અને ઉદ્ભવથી વેગળો છે.<ref>{{cite encyclopedia|title=AskOxford Search Results - terrorist|encyclopedia=AskOxford|publisher=AskOxford|access-date=2008-07-11|url=http://www.askoxford.com/results/?view=dev_dict&field-12668446=terrorism&branch=13842570&textsearchtype=exact&sortorder=score%2Cname|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929231838/http://www.askoxford.com/results/?view=dev_dict&field-12668446=terrorism&branch=13842570&textsearchtype=exact&sortorder=score%2Cname|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=82104&dict=CALD |title=Cambridge International Dictionary of English |publisher=Dictionary.cambridge.org |date= |access-date=2009-08-10 |archive-date=2008-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080926123850/http://dictionary.cambridge.org/define.asp?key=82104&dict=CALD |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/terrorism |title=Dictionary.com |publisher=Dictionary.reference.com |date=1979-10-20 |access-date=2009-08-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=terrorism |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date=1979-10-20 |access-date=2009-08-10}}</ref> આ કારણોસર, આ માનદંડને વૈશ્ચિક રીતે સ્વીકારવામાં આવ્યો નથી; મોટા ભાગના શબ્દકોશોમાંની આ શબ્દની વ્યાખ્યાઓમાં આ માનદંડનો સમાવેશ થતો નથી. == નિંદાત્મક ઉપયોગ == {{POV-section|date=January 2010}} "આતંકવાદ" અને '''"આતંકવાદી"''' (આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ હોય તે) શબ્દો ખૂબ સખત નકારાત્મક અર્થછટાઓ ધરાવે છે.<ref name="tws11jangkll">{{cite news |author= Bob Thompson |title= Hollywood on Crusade |quote= ... terrorism. He was widely chastised for using a word that carries major negative connotations ... |publisher= ''Washington Post'' |date= May 1, 2005 |url= http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/04/29/AR2005042900744.html |access-date= 2010-01-11 }}</ref> આ શબ્દો મોટા ભાગે રાજકીય લેબલો તરીકે વપરાય છે, અમુક લોકો દ્વારા આચરાયેલી હિંસા અથવા હિંસાની ધમકીને અનૈતિક, નિરંકુશ, ગેરવાજબી/અનુચિત ગણાવી તે માટે એ લોકોને અથવા તો વસતિના તે સમગ્ર વર્ગને વખોડી કાઢવા માટે તેમનો ઉપયોગ થતો હોય છે.<ref>[http://www.btselem.org/english/Special/20080113_Response_to_Head_of_GSS_Statement.asp બીત્સેલીમ] (B'Tselem) ઈઝરાયેલ દ્વારા કોઈ પણ પેલિસ્તીનીની હત્યાને આઈએસએના પ્રમુખ આતંકવાદી ગણાવે છે</ref> પોતાના વિરોધીઓ દ્વારા "આતંકવાદી"નું બિરુદ પામેલા લોકો ભાગ્યે જ પોતાને આતંકવાદી ગણાવે છે, અને પોતાની ઓળખ દર્શાવવા લાક્ષણિક ઢબે અન્ય શબ્દો અથવા તો તેમની પરિસ્થિતિને અનુરૂપ શબ્દપ્રયોગો વાપરે છે, જેમ કે [[અલગતાવાદી]], [[સ્વાતંત્ર્ય સેનાની]], મુકિતદાતા, [[ક્રાંતિકારી]], [[તકેદાર]], [[યૌદ્ધા]], [[અર્ધલશ્કરી]], [[ગેરિલા]], [[બળવાખોર]], [[દેશભકત]], અથવા તેમની ભાષાઓ અને સંસ્કૃતિમાં તે માટેના સમાન અર્થના કોઈ પણ શબ્દ. [[જેહાદી]], [[મુજાહિદ્દીન]], અને [[ફિદાયીન]] એ એવા જ અરબી શબ્દો છે, જે હવે અંગ્રેજી શબ્દકોશમાં સમાવી લેવામાં આવ્યા છે. એકબીજાને આતંકવાદી તરીકે દર્શાવવા બંને પક્ષો વચ્ચે સંઘર્ષ રહે તે સામાન્ય છે.<ref name="tws11janbcvc">{{cite news |author= Paul Reynolds, quoting David Hannay, Former UK ambassador |title= UN staggers on road to reform |quote= This would end the argument that one man's terrorist is another man's freedom fighter... |publisher= ''BBC News'' |date= 14 September 2005 |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4244842.stm |access-date= 2010-01-11 }}</ref> અમુક આતંકવાદી કૃત્યોને, જેમ કે સામાન્ય નાગરિકોને રહેંસી નાખવાને અમુક ચોક્કસ સંજોગોમાં ઓછા અનિષ્ટભર્યા કે ઓછા શેતાની ગણી શકાય કે કેમ તે પ્રશ્ન બાબતે ફિલસૂફોએ જુદા જુદા દષ્ટિકોણો વ્યકત કર્યા છેઃ જયારે ડેવિડ રોડીનના મતે, [[ઉપયોગિતાવાદી]] ફિલસૂફો એવા કિસ્સાઓની કલ્પના કરી શકે છે (થિયરીમાં) કે જેમાં આતંકવાદની અનિષ્ટકારી અસરો, સારી બાબતો કરતાં ચડી જાય છે, જે નૈતિક રીતે આનાથી ઓછી કિંમતે મેળવી શકાય તેમ નથી હોતી, પ્રત્યક્ષ રીતે "ગુપ્ત રીતે એકઠા થવાની નિઃશસ્ત્રોની કાયદેસરની મુકિતની હાનિકારક અસરો એ અમુક આતંકવાદી કૃત્યોથી સધાતી સારી બાબતોથી ચડી જતી માનવામાં આવે છે."<ref name="Robin"> રોડીન, ડેવિડ (2006). આતંકવાદ. ઈ. ક્રૅઈજ (Ed.)માં, ફિલસૂફીનો રાઉટલેજ જ્ઞાનકોશ. લંડનઃ રાઉટલેજ</ref> બિન-ઉપયોગિતાવાદી ફિલસૂફોમાંથી, [[માઈકલ વાલ્ઝર]] દલીલ કરી હતી કે માત્ર એક જ ચોક્કસ કિસ્સામાં આતંકવાદને નૈતિક રીતે વાજબી ઠેરવી શકાય તેમ છેઃ જયારે "કોઈ દેશ અથવા સમુદાયને માથે સંપૂર્ણ વિનાશનો ભય તોળાતો હોય અને તેમાંથી ઉગરવાનો અને પોતાને બચાવવાનો એક માત્ર રસ્તો નિઃશસ્ત્રોને ઈરાદાપૂર્વક નિશાન બનાવવાનો રહેતો હોય, ત્યારે તેમ કરવું નૈતિક રીતે યોગ્ય છે."<ref name="Robin"/><ref name="tws11jannmllk">{{cite news |author= Peter Steinfels |title= Beliefs; The just-war tradition, its last-resort criterion and the debate on an invasion of Iraq. |quote= For those like Professor Walzer who value the just-war tradition as a disciplined way to think about the morality of war... |publisher= ''The New York Times'' |date= March 1, 2003 |url= http://www.nytimes.com/2003/03/01/us/beliefs-just-war-tradition-its-last-resort-criterion-debate-invasion-iraq.html?pagewanted=1 |access-date= 2010-01-11 }}</ref> [[બ્રુસ હોફમૅને]] પોતાના પુસ્તક ''ઈનસાઈડ ટેરરિઝમ'' માં ''આતંકવાદ'' શબ્દ કેમ વિકૃત બન્યો છે તેની સ્પષ્ટતા આપી છેઃ {{cquote|On one point, at least, everyone agrees: ''terrorism'' is a pejorative term. It is a word with intrinsically negative connotations that is generally applied to one's enemies and opponents, or to those with whom one disagrees and would otherwise prefer to ignore. 'What is called terrorism,' [[Brian Jenkins]] has written, 'thus seems to depend on one's point of view. Use of the term implies a moral judgment; and if one party can successfully attach the label ''terrorist'' to its opponent, then it has indirectly persuaded others to adopt its moral viewpoint.' Hence the decision to call someone or label some organization ''terrorist'' becomes almost unavoidably subjective, depending largely on whether one sympathizes with or opposes the person/group/cause concerned. If one identifies with the victim of the violence, for example, then the act is terrorism. If, however, one identifies with the perpetrator, the violent act is regarded in a more sympathetic, if not positive (or, at the worst, an ambivalent) light; and it is not terrorism.<ref name=tws11jant5r4>{{cite news |author= Bruce Hoffman |title= Inside Terrorism |quote= Google cached copy |publisher= ''Columbia University Press'' |isbn= 0-231-11468-0 |pages= 32 |date= 1998 |url= http://www.nytimes.com/books/first/h/hoffman-terrorism.html |access-date= 2010-01-11 |archive-date= 2009-04-16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090416230530/http://www.nytimes.com/books/first/h/hoffman-terrorism.html |url-status= dead }}</ref><ref name=tws11jant5r555>{{cite news |author= Bruce Hoffman |title= Inside Terrorism |publisher= ''The New York Times'' |date= 1998 |url= http://www.nytimes.com/books/first/h/hoffman-terrorism.html |access-date= 2010-01-11 }}</ref><ref name=tws11jangbbjj>{{cite news |author= Raymond Bonner |title= Getting Attention: A scholar's historical and political survey of terrorism finds that it works. |quote= ''Inside Terrorism'' falls into the category of ''must read,'' at least for anyone who wants to understand how we can respond to international acts of terror. |publisher= ''The New York Times: Books'' |date= November 1, 1998 |url= http://www.nytimes.com/books/98/11/01/reviews/981101.01bonnert.html |access-date= 2010-01-11 }}</ref>}} આ શબ્દની નિંદાત્મક અર્થછટાઓને આ [[કહેવત]]માં યોગ્ય રીતે રજૂ કરવામાં આવી છે, "એક માટે જે ત્રાસવાદી છે તે બીજા માટે સ્વાતંત્ર્ય સેનાની છે." <ref name="tws11janbcvc"/> જયારે એક જૂથ રાજયની શેહમાં તેમના બંનેના શત્રુ સામે [[નિયમથી વિરુદ્ધ લશ્કરી]] પદ્ધતિઓ વાપરે છે, પણ પછી પાછળથી [[રાજય]]ની જ સામે પડે છે અને પોતાના જૂના મિત્ર સામે એ જ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવા માંડે એ તેનું ઉદાહરણ છે. [[બીજા વિશ્વયુદ્ધ]] દરમ્યાન, [[માલયન લોકોના પ્રતિ-જાપાનિઝ લશ્કરે]] બ્રિટિશ સાથે મિત્રતાનો સંબંધ બાંધ્યો હતો, પણ [[માલયન કટોકટી]] દરમ્યાન, તેના વારસના સભ્યો([[માલાયન વંશ મુકિત લશ્કર]])ને અંગ્રેજોએ "આતંકવાદી" તરીકે ખપાવ્યા.<ref>[http://concise.britannica.com/ebc/article-9371060/Malayan-People's-Anti-Japanese-Army માલયન લોકોનું જાપાનીઓ વિરુદ્ધનું લશ્કર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070324094215/http://concise.britannica.com/ebc/article-9371060/Malayan-People%27s-Anti-Japanese-Army |date=2007-03-24 }} સંક્ષિપ્ત બ્રિટાનિકા</ref><ref>ડૉ. ચૅરિસ કર્લાક''{{cite web |url=http://www.awm.gov.au/atwar/remembering1942/malaya/index.htm |title=Malayan Emergency, 16 June 1948 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070608150502/http://awm.gov.au/atwar/remembering1942/malaya/index.htm |archive-date=2007-06-08 |access-date=2010-02-25 |url-status=live }}'' , 16 જૂન 2003</ref> વધુ તાજેતરનો કિસ્સો જોઈએ તો [[રોનાલ્ડ રેગન]] અને અમેરિકી શાસનના અન્યોએ [[સોવિયેત યુનિયન]] સામેની [[તેમની લડાઈ]]માં [[અફઘાન મુજાહિદ્દીન]]ને વારંવાર "સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓ" તરીકે ઓળખાવ્યા હતા,<ref>[http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAreagan.htm રોનાલ્ડ રેગન, નેશનલ કન્ઝરવેટિવ પોલિટિકલ એકશન કૉન્ફરન્સમાં આપેલું ભાષણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060820130938/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/USAreagan.htm |date=2006-08-20 }} 8 માર્ચ, 1985. [[સ્પાર્ટાકસ શૈક્ષિણિક]] વેબસાઈટ પર.</ref> છતાં વીસ વર્ષ પછી, જયારે અફઘાનની નવી પેઢીએ જેને તેઓ પરદેશી શકિતઓએ સ્થાપેલું રાજયતંત્ર માને છે તેની સામે લડવું શરૂ કયુર્ં ત્યારે [[જયોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશે]] તેમના હુમલાઓને "આતંકવાદ" કહ્યા.<ref>{{cite web|url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2002/01/20020128-13.html |title=President Meets with Afghan Interim Authority Chairman |publisher=Georgewbush-whitehouse.archives.gov |date=2002-01-29 |access-date=2009-08-10}}</ref><ref>[http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/02/20060209-2.html રાષ્ટ્રપતિ નેશનલ ગાર્ડ સાથે આતંકવાદ સામેની લડાઈમાં પ્રગતિ ચર્ચે છે] [[વ્હાઈટ હાઉસ]] વેબસાઈટ ફેબ્રુઆરી 9, 2006</ref> આતંકવાદ માટે જેમને દોષિત ઠેરવવામાં આવે છે તે જૂથો સ્વાભાવિક રીતે પોતાની પ્રવૃત્તિ માટે કાયદેસરની લશ્કરી અથવા સૈદ્ધાન્તિક પ્રવૃત્તિ પ્રતિબિંબિત કરતા શબ્દને પસંદ કરે છે.<ref>સુધા રામચંદ્રન ''[http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FK12Ak01.html ડેથ બિહાઈન્ડ ધ વ્હીલ ઈન ઈરાક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090312030900/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/FK12Ak01.html |date=2009-03-12 }}'' [[એશિયન ટાઈમ્સ]], નવેમ્બર 12, 2004, "આત્મઘાતી હુમલાઓનો ઉપયોગ વિદ્રોહી જૂથો પણ કરતા હતા અને તેથી તેમના હુમલાઓને આત્મઘાતી આતંકવાદ તરીકે ઓળખાવામાં આવે તે તેમને પસંદ નહોતું. "શહાદત" જેવો શબ્દપ્રયોગ તેમને વધુ પસંદ હતો</ref><ref>એલેકસ પેરી [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1109554,00.html હાઉ મચ ટુ ટિપ ધ ટેરરિસ્ટ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090311061125/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1109554,00.html |date=2009-03-11 }} [[ટાઈમ મૅગેઝિન]], સપ્ટેમ્બર 26, 2005. "તમિલ ટાઈગર્સ એ શબ્દ સામે જરૂર વાંધો ઉઠાવશે. અન્ય ગેરિલા અને આત્મઘાતી વિસ્ફોટ કરનારાઓની જેમ, તે "સ્વાતંત્ર્ય સેનાની" શબ્દપ્રયોગને પસંદ કરે છે."</ref><ref name="TCCACR">[http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/dtra/terrorism_concepts.doc ટેરરિઝમઃ કન્સેપ્ટ્સ, કોઝિસ, એન્ડ કન્ફલિકટ રિસોલ્યુશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301053750/http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/dtra/terrorism_concepts.doc |date=2009-03-01 }} (આતંકવાદઃ વિભાવનાઓ, કારણો અને સંઘર્ષ નિવારણ) [[જયોર્જ માસોન યુનિવર્સિટી]] [[સંઘર્ષ વિશ્વ્લેષણ અને ઉકેલ માટેની ઈન્સ્ટિટ્યૂટ]], ડિફેન્સ થ્રેટ રિડકશન એજન્સી દ્વારા મુદ્રિત, ફોર્ટ બેલવોઈર, વર્જિનિયા, જાન્યુઆરી 2003</ref> ઓટ્ટાવાની [[કારલેટન યુનિવર્સિટી]] ખાતે જાણીતા આતંકવાદ સંશોધક અને કૅનેડિયન સેન્ટર ઓફ ઈન્ટેલિજન્સ એન્ડ સિકયોરિટી સ્ટડીઝના નિર્દેશક પ્રોફેસર માર્ટિન રુદ્નેર "આતંકવાદી કૃત્યો"ને રાજકીય અથવા અન્ય સૈદ્ધાન્તિક લક્ષ્યો માટે સામાન્ય નાગરિકો પર કરાયેલો હુમલો ગણાવે છે, અને કહે છેઃ {{cquote|There is the famous statement: 'One man's terrorist is another man's freedom fighter.' But that is grossly misleading. It assesses the validity of the cause when terrorism is an act. One can have a perfectly beautiful cause and yet if one commits terrorist acts, it is terrorism regardless.<ref>Humphreys, Adrian. [http://www.canada.com/nationalpost/news/story.html?id=a64f73d2-f672-4bd0-abb3-2584029db496 "One official's 'refugee' is another's 'terrorist'"], ''[[National Post]]'', January 17, 2006.</ref>}} "મુકિત"ના સંઘર્ષમાં સંકળાયેલાં કેટલાંક જૂથોને, પશ્ચિમી સરકારો અથવા પ્રસાર-માધ્યમોએ "આતંકવાદી" કહ્યા હતા. પાછળથી, જયારે એ જ વ્યકિતઓ સ્વતંત્ર થયેલા દેશના નેતાઓ બન્યા, ત્યારે એ જ સંગઠનોએ તેમને "કુશળ રાજનીતિજ્ઞ" કહ્યા. આ પ્રકારના બનાવોના બે ઉદાહરણો છે [[નોબલ શાંતિ પુરસ્કાર]] વિજેતાઓ [[મેનાચેમ બિગીન]] અને [[નેલ્સન મંડેલા]].<ref>થિઓડોર પી. સેટો ''[http://llr.lls.edu/volumes/v35-issue4/seto.pdf ધ મોરાલિટી ઓફ ટેરરિઝમ]'' (આતંકવાદની નૈતિકતા) જુલાઈ 23, 1946ના ધ [[ટાઈમ્સ]]માં પ્રકાશિત એક યાદી તેમાં સમાવિષ્ટ છે, જેને યહૂદી આતંકવાદી કૃત્યો તરીકે દર્શાવાઈ છે, બેગીન જેનો અગ્રસદસ્ય હતો તે ઈરગુન દ્વારા શરૂ કરાયેલાં કૃત્યો પણ તેમાં સામેલ છે</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/events/israel_at_50/profiles/81305.stm બીબીસી ન્યૂઝઃ પ્રોફાઈલ્સઃ મેનાચેમ બેગીન] બીબીસી વેબસાઈટ "બેગીનની આગેવાનીમાં, ભૂગર્ભ આતંકવાદી જૂથ ઈરગને અનેક હિંસાનાં કૃત્યો પાર પાડ્યાં છે."</ref><ref>ઈકબાલ અહેમદ ''"[http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-1328039/Straight-talk-on-terrorism.html સ્ટ્રેઈટ ટોક ઓન ટેરરિઝમ]"'' (આતંકવાદ વિશે સીધી વાત) [[માસિક સમાલોચના]], જાન્યુઆરી, ૨૦૦૨. "મેનાચેમ બેગીન સહિત, "વોન્ટેડ"ના પોસ્ટરો પર લખેલું હતું, "આતંકવાદીઓ, ... આટલું ઈનામ." મેં જોયેલી મહત્તમ ઈનામની રકમ 100,000 બ્રિટિશ પાઉન્ડની હતી, જે મેનાચેમ બેગીનના માથા સાટે જાહેર કરવામાં આવી હતી"</ref><ref>લોર્ડ દેસાઈ [http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/ld199798/ldhansrd/vo980903/text/80903-04.htm હંસાર્ડ, હાઉસ ઓફ લોર્ડ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311054052/http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/ld199798/ldhansrd/vo980903/text/80903-04.htm |date=2007-03-11 }} 3 સપ્ટેમ્બર 1998 : સ્તંભ 72, "''અલબત્ત, જોમો કેન્યાટ્ટા, [[નેલસન મંડેલા]] અને [[મેનાચેમ બેગીન]] માત્ર ત્રણ જ ઉદાહરણ આપીએ તો ત્રણેને આતંકવાદી તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા પણ તે તમામ પોતાના દેશના સફળ રાજકીય નેતાઓ અને યુનાઈટેડ કિંગડમ્ના સારા મિત્રો નીવડ્યા હતા.'' "</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/4255106.stm બીબીસી ન્યૂઝઃવર્લ્ડઃ અમેરિકાઝઃ યુએન રિફોર્મ્સ રિસીવ મિકસ્ડ રિસપોન્સ] (યુએન સુધારાઓને મિશ્ર પ્રતિભાવ) બીબીસી વેબસાઈટ "તાજેતરના સમયના તમામ સક્રિય જૂથોમાંથી, એએનસી કદાચ સશસ્ત્ર લડતનો સૌથી શ્રેષ્ઠ પરંપરાગત દ્વિઘાતાત્મક દષ્ટિકોણ રજૂ કરે છે. પશ્ચિમી સરકારોએ એકવાર જેને આતંકવાદી જૂથ ગણાવ્યું હતું, તે હવે દક્ષિણ આફ્રિકાની કાયદેસરની, ચૂંટાયેલી સરકાર રચે છે, જેમાં વિશ્વની યથાર્થ આદર્શ વિભૂતિઓમાંના એક, નેલસન મંડેલા સામેલ છે."</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1454208.stm બીબીસી ન્યૂઝઃ વર્લ્ડઃ આફ્રિકાઃ પ્રોફાઈલઃ નેલસન મંડેલા] બીબીસી વેબસાઈટ "નેલસન મંડેલા હજુ પણ વિશ્વના સૌથી આદરણીય રાજપુરુષોમાંના એક છે"</ref> કયારેક મિત્રરાજયો પણ, ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને રાજકારણના અમુક કારણોસર અમુક સંગઠનના સભ્યો આતંકવાદી છે કે નહીં તે બાબતે અસહમત થઈ શકે છે. ઉદાહરણ રૂપે, ઘણાં વર્ષો સુધી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સરકારના કેટલાક વિભાગોએ [[આઈરિશ રિપબ્લિકન આર્મી]] (આઈઆરએ - IRA)ના સભ્યોને આતંકવાદી ગણાવવાને નકારી કાઢ્યું હતું, કે જયારે આઈઆરએ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના ગાઢ મિત્રરાજય (બ્રિટન) સામે જ આ પદ્ધતિઓ અખત્યાર કરી રહ્યું હતું, જેને બ્રિટને આતંકવાદ જાહેર કર્યો હતો. [[કિવન વિરુદ્ધ રોબીનસન]]ના કિસ્સામાં આ બાબતને ભારપૂર્વક દર્શાવવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.law.syr.edu/faculty/arzt/icl/quinn.pdf કિવન વિરુદ્ધ રોબિનસન (પીડીએફ), 783 F2d. 776 (9th Cir. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301053751/http://www.law.syr.edu/faculty/arzt/icl/quinn.pdf |date=2009-03-01 }}[http://www.law.syr.edu/faculty/arzt/icl/quinn.pdf 1986)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301053751/http://www.law.syr.edu/faculty/arzt/icl/quinn.pdf |date=2009-03-01 }}(પીડીએફ), [[સ્યરાકસ યુનિવર્સિટી કૉલેજ ઓફ લૉ]]ની વેબસાઈટ</ref><ref>પૃષ્ઠ 17, [http://www.law.du.edu/ilj/online_issues_folder/mccabe.final.4.26.03.pdf ઉત્તર આયર્લેન્ડઃ ટીપી, ટી, એસ 11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071201063344/http://www.law.du.edu/ilj/online_issues_folder/mccabe.final.4.26.03.pdf |date=2007-12-01 }} (પીડીએફ) [[કિવન્સ યુનિવર્સિટી બેલફાસ્ટ]] સ્કૂલ ઓફ લૉ</ref> આ અને અન્ય કારણોસર, પ્રસાર-માધ્યમો આ તેમના શબ્દપ્રયોગ બાબતે કાળજી રાખવાનો પ્રયત્ન કરે છે અને તેમ કરીને નિષ્પક્ષપાતીપણાની પોતાની છાપ જાળવી રાખવા માગે છે.<ref name="GUSG">{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/styleguide/page/0,5817,184833,00.html|title=Guardian Unlimited style guide}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/guidelines/editorialguidelines/assets/advice/guidanceontheuseoflanguagewhenreportingterrorism.doc|title=BBC editorial guidelines on the use of language when reporting terrorism|format=DOC|archive-url=https://web.archive.org/web/20060326100057/http://www.bbc.co.uk/guidelines/editorialguidelines/assets/advice/guidanceontheuseoflanguagewhenreportingterrorism.doc|archive-date=2006-03-26|access-date=2010-02-25|url-status=dead}}</ref> == પ્રકારો == 1975ની શરૂઆતમાં, ફોજદારી ગુનાઓના ન્યાય તોળવા બાબતેના ધોરણો અને ધ્યેય નક્કી કરવા માટે [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]]ના [[સહાયક કાયદા અમલીકરણ ખાતા]]એ રાષ્ટ્રીય સલાહકાર સમિતિની રચના કરી હતી. આ સમિતિએ જે પાંચ ખંડો લખ્યા તેમાંથી એકનું શીર્ષક ''ગેરવ્યવસ્થા અને આતંકવાદ'' હતું, જે કાર્ય વિશેષ દળના નિર્દેશક એચ.એચ.એ. કૂપરની દોરવણી હેઠળ અવ્યવસ્થા અને આતંકવાદ અંગેના કાર્ય વિશેષ દળ દ્વારા રચવામાં આવ્યું હતું.<ref>ગેરવ્યવસ્થાઓ અને આતંકવાદ, અપરાધ ન્યાયના ધોરણો અને ધ્યેયો બાબતે રાષ્ટ્રીય સલાહકાર સમિતિ (વોશિંગ્ટન ડી.સી.:1976)</ref> આ કાર્ય વિશેષ દળે આતંકવાદને કુલ છ વિભાગોમાં વર્ગીકૃત કર્યું હતું. * '''મુલકી અવ્યવસ્થા''' - સમુદાયની [[શાંતિ]], [[સલામતી]] અને રોજિંદા કામકાજમાં ખલેલ ઊભી કરતું હિંસાનું સંગઠિત સ્વરૂપ. * '''રાજકીય આતંકવાદ''' - રાજકીય હેતુસર, જે-તે સમુદાય અથવા તેના મહત્ત્વના હિસ્સામાં પ્રાથમિક રીતે [[ડર]] ઊભો કરવા માટે જ કરવામાં આવેલાં [[હિંસાત્મક]] અપરાધી કૃત્યો. * '''બિન-રાજકીય આતંકવાદ''' - [[રાજકીય]] હેતુ પાર પાડવા માટે નહીં, પરંતુ જે આતંકવાદ "છેવટે [[જુલમગાર]] હેતુઓને લઈને ખૂબ ઊંડો ભય ફેલાવવા અને જાળવી રાખવા માટે જ ઈરાદાપૂર્વક કરવામાં આવ્યો હોય, અને જેના મૂળમાં કોઈ રાજકીય ઉદ્દેશ નહીં પરંતુ તેના બદલે વૈયકિતક અથવા સંગઠિત સ્વાર્થ હોય." * '''કવાસી-આતંકવાદ''' - સાચા આતંકવાદ સમાન સ્વરૂપ અને પદ્ધતિઓ ધરાવતી એવી પ્રવૃત્તિઓ જેમાં આકસ્મિક રીતે [[હિંસા]]ત્મક [[અપરાધ]] સામેલ હોય છે, પરંતુ જેમાં આતંકવાદના આવશ્યક ઘટકનો અભાવ હોય છે. કવાસી-આતંકવાદીઓનો મુખ્ય હેતુ, સાચા આતંકવાદમાં હોય છે તેમ, પોતાના નિકટતમ શિકારમાં ભય ઊભો કરવાનો હોતો નથી, છતાં આ કવાસી-આતંકવાદી, સાચા આતંકવાદી જેવી જ બાહ્ય પદ્ધતિઓ અને તકનિકો અખત્યાર કરે છે અને એકસમાન પરિણામો અને પ્રત્યાઘાતો ઊભા કરે છે.<ref name="tws11janvccx">{{cite news |title= 13 Beagles Stolen From Researchers |quote= Animal-rights proponents have removed 13 beagles used for medical research ... A campus spokeswoman, Kathy Jones, called the theft a ''quasi-terrorist'' act. |publisher= ''The New York Times'' |date= February 2, 1988 |url= http://www.nytimes.com/1988/02/02/science/13-beagles-stolen-from-researchers.html?pagewanted=1 |access-date= 2010-01-11 }}</ref> ઉદાહરણ તરીકે, [[મૃત્યુદંડની સજાને પાત્ર]] અપરાધી ભાગવા માટે અમુક જણને [[બાન]]માં લેનાર કવાસી-આતંકવાદી છે, પણ તેની પદ્ધતિઓ સાચા આતંકવાદીને મળતી આવે છે, અલબત્ત તેના હેતુઓ તદ્દન જુદા હોય છે. * '''સીમિત રાજકીય આતંકવાદ''' - [[ક્રાંતિકારી]] અભિગમ એ સાચા રાજકીય આતંકવાદની લાક્ષણિકતા છે; સીમિત રાજકીય આતંકવાદ એ "આતંકવાદના એવાં કૃત્યો છે જે અમુક [[વિચારસરણી]] અથવા [[રાજકીય]] હેતુઓ પ્રત્યે પ્રતિબદ્ધ છે પણ જે [[રાજય]] પર નિયંત્રણ હાંસલ કરવાના સંપીલા અભિયાનનો હિસ્સો નથી." * '''સરકારી અથવા રાજ્ય આતંકવાદ''' - "આતંકવાદની તોલે આવે અથવા એટલી માત્રામાં [[ભય]] અને [[દમન]]થી જે દેશોમાં શાસન ચલાવવામાં આવે છે તેને દર્શાવે છે." તેને '''બંધારણીય આતંકવાદ''' , એટલે કે બૃહદ રીતે, રાજકીય હેતુઓ હાંસલ કરવા માટે, મોટા ભાગે પોતાની વિદેશ નીતિના ભાગરૂપે સરકારો જ દ્વારા આચરાતાં આતંકવાદી કૃત્યો તરીકે પણ સંબોધી શકાય. યુ.એસ.ના ગુપ્ત તંત્રે<ref>હડસન, રેક્ષ એ. ત્રાસવાદી કોણ અને શા માટે બને છેઃ ત્રાસવાદીઓના રેખાચિત્રો પ્રસ્તુત કરતો 1999નો સરકારી અહેવાલ, ફેડરલ સંશોધન વિભાગ, ધ લયોન્સ પ્રેસ, 2002</ref> તૈયાર કરેલા એક પૃથક્કરણમાં ચાર પ્રકારો દર્શાવવામાં આવ્યા છે. * [[રાષ્ટ્રવાદી-અલગતાવાદી]] * [[ધાર્મિક કટ્ટરવાદી]] * [[નવા ધાર્મિક]] * [[સામાજિક ક્રાંતિકારી]] === લોકશાહી અને આંતરિક આતંકવાદ === આંતરિક આતંકવાદ અને લોકશાહી વચ્ચેનો સંબંધ ખૂબ જટિલ છે. જે રાષ્ટ્રોમાં મધ્યવર્તી રાજનૈતિક સ્વતંત્રતા છે ત્યાં આતંકવાદ સૌથી સામાન્યપણે અને મોટા ભાગના લોકશાહી ધરાવતાં રાષ્ટ્રોમાં લઘુત્તમ સામાન્ય પ્રમાણમાં આતંકવાદ જોવા મળે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.news.harvard.edu/gazette/2004/11.04/05-terror.html|title=Freedom squelches terrorist violence: Harvard Gazette Archives}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ksghome.harvard.edu/~.aabadie.academic.ksg/povterr.pdf|title=www.news.harvard.edu/gazette/2004/11.04/05-terror.html|title=Freedom squelches terrorist violence: Harvard Gazette Archives|format=PDF|access-date=2008-12-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ksghome.harvard.edu/~.aabadie.academic.ksg/povterr.pdf| title=Poverty, Political Freedom, and the Roots of Terrorism|year=2004|format=PDF|access-date=2008-12-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://titan.iwu.edu/~econ/uer/articles/kevin_goldstein.pdf|title=Unemployment, Inequality and Terrorism: Another Look at the Relationship between Economics and Terrorism|year=2005|format=PDF|access-date=2008-12-28|archive-date=2008-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080803020219/http://titan.iwu.edu/~econ/uer/articles/kevin_goldstein.pdf|url-status=dead}}</ref> જો કે, એક અભ્યાસ મુજબ આત્મઘાતી આતંકવાદ આ સામાન્ય નિયમમાં અપવાદ રૂપ હોઈ શકે છે. આ ચોક્કસ પદ્ધતિના ઉપયોગથી ફેલાવાતા આતંકવાદના પુરાવાઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે આતંકવાદનું દરેક આધુનિક આત્મઘાતી અભિયાને લોકશાહીને નિશાન બનાવી છે- લોકશાહી એટલે કે નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં રાજકીય સ્વતંત્રતા ધરાવતું રાષ્ટ્ર.<ref name="tws11janbhhj">{{cite news |author= Bruce Hoffman |title= The Logic of Suicide Terrorism |quote= The terrorists appear to be deliberately homing in on the few remaining places where Israelis thought they could socialize in peace. |publisher= ''The Atlantic'' |date= June 2003 |url= http://www.theatlantic.com/doc/200306/hoffman |access-date= 2010-01-11 }}</ref> 1980 અને 1990ના દાયકામાં આતંકવાદીઓને આત્મઘાતી હુમલાઓ માટે અપાયેલી છૂટછાટથી તેમના હુમલાઓનું પ્રમાણ વધ્યું છે એવું એક અભ્યાસ સૂચવે છે.<ref>પાપે, રોર્બ્ટ એ. "આત્મઘાતી આતંકવાદ પાછળનો વ્યૂહાત્મક તર્ક," અમેરિકી પોલિટિકલ સાયન્સ રિવ્યૂ, 2003. 97 (3): પૃષ્ઠ 1–19.</ref> બિન-લોકશાહી રાષ્ટ્રોમાંના "આતંકવાદ"ના કેટલાંક ઉદાહરણો જોઈએ તો તેમાં સ્પેનમાં [[ફ્રાન્સિસકો ફ્રાન્કો]]ની આગેવાનીમાં [[ઈટીએ (ETA)]],<ref name="tws11janfjlk">{{cite news |title= Basque Terrorist Group Marks 50th Anniversary with New Attacks |quote= Europe's longest-enduring terrorist group. This week, ETA (the initials stand for Basque Homeland and Freedom in Euskera, the Basque language) |publisher= ''Time Magazine'' |date= Jul. 31, 2009 |url= http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1913931,00.html |access-date= 2010-01-11 |archive-date= 2011-02-14 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110214142953/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1913931,00.html |url-status= dead }}</ref> પેરુમાં [[આલ્બર્ટો ફુજિમોરી]] હેઠળ [[શાયનિંગ પાથ]],<ref name="tws11janaawsw">{{cite news |title= Shining Path |quote= The Shining Path, a faction of Peruvian militants, has resurfaced in the remote corners of the Andes. The war against the group, which took nearly 70,000 lives, supposedly ended in 2000. ... In the 1980s, the rebels were infamous for atrocities like planting bombs on donkeys in crowded markets, assassinations and other terrorist tactics. |publisher= ''The New York Times'' |date= March 18, 2009 |url= http://topics.nytimes.com/topics/reference/timestopics/organizations/s/shining_path/index.html |access-date= 2010-01-11 }}</ref> [[તુર્કી]]માં જયારે લશ્કરી નેતાઓનું શાસન હતું ત્યારે [[કુર્દીસ્તાન વકર્સ પાર્ટી]] અને [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]માંના [[એએનસી (ANC)]]-નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="tws11jangvdf">{{cite news |title= 1983: Car bomb in South Africa kills 16 |quote= The outlawed anti-apartheid group the African National Congress has been blamed for the attack ... He said the explosion was the "biggest and ugliest" terrorist incident since anti-government violence began in South Africa 20 years ago. |publisher= ''BBC'' |date= 2005-05-20 |url= http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/20/newsid_4326000/4326975.stm |access-date= 2010-01-11 }}</ref> [[યુનાઈટેડ કિંગડ્મ]], [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]], [[ઈઝરાયેલ]], [[ઈન્ડોનેશિયા]], [[ભારત]] અને [[ફિલિપાઈન્સ]] જેવાં લોકશાહી રાષ્ટ્રોએ પણ આંતરિક આતંકવાદનો સામનો કર્યો છે. નાગરિક અધિકારોને વરેલું લોકશાહી રાષ્ટ્ર, અન્ય રાજયતંત્રો કરતાં વધુ ઊંચા નૈતિક આધાર ધરાવવાનો દાવો કરી શકે, પણ જયારે આવા રાષ્ટ્રમાં આતંકવાદી કૃત્ય ઘટે છે ત્યારે તેનાથી રાષ્ટ્ર સમક્ષ એક દ્વિધા જરૂર ઊભી થાય છેઃ કાં તો પોતાના નાગરિક અધિકારોને વળગી રહેવું અને તેથી આતંકવાદની સમસ્યા સાથે કામ પાર પાડવામાં પોતાની બિનઅસરકારક છબિ ઉપસે તેનું જોખમ ઉપાડવું; અથવા વિકલ્પ રૂપે, નાગરિક અધિકારો પર કાપ મૂકવો અને તેથી નાગરિક અધિકારોને ટેકો આપતા હોવાનો પોતાનો દાવો ખોટો છે તેવી છબિ ઉપસે તેનું જોખમ ઉપાડવું.<ref name="tws11janetrr">{{cite news |author= Rick Young |title= PBS Frontline: 'Spying on the Home Front' |quote= ... we and Frontline felt that it was important to look more comprehensively at the post-9/11 shift to prevention and the dilemma we all now face in balancing security and privacy. |publisher= ''PBS: Frontline'' |date= May 16, 2007 |url= http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/discussion/2007/05/03/DI2007050301142.html |access-date= 2010-01-11 }}</ref> અમુક સામાજિક વિચારકોએ નિષ્કર્ષ આપ્યા અનુસાર, આ દ્વિધા આતંકવાદી(ઓ)ના શરૂઆતના આયોજનમાં ખૂબ મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવી શકે છે; એટલે કે, રાષ્ટ્ર ખોટું છે.<ref>શાબાદ, ગોલ્ડી અને ફ્રાન્સિસકો જોસ લ્લેરા રામો. "એક લોકશાહી રાષ્ટ્રમાં રાજકીય હિંસા," આતંકવાદના સંદર્ભમાં. સંપાદક. માર્થા ક્રેનશૉ. યુનિવર્સિટી પાર્કઃ પેનિસ્લિવેનિયા રાજય યુનિવર્સિટી, 1995. પૃ.467.</ref> == ધાર્મિક આતંકવાદ == {{Main|Religious terrorism}} '''ધાર્મિક આતંકવાદ''' એ જૂથ અથવા વ્યકિતઓ દ્વારા કરાતાં આતંકવાદી કૃત્યો છે, જેની પાછળનું ચાલકબળ લાક્ષણિક રીતે ધાર્મિક માન્યતાઓમાં દઢ થયેલા [[વિશ્વાસ]]માં સમાયેલું હોય છે. સદીઓથી અમુક માન્યતા, દષ્ટિકોણ અથવા મત ફેલાવવા અથવા પરાણે મનાવવાની આશામાં ધાર્મિક આધારો પર આતંકવાદી કૃત્યો આચરાતાં આવ્યાં છે. <ref name="tws11jan">{{cite news |author= Peter Rose |title= Disciples of religious terrorism share one faith |quote= Almost everyone Stern interviewed said they were doing God's will, defending the faithful against the lies and evil deeds of their enemies. Such testimonials, she suggests, "often mask a deeper kind of angst and a deeper kind of fear - fear of a godless universe, of chaos, of loose rules, and of loneliness." |publisher= ''Christian Science Monitor'' |date= August 28, 2003 |url= http://www.csmonitor.com/2003/0828/p15s02-bogn.html/(page)/2 |access-date= 2010-01-11 }}</ref> ધાર્મિક ત્રાસવાદ પોતાનામાં કોઈ ચોક્કસ ધાર્મિક દષ્ટિબિંદુ અથવા દષ્ટિકોણ હોય તે જરૂરી નથી, પણ તેના બદલે સામાન્ય રીતે કોઈ વ્યકિત અથવા કોઈ જૂથનો દષ્ટિકોણ અથવા તો શ્રદ્ધા/આસ્થાની શીખ અંગેના તેમના અર્થઘટનો રજૂ કરતો હોય છે. == અપરાધીઓ == આતંકવાદી કૃત્યો કરનારા [[અપરાધી]]ઓ વ્યકિતઓ, જૂથો અથવા રાજય/રાષ્ટ્રો હોઈ શકે છે. કેટલીક વ્યાખ્યાઓ અનુસાર, છહ્મ અથવા અર્ધ-છહ્મ વેશમાં રાજયના શાસકો પણ યુદ્ધની સ્થિતિના દાયરાની બહાર રહીને આતંકવાદી કૃત્યો આચરતાં હોઈ શકે છે. જો કે આતંકવાદની સૌથી સામાન્ય છાપ એ છે કે તે નાના અને છૂપા [[જૂથો]] દ્વારા પાર પડાતો હોય છે, જે અમુક ચોક્કસ ધ્યેયને મેળવવા માટે ખૂબ પ્રેરિત હોય છે. તાજેતરના સમયના સૌથી ભયંકર ત્રાસવાદી હિલચાલોમાંથી મોટા ભાગની ગાઢ મિત્રો, પરિવારના સભ્યો અને અન્ય મજબૂત સામાજિક સંબંધોના તાંતણે બંધાયેલા વ્યકિતઓની બનેલી એકાદ ટોળકી દ્વારા અમલમાં મૂકાઈ છે, જેમ કે [[સપ્ટેમ્બર ૧૧નો હુમલો]], [[લંડન ભૂગર્ભ રેલવે બોમ્બમારો]] અને [[૨૦૦૨નો બાલિ બોમ્બમારો]]. આ જૂથોને મુકત રીતે ઉપલબ્ધ માહિતીનો પ્રવાહ અને વાતચીત માટે કાર્યક્ષમ [[ટેલિકમ્યુનિકેશન]] વ્યવસ્થાઓનો ફાયદો મળ્યો હતો અને પરિણામે તેઓ સફળ થયા હતા, જયારે એ પહેલાંના અન્ય પ્રયત્નો નિષ્ફળ રહ્યાં હતા.<ref>{{cite book| last = Sageman | first = Mark | title = Understanding Terror Networks| publisher = U. of Pennsylvania Press | date = 2004 | location = Philadelphia, PA| pages = 166–67 | isbn = 978-0812238082}}</ref> વર્ષોથી, અનેક લોકોએ [[ત્રાસવાદીનું ચરિત્રાત્મક રેખાચિત્ર]] આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે અને તેમ કરીને આ વ્યકિતઓની માનસિક સ્થિતિ અને સામાજિક સંજોગોના આધારે તેમનાં કૃત્યોને સમજાવટ આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. જયારે રોડ્રીક હિન્દેરી જેવા કેટલાકે આતંકવાદી દ્વારા વપરાતી પ્રચાર યુકિતઓ બારીકીથી સમજવા માટે આ રેખાચિત્રો માગ્યા હતા. અમુક સુરક્ષા સંગઠનો આવાં જૂથોને ''હિંસાત્મક બિન-રાષ્ટ્રીય કર્તાઓ'' (વાયોલન્ટ નોન-સ્ટેટ એકટર્સ) તરીકે ઓળખાવે છે.<ref name="williams_isn">{{cite web|url=http://se2.isn.ch/serviceengine/FileContent?serviceID=ISFPub&fileid=8EEBA9FE-478E-EA2C-AA15-32FC9A59434A&lng=en|title=Violent Non-State Actors and National and International Security|access-date=2009-02-14|date=2008|first=Phil|last=Williams}}</ref> ઓળખ છતી ન થઈ જાય તે માટે એક ત્રાસવાદી છેક પોતાને સોંપાયેલું મિશન પાર પાડવાની ક્ષણ સુધી પોતાનો દેખાવ, કપડાં અને વર્તન એકદમ સામાન્ય રાખે છે. વ્યકિતત્વ, શારીરિક અથવા સામાજિક લાક્ષણિકતાઓના આધારે ત્રાસવાદીઓનું રેખાચિત્ર ઉપસાવવાના પ્રયત્નો ઉપયોગી નથી એવો કેટલાકનો દાવો છે.<ref name="tws11janhfgf">{{cite news |author= Sean Coughlan |title= Fear of the unknown |quote= A passenger on the flight, Heath Schofield, explained the suspicions: "It was a return holiday flight, full of people in flip-flops and shorts. There were just two people in the whole crowd who looked like they didn't belong there." |publisher= ''BBC News'' |date= 21 August 2006 |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/5270500.stm |access-date= 2010-01-11 }}</ref> એક આતંકવાદીનું શારીરિક અને વર્તનનું વિવરણ લગભગ કોઈ પણ સામાન્ય માણસને મળતું આવે છે.<ref name="Library of Congress">[http://www.loc.gov/rr/frd/pdf-files/Soc_Psych_of_Terrorism.pdf કૉંગ્રેસ લાયબ્રેરી] - આતંકવાદના સમાજશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાન અંગેનો ફેડરલ સંશોધન વિભાગ.</ref> જો કે, મોટા ભાગના આતંકવાદી હુમલાઓ લશ્કરી આયુના પુરુષો, એટલે કે 16–40 વર્ષના પુરુષો દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name="Library of Congress"/> === આતંકવાદી/ત્રાસવાદી જૂથો === [[ચિત્ર:Daschle letter FBI.png|thumb|right|alt=Picture of the front of an addressed envelope to Senator Daschle.|યુ.એસ. રાજકારણીઓને પત્રોની અંદર એન્થ્રેકસ ટપાલથી મોકલવાનું કામ માત્ર એક અટૂલા વુલ્ફ આતંકવાદીનું કામ હતું તેવું અનુમાન છે.]] {{Main|List of designated terrorist organizations|Lone wolf (terrorism)}} === રાજય પ્રાયોજક === {{Main|State-sponsored terrorism}} આતંકવાદી સંગઠનને નાણા અથવા આશ્રય આપીને રાષ્ટ્ર પોતે આતંકવાદને શેહ આપતું હોઈ શકે. રાષ્ટ્ર દ્વારા થતાં હિંસાના કૃત્યોમાંથી કયાં રાજય-પ્રોત્સાહિત આતંકવાદ છે તે અંગે અત્યંત જુદા જુદા મત જોવા મળે છે. જયારે રાષ્ટ્રો કેટલાક જેને આતંકવાદી માને છે એવાં જૂથોને નાણા પૂરા પાડતા હોય છે ત્યારે તે ભાગ્યે જ તેમનો તેવી રીતે સ્વીકાર કરતા હોય છે. === સરકારી આતંકવાદ === {{Main|State terrorism}} {{Cquote2|Civilization is based on a clearly defined and widely accepted yet often unarticulated hierarchy. Violence done by those higher on the hierarchy to those lower is nearly always invisible, that is, unnoticed. When it is noticed, it is fully rationalized. Violence done by those lower on the hierarchy to those higher is unthinkable, and when it does occur is regarded with shock, horror, and the fetishization of the victims.|[[Derrick Jensen]] <ref>''Endgame: Resistance'', by Derrick Jensen, Seven Stories Press, 2006, ISBN 1-58322-730-X, pg IX</ref>}} "આતંકવાદ"ની જેમ જ "સરકારી આતંકવાદ"નો ખ્યાલ પણ વિવાદાસ્પદ છે.<ref>{{cite web |url=http://eprints.unimelb.edu.au/archive/00000137/01/Primorat.pdf |title=Pds Sso |publisher=Eprints.unimelb.edu.au |date= |access-date=2009-08-10 |archive-date=2008-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512021205/https://eprints.unimelb.edu.au/archive/00000137/01/Primorat.pdf |url-status=dead }}</ref> યુનાઈટેડ નેશન્સના પ્રતિ-આતંકવાદ સમિતિના અધ્યક્ષે જણાવ્યું હતું કે આ વિષય પર થયેલા 12 આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલનો બાબતે સમિતિ સભાન છે, અને તેમાંથી એક પણમાં રાજય/સરકારી આતંકવાદનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી, તે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાકીય વિભાવના નથી. જો રાજય પોતે પોતાની સત્તાનો દુરુપયોગ કરે છે, તો [[યુદ્ધને લગતા અપરાધો]], આંતરરાષ્ટ્રીય [[માનવ અધિકારો]] અને [[આંતરરાષ્ટ્રીય માનવતાવાદી કાયદા]] બાબતેના આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલનો સમક્ષ તેમનો નિર્ણય લેવાવો જોઈએ.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/News/Press/docs/2002/SC7276.doc.htm |title=Addressing Security Council, Secretary-General Calls On Counter-Terrorism Committee To Develop Long-Term Strategy To Defeat Terror |publisher=Un.org |date= |access-date=2009-08-10}}</ref> [[યુનાઇટેડ નેશન્સ]]ના ભૂતપૂર્વ [[મહાસચિવ]] [[કોફી અન્નાને]] કહ્યું હતું કે "કહેવાતા 'રાજય/સરકારી આતંકવાદ' અંગેના વિવાદોને બાજુ પર મૂકી દેવાનો સમય થઈ ગયો છે. [[રાજય દ્વારા બળના ઉપયોગ]]નો મુદ્દો સંપૂર્ણપણે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ હેઠળ નિયંત્રિત છે જ"<ref>{{cite web |last=Lind |first=Michael |url=http://newamerica.net/publications/articles/2005/the_legal_debate_is_over_terrorism_is_a_war_crime |title=The Legal Debate is Over: Terrorism is a War Crime &#124; The New America Foundation |publisher=Newamerica.net |date=2005-05-02 |access-date=2009-08-10 |archive-date=2009-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221153711/http://newamerica.net/publications/articles/2005/the_legal_debate_is_over_terrorism_is_a_war_crime |url-status=dead }}</ref> જો કે, તેમણે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે, "આતંકવાદની વ્યાખ્યાના મુદ્દે સરકારો વચ્ચે મતભેદો બાજુ પર મૂકીએ, તો જે સ્પષ્ટ છે અને જે બાબતે આપણે સૌ સહમત થઈ શકીએ તેમ છીએ તે છે નિર્દોષ નાગરિકો પર કરાયેલો ઈરાદાપૂર્વકનો કોઈ પણ હુમલો, પછી તે કરનારનો હેતુ ગમે તે હોય, અસ્વીકાર્ય છે અને તે આતંકવાદની વ્યાખ્યા સાથે બંધબેસે છે."<ref>{{cite web |url=http://www.un.org/News/dh/latest/afghan/sg-teheran26.htm |title=Press conference with Kofi Annan & FM Kamal Kharrazi |publisher=Un.org |date=2002-01-26 |access-date=2009-08-10 |archive-date=2009-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321112534/http://www.un.org/News/dh/latest/afghan/sg-teheran26.htm |url-status=dead }}</ref> સરકારી એજન્ટો અથવા દળો દ્વારા આચરાતા આતંકવાદી કૃત્યો દર્શાવવા માટે રાજય/સરકારી આતંકવાદ શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવે છે. તેમાં રાજયની વિદેશ નીતિ અંતર્ગત નિયુકત રાજયના સ્રોતોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેમ કે આતંકવાદી કૃત્યો કરવા માટે સીધો તેના લશ્કરનો ઉપયોગ કરવો. [[રાજયશાસ્ત્ર]]ના પ્રોફેસર માઈકલ સ્ટોહી તેના માટે જર્મનીએ લંડન પર કરેલા બૉમ્બ વિસ્ફોટ અને બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમ્યાન અમેરિકાએ [[હિરોશીમા]] પર કરેલા અણુબૉમ્બમારાનાં ઉદાહરણ ટાંકે છે. તેમની દલીલ છે કે, "આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં ભય ફેલાવતી યુકિતઓનો પ્રયોગ સામાન્ય છે અને રાજય, વિદ્રોહીઓ કરતાં આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થામાં આતંકવાદને આશરો આપનાર હોય તેવી શકયતા વધુ છે." આના સ્વરૂપ તરીકે તેમણે [[પહેલા હુમલા]](First strike)ના વિકલ્પને "જુલમગાર મુત્સુદ્દીગીરીનો આતંક"નું ઉદાહરણ ટાંકયું છે, જે વિશ્વ આખાને બાનમાં રાખી "કટોકટીના વ્યવસ્થાપન" વખતે અણુશસ્ત્રો વાપરવાની ગર્ભિત ધમકી સમાન છે. તેમની દલીલ છે કે [[બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] પછી જે બદલાવો આવ્યા તેના પરિણામે આતંકવાદનું સંસ્થાગત રૂપ અસ્તિત્વમાં આવ્યું છે. આ વિશ્લેષણમાં, સરકારી આતંકવાદને [[સામૂહિક વિનાશ માટેનાં શસ્ત્રો]]ના અસ્તિત્વ અને ઉપયોગને વાજબી ઠેરવતી [[વિદેશી નીતિ]]ના રૂપમાં દર્શાવવામાં આવ્યો છે, અને આવી હિંસાત્મક વર્તનૂકને કાયદાકીય કે વાજબી ઠેરવવાથી રાજય/રાષ્ટ્રની આવી વર્તણૂક વધુ ને વધુ સ્વીકાર્ય બનતી જાય છે.<ref name="tws11jangbhh">{{cite news |author= Michael Stohl |title= The Superpowers and International Terror |publisher= ''International Studies Association, Atlanta'' |date= April 1, 1984 |access-date= 2010-01-11 }}</ref><ref name="tws11jangbhhss">{{cite news |author= Michael Stohl |title= Terrible beyond Endurance? The Foreign Policy of State Terrorism |publisher= ''International Studies Association, Atlanta'' |date= 1988 |access-date= 2010-01-11 }}</ref><ref name="tws11jangbhhss2">{{cite news |author= Michael Stohl |title= The State as Terrorist: The Dynamics of Governmental Violence and Repression |publisher= ''International Studies Association, Atlanta'' |date= 1984 |page=49 |access-date= 2010-01-11 }}</ref> [[ચિત્ર:Bundesarchiv Bild 101I-808-1238-05, Berlin, Reichstagssitzung, Rede Adolf Hitler.jpg|thumb|right|alt=Picture of a man in a suit with a mustache who looks like Hitler speaking behind a microphone.|શું એડોલ્ફ હિટલર એક આતંકવાદી હતો?તેણે કરોડો લોકોની હત્યા કરી; નરસંહાર અથવા ડેમોસાઈડ એ આતંકવાદનો એક પ્રકાર છે એવું કેટલાક વિચારકો સૂચવે છે.]] શાંતિકાળ દરમ્યાન સરકારી એજન્ટોની ગતિવિધિઓને દર્શાવવા, જેવી કે [[પાન એમ ફલાઈટ 103]] પર બૉમ્બમારો, માટે પણ સરકારી/રાજય આતંકવાદ શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="tws11janreqw">{{cite news |author= Michael Slackman |title= New Status in Africa Empowers an Ever-Eccentric Qaddafi |quote= Once vilified for promoting state terrorism, Colonel Qaddafi is now courted. |publisher= ''The New York Times'' |date= March 22, 2009 |url= http://www.nytimes.com/2009/03/23/world/africa/23libya.html |access-date= 2010-01-11 }}</ref> [[આઈરિશ ભૂમિ યુદ્ધ]] દરમ્યાન, [[ચાર્લ્સ સ્ટેવર્ટ પાર્નેલે]] 1881માં તેના "નો-રેન્ટ મેનિફેસ્ટો"માં [[વિલિયમ ગ્લાડસ્ટોન]]ના [[આઈરિશ જુલમગાર કાયદા]]ને આતંકવાદ ગણાવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9C04E6DF113CEE3ABC4951DFB667838A699FDE |title=The "No Rent" Manifesto.; Text Of The Document Issued By The Land Leag... - Article Preview - The |publisher=New York Times |date=2009-08-02 |access-date=2009-08-10}}</ref> આ વિભાવનાનો ઉપયોગ સરકારો તેમની પોતાની નાગરિક પ્રજામાં ડર ફેલાવવા માટેના હેતુથી જે [[રાજકીય દાબદમન]] આચરે છે તે દર્શાવવા માટે પણ કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સામાન્ય નાગરિકોને [[બાન]]માં લેવા અને રાખવા અથવા [[ન્યાયની સીમાઓને ઓળંગતા]] અભિયાનો ચલાવવાને પ્રચલિતપણે "આતંક" અથવા આતંકવાદ કહેવામાં આવે છે, [[રેડ ટેરર]] અથવા [[ગ્રેટ ટેરર]] દરમ્યાન એવા ઉદાહરણ જોવા મળ્યા હતા.<ref name="Black">નિકોલસ વેર્થ, કારેલ બાર્ટોસેક, જિન-લુઈસ પેને, જિન-લુઈસ મારગોલિન, અન્ડ્રેઝ પાકઝકોવસ્કી, [[સ્ટીફાન કોર્ટોઈસ]], ''[[ધ બ્લેક બુક ઓફ કમ્યુનિઝમ]]: ક્રાઈમ્સ, ટેરર, રિપ્રેશન'' (સામ્યવાદનો કાળો ચોપડોઃ અપરાધો, આતંક, દમન), [[હારવર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 1999, પાકું પૂઠું, 858 પૃષ્ઠ, ISBN 0-674-07608-7</ref> આ પ્રકારનાં કૃત્યોને ઘણીવાર [[ડેમોસાઈડ(democide)]] અથવા [[નરસંહાર]] પણ કહેવામાં આવે છે, જે રાજય/સરકારી આતંકવાદને સમકક્ષ હોવાની દલીલ કરવામાં આવી હતી.<ref name="Kisangani2007">{{cite journal | author = Kisangani, E. | year = 2007 | title = The Political Economy Of State Terror | volume = 18 | issue = 5 | pages = 405–414 | url = http://www.informaworld.com/index/781318312.pdf | access-date = 2008-04-02 | journal = Defence and Peace Economics | doi = 10.1080/10242690701455433|format=PDF}}</ref> આ વિષય પરના આનુભાવિક અભ્યાસો અનુસાર લોકશાહીઓમાં ભાગ્યેજ ડેમોસાઈડ જોવા મળે છે.<ref>આર.જે. રુમ્મેલ કૃત ડેથ બાય ગવર્મેન્ટ, ન્યૂ બ્રુન્સવિક, એન.જે.: ટ્રાન્સેકશન પબ્લિશર્સ, 1994. ઓનલાઈન કડીઓઃ [http://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE1.HTM ][http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.FIG23.4.GIF ][http://www.hawaii.edu/powerkills/POWER.FIG2.GIF ]</ref><ref>''[http://www.cidcm.umd.edu/inscr/genocide/ નો લેસન લર્નડ ફ્રોમ ધ હોલોકસ્ટ? (હોલોકસ્ટમાંથી કંઈ ન શીખ્યા?)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071030201259/http://www.cidcm.umd.edu/inscr/genocide/ |date=2007-10-30 }}'' , બાર્બરા હાર્ફ, 2003.</ref> == નિધિયન == [[રાજય/રાષ્ટ્ર પ્રયોજકો]] નિધિયન માટેના મોટા સ્રોત સમાન પુરવાર થાય છે; ઉદાહરણ તરીકે, [[પીએલઓ (PLO)]], [[ડીએફએલપી (DFLP)]] અને બીજાં કેટલાંક આતંકવાદી જૂથોને [[સોવિયેત યુનિયન]] દ્વારા જરૂરી નાણાભંડોળ મળતું રહ્યું હતું.<ref name="ncua"/><ref name="tws11jan4r67">{{cite news |author= Jeremy Lott |title= Tripped Up |quote= and before the Soviet Union fell, terrorist organizations were funding themselves through subsidies from Communist governments |publisher= ''Reason Magazine'' |date= October 6, 2004 |url= http://reason.com/archives/2004/10/06/tripped-up |access-date= 2010-01-11 }}</ref> નિધિયન માટેનો તેમનો બીજો મોટો સ્રોત છે "[[ક્રાંતિકારી કર]]", જે આવશ્યક રીતે "[[બચાવ/સંરક્ષણ માટેના પૈસા]]" માટે વપરાતી સૌમ્યોકિત છે<ref name="ncua">[http://www.ncua.gov/letters/2002/02-CU-14.pdf ડિટેકશન ઓફ ટેરરિસ્ટ ફાયનાન્સિગ] (આતંકવાદી નિધિયનનો પત્તો મેળવવો), યુ.એસ. નેશનલ ક્રેડિટ યુનિયન એડમિનિસ્ટ્રેશન (NCUA), 2002</ref>. ક્રાંતિકારી કર લાક્ષણિક ઢબે ઉદ્યોગો પાસેથી બળજબરીપૂર્વક વસૂલવામાં આવે છે, અને આમ તેઓ પણ "નિશાન બનાવાયેલી પ્રજાને ડરાવવા માટે ગૌણ ભૂમિકા ભજવી નિમિત્ત બને છે"<ref name="ncua"/>. [[અપહરણ]] કરીને ખંડણી વસૂલવી, [[દાણચોરી]], [[છેતરપિંડી]] અને [[લૂંટફાટ]] એ નિધિયન માટેના અન્ય મુખ્ય સ્રોતો છે. <ref name="ncua"/> == વ્યૂહરચના == {{Main|Tactics of terrorism}} [[ચિત્ર:WallStexplosion1920.jpg|thumb|right|alt=People in suits look on at bodies covered with tarps.|સપ્ટેમ્બર 16, 1920ના મધ્યાહ્ને વોલ સ્ટ્રીટ કરવામાં આવેલા બોમ્બવિસ્ફોટે આડત્રીસ લોકોનો ભોગ લીધો અને સેંકડોને ઘાયલ કર્યા.અપરાધીઓનો કદી પત્તો ન લાગ્યો.]] આતંકવાદ એ એક [[અસમતુલિત યુદ્ધસ્થિતિ]] છે, અને જયારે બે બળોની શકિતમાં બહુ મોટો ફેર હોય અને તેથી સીધું, [[રૂઢિગત યુદ્ધ]] અસરકારક ન હોય ત્યારે વધુ જોવા મળતો હોય છે.<ref name="tws11jan1q21q">{{cite news |title= Hackers warn high street chains |quote= That's the beauty of asymmetric warfare. You don't need a lot of money, or an army of people. |publisher= ''BBC News'' |date= 25 April 2008 |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/7366995.stm |access-date= 2010-01-11 }}</ref> ત્રાસવાદી દાવપેચોનો ઉપયોગ મોટા ભાગે બહોળા-પાયે, વણઉકેલાયેલી રાજકીય [[સંઘર્ષ]]માં થતો હોય છે. આ સંઘર્ષના પ્રકાર વ્યાપકપણે જુદા જુદા જોવા મળે છે; તેના ઐતિહાસિક ઉદાહરણોમાં સમાવિષ્ટ છેઃ * નવું સાર્વભૌમ રાજય રચવા માટે જે-તે પ્રદેશ પર [[કબજો]] * વિવિધ [[વંશીય સમુદાયો]] દ્વારા કોઈ પ્રદેશ અથવા સ્રોતો પર વર્ચસ્વ જમાવવું * અમુક ચોક્કસ પ્રકારની સરકાર સ્થાપવી * વસતિનું આર્થિક વંચિતપણું * ગૃહ સરકારનો વિરોધ અથવા લશ્કર દ્વારા કબજો * ધાર્મિક ઝનૂન મોટા ભાગના આતંકવાદી હુમલાઓ ડર અને પ્રચાર કરવાના લક્ષ્યાંક સાથે કરવામાં આવે છે, અને તેમાં સામાન્ય રીતે [[વિસ્ફોટકો]] અથવા [[ઝેર]]નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref>આ સંદર્ભમાં આત્મઘાતી વિસ્ફોટો સૌથી અસરકારક આતંકવાદી કૃત્યો છે. નીચેનાં કામ જોશોઃ * {{cite news | last = Hoffman | first = Bruce | authorlink = Bruce Hoffman | title = The Logic of Suicide Terrorism | work = [[Atlantic Monthly]] | volume = 291 | issue = 5 | pages = 40–47 | date = June 2003 | url = http://www.theatlantic.com/doc/200306/hoffman}} * {{cite journal | last = Pape | first = Robert A. | authorlink = Robert Pape | title = The Strategic Logic of Suicide Terrorism | journal = [[American Political Science Review]] | volume = 97 | issue = 3 | pages = 343–361 | url = http://www.danieldrezner.com/research/guest/Pape1.pdf | format = reprint}} * {{Cite book | last = Ricolfi | first = Luca | year = 2005 | contribution = Palestinians 1981–2003 | editor-last = Gambetta | editor-first = Diego | editor-link = | title = Making Sense of Suicide Missions | edition = 1st | publication-place = Oxford, UK | publisher = [[Oxford University Press]] | pages = 76–130 | isbn = 9780199276998}} -માં ટાંકેલા છે{{cite book | last = Richardson | first = Louise | authorlink = Louise Richardson | title = What Terrorists Want: Understanding the Terrorist Threat | publisher = [[Hodder Headline|John Murray]] | year = 2006 | location = London, UK | page = 33 | isbn = 0719563062}}</ref> આતંકવાદી હુમલામાં [[બહોળા પાયે વિનાશ કરતાં શસ્ત્રો]]ના ઉપયોગ અંગે ચિંતા સેવાઈ રહી છે. આતંકવાદી સંગઠનો સામાન્ય રીતે હુમલા માટે ઝીણવટપૂર્વકનું આગોતરું આયોજન કરતાં હોય છે, અને તેના માટે તેમાં સામેલ લોકોને તાલીમ આપવાનું, છૂપા એજન્ટો નીમવાનું અને ટેકેદારો પાસેથી પૈસા એકઠા કરવાનું અથવા [[સંગઠિત અપરાધ]] કરવાનું ગોઠવે છે. પ્રત્યાયન માટે તેઓ આધુનિક [[ટેલિકમ્યુનિકેશન]]નાં સાધનો અથવા તો જૂના-જમાનાની [[કુરિયર/આંગડિયા]] જેવી સવલતોનો ઉપયોગ કરી શકે છે. == પ્રતિભાવો == {{Main|Responses to terrorism}} આતંકવાદને પ્રતિભાવનું ફલક ઘણું વિશાળ છે. તેમાં [[રાજકીય વર્ણપટ]]ની ફેર-ગોઠવણી અને [[મૂળભૂત મૂલ્યો]]નું ફેર-મૂલ્યાંકનનો સમાવેશ થઈ શકે છે. જયારે '''પ્રતિ-આતંકવાદ''' શબ્દપ્રયોગ પ્રમાણમાં સીમિત અર્થ ધરાવે છે, જેમાં ત્રાસવાદી પ્રવૃત્તિઓ કરનારાઓ સુધી વાત મર્યાદિત રહે છે. અમુક ચોક્કસ પ્રકારના પ્રતિભાવોમાં સમાવિષ્ટ છેઃ * લક્ષિત કાયદાઓ, અપરાધીઓ માટેની કાર્યવાહીઓ, દેશનિકાલ અને પોલીસની સત્તામાં વધારો * લક્ષ્યને અવરોધો સર્જી રક્ષવું, જેમ કે દરવાજાઓ બંધ કરી દેવા અથવા ટ્રાફિક અવરોધો વધારવા * આગોતરી અથવા પ્રત્યાઘાતરૂપી લશ્કરી કાર્યવાહી * ગુપ્તતંત્રની પ્રવૃત્તિઓ તથા જાપ્તો વધારવો * આગોતરી માનવતાવાદી પ્રવૃત્તિઓ * વધુ સઘન પૂછતાછ અને બંધનમાં રાખવા અંગેની નીતિઓ == સમૂહ પ્રસાર-માધ્યમો == ત્રાસવાદી પ્રવૃત્તિઓ ચલાવનારાઓનું મુખ્ય ધ્યેય પ્રસાર-માધ્યમોમાં છવાઈ જવાનું હોઈ શકે છે, જે સમસ્યાઓ સામાન્ય રીતે પ્રસાર-માધ્યમોમાં ઉપેક્ષિત હોય છે, તેને આ રીતે સામે લાવવાનો હોઈ શકે છે. કેટલાક આને પ્રસાર-માધ્યમોનો ચાલાકીભર્યો ઉપયોગ અને શોષણ કહે છે.<ref>ધ મીડિયા એન્ડ ટેરરિઝમઃ અ રિસેસમેન્ટ (પ્રસાર-માધ્યમો અને આતંકવાદઃ એક ફેર-મૂલ્યાંકન) [[પોલ વિલ્કીનસન]]. આતંકવાદ અને રાજકીય હિંસા, વોલ્યુમ 9, નં.2 (1997નો ઉનાળો), પૃષ્ઠ 51–64 ફ્રેન્ક કાસ, લંડન દ્વારા પ્રકાશિત.</ref> બીજા કેટલાક આતંકવાદ/ત્રાસવાદને અત્યંત નિયંત્રિત પ્રસાર-માધ્યમોનું જ સંતાન કહે છે, જે તે સિવાય બીજા વૈકલ્પિક દષ્ટિકોણોને સ્થાન આપતા નથી; ત્રાસવાદ માટે નિયંત્રિત પ્રસાર-માધ્યમો જ જવાબદાર છે એ અર્થનું કહેનારા [[પોલ વોટસન]] મુજબ, કારણ કે "તમે બીજી કોઈ રીતે તમારી માહિતી મેળવી શકતા નથી." પોલ વોટસનના સંગઠન [[સિ શિપહર્ડ]]ને "[[ઈકો-ટેરિરિસ્ટ]]" તરીકે ખ્યાતનામ બન્યું છે, જો કે કોઈ પણ પ્રકારની જાન-માનની હાનિ ન કર્યાનો તેનો દાવો છે. પોતાનો સંદેશો ફેલાવવા ઇચ્છતા સમુદાયો માટે ઈન્ટરનેટે એક નવો માર્ગ ખોલ્યો છે. ત્રાસવાદી ઝુંબેશોના ટેકામાં અને વિરોધમાં પગલાં અને પ્રતિ-પગલાં લેવાનું એક આખું ચક્ર આનાથી રચાયું છે. યુનાઈટેડ નેશન્સે સુદ્ધાં પોતાનો ઓનલાઈન પ્રતિ-ત્રાસવાદ સ્રોત ઊભો કર્યો છે.<ref> {{cite web|url=http://www.un.org/sc/ctc/ |title= Security Council Counter-Terrorism Committee] |date= |access-date=2009-06-17}}</ref> ભવિષ્યમાં ત્રાસવાદને હતોત્સાહ કરવાના હેતુથી, પ્રસાર-માધ્યમો, અમુક વખતે આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ સાથે સંકળાયેલા સંગઠનોને (સ્વ-અંકુશ અથવા નિયમો અનુસાર) પ્રતિબંધિત કરે છે. જો કે, આનાથી એ સંગઠનોને વધુ ત્રાસવાદી આત્યંતિક પગલાં લેવાનું પ્રોત્સાહન મળી શકે, કે જે પ્રસાર-માધ્યમોએ પ્રસારિત કરવા જ પડે. તેનાથી વિપરીત, [[જેમ્સ એફ. પાસ્ટર]] આતંકવાદ અને પ્રસાર-માધ્યમો વચ્ચેનો નોંધપાત્ર સંબંધ સમજાવે છે અને તેમાં બંનેને એકબીજાથી મળતા ફાયદાઓ નીચે લીટી દોરે છે.<ref>{{cite book|title=Terrorism & Public Safety Policing: Implications of the Obama Presidency |author=Pastor, James F.|year=2009|isbn=978-1-4398-1580-9|publisher= Taylor & Francis|location=New York, NY}}</ref> {{epigraph | quote =There is always a point at which the terrorist ceases to manipulate the media [[wikt:gestalt|gestalt]]. A point at which the violence may well escalate, but beyond which the terrorist has become symptomatic of the media gestalt itself. Terrorism as we ordinarily understand it is innately media-related. | cite =Novelist [[William Gibson]]<ref>[http://www.williamgibsonbooks.com/blog/2004_10_01_archive.asp his blog William Gibson's blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091118192753/http://www.williamgibsonbooks.com/blog/2004_10_01_archive.asp |date=2009-11-18 }}, October 31, 2004. Retrieved April 26, 2007.</ref> }} == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Number of terrorist incidents 2009.png|thumb|200px|2009ના આતંકવાદી બનાવો (જાન્યુઆરી-જૂન)]] {{Main|History of terrorism}} "આતંકવાદ / ત્રાસવાદ" શબ્દનો પ્રયોગ મૂળે [[ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ]]માં "[[આતંકનું વર્ચસ્વ]]" દરમ્યાન [[જેકોબિન કલબ]]ની પ્રવૃત્તિઓનું વિવરણ આપવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો. જેકોબિન નેતા [[મૅકસીમિલિઈન રોબેસ્પીઈરે]]ના શબ્દોમાં, "ત્રાસવાદ ન્યાય, ઉશ્કેરાટ, કઠોર, અક્કડથી વિશેષ કશું જ નથી. 1795માં, ફ્રાન્સના [[ઈડમુન્ડ બુર્કે]]એ જેકોબિન્સને "લોકોના ભોગેત્રાસવાદીઓ તરીકે ઓળખાતા હજારો શિકારી-કૂતરાઓને" રહેવા દેવા માટે વખોડી કાઢ્યા હતા.<ref name="tws11jan14432">{{cite news |author= Edmund Burke |title= Letter No. IV. To the Earl Fitzwilliam |quote= Thousands of those Hell-hounds called Terrorists, whom they had shut up in Prison on their last Revolution, as the Satellites of Tyranny, are let loose on the people. |publisher= ''Library of Economics and Liberty'' |date= 1795 |url= http://www.econlib.org/library/LFBooks/Burke/brkSWv3c4.html |pages=308-76, 371 |access-date= 2010-01-11 }}</ref> જાન્યુઆરી 1858માં, ઈટાલિયન દેશભકત [[ફેલિસ ઓર્સિની]]એ ત્રણ બોમ્બ ફેંકીને ફ્રેન્ચ સમ્રાટ [[નેપોલિયન ત્રીજા]]ની હત્યા કરવાની કોશિશ કરી હતી.<ref name="Crenshaw38">ક્રેનશૉ, માર્થા, ''ટેરરિઝમ ઈન કન્ટેકસ્ટ'' , પૃ. 38.</ref> જેમાં આઠ પ્રેક્ષકો માર્યા ગયા હતા અને 142 ઘાયલ થયા હતા.<ref name="Crenshaw38"/> આ ઘટનાએ રશિયાના શરૂઆતના ત્રાસવાદી સમુદાયોની રચના માટે પ્રેરણા આપવાની ખૂબ મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા અદા કરી હતી.<ref name="Crenshaw38"/> 1869માં પીપલ્સ રિટ્રીબ્યુશન (લોકોનો પ્રતિશોધ) નામના સંગઠનની સ્થાપના કરનારા [[રશિયન]] સેરગીય નેચાયેવ પોતાને "ત્રાસવાદી" જાહેર કર્યો હતો, જે જૂના સમયમાં આ શબ્દને તેના આધુનિક અર્થમાં પ્રયોજવાનું એક ઉદાહરણ છે.<ref name="Crenshaw77"/> ''[[ધ પઝેસ્ડ]]'' નામની કાલ્પનિક નવલકથામાં [[ફાયદોર દોસ્તોવસ્કી]]એ નેચાયેવના પાત્રને વણ્યું છે. 1880ના દાયકામાં જર્મન વિપ્લવવાદી લેખક [[જહાન મોસ્ટે]] "એડવાઈઝ ફોર ટેરરિસ્ટ્સ (ત્રાસવાદીઓ ઉપયોગી સલાહો)" વહેંચી હતી.<ref name="Crenshaw44">ક્રેનશૉ, પૃ. 44.</ref> {{wikiquote}} {{Commons category|Terrorism}} == વધુ વાંચન == * બોકસ્ટેટે, કારસ્ટેનઃ [http://www.marshallcenter.org/mcpublicweb/MCDocs/files/College/F_ResearchProgram/occPapers/occ-paper_20-en.pdf "જિહાદીસ્ટ ટેરરિસ્ટ યુઝ ઓફ સ્ટ્રેટેજિક કમ્યુનિકેશન મૅનેજમેન્ટ ટેકનિકસ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201053211/http://www.marshallcenter.org/mcpublicweb/MCDocs/files/College/F_ResearchProgram/occPapers/occ-paper_20-en.pdf |date=2009-02-01 }} જયોર્જ સી. માર્શલ સેન્ટર ફોર યુરોપિયન સિકયોરિટી સ્ટડીઝ પ્રાસંગિક કાગળ શ્રેણી, વોલ્યુમ 20, ડિસેમ્બર 2008, ISSN 1863-6039, પૃષ્ઠ 1–28 * ક્રિશ્ચિયન બુદેર, "''ડાઈ ટોડેસસ્ટ્રાફે, ટેબુ એન્ડ ટેરર'' ", વીડીએમ-વેરલાગ, સારબ્રુકન, 2008, ISBN 978-3-8364-5163-5 * [[કોચલેર, હંસ]] (ed.), ''ટેરરિઝમ એન્ડ નેશનલ લિબરેશન.'' ''આતંકવાદના પ્રશ્ન પર આંતરરાષ્ટ્રીય સેમિનારની કાર્યવાહીઓ.'' ફ્રેન્કફર્ટ, એ. એમ./બેર્ન/ન્યૂયોર્કઃ પીટર લંગ,1988, ISBN 3-8204-1217-4 * કોચલેર, હંસ. ''મનીલા લેકચર્સ 2002. '' ''આતંકવાદ અને એક ન્યાયી વિશ્વ વ્યવસ્થાની ખોજ'' . કવેઝોન સિટી (મનીલા): એફએસજે બુક વર્લ્ડ, 2002, ISBN 0-9710791-2-9 * લાક્યુયર, વાલ્ટર. ''નો એન્ડ ટુ વોર - 21મી સદીમાં આતંકવાદ'' , ન્યૂયોર્ક, 2003, ISBN 0-8264-1435-4 * લેર્નેર, બ્રેન્દા વિલમોથ અને કે. લી લેર્નેર, eds. ''ટેરરિઝમઃ એસેન્શિયલ પ્રાયમરી સોર્સિસ.'' થોમસન ગેલ, 2006. ISBN 978-1-4144-0621-3 કૉંગ્રેસ લાયબ્રેરી. જેફરસન અથવા આદમ્સ બિલ્ડિંગ જનરલ અથવા એરિયા સ્ટડીઝ રિડિંગ રૂમ્સ એલ સી કન્ટ્રોલ નંબર: 2005024002. * લેવીસ, જેફ, લેંગવેજ વોર્સઃ ધ રોલ ઓફ મીડિયા એન્ડ કલ્ચર ઈન ગ્લોબલ ટેરર એન્ડ પોલિટિકલ વાયોલન્સ, પ્લુટો બુકસ, લંડન, 2005. * લિબેરમેન, ડેવિડ એમ. [http://www.stanford.edu/group/lawreview/content/vol59/issue1/lieberman.pdf સોર્ટિંગ ધ રિવોલ્યુશનરી ફ્રોમ ધ ટેરરિસ્ટઃ ધ ડેલિકેટ એપ્લીકેશન ઓફ ધ "પોલિટિકલ ઓફેન્સ" યુ.એસ. પ્રત્યાર્પણ કિસ્સામાંનો અપવાદ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301053750/http://www.stanford.edu/group/lawreview/content/vol59/issue1/lieberman.pdf |date=2009-03-01 }}, સ્ટાનફોર્ડ લો રિવ્યૂ, વોલ્યુમ 59, ઈસ્યૂ 1, 2006, પૃષ્ઠ&nbsp;181–૨૧૧ * માટોવિક, વિઓલેટા, ''[[સુસાઈડ બોમ્બર્સ હુ ઈઝ નેકસ્ટ]]'' , બેલગ્રેડ, ધ નેશનલ કાઉન્ટર ટેરરિઝમ કમિટિ,ISBN 978-86-908309-2-3 * [[સુંગા, લયાલ એસ.]], <cite>યુએસ એન્ટી-ટેરરિઝંમ પોલિસી એન્ડ એશિયાઝ ઓપ્શન્સ, ઈન જોહાનેન, સ્મિથ અને ગોમેઝ,(eds.)</cite><cite>સપ્ટેમ્બર 11 એન્ડ પોલિટિકલ ફ્રીડમ્સઃ એશિયન પ્રસ્પેકિટવ્સ (સિલેકટ)(2002) 242–264.</cite> * [[અર્નો તૌસ્ચ]] "અગેઈન્સ્ટ ઈસ્લામોફોબિયા. કવોન્ટિટેટિવ એનાલિસિસ ઓફ ગ્લોબલ ટેરરિઝમ, વર્લ્ડ પોલિટિકલ સાયકલ્સ એન્ડ સેન્ટર પેરિફરી સ્ટ્ર્કચર્સ" હૌપપાઉગે, એન.વાય.: નોવા સાયન્સ પબ્લિશર્સ (માહિતી માટેઃ https://www.novapublishers.com/catalog/), 2007 * {{Cite book | last1 = Anderson | first1 = Sean | last2 = Sloan | first2 = Stephen | title = Historical dictionary of terrorism | date = 1995 | publisher = Scarecrow Press | location = Metuchen, N.J. | isbn = 978-0-8108-2914-5 | pages = }} * [[ચાર્લ્સ ટિલ્લી]], ''ટેરર, ટેરરિઝમ, ટેરરિસ્ટસ'' ઈન સોશિયોલોજિકલ થિયરી (2004) 22, 5-13 [http://professor-murmann.info/tilly/2004_Terror.pdf ઓનલાઈન] * સ્ચમિડ, એલેકસ (Ed.) [http://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/Forum/V05-81059_EBOOK.pdf ], યુએન ફોરમ ઓન ક્રાઈમ એન્ડ સોસાયટી (અપરાધ અને સમાજ અંગે યુએનનો મંત્રણામંચ). આતંકવાદ પરનો વિશેષ અંક. 2004, વોલ્યુમ 4:1/2. == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} === યુનાઈટેડ નેશન્સનાં સંમેલનો === * [[યુનાઈટેડ નેશન્સ]]: [http://untreaty.un.org/English/Terrorism.asp આતંકવાદ પર સંમેલનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220164658/http://untreaty.un.org/English/Terrorism.asp |date=2009-02-20 }} * [[કેફી પદાર્થો અને અપરાધ અંગે યુનાઈટેડ નેશન્સનું કાર્યાલય]]: આતંકવાદનો મુકાબલો કરવાની રાષ્ટ્રની જવાબદારીઓ અંગે કુલ 12 મુખ્ય બહુપરિમાણીય સંમેલનો અને પ્રોટોકોલ નક્કી થયા છે. પરંતુ હજી ઘણાં રાષ્ટ્રોએ આ કાયદાકીય સાધનોમાં સહભાગી થવાનું બાકી છે, અને કેટલાક હજી તેનું પાલન કરતા નથી." * [http://www.unodc.org/unodc/en/terrorism/index.html યુએનઓડીસી (UNODC) યુનાઈટેડ નેશન્સ ઓફિસ ઓન ડ્રગ્સ એન્ડ ક્રાઈમ (કેફી પદાર્થો અને અપરાધ અંગે યુનાઈટેડ નેશન્સનું કાર્યાલય) આતંકવાદ નિવારણ] === આતંકવાદ અને આંતરરાષ્ટ્રીય માનવતાવાદી કાયદો === * [http://www.icrc.org/Web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/terrorism આતંકવાદ અને આંતરરાષ્ટ્રીય માનવતાવાદી કાયદો]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100308032649/http://www.icrc.org/Web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/terrorism |date=2010-03-08 }}, રેડ ક્રોસની આંતરરાષ્ટ્રીય સમિતિ === આતંકવાદ પરના લેખોમાં તજજ્ઞતા ધરાવતી સમાચાર નિયંત્રણ વેબસાઈટો === * [http://insurgencyresearchgroup.wordpress.com/ ઈન્સર્જન્સિ રિસર્ચ ગ્રૂપ] - આતંકવાદ, બંડ અને પ્રતિ-બંડ નીતિના વિકાસ બાબતેના અભ્યાસને સમર્પિત બહુ-નિષ્ણાતોનો બ્લોગ * આઈએસઆરઆઈએ (ISRIA) દ્વારા [http://osint.isria.com/ "આતંકવાદ" વિભાગ ધરાવતું એક વિશ્વસનીય અને દૈનિક ધોરણે અદ્યતન થતું ઓપનસોર્સિસ સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831133513/http://osint.isria.com/ |date=2009-08-31 }} * [http://www.jihadmonitor.org/ જેહાદ મોનિટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070105020600/http://www.jihadmonitor.org/ |date=2007-01-05 }} * [http://ctc.usma.edu/default.asp વેસ્ટપોઈન્ટ ખાતે કોમ્બેટિંગ ટેરરિઝમ સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140401165024/http://www.ctc.usma.edu/default.asp |date=2014-04-01 }} === વૈશ્વિક આતંકવાદ પર અભ્યાસપત્રો અને લેખો === * મારલેના તેલવિક દ્વારા "આજનું અલ કાયદાઃ વૈશ્વિક જેહાદનો નવો ચહેરો", પીબીએસ ''ફ્રન્ટલાઈન'' , જાન્યુઆરી 2005.{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/front/etc/today.html |title=frontline: al qaeda's new front: al qaeda today |publisher=PBS |date=2005-01-25 |access-date=2009-08-10}} અલ કાયદા કેવી રીતે એક નાનકડા લશ્કરી સંગઠનમાંથી વિશાળ સામાજિક ઝુંબેશમાં રૂપાંતર પામ્યું, અને યુ.એસ. પ્રતિ-આતંકવાદ પ્રયત્નો પર તેની અસરો અંગે ભૂતપૂર્વ સીઆઈએ (CIA) કેસવર્કર ડૉ. [[માર્ક સેજમેન]] સમજાવટ આપે છે. * બોકસ્ટેટે, કારસ્ટેનઃ [http://www.marshallcenter.org/mcpublicweb/MCDocs/files/College/F_ResearchProgram/occPapers/occ-paper_20-en.pdf "જિહાદીસ્ટ ટેરરિસ્ટ યુઝ ઓફ સ્ટ્રેટેજિક કમ્યુનિકેશન મૅનેજમેન્ટ ટેકનિકસ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201053211/http://www.marshallcenter.org/mcpublicweb/MCDocs/files/College/F_ResearchProgram/occPapers/occ-paper_20-en.pdf |date=2009-02-01 }} જયોર્જ સી. માર્શલ સેન્ટર ફોર યુરોપિયન સિકયોરિટી સ્ટડીઝ પ્રાસંગિક કાગળ શ્રેણી, વોલ્યુમ 20, ડિસેમ્બર 2008, ISSN 1863-6039, પૃષ્ઠ&nbsp;1–28 * ઔડ્રી કુર્થ ક્રોનિન, "બિહાઈન્ડ ધ કર્વઃ ગ્લોબલાઈઝેશન એન્ડ ઈન્ટરનેશનલ ટેરરિઝમ," ''આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા'' , વોલ્યુમ 27, નં.3 (વિન્ટર 2002/03), પૃષ્ઠ&nbsp;30–58. * {{cite web |url=http://www.analyzingeu.eu/konrad/2007/european-union-security-after-september-2001/ |title=European Union’s Security With Regard to the International Situation After September 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070514163519/http://www.analyzingeu.eu/konrad/2007/european-union-security-after-september-2001/ |archive-date=2007-05-14 |access-date=2010-02-25 |url-status=live }}- યુરોપિયન યુનિયનમાં આતંકવાદ અંગે વિશેષ અહેવાલ "એનલાઈઝિંગ ઈયુ(EU)" * સ્તાથિસ એન. કાલ્યવાસ, ''જર્નલ ઓફ એથિકસ'' 8:1, 97–138માં [http://research.yale.edu/stathis/files/Paradox.pdf ''ધ પેરાડૉકસ ઓફ ટેરરિઝમ ઈન સિવિલ વોર્સ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061011055800/http://research.yale.edu/stathis/files/Paradox.pdf |date=2006-10-11 }} (2004) * [http://www.hereinstead.com/sys-tmpl/htmlpage13/ પ્રોફેસર ટ્રોય દુસ્તર "ફ્રોમ થિયેટર ઓફ વોર ટુ ટેરરિઝમ" (યુદ્ધમેદાનથી આતંકવાદ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090126201929/http://www.hereinstead.com/sys-tmpl/htmlpage13/ |date=2009-01-26 }} * [http://www.khabrein.info/index.php?option=com_content&task=view&id=14574&Itemid=88/ સૈયદ ઉબાઈદૂર રહેમાન "થાઉસન્ડ્સ ઓફ મુસ્લિમ્સ ગેધર ટુ ડિનાઉન્સ ટેરરિઝમ" (આતંકવાદના અસ્વીકાર માટે એકઠા થતા હજારો મુસ્લિમો)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426182739/http://www.khabrein.info/index.php?option=com_content&task=view&id=14574&Itemid=88%2F |date=2015-04-26 }} * [[હંસ કોચલેર]], [http://hanskoechler.com/koechler-un-law-terrorism.pdf ધ યુનાઈટેડ નેશન્સ, ધ ઈન્ટરનેશનલ રુલ ઓફ લૉ એન્ડ ટેરરિઝમ] (યુનાઈટેડ નેશન્સ, આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ અને આતંકવાદ). ફિલિપાઈન્સ સુપ્રીમ કોર્ટ, શતાબ્દી વ્યાખ્યાન (2002) * [[હંસ કોચલેર]], [http://i-p-o.org/koechler-terrorism-collective-security.htm ધ યુનાઈટેડ નેશન્સ એન્ડ ઈન્ટરનેશનલ ટેરરિઝમ.][http://i-p-o.org/koechler-terrorism-collective-security.htm ચેલેન્જિસ ટુ કલેકિટવ સિકયોરિટી] (યુનાઈટેડ નેશન્સ અને આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદઃ સંગઠિત સુરક્ષા સમક્ષના પડકારો) (2002) * [http://www.start.umd.edu/data/gtd/ જીટીડી(GTD), આતંકવાદ જાણકારી આધારનું ઉત્તરાધિકારી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211122528/http://www.start.umd.edu/data/gtd/ |date=2009-02-11 }} * [http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/global-war-on-terrorism/ આતંકવાદના મુદ્દે વૈશ્વિક યુદ્ધ / સ્ટ્રેટેજિક સ્ટડીઝ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301163306/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/global%2Dwar%2Don%2Dterrorism/ |date=2009-03-01 }} * [http://www.terrorism.com/ ટેરરિઝમ રિસર્ચ સેન્ટર] (આતંકવાદ સંશોધન કેન્દ્ર) - 1996માં શરૂ થયેલી આતંકવાદ સંશોધન સાઈટ * [http://terrorfinance.org/ ટેરર ફાયનાન્સ બ્લોગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227100145/http://terrorfinance.org/ |date=2009-02-27 }} - આતંકવાદના નિધિયન અંગે માહિતી આપતી બહુ-નિષ્ણાત વેબસાઈટ. * [http://www.terrorism-research.com/ ટેરરિઝમ રિસર્ચ] - આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદ અને સુરક્ષા સંશોધન * [http://arxiv.org/abs/physics/0502014/ વૈશ્વિક આતંકવાદમાં સ્કેલ ઈનવેરિયન્સ] * [http://www.debriefed.org/ સિકયોરિટી ન્યૂઝ લાઈનઃ વૈશ્વિક આતંકવાદ અને પ્રતિ-આતંકવાદ www.debriefed.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081106130210/http://debriefed.org/ |date=2008-11-06 }} * [http://statbel.fgov.be/studies/thesis_nl.asp?n=424 2005માં આતંકવાદનો વિકાસ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408071906/http://statbel.fgov.be/studies/thesis_nl.asp?n=424 |date=2009-04-08 }}[http://statbel.fgov.be/studies/thesis_nl.asp?n=424 એક આંકડાકીય મૂલ્યાંકન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090408071906/http://statbel.fgov.be/studies/thesis_nl.asp?n=424 |date=2009-04-08 }} રિક કુલસાએત અને તેઉન વાન દે વૂર્ડે દ્વારા લખાયેલો લેખ, ગેન્ટ યુનિવર્સિટી * [http://www.polyarchy.org/essays/english/terrorism.html આતંકવાદ/આતંકવાદ-વિરોધી] - આતંકવાદનાં કારણો અને ઉપયોગ બાબતેનું એક વિશ્વ્લેષણ * [{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/front/ |title=frontline: al qaeda's new front |publisher=PBS |date=2005-01-25 |access-date=2009-08-10}}] "અલ કાયદાનો નવો મોરચો," પીબીએસ(PBS) "ફ્રન્ટલાઈન" જાન્યુઆરી 2005. 9/11ના હુમલાઓના પ્રત્યાઘાત રૂપે, તપાસનું કેન્દ્ર ઝડપથી યુરોપ પર અને કટ્ટરવાદી ઈસ્લામી જેહાદીઓના નેટવર્ક "યુરેબિયા", હવે ખંડના વિસ્તરતા મુસ્લિમ સમુદાયોના ભાગ પર ફેરવવામાં આવ્યું. 9/11 પછી અમેરિકાના અધિકારીઓને જેની ધાસ્તી હતી અને જેની અપેક્ષા હતી તે હુમલાઓના બીજા ઉછાળામાંથી અમેરિકા બાકાત રહ્યું હતું. તેના બદલે ઈસ્લામી કટ્ટરવાદીઓ માટે એક વખત જે લશ્કરી થાણું હતું અને તેમના માટે સ્વર્ગ સમાન સલામત હતું તે જ યુરોપ હવે તેમનું નિશાન બન્યું. * [http://www.teachingterror.com/ શિક્ષણ પાઠો, ગ્રંથસૂચિઓ, સ્રોતો દ્વારા ''આતંકવાદ અને આતંકવાદના મુકાબલા અંગેનું શિક્ષણ'' ; યુએસ મિલિટ્રી એકેડમી તરફથી.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302035628/http://teachingterror.com/ |date=2009-03-02 }} * [http://www.germany.info/relaunch/info/publications/infocus/terror/index.html વૈશ્વિક આતંકવાદને લડત આપવામાં જર્મનીનું યોગદાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051230040759/http://www.germany.info/relaunch/info/publications/infocus/terror/index.html |date=2005-12-30 }} * પ્રવર્તમાન ઈસ્લામ-અણગમા સાથે વિસંગતિ નોંધાવતું કવોન્ટીટેટીવ વર્લ્ડ સિસ્ટમ સ્ટડીઝઃ વિશ્વના રાજકીય ચક્રો, વૈશ્વિક આતંકવાદ, અને વિશ્વનો વિકાસ. અર્નો તૌસ્ચ, ઈન્નસ્બ્રુક યુનિવર્સિટી રાજયશાસ્ત્ર અને સમાજશાસ્ત્રની વિદ્યાશાખા રાજયશાસ્ત્ર વિભાગ, આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અંગેની તુર્કી જર્નલ, વોલ્યુમ 6, નં.1 અને 2, વસંત-ઉનાળો 2007, http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=976864 - પર ઉપલબ્ધ છે. * [http://www.terrorism-info.org.il ગુપ્તચર અને આતંકવાદ બાતમી કેન્દ્ર] * [http://www.terrorism.com/modules.php?op=modload&name=Documents&file=get&download=15 આતંકવાદ અંગે માહિતીઃ શું તમે તમારા ટોસ્ટર પર વિશ્વાસ મૂકી શકો?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210171332/http://www.terrorism.com/modules.php?op=modload&name=Documents&file=get&download=15 |date=2009-02-10 }} === આતંકવાદ અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ અંગેના અભ્યાસપત્રો અને લેખો === * [http://www.loc.gov/rr/frd/pdf-files/Soc_Psych_of_Terrorism.pdf કૉંગ્રેસ લાયબ્રેરી] - આતંકવાદના સમાજશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાન અંગેનો ફેડરલ સંશોધન વિભાગ. રોબર્ટ એલ. વોર્ડેન, પીએચ.ડી. * [http://www.aynrand.org/site/News2?page=NewsArticle&id=5207&news_iv_ctrl=1021 આતંકવાદ પર લિઓનાર્દ પેઈકઓફ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221112946/http://www.aynrand.org/site/News2?page=NewsArticle&id=5207&news_iv_ctrl=1021 |date=2009-02-21 }} ઑકટોબર 2, 2001ના ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સમાં પ્રકાશિત લેખ. * ઈવાન એરેગ્યુઈન-ટોફટ, "બોગદાના છેડેનો પ્રકાશઃ યુ.એસ.ની આતંકવાદ મુકાબલાની ભવ્ય વ્યૂહનીતિ પર એક ટિપ્પણી", ''કેમ્બ્રીજ રિવ્યૂ ઓફ ઈન્ટરનેશનલ અફેર્સ'' , વોલ્યુમ 15, નં. 3 (2002), પૃષ્ઠ&nbsp;549–563. * [http://web1.foreignpolicy.com/issue_julyaug_2006/TI-index/index.html આતંકવાદ સૂચકાંક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226004251/http://web1.foreignpolicy.com/issue_julyaug_2006/TI-index/index.html |date=2009-02-26 }} - ''ફોરેન પોલિસી મૅગેઝિન'' અને સેન્ટર ફોર અમેરિકન પ્રોગ્રેસ તરફથી આતંકવાદનું "ગુણ-પત્રક" * [http://www.rewardsforjustice.net/ મોસ્ટ વોન્ટેડ ટેરરિસ્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221172638/http://www.rewardsforjustice.net/ |date=2009-02-21 }} - ન્યાય માટેના ઈનામ * [http://www.lawandterrorism.com/ લો, ટેરરિઝમ એન્ડ હોમલેન્ડ સિકયોરિટી] (કાયદો, આતંકવાદ અને સ્વેદેશ સુરક્ષા). લેખસંગ્રહ. * [http://ssrn.com/abstract=880076 "ધ સિકયોરિટી કન્સ્ટિટ્યૂશન (સુરક્ષા બંધારણ)," યુસીએલએ(UCLA) લૉ રિવ્યૂ (કાયદાની સમીક્ષા), વોલ્યુમ 53, નં. 29, 2005] * [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/enemywithin/ અંદરનો શત્રુ, પીબીએસ(PBS) ''ફ્રન્ટલાઈન'' , ઑકટોબર 2006] * [http://andromeda.rutgers.edu/~hbf/TerroristNetwork.html યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં આતંકવાદી નેટવર્ક ખુલ્લેઆમ ચાલે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606043159/http://andromeda.rutgers.edu/~hbf/TerroristNetwork.html |date=2011-06-06 }} જેન ફ્રાન્કલીન દ્વારા, ''[[ઝેડએનઈટી (ZNET)]]'' , એપ્રિલ 30, 2005 === આતંકવાદ અને ઈઝરાયેલ અંગે અભ્યાસપત્રો અને લેખો અને ઇતિહાસ === * એરિયલ મિરારી, "ટેરરિઝમ એઝ એ સ્ટ્રેટેજિ ઈન ઈનસર્જિન્સી (બંડ વખતે એક વ્યૂહનીતિ રૂપે આતંકવાદ)," ''આતંકવાદ અને રાજકીય હિંસા'' , વોલ્યુમ 5, નં. 4 (1993 શિયાળો), પૃષ્ઠ 213–251. * [http://www.ynetnews.com/home/0,7340,L-4176,00.html ઈઝરાયેલ ગ્લોબલ ટેરર ડેસ્ક] * [http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Palestinian+terror+since+2000/Victims+of+Palestinian+Violence+and+Terrorism+sinc.htm સપ્ટેમ્બર 2000 પછી પેલિસ્તાની હિંસા અને આતંકવાદના ત્રાહિતો] * [http://nssc.haifa.ac.il/files/The%20profile%20of%20suicide%20terrorist.ppt#262,11,Gender ઓફ ટેરરિસ્ટ એનાલિસિસ ઓફ ટેરરિસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325000249/http://nssc.haifa.ac.il/files/The%20profile%20of%20suicide%20terrorist.ppt#262,11,Gender |date=2009-03-25 }} === અન્ય === * ''યુસીબી(UCB) લાયબ્રેરીઝ ગોવપબ્સ(GovPubs)'' તરફથી [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/sept11.htm આતંકવાદ સ્રોતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611211044/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/sept11.htm |date=2010-06-11 }} * {{dmoz|Society/Issues/Terrorism}} * [http://www.start.umd.edu/start/ સ્ટાર્ટ] (START) નેશનલ કન્સોર્ટિઅમ ફોર ધ સ્ટડી ઓફ ટેરરિઝમ એન્ડ રિસપોન્સિસ ટુ ટેરરિઝમ (આતંકવાદ અને આતંકવાદને પ્રતિભાવના અભ્યાસ માટે રાષ્ટ્રીય મંડળ) * [http://www.terroryzm.com/article/481/The-European-Union-counterterrorism-policy-before-and-after-the-9-11-attacks.html 9/11 હુમલાઓ પહેલાં અને પછી આતંકવાદના મુકાબલા માટેની યુરોપિયન યુનિયન નીતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425214711/http://www.terroryzm.com/article/481/The-European-Union-counterterrorism-policy-before-and-after-the-9-11-attacks.html |date=2009-04-25 }} * [http://www.themonthly.com.au/tm/node/1362 વિડીયોઃ ડૉ. જાદમ દોલનિકઃ ત્રાસવાદી કેમ બને છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221192447/http://www.themonthly.com.au/tm/node/1362 |date=2009-02-21 }} સ્લો ટીવી પર લોવી ઈન્સ્ટિટ્યૂટનું વ્યાખ્યાન, ઑગસ્ટ 2008 * [http://www.sderotmedia.com/ કવાસમ-સદેરોત મીડિયા કેન્દ્ર અંગે] * [[જોન એમ. રિચાર્ડસન]] કૃત [http://www.paradisepoisoned.com/ પેરેડાઈઝ પોઈઝન્ડઃ લર્નિંગ અબાઉટ કન્ફલિકટ, ડેવલપમેન્ટ એન્ડ ટેરરિઝમ ફ્રોમ શ્રી લંકાઝ સિવિલ વોર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324153320/http://www.paradisepoisoned.com/ |date=2009-03-24 }} (સ્વર્ગ ઝેરીલું બન્યું: શ્રી લંકાના આંતરવિગ્રહમાંથી સંઘર્ષ, વિકાસ અને આતંકવાદ વિશેની શીખ) * [http://ontology.teknowledge.com/ ''સામૂહિક વિનાશના શસ્ત્રો'' અને ''આતંકવાદ'' અંગેની સત્ત્વમીમાંસા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019230109/http://ontology.teknowledge.com/ |date=2007-10-19 }} * 2003ના એક ચુકાદામાં (મદન સિંઘ વિરુદ્ધ બિહાર રાજય) [[ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે]] [[એલેકસ પી. સ્ચમિડની]] આતંકવાદની વ્યાખ્યા માન્ય રાખી હતી, "આતંકવાદી કૃત્યોને ખરેખર "શાંતિકાળમાં યુદ્ધ અપરાધોની સમકક્ષ" ગણતી વ્યાખ્યા." [http://www.sacw.net/hrights/judgementjehanabad.doc ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090301053751/http://www.sacw.net/hrights/judgementjehanabad.doc |date=2009-03-01 }} * [[જૅક ગુડી]] ''[http://www.informaworld.com/smpp/content~content=a713717641~db=all વોટ ઈઝ અ ટેરરિસ્ટ?]'' (એક આતંકવાદી શું છે?) ઇતિહાસ અને માનવશાસ્ત્ર જર્નલમાં પ્રકાશિત, વોલ્યુમ 13, ઈશ્યૂ 2 2002, પૃષ્ઠ 139–142 DOI: 10.1080/0275720022000001219 * [[સ્ચમિડ]] અને જોગંમૅન (1988): "આતંકવાદ એ એક પુનરાવર્તિત હિંસાત્મક કૃત્યોથી તણાવ-વ્યગ્રતા પેદા કરવાની પદ્ધતિ છે, જે (અર્ધ)છહ્મ વેશી વ્યકિત, જૂથ અથવા રાજય કર્તાઓ દ્વારા વિશેષ સ્વભાવ, ગુનાહિત અથવા રાજકીય કારણોસર ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે, જયારે- કપટથી હત્યા કરતાં વિરુદ્ધ- અહીં હિંસાનો ભોગ બનનાર ખરેખર મુખ્ય નિશાન નથી હોતા. તાત્કાલિક હિંસાનો ભોગ બનનાર માનવ પીડિતોને સામાન્ય રીતે મનફાવે તેમ પસંદ કરવામાં આવ્યા હોય છે (તક આધારિત નિશાન) અથવા લક્ષિત વસતિમાંથી કાળજીપૂર્વક પસંદ કરવામાં આવ્યા હોય છે (જેમ કે જે-તે સમુદાયના પ્રતિનિધિઓ અથવા પ્રતીકરૂપ નિશાન), અને તેમનો સંદેશ પેદા કરાનારા તરીકે વાપરવામાં આવે છે. આતંકવાદી (જૂથ/સંગઠન), (જોખમગ્રસ્ત) ત્રાહિતો, અને મુખ્ય નિશાન વચ્ચે ધાકધમકી અને હિંસા-આધારિત વાતચીતની પ્રક્રિયા, મુખ્ય નિશાન (પ્રેક્ષકો) સાથે ચાલાકી કરીને, તેમને આતંકના નિશાન બનાવવામાં, પોતાની માંગોનું નિશાન બનાવવામાં અથવા ધ્યાન ખેંચવાનું લક્ષ્ય પાર પાડવા માટે વાપરવામાં આવે છે, તેનો આધાર વળી તેમના પ્રાથમિક હેતુ જેમ કે ધમકી, જુલમ અથવા પ્રચાર પર રહે છે.{{cite web |url=http://www.unodc.org/unodc/terrorism_definitions.html |title=Academic Consensus Definition of "Terrorism," Schmid 1988, United Nations website |archive-url=https://web.archive.org/web/20070627231104/http://www.unodc.org/unodc/terrorism_definitions.html |archive-date=2007-06-27 |access-date=2010-02-25 |url-status=live }}. વધુ વિગતવાર માહિતી માટે, જુઓઃ સ્ચમિડ, જોગંમૅન ઈટ અલ. (et al.) ''પોલિટિકલ ટેરરિઝમઃ અ ન્યૂ ગાઈડ ટુ એકટર્સ, ઓથર્સ, કન્સેપ્ટ્સ, ડેટા બેઝિઝ, થિયરીઝ, એન્ડ લિટરેચર.'' આમસ્ટરડેમઃ ઉત્તર હૉલેન્ડ, ટ્રાન્સેકશન બુકસ, 1988. ISBN 0-19-515437-1. * સ્ટાફ. [http://www.terrorfileonline.org/en/index.php/Main_Page ''યુ.એસ. ટેરરિઝમ ઈન ધ અમેરિકાઝ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202123613/http://www.terrorfileonline.org/en/index.php/Main_Page |date=2009-02-02 }} લેટિન અમેરિકામાં "યુ.એસ. સરકાર અને તેના સેવકો બંનેના પ્રોત્સાહન, ટેકા અને તેમના દ્વારા આચરાયેલી હિંસા" પરનો જ્ઞાનકોશ. * ડેવિડ વૅલાસ-વેલ્સ કૃત [http://www.newsweek.com/id/183660/output/print "ટેરર ઓન ધ સ્ટ્રીટ્સ ઓફ ન્યૂયોર્ક, ટેક વન"]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (ન્યૂયોર્કની ગલીઓમાં આતંક), ''ન્યૂઝવિક'' , ફેબ્રુઆરી 16, 2009 {{War on Terrorism|state=collapsed}} {{abuse}} [[શ્રેણી:આતંકવાદ]] [[શ્રેણી:20 સદીમાં બનાવાયેલા શબ્દો]] [[શ્રેણી:ડર/ભય]] [[શ્રેણી:દુરુપયોગ]] [[શ્રેણી:ડિસપોઝિશનલ (અસંતુષ્ટ સ્થિતિ ધરાવતી) માન્યતાઓ]] nq2cdc9tnfrp6hopz5r1h9oh4dd2w4j 0 22578 901600 899646 2026-06-18T20:03:48Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901600 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું બીમારી | Name = Cancer | Image = Tumor_Mesothelioma2_legend.jpg | Caption = A coronal [[CT scan]] showing [[malignant]] [[mesothelioma|cancer of the lung sac]].<br />Legend: →&nbsp;tumor&nbsp;←, ★&nbsp;central [[pleural effusion]], 1&3&nbsp;lungs, 2&nbsp;spine, 4&nbsp;ribs, 5&nbsp;[[aorta]], 6&nbsp;[[spleen]], 7&8&nbsp;kidneys, 9&nbsp;liver. | DiseasesDB = 28843 | ICD10 = | ICD9 = | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 001289 | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D009369 }} '''કર્કરોગ (કેન્સર)''' (તબીબી પરિભાષામાં [[મેલિગ્નન્ટ]][[નિયોપ્લાઝમ]]) એક એવા પ્રકારનો [[રોગ]] છે કે જેમાં [[કોશિકાઓ]]નો ''નિરંકુશ રીતે વિકાસ'' થાય છે.(તેનું [[વિભાજન]] સામાન્ય વિસ્તાર કરતાં વધારે પ્રમાણમાં થાય છે) અને આક્રમણ (આજુબાજુમાં આવેલા પેશી ઉપર આક્રમણ કરીને તેનો નાશ કરે છે),અને કેટલીક વખત તે ''[[મેટાસ્ટેસિસ]]'' દર્શાવે છે.(શરીરની પેશીઓ અથવા તો લોહી મારફતે શરીરનાં અન્ય ભાગોમાં પ્રવેશે છે). કેન્સરનાં ઉપર્યુક્ત ત્રણ જીવલેણ લક્ષણો તેમને પોતાને [[બિનાઇન ગાંઠો]]થી અલગ પાડે છે. બિનાઇન ગાંઠો સ્વયં મર્યાદિત હોય છે અને તે આક્રમણ કે અતિક્રમણ કરનારી અથવા તો મેટાસ્ટેટાઇઝ થનારી નથી હોતી. લગભગ તમામ પ્રકારના કેન્સરમાં [[ગાંઠો]]ની રચના થાય છે પરંતુ [[લ્યુકેમિયા]] જેવા કેટલાક કેન્સરમાં ગાંઠ થતી નથી. તબીબી વિજ્ઞાનની જે શાખા કેન્સરના અભ્યાસ, નિદાન, સારવાર અને તેને રોકવા માટે કામ કરે છે તેને [[ઓન્કોલોજી]] કહેવામાં આવે છે. કેન્સર [[ગર્ભસ્થ શીશુ]] સહિત તમામ ઉંમરની વ્યક્તિ ઉપર અસર કરી શકે છે પરંતુ મોટા ભાગના કેન્સરનું જોખમ ઉંમર સાથે વધતું જાય છે.<ref name="Cancer Research UK">{{cite web | last =Cancer Research UK | title =UK cancer incidence statistics by age | month =January | year =2007 | url =http://info.cancerresearchuk.org/cancerstats/incidence/age/ | access-date =2007-06-25 | archive-date =2012-08-18 | archive-url =https://web.archive.org/web/20120818115015/http://info.cancerresearchuk.org/cancerstats/incidence/age/ | url-status =dead }}</ref> [[માનવીઓનાં કુલ મૃત્યુ]] પૈકી 13 ટકા મૃત્યુ કેન્સરના કારણે થાય છે.<ref name="WHO">{{cite web | last =WHO | authorlink =World Health Organization | title =Cancer | publisher =World Health Organization |month=February | year=2006 | url =http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs297/en/ | access-date =2007-06-25 }}</ref> [[અમેરિકન કેન્સર સોસાયટી]]ના જણાવ્યા અનુસાર વર્ષ 2007 દરમિયાન વિશ્વમાં 76 લાખ લોકો કેન્સરથી મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref name="American Cancer Society">{{cite web | last =American Cancer Society | authorlink =Reuters | title =Report sees 7.6&nbsp;million global 2007 cancer deaths | publisher =Reuters |month=December | year=2007 | url =http://www.reuters.com/article/healthNews/idUSN1633064920071217 | access-date =2008-08-07 }}</ref> કેન્સરની અસર તમામ પ્રાણીઓ ઉપર થઇ શકે છે. લગભગ તમામ પ્રકારનાં કેન્સર કોશિકાઓના [[રૂપાંતરણ]] દરમિયાન સર્જાતી [[આનુવંશિક તત્વો]]માં વિકૃતિ આવવાને કારણે થતાં હોય છે.<ref name="Kinz">{{cite book | author = Kinzler, Kenneth W.; Vogelstein, Bert | title = The genetic basis of human cancer | edition = 2nd, illustrated, revised| language = | publisher = McGraw-Hill, Medical Pub. Division | location = New York | year = 2002 | page = 5| isbn = 978-0-07-137050-9 | url = http://books.google.co.uk/books?id=pYG09OPbXp0C| chapter=Introduction |chapterurl=http://books.google.co.uk/books?id=pYG09OPbXp0C&pg=PA5&dq=%22from+defects+in+oncogenes%22&lr=&ei=EJ8pSujtDYWKygSqj8ikBw#PPA6,M1}}</ref> આ વિકૃતિ [[તમાકુનું સેવન કે ધુમ્રપાન]], [[કિરણોત્સર્ગ]], [[રસાયણો]], અથવા તો શરીરના અંદરના ભાગે [[ચેપ લગાડનારાં તત્વો]] જેવા કેન્સર કરતા પદાર્થોને કારણે થવાની શક્યતા રહે છે. અન્ય કેન્સરને ઉત્તેજન આપતી આનુવંશિક વિકૃતિ [[રંગસૂત્રોની પ્રતિકૃતિ]]માં ભૂલ થવાને કારણે અથવા તો [[વારસાગત]] હોય છે જેના કારણે તે જન્મ સમયથી જ દરેક કોશિકાઓમાં રહેલાં હોય છે. કેન્સર પેદા કરતા પદાર્થો અને યજમાન શરીરના [[વંશસૂત્રો]] વચ્ચે થતી જટીલ પ્રક્રિયાને કારણે સામાન્યતઃ કેન્સરની [[વારસામાં ઉતરવાની ક્ષમતા]] પર અસર થતી હોય છે. [[ડીએનએ મિથાયલેશન]] અને [[માઇક્રો આરએનએ]] જેવા કેન્સર પેથોજેનેસિસના આનુવાંશિકીના નવા આયામોનું મહત્ત્વ વધી રહ્યું છે કેન્સરમાં જોવા મળેલી આનુવંશિક વિકૃતિ જીનના બે સામાન્ય વર્ગ ઉપર અસર કરે છે. કર્કરોગ ફેલાવનારા ''ઓન્કોજિન્સ'' [[(ઓન્કોજિન)]] કેન્સરના કોશિકાઓમાં સર્કિય હોય છે તે.આ કોશિકાઓને અત્યંત ઝડપી વિકાસ અને વિભાજન, [[કોશિકાઓનાં નિશ્ચિત મૃત્યુ]] સામે રક્ષણ, સામાન્ય પેશીની સીમારેખાની અવગણના અને વિવિધ પેશી વચ્ચે પ્રસ્થાપિત થવાની શક્તિ વગેરે જેવાં તત્વો પૂરાં પાડે છે. જેના કારણે ''ગાંઠોને નાબૂદ કરનારાં વંશસૂત્રો'' [[(ગાંઠો નાબૂદ કરનારું વંશસૂત્ર)]]કેન્સરના કોશિકાઓમાંથી નિષ્ક્રિય બની જાય છે. તેથી જે કોશિકામાં રંગસૂત્રોની પ્રતિકૃતિ વ્યવસ્થિત ધોરણે થતી હોય છે તેવા કોશિકાઓ તેમનું સુવ્યવસ્થિત સંચાલન ગુમાવી દે છે. આમ થવાને કારણે [[કોશિકાઓનાં જીવનચક્ર]] ઉપર તેનો કાબૂ આવી જાય છે અને તે પેશી ઉપર ચોંટી જાય છે તેમજ [[રોગપ્રતિકારક શક્તિ]]ના કોશિકાઓ સાથે ક્રિયાપ્રતિક્રિયા કરવા લાગે છે. કર્કરોગના નિદાન માટે સામાન્યતઃ [[રોગવિજ્ઞાની]] દ્વારા [[પેશીના ટૂકડા]]ની [[હિસ્ટોલોજિક]] તપાસ કરાવવાની જરૂર રહે છે. તેમ છતાં પણ કર્કરોગના સંકેતો તેનાં લક્ષણો અથવા તો [[કિરણો (એક્સ રે)]] દ્વારા ખેંચેલી તસ્વીરમાં દેખાતી અસાધારણતા ઉપરથી મેળવી શકાય છે. મોટાભાગના કેન્સરની સારવાર શક્ય છે અને તેમાંના કેટલાંક મટી પણ શકે છે. જોકે તે કયા પ્રકારના છે, શરીરના કયા ભાગમાં છે અને કયા [[તબક્કા]]માં છે તેના ઉપર આધાર રાખે છે. એક વખત નિદાન થયા બાદ સામાન્યતઃ કર્કરોગની સારવાર [[શસ્ત્રક્રિયા]], [[કિમોચિકિત્સા]] અને [[રેડિયોચિકિત્સા]] દ્વારા કરવામાં આવે છે. જેમ જેમ સંશોધનો વધતાં જાય છે તેમ તેમ વિવિધ પ્રકારનાં કેન્સર માટેની સારવાર વધુને વધુ ચોક્કસ બનતી જાય છે. [[લક્ષ્યચિકિત્સા પદ્ધતિ]]ના વિકાસની તરફ નોંધપાત્ર પ્રગતિ નોંધાવા પામી છે. એ પ્રકારની દવાઓ કે જે તેવા જ પ્રકારની ગાંઠો ઉપર અસર કરે છે કે જેમાં કેન્સરનાં કોશિકાઓ હોય અને તે સામાન્ય કોશિકાઓને થતું નુક્શાન અટકાવે છે. કર્કરોગના દર્દીનું નિદાન તેને કયા પ્રકારનું કેન્સર છે અને તે કયા [[તબક્કા]]માં છે અથવા તો શરીરમાં કેટલું ફેલાયેલું છે તેનાથી પ્રભાવિત હોય છે. આ ઉપરાંત [[ઐતિહાસિક]] [[શ્રેણીકરણ]] અને કેટલાક ચોક્કસ જીવાણુઓની સૂચક હાજરી પણ કેન્સરનાં નિદાનમાં અને તેની વ્યક્તિગત સારવારમાં મદદરૂપ થઇ શકે છે. == પારિભાષિક શબ્દોનો કોશ == {{further|[[List of oncology-related terms]]}} અસાધારણ વિકાસનું વર્ણન કરવા માટે તેના અર્થ સાથે નિકટતાથી સંકળાયેલા નીચેના પારિભાષિક શબ્દોનો ઉપયોગ થઇ શકે છે * '''ટ્યુમર અથવા તો [[ગાંઠ]]''' મૂળતઃ તેનો અર્થ થાય છે અસાધારણ સોજો, ગઠ્ઠો અથવા તો જથ્થો જોકે હાલની અંગ્રેજી ભાષા પ્રમાણે ટ્યુમર એટલે કે ગાંઠ શબ્દ એ નિયોપ્લેઝમ અને ખાસ કરીને નક્કર નિયોપ્લેઝમનો પર્યાય બની ગયો છે. એ નોંધવું જરૂરી છે કે [[લ્યુકેમિયા]] જેવા કેટલાક નિયોપ્લેઝમ ગાંઠોનું નિર્માણ નથી કરતાં * [[નિયોપ્લેઝમ|'''નિયોપ્લેઝમ''']] એક વૈજ્ઞાનિક પરિભાષાનો શબ્દ છે જેનો ઉપયોગ વંશસૂત્રીય કોશિકાનો અસાધારણ વધારો દર્શાવવા માટે કરવામાં આવે છે. નિયોપ્લેઝમ સૌમ્ય અથવા તો કેન્સરગ્રસ્ત હોઇ શકે છે. ** કેન્સરગ્રસ્ત (મેલિગ્નન્ટ) નિયોપ્લેઝમ અથવા તો '''મેલિગ્નન્ટ ગાંઠ''' '''કર્કરોગ''' ના સમાનાર્થક છે. ** '''સૌમ્ય નિયોપ્લેઝમ''' કે '''[[સૌમ્ય ગાંઠ]]''' એવી (નક્કર નિયોપ્લેઝમની ગાંઠ) હોય છે કે જે પોતાની જાતે જ પોતાના વિકાસ અટકાવી દે છે અને તે અન્ય પેશીઓ ઉપર આક્રમણ પણ નથી કરતી કે મેટાસ્ટેસિસનું ઉત્પાદન પણ નથી કરતી * '''અતિક્રમણ''' કરનારી ગાંઠ એ '''કર્કરોગ''' નો અન્ય એક પર્યાયવાચી શબ્દ છે. આ ગાંઠના નામ ઉપરથી ખ્યાલ આવે છે કે તે આજુબાજુની પેશીઓ ઉપર આક્રમણ કરે છે. * '''પૂર્વ મેલિગ્નન્સી''' , '''પૂર્વ કર્કરોગ ''' અથવા તો અન્ય કોશિકા ઉપર '''આક્રમણ નહીં કરનારી''' ગાંઠ એ પ્રકારનું નિયોપ્લેઝમ છે કે તે આક્રમક નથી પરંતુ જો તેની સારવાર ન કરાવવામાં આવે તો તેની અંદર કેન્સરમાં તબદિલ થવાનું પરિબળ (આક્રામક બનવાનું) રહેલું છે. આ તમામ નુક્શાનકર્તા તત્વોમાં કેન્સર, [[એટિપિયા]], [[ડિસપ્લેસિયા]] અને [[કાર્સિનોમાં ઇન સિટુ]]ને વધારવાનું પરિબળ રહેલું હોય છે. કર્કરોગનું વર્ણન કરવા માટે નીચેના પારિભાષિક શબ્દોનો ઉપયોગ થઇ શકે છે. * '''સ્ક્રિનિંગ''' તંદુરસ્ત વ્યક્તિઓના શરીરમાં રહેલી ગાંઠોની તપાસ કે જે કેન્સરમાં પરિવર્તિત થાય તે પહેલાં તેને શોધી શકાય [[મેમોગ્રામ]] એ સ્ક્રિનિંગ તપાસ છે. * '''નિદાન''' એ કેન્સરગ્રસ્ત ગઠ્ઠાને પુષ્ટિ આપનારી તપાસ છે. સામાન્યતઃ આના માટે ગાંઠને [[બાયોપ્સી]] અથવા તો [[શસ્ત્રક્રિયા]] દ્વારા બહાર કાઢીને તેની તપાસ [[રોગવિજ્ઞાની]] દ્વારા કરવામાં આવે છે. * '''શસ્ત્રવૈદના ઓજાર મારફતે છેદનઃ ''' [[શસ્ત્રવૈદ]] દ્વારા શસ્ત્રક્રિયા મારફતે ગાંઠનો શરીરમાંથી નિકાલ ** '''શસ્ત્રક્રિયાની સિમાંત તપાસઃ''' શસ્ત્રવૈદ દ્વારા શરીરની બહાર કાઢવામાં આવેલી પેશીઓની [[રોગવિજ્ઞાની]] દ્વારા થતી એક પ્રકારની તપાસ કે જેમાં નક્કી કરવામાં આવે છે કે ગાંઠનો શરીરમાંથી સંપૂર્ણપણે નિકાલ (નકારાત્મક સિમાંત) થયો છે કે હજી પણ ગાંઠનો કેટલોક ભાગ શરીરમાં રહેલો (સકારાત્મક સિમાંત) છે. * '''ક્રમઃ''' [[રોગવિજ્ઞાની]] દ્વારા આપવામાં આવતો ક્રમ (સામાન્યતઃ 3ના આંકડાની ક્રમિક શ્રેણીમાં હોય છે) જેનો ઉપયોગ આજુબાજુની સૌમ્ય પેશીઓ સાથે ગાંઠની સામ્યતા કેટલી માત્રામાં છે તેનું વર્ણન કરવા માટે ઉપયોગી છે. * '''તબક્કોઃ''' [[કર્કરોગ તજજ્ઞ]] દ્વારા આપવામાં આવતો ક્રમ (સામાન્યતઃ 4ની ક્રમિક સંખ્યામાં હોય છે) તેનો ઉપયોગ શરીરમાં રહેલી કેન્સની ગાંઠે શરીરના કેટલા ભાગને નુક્સાન પહોંચાડ્યું છે તેનું વર્ણન કરવા માટે થાય છે. * '''આવર્તનઃ''' મૂળ ગાંઠનો નિકાલ કરી નાખ્યા બાદ ફરીથી તે જ જગ્યાએ નવી ગાંઠ દેખાય તેના વર્ણન માટે વપરાય છે. * '''મેટાસ્ટેસિસઃ''' મૂળ ગાંઠથી થોડે દૂર નવી ગાંઠ દેખાય તેના વર્ણન માટે વપરાય છે. * '''મધ્યગાળાનો ટકી રહેવાનો સમયઃ''' આ એવા પ્રકારનો સમયગાળો છે કે જેનું માપન મહિનાઓ કે વર્ષોમાં કરવામાં આવે છે.આ સમયગાળા દરમિયાન કર્કરોગના 50 ટકા દર્દીઓ જીવિત રહેવાની આશા હોય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.cancer.gov/templates/db_alpha.aspx?CdrID=44158 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090510055720/http://www.cancer.gov/Templates/db_alpha.aspx?CdrID=44158 |url-status=dead }}</ref> * '''રૂપાંતરણઃ''' સમય જતાંની સાથે ઓછા ક્રમની ગાંઠો વધુ ક્રમની ગાંઠોમાં પરિવર્તિત થાય છે. દા. ત. [[રિશ્ટરનું રૂપાંતરણ]] * '''કિમોચિકિત્સાઃ''' દવાઓ દ્વારા અપાતી સારવાર * '''કિરણોત્સર્ગચિકિત્સાઃ''' કિરણોત્સર્ગ દ્વારા આપવામાં આવતી સારવાર * '''એડજુવેન્ટ''' ચિકિત્સાઃ શસ્ત્રક્રિયા બાદ વધેલા કેન્સરના કોશિકાઓનો નાશ કરવા માટે કિમોચિકિત્સા અથવા તો કિરણોત્સર્ગ ચિકિત્સા દ્વારા આપવામાં આવતી સારવાર * '''રોગનાં વલણનું પૂર્વાનુંમાનઃ''' ચિકિત્સા બાદ નિરોગી થવાની સંભાવના સામાન્યતઃ એમ માનવામાં આવે છે કે નિદાન બાદ પાંચ વર્ષ સુધી [[ટકી રહેવા]]ની શક્યતા હોય છે. વૈકલ્પિક રીતે વર્ષોના આંકડાઓ જ્યારે કેન્સરના 50 ટકા દર્દીઓ જીવિત હોયત્યારે વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. બંને પ્રકારના ક્રમ મોટી સંખ્યામાં કેન્સરના દર્દીઓને [[કાપલાન મેઇરરનો જથ્થો]] આપ્યા બાદ તેના આંકડાઓને સંચિત કરીને નક્કી કરવામાં આવે છે. * '''સાજા થવું''' કેન્સરની સારવાર બાદ જો અમુક ચોક્કસ સમયગાળા સુધી સારવાર પામેલા દર્દીઓ પૈકી 95 ટકા જીવિત રહે તો કેન્સરના દર્દી સાજા થયા છે તેમ માનવામાં આવે છે. દા. ત. હોજકિન્સના રોગમાં આ સમયગાળો 10 વર્ષનો છે જ્યારે બર્કિટના લ્યુકેમિયામાં આ ગાળો એક વર્ષનો છે.<ref>"ડેફિનેશન ઓફ ક્યોર ફોર હોજકિન્સ ડિસિઝ" કેન્સર સંશોધન 31 1970 પી 1828-1833</ref> ઓન્કોલોજીમાં વપરાતો 'સાજા થવું' શબ્દ એ મધ્યગાળાના ટકી રહેવાના સમય તેમજ રોગમુક્ત મધ્યમગાળાનો ટકી રહેવાના સમયના આંકડાઓ ઉપર આધારિત હોય છે.<ref> http://jco.ascopubs.org/cgi/content/full/23/34/8564</ref> == વર્ગીકરણ == {{further|[[List of cancer types]]}} [[ચિત્ર:BreastCancer.jpg|thumb|સ્તનછેદન બાદ લીધેલાં નમૂનાની નળીઓમાં મોટી માત્રામાં આક્રમણ કરનારું કર્કરોગ ફેલાવનારું તત્વ હોય છે.]] કર્કરોગનું વર્ગીકરણ [[કોશિકાના પ્રકાર]]ના આધારે કરવામાં આવે છે. એવી પેશીઓ કે જે ગાંઠની સાથે સામ્યતા ધરાવતા હોય છે. તેથી જ આ પ્રકારના કોષમંડળોને ગાંઠના ઉગમ સ્થાનના માની લેવામાં આવે છે. જેને અનુક્રમે ઉતકવિજ્ઞાન અને સ્થળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સામાન્ય શ્રેણીના ઉદાહરણોનો સમાવેશ : * [[કર્કરોગ|'''કર્કરોગ''']] યુક્ત મેલિગ્નન્ટ ગાંઠો [[ઉપકલા]] કોશિકાઓમાંથી વ્યુત્પાદિત થઇ છે. આ જૂથ સામાન્ય કેન્સરનું કારક છે. જેમાં કર્કરોગના સામાન્ય રૂપો જેવા કે [[સ્તન]], [[પુરસ્થ ગ્રંથી]], [[ફેફસા]] અને [[મોટાં આંતરડાનાં કેન્સર]]નો સમાવેશ થાય છે. * કર્કરોગ ધરાવતી [[સારકોમા|'''સારકોમા''']] ગાંઠ [[જોડાયેલી પેશીઓ]] કે [[મિસેનશેમલ]] કોશિકાઓમાંથી વ્યુત્પાદિત થાય છે. * '''[[લિમ્ફોમા]]''' અને '''[[લ્યુકેમિયા]]''' જેવા કર્કરોગ [[લોહી (રુધિર)]]નું ઉત્પાદન કરનારા હિમેટોપોઇએટિક કોશિકાઓમાંથી વ્યુત્પાદિત થાય છે. * ''''''જીવાણુ કોશિકાની ગાંઠ[[]]: આ ગાંઠ [[ટોટિપોટેન્ટ]]''' ''' કોશિકાઓમાંથી વ્યુત્પાદિત થાય છે. પુખ્તવયની વ્યક્તિઓમાં તે [[વૃષ્ણો]] અને [[અંડાશય]]માં જોવા મળે છે, ગર્ભસ્થ શીશુઓ, નાના બાળકો અને યુવાન બાળકોમાં તે શરીરની મધ્યરેખા ઉપર ખાસકરીને આંત્રપુચ્છની ટોચ ઉપર અને ઘોડાઓમાં તે ખોપરીના પાયાના ભાગે જોવા મળે છે. * '''બ્લાસ્ટિક ગાંઠ અથવા તો [[બ્લાસ્ટોમાઃ]]''' : સામાન્યતઃ કર્કરોગગ્રસ્ત એવી ગાંઠ છે કે જે અલ્પવિકસિત કે અર્ધવિકસિત પેશીઓ સાથે સામ્યતા ધરાવતી હોય છે. સામાન્યતઃ આ તમામ ગાંઠો પૈકીની મોટાભાગની ગાંઠો બાળકોમાં જોવા મળતી હોય છે. કર્કરોગના નામ માટે શરીરનાં જે અંગમાં રોગ લાગુ પડ્યો હોય તેના ગ્રીક કે લેટિન નામની પાછળ '''-કાર્સિનોમાં''' , '''- સારકોમા''' અથવા તો '''- બ્લાસ્ટોમા''' જેવા પ્રત્યેય લગાડવામાં આવે છે. દા. ત. યકૃત (લિવર)ના કેન્સર માટે'' [[હિપેટોકાર્સિનોમા]] '' અને ચરબીના કોશિકાઓનાં કર્કરોગ માટે ''લિપોસારકોમા'' શબ્દ વપરાય છે. સામાન્ય પ્રકારનાં કેન્સર માટે અંગોનાં અંગ્રેજી નામનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે અતિ સામાન્ય પ્રકારનાં ગણાતાં [[સ્તન કેન્સર]] માટે "''ડુક્ટલ કાર્સિનોમા ઓફ ધ બ્રેસ્ટ'' " અથવા તો ''સ્તનને લગતું ડુક્ટલ કાર્સિનોમા'' શબ્દોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. અહીં ''ડુક્ટલ'' વિશેષણ દર્શાવે છે કે સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર દ્વારા જોતાં સામાન્ય સ્તનોના કોશિકા સાથે કર્કરોગના કોશિકા સામ્યતા ધરાવે છે. [[સૌમ્ય ગાંઠ]] (કે જે કેન્સરની નથી હોતી) તેના માટે જે અંગમાં તે હોય તે અંગના નામ પાછળ '''-ઓમા ''' પ્રત્યેય લગાડવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે ગર્ભાશયની સુંવાળી માંસપેશીઓ ઉપરની ગાંઠને ''લિયોમ્યોમા'' કહેવામાં આવે છે. (ખૂબ જ સામાન્ય ભાષામાં તેને ''ફાઇબ્રોઇડ'' કહેવામાં આવે છે.) બદનસીબે કેટલાક કેન્સરના નામ પાછળ પણ '''-ઓમા ''' પ્રત્યય લગાડવામાં આવે છે. દા. ત. [[મેલાનોમા]] અને [[સેમિનોમા]] == ચિન્હો અને લક્ષણો == [[ચિત્ર:Symptoms of cancer metastasis.svg|thumb|right|કર્કરોગનાં લક્ષણો કેન્સરની ગાંઠ શરીરના કયા ભાગમાં આવેલી છે તેના ઉપર આધાર રાખે છે.]] કર્કરોગનાં લક્ષણોને ત્રણ જૂથમાં વહેંચવામાં આવે છેઃ * ''શારીરિક લક્ષણો'' : અસાધારણ ગઠ્ઠો કે સોજો ''[[(ગાંઠ)]]'' , [[હેમરેજ (રક્તસ્ત્રાવ)]], [[દુખાવો]] અને અથવા [[ચાંદાં પડવાં]] આજુબાજુની પેશીઓ દ્વારા કરવામાં આવતાં દબાણને કારણે [[કમળો]] (આંખો અને ચામડી પીળી પડવી) જેવા લક્ષણો પણ દેખાઇ શકે છે. * ''{મેટાસ્ટેસિસ{0}'' (રોગ વિસ્તરવા)નાં લક્ષણો: [[}લસિકા કોશિકાનો જથ્થો]] મોટો થવો, [[કફ]] અને [[હિમોફિસિસ]] થવો, [[હિપેટોમિગેલી (યકૃત (લિવરનું વિસ્તરણ]], હાડકાંનો દુખાવો, અસરગ્રસ્ત થયેલાં હાડકામાં અસ્થિભંગ અને મજ્જાતંતુઓને લગતાં લક્ષણોનો સમાવેશ થાય છે. જોકે વધી ગયેલા કેન્સરમાં પણ [[દુખાવો]] થાય છે અને તે ઘણી વખત પહેલાં લક્ષણ તરીકે નથી ગણાતું * ''શરીરતંત્રને લગતાં લક્ષણો'' : [[વજન ઘટવું]], [[ભૂખ ઓછી લાગવી]], [[થાક લાગવો]], [[કેચેક્સિયા]] [[(વ્યય)]], વધારે પડતો પરસેવો (રાત્રે પરસેવો થવો), એનિમિયા અને કેટલાક ચોક્કસ પેરાનિયોપ્લાસ્ટિક ફિનોમેના દા. ત. એવી અમુક ચોક્કસ પરિસ્થિતિ કે જે સક્રિય કર્કરોગના કારણે થતી હોય છે જેવી કે થ્રોમ્બોઇસિસ અથવા તો આંતરસ્ત્રાવીય બદલાવો ઉપરોક્ત સૂચિ પૈકીનાં તમામ લક્ષણો વિવિધ પરિસ્થિતિના કારણે થતા હોય છે. [[નિદાન વખતે અલગ તારવવા]] માટે તેની યાદી જોઇ લેવી જોઇએ. દરેક લક્ષણનું સામાન્ય કે અસામાન્ય કારણ કેન્સર હોઇ શકે છે. == કારણો == કેન્સર એ વિશિષ્ટ પ્રકારના વર્ગનો રોગ છે જે તેના કારણો અને જીવવિજ્ઞાનથી ખાસ્સો એવો જુદો પડે છે. કોઇ પણ જીવ એટલે કે [[છોડ]]ને પણ કર્કરોગ થઇ શકે છે. જેમ જેમ કેન્સરના કોશિકામાં થતી ભૂલોનું પ્રમાણ વધતું જાય અને તેનું પરિણામ વધતું જાય તેમ તેમ તમામ પ્રકારના જાણીતા કર્કરોગનો વિકાસ થાય છે. (સામાન્ય પ્રકારની ભૂલો માટે જુઓ [[રચના તંત્ર]] વિભાગ) જે વસ્તુની પ્રતિકૃતિ થાય છે (આપણી કોશિકાઓમાં) [[સંભવતઃ]] તેમાં ભૂલ (પરિવર્તન કે ભેદભાવ) થવાની શક્યતા રહેલી છે આ ભેદભાવ કે [[પરિવર્તનને જ્યાં સુધી સુધારવા]]માં ન આવે કે તેને રોકવામાં ન આવે ત્યાં સુધી તે શરીરમાં ટકી રહે છે અને તે [[એક કોશિકા થકી બનનારાં બીજા કોષ]]માં પણ ઉતરતી રહે છે. સામાન્યતઃ શરીરનું કર્કરોગથી રક્ષણ વિભિન્ન પ્રકારની પદ્ધતિઓ દ્વારા કરી શકાય છે જેમ કે [[એપોપ્ટોસિસ]], મદદનીશ નાના અંશો (કેટલાક રંગસૂત્રીય પોલિમેરાસિસ) સંભવતઃ [[વૃદ્ધ થતાં]] વગેરે. જોકે પરિવર્તન કે ભેદભાવ સુધારવાની આપ્રક્રિયા નાના પાયે ઘણી વખત નિષ્ફળ ગઇ છે. ખાસ કરીને એવાં વાતાવરણમાં કે જેમાં પરિવર્તન કે ભેદભાવ સારી રીતે થઇ અને પ્રસરી શકે છે. દા. ત. કેટલાંક વાતાવરણમાં [[કાર્સિનોજિન્સ]] નામના વિધ્વંસક તત્વનો સમાવેશ થતો હોય છે અથવા તો શારીરિક ઇજા અથવા તો એવું વાતાવરણ કે જેમાં શરીરના કોશિકાઓ પ્રતિરોધ કરવા સક્ષમ નથી રહેતાં જેમ કે [[હાઇપોક્સિયા]] (જુઓ પેટા વિભાગો)<ref>{{cite journal | author = Nelson DA, Tan TT, Rabson AB, Anderson D, Degenhardt K, White E | title = Hypoxia and defective apoptosis drive genomic instability and tumorigenesis | journal = Genes & Development | volume = 18 | issue = 17 | pages = 2095–107 | year = 2004 | month = September | pmid = 15314031 | pmc = 515288 | doi = 10.1101/gad.1204904 | access-date = 2009-06-06}}</ref> આમ કેન્સર એ ''ધીરે ધીરે આગળ વધનારો'' રોગ છે અને ધીમે ધીમે આગળ વધતા આ ભેદભાવો કે પરિવર્તનો ધીમે ધીમે પોતાની પક પ્રાણી ઉપર ત્યાં સુધી જમાવી દે છે કે જ્યાં સુધી તેના શરીરમાં રહેલાં કોશિકા વિપરિત રીતે કાર્ય કરતાં ન થઇ જાય જે પરિવર્તનો કે ભેદભાવ કર્કરોગનું નિમિત્ત બને છે તે ''સ્વયં વિસ્તરણ કરનારા'' હોય છે. કાળક્રમે તેઓ ચક્રવૃદ્ધિ દરે તેમની સંખ્યા વધારી દેતા હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે: * કોષમાં ભેદભાવ કેપરિવર્તન સુધારવાની જે રચના છે તેમાં ખામી સર્જાવાને કારણે પણ કોષ અને તેના થકી બનનારા બીજા કોશિકાને તે ભેદભાવ ફરી ફરીને ઊભા કરવાની ખામી આવી શકે છે. * કોશિકાને સંકેતો આપનારી [[એન્ડોક્રાઇન]] મશિનરીમાં ખામી આવવાને કારણે કોશિકા તેમની નજીક રહેલા કોશિકાઓને ભેદભાવ કે પરિવર્તન કરવાના સંકેતો આપે છે. * ખામી સર્જાવાને કારણે કોશિકા [[નિયોપ્લાસ્ટિક]] બની જાય છે જેના કારણે તેઓ હિજરત કરીને અન્ય તંદુરસ્ત કોશિકાઓનો પણ વિધ્વંસ કરે છે. * ખામી સર્જાવાને કારણે કોશિકા અમર કે ચિરંજીવ પણ બની જાય છે (જુઓ [[ટેલોમિર્સ]]) જેના કારણે તેઓ તંદુરસ્ત કોશિકાઓનો કાયમ માટે નાશ કરી શકે છે. ઘણી વખત કેન્સરનો ઉદ્ભવ [[ચેઇન રિએક્શન]]માંથી પણ થતો હોય છે જેમાં થોડી નાની ભૂલો મોટી અને વધારે માત્રાની ગંભીર ભૂલોમાં આકાર લેતી હોય છે. જે ભૂલો વધારે ભૂલોનું સર્જન કરી શકે તે કર્કરોગમાં પરિણમવાને ખૂબ જ અસરકારક હોય છે અને એટલા માટે જ કેન્સરની સારવાર ખૂબ જ કપરી છે.જો કર્કરોગની 10,000,000,000 કોશિકાઓ હોય અને એક જ કોશિકાને તે બધાને મારી શકે તેમ હોય પરંતુ તેમાંથી જો 10 કોશિકાઓ પણ બચી જાય તો તે 10 કોશિકાઓ (કેન્સરના અર્ધ પરિપક્વ કોશિકાઓ સાથે મળીને) તેમની અનેક પ્રતિકૃતિઓ રચીને ભૂલ કરવાના સંકેતો અન્ય કોશિકાઓને મોકલી શકે છે અને આખી પ્રક્રિયા ફરીથી શરૂ થાય છે. બળવાખોરી પ્રકારની આ પ્રક્રિયા અવર્ણનીય છે. [[તંદુરસ્તી ધરાવનારાનું ટકી રહેનારા]]ની સામે જ [[ઉત્ક્રાંતિ]]ના પરિબળો જ શરીરની રચનાથી વિપરીત અને નિયમન વિરુદ્ધ કામ કરવા માંડે છે. ખરેખર તો એક વખત કેન્સરનો વિકાસ શરૂ થયા બાદ આ કોશિકા કર્કરોગનો સતત વિકાસ ચાલુ રાખે છે. તેને વધુમાં વધુ અતિક્રમણ કરનારા તબક્કાઓ તરફ ધકેલતા જાય છે. જેને [[ક્લોનલ ઉત્ક્રાંતિ]] કહેવામાં આવે છે.[20] [[કર્કરોગ વિશે થયેલાં સંશોધનો]]માં આપેલા કારણો મુખ્યત્વે નીચેની શ્રેણીમાં આપી શકાય: * અસર કરનારા તત્વો (દા. ત. વાઇરસ) અને ઘટનાઓ દા. ત. પરિવર્તન તેઓ જે કોશિકાની નિયતિમાં કેન્સર થવાનું પ્રયોજાયું છે તે કોશિકાઓમાં આનુવંશિક ફેરફાર કરવાની સુવિધા પૂરી પાડે છે * અમુક ચોક્કસ પ્રકારની આનુવંશિક ખામીઓ અને જનીનો તેનાથી પ્રભાવિત થાય છે. * કેન્સરના કોશિકાને પેદા કરવાની અને તેને ઓળખવાની અસર કોશિકા ઉપર શારીરિક રીતે થતા આનુવંશિક ફેરફારોના જારણે વધુ માત્રામાં જનીની ઘટનાઓનું નિર્માણ થાય છે અને તે કેન્સરના વધારે વિકાસમાં પરિણમે છે. === પરિવર્તનઃ કર્કરોગ પેદા કરનારું રસાયણ === {{See|Carcinogen}} [[ચિત્ર:Cancer smoking lung cancer correlation from NIH.svg|thumb|right|ફેફસાંનાં કેન્સરને ધુમ્રપાન સાથે ગાઢ સંબંધ છે.સ્રોતઃ એનઆઇએચ.]] કેન્સર પેથોજેનિસિસ [[રંગસૂત્રમાં સર્જાયેલા પરિવર્તન]]ને કારણે કળી શકાય છે. તેની અસર કોશિકાના વિકાસ તેમજ મેટાસ્ટેસિસ ઉપર થાય છે. જેતત્વોના કારણે [[રંગસૂત્રમાં પરિવર્તન]] સર્જાય છે તેને મ્યુટાજિન્સ કહે છે અને જે મ્યુટાજિન્સ કર્કરોગનું કારણ બને છે તેને કર્કરોગ પેદા કરનારાં તત્વ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વિવિધ તત્વો વિવિધ પ્રકારનાં કેન્સર સાથે સંકળાયેલા હોય છે. [[ધુમ્રપાન]] વિવિધ પ્રકારનાં કર્કરોગ<ref name="Sasco">{{cite journal |author=Sasco AJ, Secretan MB, Straif K |title=Tobacco smoking and cancer: a brief review of recent epidemiological evidence |journal=Lung cancer (Amsterdam, Netherlands) |volume=45 Suppl 2 |issue= |pages=S3–9 |year=2004 |month=August |pmid=15552776 |doi=10.1016/j.lungcan.2004.07.998}}</ref> સાથે સંકળાયેલું છે. [[ફેફસાંનાં કેન્સર]] પૈકી 90 ટકા ધુમ્રપાનને કારણે થાય છે.<ref>{{cite journal |author=Biesalski HK, Bueno de Mesquita B, Chesson A, ''et al.'' |title=European Consensus Statement on Lung Cancer: risk factors and prevention. Lung Cancer Panel |journal=CA: a cancer journal for clinicians |volume=48 |issue=3 |pages=167–76; discussion 164–6 |year=1998 |pmid=9594919 |doi=10.3322/canjclin.48.3.167 |url=http://caonline.amcancersoc.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9594919 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> લાંબા સમય સુધી [[એસ્બેસ્ટોસ]] જેવાં રેસાવાળા પદાર્થોના સંપર્કમાં રહેવા સાથે [[મેસોથેલિયોમા]] નામના કેન્સરનો પ્રકાર સંકળાયેલો છે.<ref>{{cite journal |author=O'Reilly KM, Mclaughlin AM, Beckett WS, Sime PJ |title=Asbestos-related lung disease |journal=American family physician |volume=75 |issue=5 |pages=683–8 |year=2007 |month=March |pmid=17375514 |doi= |url=http://www.aafp.org/afp/20070301/683.html |access-date=2010-03-23 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929083111/http://www.aafp.org/afp/20070301/683.html |url-status=dead }}</ref> ઘણા [[મ્યુટાજિન્સ]] કર્કરોગ પેદા કરનારા હોય છે પરંતુ [[કર્કરોગ પેદા કરનારાં]] તમામ તત્વો મ્યુટાજિન્સ નથી હોતા [[દારૂ]] એ કર્કરોગ કરનારાં રાસાયણિક તત્વનું ઉદાહરણ છે તે મ્યુટાજિન નથી.<ref>{{cite journal |author=Seitz HK, Pöschl G, Simanowski UA |title=Alcohol and cancer |journal=Recent developments in alcoholism : an official publication of the American Medical Society on Alcoholism, the Research Society on Alcoholism, and the National Council on Alcoholism |volume=14 |pages=67–95 |year=1998 |pmid=9751943}}</ref> આ પ્રકારનાં રસાયણો કર્કરોગનો પ્રસાર કોશિકાના વિભાજનની પ્રક્રિયામાં ઝડપી વધારો કરીને કરતા હોય છે. પ્રતિકૃતિઓમાં થતાં ઝડપી વધારાને કારણે પાચકરસોને [[રંગસૂત્રોની પ્રતિકૃતિના નિર્માણ]] દરમિયાન રંગસૂત્રોને થાનારાં નુક્શાનનું સમારકામ કરવાનો ઓછો સમય મળે છે. જેના કારણે પરિવર્તન સર્જાવાની શક્યતાઓ વધી જાય છે. દાયકાઓ સુધી થયેલાં સંશોધનને આધારે જાણવા મળ્યું છે કે [[તમાકુ]]ના ઉપયોગને ફેફસાં, સ્વરપેટી, મસ્તિષ્ક, ગળું, પેટ, મૂત્રાશય, મૂત્રપિંડ, અન્નનળી અને સ્વાદુપિંડના કર્કરોગ સાથે સંબંધ છે.[31] ધુમ્રપાનમાં કેન્સર ફેલાવી શકે તેવા 50 જાતનાં રસાયણો રહેલાં છે જેમાં [[નાઇટ્રોસેમાઇન્સ]] અને [[પોલિસાઇક્લિક એરોમેટિક હાઇડ્રોકાર્બન્સ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Kuper"/> તમાકુનાં સેવનને કારણે થયેલાં કર્કરોગથી <ref name="Sasco"/>વિકસિત દેશોમાં દર ત્રણમાંથી એક વ્યક્તિ અને વિશ્વભરમાં દર પાંચમાંથી એક વ્યક્તિ મૃત્યુ પામે છે.<ref name="Kuper">{{cite journal |author=Kuper H, Adami HO, Boffetta P |title=Tobacco use, cancer causation and public health impact |journal=Journal of internal medicine |volume=251 |issue=6 |pages=455–66 |year=2002 |month=June |doi=10.1046/j.1365-2796.2002.00993.x |pmid=12028500}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[ફેફસાંનાં કેન્સર]]નાં પ્રમાણે [[ધુમ્રપાન]]ના પ્રમાણને પ્રતિબિંબત કર્યું હતું. દેશમાં ધુમર્પાનનું પ્રમાણ વધવાને કારણે ફેફસાંના કેન્સરથી થતાં મૃત્યુનું પ્રમાણ નાટકીય ઢબે વધી ગયું હતું અને તાજેતરમાં જ પુરુષોમાં ધુમ્રપાનના ઘટતાં જતાં પ્રમાણને કારણે ફેફસાંનાં કેન્સરથી મૃત્યુ પામનારા લોકોની સંખ્યામાં ઘટાડો નોંધાયો હતો. જોકે હજી પણ વિશ્વભરમાં ધુમ્રપાન કરાના લોકોની સંખ્યામાં ઉત્તોત્તર વધારો થઇ રહ્યો છે જેના કારણે કેટલાક સંગઠન મંડળોએ તેને ''તમાકુનો વ્યાપક રોગચાળો'' એવું બિરુદ આપ્યું છે.<ref>{{cite journal |author=Proctor RN |title=The global smoking epidemic: a history and status report |journal=Clinical lung cancer |volume=5 |issue=6 |pages=371–6 |year=2004 |month=May |doi=10.3816/CLC.2004.n.016 |pmid=15217537}}</ref> === કિરણોત્સર્ગના કારણે પરિવર્તન === [[રેડોન]] ગેસ જેવા [[કિરણોત્સર્ગનાં રૂપાંતરણ]]ના સ્રોતોને કારણે કેન્સર થઇ શકે છે. [[સૂર્ય]]માંથી નીકળતાં [[અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણો]]ના સંપર્કમાં લાંબા સમય સુધી રહેવાને કારણે [[મેલાનોમા]] અને ચામડીનાં અન્ય પ્રકારના કર્કરોગ થઇ શકે છે.<ref>{{cite journal |author=English DR, Armstrong BK, Kricker A, Fleming C |title=Sunlight and cancer |journal=Cancer causes & control : CCC |volume=8 |issue=3 |pages=271–83 |year=1997 |month=May |doi=10.1023/A:1018440801577 |pmid=9498892}}</ref> [[મોબાઇલ ફોન]] અને [[આરએફ]] સ્રોતોમાંથી નીકળતા બિન રૂપાંતરણીય રેડિયોફ્રિક્વન્સીમાંથી થતાં કિરણોત્સર્ગને કારણે પણ કેન્સર થઇ શકે છે પરંતુ તેના વિશેનાપુરાવાઓ હાલમાં ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં છે.<ref>{{cite journal |author=Feychting M, Ahlbom A, Kheifets L |title=EMF and health |journal=Annual review of public health |volume=26 |issue= |pages=165–89 |year=2005 |pmid=15760285 |doi=10.1146/annurev.publhealth.26.021304.144445}}</ref> === સૂક્ષ્મજંતુઓનો ચેપ === [[પેથોજેન્સ]] સાથેનો [[ચેપ]] લાગવાને કારણે કેટલાંક પ્રકારનાં કેન્સર થઇ શકે છે.<ref>{{cite journal |author=Pagano JS, Blaser M, Buendia MA, ''et al.'' |title=Infectious agents and cancer: criteria for a causal relation |journal=Semin. Cancer Biol. |volume=14 |issue=6 |pages=453–71 |year=2004 |month=December |pmid=15489139 |doi=10.1016/j.semcancer.2004.06.009}}</ref> ઘણાં પ્રકારના કર્કરોગ [[સૂક્ષ્મજંતુઓને કારણે લાગતા ચેપ]]થી ફેલાય છે. પ્રાણીઓની બાબતમાં આ વાત બિલકુલ સાચી છે જેમ કે [[પક્ષી]]ઓ પરંતુ વિશ્વભરમાં [[મનુષ્યો]]ને થનારાં કેન્સર પૈકી 15 ટકા સૂક્ષ્મજંતુઓના ચેપને કારણે થતાં હોય છે. માનવશરીરમાં થતાં કર્કરોગ સાથે સંકળાયેલા સૂક્ષ્મજંતુ (વાઇરસ)માં [[હ્યુમન પેપિલોમા વાઇરસ]], [[હિપેટાઇટિસ બી]] અને [[હિપેટાઇટિસ સી]] વાઇરસ, [[ઇપ્સ્ટેઇન બાર વાઇરસ]] અને [[હ્યુમન ટી લિમ્ફોટ્રોપિક વાઇરસ]] ગણાવી શકાય. પ્રયોગો અને રોગશાસ્ત્ર દ્વારા પ્રાપ્ત માહિતી સૂચિત કરે છે કે કેન્સર થવામાં વાઇરસની ભૂમિકા મહત્વની છે. માત્ર તમાકુના ઉપયોગને કારણે માનવશરીરમાં કેન્સર વધારે માત્રામાં ફેલાવાના કારણોમાં વાઇરસ બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું જોખમ ગણાવી શકાય.<ref name="zur Hausen-viruses">{{cite journal | author = zur Hausen H | title = Viruses in human cancers | journal = Science | volume = 254 | issue = 5035 | pages = 1167–73 | year = 1991 | pmid = 1659743| doi = 10.1126/science.1659743}}</ref> સૂક્ષ્મજંતુ દ્વારા પ્રેરિત ગાંઠને બે ભાગમાં વહેંચી શકાય ''વેધક રીતે રૂપાંતરિત'' અથવા ''ધીમી ગતિએ રૂપાંતરિત '' થતી વેધક ઝડપે થનારાં રૂપાંતરણમાં વાઇરસ વધુ પડતા સક્રિય ઓન્કોજિનનું વહન કરે છે જેને વાઇરલ ઓન્કોજિન (વી-વન) કહેવામાં આવે છે. તે બીજા કોશિકાને પણ અસરગ્રસ્ત કરીને તેમનું રૂપાંતરણ પણ ઝડપથી વી-વનમાં કરે છે. તેથી વિપરીત ધીમી રૂપાંતરણ પ્રક્રિયામાં વાઇરસ જિનોમ નજીકમાં આવેલા જિનોમમાં પ્રોટો ઓન્કોજિન દાખલ કરે છે ત્યારબાદ વાઇરસના [[પ્રયોજક]] અથવા તો તેને વહન કરીને ફેવાવાનું નિયમન કરનારાં અન્ય તત્વો પ્રોટો ઓન્કોજિનનું વધારે માત્રામાં વહન કરે છે. જેના કારણે કોશિકાનું વિભાજન બેકાબૂભરી રીતે થવા માંડે છે. પ્રોટો ઓન્કોજિન કયા સ્થળેથી દાખલ થશે તે નિશ્ચિત નહીં હોવાથી અને નજીકમાં પ્રોટો ઓન્કોજિનના દાખલ થવાની શક્યતાઓ ઓછી હોવાને કારણે ધીમી ગતિએ રૂપાંતરિત થનારા વાઇરસ ચેપ લાગ્યા બાદ વેધક ગતિએ રૂપાંતરણ કરનારા વાઇરસની સરખામણીએ ઘણા લાંબા સમયે ગાંઠનું નિર્માણ કરે છે. હિપેટાઇટિસ વાઇરસમાં [[હિપેટાઇટિસ બી]] અને [[હિપેટાઇટિસ સી]] વાઇરસનો સમાવેશ થાય છે. આ સૂક્ષ્મજંતુઓ ક્રોનિક વાઇરલચેપને પ્રેરિત કરે છે. જે [[યકૃતના કર્કરોગ]]નું કારણ બને છે. દર વર્ષે 0.47 ટકા જેટલા દર્દીઓને (ખાસ કરીને એશિયામાં સૌથી વધારે અને ઉત્તર અમેરિકામાં સૌથી ઓછા લોકોમાં) [[હિપેટાઇટિસ બી]] તેમજ 1.47 ટકા લોકોને [[હિપેટાઇટિસ સી]]નો ચેપ લાગે છે. લિવર સિરોસિસ નામનો રોગ ચાહે તે ક્રોનિક વાઇરલ હિપેટાઇટિસથી લાગુ પડ્યો હોય કે પછી દારૂની લતને કારણે તેને [[યકૃતના કેન્સર]] સાથે સંબંધ છે. સિરોસિસ અને વાઇરલહિપેટાઇટિસના મિશ્રણને કારણે [[યકૃતના કર્કરોગ]]નો વિકાસ થવાની શક્યતાઓ વધુને વધુ પ્રબળ બનતી જાય છે. વિશ્વભરમાં [[યકૃતના કર્કરોગ]]ને સામાન્ય અને સૌથી વધુ પ્રાણઘાતક માનવામાં આવે છે. જેની પાછળ ભારે માત્રામાં [[વાઇરલ હિપેટાઇટિસ]]નું રૂપાંતરણ અને રોગને જવાબદાર ગણાવી શકાય. કેન્સર વિશે થયેલા આધુનિક સંશોધનમાં કર્કરોગને રોકવા માટેની રસીનું સંશોધન કરવામાં આવ્યું છે. વર્ષ 2006માં [[યુએસ ખાદ્ય અને ઔષધ પ્રશાસને]] [[હ્યુમન પેપિલોમા વાઇરસ]]ની રસીને મંજૂરી આપી હતી જેને [[ગાર્ડાસિલ]]ના નામે ઓળખવામાં આવે છે. આ રસી એચપીવી ટાઇપનાં કેન્સર સામે રક્ષણ આપે છે. ગર્ભાશયનાં મુખનાં કેન્સર માટે એચપીવી 70 ટકા અને જીની મસાઓ માટે તે 90 ટકા જવાબદાર હોય છે. માર્ચ 2007માં યુએસ [[રોગ નિયંત્રણ અને પ્રતરોધ કેન્દ્ર]]ની [[રોગમુક્ત સલાહકાર સમિતિ]]એ 11થી 12 વર્ષની કિશોરીઓને આ રસી લેવાની અધિકૃત રીતે ભલામણ કરી હતી. તેમજ એવો પણ સંકેત આપ્યો હતો કે 9થી 26 વર્ષની સ્ત્રીઓએ પણ આ રસી લેવી જોઇએ સંશોધનકર્તાઓએ એવું તારણ કાઢ્યું છે કે સૂક્ષ્મજંતુઓ ઉપરાંત [[જીવાણુઓ (બેક્ટેરિયા)ને પણ કેટલાંક પ્રકારના કેન્સર સાથે સંબંધ છે.]] જેનાં સચોટ ઉદાહરણ તરીકે પેટની દિવાલ ઉપર આવેલા ''[[હેલિકોબેક્ટર પાઇલોરી]]'' માં લાગેલો ક્રોનિક ચેપ તેમજ [[હોજરીના કર્કરોગ]]ને ગણાવી શકાય.<ref>{{cite journal |author=Wang C, Yuan Y, Hunt RH |title=The association between Helicobacter pylori infection and early gastric cancer: a meta-analysis |journal=Am. J. Gastroenterol. |volume=102 |issue=8 |pages=1789–98 |year=2007 |month=August |pmid=17521398 |doi=10.1111/j.1572-0241.2007.01335.x}}</ref><ref>{{cite journal |author=Peter S, Beglinger C |title=Helicobacter pylori and gastric cancer: the causal relationship |journal=Digestion |volume=75 |issue=1 |pages=25–35 |year=2007 |pmid=17429205 |doi=10.1159/000101564}}</ref> ''હેલિકોબેક્ટર'' ખૂબ જ સામાન્ય અને લગભગ તમામ પ્રકારનાં કેન્સર માટે જવાબદાર હોવા છતાં પણ ખૂબ જ ઓછા લોકોને તેનો ચેપ લાગતો હોય છે.<ref>{{cite journal |author=Cheung TK, Xia HH, Wong BC |title=Helicobacter pylori eradication for gastric cancer prevention |journal=J. Gastroenterol. |volume=42 Suppl 17 |issue= |pages=10–5 |year=2007 |month=January |pmid=17238019 |doi=10.1007/s00535-006-1939-2}}</ref> === આંતરસ્ત્રાવીય અસંતુલન === કેટલાક અંતઃસ્ત્રાવો બિન મ્યુટાજિનિક કર્કરોગના વાહક જેવું કામ કરતાં હોય છે. જેના કારણે કોશિકાનો વિકાસ ખૂબ જ ઝડપથી થાય છે. તેના ખૂબ જ પ્રસ્થાપિત ઉદાહરણ તરીકે [[હાઇપરએસ્ટ્રોજેનિક]]ની ક્ષુબ્ધાવસ્થાને જવાબદાર ગણાવી શકાય કે જે [[એન્ડોમેટ્રાયલ કર્કરોગ]] માટે જવાબદાર છે. === રોગપ્રતિકારક શક્તિની અપક્રિયા === [[એચઆઇવી]] ઘણા પ્રકારનાં કેન્સર સાથે સંકળાયેલો છે. જેમાં [[કાપોસિસ સારકોમા]], [[નોન હોજકિન્સ લિમ્ફોમા]] તેમજ [[એચપીવી]] પ્રકારનાં કર્કરોગ જેવા કે [[ગુદાનું કેન્સર]] અને [[ગર્ભાશયનાં મુખના કેન્સર]]નો સમાવેશ થાય છે. [[એઇડ્સ]] વ્યાખ્યાયિત બીમારીઓમાં આ તમામ નિદાન કાઢવામાં આવે છે. એચઆઇવીના દર્દીઓમાં કેન્સરનાં વધતાં જતાં બનાવો એ બાબતનો નિર્દેશ કરે છે કે તેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ખામી સર્જાવાને કેન્સર અંગેના એક અભ્યાસ તરીકે ગણવામાં આવવો જોઇએ.[53] [[કોમન વેરિયેબલ ઇમ્યુનો ડેફિસિયન્સી]] અને [[આઇજીએ ડેફિસિયન્સી]] જેવી રોગપ્રતિકારક શક્તિની ખામીનો સંકેત એ છે કે કર્કરોગનું જોખમ વધી રહ્યું છે.[55] === આનુવંશિકતા === કર્કરોગના કેટલાક પ્રકારો ''છૂટા છવાયા'' હોય છે તેનો મતલબ છે કે તે પ્રકારના કેન્સર આનુવંશિકતાને લીધે નથી થતા. જોકે કેટલાક [[રોગના લક્ષણો]] એવા પણ છે કે જેમાં કેન્સરનું વલણ અગાઉથી રહેલું હોય છે. જેની પાછળ [[ગાંઠોના નિર્માણની પ્રક્રિયા સામે લડવાની શક્તિમાં જીનમાં ખામી]] હોવાના કારણને જવાબદાર ગણાવી શકાય. તેનાં જાણીતાં ઉદાહરણોઃ * ''[[BRCA1]]'' અને ''[[BRCA2]]'' તરીકે ઓળખાતા જીનોમાં થતાં કેટલાંક આનુવંશિય ફેરફારોને કારણે [[સ્તન કેન્સર]] અને [[અંડાશયના કર્કરોગ]]નું જોખમ વધી જાય છે. * [[મલ્ટીપલ એન્ડોક્રાઇન નેપોલેશિયા]]માં રહેલી શરીરની અંદર રહેલા વિવિધ અંગોની ગાંઠો (એમઇએન ટાઇપ્સ 1, 2એ અને 2બી) * [[લિ-ફ્રાઉમેની સિન્ડ્રોમ]] [[(ઓસ્ટિઓસારકોમા]], સ્તન કેન્સર, [[સોફ્ટ પેશી સારકોમા]], [[મગજની ગાંઠો]] વગેરે જેવી વિવિધ પ્રકારની ગાંઠો) [[પી53]]માં ખામી કે પરિવર્તન સર્જાવાને કારણે થાય છે. * [[ટર્કોટ સિન્ડ્રોમ]] ([[મગજની ગાંઠો]] અને કોલોનિક પોલિપોસિસ) * [[કૌટુંબિક એડિનોમેટાઉસ પોલિપોસિસ]] ''એપીસી'' જીનમાં સર્જાતી વારસાગત ખામી છે. જે [[મોટાં આંતરડાનાં કર્કરોગ]]ની જોરદાર શરૂઆત તરફ દોરી જાય છે. * [[આનુવંશિક નોનપોલિપોસિસ કોલોરેક્ટલ કેન્સર]] (એચએનપીસીસી જેને લિન્ચ સિન્ડ્રોમના નામે પણ ઓળખવામાં આવે છે.) જેમાં [[મોટાં આંતરડાંનો કર્કરોગ]], [[ગર્ભાશયના કર્કરોગ]], [[હોજરીનો કર્કરોગ]] અને અંડાશયના કર્કરોગ જેવા કૌટુંબિક કિસ્સાઓનો સમાવેશ થાય છે. જેમાં [[કોલોન પોલિપ્સ]]નું પ્રમાણ વધારે નથી હોતું * જ્યારે નાનાં બાળકોમાં [[રેટિનો બ્લાસ્ટોમાં]] જોવા મળે છે તે રેટિનો બ્લાસ્ટોમા નામના જીનમાં સર્જાયેલી આનુવંશિક ખામીને કારણે થતો હોય છે. * [[ડાઉન સિન્ડ્રોમ]] જે દર્દીમાં [[રંગસૂત્ર 21]]નું પ્રમાણ વધારે માત્રામાં હોય તેના કારણે [[લ્યુકેમિયા]] અને [[વૃષ્ણના કર્કરોગ]]નો વિકાસ શરીરમાં થતો હોવાનું માનવામાં આવે છે. જોકે આ બદલાવનાં કારણો હજી સુધી સારી રીતે સમજી શકાયા નથી. === અન્ય કારણો === ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન લાગતા ચેપ અને અંગોનું દાન કરતી વખતે લાગતા ચેપના ખૂબ જ નગણ્ય કિસ્સાઓને બાદ કરતાં કેન્સર એ ચેપથી ફેલાતો રોગ નથી. આની પાછળ [[એમએચસી]]ની [[અસંગતતા]]ના કારણે પેશીઓ દ્વારા એકજીવિત થવાની ક્રિયાને નકારી કાઢવામાં આવે છે. તેને કારણભૂત ગણાવી શકાય.<ref name="Tolar">{{cite journal |author=Tolar J, Neglia JP |title=Transplacental and other routes of cancer transmission between individuals |journal=J Pediatr Hematol Oncol. |volume=25 |issue=6 |pages=430–4 |year=2003 |month=June |pmid=12794519 |doi=10.1097/00043426-200306000-00002 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1077-4114&volume=25&issue=6&spage=430}}</ref> માનવી તેમજ અન્ય પૃષ્ઠવંશ વાળાં પ્રાણીઓમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ એમએચસી નામના રોગ ઉત્પાદિત કરનાર પદાર્થનો ઉપયોગ કરીને પોતીકાં તેમજ બિન પોતિકાં કોશિકાઓ વચ્ચેનો ભેદ પારખે છે કારણ કે ઉપરોક્ત રોગ પેદા કરાના પદાર્થો દરેક લોકોમાં અલગ-અલગ હોય છે. જ્યારે બિન પોતિકાં પદાર્થોનો અચાનક સામનો થાય છે ત્યારે રોગપ્રતિકારક શક્તિ જે-તે કોશિકા સામે પ્રતિક્રિયા કરવાની શરૂ કરે છે. આવી પ્રતિક્રિયાના કારણે ગાંઠોના કોશિકાઓ દ્વારા રોગગ્રસ્ત કોશિકાનાં પ્રત્યારોપણથી રક્ષણ મળી શકે છે. યુએસમાં વાર્ષિક અંદાજે 3500 જેટલી ગર્ભવતી મહિલાઓને કર્કરોગ લાગુ પડે છે, જેના કારણે ગર્ભસ્થ શીશુઓમાં [[એક્યુટ લ્યુકેમિયા]], [[લિમ્ફોમા]], [[મેલાનોમા]] અને [[કાર્સિનોમાં]] માતા દ્વારા પ્રસરે છે તેવું અવલોકન થયું છે.<ref name="Tolar"/> અંગદાતા દ્વારા અંગના પ્રત્યારોપણ મારફતે ગાંઠોનો વિકાસ થયો હોવાના કિસ્સાઓ જવલ્લે જ જોવા મળે છે. અંગ પ્રત્યારોપણ મારફતે થનારી ગાંઠો પાછળનાં મુખ્ય કારણમાં મેલિગનન્ટ મેલાનોમા જેવા દેખાતા હોય છે. શરીરમાં રહેલું હોવા છતાં પણ અંગનું છેદન થાય ત્યાં સુધી<ref>{{cite journal |author=Dingli D, Nowak MA |title=Cancer biology: infectious tumour cells |journal=Nature |volume=443 |issue=7107 |pages=35–6 |year=2006 |month=September |pmid=16957717 |doi=10.1038/443035a |url=}}</ref> તેને પામી શકાતું નથી.<ref>{{cite website |title= Cancer Spread By Transplantation Extremely Rare: In Very Rare Case, Woman Develops Leukemia from Liver Transplant|url=http://www.cancer.org/docroot/NWS/content/NWS_1_1x_Cancer_Spread_By_Transplantation_Extremely_Rare.asp}}</ref> હકીકતમાં જો બે એક જ પ્રકારના જીન ધરાવતા જીવો હિસ્ટો [[કોમ્પેટિબિલિટી જીન]]<ref>{{cite website |title= The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1980|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1980/presentation-speech.html}}</ref> ધરાવતા હોય તો એક પ્રાણીમાંથી બીજા પ્રાણીમાં સામાન્યતઃ કેન્સરનો વિકાસ થઇ શકે છે. ઉંદરો ઉપર આ પ્રયોગ કરવામાં પણ આવ્યો છે જોકે હકીકતની દુનિયામાં આવો કોઇ જ કિસ્સો નોંધાયો નથી એટલે ઉપરોક્ત વર્ણવેલી ઘટના એ અપવાદ છે. માનવી સિવાયના પ્રાણીઓમાં કેટલાંક પ્રકારના કર્કરોગ એવા જોવા મળે છે કે જે ગાંઠોના કોશિકાઓના પોતાના પ્રસારથી ફેલાય છે. [[સ્ટિકર્સ સારકોમા]] જેને કૂતરાઓમાં મૈથુન મારફતે ફેલાતી ગાંઠ પણ કહેવામાં આવે છે. ઉપરાંત [[ડેવિલ ફેસિયલ ગાંઠનો રોગ]] [[તસ્માનિયન ડેવિલ]] નામના કૂતરાઓમાં તેમ જ સામાન્ય કૂતરાઓમાં જોવા મળતો રોગ છે.<ref>{{cite journal |author=Murgia C, Pritchard JK, Kim SY, Fassati A, Weiss RA |title=Clonal origin and evolution of a transmissible cancer |journal=Cell |volume=126 |issue=3 |pages=477–87 |year=2006 |pmid=16901782 |doi=10.1016/j.cell.2006.05.051}}</ref> == પેથોફિઝિયોલોજી == {{see main|Oncogenesis}} [[ચિત્ર:Cancer requires multiple mutations from NIH.png|thumb|right|શરીરમાં થતાં શ્રેણીબદ્ધ પરિવર્તનોને કારણે કર્કરોગ થાય છે.દરેક પરિવર્તન કેટલાક અંશે કોશિકાના વર્તનને સજાગ કરે છે. કે ચેતવણી આપે છે.]] પાયાની રીતે જોઇએ તો કર્કરોગ એ પેશીઓના વિકાસના નિયમનને લગતો રોગ છે. સામાન્ય કોશિકામાંથી કેન્સરના કોશિકામાં [[રૂપાંતરિત]] થવાની પ્રક્રિયા છે. [[જીનો]] કોશિકાના વિકાસનું નિયમન કરે છે અને ભેદરેખા પાડવાનું પરિવર્તન ખૂબ જ જરૂરી છે.<ref>{{cite journal |author=Croce CM |title=Oncogenes and cancer |journal=The New England journal of medicine |volume=358 |issue=5 |pages=502–11 |year=2008 |month=January |pmid=18234754 |doi=10.1056/NEJMra072367 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/358/5/502 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2010-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100212042052/http://content.nejm.org/cgi/content/full/358/5/502 |url-status=dead }}</ref> આનુવંશિક ફેરફારો કોઇપણ તબક્કે જોવા મળી શકે છે.તમામ રગસૂત્રોના વધારા ઘટાડાથી માંડીને એક પણ [[ડીએનએ ન્યુક્લિઓટાઇડ]] પરિવર્તનથી અસરગ્રસ્ત થાય છે ત્યાં સુધી આ પરિવર્તનથી અસરગ્રસ્ત થતા જીનોના બે પ્રકાર છે. [[ઓન્કોજિન્સને]] કદાચ સામાન્ય જીનો જ ગણાવી શકાય તે ઊંચા સ્તરે વિસંગતતા ધરાવતા હોય છે અથવા તો એવાં પરિવર્તિત જનીનો હોય છે કે જેમનું તત્વ નવીન હોય છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં આ જીનોની વાહકતા મેલિગ્નન્ટ ફેનોટાઇપ નામના કેન્સરની કોશિકાઓને વૃદ્ધિ આપે છે. [[ગાંઠોને દાબી દેનારા જીનો]] એવા પ્રકારના જનીનો છે કે જેઓ કેન્સરના કોશિકાનાં વિભાજન અને તેમની ટકી રહેવાની ક્ષમતા ઉપરાંત અન્ય કાયર્ક્ષમતાને ખતમ કરી નાખે છે. ગાંઠોને દાબી દેનારા કોશિકા કેન્સરને વૃદ્ધિ આપનારાં આનુવંશિક ફેરફારો થકી વારંવાર નુક્શાન પામે છે. સામાન્ય કોશિકામાંથી કેન્સરના કોશિકામાં રૂપાંતરિત થવા માટે જીનોમાં અમુક ચોક્કસ પ્રકારના ફેરફાર થાય તે જરૂરી છે.<ref>{{cite journal |author=Knudson AG |title=Two genetic hits (more or less) to cancer |journal=Nature reviews. Cancer |volume=1 |issue=2 |pages=157–62 |year=2001 |month=November |pmid=11905807 |doi=10.1038/35101031}}</ref> વિવિધ પ્રકારના જીની ફેરફારોની વિવિધ પ્રકારની વર્ગીકરણ યોજના હોય છે જે કેન્સરની કોશિકાઓનાં ઉત્પાદન માટે યોગદાન આપી શકે છે. મોટા ભાગના બદલાવો [[પરિવર્તન]] કે પછી વંશસૂત્રોની [[ન્યુક્લિયોટાઇડ]] શ્રેણીમાં આવેલા બદલાવો હોય છે. [[એન્યુપ્લોઇડી]] એટલે કે અસાધારણ સંખ્યામાં [[રંગસૂત્રો]] હોવા એ એક જાતનો જીની બદલાવ છે. તે પરિવર્તન નથી. [[સૂત્ર વિભાજન]]માં સર્જાયેલી ખામીને કારણે તેમાં એક અથવા તો એક કરતાં વધારે રંગસૂત્રોના વધારા કે ઘટાડાની શક્યતા રહેલી છે. મોટે પાયે પરિવર્તનોને કારણે રંગસૂત્રોના ભાગોનો નાશ થાય છે અથવા તો તેમાં વૃદ્ધિ થાય છે. [[આનુવંશિક વૃદ્ધિ]] ત્યારે દેખાય છે જ્યારે કોશિકા તેમની વધારે માત્રામાં રંગસૂત્રોના નાના રેખાપથની પ્રતિકૃતિઓ બનાવે છે (વારંવાર 20 કરતાં પણ વધારે વખત) તેમાં એક કરતાં પણ વધારે ઓન્કોજિન અને જોડેનાં વંશસૂત્રનું ઘટક રહેલું હોય છે. [[ટ્રાન્સલોકેશન]] ત્યારે ધ્યાન ઉપર આવે છે જ્યારે બે અલગ રંગસૂત્રીય પ્રદેશો અસાધારણ રીતે સંગલિત થાય છે. મોટા ભાગે આ પ્રક્રિયા લાક્ષણિકતા ધરાવતા અંગમાં થતી હોય છે. આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે [[ફિલાડેલ્ફિયા રંગસૂત્ર]] અથવા તો રંગસૂત્ર 9 અને 22નું ટ્રાન્સલોકેશન જે [[ક્રોનિક માઇલોજિનોસ લ્યુકેમિયા]]માં જોવા મળે છે. જેનાં પરિણામે [[બીસીઆર]]-[[એબીએલ]] [[મિશ્રિત પ્રોટિન]] નામના ઔસજદ્રવ્યનું ઉત્પાદન શરૂ થાય છે જેને ઓન્કોજેનિક [[ટાયરોસિન કિનાસે]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. નાના પાયાના પરિવર્તનોમાં ચોક્કસ જગ્યાએ આવતાં પરિવર્તનો, નાશ પામવાની પ્રક્રિયા અને દાખલ થવાની પ્રક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે. જે વંશસૂત્રના [[પ્રયોજક]]માં જોવા મળી શકે છે જે તેની [[વાહકતા]] ઉપર અસર કરે છે. અથવા તો તેની અસર જીનની [[વિભાજન ઘટના]] ઉપર પણ પડી શકે છે અને તેની [[પ્રોટિન]]નું ઉત્પાદન કરવાની કાર્યક્ષમતા અથવા તો સ્થિરતામાં ફેરફાર કરી નાખે છે. એક પણ જીનમાં વિક્ષેપ પડવાને કારણે [[ડીએનએ વાઇરસ]] કે [[રિટ્રોવાઇરસ]] દ્વારા [[જીની ઘટક તત્વોનું એકત્રિકરણ]] થવા લાગે છે. જેના કારણે અસરગ્રસ્ત કોશિકા અને તેના અનુગામીઓ ઉપર વાઇરલ ઓન્કોજિન્સની વાહકતા છવા માંડે છે. == અવરોધકતા == કર્કરોગને નાથવા માટેના પ્રયાસોને કેન્સરના બનાવોને ઘટાડવા માટે લીધેલાં સક્રિય પગલાંઓ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય. અંદાજે 30 ટકા કરતાં પણ વધારે કેન્સરને [[તમાકુ]], [[જાડાપણું]] કે [[સ્થૂળતા]], ખાવામાં ફળો અને શાકભાજીનું ઓછું પ્રમાણ, [[શારીરિક નિષ્ક્રિયતા]], [[દારૂ]], [[જાતીય પ્રવૃત્તિથી ફેલાતો ચેપ]], [[હવાનું પ્રદૂષણ]] વગેરે જેવાં જોખમી તત્વોને અવગણીને દૂર રાખી શકાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs297/en/ |title=Cancer Cancer |format= |work=World Health Organization |access-date=}}</ref> [[કર્કરોગ ફેલાવનારાં તત્વો]] અથવા તો [[ચયાપચયની ક્રિયા]]ને અસરગ્રસ્ત કરે તેવાં તત્વો, કેન્સર કરનારાં તત્વોને દૂર રાખે તેવી ખાવા-પીવાની જીવનશૈલી, અથવા તો તબીબી અવરોધકતા જેવી કે [[કિમોઅવરોધકતા]], કર્કરોગ પૂર્વેની સારવાર વગેરેથી પણ કેન્સરને દૂર રાખી શકાય છે. [[રોગશાસ્ત્ર]]માં અવરોધકતાનો વિચાર રજૂ કરવામાં આવ્યો છે જેમાં બે પ્રકારની અવરોધકતા બતાવવામાં આવી છે. એક તો [[પ્રાથમિક અવરોધકતા]] એટલે કે જેને રોગ લાગુ નથી પડ્યો અને તે લાગુ ન પડે તેની દરકાર રાખવી અને [[દ્વિતિય અરોધકતા]] એટલે કે રોગનું નિદાન થઇ ગયા બાદ તેને ફેલાતો તેમજ તેનાથી થતાં નુક્શાનને અટકાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી અવરોધકતા. === ફેરફાર કરી શકાય તેવાં (જીવનશૈલી) જોખમી તત્વો === {{See also|Alcohol and cancer}} [[ચિત્ર:Lung cancer.jpg|thumb|left|upright|ફેફસાંનાં નમૂનાનાં ટૂકડામાં શ્વાસનળીની નજીક સ્ક્વામોસ સેલ કાર્સિનોમા (સફેદ ગાંઠ) છે.]] કેન્સર કરનારાં બહુમતી જોખમો પર્યાવરણીય અને જીવનશૈલી સાથે વણાયેલા હોય છે જેના કારણે એવો દાવો થઇ શકે કે કેન્સર એ મોટાપાયે રોકી શકાય તેવો રોગ છે.<ref name="Danaei"/> કર્કરોગના જોખમી તત્વોને નિવારી શકાય તેનાં ઉદાહરણમાં [[દારૂ]], (જેને મોઢાં, અન્નનળી, સ્તન તેમજ અન્ય કર્કરોગોને સંબંધ છે.)ધુમ્રપાન, (જોકે ફેફસાંનાં કેન્સરથી પીડાતી 20 ટકા મહિલાઓએ ક્યારેય ધુમ્રપાન નથી કર્યું જ્યારે પુરુષોમાં આ પ્રમાણ 10 ટકાનું છે),<ref>{{cite web | title=Lung Cancer in American Women: Facts | url=http://www.nationallungcancerpartnership.org/page.cfm?l=factsWomen | access-date=2007-01-19 | archive-date=2007-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070709065209/http://www.nationallungcancerpartnership.org/page.cfm?l=factsWomen | url-status=dead }}</ref> શારીરિક નિષ્ક્રિયતા (જેને મોટાં આંતરડાં, સ્તન અને સંભવતઃ અન્ય કર્કરોગો સાથે સંબંધ છે. તેમજ [[જાડાંપણું]], [[સ્થૂળતા]] (કે જેને મોટાં આંતરડાં, સ્તન, એન્ડોમેટ્રિયલ અને સંભવતઃ અન્ય કેન્સર સાથે સંબંધ છે.) વગેરેનો સમાવેશ કરી શકાય. રોગશાસ્ત્ર દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરાવાઓ ઉપરથી માલુમ પડ્યું છે કે વધારે પડતાં દારૂનાં સેવનનો ત્યાગ કરવાથી કેટલાંક ચોક્કસ પ્રકારના કર્કરોગનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે. જોકે તેની તુલના તમાકુનાં સેવન સાથે કરવામાં આવે તો તેની અસર ખૂબ જ નાની છે પરંતુ તેના પુરાવા પણ ખૂબ જ નબળા છે. કેન્સરનું જોખમ વધારતાં અન્ય જીવનશૈલી અને પર્યાવરણને લગતાં તત્વોમાં (ફાયદાકારક અથવા નુક્શાન કારક) કેટલાક જાતીય વૃત્તિથી ફેલાતા રોગો જેવા કે [[હ્યુમન પેપિલોમા વાઇરસથી]] પીડાતા લોકો, કૃત્રિમ આંતઃસ્ત્રાવોનો વધુ પડતો ઉપયોગ કરવાથી, [[આયોનાઇઝિંગ કિરણોત્સર્ગ]] અને [[અલ્ટ્રાવાયોલેટ]] કિરણોત્સર્ગના સંપર્કમાં લાંબો સમય રહેવાથી, તેમજ કેટલાક રસાયણોનાં સંપર્કમાં લાંબા સમય સુધી રહેવાથી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. પોતાના કામના સ્થળે ઉપરોક્ત તત્વો સાથે સંપર્કમાં આવીને દર વર્ષે વિશ્વમાં અંદાજે 2 લાખ લોકો કેન્સરથી મૃત્યુ પામે છે.<ref name="WHO_occup">{{cite press release |title=WHO calls for prevention of cancer through healthy workplaces |publisher=World Health Organization |date=2007-04-27 |url=http://www.who.int/mediacentre/news/notes/2007/np19/en/index.html |access-date=2007-10-13 |archivedate=2007-10-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012202014/http://www.who.int/mediacentre/news/notes/2007/np19/en/index.html }}</ref> પોતાના કામના સ્થળે રહેલા આ તત્વોથી લાખો લોકો ઉપર કેન્સર થવાનો ભય તોળાઇ રહ્યો છે. જેમ કે એસ્બેસ્ટોસ, તાંતણાઓ અને તમાકુનો ધુમાડો શ્વાસમાં જવાને કારણે [[ફેફસાંના કર્કરોગ]] અને [[મેસોથેલિયોમા]] થવાનો ભય રહેલો છે. અથવા તો કામના સ્થળે [[ડામરની આડપેદાશો]]ના સતત સંપર્કમાં રહેવાથી [[લ્યુકેમિયા]]નું જોખમ રહેલું છે.<ref name="WHO_occup"/> તાજેતરમાં મટાભાગના કેન્સરથી થયેલા મૃત્યુ પાછળ કામના સ્થળે રહેલા જોખમો જવાબદાર છે જે વિકસીત દેશોમાં નજરે પડી રહ્યાં છે.<ref name="WHO_occup"/> એવો અંદાજ છે કે યુએસમાં કામના સ્થળ ઉપર રહેલા કેન્સર કરનારાં તત્વોને કારણે દર વર્ષે 20,000 લોકો મૃત્યુ પામે છે અને 40,000 કેન્સરના નવા કેસો નોંધાય છે. === ખોરાક === {{Main|Diet and cancer}} ખોરાક અને કેન્સર સાથેનો સંબંધ એ છે કે [[જાડાપણાં]]ને કારણે કેન્સર થવાનું જોખમ વધી જાય છે. દરેક દેશના ખોરાક અનુસાર ત્યાંના કર્કરોગ પણ વિવિધ પ્રકારના હોય છે. દા. ત. જાપાનમાં [[હોજરીનું કેન્સર]] વધારે માત્રામાં જોવા મળે છે જ્યારે યુએસમાં [[મોટાં આંતરડાંનું કેન્સર]] વધારે માત્રામાં જોવા મળે છે. આ ઉદાહરણમાં અગાઉકરવામાં આવેલાં [[હેપ્લોગ્રુપ્સ]]ના વિચારને બાકાત રાખવામાં આવ્યો છે. અભ્યાસ ઉપરથી જાણવા મળ્યું છે કે એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં સ્થાયી થયેલા લોકો તેમના નવા દેશ ઉપર કેન્સરનું જોખમ વધારી રહ્યાં છે. ઘણા કિસ્સામાં એક પેઢી સુધી આ જોખમ વધી જતું હોય છે. આ એ બાબતનું સૂચન કરે છે કે ખોરાક અને કેન્સર વચ્ચે સંબંધ છે.<ref>{{cite journal |author=Buell P, Dunn JE |title=Cancer mortality among Japanese Issei and Nisei of California |journal=Cancer |volume=18 |issue= |pages=656–64 |year=1965 |pmid=14278899|doi=10.1002/1097-0142(196505)18:5<656::AID-CNCR2820180515>3.0.CO;2-3}}</ref> લોકોમાં સ્થૂળતાનું પ્રમાણ ઘટાડવાથી કેન્સરની ઘટનાઓ ઘટશે કે કેમ તે જાણી શકાયું નથી. ખોરાક સહિત વિવિધ પદાર્થો લેવાથી કેન્સરમાં લાભદાયક કે નુક્શાનદાયક અસર થઇ શકે છે તેવા અહેવાલો અનેક વખત પ્રસિદ્ધ થતા હોવા છતાં પણ ખૂબ જ ઓછાં તત્વો એવાં જોવાં મળ્યાં છે કે જેમને કેન્સર સાથે સંબંધ હોય. આ તમામ અહેવાલો પ્રાણીઓ કે કોશિકા ઉપર કરેલાં પરિક્ષણ આધારિત હોય છે. જ્યાં સુધી આ પ્રયોગો અવલોકનમૂલક ન બને (અથવા તો પ્રસંગોપાત તેનો ભવિષ્યમાં અમલ કરી શકાય તેનું સમર્થન ન મળે) માનવી ઉપર સફળતાપૂર્વક કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી તેનો ઉપયોગ જાહેર આરોગ્ય ભલામણોમાં ન કરી શકાય. [[ચિત્ર:Colon cancer 2.jpg|thumb|આક્રમણ કરનારું મોટાં આંતરડાંનું કેન્સર (ઉપર કેન્દ્રમાં) મોટાં આંતરડાંના ટૂકડામાં દેખાય છે.]] પ્રાથમિક કેન્સરનાં જોખમને ડામવા માટે જે ખોરાક લેવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે તેને રોગશાસ્ત્ર મંડળો દ્વારા થઇ રહેલા અભ્યાસોનો ટેકો મળવા માંડ્યો છે. આ પ્રકારના અભ્યાસનાં ઉદાહરણોમાં એવા અહેવાલોનો પણ સમાવેશ થાય છે જેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે માંસ ઓછું લેવાને કારણે મોટાં આંતરડાંનાં કેન્સરનું જોખમ ઘટી જાય છે.<ref name="pmid9663397">{{cite journal |author=Slattery ML, Boucher KM, Caan BJ, Potter JD, Ma KN |title=Eating patterns and risk of colon cancer |journal=Am. J. Epidemiol. |volume=148 |issue=1 |pages=4–16 |year=1998 |pmid=9663397 |doi=}}</ref> અને કોફીનાં સેવનને કારણે યકૃતના કર્કરોગ થવાનું જોખમ ઘટી જાય છે.<ref name="pmid17484871">{{cite journal |author=Larsson SC, Wolk A |title=Coffee consumption and risk of liver cancer: a meta-analysis |journal=Gastroenterology |volume=132 |issue=5 |pages=1740–5 |year=2007 |pmid=17484871 |doi=10.1053/j.gastro.2007.03.044}}</ref> અભ્યાસમાં એમ પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે શેકેલા માંસનો ઉપયોગ કરવાને કારણે [[પેટના કેન્સર]],<ref name="pmid9096659">{{cite journal |author=Ward MH, Sinha R, Heineman EF, ''et al.'' |title=Risk of adenocarcinoma of the stomach and esophagus with meat cooking method and doneness preference |journal=Int. J. Cancer |volume=71 |issue=1 |pages=14–9 |year=1997 |pmid=9096659|doi=10.1002/(SICI)1097-0215(19970328)71:1<14::AID-IJC4>3.0.CO;2-6}}</ref> [[મોટાં આંતરડાંનાં કેન્સર]],<ref name="pmid16140978">{{cite journal |author=Sinha R, Peters U, Cross AJ, ''et al.'' |title=Meat, meat cooking methods and preservation, and risk for colorectal adenoma |journal=Cancer Res. |volume=65 |issue=17 |pages=8034–41 |year=2005 |pmid=16140978 |url=http://cancerres.aacrjournals.org/cgi/content/full/65/17/8034}}</ref> [[સ્તન કેન્સર]],<ref name="pmid17435448">{{cite journal |author=Steck SE, Gaudet MM, Eng SM, ''et al.'' |title=Cooked meat and risk of breast cancer--lifetime versus recent dietary intake |journal=Epidemiology (Cambridge, Mass.) |volume=18 |issue=3 |pages=373–82 |year=2007 |pmid=17435448 |doi=10.1097/01.ede.0000259968.11151.06}}</ref> અને [[સ્વાદુપિંડનાં કેન્સર]],<ref name="pmid16172241">{{cite journal |author=Anderson KE, Kadlubar FF, Kulldorff M, ''et al.'' |title=Dietary intake of heterocyclic amines and benzo(a)pyrene: associations with pancreatic cancer |journal=Cancer Epidemiol. Biomarkers Prev. |volume=14 |issue=9 |pages=2261–5 |year=2005 |pmid=16172241 |doi=10.1158/1055-9965.EPI-04-0514}}</ref>નાં જોખમમાં વધારો થાય છે. આ તારણ કદાચ એટલા માટે હોઇ શકે કારણ કે ખાદ્યપદાર્થોને ઊંચાં તાપમાને ગરમ કરવાથી તેમાં [[બેન્ઝોપાયરિન]] નામનાં કર્કરોગ પેદા કરનારાં તત્વની હાજરી હોય છે. વર્ષ 2005 દરમિયાન કરવામાં આવેલા [[દ્વિતિય અવરોધકતા]] સંશોધન અનુસાર છોડ આધારિત ખોરાક અને જીવનશૈલીનાં કારણે પુરસ્થગ્રંથીનું કેન્સર ધરાવતા પુરુષોનાં એક જૂથમાં કેન્સરનાં તત્વોમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો. આ પુરુષો તે સમયે કેન્સરની પરંપરાગત સારવાર લેતા નહોતા.<ref name="Ornish">{{cite journal | author = Ornish D et al. | title = Intensive lifestyle changes may affect the progression of prostate cancer | journal = The Journal of Urology | volume = 174 | issue = 3 | pages = 1065–9; discussion 1069–70 | year = 2005 | pmid = 16094059 | doi = 10.1097/01.ju.0000169487.49018.73}}</ref> વર્ષ 2006 દરમિયાન કરવામાં આવેલાં પરીક્ષણના પરિણામોમાં વૃદ્ધિ નોંધાઇ હતી. આ અભ્યાસમાં 2,400 મહિલાઓ ઉપર અભ્યાસ હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. અડધી સ્ત્રીઓને સામાન્ય ખોરાક લેવાનું જણાવવામાં આવ્યું હતું જ્યારે અડધી સ્ત્રીઓને એવો ખોરાક લેવાનું જણાવવામાં આવ્યું હતું કે જેમાં ચરબી મારફતે મળતી કેલરી 20 ટકા કરતાં ઓછી હોય. ડિસેમ્બર 2006 દરમિયન જાહેર કરવામાં આવેલા મધ્યગાળાના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે જે મહિલાઓ ઓછી ચરબીવાળો ખોરાક લેતી હતી તેમને સ્તન કેન્સરનું પુનરાવર્તન થવાનું જોખમ ઓછી માત્રામાં હતું.<ref>{{cite journal |author=Chlebowski RT, Blackburn GL, Thomson CA, ''et al.'' |title=Dietary fat reduction and breast cancer outcome: interim efficacy results from the Women's Intervention Nutrition Study |journal=J. Natl. Cancer Inst. |volume=98 |issue=24 |pages=1767–76 |year=2006 |pmid=17179478 |doi=10.1093/jnci/djj494}}</ref> તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા સંશોધનો ઉપરથી એ પણ માલુમ પડ્યું છે કે વધુ માત્રામાં લેવાતી શુદ્ધ ખાંડ અને કેટલાક સાદા ઊર્જા ઉત્પાદક સમાસ લેવાને પણ અમુક પ્રકારનાં કર્કરોગ સાથે સંબંધ છે.<ref>{{cite journal |author=Romieu I, Lazcano-Ponce E, Sanchez-Zamorano LM, Willett W, Hernandez-Avila M |title=Carbohydrates and the risk of breast cancer among Mexican women |journal=Cancer Epidemiol Biomarkers Prev |volume=13 |issue=8 |pages=1283–9 |date=1 August 2004|pmid=15298947 |url=http://cebp.aacrjournals.org/cgi/content/full/13/8/1283 }}</ref><ref>{{cite journal | author=Francesca Bravi, Cristina Bosetti, Lorenza Scotti, Renato Talamini, Maurizio Montella, Valerio Ramazzotti, Eva Negri, Silvia Franceschi, and Carlo La Vecchia | title=Food Groups and Renal Cell Carcinoma: A Case-Control Study from Italy | journal=International Journal of Cancer | year=2006 | month=October | volume=355:1991-2002 | url=http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/abstract/113412400/ABSTRACT | doi=10.1002/ijc.22225 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal | author= Jee SH, Ohrr H, Sull JW, Yun JE, Ji M, Samet JM | title= Fasting serum glucose level and cancer risk in Korean men and women | journal=JAMA | volume = 293 |issue=2 | doi= 10.1001/jama.293.2.194 | year= 2005 |pages=194–202 | pmid= 15644546 }}</ref><ref>{{cite journal | author= Michaud DS, Liu S, Giovannucci E, Willett WC, Colditz GA, Fuchs CS | title= Dietary sugar, glycemic load, and pancreatic cancer risk in a prospective study | journal= J Natl Cancer Inst | volume= 94 |issue=17 | url=http://jnci.oxfordjournals.org/cgi/content/full/94/17/1293 | pmid= 12208894 | doi= 10.1093/jnci/94.17.1293 | year= 2002 |pages=1293–300}}</ref><ref>{{cite journal | author= Venkateswaran V, Haddad AQ, Fleshner NE ''et al.'' | title= Association of diet-induced hyperinsulinemia with accelerated growth of prostate cancer (LNCaP) xenografts | volume= 99 |issue=23 |url=http://jnci.oxfordjournals.org/cgi/content/full/99/23/1793 | pmid=18042933| doi=10.1093/jnci/djm231| year=2007| journal=J Natl Cancer Inst |pages=1793–800}}</ref> જોકે એકબીજા સાથે સંબંધ અને કારણદર્શકતાનું પ્રમાણ હજી પણ ચર્ચાઇ રહ્યું છે.<ref>ફ્રાયેબ, રિચાર્ડઃ ''[http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1662484,00.html કેન અ હાઇ ફેટ ડાયેટ બિટ કેન્સર?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220000925/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1662484,00.html |date=2009-02-20 }}'' , ટાઇમ મેગેઝિન, સપ્ટે, 17, 2007</ref><ref>હિટ્ટી મિરાન્ડાઃ ''[http://www.webmd.com/cancer/news/20070227/high-blood-sugar-linked-cancer-risk હાઇ બ્લડ સુગર લિન્ક્ડ ટુ કેન્સર રિસ્ક]'' , [http://www.webmd.com વેબએમડી], 22 ફેબ્રુઆરી 2008</ref><ref>મોયનિહન ટિમોથીઃ ''[http://www.mayoclinic.com/health/cancer-causes/CA00085 કેન્સર કોઝિસઃ પોપ્યુલર મિથ્સ અબાઉટ ધ કોઝિસ ઓફ કેન્સર]'' , MayoClinic.com, સુધારા સાથે 22 ફેબ્રુઆરી 2008</ref> હકીકતમાં કેટલાંક સંગઠન મંડળોએ તો કર્કરોગને રોકવાનાં પથ્યાપથ્ય તરીકે શુદ્ધ ખાંડ અને કેટલાક સ્ટાર્ચ ઓછી માત્રામાં લેવાની ભલામણો પણ કરી છે.<ref>''[http://www.aicr.org/site/PageServer?pagename=dc_recs_03_avoid_sugary_drinks એવોઇડ સુગરી ડ્રિંક્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004230758/http://www.aicr.org/site/PageServer?pagename=dc_recs_03_avoid_sugary_drinks |date=2008-10-04 }}'' ''[http://www.aicr.org/site/PageServer?pagename=dc_recs_03_avoid_sugary_drinks લિમિટ કન્ઝપ્શન ઓફ એનર્જી ડેન્સ ફૂડ્ઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081004230758/http://www.aicr.org/site/PageServer?pagename=dc_recs_03_avoid_sugary_drinks |date=2008-10-04 }}'' , અમેરિકન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર કેન્સર રિસર્ચ સુધારો 20 ફેબ્રુ. 2008</ref><ref>''[http://www.apha.org/publications/tnh/archives/2005/02-05/WebExclusive/287.htm હાઇ સુગર લેવલ્સ ઇન્ક્રિસ કેન્સર એન્ડ મોર્ટાલિટી રિસ્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081130055831/http://www.apha.org/publications/tnh/archives/2005/02-05/WebExclusive/287.htm |date=2008-11-30 }}'' , ધ નેશન્સ હેલ્થઃ અમેરિકન જાહેર આરોગ્ય સંગઠનનું અધિકૃત અખબાર, ફેબ્રુઆરી 2005</ref><ref>{{cite journal |author=Kushi LH, Byers T, Doyle C, ''et al.'' |title=American Cancer Society Guidelines on Nutrition and Physical Activity for cancer prevention: reducing the risk of cancer with healthy food choices and physical activity |journal=CA Cancer J Clin |volume=56 |issue=5 |pages=254–81; quiz 313–4 |year=2006 |pmid=17005596 |doi=10.3322/canjclin.56.5.254 |url=http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/56/5/254 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2009-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091129010027/http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/56/5/254 |url-status=dead }}</ref> નવેમ્બર 2007માં [[અમેરિકી કેન્સર સંશોધન સંસ્થા]](AICR)એ [[વિશ્વ કેન્સર સંશોધન ભંડોળ]] (WCRF),''[[Food, Nutrition, Physical Activity and the Prevention of Cancer: a Global Perspective]]'' સાથે મળીને "તાજેતરનું ખોરાક તેમજ શારીરિક પ્રવૃત્તિ અંગેનું બહોળા વિશ્લેષણ વાળું સાહિત્ય" પ્રકાશિત કર્યું છે.<ref>"[http://www.dietandcancerreport.org/?p=historical_overview હિસ્ટોરિકલ ઓવરવ્યૂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100108215327/http://www.dietandcancerreport.org/?p=historical_overview |date=2010-01-08 }}" ''dietandcancerreport.org'' છેલ્લો સુધારો 27મી ઓગસ્ટ 2008.</ref> ડબલ્યુસીઆરએફ અને એઆઇસીઆરના નિષ્ણાતોએ તેમના અહેવાલમાં નીચે જણાવેલી 10 ખોરાક માર્ગદર્શિકાની ભલામણ કરી છે કે જેને અનુસરીને લોકો તેમના શરીરમાં વિકાસ પામી રહેલા કેન્સરને અટકાવી શકે છે આ ભલામણોમાં (1) વજન વધે તેવા એટલે કે વધારે માત્રામાં ઊર્જા ધરાવતા ખોરાક અને ખાંડયુક્ત પીણાંનો ઉપયોગ ઘટાડવો, (2) વનસ્પતિજન્ય ખોરાક લેવો, (3) લાલ માંસનો ઉપયોગ મર્યાદિત કરવો અને પ્રક્રિયા કરેલાં (પ્રોસેસ્ડ) માંસનો ઉપયોગ ટાળવો, (4) દારૂ કે દારૂ મિશ્રિત પીણાંઓનો ઉપયોગ મર્યાદિત કરવો, અને (5) મીઠાં (નમક)નો ઉપયોગ ઓછી માત્રામાં કરવો તેમજ ફૂગવાળા અનાજ કઠોળનો ઉપયોગ ટાળવો વગેરે જેવી ભલામણોનો સમાવેશ થાય છે.<ref>"[http://www.dietandcancerreport.org/?p=recommendations રેકમેન્ડેશન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107025758/http://www.dietandcancerreport.org/?p=recommendations |date=2010-01-07 }}". ''dietandcancerreport.org'' . છેલ્લો સુધારો 27 ઓગસ્ટ 2008</ref><ref>ફૂડ, ન્યુટ્રિશન, ફિઝિકલ એક્ટિવિટી, એન્ડ ધ પ્રિવેન્શન ઓફ કેન્સરઃ અ ગ્લોબલ પર્સપેક્ટિવ. [http://www.dietandcancerreport.org/downloads/chapters/chapter_12.pdf પ્રકરણ 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325045302/http://www.dietandcancerreport.org/downloads/chapters/chapter_12.pdf |date=2009-03-25 }} વિશ્વ કેન્સર સંશોધન ભંડોળ (2007) આઇએસબીએન 978-0-9722522-2-5.</ref> કેટલાક બિલાડીના ટોપ (મશરૂમ) પણ કેન્સર પ્રતિરોધી પ્રક્રિયા કરતા હોય છે. આ બિલાડીના ટોપ રોગપ્રતિકારક શક્તિનું નિયમન પણ વધારતા હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ પ્રકારના બિલાડીના ટોમાં [[રેઇશી]],<ref name="pmid16351502">{{Citation |author=Yuen JW, Gohel MD |title=Anticancer effects of ''Ganoderma lucidum'': a review of scientific evidence |journal=Nutr Cancer |volume=53 |issue=1 |pages=11–7 |year=2005 |pmid=16351502 |doi=10.1207/s15327914nc5301_2 |issn=0163-5581}}</ref><ref name="pmid18951965">{{Citation |author=Hsu SC, Ou CC, Li JW, ''et al'' |title=''Ganoderma tsugae'' extracts inhibit colorectal cancer cell growth via G(2)/M cell cycle arrest |journal=J Ethnopharmacol |volume=120 |issue= 3|pages=394 |year=2008 |month=October |pmid=18951965 |doi=10.1016/j.jep.2008.09.025 |issn=0378-8741}}</ref> ''[[અગારિકસ બ્લેઝેઇ]]'' ,[http://www3.interscience.wiley.com/cgi-bin/fulltext/121398729/PDFSTART?CRETRY=1&amp;SRETRY=0 ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[માઇટેક]],[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12126464 ] અને ''[[ટ્રેમેટિઝ વર્સિકોલર]]'' [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/7606203 ]નો સમાવેશ થાય છે. સંશોધનો સૂચન કરે છે કે [[ઔષધયુક્ત બિલાડીના ટોપ]]માં રહેલા તત્વો રોગપ્રતિકારક શક્તિનું નિયમન વધારીને કેન્સર પ્રતિરોધી પ્રક્રિયા કરવા માટે જવાબદાર છે. આ પ્રકારના બિલાડીના ટોપમાં [[પોલિસેક્રાઇડ]] નામનું તત્વ વિવધ માત્રામાં રહેલું હોય છે અને તેમાં પણ ખાસ કરીને [[બિટા ગ્લુકેન્સ]]નું તત્વ વિશેષ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. બિટા ગ્લુકેનને જૈવિક પ્રતિક્રિયાનો પ્રતિરોધ કરનારા માનવામાં આવે છે. રોગપ્રતિકારક શક્તિને સક્રિય કરવાની તેમની ક્ષમતા સારી રીતે પુરવાર થયેલી છે. બિટા ગ્લુકેન ખાસ કરીને રોગપ્રતિકારક શક્તિની [[ઇન્નેટ]] શાખાને ઉદ્દીપ્ત કરવાનું કામ કરે છે. સંશોધનો દર્શાવે છે કે બિટા ગ્લુકેનમાં [[મેક્રોફેજ]], [[એનકે કોશિકાઓ]], [[ટી કોશિકા]], રોગપ્રતિકારક શક્તિના [[સાઇટોકાઇન્સ]]ને ઉદ્દીપ્ત કરવાની ક્ષમતા રહેલી છે. બિટા ગ્લુકેન રોગપ્રતિકારક શક્તિને કઇ રીતે ઉદ્દીપ્ત કરે છે તે રચનાને માત્ર આંશિક રીતે જ સમજી શકાઇ છે. બિટા ગ્લુકેન રોગપ્રતિકારક શક્તિને ઉદ્દીપ્ત કરે છે તે પૈકીની એક રચના એ છે કે તે [[મેક્રોફેજ 1 નામના રોગ કરનારા તત્વ]] ([[સીડી 18]]) [[મેળવનારા]] ઉપર રોગપ્રતિકારક કોશિકાઓ મારફતે પ્રતિક્રિયા કરે છે.<ref name="pmid15084502">(સમીક્ષા){{cite pmid|15084502}}</ref> [[ડૉ.મરકોલા]] કહે છે કે ૨૧મી સદીની મોજ માણવી હોય તો મસાલેદાર અને સ્વાદિષ્ટ [[ભોજન]]<nowiki/>ને બદલે ઊજળી કારકિર્દીમાં અને કુદરતને માણવામાં મોજ માણો. [[આધુનિક]] તમામ ખાદ્યો પેસ્ટિસાઈડઝથી ભરેલા હોય છે. [[ડૉ.પંકજ નરમ]] બહુ જ સરળ ઉપાય કહે છે. તેને કાંઈ કેન્સરની રામબાણ દવા ન કહેવાય પણ એક નિર્દોષ ઉપચાર કહેવાય. સૌપ્રથમ તો યુવરાજસિંહે આહારમાં એક ઋષિ જેવું જીવન છ મહિના જીવવું જોઈએ. છ મહિનાથી વરસ સુધી આહારમાં માત્ર દેશી [[મગ]]<nowiki/>નો સ્વાદિષ્ટ [[સૂપ]] કે બીજી મગની જ બનાવેલી વાનગી, લીલાં શાકભાજી, [[મેથી]]<nowiki/>ની ભાજી અને [[ઔષધ]]<nowiki/>માં [[હળદર]] અડધી ચમચી, [[તુલસી]]<nowiki/>નો રસ બે ચમચી, [[આદુ]]<nowiki/>નો રસ ૧ ચમચી રોજ મધમાં ચાટવો જોઈએ. ઔષધમાં ત્રિદોષહર ફોમ્યુંલા નામની [[આયુર્વેદ]]<nowiki/>ની દવા લેવી જોઈએ. <ref>[http://www.divyabhaskar.co.in/news/ABH-aaspass-kanti-bhatt-invasion-of-lung-and-other-cancers-links-2835470.html]</ref> === પ્રજીવકો (વિટામિન્સ) === પ્રજીવકોની પૂરવણીના લીધે કેન્સરને રોકી શકાય છે. એવો વિચાર શરૂઆતમાં કરવામાં આવેલા સંશોધન ઉપરથી માલુમ પડ્યું હતું કે પ્રજીવકોની ઉણપને અને માનવ શરીરમાં ફેલાતા કેન્સર વચ્ચે સીધો સંબંધ રહેલો છે. જેમ કે [[પ્રજીવક બી 12]]ની ઉણપથી [[વિનાશક અનેમિયા]] થાય છે અને [[પ્રજીવક સી]]ની ઉણપથી [[સ્કર્વી]] નામનો રોગ થાય છે. કેન્સરના કિસ્સાઓમાં એ બાબત વિશાળ પાયે પુરવાર નથી થઇ કે પ્રજીવકોની પૂરવણી કર્કરોગને રોકવામાં મોટાપાયે અસરકારક સાબિત નથી થઇ. કેન્સર સામે લડનારાં ખોરાકમાં રહેલાં તત્વો પહેલાં સમજાયાં હતાં તેના કરતાં પણ વધારે અને વિવિધ માત્રામાં સાબિત થઇ રહ્યાં છે. તેથી તંદુર્સતીના લાભો વધારે પ્રમાણમાં લેવા માટે દર્દીઓને તાજાં અને પ્રક્રિયા કર્યાં વિનાના ફળો તેમજ શાકભાજી ખોરાકમાં લેવાની સલાહ આપવાનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે.<ref>{{cite book | author = Pollan, Michael | title = The Omnivore's Dilemma : A Natural History of Four Meals | publisher = Penguin Press | location = New York| year = 2006 | pages = 450| isbn = 978-1-59420-082-3}}</ref> [[રોગશાસ્ત્રના અભ્યાસો]] દર્શાવે છે કે [[પ્રજીવક ડી]]નાં નીચાં પ્રમાણને કેન્સરના વધતાં જતાં જોખમ સાથે સંબંધ છે.<ref>{{cite journal |author=Giovannucci E, Liu Y, Rimm EB, ''et al.'' |title=Prospective study of predictors of vitamin D status and cancer incidence and mortality in men |journal=J. Natl. Cancer Inst. |volume=98 |issue=7 |pages=451–9 |year=2006 |month=April |pmid=16595781 |doi=10.1093/jnci/djj101}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cancer.org/docroot/NWS/content/NWS_1_1x_Vitamin_D_Has_Role_in_Colon_Cancer_Prevention.asp|title=Vitamin D Has Role in Colon Cancer Prevention|access-date=2007-07-27|archive-date=2006-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20061204052746/http://www.cancer.org/docroot/NWS/content/NWS_1_1x_Vitamin_D_Has_Role_in_Colon_Cancer_Prevention.asp|url-status=dead}}</ref> જોકે આ પ્રકારના અભ્યાસોના પરિણામોને જરા સાવધાનીથી લેવાની જરૂર છે કારણ કે તેમાં દર્શાવવામાં નથી આવ્યું કે બે તત્વો વચ્ચેના સંબંધનો મતલબ એવો નથી થતો કે એકનાં કારણે જ બીજું થાય છે. ''જેમ કે'' [[સંબંધ કાર્યકારણના સંબંધને]] સૂચિત નથી કરતો.<ref>{{cite journal |author=Schwartz GG, Blot WJ |title=Vitamin D status and cancer incidence and mortality: something new under the sun |journal=J. Natl. Cancer Inst. |volume=98 |issue=7 |pages=428–30 |year=2006 |month=April |pmid=16595770 |doi=10.1093/jnci/djj127 |url=http://jnci.oxfordjournals.org/cgi/content/full/98/7/428}}</ref> સંભવતઃ પ્રજીવક ડી કેન્સરને રોકી શકતું હશે પરંતુ સૂર્યના તાપમાં રહેવાને કારણે પણ કેન્સરનું જોખમ વધી જાય છે તે બાબત જરા વિપરીત જણાય છે. સૂર્યના તાપમાં રહેવાથી માનવ શરીરમાં કુદરતી રીતે પ્રજીવક ડીનું નિર્માણ થાય છે. કેટલાક કેન્સર સંશોધનકર્તાઓએ એવી દલીલ કરી છે કે સૂર્યના સંસર્ગમાં રહેવાને કારણે કર્કરોગની થનારી નુક્શાનકારક અસરો કેન્સરને રોકવાના અધિક પ્રજીવક ડીના ઘટકો કરતાં ચડિયાતી છે. વર્ષ 2002માં ડો. વિલિયમ. બી. ગ્રાન્ટે એવો દાવો કર્યો હતો કે યુએસમાં પ્રતિ વર્ષ 23,800 અપરિપક્વ કેન્સરના દર્દીઓ યુવીબીના સંસર્ગના અભાવે મૃત્યુ પામ્યા હતા (પ્રજીવક ડીની ઉણપને કારણે).<ref>{{cite journal | author = Grant WB | title = An estimate of premature cancer mortality in the U.S. due to inadequate doses of solar ultraviolet-B radiation | journal = Cancer | volume = 94 | issue = 6 | pages = 1867–75 | year = 2002 | month = March | pmid = 11920550 | doi = 10.1002/cncr.10427}}</ref> મૃત્યુનું આ પ્રમાણ મેલેનોમા અથવા તો સ્કવામોસ સેલ કાર્સિનોમા દ્વારા થતા 8,800 મૃત્યુ કરતા વધારે છે. તેથી સૂર્યનાં સંસર્ગમાં રહેવું કદાચ લાભદાયી હોઇ શકે છે. અન્ય એક સંશોધન જૂથ<ref>{{cite journal | author = Grant WB, Garland CF, Holick MF | title = Comparisons of estimated economic burdens due to insufficient solar ultraviolet irradiance and vitamin D and excess solar UV irradiance for the United States | journal = Photochemistry and Photobiology | volume = 81 | issue = 6 | pages = 1276–86 | year = 2005 | pmid = 16159309 | doi = 10.1562/2005-01-24-RA-424 | access-date = 2009-06-06}}</ref><ref> ગ્રાન્ટ ડબલ્યુબી,ગાર્લેન્ડ સીએફ, હોલિક એમએફ. કમ્પેરિઝન્સ ઓફ એસ્ટિમેટેડ ઇકોનોમિક બર્ડન્સ ડ્યુ ટુ ઇનસફિસિયન્ટ સોલાર અલ્ટ્રાવાયોલેટ ઇરરેડિયન્સ એન્ડ વિટામિન ડી એન્ડ એક્સેસ સોલાર યુવી ઇરરેડિયન્સ ફોર ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ફોટોકેમ ફોટોબાયોલ. 2005 નવે.-ડિસે.; 81(6):1276-86.</ref>ને અંદાજ છે કે યુએસમાં દર વર્ષે 50,000થી 63,000 વ્યક્તિ અને યુકેમાં દર વર્ષે 19,000થી 25,000 વ્યક્તિ પ્રજીવક ડીની ઉણપના કારણે થયેલાં કેન્સરથી અકાળે મૃત્યુ પામે છે. [[બિટા કેરોટિન]]નો કિસ્સો [[અવ્યવસ્થિત તબીબી પરીક્ષણો]]નું ઉદાહરણ પૂરૂં પાડે છે. ખોરાક તેમજ શારીરિક બંને પ્રકારનાં સ્તરનો અભ્યાસ કરી રહેલા [[રોગશાસ્ત્રીઓ]]એ અવલોકન કર્યું છે કે [[બિટા કેરોટિન]]નું ઊંચું પ્રમાણ એ [[પ્રજીવક એ]]નું પૂર્વલક્ષણ છે. તે રક્ષણાત્મક અસર સાથે સંલગ્ન છે અને કેન્સરનું જોખમ ઘટાડે છે. ખાસ કરીને આ અસર [[ફેફસાંનાં કેન્સર]]માં મજબૂત રીતે થાય છે. ઇ. સ. 1980થી 1990ના દાયકા દરમિયાન [[ફિનલેન્ડ]] અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (સીએઆરઇટી અભ્યાસ)માં આ [[પૂર્વધારણા]] અંગે શ્રેણીબદ્ધ અવ્યવસ્થિત [[તબીબી પરીક્ષણો]] કરવામાં આવ્યાં હતાં. આ અભ્યાસમાં 80,000 જેટલા ધુમ્રપાન કરનારા અને છોડી દીધેલા લોકોને રોજ બિટા કેરોટિન અથવા તો [[પ્લેસિબો]]સનું પૂરક તત્વ આપવામાં આવ્યું. અપેક્ષાઓથી વિપરીત આ પરીક્ષણમાં ફેફસાંનાં કેન્સરની ઘટનાઓ અને તેના થકી થતાં મૃત્યુદરને ઘટાડવામાં [[બિટા કેરોટિન]]નાં પૂરક તત્વોનો કોઇ જ લાભ ન થયો. હકીકતે તો બિટા કેરોટિનને કારણે ફેફસાંનાં કર્કરોગનું જોખમ ''વધવા પામ્યું'' જોકે સાધારણ માત્રામાં પરંતુ નોંધપાત્ર માત્રામાં નહીં.જેના પરિણામે આ અભ્યાસ રદબાતલ થયો.<ref>{{cite web |publisher=National Cancer Institute |url=http://www.cancer.gov/PDF/FactSheet/fs4_13.pdf |format=PDF |title=Questions and answers about beta carotene chemoprevention trials |date=1997-06-27 |access-date=2009-04-23 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929042049/http://www.cancer.gov/PDF/FactSheet/fs4_13.pdf |url-status=dead }}</ref> વર્ષ 2007માં [[જરનલ ઓફ ધ અમેરિકન મેડિકલ એસોસિયેશન]] (જામા)ના એક અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ફોલિક એસિડનાં પૂરક તત્વોનાં કારણે મોટાં આંતરડાંનાં કર્કરોગ સામે રક્ષણ મળતું નથી અને ફોલેટ લેનારા લોકોમાં આંતરડાની ગાંઠો થવાનું પ્રમાણ વધવાની શક્યતા રહેલી છે.<ref>{{cite journal |author=Cole BF, Baron JA, Sandler RS, ''et al.'' |title=Folic acid for the prevention of colorectal adenomas: a randomized clinical trial |journal=JAMA |volume=297 |issue=21 |pages=2351–9 |year=2007 |pmid=17551129 |doi=10.1001/jama.297.21.2351}}</ref> === કિમો અવરોધક === કર્કરોગને રોકવા માટે તબીબી સારવાર એ આકર્ષક ઉપાય છે અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળાં તબીબી પરીક્ષણો વ્યાખ્યાયિત સ્થિતિમાં કિમો અવરોધકોને ટેકો આપે છે. પરિવર્તનોને ખાળનાર [[ટેમોક્સિફેન]] નામનાં [[સ્ત્રીઓના શરીરમાં પેદા થતાં અંતઃ સ્ત્રાવ]]નું 5 વર્ષ સુધી સતત સેવન કરવાને કારણે સ્તન કેન્સરનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે. આશરે 50 ટકા સ્ત્રીઓને [[સ્તન કેન્સર]]નું જોખમ રહેલું છે. તાજેતરમાં કરવામાં આવેલાં એક સંશોધન ઉપરથી એમ પણ જાણવા મળ્યું છે કે [[સ્ત્રીઓમાં રહેલો અન્ય એક અંતઃ સ્ત્રાવ]] કે જેને [[રેલોક્સિફિન]]ના નામે ઓળખવામાં આવે છે તે પણ [[ટેમોક્સિફેન]] જેવી જ અસર કરીને સ્તન કેન્સરનું ઊંચું જોખમ ધરાવતી મહિલાઓને સ્તન કેન્સર સામે રક્ષણ આપે છે.રેલોક્સિફેનની અસર ટેમોક્સિફેન કરતાં વધારે સારી હોય છે.<ref name="STAR-P2">{{cite journal |author=Vogel V, Costantino J, Wickerham D, Cronin W, Cecchini R, Atkins J, Bevers T, Fehrenbacher L, Pajon E, Wade J, Robidoux A, Margolese R, James J, Lippman S, Runowicz C, Ganz P, Reis S, McCaskill-Stevens W, Ford L, Jordan V, Wolmark N |title=Effects of tamoxifen vs raloxifene on the risk of developing invasive breast cancer and other disease outcomes: the NSABP Study of Tamoxifen and Raloxifene (STAR) P-2 trial |journal=JAMA |volume=295 |issue=23 |pages=2727–41 |year=2006 |pmid=16754727 |doi=10.1001/jama.295.23.joc60074}}</ref> [[રેલોક્સિફિન]] એ [[ટેમોક્સિફેન]] જેવો જ સ્ત્રીઓનાં શરીરમાં રહેલો એક અંતઃ સ્ત્રાવ છે. એક અભ્યાસ (એસટીએઆર પરીક્ષણ)માં એવું જાણવા મળ્યું છે કે તે ટેમોક્સિફેનની જેમ જ સ્તન કેન્સરનું ઊંચું જોખમ ધરાવતી સ્ત્રાઓમાં કેન્સરનું જોખમ ઘટાડે છે. આશરે 20,000 જેટલી સ્ત્રીઓ ઉપર કરવામાં આવેલાં આ પરીક્ષણ ઉપરથી જાણવા મળ્યું હતું કે [[રેલોક્સિફિન]] વધારે માત્રામાં [[ડીસીટીએસ]]નું ઉત્પાદન કરતું હોવા છતાં પણ [[ટેમોક્સિફેન]]ની સરખામણીએ તેની આડઅસરો ઓછી થાય છે.<ref name="STAR-P2"/> [[ફિનાસ્ટેરાઇડ]] કે જે [[5 આલ્ફા રિડક્ટાસનું અવરોધક]] છે તેમાં નાના ક્રમની ગાંઠોને ઘટાડવાનું તત્વ હોવા છતાં પણ તે પુરસ્થગ્રંથીનાં કેન્સરનું જોખમ ઘટે છે.<ref>{{cite journal |author=Thompson I, Goodman P, Tangen C, Lucia M, Miller G, Ford L, Lieber M, Cespedes R, Atkins J, Lippman S, Carlin S, Ryan A, Szczepanek C, Crowley J, Coltman C |title=The influence of finasteride on the development of prostate cancer |journal=N Engl J Med |volume=349 |issue=3 |pages=215–24 |year=2003 |pmid=12824459 |doi=10.1056/NEJMoa030660}}</ref> મોટાં આંતરડાંના કર્કરોગ ઉપર જોખમી એવા [[રોફેકોક્સિબ]] અને [[સેલેકોક્સિબ]] જેવા [[સીઓએક્સ 2 અવરોધકો]] [[ફેમિલિયલ એડેનોમેટસ પોલિપોસિસના]] દર્દીઓ ઉપર કરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં જોવા મળ્યા છે.<ref>{{cite journal |author=Hallak A, Alon-Baron L, Shamir R, Moshkowitz M, Bulvik B, Brazowski E, Halpern Z, Arber N |title=Rofecoxib reduces polyp recurrence in familial polyposis |journal=Dig Dis Sci |volume=48 |issue=10 |pages=1998–2002 |year=2003 |pmid=14627347 |doi=10.1023/A:1026130623186}}</ref> આ ઉપરાંત સામાન્ય દર્દીમાં પણ જોવા મળે છે.<ref>{{cite journal |author=Baron J, Sandler R, Bresalier R, Quan H, Riddell R, Lanas A, Bolognese J, Oxenius B, Horgan K, Loftus S, Morton D |title=A randomized trial of rofecoxib for the chemoprevention of colorectal adenomas |journal=Gastroenterology |volume=131 |issue=6 |pages=1674–82 |year=2006 |pmid=17087947 |doi=10.1053/j.gastro.2006.08.079}}</ref><ref>{{cite journal |author=Bertagnolli M, Eagle C, Zauber A, Redston M, Solomon S, Kim K, Tang J, Rosenstein R, Wittes J, Corle D, Hess T, Woloj G, Boisserie F, Anderson W, Viner J, Bagheri D, Burn J, Chung D, Dewar T, Foley T, Hoffman N, Macrae F, Pruitt R, Saltzman J, Salzberg B, Sylwestrowicz T, Gordon G, Hawk E |title=Celecoxib for the prevention of sporadic colorectal adenomas |journal=N Engl J Med |volume=355 |issue=9 |pages=873–84 |year=2006 |pmid=16943400 |doi=10.1056/NEJMoa061355}}</ref> બંને જૂથોમાં [[મોટાં આંતરડાની ગાંઠો]]ના [[બનાવો]]નું પ્રમાણ નોંધપાત્ર માત્રામાં ઘટતું જોવા મળ્યું છે. પરંતુ રક્તવાહિનીઓમાં ફેલાતાં ઝેરનાં ભોગે આ સિદ્ધ થાય છે. === આનુવંશિક પરિક્ષણ === કેટલાંક આનુવંશિક ફેરફારને કારણે થનારા કર્કરોગનું ઊંચું જોખમ ધરાવનારા લોકો માટે [[આનુવંશિક પરીક્ષણ]] ઉપલબ્ધ છે. કેન્સરનું જોખમ વધારતા આનુવંશિક ફેરફારનાં વાહકો કિમો અવરોધકો કે જોખમ ઘટાડતી શસ્ત્રક્રિયા મારફતે નાથી શકાય છે. શસ્ત્રક્રિયા તેમજ રોગ ઉપરના કડક જાપ્તા સાથે જો આનુવંશિક કેન્સરનાં જોખમનું વહેલું નિદાન કરવામાં આવે તો તે કેન્સરનું ઊંચું જોખમ ધરાવનારી વ્યક્તિ માટે જીવતદાન બની રહે છે. {| class="wikitable" border="1" |- ! જીન ! કર્કરોગના પ્રકારો ! ઉપલબ્ધતા |- | [[બીઆરસીએ 1]], [[બીઆરસીએ 2]] | સ્તન, અંડાશય, સ્વાદુપિંડ | વિશિષ્ટ પ્રકારની તબીબી સારવાર માટે વ્યાપારિક ધોરણે ઉપલબ્ધ |- | [[એમએલએચ1]], [[એમએસએચ2]], [[એમએસએચ6]], [[પીએમએસ1]], [[પીએમએસ2]] | મોટું આંતરડું, ગર્ભાશય, નાનું આંતરડું, પેટ, પેશાબની નળીઓનો વિસ્તાર | વિશિષ્ટ પ્રકારની તબીબી સારવાર માટે વ્યાપારિક ધોરણે ઉપલબ્ધ |} === રસીકરણ === સૂક્ષ્મજંતુઓ (વાઇરસ) જેવા કેન્સરનો ચેપ લગાડનારાં તત્વોથી રક્ષણ મેળવવા માટે રોગપ્રતિકારક [[રસી]]ઓ વિકસાવવામાં આવી છે. તેમજ કેન્સર આધારિત [[એપિટોપ]] સામે રોગપ્રતિકારક શક્તિને લડવા માટે બળ મળે તે માટે રોગનિવારક રસીઓ વિકસાવવામાં આવી છે.<ref name="vacc_facts_nci">{{cite web | url=http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/cancervaccine | title=Cancer Vaccine Fact Sheet | publisher=[[National Cancer Institute|NCI]] | date=2006-06-08 | access-date=2008-11-15 | archive-date=2008-10-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081025003130/http://www.cancer.gov/cancertopics/factsheet/cancervaccine | url-status=dead }}</ref> ઉપર જણાવ્યા મુજબની [[હ્યુમન પેપિલોમા વાઇરસથી રક્ષણ આપતી રસી]] અસ્તિત્વમાં છે. આ રસી જાતિય પ્રવૃત્તિથી ફેલાતા [[હ્યુમન પેપિલોમા વાઇરસ]]થી રક્ષણ આપે છે. આ વાઇરસ [[ગર્ભાશયનાં મુખના કેન્સર]] અને [[જીની ગાંઠો]] માટે જવાબદાર હોય છે. ઓક્ટોબર 2007 સુધીમાં બે જ પ્રકારની એચપીવી રસી બજારમાં રજૂ કરવામાં આવી છે તેમાં [[ગાર્ડાસિલ]] અને [[સર્વેરિક્સ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="vacc_facts_nci"/> [[હિપેટાઇટિસ બી સામે રક્ષણ આપતી રસી]] પણ બજારમાં ઉપલબ્ધ છે. આ રસી યકૃતનાં કેન્સર માટે જવાબદાર એવા હિપેટાઇટિસ બી વાઇરસ સામે રક્ષણ આપે છે.<ref name="vacc_facts_nci"/> કેનાઇન મેલાનોમા રસી પણ વિકસાવવામાં આવી છે.<ref>{{cite press release | title = USDA Grants Conditional Approval for First Therapeutic Vaccine to Treat Cancer | publisher = Animal Medical Centre | date = 2007-03-26 | url = http://www.amcny.org/technology/melanomavaccine.aspx | access-date = 2009-06-06 | archivedate = 2009-12-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20091214054731/http://www.amcny.org/technology/melanomavaccine.aspx }}</ref><ref name="Liao">{{cite journal |author=Liao JC, Gregor P, Wolchok JD, Orlandi F, Craft D, Leung C, Houghton AN, Bergman PJ. |title=Vaccination with human tyrosinase DNA induces antibody responses in dogs with advanced melanoma |journal=Cancer Immun. |volume=6 |pages=8 |year=2006}}</ref> === સ્ક્રિનિંગ === {{Main|Cancer screening}} {{Unreferenced|date=May 2009}} કેન્સર [[સ્ક્રિનિંગ]] એ લાખો લોકોમાં છૂપાયેલાં વિનશંકાસ્પદ કેન્સરને શોધવાનો પ્રયાસ છે. મોટાભાગના તંદુરસ્ત લોકો માટે સ્ક્રિનિંગ તપાસ અનુકૂળ છે અને નાણાકીય રીતે પણ વાજબી, સલામત, અતિક્રમણ નહીં કરનારી પ્રક્રિયા મારફતે થનારી અને ઓછી માત્રામાં [[ભૂલભરેલાં સકારાત્મક]] પરિણામો આપનારી છે. જો કેન્સરનાં લક્ષણો વધારે આક્રમણ કરનારા અને નિર્ણયાત્મક રીતે દેખાય તો તેની ચોક્કસાઇની ખાતરી કરવા માટે નીચે જણાવેલી તપાસ કરવામાં આવે છે. સ્ક્રિનિંગના કારણે અમુક કર્કરોગનું નિદાન ખૂબ જ વહેલું થઇ જાય છે. વહેલું નિદાન થવાને કારણે જીવન લંબાય છે પરંતુ તેમાં વિલંબ કરવામાં આવે તો તે મૃચ્યુ તરફ દોરી જાય છે જેને [[લિડ ટાઇમ બાયસ]] અથવા તો [[લેન્થ ટાઇમ બાયસ]] કહેવામાં આવે છે. વિવિધ પ્રકારના કર્કરોગ માટે વિવિધ પ્રકારના સ્ક્રિનિંગ ટેસ્ટ વિકસાવવામાં આવ્યા છે. સ્તન કેન્સરનું સ્ક્રિનિંગ [[સ્તનનાં સ્વપરીક્ષણ]] મારફતે કરી શકાય છે જોકે વર્ષ 2005માં 3,00,000 [[ચીની]] મહિલાઓ ઉપર કરવામાં આવેલાં એક પ્રયોગમાં આ અભિગમને ફગાવી દેવામાં આવ્યો હતો [[મેમોગ્રામ]] મારફતે કરવામાં આવતાં સ્તન કેન્સરનાં સ્ક્રિનિંગને કારમે લોકોમાં સ્તન કેન્સરનાં નિદાન માટે થતાં સરેરાશ તબક્કાઓમાં ઘટાડો થતો હોવાનું માલુમ પડ્યું છે. મેમોગ્રાફિક સ્ક્રિનિંગ કાર્યક્રમની રજૂઆતને કારણે છેલ્લાં 10 વર્ષમાં દેશમાં નિદાનના તબક્કાઓનું પ્રમાણ ઘટ્યું હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. [[ફેકલ ઓક્યુલ્ટ લોહીની તપાસ]] અને [[કોલોનોસ્કોપી]] દ્વારા મોટાં આંતરડાંનાં કેન્સરનું નિદાન કરી શકાય છે. આ તપાસને કારણે મોટાં આંતરડાંનાં કેન્સરની ઘટનાઓ તેમજ તેના થકી થનારાં મૃત્યુનું પ્રમાણ ઘટાડી શકાય છે. આ તપાસથી કેન્સરને અગાઉથી કળી શકાય છે અને કેન્સર પૂર્વેની ગાંઠોનો નિકાલ કરી શકાય છે. તેવી જ રીતે ગર્ભાશયનાં મુખનું સાયટોલોજી પરીક્ષણને કારણે ([[યોનિમાંથી નીકળતાં ચીકણા પ્રવાહી]]ના ઉપયોગ દ્વારા) કેન્સરનું નિદાન થઇ શકે છે અને કેન્સર પૂર્વે થયેલાં નુક્શાનને કાપકૂપ કરીને શરીરમાંથી દૂર કરી શકાય છે. આ પ્રકારનાં પરીક્ષણોને કારણે [[ગર્ભાશયનાં મુખનું કેન્સર]]નાં પ્રમાણમાં અને તેનાંથી થતાં મૃત્યુના કિસ્સાઓમાં નાટકીય ઢબે ઘટાડો નોંધાયો હોવાનું માલુમ પડ્યું છે. [[વૃષ્ણોનાં કર્કરોગ]]ની તપાસ માટે 15 વર્ષની ઉંમરથી શરૂ થતા પુરુષો માટે [[વૃષ્ણોનાં સ્વપરીક્ષણ]]ની ભલામણ કરવામાં આવી છે. [[ગુદા મારફતે થતી ડિજિટલ તપાસ]]થી પુરસ્થ ગ્રંથીના કર્કરોગ, અને [[પુરસ્થ ગ્રંથીના રોગ ફેલાવનારાં તત્વો]] માટે પીએસએ પ્રકારની લોહીની તપાસ દ્વારા નિદાન કરી શકાય છે. કેટલીક સત્તાવાર સંસ્થાઓ (જેવી કે [[યુએસ પ્રિવેન્ટિવ સર્વિસિઝ ટાસ્ક ફોર્સ]])એ તમામ પુરુષોને આ તપાસ નિત્યક્રમમાં કરાવવાની ભલામણ કરી છે. કેન્સરનું સ્ક્રિનિંગ એ હજી વિવાદાસ્પદ છે કારણ કે તેના થકી દર્દીનું જીવન ખરેખર બચી શકે છે કે નહીં તે જાણી શકાયું નથી. સ્ક્રિનિંગ કર્યા બાદ કરવામાં આવતાં નિદાન પરીક્ષણ અને કેન્સરની સારવાર થકી રોગમાં લાભ મળે છે કે નહીં તે હજી સ્પષ્ટ નથી જેના કારણે આ વિવાદ ઊભો થયો છે. દા. ત. [[પુરસ્થ ગ્રંથીનાં કર્કરોગ]]ની તપાસ માટે કરવામાં આવતા [[પીએસએ]] પરીક્ષણમાં એવું માલુમ પડે છે કે કેન્સર ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં છે અને તેના કારણે જીવનનું જોખમ નથી પરંતુ પૂરાં નિદાન પછી તેની ગહન સારવાર કરવી પડે છે. આવી પરિસ્થિતિને નિદાનની અતિશયોક્તિ કહેવામાં આવે છે જેના કારણે દર્દીએ બિનજરૂરી શસ્ત્રક્રિયા અને કિરણોત્સર્ગ ચિકિત્સાને કારણે ગૂંચવણ ભરેલી સ્થિતિનાં જોખમમાં મૂકાવું પડે છે. નીચે જણાવેલ પરીક્ષણ મારફતે પુરસ્થ ગ્રંથીના કર્કરોગનું નિદાન કરવામાં આવે છે. [[પુરસ્થ ગ્રંથીની બાયોપ્સી]] જેના કારણે રક્તસ્ત્રાવ અને ચેપ લાગવા જેવી આડઅસરો થઇ શકે છે. પુરસ્થ ગ્રંથીનાં કેન્સરની સારવારને કારણે [[ઇન્કોન્ટિનન્સ]] (પેશાબને રોકવાની અસમર્થતા) અને [[ઇરેક્ટલ ડાઇસફંક્શન]] (શિશ્નોત્થાન- સંભોગ કરવા માટે શિશ્નનું પર્યાપ્ત માત્રામાં ઉત્થાન ન થવું) જેવી સમસ્યાઓ સર્જાઇ શકે છે. તેવી જ રીતે [[સ્તન કેન્સર]]ના સ્ક્રિનિંગ અંગે પણ તાજેતરમાં એવી ટીકાઓ કરવામાં આવી રહી છે કે કેટલાંક રાષ્ટ્રોમાં સ્તનનું સ્ક્રિનિંગ સમસ્યાઓને સુધારવા કરતાં નવી સમસ્યાઓ વધારે ઊભી કરે છે. આનું કારણ એ છે કે સામાન્ય મહિલાઓમાં સ્તનનું સ્ક્રિનિંગ કરવામાં આવતાં મોટા ભાગની મહિલાઓને ખોટાં સકારાત્મક પરિણામો મળે છે જેના માટે કેન્સરને દૂર કરવા માટેની તપાસ પ્રક્રિયા ખૂબ જ લાંબી ચાલે છે. જે પુષ્કળ સારવાર અથવાતો સ્ક્રિનિંગમાં પરિણમે છે. જેથી સ્તન કેન્સરના એક કિસ્સા વહેલી તકે મુશ્કેલીથી કળી શકાય છે. જાહેર આરોગ્યના દૃષ્ટિકોણથી જોઇએ તો ગર્ભાશયનાં મુખનું કેન્સરની [[યોનિમાંથી નીકળતાં ચીકણા પ્રવાહી]] મારફતે થતું સ્ક્રિનિંગ એ નાણાકીય દૃષ્ટિએ અને તમામ સ્ક્રિનિંગમાં શ્રેષ્ઠ છે. તેનું કારણ એ છે કે તેનો ફેલાવો મોટે ભાગે વાઇરસ (સૂક્ષ્મજંતુઓ)ના કારણે થતો હોય છે અને તેનાં જોખમનું કારણ પણ નક્કી છે (જાતીય સંબંધો). આ કેન્સરનો ફેલાવો પણ ખૂબ જ ધીમે અને વર્ષો બાદ થતો હોય છે. જેના કારણે તેના સ્ક્રિનિંગ માટે પૂરતો સમય મળે છે અને તેનું નિદાન વહેલું થઇ શકે છે. વધુમાં આ તપાસ કરાવવી સસ્તી અને સરળ પણ છે. આ કારણોસર એ જરૂરી છે કેન્સરની તપાસ માટે સ્ક્રિનિંગ કરાવતાં પહેલાં કે કેન્સરની તપાસ પ્રક્રિયાનાં લાભો તેમજ જોખમોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે જે વ્યક્તઓમાં કેન્સરનાં લક્ષણો સ્પષ્ટપણે દેખાતાં નથી તેને જાણવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી [[તબીબી રૂપક]] પદ્ધતિઓ પણ એવી જ નુક્શાનીભરી સમસ્યાઓ વાળી છે. કેન્સરનાં પરીક્ષણોને કારણે પણ નુક્શાન થઇ શકે છે જેમાં ''[[ઇન્સિડેન્ટાલોમા]]'' નો સમાવેશ થાય છે. આ એક પ્રકારનું કેન્સર છે જે સૌમ્ય કોશિકાને નુક્શાન કરે છે. અને તે અમુક પ્રકારનાં કેન્સર આધારિત સંશોધનોને કારણે થાય છે. તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં ધુમ્રપાન કરનારા લોકોમાં [[ફેફસાંનાં કેન્સર]]ની તપાસ [[સીટી સ્કેન]] મારફતે કરવામાં આવતાં તેનાં શંકાસ્પદ પરિણામો મળી આવ્યાં હતાં. જુલાઇ 2007 સુધી સુવ્યવસ્થિત સ્ક્રિનિંગની ભલામણ કરવામાં આવી નથી. ધુમ્રપાન કરનારા લોકોમાં ફેફસાંનાં કર્કરોગની તપાસ માટે સાદો [[છાતીનો એક્સ રે]] પાડીને કરવામાં આવતું [[અવ્યવસ્થિત તબીબી પરીક્ષણ]] કોઇ જ પ્રકારે લાભદાયી નીવડ્યું નથી. [[કેનાઇન કેન્સરનું નિદાન]] ખૂબ જ સચોટ જણાઇ રહ્યું છે પરંતુ હજી તે તેનાં સંશોધનના પ્રારંભિક તબક્કામાં છે. == નિદાન == મોટાં ભાગનાં કેન્સર શરૂઆતમાં તેનાં લક્ષણો અથવા તો સ્ક્રિનિંગને આધારે ઓળખાતાં હોય છે. આમાંથી કોઇ પણ ચોક્ક્સ નિદાન ઉપર જઇ શકાયું નથી કે જેના માટે [[રોગવિજ્ઞાની]] (એટલે કે એવા પ્રકારનો ડોક્ટર કે જે કેન્સર અને અન્ય રોગો પારખવામાં નિપુણ હોય છે.) તેની સલાહ લેવાની જરૂર પડે. === તપાસ === [[ચિત્ર:Thorax pa peripheres Bronchialcarcinom li OF markiert.jpg|thumb|right|છાતીના એક્સ રેમાં ડાબાં ફેફસાંમાં ફેફસાનું કેન્સર દેખાય છે.]] જે લોકોને કર્કરોગ થયાની આશંકા છે તેમની તપાસ [[તબીબી પરીક્ષણ]] મારફતે કરવામાં આવે છે. આ તપાસમાં સામાન્યતઃ [[લોહીની તપાસ]], [[એક્સ રે]], [[સીટી સ્કેન]] અને [[એન્ડોસ્કોપી]]નો સમાવેશ થાય છે. === બાયોપ્સી === કેન્સરની આશંકા વિવિધ પ્રકારનાં પરીક્ષણોને કારણે વ્યક્ત કરી શકાય છે. પરંતુ મોટા ભાગનાં કેન્સરનું સચોટ નિદાન કર્કરોગની કોશિકાઓની [[રોગવિજ્ઞાની]] દ્વારા થતી [[હિસ્ટોલોજિકલ]] તપાસ મારફતે થઇ શકે છે. પેશીઓ [[બાયોપ્સી]] અથવા તો [[શસ્ત્રક્રિયા]] મારફતે મેળવી શકાય છે. ઘણાં પ્રકારની બાયોપ્સી (જેમ કે ચામડી, સ્તન અને યકૃત) ડોક્ટરનાં દવાખાનામાં કરવામાં આવે છે. અન્ય અંગોની બાયોપ્સી દર્દીને [[તબીબી રીતે બેહોશ]] કરીને કરવામાં આવે છે. જેમાં [[શસ્ત્રક્રિયા ખંડ]] (ઓપરેશન રૂમ)માં [[શસ્ત્રક્રિયા]] કરવાની જરૂર રહે છે. રોગવિજ્ઞાની દ્વારા આપવામાં આવેલી પેશીઓના નમૂનાઓનું [[નિદાન]] જે કોશિકા વિપુલ માત્રામાં વૃદ્ધિ પામતા હોય તેનો પ્રકાર, તેનો [[હિસ્ટોલોજિકલ ક્રમ]], આનુવંશિક અસાધારણતા અને ગાંઠોનાં અન્ય લક્ષણો વિશેના સંકેતો આપે છે. આ પ્રકારની માહિતીને કારણે [[રોગપૂર્વેનાં નિદાન]]નું મૂલ્યાંકન સારી રીતે થઇ શકે છે અને દર્દીને શ્રેષ્ઠ સારવારની પસંદગી કરવાનો અવકાશ મળે છે. [[સાઇટોજિનેટિક્સ]] અને [[ઇમ્યુનોહિસ્ટોકેમિસ્ટ્રી]] અન્ય એવાં પરીક્ષણો છે કે જે રોગવિજ્ઞાની પેશીઓના ટુકડાઓ ઉપર કરી શકે છે. આ પ્રકારનાં પરીક્ષણોને કારણે વિભાજનની પ્રક્રિયામાં થતાં ફેરફારો (જેવાં કે [[પરિવર્તનો]], [[મિશ્રિત જીનો]] અને સંખ્યાબંધ [[રંગસૂત્ર]]ના ફેરફારો) કે જે કેન્સરની કોશિકાઓમાં આવતાં હોય છે તેની માહિતી મેળવી શકાય છે. તેના કારણે કર્કરોગનું ભાવિ વર્તન કેવું રહેશે તેમજ તેના માટેની શ્રેષ્ઠ સારવાર કઇ લેવી તેનો નિર્દેશ પણ મેળવી શકાય છે. == સંચાલન == {{main|Management of cancer}} કર્કરોગની સારવાર [[શસ્ત્રક્રિયા]], [[કિમોચિકિત્સા]], [[કિરણોત્સર્ગ ચિકિત્સા]], [[ઇમ્યુનોચિકિત્સા]], [[મોનોક્લોનલ એન્ટિબોડી ચિકિત્સા]] અને અન્ય પદ્ધતિ મારફતે કરવામાં આવે છે. સારવારની પસંદગી શરીરના કયા ભાગમાં કર્કરોગ છે તેના ઉપર, ગાંઠોનો ક્રમ અને તેના [[તબક્કા]] ઉપર આધાર રાખે છે. ઉપરાંત દર્દીનો [[દેખાવ કરવાની સ્થિતિ]] ઉપર પણ આધાર રાખે છે. કેન્સરની સંખ્યાબંધ [[પ્રયોગાત્મક સારવાર]] વિકાસના તબક્કામાં છે. સારવારનું ધ્યેય એ છે કે શરીરનાં અન્ય અંગોને નુક્શાન ન પહોંચે તે રીતે કર્કરોગનો શરીરમાંથી સંપૂર્ણપણે નિકાલ કરવો કેટલીક વખત શસ્ત્રક્રિયાને કારણે આ બાબત શક્ય બને છે પરંતુ કેન્સરનું માઇક્રોસ્કોપિક મેટાસ્ટેસિસ દ્વારા આજુબાજુની પેશીઓમાં કે દૂરનાં અંગો સુધી પ્રસરવાનાં વલણને કારણે તેની અસરકારકતામાં મર્યાદા આવી જાય છે. શરીરના અન્ય ભાગોની પેશીઓમાં ઝેરીલા પદાર્થો પ્રસરતા હોવાને કારણે કિમોચિકિત્સાની અસરકારકતામાં પણ મર્યાદા આવી જાય છે. કિરણોત્સર્ગચિકિત્સાને કારણે સામાન્ય પેશીઓને નુક્શાન થઇ શકે છે. "કર્કરોગ"નો ઉલ્લેખ રોગના એક વર્ગ તરીકે થતો હોવાને કારણે,<ref name="WhatIsCancerNCI">{{cite web | url=http://www.cancer.gov/cancertopics/what-is-cancer | title=What Is Cancer? | publisher=[[National Cancer Institute]] | access-date=2009-08-17 }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.atsdr.cdc.gov/COM/cancer-fs.html | title=Cancer Fact Sheet | publisher=Agency for Toxic Substances &amp; Disease Registry | date=2002-08-30 | access-date=2009-08-17 | archive-date=2009-08-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090813142933/http://www.atsdr.cdc.gov/COM/cancer-fs.html | url-status=dead }}</ref> એટલે એક જ પ્રકારની [[કેન્સર સારવાર]] શક્ય બનશે નહીં. અન્ય [[ચેપીરોગો]] માટે એક જ પ્રકારની સારવાર શક્ય બનશે.<ref>{{cite web | url=http://www.livescience.com/health/060919_bad_cancer.html | title=Exciting New Cancer Treatments Emerge Amid Persistent Myths | last=Wanjek | first= Christopher | date=2006-09-16 | access-date=2009-08-17 }}</ref> [[એન્જિઓજિનિસિસ ઇન્હિબિટર્સ]]ને કેન્સરના ઘણા પ્રકાર માટેના "[[રામબાણ]]" ઇલાજ તરીકે માનવામાં આવતી હતી પરંતુ તે ચલણમાં નથી.<ref>{{cite journal | url=http://www.nature.com/news/2009/090408/full/458686b.html | title=Cutting off cancer's supply lines | last=Hayden | first=Erika C. | date=2009-04-08 | journal=Nature | volume=458 | pages=686–687 | doi=10.1038/458686b }}</ref> == પ્રોગ્નોસીસ == કર્કરોગની છાપ પ્રાણઘાતક કે જીવલેણ રોગ તરીકેની છે. કેન્સર અમુક ચોક્કસ રીતે લાગુ પડતું હોવાથી અને તેના અમુક ચોક્કસ પ્રકારો હોવાને કારણે તેના અંગેના ઐતિહાસિક સૂચિતાર્થો આધુનિક તબીબી સારવારને કારણે ઘટી રહ્યા હોવાનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે. કેટલાક પ્રકારના કર્કરોગ વિશે એમ માનવામાં આવે છે કે તે કેન્સર સિવાયના સાદા રોગો જેવા કે [[હાર્ટ ફેઇલ્યોર]] અને [[સ્ટ્રોક]] કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે સારાં છે. વિકાસશીલ અને પ્રસરતાં કેન્સરની અસર દર્દીનાં જીવનની ગુણવત્તા ઉપર નોંધપાત્ર રીતે થાય છે અને કેટલીક સારવાર (જેવી કે [[કિમોચિકિત્સા]])ની આડઅસર ખૂબ જ ઘેરી હોય છે. કેન્સરના પ્રરંભિક તબક્કામાં દર્દીની ખાસ સંભાળ લેવાની જરૂર રહે છે. આ બાબત તેના કૌટુંબિક સભ્યો અને મિત્રોની લાગણી ઉપર અસર કરતી હોય છે. [[ઉપશામક સંભાળ]]માં કાયમી અથવા તો રાહત આપે તેવી ચાકરીનો સમાવેશ કરી શકાય. === લાગણીઓ સંબંધી અસર === ઘણા સ્થાનિક મંડળો કેન્સરના દર્દીઓને વ્યાવહારિક અને ટેકો આપવાની સેવાઓ પૂરી પાડે છે. આ ટેકો [[ટેકો આપનારાં જૂથો]], [[માર્ગદર્શન]], સલાહ, નાણાકીય સહાય, પરિવહન, કેન્સરની માહિતી આપતી ફિલ્મોનાં રૂપમાં હોઇ શકે છે. પડોશનાં સંગઠન મંડળો, સ્થાનિક તબીબી સારવાર આપનારા અને વિસ્તારની હોસ્પિટલ્સમાં આ પ્રકારની સેવા આપવાના સ્રોતો હોઇ શકે છે. માર્ગદર્શનને કારણે કર્કરોગના દર્દીઓને માનસિક ટેકો મળી રહે છે અને તેમને તેમના રોગ વિશે સારી રીતે જાણકારી મેળવવામાં મદદ મળે છે. વિવિધ પ્રકારનાં માર્ગદર્શનોમાં વ્યક્તિગત, જૂથ, કૌટુંબિક, ઝીણવટભર્યું માર્ગદર્શન, દર્દી બચી શકે તેમ ન હોય તો મૃત્યુ અંગેનું, દર્દીથી દર્દી સુધીનું અને જાતિયતા અંગેનાં માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. કેન્સરના રોગીએ કેન્સર સાથે તાલ મિલાવીને કેવી રીતે ચાલું તે અંગે મદદ કરવા માટે ઘણી સરકારી અને ધર્માદા સંસ્થાઓ બનાવવામાં આવી છે. ઘણી વખત આ સંસ્થાઓ કેન્સરને રોકવા, તેની સારવારમાં અને કેન્સરનાં સંશોધનમાં પણ સંકળાયેલી હોય છે. == રોગચાળાનું શાસ્ત્ર == {{Main|Epidemiology of cancer}} [[ચિત્ર:Malignant neoplasms world map - Death - WHO2004.svg|thumb|કેન્સરના કારણે વર્ષ 2004 દરમિયાન રોગીઓમાં દર 1,00,000 વ્યક્તિએ મૃત્યુનું પ્રમાણ .<ref>[181]</ref>[182][183][184][185][186][187][188][189][190][191][192][193][194] ]] વર્ષ 2004 સુધીના આંકડાઓ અનુસાર વિશ્વમાં થતાં કુલ મૃત્યુ પૈકી 13 ટકા (74 લાખ) કેન્સરનાં કારણે થાય છે. જે કેન્સરથી સૌથી વધારે દર્દીઓ મૃત્યુ પામે છે તેમાં ફેફસાંનાં કેન્સર[[]] (વર્ષે 13 લાખ મૃત્યુ), [[પેટનાં કેન્સર]] (વર્ષે 8,03,000 મૃત્યુ), [[કોલોરેક્ટલ કેન્સર]] (વર્ષે 6,39,000 મૃત્યુ), [[યકૃતનાં કેન્સર]] (વર્ષે 6,10,000 મૃત્યુ) અને [[સ્તન કેન્સર]] (વર્ષે 5,19,000 મૃત્યુ)નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.who.int/nmh/publications/fact_sheet_cancers_en.pdf |title=Cancer |format=PDF |work=World Health Organization |access-date=}}</ref> યુએસમાં થતાં કુલ મૃત્યુ પૈકી 25 ટકા કેન્સરનાં કારણે થાય છે અને વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં [[જાહેર આરોગ્ય]]ની આ મોટી સમસ્યા છે. યુએસમાં કેન્સર થકી થનારાં મૃત્યુ પૈકી 30 ટકા [[ફેફસાંનાં કર્કરોગ]]ને કારણે થાય છે પરંતુ નવા કિસ્સાઓ કે કેસ 15 ટકા નોંધાય છે; સામાન્યતઃ પુરુષોમાં [[પુરસ્થ ગ્રંથીનું કેન્સર]] સૌથી વધારે પ્રમાણમાં (અંદાજે 25 ટકા નવા કેસ) જોવા મળે છે અને સ્ત્રીઓમાં [[સ્તન કેન્સર]] ( તે પણ અંદાજે 25 ટકા નવા કેસ) જોવા મળે છે. નાનાં બાળકો અને કિશોરોમાં પણ કેન્સર જોવા મળે છે પરંતુ તેના કિસ્સાઓ ખૂબ જ ઓછા છે (યુએસમાં દર 10 લાખે 150 કેસ) આ પ્રકારના કિસ્સામાં [[લ્યુકેમિયા]] સૌથી વધારે જોવા મળે છે.<ref>{{cite journal |author=Jemal A, Siegel R, Ward E ''et al.'' |title=Cancer statistics, 2008 |journal=CA Cancer J Clin |year=2008 |pages=71–96 |volume=58 |issue=2 |url=http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/58/2/71 |pmid=18287387 |doi=10.3322/CA.2007.0010 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2011-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110703021822/http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/58/2/71 |url-status=dead }}</ref> જીવનનાં પ્રથમ વર્ષે કેન્સરની [[ઘટનાઓ]] દર 10 લાખે 250ની છે. જેમાં સૌથી વધારે કિસ્સાઓ [[ન્યુરોબ્લાસ્ટોમા]]ના જોવા મળે છે.<ref>{{cite book |editor= Ries LAG, Smith MA, Gurney JG, Linet M, Tamra T, Young JL, Bunin GR (eds) |year=1999 |title= Cancer Incidence and Survival among Children and Adolescents, United States SEER program 1975–1995 |publisher= National Cancer Institute, SEER Program |version= NIH Pub. No 99-4649 |location= Bethesda, MD |chapterurl=http://seer.cancer.gov/publications/childhood/infant.pdf |author= Gurney JG, Smith MA, Ross JA |chapter=Cancer among infants |pages=149–56}}</ref> વિશ્વમાં થતાં કર્કરોગો પૈકીના ત્રીજા ભાગના જોખમી તત્વોનાં સેવન દ્વારા થાય છે જે [[ધુમ્રપાન]], [[દારૂ]]નું સેવન અને ખોરાકમાં [[ફળો]] તેમજ [[શાકભાજી]]ના ઓછા ઉપયોગને કારણે થાય છે. વિકસીત દેશોમાં [[વધારે વજન]] અને [[સ્થૂળતા]]ના કારણે કેન્સર થતું હોવાનું માલુમ પડ્યું છે અને ઓછી તેમજ મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોમાં જાતિય વૃત્તિ મારફતે ફેલાતા [[હ્યુમન પેપિલોમાવાઇરસ]]ને કારણે [[ગર્ભાશયનાં મુખનું]] કેન્સરનું જોખમ રહેલું છે.<ref name="Danaei">{{cite journal |author= Danaei G, Vander Hoorn S, Lopez AD, Murray CJ, Ezzati M |title= Causes of cancer in the world: comparative risk assessment of nine behavioural and environmental risk factors |journal=Lancet |volume=366 |issue=9499 |pages=1784–93 |year=2005 |pmid=16298215 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67725-2}}</ref> વિકસીત દેશોમાં ત્રણમાંથી એક વ્યક્તિના શરીરમાં જીવનકાળ દરમિયાન કેન્સરનો વિકાસ થાય છે. જો કેન્સરના તમામ દર્દીઓ બચી જાય અને કેન્સર અવ્યવસ્થિત ધોરણે નજરે પડવા માંડે તો બીજી વખત પ્રાથમિક કેન્સર થવાની શક્યતા 9માંથી 1ની રહે છે.<ref name="isbn1-55009-213-8"/> જોકે કેન્સરના દર્દીઓમાં બીજું પ્રાથમિક કેન્સર થવાનું જોખમ પ્રબળ માત્રામાં રહેલું છે. 9માંથી 2 વ્યક્તિને તે થઇ શકે છે.<ref name="isbn1-55009-213-8"/> બીજું પ્રાથમિક કેન્સર થવાની શક્યતા ધરાવનાર પૈકી અડધા ઉપરાંતના લોકો 9માંથી 1વાળા લોકો સાથે સંલગ્ન છે. આ લોકોને કેન્સર થવાની શક્યતાઓ અવ્યવસ્થિત છે.<ref name="isbn1-55009-213-8"/> બીજું કેન્સર થવાનાં વધતાં જોખમો માટે પહેલાં થયેલાં કેન્સર માટેનાં કારણો જ જવાબદાર ગણાવી શકાય. જેવાં કે વ્યક્તિનું આનુવંશિક ચિત્ર, દારૂ અને તમાકુનું સેવન, સ્થૂળતા અને પર્યાવરણીય સંસર્ગ. કેટલીક વખત અમુક કિસ્સાઓમાં પ્રથમ કેન્સર દરમિયાન આપવામાં આવેલી સારવાર જેમાં પરિવર્તનને ખાળવા માટે કિમોચિકિત્સા માટે આપવામાં આવેલી દવાઓ અને કિરણોત્સર્ગનો પણ સમાવેશ થઇ શકે છે.<ref name="isbn1-55009-213-8"/> કેન્સરના દર્દીઓને ભલામણ કરવામાં આવેલી સ્ક્રિનિંગ તપાસ કરાવવી પડે છે આમ, સરેરાશ કિસ્સાઓમાં કેન્સરનું નિદાન થઇ શકે છે.<ref name="isbn1-55009-213-8">{{cite book |editor=Frei, Emil; Kufe, Donald W.; Holland, James F. |author=Rheingold, Susan; Neugut, Alfred; Meadows, Anna |title=Cancer medicine 6 |publisher=BC Decker |location=Hamilton, Ont |year=2003 |page=2399 |isbn=1-55009-213-8 |chapterurl=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=cmed.section.41087 |chapter=156 |access-date=05 November 2009 }}</ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Breast cancer gross appearance.jpg|thumb|right|સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર મારફતે દેખાતો કેન્સરનો દેખાવસ્તનની નળીઓમાં દેખાતું આક્રમક કેન્સર (કેન્દ્રની હદના વિસ્તારમાં દેખાતી) દર્શાવે છે કે ચરબીના પીળાશ પડતી પેશીઓની આજુબાજુ ઇંડા આકારની સફેદ ગાંઠ દેખાઇ રહી છે.સપાટી ઉપર દેખાતાં ઘેરાં કાળા રંગના ડાઘ કરચલા જેવા દેખાય છે.]] આજે [[ઉપકલા કોશિકાઓ]]માંથી થતી કેન્સરની ગાંઠ માટે તબીબી પરિભાષામાં ગ્રીક શબ્દ [[કાર્સિનોમા]]નો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. આ એક પ્રકારના [[સેલ્સસ]] હોય છે જે ''કાર્સિનો'' માં રૂપાંતરિત થતા હોય છે. [[લેટિન]] ભાષામાં ''કેન્સર'' નો મતલબ કરચલો પણ થાય છે. [[ગેલેને]] ''તમામ'' પ્રકારની ગાંઠો માટે "''ઓન્કોસ'' " શબ્દનો પ્રયોગ કર્યો હતો જે આધુનિક શબ્દ [[ઓન્કોલોજી]]નું મૂળ છે.<ref name="Galen">{{cite journal |author=Karpozilos A, Pavlidis N |title=The treatment of cancer in Greek antiquity |journal=European Journal of Cancer |volume=40 |issue=14 |pages=2033–40 |year=2004 |pmid=15341975 |doi=10.1016/j.ejca.2004.04.036}}</ref> [[હિપ્પોક્રેટ્સે]] (ગ્રીસનો મહાન વૈદ્ય) પણ કેટલાક પ્રકારના કર્કરોગનું વર્ણન કર્યું છે. તેણે સૌમ્ય ગાંઠોને ''ઓન્કોસ'' તરીકે વર્ણવી છે જેને [[ગ્રીક]] ભાષામાં સોજો કહેવામાં આવે છે. અને કેન્સરયુક્ત ગાંઠોનો ''કાર્સિનોસ'' તરીકે વર્ણવી હતી જેને ગ્રીક ભાષામાં [[કરચલો]] કે [[મોટા કાંટાળા લેવટા]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ નામો સખ્ત કેન્સરયુક્ત ગાંઠો એ રીતે પોતાનો ફેલાવો શરીરનાં તમામ અંગોમાં અને નસોમાં કરે છે કે જેમ કરચલો પોતાના પગો ફેલાવતો હોય આ શબ્દ તેનાં નામ ઉપરથી પ્રયોજવામાં આવ્યો છે<ref>{{cite web |first = Ralph W. |last = Moss |title = Galen on Cancer |url = http://www.cancerdecisions.com/speeches/galen1989.html |publisher = CancerDecisions |year = 2004 |access-date = 2010-03-23 |archive-date = 2011-07-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110716111312/http://www.cancerdecisions.com/speeches/galen1989.html |url-status = dead }}</ref> (જુઓ ચિત્ર) ત્યારબાદ તેણે પાછળ ''-ઓમા'' પ્રત્યેય ઉમેર્યો હતો જેનો ગ્રીક ભાષામાં મતલબ સોજો થાય છે અને તેને ''કાર્સિનોમા'' નામ આપ્યું હતું. મૃતદેહને ખોલીને તેનું સંશોધન કરવું ગ્રીકની સંસ્કૃતિના વિરુદ્ધમાં હોવાથી હિપ્પોક્રેટેસે શરીરની બહાર દેખાતી નાક ઉપર અને સ્તન ઉપરની ગાંઠોનાં જ ચિત્રો બનાવ્યા છે અને તેનું વર્ણન કર્યું છે. તેની સારવાર શરીરનાં ચાર દ્રવ્યો (કાળો અને પીળો પિત્ત, રુધિર, અને કફ) એટલે કે [[હ્યુમર સિદ્ધાંત]]ને આધારે કરવામાં આવતી હતી. દર્દીના હ્યુમરને આધારે તેની સારવારમાં ખોરાક, બ્લડ લેટિંગ અથવા તો દવાઓનો સમાવેશ કરવામાં આવતો હતો. શતાબ્દી સુધી કરવામાં આવેલાં સંશોધનો ઉપરથી માલુમ પડ્યું છે કે કેન્સર શરીરનાં કોઇ પણ અંગમાં થઇ શકે છે. પરંતુ કોશિકાઓની શોધ સાથે 19મી સદી સુધીમાં હ્યુમર સિદ્ધાંત ખૂબ જ પ્રખ્યાત રહ્યો હતો. કર્કરોગનું સૌથી જૂનું વર્ણન અને [[શસ્ત્રક્રિયા આધારિત સારવાર]]ની શોધ [[ઇજિપ્ત]]માં થઇ હતી. સદીઓ પૂર્વે ઇસવિસન પૂર્વે 1600માં [[પેપાઇરસે]] સ્તનોમાં ચાંદા હોવાના 8 કિસ્સાઓનિં વર્ણન કર્યું હતું અને તેની સારવાર તેણે "ધ ફાયર ડ્રિલ" નામનાં સાધનથી ચાંદાંઓને બાળીને કરી હતી. આ રોગ વિષે ગ્રંથોમાં લખ્યું છે કે તેની કોઇ જ સારવાર નથી.<ref name="CancerOrgHistory">{{cite web | title = The History of Cancer | url = http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_6x_the_history_of_cancer_72.asp | publisher = American Cancer Society | year = 2009 | month = September | access-date = 2010-03-23 | archive-date = 2010-03-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100302154211/http://www.cancer.org/docroot/CRI/content/CRI_2_6x_the_history_of_cancer_72.asp | url-status = dead }}</ref> કેન્સરની અન્ય એક [[શસ્ત્રક્રિયા આધારિત સારવાર]]નું જૂનું વર્ણન [[એવિસેના]] (ઇબન સિના) દ્વારા ''[[ધ કેનન ઓફ મેડિસિન]]'' નામના ગ્રંથમાં 1020ની સાલમાં કરવામાં આવ્યું હતું. તેણે જણાવ્યું હતું કે રોગગ્રસ્ત [[પેશીઓ]]નું [[છેદન]] કરીને તેને [[જડમૂળથી કાઢી નાખવું]] જોઇએ અને તેમાં [[ગાંઠો]]ની દિશામાં જિ રહેલી [[નસો]]નો સંપૂર્ણપણે નિકાલ કરવાનો સમાવેશ થતો હતો. જો જરૂર જણાય તો રોગગ્રસ્ત અંગને [[ડામ દઇને]] કે તેને બાળી નાંખવાની ભલામણ પણ તેણે કરી હતી.<ref name="Patricia">પેટ્રિસિયા સ્કિનર (2001), [https://web.archive.org/web/20120621050921/http://findarticles.com/p/articles/mi_g2603/is_0007/ai_2603000716/ યુનાની-ટિબ્બી], ''વૈકલ્પિક દવાઓનો વિશ્વકોશ''</ref> 16મી અને 17મી સદીમાં તબીબો માટે મૃત્યુનું કારણ જાણવા માટે [[મૃતદેહની ચીરફાડ]] કરવાનું વધારે સ્વીકાર્ય બન્યું હતું. જર્મન પ્રાધ્યાપક [[વિલહેલ્મ ફેબ્રી]]નું માનવું છે કે સ્તનોની નસોમાં દૂધ ગંઠાઇ જવાને કારણે સ્તન કેન્સર થાય છે. ડચ પ્રાધ્યાપક [[ફ્રાન્કોઇસ દ લા બો સિવ્લિયસ]] કે જેઓ [[ડિસ્કાર્ટિસ]]ના સિદ્ધાંતોમાં માને છે તેમના દણાવ્યા અનુસાર આ રોગ રાસાયણિક પ્રક્રિયાનું પરિણામ છે અને કેન્સર માટે એસિડિક [[લિમ્ફ]] નામનું રસાયણ જવાબદાર છે. તેના સમકાલિન [[નિકોલસ તુલ્પ]]નું માનવું છે કે કેન્સર એક એવા પ્રકારનું ઝેર છે કે જે ધીરે-ધીરે પ્રસરે છે અને તે [[ખૂબ જ માઠી અસર કરનારું]] છે.<ref name="Marilyn Yalom"> મેરિલિન યાલોમ "અ હિસ્ટ્રી ઓફ ધ બ્રેસ્ટ" 1997. ન્યૂ યોર્ક: આલ્ફ્રેડ એ. નોફ આઇએસબીએન 0-231-12962-9</ref> ઇ. સ. 1775માં બ્રિટીશ શસ્ત્ર વૈદ્ય [[પર્સિવાલ પોટે]] કેન્સરનું કારણ સૌપ્રથમ વખત શોધી કાઢ્યું હતું. તેણે અવલોકન કર્યું હતું કે [[ચિમનીની સફાઇ કરનારા]] લોકોમાં [[વૃષ્ણ]]નું કેન્સર સામાન્યતઃ વધારે માત્રામાં જોવા મળે છે. વ્યક્તિગત દાક્તરોએ પણ કેન્સર વિશેની વિવિધ પ્રકારની ઊંડી સમજ આપી છે પરંતુ જ્યારે દાક્તરોએ સાથે મળીને કામ કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે તેમણે મક્કમ પરિણામો મેળવવાનું શરૂ કર્યું હતું. 18મી સદીમાં સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર ઉપયોગ બહોળી માત્રામાં થવાને કારણે એવું સંશોધન થયું હતું કે "કેન્સરનું ઝેર" પ્રાથમિક ગાંઠોમાં પેશીઓમાં થયેલા ગઠ્ઠા મારફતે અન્ય ભાગો ([[મેટાસ્ટેસિસ]])માં પ્રસરે છે. ઇ. સ. 1871થી 1874ની વચ્ચે અંગ્રેજી શસ્ત્ર વૈદ્ય [[કેમ્પબેલ દ મોર્ગને]] આ રોગને પ્રથમ વખત જોઇને તેની રચના તૈયાર કરી હતી.<ref>{{cite journal |author=Grange JM, Stanford JL, Stanford CA |title=Campbell De Morgan's 'Observations on cancer', and their relevance today |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=95 |issue=6 |pages=296–9 |year=2002 |url=http://www.jrsm.org/cgi/content/full/95/6/296 |pmid=12042378 |doi=10.1258/jrsm.95.6.296 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2008-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220204843/http://www.jrsm.org/cgi/content/full/95/6/296 |url-status=dead }}</ref> સ્વચ્છતાની સમસ્યાઓના કારણે [[શસ્ત્રક્રિયા]] મારફતે કેન્સરની સારવારનાં ખૂબ જ નબળાં પરિણામો મળ્યાં હતાં. સ્કોટલેન્ડના જાણીતા શસ્ત્ર વૈદ્ય [[એલેક્ઝાન્ડર મોનરો]]એ એવું નોંધ્યું હતું કે સ્તન કેન્સરના 60 દર્દીઓ ઉપર શસ્ત્રક્રિયા કરવામાં આવતાં તે પૈકીના માત્ર 2 દર્દીઓ જ બે વર્ષ સુધી જીવી શકે છે. 19મી સદીમાં [[જંતુનાશકો]]ની શોધ થવાને કારણે શસ્ત્રક્રિયાને લગતી ચોખ્ખાઇ સુધરી અને કેન્સરથી [[બચી જનારાં]] દર્દીઓના આંકડાઓમાં વધારો થયો. ગાંઠોનનો નિકાલ શસ્ત્રક્રિયા મારફતે કરવો તે કેન્સરની પ્રાથમિક સારવાર બની. ઇ. સ. 1800ના અંતભાગમાં [[વિલિયમ કોલી]]એ એવું અનુભવ્યું હતું કે જંતુનાશકોની શોધ ''પહેલાં'' પણ કેન્સરની શસ્ત્રક્રિયા બાદ દર્દીઓનાં સાજાં થવાનું પ્રમાણ વધારે હતું તે અપવાદ સાથે (તેણે મિશ્રિત પરિણામો સાથેનાં જીવાણુંઓ ગાંઠોમાં દાખલ કર્યા હતાં) કેન્સરની ગાંઠો શસ્ત્રક્રિયા મારફતે દૂર કરવાની સારવાર દરેક શસ્ત્ર વૈદ્યની આગવી આવડત કે કળા આધારિત બની ગઇ હતી. આ જ સમયગાળા દરમિયાન એવો પણ વિચાર રજૂ કરવામાં આવ્યો કે માનવશરીર વિવિધ [[પેશીઓ]]નું બનેલું છે કે જે કરોડો કોશિકાઓનું નિર્માણ કરે છે. જેના કારણે શરીરમાં રાસાયણિક અસંતુલન અંગેનો હ્યુમરનો સિદ્ધાંત સુવ્યવસ્થિત રીતે સમજી શકાયો હતો. [[કોશિકાનાં રોગવિજ્ઞાન]]નો જમાનો શરૂ થયો 19મી સદીના અંતે જ્યારે [[મેરી ક્યુરી]] અને [[પિઅર ક્યુરી]]એ [[કિરણોત્સર્ગ]]ની શોધ કરી ત્યારે કેન્સરની સારવાર શસ્ત્રક્રિયા વિના અસરકારક રીતે કરીને તબીબી જગતને ગોથું ખવડાવી દીધું હતું. કિરણોત્સર્ગને કારણે કેન્સરની સારવાર અનેકવિધ રીતે થઇ શકે છે તેવા અભિગમને પુષ્ટિ મળી હતી દર્દીઓને મદદ કરવા માટે શસ્ત્ર વૈદ્યો એકલા શસ્ત્રક્રિયા નહોતા કરતાં પરંતુ હોસ્પિટલના વિકિરણ ચિકિત્સકોની સાથે રહીને કામ કરતા હતા. દર્દીઓ સાથેનાં સંચારમાધ્યમોના અભાવે એવી જરૂરીયાત ઊબી થઇ કે દર્દીઓની સારવાર ઘર કરતાં હોસ્પિટલોમાં કરવી બહેતર છે. જેના કારણે દર્દીઓની આંકડાકીય માહિતી હોસ્પિટલ્સની ફાઇલ્સમાં રાખવાની શરૂઆત કરવામાં આવી. જેના કારણે દર્દીઓના પ્રથમ આંકડાકીય અભ્યાસની શરૂઆત થઇ. કેન્સરના રોગ અંગેનું પ્રથમ ચર્ચાપત્ર [[જેનેટ લેન ક્લેપોન]] દ્વારા તૈયયાર કરવામાં આવ્યું હતું. તેણે ઇ. સ. 1926માં સ્તન કેન્સરના 500 કિસ્સાઓ અંગેનો અભ્યાસ બ્રિટનનાં આરોગ્ય ખાતાં માટે પ્રકાશિત કર્યો અને આ રોગ ઉપર કાબૂ મેળવી ચૂકેલા 500 લોકોની જીવનશૈલી અંગેનો અભ્યાસ પણ કર્યો. તેણીની દ્વારા કરવામાં આવેલા કર્કરોગના સઘન અભ્યાસને [[રિચાર્ડ ડોલ]] તેમજ [[ઓસ્ટિનન બ્રાડફોર્ડો હિલ]] દ્વાાર આગળ ધપાવવામાં આવ્યો તેમણે "[[લંગ કેન્સર]] એન્ડ અધર કોઝિસ ઓફ ડેથ ઇન રિલેશન ટુ [[સ્મોકિંગ]]" નામનો અભ્યાસ પ્રકાશિત કર્યો. બ્રિટનના તબીબો દ્વારા કેન્સરથી થતાં મૃત્યુ અંગેનો બીજો અહેવાલ 1956માં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ અભ્યાસને [[બ્રિટીશ ડોક્ટર્સ સ્ટડી]]ના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. ઇ. સ. 1968માં [[ઓક્સફર્ડ]] ખાતે કર્કરોગ કેન્દ્ર શરૂ કરવાના આશયથી રિચાર્ડ ડોલે [[લંડન]] તબીબી સંશોધન કેન્દ્ર (એમઆરસી) છોડી દીધું [[સ્વયંસંચાલિત વીજાણવીય ઉપકરણ]] (કમ્પ્યૂટર)ના ઉપયોગ મારફતે આ કેન્ર્દએ મોટી માત્રામાં પ્રથમ વખત કેન્સરને લગતા રોગની માહિતી સંકલિત કરી આધુનિક રોગશાશ્ત્રની પદ્ધતિઓ રોગને લગતા તાજેતરના વિચારો અને [[જાહેર આરોગ્ય]] નીતિની વધારે નજીકથી સંકળાયેલી છે. છેલ્લાં 50 વર્ષો દરમિયાન હોસ્પિટલ્સ, રાજ્યો, દેશ અને વિદેશમાંથી પણ કેન્સરની ઘટનાઓ સાથે સંલગ્ન સાંસ્કૃતિક અને પર્યાવરણીય કારણોની માહિત એકઠી કરવા માટે ભગીરથ પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. [[બીજાં વિશ્વયુદ્ધ]] સુધી જ્યારે તબીબી સંશોધન કેન્દ્રોએ એવું સંશોધન કર્યું કે રોગની ઘટનાઓમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણે મોટા પાયે તફાવતો રહેલાં છે ત્યાં સુધી કેન્સરના દર્દીઓની સારવાર અને તેને લગતા અભ્યાસો માત્ર તબીબોના અભ્યાસ પૂરતાં જ સિમિત રાખવામાં આવતા હતા. આના કારણે રાષ્ટ્રીય જાહેર આરોગ્ય મંડળોએ વિશ્વભરમાંથી અને હોસ્પિટલ્સમાંથી કર્કરોગને લગતાં અભ્યાસોને સંકલિત કરવાનું શક્ય બનાવ્યું જે પ્રક્રિયા આજે અમુક દેશોમાં ચાલી રહી છે. જાપાનના તબીબી જગતે એ બાબતનું અવલોકન કર્યું કે હિરોશિમા અને નાગાસાકી ઉપર થયેલા વિનાશક [[બોમ્બમારા]]નો ભોગ બનેલા લોકોના અસ્થિમજ્જા સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યું છે. તેમણે નોંધ્યું કે રોગગ્રસ્ત [[અસ્થિમજ્જા]]નો કિરણોત્સર્ગ દ્વારા નાશ કરી શકાય છે. આના કારણે [[લ્યુકેમિયા]] માટે અસ્થિમજ્જાનાં પ્રત્યારોપણની શરૂઆત થઇ બીજાં વિશ્વયુદ્ધથી અત્યાર સુધી કેનસરની સારવાર તલસ્પર્શી રીતે બદલાઇને હાલની ચિકિત્સા પદ્ધતિ સુધી પહોંચી છે. [[રોગશાસ્ત્ર]]ની મદદથી અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી મારફતે તેને પ્રમાણસરની અને વૈશ્વિક બનાવી છે. == સંશોધનના નિર્દેશો == {{Main|Cancer research}} કેન્સરનાં સંશોધનનો આશય રોગની પ્રક્રિયાને વૈજ્ઞાનિક અભિગમથી સમજવાનો અને તેના માટે સંભવિત સારવારોની શોધ કરવાનો પ્રયાસ કરવાનો છે. રાષ્ટ્રપ્રમુખ નિક્સને ઇ. સ. 1971માં [[કેન્સર ઉપરનાં યુદ્ધ]] જાહેર કર્યું ત્યારથી કેન્સરનાં સંશોધનને કારણે [[વિભાજનના જીવવિજ્ઞાન]] અને [[કોશિકાનાં જીવવિજ્ઞાન]]ની સમજણમાં આવેલો સુધારાના કારણે સંખ્યાબંધ કેન્સરની સારવાર અસ્તિત્વમાં આવી છે. 1971થી અત્યાર સુધી યુનાઇટેડસ્ટેટ્સે કેન્સરનાં સંશોધન પાછળ 200 અબજ કરતાં પણ વધારે રકમનું રોકાણ કર્યું છે. આ તમામ રોકાણ જાહેર તેમજ ખાનગી ક્ષેત્રો ઉપરાંત સંસ્થાઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web |author=Sharon Begley | url=http://www.newsweek.com/id/157548/page/2 |title=Rethinking the War on Cancer |format= |date=2008-09-16 | work=Newsweek |access-date=2008-09-08}}</ref> આટલું નોંધપાત્ર રોકાણ કરવામાં આવ્યું હોવા છતાં પણ દેશમાં વર્ષ 1950થી 2005 દરિમયાન કેન્સરથી થનારાં મૃત્યુના કિસ્સામાં માત્ર 5 ટકાનો જ ઘટાડો નોંધાયો છે (વસ્તીનાં કદ અને ઉંમરની સંખ્યામાં ગોઠવેલાં)<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2009/04/24/health/policy/24cancer.html|title=Advances Elusive in the Drive to Cure Cancer |last=Kolata|first=Gina|date=April 23, 2009 |publisher=''[[The New York Times]]''|access-date=2009-05-05}}</ref>. કર્કરોગનાં સંશોધન માટે જાણીતી સંસ્થાઓ અને યોજનાઓમાં [[અમેરિકન એસોસિયેશન ફોર કેન્સર રિસર્ચ]], ધ [[અમેરિકન કેન્સર સોસાયટી]] (એસીએસ), ધ [[અમેરિકન સોસાયટી ઓફ ક્લિનિકલ ઓન્કોલોજી]], ધ [[યુરોપિયન ઓર્ગેનાઇઝેશન ફોર રિસર્ચ એન્ડ ટ્રિટમેન્ટ ઓફ કેન્સર]], ધ [[નેશનલ કેન્સર ઇન્સ્ટિટ્યુટ]], ધ [[નેશનલ કોમ્પ્રિહેન્સિવ કેન્સર નેટવર્ક]] અને એનસીએલ ખાતે ચાલી રહેલા [[ધ કેન્સર જિનોમ એટલાસ]] પ્રોજેક્ટનો સમાવેશ થાય છે. == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} === સામાન્ય સંદર્ભો === * પઝદુર આર, વેગમેન એલડી, કેમ્પ હ્યુસન કેએ, હોસ્કિન્સ ડબલ્યુજે, ઇડીએસ. ''[http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11 કેન્સર મેનેજમેન્ટઃ અ મલ્ટીડિસિપ્લિનરી અપ્રોચ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090515031918/http://www.cancernetwork.com/cancer-management-11 |date=2009-05-15 }}'' . 11મી આવૃત્તિ 2009) * ''ધ બેઝિક સાયન્સ ઓફ ઓન્કોલોજી'' 4થી આવૃત્તિ ટેનોક આઇએફ, હિલ આરએફ ઇટી ''ઇટી એએલ'' . (ઇડીએસ) 2005 મેકગ્રો હિલ આઇએસબીએન 0-07138-7749. * ''પ્રિન્સિપલ્સ ઓફ કેન્સર બાયોલોજી.'' ક્લેઇનસ્મિથ, એલજે (2006). પિઅર્સન બેન્જામિન કમિન્ગ્સ. આઇએસબીએન 0-80534-003-3. * {{cite journal |author=Parkin D, Bray F, Ferlay J, Pisani P |title=Global cancer statistics, 2002 |journal=CA Cancer J Clin |volume=55 |issue=2 |pages=74–108 |year=2005 |doi=10.3322/canjclin.55.2.74 |url=http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/55/2/74 |pmid=15761078 |access-date=2010-03-23 |archive-date=2008-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080706042521/http://caonline.amcancersoc.org/cgi/content/full/55/2/74 |url-status=dead }} * ''ફૂડ, ન્યૂટ્રિશન, ફિઝિકલ એક્ટિવિટી એન્ડ ધ પ્રિવેન્શન ઓફ કેન્સરઃ અ ગ્લોબલ પર્સપેક્ટિવ'' . વર્લ્ડ કેન્સર રિસર્ચ ફંડ (2007). આઇએસબીએન 978-0-9722522-2-5. ''[http://www.wcrf-uk.org/research_science/expert_report.lasso ફુલ ટેક્સ્ટ]'' * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View.ShowTOC&amp;rid=cmed.TOC&amp;depth=2 કેન્સર મેડિસિન, 6ઠ્ઠી આવૃત્તિ]-પાઠ્યપુસ્તક * [http://www.springer.com/biomed/cancer/book/978-3-540-36847-2 એનસાઇક્લોપેડિયા ઓફ કેન્સર]-4 ભાગનું સંદર્ભ કાર્ય * {{cite journal | author=Weinberg, Robert A. | title=How Cancer Arises; An explosion of research is uncovering the long-hidden molecular underpinnings of cancer—and suggesting new therapies | url=http://www.bme.utexas.edu/research/orly/teaching/BME303/Weinberg.pdf | journal=[[Scientific American]] | month=September | year=1996 | pages=62–70 | quote=Introductory explanation of cancer biology in layman's language | format=[[Portable Document Format|PDF]] | access-date=2010-03-23 | archive-date=2009-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090225115248/http://www.bme.utexas.edu/research/orly/teaching/BME303/Weinberg.pdf | url-status=dead }} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Wiktionary}} {{Commons|Cancer (illness)|Cancer}} * {{dmoz|Health/Conditions_and_Diseases/Cancer/}} {{Tumors|state=uncollapsed}} {{Carcinogen}} [[શ્રેણી:કેન્સરના પ્રકારો]] [[શ્રેણી:કર્કરોગના કારણે થતાં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:રોગ]] agcd64dqqp39y1i6hy96jr6rsdrevsp 0 22749 901596 893839 2026-06-18T17:13:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901596 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''વિકી લિન માર્શલ''' (નવેમ્બર 28, 1967 - ફેબ્રુઆરી 8, 2007), જે તેમના[[ પડદાના નામ]], '''અન્ના નિકોલ સ્મિથ''' થી વધુ જાણીતાં હતાં,<ref name="cnn">{{cite news|title=Interview with Anna Nicole Smith |publisher=CNN|date=2002-05-29 |url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0205/29/lkl.00.html |access-date=2007-02-14}}</ref> તે એક અમેરિકી [[મૉડલ]], [[સેકસ સિમ્બોલ]], અભિનેત્રી અને [[ટેલિવિઝન વ્યકિતત્વ]] હતાં. ==વિગત== ''[[પ્લેબોય]]'' માં 1993માં [[પ્લેમેટ ઓફ ધ ઇયર]] બન્યા ત્યારે તે પહેલવહેલા પ્રસિદ્ધિ પામ્યા હતાં. તેમણે [[ગેસ]] (Guess) જિન્સ અને [[લેન બ્રાયન્ટ]] જેવી વસ્ત્રોની કંપનીઓ માટે મોડલિંગ કર્યું હતું. તે તેમના પોતાના [[રિયાલિટી ટીવી]] શો, ''[[ધ અન્ના નિકોલ શો]]'' માં પણ મુખ્ય ભૂમિકામાં દેખાયા હતાં. [[ટેકસાસ]]માં જન્મેલા અને ઉછરેલાં, સ્મિથે માધ્યમિક શિક્ષણ પડતું મૂકયું હતું અને 17 વર્ષની વયે પરણી ગયાં હતાં. તેમનાથી 63 વર્ષ મોટા, [[તેલ]] [[ઉદ્યોગ]]ના [[વહીવટદાર]] અને પૂંજીપતિ [[જે. હોવર્ડ માર્શલ]] સાથેના તેમનાં બીજાં લગ્ન બહુચર્ચિત રહ્યાં હતાં, [[પોતાની ઉંમરનો એંશીમો દાયકો વીતાવતા]] આ બુઢ્ઢા ઉદ્યોગપતિને તેઓ માત્ર તેના પૈસા માટે પરણ્યાં છે, એવાં લોકોનાં અનુમાનોને તેમણે નકાર્યાં હતાં. તેમના પતિના મૃત્યુ પછી, તેમની મિલકતના હિસ્સા માટે તેમણે ખૂબ લાંબી કાયદાકીય લડત લડવી પડી હતી; તેમનો કેસ, ''[[માર્શલ વિરુદ્ધ માર્શલ]]'' , [[સમવાયી અધિકારક્ષેત્ર]]ના મુદ્દે છેક [[યુ.એસ. સુપ્રીમ કોર્ટ]] સુધી પહોંચ્યો હતો. 39 વર્ષની ઉંમરે તેમનું અવસાન થયું, મૃત્યુનું દેખીતું કારણ વધુ પડતી માત્રામાં સૂચિત દવાઓના સેવનને ગણાવવામાં આવ્યું હતું. તેમના અવસાનના થોડાક મહિનાઓ પહેલાં, તેમના પુત્ર, [[ડેનિયલ સ્મિથ]]નું મૃત્યુ, પિતૃત્વ અને તેમની પુત્રી ડેનિયલિન હવાલો મેળવવા માટેની લડતને લઈને તેઓ ફરીથી સમાચાર-માધ્યમોના કેન્દ્રમાં આવ્યાં હતાં. ==પૂર્વજીવન== [[ટેકસાસ]]ના [[હેરિસ કાઉન્ટી]]માં જન્મેલા '''વિકી લિન હોગન''' ,<ref name="tbi1">Ancestry.com. ટેકસાસ જન્મ સૂચિ, 1903–1997 [ઓનલાઈન માહિતીસંગ્રહ]. પ્રોવો, યુટી, યુ.એસ.એ.: ધ જનરેશન્સ નેટવર્ક, Inc., 2005.</ref> એટલે અન્ના નિકોલ એ ડોનાલ્ડ ઈયુજીન હોગન (જન્મ જુલાઈ 12, 1947) અને વિર્ગી મૅ ([[પૂર્વાશ્રમ]]માં ટેબર્સ; જન્મ જુલાઈ 12, 1951)ના એક માત્ર સંતાન હતાં,<ref name="tbi1"></ref> આ દંપતીએ ફેબ્રુઆરી 22, 1967નાં લગ્ન કર્યાં હતાં.<ref name="Ancestry 2005">Ancestry.com. ''ટેકસાસ છૂટાછેડા સૂચિ, 1968–2002'' [ઓનલાઈન માહિતીસંગ્રહ]. પ્રોવો, યુટી, યુ.એસ.એ.: ધ જનરેશન્સ નેટવર્ક, Inc., 2005.</ref> પાછળથી તેમના પિતા પરિવારને છોડી ગયા; તેમના અને વિર્ગીના નવેમ્બર 4, 1969ના છૂટાછેડા થઈ ગયાં. વિર્ગીના સૌથી મોટાં સંતાન, અન્ના નિકોલને એક સાવકો ભાઈ છે, ડેવિડ લ્યુથર ટૅકર, જુનિ. (જન્મ 1966).<ref name="tbi1"></ref> પોતાની માતા અને કાકી, ઈલાઈન (ટોડ) ટેબર્સ, એટલે કે વિર્ગીના ભાઈ, મેલવિન ટેબર્સના પત્નીની દેખરેખ હેઠળ અન્ના નિકોલસનો ઉછેર થયો. વિર્ગીના આ પહેલા સંતાનને તેમના (પાછળથી) સાવકા ભાઈ ડોનાલ્ડ લ્યુથર ટેકર સિનિ. પાસેથી પિતૃપ્રેમ મળ્યો - વિર્ગીના માતા પારાલી અલ્લમૅન ડોનાલ્ડના પિતા જયોર્જ ટેકર સાથે પરણ્યાં હતાં.<ref>Ancestry.com. ''ટેકસાસ લગ્ન સંગ્રહ, 1814–1909 અને 1966–2002'' [ઓનલાઈન માહિતીસંગ્રહ]. પ્રોવો, યુટી, યુ.એસ.એ.: ધ જનરેશન્સ નેટવર્ક, Inc., 2005.</ref> હ્યુસ્ટનમાં 28 વર્ષ જેટલા લાંબા ગાળા માટે કાયદા અમલીકરણ અધિકારી તરીકે ફરજ બજાવનાર વિર્ગી, સમય જતાં 1971માં ડોનાલ્ડ આર. હાર્ટને પરણ્યાં હતાં.<ref name="Ancestry 2005"></ref> ડોનાલ્ડ રેય હાર્ટ, જુનિઅર (જન્મ 1972) એ તેમનું પહેલું સંતાન.<ref name="tbi1"></ref> ડોનાલ્ડ હાર્ટ સાથે વિર્ગીનાં લગ્ન બાદ, અન્ના નિકોલે પોતાનું નામ વિકી હોગાનમાંથી નિક્કી હાર્ટ કર્યું.<ref>{{cite news|url=http://news.yahoo.com/s/nm/20070209/us_nm/annanicole_mexia_dc|archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044127/http://news.yahoo.com/s/nm/20070209/us_nm/annanicole_mexia_dc|archive-date=2007-02-12|title=High school remembers Anna Nicole — barely|authors=Ed Stoddard and Jessica Rinaldi|publisher=[[Reuters]]|access-date=2007-02-14|date=2007-02-09|url-status=live}}</ref> 1983માં વિર્ગી અને ડોનાલ્ડ હાર્ટ વચ્ચે પણ છૂટાછેડા થયા. ત્યારબાદ વિર્ગી જૉ ડી. થોમ્પસન સાથે પરણ્યાં (લગ્ન 1987, છૂટાછેડા 1991), ત્યારબાદ જેમ્સ ટી. સેન્ડર્સ (લગ્ન 1996, અવસાન 1996) અને છેલ્લે જેમ્સ એચ. આર્થર (લગ્ન 2000) સાથે પરણ્યાં. અન્ના નિકોલના પિતા ડોનાલ્ડ, 1970માં વાન્દા ફાયે અટકિન્સન સાથે પરણ્યાં અને તેમને ત્રણ સંતાનો થયાં: [[ડોન્ના હોગન]] (જન્મ 1971), ડોનાલ્ડ રેય હોગન (જન્મ 1973), અને ઍમી હોગન (જન્મ 1975).<ref name="Ancestry.com-Tx Marriage Collection">Ancestry.com. ટેકસાસ લગ્ન સંગ્રહ, 1814–1909 અને 1966–2002 [ઓનલાઈન માહિતીસંગ્રહ]. પ્રોવો, યુટી, યુ.એસ.એ.: ધ જનરેશન્સ નેટવર્ક, Inc., 2005.</ref><ref name="tbi1 "></ref> 1978માં ડોનાલ્ડ અને વાન્દાએ છૂટછેડા લીધા.<ref name="Ancestry.com-Tx Divorce Index">Ancestry.com. ટેકસાસ છૂટાછેડા સૂચિ, 1968–2002 [ઓનલાઈન માહિતીસંગ્રહ]. પ્રોવો, ઉતાહ, યુ.એસ.: ધ જનરેશન્સ નેટવર્ક, Inc., 2005.</ref> 1996માં ડોનાલ્ડે કૅરોલિન એસ. વાન્ડવેર સાથે લગ્ન કર્યું. અન્ના નિકોલે હ્મુસ્ટનની દુરકી પ્રાથમિક શાળા અને અલ્ડીન માધ્યમિક શાળામાં શિક્ષણ લીધું. જયારે તેઓ નવમા ધોરણમાં હતાં, ત્યારે તેમને તેમનાં માતાની નાની બહેન, કૅય બેઅલ સાથે [[ટેકસાસના મૅકિસઆ]]માં રહેવા માટે મોકલવામાં આવ્યાં.<ref>ઍરિક રેડ્ડીંગ અને ડી"ઈવા રેડ્ડીંગ, ''ગ્રેટ બિગ બ્યુટીફૂલ ડોલઃ ધ અન્ના નિકોલ સ્મિથ સ્ટોરી'' , ન્યૂ યોર્કઃ બારીકૅડ બુકસ, 1996, પૃ.13.</ref> [[મેકિસઆ હાઈ સ્કૂલ]]માં, પહેલા વર્ષમાં નાપાસ થયાં અને પાછળથી તેમના બીજા વર્ષ દરમ્યાન શાળા છોડી ગયાં.<ref>''ઈન રે માર્શલ'' , 275 B.R. 5, 20 (C.D. Cal. 2002). {{cite news|url=http://news.yahoo.com/s/nm/20070209/us_nm/annanicole_mexia_dc|archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044127/http://news.yahoo.com/s/nm/20070209/us_nm/annanicole_mexia_dc|archive-date=2007-02-12|title=High school remembers Anna Nicole — barely|authors=Ed Stoddard and Jessica Rinaldi|publisher=[[Reuters]]|access-date=2007-02-14|date=2007-02-09|url-status=live}}</ref> મેકિસઆમાં જિમ્સ ક્રિસ્પી ફ્રાઈડ ચિકન રેસ્ટોરન્ટમાં વેઈટે્રર્સ તરીકે કામ કરતી વખતે, અન્ના નિકોલની મુલાકાત ત્યાં રસોયા તરીકે કામ કરતાં બિલી વાયેન સ્મિથ સાથે થઈ. આ યુગલ 4 એપ્રિલ, 1985ના પરણી ગયું;<ref name="Ancestry.com-Tx Marriage Collection"></ref> એ વખતે અન્નાની ઉંમર 17 અને બિલીની ઉંમર 16 હતી. બીજા વર્ષે, અન્નાએ તેમના પુત્ર, [[ડેનિયલ વાયેન સ્મિથ]]ને જન્મ આપ્યો. 1987માં બંને છૂટાં પડ્યાં અને તેઓ પોતાના એક વર્ષના ડેનિયલ સાથે હ્યુસ્ટન આવી વસ્યાં. તેમની વચ્ચે વિધિસરના છૂટાછેડા ફેબ્રુઆરી 3, 1993ના, હ્યુસ્ટન ખાતે થયાં.<ref name="Ancestry.com-Tx Divorce Index"></ref> શરૂઆતમાં, અન્ના નિકોલે [[વોલ-માર્ટ]]માં રોજગાર મેળવી લીધો, ત્યારપછી [[રેડ લોબસ્ટર]]માં વેઈટે્રર્સ તરીકેનું કામ કર્યું. પછી તેમણે [[વિલાયતી નૃત્યાંગના]] તરીકે પોતાની જાતને સ્થાપિત કરી, અને 1991માં, મોડેલિંગ અને અવાજ આપવાના પાઠો શીખવા શરૂ કર્યા. એ વર્ષે ઑકટોબરમાં, તેમનું ધ્યાન એક જાહેરાત પર પડ્યું- તે ''[[પ્લેબોય]]'' સામયિક માટેના ઑડિશનની જાહેરાત હતી.<ref name="employment">{{cite web|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2003563989_annanicole09.html|title=Living and dying in the spotlight}}</ref> ==''પ્લેબોય'' અને મૉડલિંગ કારકિર્દી== {{Infobox Playboy Playmate <!-- for more information see [[:Template:Infobox Playboy Playmate/doc]] --> | name = Anna Nicole Smith | image = | imagesize = 150px | caption = | imagesize = | imagesize = 150px | caption = | caption = | issue = May 1992 | birthname = | birthplace = [[Houston, Texas|Houston]], [[Texas]]<ref name=wekinglypigs>{{cite web|url=http://wekinglypigs.com/cgi-bin/nand/search/pmstat?browse=%3A%3ACONFIG%3A%3Amodelbrowse&key=smith%2C+vickie+%5Banna+nicole%5D&limit=0|title=Playmate data|access-date=January 29, 2010}}</ref> | birthdate = {{birth date|mf=yes|1967|11|28}} | deathdate = {{death date and age|mf=yes|2007|02|08|1967|11|28}} | bust = 36[[Brassiere measurements|DD]] (97[[Brassiere measurements|DD]] cm)<ref name=wekinglypigs /> | waist = {{convert|26|in|cm|abbr=on}} | hips = {{convert|38|in|cm|abbr=on}} | natural bust = 34[[Brassiere measurements|A]] | height = {{height|ft=5|in=11|wiki=yes}}<ref name=wekinglypigs /> | weight = {{convert|140|lb|kg st|abbr=on}} | preceded = [[Cady Cantrell]] | succeeded = [[Angela Melini]] | pmoy-year = 1993 | pmoy-preceded = [[Corinna Harney]] | pmoy-succeeded = [[Jenny McCarthy]] }} 1992માં સ્મિથની કારકિર્દીમાં નિર્ણાયક વળાંક આવ્યો. ''પ્લેબોય'' ના માર્ચ 1992ના અંકના આવરણ મૂકાતાં ચહેરા માટે જયારે [[હ્યુગ હેફનરે]] તેમની પસંદગી કરી, ત્યારથી તેમની કારકિર્દીએ ઊંચાઈઓને આંબવું શરૂ કર્યુ, અહીં તેમનું નામ વિકી સ્મિથ હતું અને તેમણે ઊંડું-ગળું ધરાવતું [[સાંજનું ગાઉન]] પહેર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://cbs2chicago.com/slideshows/anna.nicole.smith.20.316061.html|title=Anna Nicole Smith's Playboy Covers|publisher=cbs2chicago.com|access-date=2007-02-14|archive-date=2009-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090603190648/http://cbs2chicago.com/slideshows/anna.nicole.smith.20.316061.html|url-status=dead}}</ref> સામયિક [[મધ્ય પાનાંઓ]] પર તેમને [[સ્ટીફન વાયદા]] દ્વારા તસવીરબદ્ધ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="wekinglypigs"/> સ્મિથે ત્યારે કહ્યું હતું કે તે "બીજાં [[મેરીલિન મનરો]]" બનવાનું આયોજન કરી રહ્યાં છે.<ref name="telegraph">{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?view=DETAILS&grid=&xml=/news/2007/02/10/db1002.xml |title=Anna Nicole Smith |date=2007-02-10 |publisher=[[Daily Telegraph]] |access-date=2007-02-10 |archive-date=2008-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080424093637/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?view=DETAILS&grid=&xml=%2Fnews%2F2007%2F02%2F10%2Fdb1002.xml |url-status=dead }}</ref> સ્મિથ ''પ્લેબોય'''ના લાક્ષણિક મોડલો કરતાં પ્રમાણમાં વજનદાર અને વિશાળ બાંધો ધરાવતાં હતાં, છતાં તે પ્લેબોયના સૌથી લોકપ્રિય મોડલોમાંના એક બન્યાં.<ref>{{Cite web |url=http://www.eonline.com/celebrities/profile/index.jsp?uuid=81bfdc70-976b-4998-af8c-6c742894a6a8 |title=અન્ના નિકોલ સ્મિથ - રેખાચિત્ર, છેલ્લામાં છેલ્લા સમાચાર અને સંબંધિત લેખો |access-date=2006-11-11 |archive-date=2006-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061111054443/http://www.eonline.com/celebrities/profile/index.jsp?uuid=81bfdc70-976b-4998-af8c-6c742894a6a8 |url-status=live }}</ref> ''' '' '''''1993ના પ્લેમેટ ઓફ ધ યર તરીકે સ્મિથની વરણી થઈ. ''' '' '''''તેમના PMOY ચિત્રો રજૂ થયાં ત્યાં સુધીમાં, તેઓ અન્ના નિકોલ સ્મિથ તરીકે સ્થાપિત થઈ ચૂકયાં હતાં.<ref name=wekinglypigs>{{cite web|url=http://wekinglypigs.com/cgi-bin/nand/search/pmstat?browse=%3A%3ACONFIG%3A%3Amodelbrowse&key=smith%2C+vickie+%5Banna+nicole%5D&limit=0|title=Playmate data|access-date=January 29, 2010}}</ref>''' '' [[ગેસ]](Guess) જિન્સ જાહેરાત અભિયાનના શ્રેણીબદ્ધ શ્વેત-શ્યામ કામોત્તેજક તસવીરોમાં [[સુપરમૉડલ]] [[કલાઉડિયા સ્ચિફેર]]ના સ્થાન લેવા માટેનો કરાર સુરક્ષિત કરવામાં સ્મિથ સફળ રહ્યા હતાં. સ્મિથની [[સેકસ સિમ્બોલ]] [[જાયને મૅન્સફિલ્ડ]] સાથેની સામ્યતાનો ગેસે પૂરો ફાયદો ઉઠાવ્યો હતો અને તેમના જાયને-પ્રેરિત ફોટો-સેશનો કરવા માંડ્યા હતાં. 1993માં, નાતાલ પહેલાં, તેમણે એક સ્વિડિશ પહેરવેશની કંપની, હેન્નસ ઍન્ડ મૌરિત્ઝ (0}H&amp;M) માટે મોડલિંગ કર્યું. તેમાં તેમને માત્ર અંતઃવસ્ત્રોમાં અને કામોત્તેજક મુદ્રાઓમાં દર્શાવવામાં આવ્યાં. સ્વિડન અને નોર્વેમાં તેમના આવાં મોટાં પોસ્ટરો લગાડવામાં આવ્યાં. ઑગસ્ટ 22, 1994ના અંકના મુખપૃષ્ઠ માટે સ્મિથની એક તસવીર ''[[ન્યૂ યોર્ક]]'' સામયિક દ્વારા વાપરવામાં આવી, જેની હેઠળ ''વ્હાઈટ ટ્રેશ નેશન'' (શ્વેત દેશની આબરૂ ધૂળમાં મેળવે છે તે ભાવાર્થનું) શીર્ષક આપવામાં આવ્યું હતું. એ તસવીરમાં, તેમને ટૂંકા સ્કર્ટ અને કાઉબોય બૂટ સાથે ઊભડક બેસીને ચિપ્સ ખાતાં બતાવવામાં આવ્યાં હતાં. ઑકટોબર 1994માં, સ્મિથના વકીલે તેમની તસવીરનો અનઅધિકૃત ઉપયોગ કરવા માટે અને તેના લેખથી તેમની માનહાનિ થતી હોવાનું દર્શાવીને એ સામયિક સામે $5,000,000 ડૉલરનો દાવો માંડ્યો. તેમના વકીલે કહ્યું કે સ્મિથને એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે "તમામ-અમેરિકી-સ્ત્રીઓના દેખાવ"ને મૂર્ત કરવા માટે તેમની તસવીર લેવામાં આવે છે, અને તેમને મોહક અદાઓ જોઈતી હતી. વધુમાં તેમણે કહ્યું હતું કે આ તસવીર તો વિશ્રામના સમય દરમ્યાન માત્ર મઝા માટે લેવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F01E2DA1F3CF932A15753C1A962958260&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fS%2fSuits%20and%20Litigation |title=Chronicle|publisher=[[New York Times]] |first=Nadine |last=Brozan |date=1994-10-21 |access-date=2007-02-14}}</ref> ==માર્શલ સાથે લગ્ન== હ્યુસ્ટનના એક [[સ્ટ્રિપ કલબ]], ગિગિ માટે, ઑકટોબર 1991માં પ્રદર્શન કરતી વખતે, સ્મિથની મુલાકાત વયસ્ક [[તેલ ઉદ્યોગપતિ]] [[જે. હોવર્ડ માર્શલ]] સાથે થાય છે અને તેની સાથે તેમના સંબંધની શરૂઆત થાય છે. તેમના બે વર્ષના સંબંધ દરમ્યાન, તેમણે સ્મિથ પર અનેક કીમતી ભેટોની વર્ષા કરી અને કેટલીય વખત પોતાની સાથે લગ્ન કરવા માટે પૂછ્યું.<ref>''ઈન રે માર્શલ'' , 275 B.R. 5, 21 (C.D. Cal. 2002).</ref> ફેબ્રુઆરી 3, 1993ના હ્યુસ્ટન ખાતે, તેમણે પોતાના પતિ બિલી સાથે વિધિસર છૂટાછેડા લીધાં.<ref>Ancestry.com. ટેકસાસ છૂટાછેડા સૂચિ, 1968–2002 [ઓનલાઈન માહિતીસંગ્રહ]. પ્રોવો, યુટી, યુ.એસ.એ.: ધ જનરેશન્સ નેટવર્ક, Inc., 2005.</ref> ત્યારબાદ, 27 જૂન, 1994ના, 26 વર્ષીય સ્મિથ અને 89 વર્ષીય માર્શેલે હ્યુસ્ટનમાં લગ્ન કર્યાં.<ref name="Ancestry.com-Tx Marriage Collection"></ref> પરિણામે, તેમણે માર્શલ સાથે પૈસા માટે લગ્ન કર્યાં છે એવી અફવાએ ખાસ્સું જોર પકડ્યું.<ref>{{cite news|url=http://abcnews.go.com/Primetime/story?id=1320909 |title=Fame and Infamy Surround Anna Nicole Smith|publisher=[[ABC News]] |date=2005-11-17 |access-date=2007-02-14}}</ref> જો કે સ્મિથ કદી તેમની સાથે રહ્યાં હોવાનું નોંધાયું ન હોવા છતાં,<ref name="About">{{cite web |url=http://marriage.about.com/od/entertainmen1/p/annasmith.htm |title=The Marriages of Anna Nicole Smith |work=[[About.com]] |author=Sheri and Bob Stritof |access-date=2007-02-14 |archive-date=2007-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070211175738/http://marriage.about.com/od/entertainmen1/p/annasmith.htm |url-status=dead }}</ref> તેઓ પોતાના પતિને ચાહે છે અને ઉંમરથી કોઈ ફરક પડતો નથી, એ બાબત તેમણે પકડી રાખી હતી. સ્મિથ અને તેમના લગ્નના તેર મહિના પછી, 4 ઑગસ્ટ, 1995ના માર્શેલનું હ્યુસ્ટન ખાતે અવસાન થયું. ==વારસા હક માટે કોર્ટ કેસો== જે. હોવર્ડ માર્શેલના મૃત્યુનાં અઠવાડિયાંઓમાં જ, સ્મિથ અને તેમના પતિના પુત્ર, [[ઈ. પિઅર્સ માર્શલ]] વચ્ચે, તેમના સ્વગત પતિની [[અમેરિકી $]]1.6 બિલિયનની સંપત્તિમાં અડધા હિસ્સા માટેના દાવાઓ બાબતે લડાઈ શરૂ થઈ ગઈ. તેમણે હંગામી ધોરણે મોટા હોવર્ડે જેમનો અસ્વીકાર કર્યો હતો, તે જે. હોવર્ડના બીજા પુત્ર, જેમ્સ હોવર્ડ માર્શલ ત્રીજા સાથે હાથ મેળવ્યાં. હોવર્ડ ત્રીજાનો દાવો હતો કે જે. હોવર્ડે તેને પોતાની મિલકતમાંથી એક ભાગ આપવાનું મૌખિક વચન આપ્યું હતું; સ્મિથની જેમ, હોવર્ડ ત્રીજાને પણ જે. હોવર્ડની [[વસિયત]]માં બાકાત રાખવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news | url=http://www.eonline.com/news/article/index.jsp?uuid=8db67be4-ab0e-4e57-8034-c3559371643e | title=Probate Jury Disses Anna Nicole | work=[[E! Online]] | date=2001-03-08 |last=Grossberg |first=Josh |access-date=2007-02-14}}</ref> આ ખટલો એક દાયકા કરતાં પણ વધુ ચાલ્યો હતો, કોર્ટની આ લડાઈ ટેકસાસમાં અત્યંત જાહેર અને બહુચર્ચિત બની હતી તથા આ સમય દરમ્યાન કેટલાક ચુકાદાઓ સ્મિથની તરફેણમાં તેમ જ તેમની વિરુદ્ધમાં આવ્યા હતા.<ref>''ઈન રે માર્શલ'' , 392 F.3d 1118, 1124–1131 (9th Cir. 2004).</ref> 1996માં, એક કર્મચારીની જાતીય [[સતામણી]] કરવા બદલ $850,000ના તેમની વિરુદ્ધ આવેલા ચુકાદાને પરિણામે સ્મિથે કેલિફોર્નિયામાં [[નાદારી]] નોંધાવી હતી. માર્શલ મિલકતમાંથી તેમના નામે બાકી નીકળતાં કોઈ પણ સંભવતઃ નાણા એ તેમની સભંવતઃ મિલકત ગણાય, અને એ હિસાબે આ બાબતમાં નાદારી કોર્ટ પણ વચ્ચે આવી.<ref>{{cite news |title=Anna Nicole Smith's Supreme Fight |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/02/28/AR2006022800142_pf.html |publisher=[[Washington Post]]|date=2006-03-01|last=Lane|first=Charles |authorlink=Charles Lane (journalist) |access-date=2007-02-14}}</ref> જો સ્મિથ તેમની સાથે લગ્ન કરે તો પોતાની મિલકતનો અડધો હિસ્સો તેમને આપવાનું જે. હોવર્ડે મૌખિક વચન આપ્યું હતું એવો તેમનો દાવો હતો. સપ્ટેમ્બર 2000માં, [[લોસ એન્જલસ]]ના નાદારી કોર્ટના [[ન્યાયાધીશે]] તેમને $449,754,134 આપવાનો આદેશ કર્યો. જુલાઈ 2001માં, [[હ્યુસ્ટન]]ના ન્યાયાધીશ માઈક વુડે આ પ્રોબેટ કેસમાં જયુરીના મતને માન્ય રાખતાં એવો ચુકાદો આપ્યો કે સ્મિથનો કોઈ પણ પ્રકારનો અધિકાર બનતો નથી અને સ્મિથને પિઅર્સની કાયદાકીય ટીમને ફી તથા ખર્ચા પેટે $1 મિલિયન આપવાનો આદેશ કર્યો. ટેકસાસની પ્રોબેટ કોર્ટ અને કેલિફોર્નિયાની નાદારી અંગેની કોર્ટના ચુકાદાઓમાંની વિસંગતતાઓના કારણે આખી બાબત સમવાયી (ફેડરલ) કોર્ટમાં લઈ જવાની ફરજ પડી.<ref>{{cite news |url=http://www.eonline.com/news/article/index.jsp?uuid=05a8eb71-9b00-4da9-bd45-f4770e721619 |last=Grossberg |first=Josh |publisher=[[E! Online]] |title=Judge Orders Anna Nicole to Pay Up |date=2001-07-17|access-date=2007-02-14}}</ref> માર્ચ 2002માં, એક ફેડરલ ન્યાયાધીશે કેલિફોર્નિયાની નાદરી અંગેની કોર્ટના ચુકાદાને ખારીજ કર્યો અને નવો ચુકાદો આપ્યો પણ તેમણે આપવાની રકમ ઘટાડીને $88 મિલિયન કરી. ડિસેમ્બર 2004માં, યુ.એસ. [[અપીલના 9મા સર્કિટ કોર્ટ]]ની ત્રણ ન્યાયાધીશોની પેનલે માર્ચ 2002ના નિર્ણય સંપૂર્ણપણે ફેરવી તોળ્યો, અને તેના માટે કારણ આપ્યું કે ફેડરલ કોર્ટો પાસે આ પ્રોબેટ નિર્ણયને નામંજૂર કરવા માટેનું અધિકારક્ષેત્ર નથી.<ref>{{cite web | url=http://law.wustl.edu/Courses/Rosenbury/Fall2005/te.fall.2005.first.day.pdf | title=E. Pierce Marshall v. Vickie Lynn Marshall | work=United States Court of Appeals, Ninth Circuit. | date=2003-10-09 | format=PDF | access-date=2010-03-30 | archive-date=2009-11-30 | archive-url=https://www.webcitation.org/5lfMtEXaH?url=http://law.wustl.edu/Courses/Rosenbury/Fall2005/te.fall.2005.first.day.pdf | url-status=dead }}</ref> સપ્ટેમ્બર 2005માં યુ.એસ. સુપ્રીમ કોર્ટે આ ચુકાદા સામે કરવામાં આવેલી અપીલની સુનવાઈ કરવાનું નક્કી કર્યું. પાછળથી સમવાયી (ફેડરલ) કોર્ટનું અધિકારક્ષેત્ર વિસ્તારીને તેમાં રાજય પ્રોબેટ વિવાદોને સમાવી લેવાના હેતુથી એ વખતના [[બુશના શાસને]] સ્મિથના હિતમાં દરમિયાનગીરી કરવા માટે [[સોલિસિટર જનરલ]]ને નિર્દેશ કર્યો.<ref>{{cite news | url=http://entertainment.tv.yahoo.com/entnews/ap/20051226/113560590000.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20060219125202/http://entertainment.tv.yahoo.com/entnews/ap/20051226/113560590000.html | archive-date=2006-02-19 | title=White House Aids Playboy Playmate in Court | publisher=[[Yahoo!|Yahoo! Entertainment]] | date=2005-12-26 | access-date=2007-02-14 | url-status=dead }}</ref> મહિનાઓ સુધી રાહ જોયા પછી, સ્મિથ અને તેમના સાવકા દીકરા પિઅર્સને 1 મે, 2006ના સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયની જાણ થઈ. ન્યાયાધીશોએ સર્વાનુમતે સ્મિથની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો હતો; મોટા ભાગનો અભિપ્રાય ન્યાયાધીશ [[રુથ બૅડર ગિન્સબર્ગે]] લખ્યો હતો. આ ચુકાદામાં સ્મિથને તેમના પતિની મિલકતનો હિસ્સો આપવામાં નહોતો આવ્યો, પણ સમવાયી (ફેડરલ) કોર્ટમાં તે માગવા અંગેના તેમના અધિકારને તેમાં પુષ્ટિ આપવામાં આવી હતી.<ref name="nytmay">{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2006/05/01/washington/01cnd-smith.html?ex=1304136000&en=e61be83b13708e78&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |title=Anna Nicole Smith Wins Supreme Court Case|first=David|last=Stout|publisher=[[The New York Times]]|date=2006-05-01|access-date=2007-02-14}}</ref> 20 જૂન, 2006ના [[ઈ. પ્રિઅર્સ માર્શલ]] "તીવ્ર સંક્રમણ"ના કારણે 67 વર્ષની વયે મૃત્યુ પામ્યા. તેમના વિધવા, [[ઈલાઈન ટી. માર્શલ]] હવે તેમની મિલકતનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.<ref>{{cite news | url=http://www.dallasnews.com/sharedcontent/dws/dn/latestnews/stories/072206dnmetmarshall.1818c79.html | title=A legacy oil heir never wanted | work=[[The Dallas Morning News]] |first=Katie |last=Fairbank | date=2006-07-22 |access-date=2007-02-14}}</ref> ન્યાય માટે તથા પહેલાં ઉકેલ ન આવ્યો હોય તેવી અપીલો બાબતે ચુકાદો આપવા માટે કેસને પાછો 9મા સર્કિટને સોંપવામાં આવ્યો હતો. {{See|Marshall v. Marshall}} અન્નાના અવસાન બાદ ''[[ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સે]]'' નોંધ્યું હતું કે માર્શલ સંપત્તિ માટેનો કેસ "શ્રીમતી સ્મિથની નાનકડી દીકરીના નામે ચાલુ રહેશે એવું લાગે છે."<ref>{{cite news|title= Cause of Anna Nicole Smith’s Death Uncertain|date=February . 9, 2007|url= http://www.nytimes.com/2007/02/09/us/09cnd-smith.html?pagewanted=2&ei=5070&en=7f46f11ecdf503f9&ex=1172206800|publisher=The New York Times |access-date=February 21, 2007 }}</ref> ==ફિલ્મ અને ટેલિવિઝન કારકિર્દી== [[File:SkyscraperUKDVD.jpg|thumb|સ્કાયસ્ક્રેપરમાં કૅરી વિસ્કના કિરદારમાં સ્મિથ]] 1994માં ''[[ધ હુડસકર પ્રોકસી]]'' અને ''[[Naked Gun 33⅓: The Final Insult]]'' [[ફિલ્મ]]માં તેમના ચમકવા અંગે ખાસ્સો પ્રચાર-પ્રસાર થયો હોવા છતાં, સ્મિથની અભિનય કારકિર્દીમાં આગળ ખાસ કશું નીપજયું નહીં. [[એકશન]]/[[થ્રિલર]] ''[[ટુ ધ લિમિટ]]'' (1995) ફિલ્મમાં, કે જેમાં પોતાના પતિના ખૂન સામે બદલો લેવા ધારતી એક નિવૃત્ત જાસૂસ, કોલેટ્ટે ડુબોઈસની ભૂમિકા તેમણે ભજવી હતી, નાયિકાના રૂપમાં તેમની આ પહેલી ભૂમિકા હતી. તેમને ચમકાવતી બીજી ફિલ્મ પણ એકશન/થ્રિલર ''[[સ્કાયસ્ક્રેપર]]'' (1997) હતી, જેનાં [[નિર્માત્રી]] તેઓ જાતે હતાં અને ફિલ્મમાં તેમણે એક હેલિકોપ્ટર પાઈલટ, કૅરી વિસ્કની ભૂમિકા ભજવી હતી,<ref>{{cite news |first=Hilary |last=Hilton |title=Anna Nicole Smith, 1967–2007 |url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1587535,00.html |work=[[Time (magazine)|Time]] |date=2007-02-08 |access-date=2007-02-09 |archive-date=2014-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709123930/http://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1587535,00.html |url-status=dead }}</ref> જે એક ખૂબ ઊંચા બિલ્ડિંગ પર ઉતરાણ કરે છે, અને ત્યારે તેને ખબર પડે છે કે એ બિલ્ડિંગ તો ત્રાસવાદીઓના કબજામાં છે, અને પછી તે બંધકોને બચાવવાની ભયંકર લડત આદરે છે. બંને ફિલ્મો, અને તેમાં સ્મિથના અભિનયને આલોચનાત્મક અભિપ્રાય મળ્યા હતા. તેમના સ્વગત પતિની મિલકત માટેના [[દાવા]]ઓમાં વખત જતાં તેમની કારકિર્દી સ્થગિત થઈ ગઈ. તેમની કાનૂની લડત, તેમનું વધતું વજન, અને તેમની ઉટપટાંગ વર્તણૂકના અહેવાલોના કારણે તે જાણે [[મોડી રાતના ટેલિવિઝન]] કૉમેડિયનો માટેનો નિયમિત ચારો બની ગયાં. 2002માં, તેમણે [[ઈ!]] (E!) કેબલ નેટવર્ક પર તેમની પોતાની [[રિયાલિટી ટીવી]] શ્રેણી, ''[[ધ અન્ના નિકોલ શો]]'' , શરૂ કરીને ફરીથી ધમાકેદાર પ્રવેશ કર્યો.<ref>{{cite news |first=Ken |last=Tucker |authorlink= |title=Anna Nicole Smith show an obscene train wreck |url=http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/TV/08/05/ew.hot.annanicole/index.html |work=[[Entertainment Weekly]] |date=2002-08-05 |access-date=2007-02-09 |archive-date=2007-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212001724/http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/TV/08/05/ew.hot.annanicole/index.html |url-status=dead }}</ref> ''[[ધ ઓસ્બોર્ન્સ]]'' ની જેવા અન્ય રિયાલિટી શોમાં લોકપ્રિયતના આંક ઊંચે લઈ જવાની પદ્ધતિઓ અનુસાર આ શ્રેણીમાં પણ તેમના વ્યકિતગત અને અંગત જીવનને કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવ્યાં હતાં. ''ધ અન્ના નિકોલ શો'' નો પ્રવેશ ધમાકેદાર રહ્યો અને તેણે નેટવર્કની સૌથી વધુ પ્રેક્ષકોની સંખ્યા ધરાવતી શ્રેણીનું સ્થાન હાંસલ કર્યું, પણ દરેક અનુગામી અઠવાડિયે ટીકાકારો તેને વખોડતા રહ્યા અને તેના પ્રેક્ષકોની સંખ્યા ઘટતી ગઈ. જો કે, ખાસ કરીને કૉલેજના યુવાનો જેવા કેટલાક સમુદાયોમાં તેણે પોતાનું [[સંપ્રદાય]] સમું સ્થાન જાળવી રાખ્યું.<ref name="telegraph"></ref> "સર્જનાત્મક મતભેદો"ના કારણે ફેબ્રુઆરી 2004માં શો બંધ કરવામાં આવ્યો, પણ તેની [[ડીવીડી]](DVD)ઓના રૂપે તથા કેટલાક એપિસોડના [[પુનઃપ્રસારણ]] પૂરતો શો જીવંત રહ્યો. મોટા પડદા પર સ્મિથનું એ પછીનું આગમન તેની પોતાની જ ભૂમિકામાં ''[[વસાબી ટુના]]'' (2003)માં થયું, જેમાં હૅલોવિનમાં તેના પાળેલા કૂતરા, સુગર-પાઈનું કેટલાક મિત્રોની ટોળી અપહરણ કરી જાય છે. ફરીથી ''[[બી કૂલ]]'' (2005)માં તે પોતાની જ ભૂમિકામાં જોવા મળે છે, જે ફિલ્મ અને સંગીત ઉદ્યોગ વિશેની અપરાધ/કૉમેડી છે, જેમાં [[જહોન ટ્રાવોલ્ટા]], [[ઉમા થુરમૅન]] અને [[ધ રોક]] કલાકારો ધરાવે છે. નિર્માત્રી અને કલાકાર તરીકે તેઓ કાલ્પનિક વૈજ્ઞાનિક કથા/કૉમેડી, ''[[ઈલલીગલ એલિયન્સ]]'' માં "લુસી" તરીકેની ભૂમિકા નિભાવે છે, જેમાં સુંદર અવકાશી પરગ્રહવાસી પૃથ્વીને શૈતાનથી બચાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.edgewoodstudios.com/extra/ai_Synapse_page.html|title=Edgewood Studios: Illegal Aliens|access-date=2007-02-14|archive-date=2009-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214114948/http://www.edgewoodstudios.com/extra/ai_Synapse_page.html|url-status=dead}}</ref> સ્મિથના જીવન પરથી તેમની ફિલ્મ જીવનકથા હવે બની રહી છે. આ ફિલ્મ એક પરદેશી નૃત્યાંગનાથી તેમના રિયાલિટી શો/આહાર સ્પોકસમૉડલ સ્ટારડમ (તેમની ઢળતી કિશોરઅવસ્થાથી માંડીને ફેબ્રુઆરી 2007ના 39 વર્ષની વયે તેમના મૃત્યુ) સુધીની તેમની સફરનું દસ્તાવેજીકરણ કરશે. આ ફિલ્મમાં અન્નાની ભૂમિકામાં [[વિલા ફોર્ડ]] જોવા મળશે.<ref>[http://www.tmz.com/2007/04/11/anna-nicole-driven-by-ford-in-new-movie ન્યૂ મુવીમાં ફોર્ડ દ્વારા હંકારાતા અન્ના નિકોલ]</ref> ==પ્રવકતા તરીકે સ્મિથ== ''[[લેટ નાઈટ વિથ કોનાન ઓ'બ્રાયન]]'' પર પ્રદર્શિત ઈન્ટર્વ્યૂમાં, સ્મિથને પૂછવામાં આવ્યું કે તમારા "પ્લેમેટ આહાર"માં શું શું હોય છે? તેમણે તરત જ પ્રત્યુત્તર આપ્યો, "તળેલું ચિકન". ઑકટોબર 2003માં, તેમને અહેવાલ મુજબ 69 લબ (31 કિલો) ઘટાડવામાં મદદરૂપ થયેલા [[ટ્રીમસ્પા]]ના તેઓ પ્રવકતા બન્યા.<ref name="weightloss1">{{cite news |title=Living and dying in the spotlight |url=http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld/2003563989_annanicole09.html |work=[[The Seattle Times]] |date=2007-02-09 |access-date=2007-02-09}}</ref> નવેમ્બર 2004માં, સંગીતમય પ્રદર્શનનો પરિચય આપવા માટે એક [[અમેરિકન મ્યુઝિક ઍવોર્ડ્સ]]માં તેમણે હાજરી આપી અને પોતાના અસ્પષ્ટ વકતવ્ય અને વર્તણૂકથી સૌથનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. તેમના સીધાં જીવંત પ્રસારણ વખતે, તેમણે પોતાના બંને હાથ ઉપર ઉલાળીને પૂછ્યું હતું, "મારું શરીર ગમે છે?".<ref name="draw">{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/02/09/ap/entertainment/mainD8N5S1000.shtml |title=What Drew Us to Anna Nicole |first=Jocelyn |last=Novak |publisher=[[Associated Press]] |date=2007-02-09|access-date=2007-02-14}}</ref> સ્મિથે થોડી ટિપ્પણીઓ ગણગણ્યા પછી ટ્રીમસ્પાને જશ આપ્યો હતો. આ પ્રસંગે, બાકીના સમગ્ર કાર્યક્રમ દરમ્યાન રજૂઆતકર્તાઓ માટે હાસ્યસ્પદ સામ્રગીનું કામ આપ્યું હતું.<ref>{{cite news | url=http://www.cbsnews.com/stories/2004/11/16/earlyshow/leisure/celebspot/main655962.shtml | title=What's Up With Anna Nicole Smith? | work=[[CBS News]] | date=2004-11-16 |access-date=2007-02-14}}</ref> તેના પછીના દિવસે, તેમની હાજરીની નોંધ પ્રસાર-માધ્યમોમાં લેવામાં આવી હતી. સ્મિથ કોઈ ગોળીઓની અસરમાં છે અથવા અન્ય કોઈ પદાર્થના નિયંત્રણમાં છે એવાં એવાં અનુમાનો [[ચોપાનિયાં]]માં કરવામાં આવ્યાં હતાં. તેમની પ્રતિનિધિએ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે શ્રેણીબદ્ધ ખૂબ સખત કામ રહેવાથી તેઓ વેદનાગ્રસ્ત હતાં. માર્ચ 2005માં, [[સિડની]]ના [[લુના પાર્ક]]માં આયોજિત સૌથી પહેલા [[MTV ઓસ્ટ્રેલિયા મ્યુઝિક એવોર્ડ્સ]]માં, [[જૅનેટ જેકસન]]ના [[વસ્ત્રોનાં કબાટની દુર્ઘટના]]ની નકલ કરતાં પોતાનાં [[બંને સ્તન]] દેખાય તેમ પોતાનો પહેરવેશ નીચે ખેંચી નાખ્યો હતો, એ બંને પર [[MTV]] લોગો અંકિત હતો.<ref>{{cite news |title=Anna Nicole Flashes Crowd at MTV Event |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,149445,00.html |date=2005-03-04 |publisher=[[Associated Press]]|access-date=2007-02-14 }}</ref> પ્રાણી અધિકારો માટે કામ કરતાં સંગઠન [[PETA]] માટેની જાહેરાતોમાં પણ સ્મિથ દેખાયા હતાં. મરીલિન મનરોના "હીરા યુવતીઓના શ્રેષ્ઠ દોસ્ત છે" એ લીટીની નકલમાં ''[[સજજનો સોનેરી વાળ પસંદ કરે છે]]'' -ના વિભાગમાં, 2004ની જાહેરાતમાં લખ્યું હતું "સજ્જનો પ્રાણીઓની રુંવાટી વિનાનાં સોનેરી વાળ પસંદ કરે છે."<ref>{{cite web|url=http://furisdead.com/feat/annanicole/|title=Anna Nicole Smith poses for anti-fur ad.|publisher=furisdead.com|access-date=2010-03-30|archive-date=2007-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070329034723/http://www.furisdead.com/feat/annanicole/|url-status=dead}}</ref> પ્રાણીઓની રુંવાટી વિરુદ્ધના અભિયાનના તેમના ટેકાને કારણે, વિશેષ કરીને કેનેડિયન [[સીલ શિકાર]] અંગેની તેમની ટીકાને કારણે, [[PETA]]એ સ્મિથની યાદમાં કેનેડિયન વડા પ્રધાન [[સ્ટીફન હાર્પર]]ને તેમની વાર્ષિક પરંપરાનો અંત લાવવા માટે લેખિત વિનંતી કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://getactive.peta.org/campaign/anna_nicole_seal_hunt?preview=t|title=Anna Nicole Smith's petition to end the Canadian harp seal hunt.|publisher=furisdead.com|access-date=2010-03-30|archive-date=2009-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090224002339/http://getactive.peta.org/campaign/anna_nicole_seal_hunt?preview=t|url-status=dead}}</ref> એ પછીના વર્ષે એક બીજી જાહેરાતમાં, [[ઈયામ્સ]] (Iams) ડોગ ફૂડ (ઈયામ્સ કૂતરાઓનો આહાર) તેમ જ તેના નિર્માતા [[પ્રોકટર એન્ડ ગેમ્બલ]] અને સહકંપની [[ઈયુકાનુબા]] સામે તેમની પ્રાણીઓ પ્રત્યેની કહેવાતી ક્રૂરતાને લઈને છેડેલા અભિયાનના ભાગરૂપે સ્મિથે પોતાના કૂતરાઓ સાથે પોઝ આપ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.iamscruelty.com/iams-feat-ans.asp |title=Anna Nicole Smith Dogs Pet-Food Maker Iams Over Deadly Experiments|publisher=iamscruelty.com}}</ref> ==અંગત જીવન == એક ઈન્ટર્વ્યૂ દરમ્યાન પોતે ખ્રિસ્તી છે, એવું દર્શાવતાં સ્મિથે કહ્યું હતું: "જિસસ ક્રાઈસ્ટ મારા પરમેશ્વર અને તારણહાર છે, અને હંમેશાં રહેશે, અને હું દરરોજ પ્રાર્થના કરું છું.<ref name="christian">[http://www.youtube.com/watch?v=TVILZlvc-pE અન્ના નિકોલ સ્મિથ - જિસસ ખ્રિસ્ત એ મારા સ્વામી અને તારણહાર છે!], 1:58 પછીથી</ref> ===દીકરીનો જન્મ=== {{Main|Dannielynn Birkhead paternity case}} [[File:Anna Nicole Smith 164.jpg|thumb|2003માં અન્ના નિકોલ સ્મિથ]] જૂન 1, 2006ના પોતાની અધિકૃત [[વેબસાઈટ]] પર એક વીડિઓ કિલપ મૂકીને સ્મિથે જાહેર કર્યું હતું કે તેઓ ગર્ભવતી છે. સ્વિમિંગ પુલમાં એક અસમતોલ તરાપા પર તરતાં તરતાં, તેમણે કહ્યું હતું, "ચાલો હું બધી અફવાઓ પર પૂર્ણવિરામ મૂકી દઉં. હા, હું ગર્ભવતી છું. હું ખુશ છું, હું તેના માટે ખૂબ, ખૂબ ખુશ છું. બધું ખરેખર સરસ રીતે જઈ રહ્યું છે, ખરેખર સરસ અને હું સમયાંતરે વેબ પર આવતી-જતી રહું છું; હું વધતી જઈશ તેમ તેમ તમને જોવા દઈશ."<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=cqioG2lV6ug યૂટયૂબ વીડિયો]</ref> અલબત્ત તેમની જાહેરાતમાં કોઈ વિગતો આપવામાં આવી નહોતી, પણ તેમની દીકરીના જન્મ અને તેમના પુત્રના અવસાન પછી CNN પર ''[[લૅરી કિંગ લાઈવ]]'' માં [[લૅરી કિંગ]] સાથેના ઈન્ટર્વ્યૂમાં સ્મિથના લાંબા સમયના અંગત એટર્ની [[હોવાર્ડ કે. સ્ટર્ને]] કહ્યું કે સ્મિથ અને તેમની વચ્ચે "ખૂબ લાંબા સમયથી" ગોપનીય સંબંધ હતો અને, ગર્ભાવસ્થાના સમય પરથી, તેમને વિશ્વાસ હતો કે આ બાળકના પિતા પોતે જ હતા.<ref>{{cite news| url=http://www.cnn.com/2006/SHOWBIZ/TV/09/26/smith.baby/index.html | title=Attorney: I'm Anna Nicole's baby's father | publisher=[[CNN]] | date=2006-09-27 |access-date=2007-02-14}}</ref> તેમના ભૂતપૂર્વ-બોયફ્રેન્ડ, મનોરંજન તસવીર-પત્રકાર [[લૅરી બિર્કહેડ]], બાળકના પિતા પોતે જ છે એ વાત પર અટલ રહ્યા અને પિતૃત્વ સ્થાપિત કરવા માટે તેમણે કાનૂની લડત આરંભી.<ref>{{cite news| url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,217358,00.html | title=Ex-Boyfriend Challenges Paternity of Anna Nicole Smith's Daughter | publisher=[[Associated Press]] | date=2006-10-03 |access-date=2007-02-14}}</ref> સ્મિથની પુત્રી, [[ડેનિયેલિન હોપ માર્શલ સ્ટર્ન]]નો જન્મ 7 સપ્ટેમ્બર, 2006ના, [[બહામાઝના નાસુ]] ખાતે ડૉકટર્સ હૉસ્પિટલમાં થયો. બહમિઅન [[જન્મના પ્રમાણપત્ર]]માં પિતા તરીકે હોવર્ડ કે. સ્ટર્નનું નામ નોંધાયેલું છે.<ref>{{cite news | url=http://www.nationalledger.com/artman/publish/article_27268991.shtml | title=Anna Nicole Smith Names Howard K Stern as Dad on Birth Certificate | work=nationalledger.com | date=2006-10-11 | last=Atkins | first=Jill | access-date=2007-02-14 | archive-date=2007-01-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070107054743/http://www.nationalledger.com/cgi-bin/artman/exec/view.cgi?archive=5&num=8991 | url-status=dead }}</ref> યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના એક ન્યાયાધીશે ડેનિયલિનના જૈવિક પિતા નિશ્ચિત કરવા માટે [[ડીએનએ]] (DNA) પરીક્ષણ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. સ્મિથના મૃત્યુના પગલે, લૅરી બિર્કહેડના વકીલ, ડેબ્રા ઓપ્રીએ મડદામાંથી તત્કાળ ધોરણે ડીએનએ (DNA) નમૂનો લેવાની માગણી કરી. સ્મિથના વકીલ, રોન રાલેએ આ વિનંતીનો સખત વિરોધ કર્યો.<ref>{{cite news | url=http://www.smh.com.au/news/people/after-the-death-burial-by-blog/2007/02/09/1170524284742.html | title=Baby with mother of a court battle | publisher=[[The Sydney Morning Herald]] | date=2007-02-10 |first=Mark |last=Coultan |access-date=2007-02-14}}</ref> ન્યાયાધીશે પણ આ વિનંતીને નકારી, પણ તેના બદલે સ્મિથના શરીરને ફેબ્રુઆરી 20 સુધી સાચવવાનો આદેશ આપ્યો.<ref>{{cite news | url=http://www.cnn.com/2007/LAW/02/09/anna.nicole.dna.ap/ | title=Judge orders Smith's body preserved, denies DNA test | publisher=[[Associated Press]] | date=2007-02-10 | access-date=2007-02-14 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''[[ન્યૂ યોર્ક ડેઈલી ન્યૂઝ]]'' માં પ્રકાશિત એક વાર્તા અનુસાર, સ્મિથની સાવકી નાની બહેન, [[ડોન્ના હોગને]] કહ્યું હતું કે આ મૉડલે પોતાના બીજા પતિ, માર્શલના શુક્રાણુઓ, તેમના અવસાન પહેલાંથી થીજવી રાખ્યા હતા. આ વર્તમાન પત્રનું કહેવું હતું કે ''ટ્રેન વ્રેક'' શીર્ષક ધરાવતી, અપ્રકાશિત હસ્તપ્રતમાં હોગને પોતાની બહેન વિશે લખ્યું છે, કે "તેમણે એ ઘરડા માણસના શુક્રાણુનો ઉપયોગ કર્યો હોવાનો, અને તેઓ હોવર્ડ માર્શલના સંતાનને જન્મ આપવા જઈ રહ્યાં હોવાનો ઈશારો તેમણે પોતાના પરિવારને આપ્યો હતો."<ref>{{cite news |url=http://www.nydailynews.com/front/story/496332p-418242c.html |title=Old man and the seed? |publisher=[[New York Daily News]] |author=Caruso, Michelle and Siemaszko, Corky |date=2007-02-09 |access-date=2007-02-17 |archive-date=2007-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070218064914/http://www.nydailynews.com/front/story/496332p-418242c.html |url-status=dead }}</ref> જો કે, હોગનના પુસ્તકના પ્રકાશકે વર્તમાનપત્રના આવા દાવાઓને માત્ર મજાક/બનાવટ ગણાવ્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.news.com.au/adelaidenow/story/0,22606,21209167-5006301,00.html |title=Anna Nicole's paternity story 'a Hoax' |first=Stefanie |last=Balogh |publisher=[[news.com.au]] |date=2007-02-11 |access-date=2007-02-14 |archive-date=2012-12-30 |archive-url=https://archive.ph/20121230155031/http://www.adelaidenow.com.au/news/anna-nicole-paternity-story-a-hoax/story-e6freo8c-1111112978601 |url-status=dead }}</ref> 9 ફેબ્રુઆરી, 2007ના [[ઝસા ઝસા ગબોર]]ના પતિ [[ફેડ્રીક પ્રિન્ઝ વોન અન્હાલ્ટે]] કહ્યું કે સ્મિથ સાથે તેમને લગભગ એકાદ દાયકા જેટલો લાંબો પ્રેમ-સંબંધ હતો અને તેઓ તેમની નવજાત બાળકી, ડેનિયલિનના સંભવિત પિતા હોઈ શકે.<ref>{{cite news |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20070209/ap_on_en_tv/anna_nicole_smith_125 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070213054347/http://news.yahoo.com/s/ap/20070209/ap_on_en_tv/anna_nicole_smith_125 |archive-date=2007-02-13 |title=Gabor Husband may be Smith's baby's dad |date=2007-02-09 |publisher=[[Associated Press]] |access-date=2007-02-14 |url-status=live }}</ref> અન્ના નિકોલ સ્મિથના ભૂતપૂર્વ અંગરક્ષક, ઍલેકઝાન્ડર ડેન્કે, એક ટૅબ્લોઈડ ટેલિવિઝન કાર્યક્રમ ''[[એકસ્ટ્રા]]'' માં એવું કહ્યાના અહેવાલ છે કે તેઓ પોતાના ભૂતપૂર્વ માલિક સાથે પ્રેમ-સંબંધ ધરાવતા હતા, અને તેથી એ શકય છે કે કદાચ તેઓ ડેનિયલિનના પિતા હોય.<ref>{{cite news |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20070213/ap_en_ce/anna_nicole_smith_prince_10 |title=Gabor's husband to file claim for baby |date=2007-02-12 |publisher=[[Associated Press]] |access-date=2007-02-14}}</ref>{{Dead link|date=February 2008}} સ્મિથના અવસાન પછી, ''[[TMZ.com]]'' એ અહેવાલ આપ્યો કે સ્મિથ જયારે આઠ મહિનાનો ગર્ભ ધરાવતાં હતાં ત્યારે તેમને ખોટા નામ હેઠળ [[મેથાડન]]નું પ્રિસ્ક્રિપ્શન આપવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web | url=http://www.tmz.com/2007/02/14/the-doctor-who-scored-methadone-for-anna-nicole/ | title=The Doctor Who Scored Methadone for Anna Nicole |date=2007-02-14 |publisher=TMZ | access-date=2006-02-14}}</ref> કેલિફોર્નિયાના મેડિકલ બોર્ડે આ બાબતે પુનરાવલોકન આદર્યું; દવા સૂચવનાર ડૉકટર, સંદીપ કપૂરે કહ્યું કે તેમની સારવાર "બરાબર અને યોગ્ય" હતી.<ref>{{cite news |url=http://www.latimes.com/entertainment/news/la-ex-doc16feb17,0,871654.story?coll=la-home-headlines |title=Anna Nicole's doctor defends prescribed treatment |last=Proctor |first=Charles |publisher=[[Los Angeles Times]] |date=2007-02-16 |access-date=2007-02-19 }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{Dead link|date=February 2008}} 10 એપ્રિલ, 2007ના બેહમિયન ન્યાયાધીશે લૅરી બિર્કહેડ, ભૂતપૂર્વ બોયફ્રેન્ડને, ડેનિયલિનના પિતા ઠેરવતો ચુકાદો આપ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/section/1501119/story.cfm?c_id=1501119&objectid=10433611|title=DNA results reveal father of Anna Nicole Smith's baby|publisher=[[The New Zealand Herald]]|date=2007-04-11}}</ref> બિર્કહેડ બાળકીના પિતા છે એ બાબત ડીએનએ (DNA) પરીક્ષણ 99.99% ચોકસાઈ સાથે પુરવાર કરતા હતા. આ રહસ્યોદ્ઘાટ અંગે ટિપ્પણી કરતાં, બિર્કહેડ કહ્યું, "તમને આવું કહેનારાઓમાંના એક હોવાની બાબતને હું ધિક્કારતો હતો, પણ તેમને એ કહ્યું હતું. હું તેનો પિતા છું...મારું બાળક ખૂબ જલદી ઘેર આવી જશે."<ref>[http://www.reuters.com/article/topNews/idUSN1040771120070410 અન્ના નિકોલના સંતાનનો પિતા બિર્કહેડ છે]</ref> બિર્કહેડે પાછળથી જન્મના પ્રમાણપત્રમાં તેમને પિતા તરીકે દર્શાવતો સુધારો કરી આપવા માટે અપીલ કરી, જેના કારણે તેમના પોતાના માટે તેમ જ બાળક માટે અમેરિકા જવા માટેના પાસપોર્ટ મેળવવાના દ્વાર ખૂલી ગયાં. હોવર્ડ કે. સ્ટર્ને ડીએનએ પરિણામોને અથવા તો ચુકાદાને પડકાર્યો નહીં.<ref>{{cite web | url=http://www.cnn.com/2007/LAW/04/10/smith.baby/index.html|title=Birkhead named baby's dad; Stern won't fight for custody |date=2007-04-10 |publisher=[[CNN]] |access-date=2007-04-10}}</ref> ચુકાદા પછી, બિર્કહેડ બાળકી સાથે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ પાછા ફર્યા.<ref>{{cite web |url=http://www.tmz.com/2007/05/01/the-baby-has-landed/#comments|title=The Baby Has Landed |date=2007-05-01 |publisher=[[TMZ.com|TMZ]]}}</ref> ચુકાદા સામે વિર્ગી આર્થરે કરેલી અપીલ પાછળથી નકારી કાઢવામાં આવી અને તેમને ખર્ચ ચૂકવવાનો આદેશ કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.eonline.com/news/article/index.jsp?uuid=23ce4997-acc2-473e-a41e-460016d13f64|title=Court Disses Virgie; Larry and Baby to Leave Bahamas}}</ref> ===દીકરાનું મૃત્યુ=== {{Main|Daniel Wayne Smith}} પોતાની માતા અને તેની તાજી જન્મેલી બહેનને મળવા આવેલો સ્મિથનો 20 વર્ષીય પુત્ર, [[ડેનિયલ સ્મિથ]], 10 સપ્ટેમ્બર, 2006ના ત્યાં જ અવસાન પામ્યો હતો.<ref>{{cite news | url=http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=2420856 | title=Smith's Son Died During Hospital Visit | publisher=[[Associated Press]] |last=Robertson |first=Jessica | date=2006-09-11 |access-date=2007-02-14}}</ref> શબચિકિત્સકે આ મૃત્યુને "રિઝર્વ્ડ(અનામત)" તરીકે લેબલ માર્યા પછી, સ્મિથે દ્વિતીય [[શબપરીક્ષણ]] માટે [[ફોરેન્સિક પૅથોલૉજિસ્ટ]] [[સિરીલ વેચ્ટ]]ને રોકયાં.<ref>{{cite news| url=http://www.msnbc.msn.com/id/15036342/ | title=Officials: Anna Nicole probe not closed | publisher=[[Associated Press]] | date=2006-09-29 |access-date=2007-02-14}}</ref> 21 સપ્ટેમ્બર, 2006ના રોજ તેમનો [[મૃત્યુનો દાખલો]] જારી કરવામાં આવ્યો, જેથી તેમની દફનવિધિ થઈ શકે.<ref>{{cite news | url=http://www.courttv.com/people/2006/0921/anna_nicole_smith2_ap.html | title=Authorities issue death certificate for Anna Nicole Smith's son | publisher=[[Associated Press]] | date=2006-09-21 | access-date=2007-02-14 | archive-date=2007-02-22 | archive-url=https://www.webcitation.org/5MqhUYFda?url=http://www.courttv.com/people/2006/0921/anna_nicole_smith2_ap.html | url-status=dead }}</ref> સ્મિથ ડેનિયલિન અને સ્ટર્ન સાથે બહામાઝમાં જ રોકાયા, જયારે ડેનિયલના પિતા, બિલ સ્મિથ સહિત યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં રહેતો તેનો આખો પરિવાર તથા મિત્રો ઑકટોબર 7, 2006ના તેની [[સ્મારક વિધિ]] (મેમોરિયલ સર્વિસ) માટે ટેકસાસના મેકિસઆમાં ભેગા થયા હતા. તેના મૃત્યુના લગભગ છ અઠવાડિયા પછી, ડેનિયલને ઑકટોબર 19, 2006ના બહામાઝના [[ન્યૂ પ્રોવિડેન્સ]]ના લેક વ્યૂ કબ્રસ્તાન ખાતે દફન કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web | url=http://people.aol.com/people/article/0,26334,1548489,00.html | title=Funeral Held for Anna Nicole Smith's Son | work=People | access-date=2006-10-19 | archive-date=2006-11-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061108042426/http://people.aol.com/people/article/0%2C26334%2C1548489%2C00.html | url-status=dead }}</ref> સ્મિથના લાંબા સમયના સાથી, હોવર્ડ કે. સ્ટર્ને વર્ણવ્યા મુજબ, તેઓ પોતાના પુત્રના મૃત્યુથી સ્તબ્ધ રહી ગયા હતા. મૉડલના નિધન પછી કાનૂની લડાઈમાં પોતાની જુબાની આપતાં સ્ટર્ને સર્કિટ ન્યાયાધીશ લૅરી સિઈડલિન સમક્ષ કહ્યું હતું, "અન્ના અને ડેનિયલ અવિભાજય હતાં. અન્નાના જીવનમાં ડેનિયલ સૌથી અગત્યની વ્યકિત હતો તે નિઃશંકપણે કહી શકાય તેમ છે." સ્ટર્ને સોંગદ લેતાં કહ્યું હતું કે "ડેનિયલની અંતિમક્રિયા વખતે, તેમણે કોફિન ખોલાવ્યું હતું અને તેની અંદર ચઢવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. 'જો ડેનિયલને દફનાવવો જ હોય, તો હું પણ એની સાથે દફન થવા માગું છું' એવું તેમણે કહ્યું હતું. તે તો તેની સાથે કબરમાં નીચે ઊતરવા તૈયાર હતાં."<ref>{{cite web | url=http://www.recordonline.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070220/ENTERTAIN/70220018 | title=Howard K. Stern says Anna wanted to be buried next to her son | work=recordonline.com | access-date=2007-04-20 | archive-date=2007-09-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070930185506/http://www.recordonline.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20070220/ENTERTAIN/70220018 | url-status=dead }}</ref> હોવર્ડ કે. સ્ટર્ને જાણકારી આપતાં ઉમેર્યું હતું, "અન્ના પોતાને ડેનિયલના માતા અને પિતા બંને ભૂમિકામાં જોતી હતી. હું જયારથી તેમને મળ્યો હતો, તેમની સઘળી બાબતોના કેન્દ્રમાં ડેનિયલ હતો. હું એમ કહીશ કે કદાચ તેમણે સ્થૂળ રીતે, છેલ્લા અઠવાડિયે દેહ છોડ્યો, પણ ઘણા અંશે, ખાસ કરીને ભાવનાત્મક રીતે તો તેઓ ડેનિયલના અવસાન સાથે જ નિધન પામ્યા હતાં."<ref>{{cite web | url=http://www.people.com/people/article/0,,1536410_20012329,00.html | title=Howard K. Stern: Anna was my whole world | work=people.com | access-date=2007-04-20 | archive-date=2007-03-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070301210638/http://www.people.com/people/article/0%2C%2C1536410_20012329%2C00.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.artharris.com/2007/06/16/exclusive-howard-k-stern-talks-fathers-day-larry-birkhead-plans-special-day-for-dannielynn-fathers-day-surprise-flowers-on-annas-grave/ | title=Howard K. Stern talks Father's Day | work=Art Harris:The Bald Truth | access-date=2007-06-16 | archive-date=2007-06-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070620203825/http://www.artharris.com/2007/06/16/exclusive-howard-k-stern-talks-fathers-day-larry-birkhead-plans-special-day-for-dannielynn-fathers-day-surprise-flowers-on-annas-grave/ | url-status=dead }}</ref> ''લૅરી કિંગ લાઈવ'' દરમ્યાન ડૉ. વેચ્ટે જાહેરાત કરી કે તેમણે કરેલા શબપરીક્ષણ અનુસાર ડેનિયલ [[ઝોલોફટ]], [[લૅકસાપ્રો]] અને [[મેથાડોન]]ના પ્રાણઘાતક સંયોજનના કારણે મૃત્યુ પામ્યો હતો. મેથાડોન એ [[હેરોઈન]] અને [[મોર્ફિન]]ના [[વ્યસન]]ની સારવાર માટે વાપરવામાં આવે છે એવું કહેવા છતાં, ડેનિયલ શા માટે આ દવાઓ લેતો હતો તે અંગે પોતે કોઈ નિષ્કર્ષ પર આવી શકે તેવી કોઈ માહિતી તેમની પાસે નથી એવું ડૉ. વેચ્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું. 8 ફેબ્રુઆરી, 2007ના ડૉ. વેચ્ટે [[ફોકસ ન્યૂઝ]]ને કહ્યું કે ડેનિયલે મેથાડોન કયાંથી, કેવી રીતે મેળવ્યું તે અંગે તેમની પાસે હજી પણ કોઈ માહિતી નથી. ===સ્ટર્ન સાથે લગ્નની ધાર્મિક વિધિ=== 28 સપ્ટેમ્બર, 2006ના, બહામાઝના દરિયાકિનારેથી દૂર 41-ફૂટના [[બે સઢવાળા]] માર્ગારિટાવિલે વહાણ પર સ્મિથ અને [[હોવર્ડ કે. સ્ટર્ને]] શપથ અને વીંટીઓની આપલેની અનૌપચારિક પ્રતિબદ્ધતા વિધિ કરી હતી. સ્મિથે સફેદ પહેરવેશ પહેર્યો હતો અને લાલ ગુલાબનો ગુચ્છો હાથમાં રાખ્યો હતો, જયારે સ્ટર્ને સફેદ શર્ટ પર કાળો કોટ ચઢાવેલો હતો. બંનેએ [[બાપ્તિસ્ટ]][[દાતા]] સમક્ષ પોતાના પ્રેમની શપથ લીધી હતી અને એકબીજાની પડખે રહેવાનું વચન આપ્યું હોવા છતાં, આ પ્રકારની વિધિ કાનૂની રીતે બંધનકારક ગણાતી નથી, અને તેથી [[લગ્નનું પ્રમાણપત્ર]] જારી કરવામાં આવ્યું નહોતું.<ref>{{cite news| url=http://www.msnbc.msn.com/id/15061612/ | title=Anna Nicole Smith gets married, sort of | publisher=[[Associated Press]] | date=2006-09-29 |access-date=2007-02-14}}</ref> વિધિ પછી, તેમણે સાન્ડી કૅય દ્વીપ પર ઉતરાણ કર્યું હતું, જયાં ખાસ આ પ્રસંગ માટે હોડકાં થકી લાવી રાખવામાં આવેલા [[શેમ્પેઈન]] અને [[સફરજનના આસવ]] સાથે તેમણે પાર્ટી કરીને ઉજવણી કરી હતી.<ref name="About"></ref> કસમયે આ વિધિ કરવા બાબતેના પ્રશ્ન સંદર્ભે, નાસાઉમાં સ્મિથના એટર્નીએ કહ્યું હતું, "તાજેતરમાં જ તેમની જિંદગીમાં એટલા ક્ષત-વિક્ષત કરનારા અને આવેશમય બનાવો ઘટી ગયા હતા કે તેમને થોડા એડ્રેનાલાઈનના ધક્કાની જરૂર હતી."<ref>{{cite news | url=http://www.people.com/people/article/0,26334,1542771,00.html | title=Inside Anna Nicole's Surprise Ceremony | publisher=[[People (magazine)|People.com]] | date=2006-10-05 | access-date=2007-02-14 | archive-date=2007-02-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070210091221/http://www.people.com/people/article/0%2C26334%2C1542771%2C00.html | url-status=dead }}</ref> [[ગેટ્ટી ઈમેજિસે]] તેમની વિધિની તસવીરો લગભગ $1,000,000 સામે ''[[પિપલ]]'' મૅગેઝિનને વેચી હતી.<ref>{{cite news |url=http://gawker.com/news/people/people-pays-1m-for-pics-of-anna-nicoles-weddingsuffering-204844.php |title='People' Pays $1M for Pics of Anna Nicole's Wedding/Suffering |publisher=gawker.com |date=2006-10-03 |access-date=2007-02-14 |archive-date=2007-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210063026/http://gawker.com/news/people/people-pays-1m-for-pics-of-anna-nicoles-weddingsuffering-204844.php |url-status=dead }}</ref> ===બહામાઝમાં આવાસ=== યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં પોતાની દીકરીના [[પિતૃત્વના પરીક્ષણ]]ને ટાળવા માટે અન્ના નિકોલ સ્મિથ અને [[હોવર્ડ કે. સ્ટર્ન]] [[બહામાઝ]]માં રહેતા હોવાનો અહેવાલ પ્રદર્શિત થયો હતો.<ref>{{cite news | url=http://www.inthenews.co.uk/entertainment/entertainment/quirky/anna-nicole-smith-back-in-hospital-$456420.htm | title=Anna Nicole Smith back in hospital | work=inthenews.co.uk | date=2006-11-01 | access-date=2007-02-14 | archive-date=2009-02-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090214001417/http://www.inthenews.co.uk/entertainment/entertainment/quirky/anna-nicole-smith-back-in-hospital-%24456420.htm | url-status=dead }}</ref> 2006ના ઉત્તરાર્ધમાં, ઈમિગ્રેશન મંત્રી [[શાને ગિબ્સને]] સ્મિથને બહમાસના કાયમી રહેવાસી તરીકે મંજૂરી આપી હતી. 11 ફેબ્રુઆરી, 2007ના, સમાચારપત્રમાં બિછાના પર સ્મિથને ગિબ્સનના આગોશમાં દર્શાવતી તસવીરો છપાઈ હતી.<ref>{{cite web | url=http://www.cnn.com/2007/SHOWBIZ/02/12/smith.bahamas.ap/index.html | title=New photos show Smith in bed with Bahamian immigration minister | publisher=[[Associated Press]]|date=2007-02-12 |access-date=2007-02-12}}</ref> બહામાઝના વિરોધ પક્ષો મંત્રીની અયોગ્ય વર્તણૂકને લઈને તૂટી પડ્યા હતા.<ref>{{cite news | url=http://www.iht.com/articles/ap/2007/02/12/news/CB-GEN-Bahamas-Anna-Nicole-Smith.php | title=Photos of Anna Nicole Smith in bed with Bahamas immigration minister revive scandal | publisher=[[Associated Press]] | date=2007-02-11 | access-date=2007-02-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070214071121/http://www.iht.com/articles/ap/2007/02/12/news/CB-GEN-Bahamas-Anna-Nicole-Smith.php | archive-date=2007-02-14 | url-status=live }}</ref> આ વિવાદના પરિણામે ગિબ્સને રાજીનામું આપ્યું હતું અને એવો દાવો કર્યો હતો, કે સ્ટર્ને લીધેલી એ તસવીરો, નિદોર્ષ હતી.<ref name="Gibson Resignation">{{cite web | url=http://www.accesshollywood.com/news/ah4112.shtml?dst=rss%7cgeneral_rss | title=Bahamian Immigration Minister Linked To Anna Nicole Resigns | work=[[Access Hollywood]] | access-date=2007-02-18 | archive-date=2007-09-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070927010216/http://www.accesshollywood.com/news/ah4112.shtml?dst=rss%7cgeneral_rss | url-status=dead }}</ref> પોતે બહામાઝમાં $900,000ની હવેલી ધરાવે છે, જે તેમના કહેવા મુજબ દક્ષિણ કૅરોલિનાના તેમના ભૂતપૂર્વ બોયફ્રેન્ડ, રીયલ એસ્ટેટ ડેવલપર [[જી. બેન થોમ્પસને]] તેમને ભેટ આપી હતી, આ દાવો સ્મિથના બહમાસમાં કાયમી રહેવાસીના સ્થાન પાછળનો મુખ્ય આધાર હતો. થોમ્પસને સ્પષ્ટતા કરી કે તેમણે સ્મિથને સંપત્તિ ખરીદવા માટે લોન રૂપે નાણાકીય મદદ કરી હતી, પણ તેઓ લોન પાછી વાળવામાં નિષ્ફળ રહ્યાં હતાં, અને હવે તેઓ ફરીથી સંપત્તિનો કબજો મેળવવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે.<ref>{{cite news |url=http://www.chron.com/disp/story.mpl/ent/celebrities/4549911.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070216004703/http://www.chron.com/disp/story.mpl/ent/celebrities/4549911.html |archive-date=2007-02-16 |title=Official responds to bedroom photos with Anna Nicole |last=Melia |first=Michael |publisher=[[Associated Press]] |date=2007-02-13 |access-date=2007-02-13 |url-status=live }}</ref> થોમ્પસને બહમાસની કોર્ટમાં હવેલી ખાલી કરવા માટે સ્મિથ પર દાવો કર્યો, અને જયારે તેઓ હવેલી ખાલી કરવાની નોટિસને પ્રત્યુત્તર આપવામાં, અથવા નવેમ્બર 28, 2006ના કોર્ટમાં હાજર રહેવામાં નિષ્ફળ ગયાં ત્યારે તેમની સામે [[કસૂરવારનો ચુકાદો]] મેળવ્યો.<ref>{{cite news |url=http://www.tmz.com/2006/11/29/court-orders-anna-nicole-to-scram/ |title=Court Orders Anna Nicole To Scram |publisher=tmz.com |last=Levin |first=Harvey |date=2006-11-29 |access-date=2007-02-13}}</ref> જી. બેન. થોમ્પસનના જમાઈ, ફોર્ડ શેલીનો દાવો હતો કે જયારે તેમણે હવેલી પર ફરીથી કબજો મેળવ્યો ત્યારે અન્નાના સૂવાના કમરાના રેફ્રિજરેટરમાં [[મેથાડોન]] મળ્યું હતું.<ref>{{cite web | url=http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/02/12/people_late_great/main2466142.shtml | title=Did Methadone Contribute To Anna's Death? | work=CBS News | access-date=2006-02-12 | archive-date=2007-02-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070222084354/http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2007/02/12/people_late_great/main2466142.shtml | url-status=dead }}</ref> TMZ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી તસવીરમાં તેમના રેફ્રિજરેટરમાં અંતઃક્ષેપક [[સાયનોકોબાલમિન]]ની નાની શીશીઓ સાથે મેથોડોનની મોટી બોટલ દેખાતી હતી.<ref>[http://www.tmz.com/2007/02/11/annas-fridge-after-death-methadone-and-slim-fast/5 અન્ના માટે મૃત્યુ લઈ આવેલું ફ્રીજ] ''tmz.com'' </ref> == મૃત્યુ અને અંતિમવિધિ == {{wikinews|Anna Nicole Smith dies}} 8 ફેબ્રુઆરી, 2007ના, [[હોલિવુડ, ફલોરિડા]]ની [[સેમિનોલ]] [[હાર્ડ રોક હૉટલ અને કેસિનો]]ના કમરા નં.607માં સ્મિથ બેશુદ્ધ સ્થિતિમાં મળ્યાં હતાં. સ્મિથની મિત્ર, તાસ્મા બ્રાઈટહાઉપ્ટના પતિ, મૌરાઈસ "બિગ મો" બ્રાઈટહાઉપ્ટ, સ્મિથના મિત્ર અને અંગરક્ષકે<ref name="ANS_Final_24">''ફાઈનલ 24'' A&amp;E જીવનકથા મૂળ માર્ચ 19, 2008ના પ્રસારિત.</ref> આવીને CPR સંભાળી ન લીધું ત્યાં સુધી, તાસ્માએ કે જે કટોકટી માટે પ્રશિક્ષિત પરિચારિકા પણ હતાં, 15 મિનિટ સુધી સ્મિથ પર [[CPR]] કર્યું હતું. તેમની પત્નીએ જયારે સ્મિથની સ્થિતિ વિશે જણાવ્યું ત્યારે બ્રાઈટહાઉપ્ટ તાબડતોબ પાછા હૉટલ પર પહોંચ્યા હતા.<ref name="ANS_Final_24"></ref> સેમિનોલ પોલીસ ચીફ ચાર્લી ટાઈગર અનુસાર, બપોરે 1:38 વાગ્યે (18:38 [[UTC]]) જેઓ પોતે એક પ્રશિક્ષિત પૅરામેડિક હતા તે મૌરાઈસ બ્રાઈટહાઉપ્ટનો સ્મિથના છઠ્ઠા માળના કમરામાંથી હૉટલના પ્રવેશ ડેસ્ક પર ફોન આવ્યો હતો. પ્રવેશ ડેસ્કે વળતી પ્રતિક્રિયામાં સુરક્ષાકર્મીઓને બોલાવ્યા, જેમણે પછી [[911]]ને ફોન કર્યો. બપોરના 1:45 સુધી, પૅરામેડિકસ આવ્યા ત્યાં સુધી તેમના અંગરક્ષકે [[CPR]] કર્યા કર્યું, ત્યારબાદ તેમને 2:10 વાગ્યે તેમને મેમોરિયલ રિજિનલ હૉસ્પિટલમાં લઈ જવાયા અને બપોરના 2:49 વાગ્યે તેમને હૉસ્પિટલમાં [[આગમન પર જ મૃત]] ઘોષિત કરવામાં આવ્યાં. 13 ફેબ્રુઆરી, 2007ના સેમિનોલ પોલીસ અને સ્થાનિક 911ના સંચાલકો વચ્ચેની ફોનની વાતચીત જાહેર કરવામાં આવી, જેમાં: {{quote|We need assistance to Room 607 at the Hard Rock. It's in reference to a white female. She's not breathing and not responsive...actually, it's Anna Nicole Smith.<ref>{{cite news |title=Tape: "Shes not breathing. It's Anna Nicole" |publisher=[[Miami Herald]]|first=Wanda J |last=DeMarzo |date=2007-02-13}}</ref><ref>[http://www.aolcdn.com/tmz_features/0213_ans_911.mp3 Recording of call (MP3)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121155/http://www.aolcdn.com/tmz_features/0213_ans_911.mp3 |date=2016-03-04 }}. Retrieved on 2007-02-14</ref>}} બ્રોવાર્ડ કાઉન્ટી મેડિકલ એકઝામિનર અને ફોરેન્સિક રોગવિજ્ઞાની ડૉ. [[જોશુઅ પેર્પેર]]ની આગેવાનીમાં, સેમિનોલ પોલીસ અને કેટલાક સ્વતંત્ર રોગવિજ્ઞાનીઓ અને વિષતજજ્ઞોની સાથે સાત અઠવાડિયાની તપાસ પછી, ડૉ. પેર્પેરે જાહેર કર્યું કે સ્મિથનું નિધન ઊંઘની દવા [[કલોરલ હાઈડ્રેટ]]નો "મુખ્ય ઘટક" સાથેની "[[સંયોજિત દવાના નશા]]"થી થયું છે.<ref>{{cite web |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20070326/ap_on_en_tv/anna_nicole_smith |title=Smith died from accidental drug overdose |archive-url=https://web.archive.org/web/20070331213201/http://news.yahoo.com/s/ap/20070326/ap_on_en_tv/anna_nicole_smith |archive-date=2007-03-31 |access-date=2010-03-30 |url-status=live }}</ref> તેમની શરીર-તંત્રમાંથી કોઈ ગેરકાયદેસર દવાઓ કે કેફીપદાર્થો મળ્યા નહોતાં. અધિકૃત અહેવાલમાં લખ્યા મુજબ તેમનું મૃત્યુ હત્યા, આપઘાત, અથવા તો કુદરતી કારણોસર થયેલું ગણાવી શકાય નહીં.<ref>[http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326074report14.html અન્ના નિકોલ સ્મિથનું શબપરીક્ષણ જાહેર - માર્ચ 26, 2007, પૃ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091103200708/http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326074report14.html |date=2009-11-03 }}[http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326074report14.html 14.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091103200708/http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326074report14.html |date=2009-11-03 }}</ref> તપાસનો આખો અહેવાલ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે અને તે ઓનલાઈન મેળવી શકાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326074report1.html |title=અન્ના નિકોલ સ્મિથનું શબપરીક્ષણ જાહેર - માર્ચ 26, 2007 |access-date=2010-03-30 |archive-date=2009-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415164702/http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326074report1.html |url-status=dead }}</ref> વધુમાં, માર્ચ 26, 2007ના તેમના શબપરીક્ષણના અહેવાલની અધિકૃત નકલ પણ જાહેર કરવામાં આવી છે અને તે પણ ઓનલાઈન મેળવી શકાય છે.<ref>[http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326071anna1.html અન્ના નિકોલ સ્મિથનું શબપરીક્ષણ જાહેર]</ref> છેવટે તેમના મૃત્યુનું કારણ શામક [[કલોરલ હાઈડ્રેટ]]ના અકસ્માતે કરાયેલા વધુ પડતા સેવનને ઠરાવવામાં આવ્યું કે જે તેમને સૂચવાયેલી અન્ય દવાઓ સાથે શરીરમાં ભળતાં, ખાસ કરીને 4 [[બેન્ઝોડાયાઝેપિન્સ]]: કલોનોપિન ([[કલોનાઝેપામ]]), એટિવન ([[લોરાઝેપામ]]), સેરેકસ ([[ઓકસેપામ]]) અને વાલિયમ ([[ડાયઝેપામ]]), સાથેનું આ સંયોજન અત્યંત પ્રાણઘાતક બન્યું હતું. તે ઉપરાંત, તેમણે બેનાડ્રીલ ([[ડાઈફિનાહાયગડ્રામાઈન]]) અને [[ટોપામેકસ]] (ટોપ્રીમેટ) લીધી હતી, જે પ્રતિઆક્ષેપક [[GABA]] એગ્નોઈસ્ટ (agonist) છે, અને જેના કારણે કલોરલ હાઈડ્રેટ અને બેન્ઝોડાયાઝેપિન્સની શામક અસર વધુ ગાઢ થઈ હોઈ શકે.<ref>{{Cite web |url=http://www.rxlist.com/cgi/generic/topiram_ad.htm |title=ટોપામેકસની આડઅસરો અને દવાની ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓ |access-date=2010-03-30 |archive-date=2007-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070401180413/http://www.rxlist.com/cgi/generic/topiram_ad.htm |url-status=dead }}</ref> અલબત્ત તેમના શરીરમાંથી મળેલા કોઈ પણ બેન્ઝોડાયઝેપિન્સનું વ્યકિતગત સ્તર મૃત્યુ નીપજાવવા માટે પૂરતું નહોતું, કલોરલ હાઈડ્રેટના વધુ પડતા સેવન સાથે તેમનું સંયોજન થવાથી જ તેમનું મૃત્યુ થયું હોઈ શકે. શબપરીક્ષણનો અહેવાલ સૂચવતો હતો કે કલોરલ હાઈડ્રેટ "વિષકારક/જીવલેણ" દવા હતી, પણ માત્ર કલોરલ હાઈડ્રેટ લેવાથી જ તેમનું મૃત્યુ થયું હતું તે જાણવું મુશ્કેલ હતું, કારણ કે ડૉ. પેર્પેરે (તેમની 26 માર્ચની પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં) સૂચવ્યા મુજબ તેમના શરીરે આ દવા સામે પ્રતિકારક્ષમતા કેળવી લીધી હતી અને તેથી તેઓ તેને સામાન્ય માણસ કરતાં વધુ માત્રામાં લઈ શકતાં હતાં. સામાન્ય માત્રા 1થી 2 ચમચીની છે, જયારે તેમણે લગભગ 3 ચમચી લીધી હતી એવું તેમણે સૂચવ્યું હતું. 1832માં સૌથી પહેલીવાર બનાવાયેલી કલોરલ હાઈડ્રેટ એ પહેલી શામક દવા છે, જેને અમુક ચોક્કસ હેતુ માટે ઊંઘ લાવવા માટે બનાવવામાં આવી હતી. કુખ્યાત "મિકી ફિન" અથવા "બેહોશીનાં ટીપાં" એ આલ્કોહૉલ અને કલોરલ હાઈડ્રેટનું દ્રાવણ છે, જે વિકટોરિયન ઈંગ્લેન્ડ અને તેમના યુગના સાહિત્યમાં ખાસ્સું લોકપ્રિય હતું. જયારે તેને યોગ્ય રીતે, અને આલ્કોહોલ અથવા અન્ય શામકો સાથે ભેળવ્યા વિના લેવામાં આવે છે, ત્યારે કલોરલ હાઈડ્રેટ વેદના અથવા અનિદ્રા રોગમાં સરળતાથી ઊંઘ લાવવા માટે અસરકારક રહે છે. પણ એવિસ મુજબ (1990) કલોરલ હાઈડ્રેટની અસરકારક માત્રા અને પ્રાણઘાતક માત્રા એટલી નજીક છે કે આ શામક દવા જોખમી ગણાવી જોઈએ. આજે, બાર્બિટુરેટ્સ અને બેન્ઝોડાયઝેપિન્સ જેવા અન્ય એજન્ટોએ કલોરલ હાઈડ્રેટનું સ્થાન લઈ લીધું હોવાથી તેના ઉપયોગમાં ઘણો ઘટાડો આવ્યો છે.<ref>ફુરક, મૅકિસમ ડબ્લ્યૂ. (2008). "ધ ડેથ પ્રોકલેમેશન ઓફ જનરેશન એકસઃ અ સેલ્ફ-ફુલફિલિંગ પ્રોફેસિ ઓફ ગૉથ, ગ્રુન્જ ઍન્ડ હેરોઈન." આઈ-યુનિવર્સ. ISBN 978-0-595-46319-0</ref> તેમના દીકરાના મૃત્યુ માટે મેથાડોન કારણભૂત હોવાથી તેમના મૃત્યુ અંગે મેથાડોનની ભૂમિકા અંગે ઊડેલી અફવાઓ છતાં, ડૉ. પેર્પેરને માત્ર તેમના [[પિત્તાશય]]માંથી મેથાડોન મળ્યું હતું, જે સૂચવતું હતું કે તેને તેમના મૃત્યુના 2-3 દિવસ અગાઉ લેવામાં આવ્યું હતું અને તે મૃત્યુ માટેનું કારણભૂત પરિબળ નહોતું.<ref>[http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326074report12.html અન્ના નિકોલ સ્મિથનું શબપરીક્ષણ જાહેર - માર્ચ 26, 2007 પૃ. ][http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326074report12.html 12.]</ref> તેમના નિતંબ પરના ગુમડાંઓ (અટકળથી એમ માની શકાય કે તે વિટામિન બી12 ([[સાયનોકોબાલમિન]]) અને [[માનવ વૃદ્ધિ હોર્મોન]]ના અગાઉ અપાયેલા ઈન્જેકશનોના કારણે થયાં હશે), અને અતિસૂક્ષ્મ જંતુયુકત [[આંતરડાનો સોજો]] તેમના મૃત્યુ માટે કારણભૂત હતાં એમ તેમના શબપરીક્ષણનો અહેવાલ સૂચવતો હતો. ઈન્ફલુએન્ઝા A અને B માટેનાં પરીક્ષણો નેગેટિવ આવ્યાં હતાં.<ref>http://www.thesmokinggun.com/archive/years/2007/0326071anna2.html અન્ના નિકોલ સ્મિથનું શબપરીક્ષણ જાહેર - માર્ચ 26, 2007 પૃ. 2</ref> સ્મિથના શરીરમાંથી મળેલી 11માંથી 8 દવાઓ, જેમાં કલોરલ હાઈડ્રેટ પણ સમાવિષ્ટ હતી, [[હોવર્ડ કે. સ્ટર્ન]] માટે સૂચવવામાં આવી હતી, સ્મિથ માટે નહીં એવું નોંધાયું હતું. વધુમાં, બે પ્રિસ્ક્રિપ્શનો એલેકસ કાત્ઝ માટે અને એક સ્મિથના મિત્ર અને મનોચિકિત્સક, ડૉ. ક્રિસ્ટાઈન ઈરોશેવિત્ઝ માટે લખાયાં હતાં. ડૉ. પેર્પેરે સ્વીકાર્યું હતું કે તમામ 11 પ્રિસ્ક્રિપ્શનો ડૉ. ઈરોશેવિત્ઝે જાતે લખ્યાં હતાં.<ref>[http://www.tmz.com/2007/03/31/drugs-that-killed-anna-prescribed-to-howard-k-stern-others/ અન્નાને મૃત્યુ આપનાર દવાઓ હોવર્ડ કે. સ્ટર્ન, અન્યોને પ્રિસ્ક્રાઈબ કરવામાં આવેલી હતી]</ref> સ્મિથનું શરીર દફનાવવામાં આવ્યું તે પહેલાં, સામાન્ય કરતાં વધુ ઝડપે તેમના શરીરનું [[વિઘટન થવું]] શરૂ થઈ ગયું.<ref>{{Cite web |url=http://uslaw.com/us_law_article.php?a=297 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-30 |archive-date=2010-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100813074853/http://www.uslaw.com/us_law_article.php?a=297 |url-status=dead }}</ref> [[શબપરીક્ષણ]] દરમ્યાન અન્ના નિકોલના શરીરમાંથી મળેલી દવાઓ, કાનૂની દાવાઓના કારણે તેમના મૃત્યુના લગભગ એક અઠવાડિયા સુધી તેમના [[શબ માટે સાચવણીની પ્રક્રિયાઓ]] શરૂ નહોતી થઈ શકી તે હકીકત, અને લગભગ એક મહિના જેટલા લાંબી ઈંતેજારી પછી બહામાઝના હૂંફાળા વાતાવરણમાં તેમની દફનવિધિ થઈ શકી હતી, આ બાબતોને તેમના શરીરના ઝડપી વિઘટન માટે સંભવતઃ જવાબદાર પરિબળો તરીકે ટાંકવામાં આવી હતી. અંતિમવિધિ માટે પરિવાર છેવટે બંધ-શબપેટી જ લઈ જઈ શકયો હતો. એપ્રિલ 2001માં કરાયેલા સ્મિથના વસિયતનામામાં તેમની અસ્કયામત/મિલકત તેમના પુત્ર ડેનિયલના નામે કરવામાં આવી હતી, અને તેમના બાકીનાં બાળકોને સ્પષ્ટપણે બાકાત રાખવામાં આવ્યાં હતાં, અને વહીવટકર્તા તરીકે હોવર્ડ કે. સ્ટર્નનું નામ લખવામાં આવ્યું હતું. તેમના અવસાન સમયે, તેમાં $10,000ના મૂલ્યની અંગત સંપત્તિ અને $1.8 મિલિયનના મૂલ્યની સ્થાવર મિલકત (જેમાંથી $1.1 મિલિયનની ગીરો મુકાયેલી હતી)-નો નિર્દેશ કરવામાં આવ્યો હતો. લોસ એન્જલસ કાઉન્ટી સુપિરિયર કોર્ટમાં સ્મિથના વસિયતનામાની સાબિતીને પડકારતી પિટિશન દાખલ કરવામાં આવી હતી. સાબિતી માટેની આ પિટિશનમાં અન્નાની અસ્કયામતના હિતમાં લૅરી બિર્કહેડનું નામ એક પક્ષ તરીકે નોંધાયેલું હતું.<ref>[http://www.tmz.com/2007/05/14/anna-nicole-smiths-will-officially-filed/ અન્ના નિકોલ સ્મિથનું વસિયતનામું અધિકૃત રીતે દાખલ]</ref> કાનૂની લડત, દાવાઓનો અહીં અંત આવતો નહોતો. 2 એપ્રિલ, 2009ના ''[[યુએસ (Us) વીકલી]]'' માં અહેવાલ છપાયો કે અન્ના નિકોલના પિતા, ડોનાલ્ડ હોગન, સ્ટર્ન સામે ખોટી રીતે મૃત્યુ નીપજાવવા માટેનો મુકદ્દમો કરવા વિચારી રહ્યા છે. પોતે જયારે અન્ના નિકોલના મૃત્યુ માટે સ્ટર્ન પર આક્ષેપ મૂકી રહ્યા છે ત્યારે, "જો (તેમને) તેમાંથી (મુકદ્દમામાંથી) કશું મળશે કે નહીં તેની કોઈ પરવા નથી", હોગનને એવું કહેતાં ટાંકવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news |title=Anna Nicole's Dad Considers Wrongful Death Suit Against Howard K. Stern |url=http://www.usmagazine.com/news/anna-nicoles-dad-considers-wrongful-death-suit-against-howard-k-stern-200924 |publisher=[[Us Weekly]] |date=2009-04-02 |access-date=2009-04-02 |archive-date=2009-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090405032107/http://www.usmagazine.com/news/anna-nicoles-dad-considers-wrongful-death-suit-against-howard-k-stern-200924 |url-status=dead }}</ref> ફેબ્રુઆરી 2009 મુજબ, બહામાઝમાં સ્મિથની કબર પર એક છ-ફૂટ-ઊંચું [[કાળા ગ્રેનાઈટ]]નું સ્મારક ઊભું કરવામાં આવ્યું છે.<ref>[[પ્લેમેટ]] ન્યૂઝ; ''[[પ્લેબોય]]'' સામયિક, માર્ચ 2009; પૃષ્ઠ 114.</ref> ==અભિનય== ===ફિલ્મ/ચલચિત્ર=== *''[[ધ હુડસકર પ્રોકસી]]'' (1994) - ઝા-ઝાની ભૂમિકામાં *''[[Naked Gun 33⅓: The Final Insult]]'' (1994) - તાન્યા પીટર્સની ભૂમિકામાં *''[[ટુ ધ લિમિટ]]'' (1995) - કોલેટ્ટે ડુબોઈસ/વિકી લિનની ભૂમિકામાં *''[[સ્કાયસ્ક્રેપર]]'' (1997) - કૅરી વિસ્કની ભૂમિકામાં *''[[વસાબી ટુના]]'' (2003) - પોતાની ભૂમિકામાં *''[[બી કૂલ]]'' (2005) - પોતાની ભૂમિકામાં *''[[ઈલલીગલ એલિયન્સ]]'' (2007) - લ્યુસી (મરણોત્તર રીલિઝ) ===ટેલિવિઝન=== *''[[ધ નેકેડ ટ્રુથ]]'' (1995) એપિસોડઃ ''વાઈલ્ડ અગેઈન'' - પોતાની ભૂમિકામાં *''સિન સિટી સ્પેકટેકયુલર'' (1998) *''[[વેરોનિકાઝ કલોઝેટ]]'' (1999) એપિસોડઃ ''વેરોનિકાઝ વેડિંગ બેલ બ્લ્યૂઝ'' - ડોન્નાની ભૂમિકામાં *''[[ઍલી મેકબિઅલ]]'' (1999) એપિસોડઃ ''પિરામિડ્સ ઓન ધ નાઈલ'' - માયરા જેકોબ્સની ભૂમિકામાં *''[[N.Y.U.K.]]'' (2000) - ડૉ. અનીતા હ્યુગ *''[[ધ અન્ના નિકોલ શો]]'' (2002–2004) - પોતાની ભૂમિકામાં *''[[કૉમેડી સેન્ટ્રલ રોસ્ટ ઓફ પામેલા એન્ડર્સન]]'' (2005) - પોતાની ભૂમિકામાં (પ્રેક્ષકોમાં) *''[[કૉમેડી સેન્ટ્રલ રોસ્ટ ઓફ જેફ ફોકસવર્થી]]'' (2005) - પોતાની ભૂમિકામાં (સેટેલાઈટ થકી) ===સંગીત=== *1993માં, [[બ્રયાન ફેરી]]ના સિંગલ "વિલ યુ લવ મી ટુમોરો"ના સંગીત વીડિયોમાં સ્મિથે અભિનય આપ્યો હતો.<ref>{{cite news | url=http://www.roxyrama.com/classic/articles/interviews/2002_05_14_mailonsunday.shtml#ans | title=Ferry's Return Trip | work=You Magazine | last=Hoggard | first=Liz | date=2002-04-14 | access-date=2007-02-14 | archive-date=2009-07-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090703111927/http://www.roxyrama.com/classic/articles/interviews/2002_05_14_mailonsunday.shtml#ans | url-status=dead }}</ref> *1997માં, સ્મિથે [[મરલિન મનરો]]ના ગીત "માય હાર્ટ બિલોગ્ન્સ ટુ ડેડી"ના પુનઃનિર્માણ તેમ જ સંગીત વીડિયોમાં અભિનય આપ્યો હતો, વીડિયોનું નિર્માણ [[ફ્રાન્સ]]માં નિકોલાઈ લો રુસો દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. *1997માં, [[સુપરટ્રેમ્પ]]ના સિંગલ "[[યુ વિન, આઈ લુઝ]]"ના સંગીત વીડિયોમાં અભિનય આપ્યો હતો. *2004માં, [[કાન્યે વેસ્ટ]]ના સિંગલ "[[ધ ન્યૂ વર્કઆઉટ પ્લાન]]"ના સંગીત વીડિયોમાં અભિનય આપ્યો હતો. ==આ પણ જોશો== {{Texas portal}} *[[પ્લેબોય પ્લેમેટ્સ ઓફ ધ મન્થની યાદી]] ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{commons}} * {{official|http://www.annanicole.com/}} * {{imdb name|0000645}} [[શ્રેણી:અભિનેત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૬૭માં જન્મ]] [[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યક્તિત્વ]] 9tyism1kc06qx5du59mzjpazut8ckjq 0 24429 901617 900053 2026-06-19T11:54:04Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901617 wikitext text/x-wiki {{Infobox continent |title = દક્ષિણ એશિયા |image = South Asia (orthographic projection).svg |area = {{convert|5134641|km2|sqmi|abbr=on}} |population = 1,814,014,121 (૨૦૧૮){{UN_Population|South Asia}} ([[List of continents by population#Regional and continental .28sub.29totals in 2016|1st]])<ref name = "UN WPP 2019"/><ref name = "UN WPP 2019 2"/> |density = {{convert|362.3|/km2|abbr=on}} |GDP_nominal = $3.461&nbsp;ટ્રિલિયન (૨૦૧૮)<ref name="IMF" /> |GDP_PPP = $12.752&nbsp;ટ્રિલિયન (૨૦૧૮)<ref name="IMF" /> |GDP_per_capita = $1,908 (nominal)<ref name="IMF"/> <br /> $7,029 (PPP)<ref name="IMF"/> |HDI = {{Increase}}0.642 (''<span style="color:orange">મધ્યમ</span>'')<ref name="UNDP2019">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2019_overview_-_english.pdf |title= Human Development Report 2019 – "Human Development Indices and Indicators"|publisher=[[Human Development Report|HDRO (Human Development Report Office)]] [[United Nations Development Programme]]|pages=22–25 |access-date=10 December 2019}}</ref> |ethnic_groups = ઇન્ડો-આર્યન, ઇરાની, દ્વવિડિયન, સિનો-તિબેટી, એસ્ટ્રો-એશિયન વગેરે |religions = [[હિંદુ ધર્મ]], [[ઇસ્લામ]], [[ખ્રિસ્તી ધર્મ]], [[બૌદ્ધ ધર્મ]], [[શીખ]], [[જૈન ધર્મ]], [[પારસી]] |demonym = દક્ષિણ એશિયન<br />દેશી (બોલચાલમાં) |countries = {{collapsible list | title = ૮ દેશો | {{flag|અફઘાનિસ્તાન}} | {{flag|બાંગ્લાદેશ}} | {{flag|ભૂતાન}} | {{flag|ભારત}} | {{flag|માલદીવ્સ}} | {{flag|નેપાળ}} | {{flag|પાકિસ્તાન}} | {{flag|શ્રીલંકા}} }} |list_countries = |dependencies = {{flag|British Indian Ocean Territory}} |unrecognized = |languages = {{collapsible list | title = અધિકૃત ભાષાઓ | [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]] | [[ફારસી ભાષા|દારી]] | [[ઝોંખા ભાષા|ઝોંખા]] | [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] | [[હિંદી ભાષા|હિંદી]] | માલદીવીયન | [[નેપાળી ભાષા|નેપાળી]] | [[પશ્તો ભાષા|પશ્તો]] | [[સિંહાલા ભાષા|સિંહાલા]] | [[તમિલ ભાષા|તમિલ]] | [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]] }} {{collapsible list | title = અન્ય ભાષાઓ | titlestyle = text-align:left;padding-right:4em;font-weight:normal;background-color:white; | bullets = true | expand = false | '''આફ્રો-એશિયાટિક''': {{hlist | [[અરબી ભાષા|અરબી]] }} | '''એસ્ટ્રોએશિયાટિક''': {{hlist | [[ખાસી ભાષા|ખાસી]] | [[સંથાલી ભાષા|સંથાલી]] }} | '''એસ્ટ્રોએશિયન''': {{hlist | જા બાસાવા }} | '''દ્રવિડિયન''': {{hlist | બેરી | બ્રાહુઇ | ગોંડી | [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]] | કોડવા | [[મલયાળમ ભાષા|મલયાળમ]] | [[તમિલ ભાષા|તમિલ]] | [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]] | [[તુલુ ભાષા|તુલુ]] }} | '''ઇન્ડો-યુરોપિયન''': {{hlist | [[આસામીઝ ભાષા|આસામીઝ]] | [[બલોચી ભાષા|બલોચી]] | [[ભીલી ભાષા|ભીલી]] | [[ડોગરી ભાષા|ડોગરી]] | [[ગઢવાલી ભાષા|ગઢવાલી]] | [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] <br /> | હિંદુસ્તાની બોલીઓ | હિંડકો | [[કાશ્મીરી ભાષા|કાશ્મીરી]] | [[કોંકણી ભાષા|કોંકણી]] | [[કુમાઉની ભાષા|કુમાઉની]] | [[કચ્છી ભાષા|કચ્છી]] <br /> | લાહન્ડા | [[મૈથિલી ભાષા|મૈથિલી]] | [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] | મારવાડી | [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]] | [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]] <br /> | રંગપુરી | [[સંસ્કૃત]] | સરાઇકી | સતગૈયા | [[સિંધી ભાષા|સિંધી]] | સિલ્હટી }} | '''સિનો-તિબેટિયન''': {{hlist | [[તમાંગ ભાષા|તમાંગ]] }} | '''તુર્કીક ભાષાઓ''': {{hlist | તુર્કમેન | ઉઝબેક }} }} |time = {{collapsible list | title = ૫ સમય વિસ્તારો | titlestyle = text-align:left;padding-right:4em;font-weight:normal;background-color:white; | bullets = true | '''UTC+૦૪:૩૦''': {{hlist | અફઘાનિસ્તાન }} | '''UTC+૦૫:૦૦''': {{hlist | માલદીવ્સ | પાકિસ્તાન }} | '''[[UTC+૫:૩૦]]''': {{hlist | ભારત | શ્રીલંકા }} | '''UTC+૦૫:૪૫''': {{hlist | નેપાળ }} | '''UTC+૦૬:૦૦''': {{hlist | બાંગ્લાદેશ | ભૂતાન }} }} |internet = .af, .bd, .bt, .in,<br />.lk, .mv, .np, .pk |calling_code = ૮ થી ૯ વચ્ચે |cities = <!-- PLEASE LIMIT THE CITIES LISTED HERE TO CITIES LISTED IN [[List of urban areas by population]], AND LIST IN ALPHABETICAL ORDER. THANKS! --> {{collapsible list | title = યાદી | titlestyle = text-align:left;padding-right:4em;font-weight:normal;background-color:white; | bullets = true | {{flagicon|India}} [[અમદાવાદ]] | {{flagicon|India}} [[બેંગ્લોર]] | {{flagicon|India}} [[ચેન્નઈ]] | {{flagicon|India}} [[દિલ્હી]] | {{flagicon|Bangladesh}} [[ઢાકા]] | {{flagicon|Pakistan}} ફૈસલાબાદ | {{flagicon|India}} [[હૈદરાબાદ]] | {{flagicon|Pakistan}} [[કરાચી]] | {{flagicon|India}} [[કોલકાતા]] | {{flagicon|Pakistan}} [[લાહોર]] | {{flagicon|India}} [[મુંબઈ]] }}{{refn|group=note|Among the top 100 [[List of urban areas by population|urban areas of the world by population]].}} <!-- PLEASE LIMIT THE CITIES LISTED HERE TO CITIES LISTED IN [[List of urban areas by population]], AND LIST IN ALPHABETICAL ORDER. THANKS! --> |m49 = <code>૦૩૪</code> – દક્ષિણ એશિયા<br /><code>૧૪૨</code> – એશિયા<br /><code>૦૦૧</code> – વિશ્વ |footnotes = }} '''દક્ષિણ એશિયા''' , અંગ્રેજીમાં '''સધર્ન એશિયા''' તરીકે પણ ઓળખાય છે અને તે [[એશિયા]] [[ખંડ]]નું [[દક્ષિણ]]નું [[ક્ષેત્ર]] છે. જેમાં [[હિમાલય]]ની આસપાસ આવેલા દેશો, કેટલીક સત્તાઓ (નીચે જુઓ) અને પૂર્વ અને પશ્ચિમ પર આવેલા પડોશી દેશોનો સમાવેશ થાય છે. સ્થાનિક ભૂગોળની દ્રષ્ટિએ તેમાં [[ભારતીય પ્લેટ]]નું મહત્વ છે અને તે દરીયાના સ્તરથી ઉંચે જતા હિમાલય અને [[હિન્દુ કુશ]]ના દક્ષિણમાં આવેલા [[ભારતીય ઉપખંડ]] તરીકે ઓળખાય છે. દક્ષિણ એશિયાની આસપાસ આવેલા ક્ષેત્રોમાં (ઘડીયાળના કાંટાની દિશામાં [[પશ્ચિમ]]થી [[પૂર્વ]] તરફ) [[પશ્ચિમ એશિયા]], [[મધ્ય એશિયા]], [[પૂર્વીય એશિયા]], [[અગ્નિ એશિયા]] અને [[હિન્દ મહાસાગર]]નો સમાવેશ થાય છે. દક્ષિણ એશિયા [[બાંગ્લાદેશ]], [[ભૂતાન]], [[ભારત]], [[માલદિવ્સ ના ટાપુઓ|માલદીવ]], [[નેપાળ]], [[પાકિસ્તાન]] અને [[શ્રીલંકા]]નું બનેલું છે. કેટલીક વ્યાખ્યાઓ [[અફઘાનિસ્તાન]], [[બર્મા]], [[તિબેટ]], અને [[બ્રિટીશ હિન્દ મહાસાગર ક્ષેત્ર]]ને પણ દક્ષિણ એશિયામાં સમાવે છે.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/region/region_sas.html CIA World Fact Book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527222002/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/region/region_sas.html |date=2010-05-27 }}ના જણાવ્યા મુજબ દક્ષિણ એશિયામાં [[અફઘાનિસ્તાન]], [[બાંગ્લાદેશ]], [[ભુતાન]], બ્રિટીશ હિન્દ મહાસાગર ક્ષેત્ર, [[ભારત]], [[માલદીવ]], [[નેપાળ]], [[પાકિસ્તાન]], અને [[શ્રીલંકા]]નો સમાવેશ થાય છે.</ref> દક્ષિણ એશિયા દુનિયાની પાંચમાં ભાગની વસતીનું ઘર છે જેને પગલે તે વિશ્વનો સૌથી વધુ વસતી ધરાવતો અને સૌથી વધુ વસતી ગીચતા ધરાવતો [[ભૌગૌલિક ક્ષેત્ર]] બન્યું છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.sardeg.org/marketana.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-15 |archive-date=2008-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121043924/http://www.sardeg.org/marketana.asp |url-status=dead }}</ref> આ ખંડમાં અવારનવાર સંઘર્ષ થયા છે અને રાજકીય અસ્થિરતા પણ સર્જાઈ છે, જેમાં આ ખંડના [[અણુ સત્તા]] ધરાવતા બે દેશો [[ભારત]] અને [[પાકિસ્તાન]] વચ્ચેનું [[યુદ્ધ]] પણ સામેલ છે. આ પ્રદેશમાં આર્થિક સહકાર સંગઠન તરીકે [[સાઉથ એશિયન એસોસિયેશન ફોર રિજનલ કો-ઓપરેશન]]ની પણ સ્થાપના કરવામાં આવી છે. == વ્યાખ્યાઓ == મુખ્ય દેશોની સાથે દક્ષિણ એશિયા વિવિધ દેશોના મિશ્રણને કારણે અલગ પડે છે. જો કે તે મોટે ભાગે [[બ્રિટીશ ભારતીય સામ્રાજ્ય]]ના એક ભાગ હતા જેમાં અત્યારના ભારત, પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશ જેવા મુખ્ય દેશોનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં [[સિલોન]] (અત્યારનું શ્રીલંકા), [[બર્મા]] (સત્તાવાર મ્યાનમાર) અને [[સિક્કિમ]]નો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>આર્થર બેરીડેલ કીથ, ''ભારતનો બંધારણીય ઇતિહાસ: 1600-1935'' , પાના 440-444, મેથ્યુન એન્ડ કંપની, 1936</ref> [[એડન કોલોની]], [[બ્રિટીશ સોમાલીલેન્ડ]] અને [[સિંગાપોર]], પર અંગ્રેજોએ રાજ કર્યું હતું તેમ છતાં તેને ક્યારેય દક્ષિણ એશિયાના કોઇ ભાગ ગણવામાં નથી આવ્યા.<ref>સંયુક્ત રાષ્ટ્રો, ''સંયુક્ત રાષ્ટ્રોનું વાર્ષિક પુસ્તક'' ‎, પાનાં 297, જાહેર માહિતી કચેરી, 1947, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર</ref> બ્રિટીશ રાજમાં 562 સુરક્ષિત રજવાડાંનો સમાવેશ પણ થાય છે, જેનો વહીવટ પ્રત્યક્ષ રીતે વહીવટ રાજ દ્વારા થતો નહોતો. તેમાંથી કેટલાક રજવાડા [[ભારત સંઘરાજ્ય]]માં જોડાયા હતા જેમાં ([[હૈદરાબાદ રાજ્ય]], [[મૈસોર રાજ્ય]], [[વડોદરા]], [[ગ્વાલિયર]] અને [[જમ્મુ કાશ્મીર રાજ્યના કેટલાક ભાગ]]નો સમાવેશ થાય છે), જ્યારે કેટલાક રજવાડાં [[પાકિસ્તાન સંસ્થાન]] સાથે જોડાયા હતા (જેમાં [[બહવાલપુર]], [[કલાટ]], [[ખૈરપુર]], [[સ્વાત]] અને જમ્મુ અને કાશ્મીર રજવાના કેટલાક ભાગનો સમાવેશ થાતો હતો).<ref>ઇયાન કોપલેન્ડ, ''ધ પ્રિન્સેસ ઓફ ઇન્ડિયા ઇન ધ એન્ડગેમ ઓફ એમ્પાયર: 1917-1947'' ,‎ પાનાં 263, કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2002, ISBN 0-521-89436-0</ref><ref>{{cite web | last=Cahoon | first=Ben | title=Pakistan Princely States to 1955 | website=World Statesmen.org | date=1955-10-14 | url=https://worldstatesmen.org/Pakistan_princes.html | access-date=2025-11-19}}</ref> [[સિક્કમ]] 1975માં ભારતમાં જોડાયું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.sikkimipr.org/GENERAL/HISTORY/history_of_sikkim.htm|title=History of Sikkim|access-date=2006-10-12|date=2005-09-29|publisher=Department of Information and Public Relations, Government of Sikkim|archive-date=2008-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080422210449/http://www.sikkimipr.org/GENERAL/HISTORY/history_of_sikkim.htm|url-status=dead}}</ref> જમ્મુ અને કાશ્મીરનો એક ભાગ ચીનનો [[એક ભાગ]] બન્યો હતો. પાસપાસે જોડાયેલા દેશોના જૂથ એટલે કે [[સાઉથ એશિયન એસોસિયેશન ફોર રિજનલ કોઓપરેશન]] (સાર્ક)ની 1985 શરૂઆત થઇ ત્યારે તેમાં સાત દેશો (બાંગ્લાદેશ, ભૂતાન, ભારત, માલદીવ, નેપાળ, પાકિસ્તાન અને શ્રીલંકા) હતું, પરંતુ 2006માં આઠમા સભ્ય તરીકે આ જૂથમાં [[અફઘાનિસ્તાન]]નો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.isn.ethz.ch/isn/Current-Affairs/Security-Watch/Detail/?ots591=4888CAA0-B3DB-1461-98B9-E20E7B9C13D4&amp;lng=en&amp;id=53216 આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધઓ અને સુરક્ષા માળખું], સ્વીસ ફેડરલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી ઝુરીચ</ref> [[વિશ્વ બેન્ક]] ગ્રૂપિંગે મૂળ સાત સભ્યોનો જ સમાવેશ કર્યો છે અને અફઘાનિસ્તાનને બહાર રાખ્યું છે.<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,pagePK:158889~piPK:146815~theSitePK:223547,00.html દક્ષિણ એશિયા: માહિતી, પ્રોજેક્ટ અને સંશોધન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120727042313/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,pagePK:158889~piPK:146815~theSitePK:223547,00.html |date=2012-07-27 }}, વિશ્વ બેન્ક</ref> વિવિધ દેશોનાં આ જૂથમાં બ્રિટીશ શાસન હેઠળ સામેલ નહોતા તેવા ત્રણ સ્વતંત્ર દેશો (નેપાળ, ભુતાન અને અફઘાનિસ્તાન) પણ સમાવેશ થાય છે. સાર્ક દ્વારા સ્વીકૃત [[સાઉથ એશિયા ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ]] પર આ જૂથના મૂળ સાત સભ્યો દ્વારા હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા છતાં તેમાં માલદીવ માટે ખાસ જોગવાઈ છે.<ref>[http://www.saarc-sec.org/data/agenda/economic/safta/SAFTA%20AGREEMENT.pdf દક્ષિણ એશિયા મુક્ત વેપાર ક્ષેત્ર અંગે સમજૂતિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324213611/http://www.saarc-sec.org/data/agenda/economic/safta/SAFTA%20AGREEMENT.pdf |date=2009-03-24 }}, સાર્ક સચિવાલય, સાઉથ એશિયન એસોસિયેશન ફોર રિજનલ કોઓપરેશન</ref> ધી [[યુનાઈટેડ નેશન્સ]] પોપ્યુલેશન્સ ઈન્ફર્મેશન નેટવર્ક (પોપિન)માં અફઘાનિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, બર્મા, ભારત, નેપાળ, પાકિસ્તાન અને શ્રીલંકાનો દક્ષિણ એશિયાના ભાગ તરીકે સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે જ્યારે પોતાની લાક્ષણિક્તાને ધ્યાનમાં લઈને માલદીવનો સમાવેશ પેસિફિક પોપિન પેટાપ્રદેશ નેટવર્કના સભ્ય દેશ તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.un.org/Depts/escap/pop/bulletin/v07n2ft1.htm એશિયા-પેસિફિક POPIN કન્સલ્ટેટિવ વર્કશોપ રિપોર્ટt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090827225948/http://www.un.org/Depts/escap/pop/bulletin/v07n2ft1.htm |date=2009-08-27 }}, એશિયા-પેસિફિક POPIN બુલેટિન, ભાગ 7, નંબર 2 (1995), પાનાં 7-11</ref> રાજકીય નહીં પરંતુ સાંસ્કૃતિક દ્રષ્ટિએ [[તિબેટ]]ને દક્ષિણ એશિયાનો એક ભાગ ગણવામાં આવે છે<ref>શેલ્ડન આઇ. પોલોક, ''લિટરરી કલ્ચર્સ ઇન હિસ્ટ્રી'' , પાનાં 748-749, યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 2003, ISBN 0-520-22821-9</ref> જ્યારે [[બ્રિટીશ હિન્દ મહાસાગર ક્ષેત્ર]] સુરક્ષાના કારણોસર જોડાયેલું છે.<ref>{{cite web | author=Jane's Information Group Ltd | title=ક્ષેત્રો (બ્રિટીશ હિન્દ મહાસાગર ક્ષેત્ર)], જેન્સ ઇન્ફર્મેશન ગ્રૂપ | website=janes.com | url=http://www.janes.com/articles/Janes-Sentinel-Security-Assessment-South-Asia/Territories-British-Indian-Ocean-Territory.html | access-date=2025-11-19}}</ref> ધી યુનાઈટેડ નેશન્સની પેટા-પ્રદેશની યોજનામાં ઈરાન સહિતના સાર્ક જૂથના તમામ આઠ સભ્યોને દક્ષિણ એશિયાના ભાગ તરીકે સમાવી લેવાયા છે.<ref>[http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia ભૌગોલિક ક્ષેત્ર અને સંરચના] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia |date=2011-07-13 }}, મેક્રો ભોગોલિક ક્ષેત્રોની રચના, ભૌગોલિક પેટાક્ષેત્રો, અને પસંદ કરેલા અર્થતંત્રો અને અન્ય જૂથો, યુનાઇટેડ નેશન્સ</ref> જ્યારે [[યુનાઈટેડ નેશન્સ ઇકોનોમી એન્ડ સોશિયલ કમિશન ફોર એશિયા એન્ડ ધી પેસિફિક]]ના હર્શમેન-હર્ફિન્ડહલ ઈન્ડેક્સ (સૂચકાંક)માં સાર્ક જૂથ માટે હસ્તાક્ષર કરનાર મૂળ સાત સભ્યોનો જ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>[http://www.unescap.org/tid/projects/agrnego_sama.pdf દક્ષિણ એશિયામાં કૃષિ વેપાર ઉદારીકરણના મેપિંગ અને વિશ્લેષણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319013359/http://www.unescap.org/tid/projects/agrnego_sama.pdf |date=2009-03-19 }}, વેપાર અને રોકાણ વિભાગ (ટીઆઇડી), યુનાઇટેડ નેશન્સ ઇકોનોમિક એન્ડ સોશિયલ કમિશન ફોર એશિયા એન્ડ પેસિફિક</ref> અફઘાનિસ્તાનની ગણના નહીંતર, [[મધ્ય એશિયા]] અથવા [[મધ્ય-પૂર્વીય]] દેશ તરીકે, બર્માની ગણતરી [[અગ્નિ એશિય]]ન દેશ તરીકે અને તિબેટની ગણના [[મધ્ય એશિયન]] અથવા [[પૂર્વ એશિયન]] દેશ તરીકે થાય છે.<ref>અઝીઝ-ઉલ-હક,[http://www.kas.de/wf/doc/kas_15831-544-1-30.pdf દક્ષિણ અને મધ્ય એશિયા: આર્થિક અને રાજકીય સંબંધોનું નિર્માણ], ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ રિજનલ સ્ટડીઝ (આઇઆરએસ), પાકિસ્તાન, ISBN 978-969-8020-20-0</ref> દક્ષિણ એશિયા માટેની સુસંગત કે અખંડ હોય તેવી વ્યાખ્યાના અભાવને કારણે આ પ્રદેશનો શૈક્ષણિક અભ્યાસ થયો નથી તેમજ આવા અભ્યાસ હાથ ધરવામાં પણ કોઇના રસની ગેરહાજરી છે.<ref>વર્નોન માર્સ્ટન હેવીટ, ''દક્ષિણ એશિયાનું આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ'' , પાનું xi, માન્ચેસ્ટર યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1992, ISBN 0-7190-3392-6</ref> બાંગ્લાદેશ, ભારત, નેપાળ, પાકિસ્તાન અને શ્રીલંકામાં બે વર્ષમાં હાથ ધરવામાં આવેલા સરવેમાં તેમની દશ્રિણ એશિયા સાથેની ઓળખ પણ ઘણી ઓછી જણાઇ હતી.<ref>કિશોર સી દાશ, ''દક્ષિણ એશિયામાં ક્ષેત્રવાદ'' , પાનાં 172-175, રાઉટલેજ, 2008, ISBN 0-415-43117-4</ref> === ભારતીય ઉપખંડ === {{Main|ભારતીય ઉપખંડ}} [[ચિત્ર:Indian subcontinent.JPG|thumb|"ભારતીય ઉપખંડ" એક ભૌગોલિક શબ્દ છે જેનો મોટા, સ્વ-સમાવિષ્ટ ભૂપ્રદેશનો ઉલ્લેખ કરવા ઉપયોગ થાય છે. ભારતીય ઉપખંડ દક્ષિણ એશિયાનો મોટા ભાગનો વિસ્તાર આવરી લે છે.]] "ભારતીય ઉપખંડ" શબ્દનો ઉપયોગ વિશાળ જમીની વિસ્તાર દર્શાવવા માટે કરવામાં આવે છે, જે એશિયન ઉપખંડના અન્ય પ્રદેશો કરતાં ભૌગોલિક રીતે અલગ પડે છે.<ref name="McLeod">[http://books.google.com/books?id=Y8Y3MH3dj6MC&amp;pg=PA1&amp;dq=indian+subcontinent+asia+continent&amp;as_brr=3&amp;client=firefox-a ભારતનો ઇતિહાસ- જોહન મેકલિઓડ કૃત]</ref> સમાન અવકાશને કારણે કેટલાક વિદ્વાનો "દક્ષિણ એશિયા" અને "ભારતીય ઉપખંડ" શબ્દોનો એકબીજાના સ્થાને ઉપયોગ કરે છે.<ref name="McLeod"/><ref>મિલ્ટન વોલ્ટર મેયર, ''દક્ષિણ એશિયા: ઉપખંડનો ટૂંકો ઇતિહાસ'' , પાનાં 1, અદામ્સ લિટલફીલ્ડ, 1976, ISBN 0-8226-0034-X</ref><ref>જીમ નોર્વિન અને આલફોન્ઝો ગોન્ઝાલીઝ, ''ધ થર્ડ વર્લ્ડઃ સ્ટેટ્સ ઓફ માઇન્ડ એન્ડ બીઇંગ'' ,‎ પાનાં 209, ટેલર એન્ડ ફ્રાન્સિસ, 1988, ISBN 0-04-910121-8</ref> રાજકીય સંવેદનશીલતાને કારણે, કેટલાક લોકો "દક્ષિણ એશિયન ઉપખંડ","ઈન્ડો-પાક ઉપખંડ" અથવા સરળ "દક્ષિણ એશિયા" અથવા "ઉપખંડ" શબ્દનો ઉપયોગ કરવાનું પસંદ કરે છે. કેટલાક વિદ્વાનોના કહેવા પ્રમાણે, યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકામાં "ઉપખંડ" અથવા "ભારતીય ઉપખંડ" શબ્દોનો ઉપયોગ કરવા કરતાં "દક્ષિણ એશિયા" શબ્દ વધારે પ્રચલિત છે.<ref>જ્યુડિથ સ્કોટ એન્ડ એલિક્સ હેનલી, ''કલ્ચર, રિજન એન્ડ ચાઇલ્ડબેરીંગ ઇન મલ્ટિરેસિયલ સોસાયટી'' , પાનાં 274, એલ્સવીયર હેલ્થ સાયન્સ, 1996, ISBN 0-7506-2050-1</ref><ref>રાજ એસ. ભોપાલ, ''એથનિસિટી, રેસ, એન્ડ હેલ્થ ઇન મલ્ટિકલ્ચર સોસાયટીઝ'' , પાનાં 33, ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2007, ISBN 0-19-856817-7</ref> [[ઈન્ડોલોજિસ્ટ]] (ભારતીય વિદ્યાના જાણકાર) રોનાલ્ડ બી. ઈન્ડેનની દલીલ છે કે "દક્ષિણ એશિયા" શબ્દનો ઉપયોગ કરવો એ વધારે વ્યાપક અર્થનું પ્રતિબિંબ સૂચવે છે, કારણ કે તેમાં [[પૂર્વ એશિયા]]થી અલગ હોવાનો સ્પષ્ટ સંદેશ મળે છે.<ref>[http://books.google.com/books?id=JxSSdU8btwIC&amp;pg=PA51&amp;dq=indian+subcontinent+asia+continent&amp;lr=&amp;as_brr=3&amp;client=firefox-a ઇમેજિનિંગ ઇન્ડિયા - રોનાલ્ડ બી ઇન્ડેન કૃત]</ref> જોકે, આ મંતવ્ય સાથે તમામ લોકો સહમત નથી.<ref>[http://books.google.com/books?id=c46i9jr9mhgC&amp;pg=PA344&amp;dq=indian+subcontinent+asia+continent&amp;as_brr=3&amp;client=firefox-a વર્લ્ડવાઇડ ડેસ્ટિનેશન્સ - બ્લાયન જી. બોનિફેસ,, ક્રિસ્ટોફર પી. કૂપર કૃત]</ref> શબ્દકોષની માહિતી પ્રમાણે, [[ઉપખંડ]] એટલે "ખંડના બાકીના પ્રદેશોથી અલગ ચોક્કસ ભૌગોલિક અથવા રાજકીય સ્વતંત્રતા હોવી"<ref>''ઓક્સફર્ડ ઇંગ્લિશ ડિક્શનરી'' બીજી આવૃત્તિ, ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1989</ref> અથવા "ખંડના વિશાળ અને વધારે અથવા ઓછા પોતે મેળવેલા પેટાવિભાગ."<ref>''[http://unabridged.merriam-webster.com વેબસ્ટરનો ત્રીજો નવો આંતરરાષ્ટ્રીય ડિક્શનરી, યુનાબ્રીજ્ડ]'' , મેરિયમ-વેબસ્ટર, 2002, 11 માર્ચ 2007ના રોજ સુધારો</ref> અહીં નોંધવું જોઈએ કે [[જિયોફિઝિકલી]] (ભૂસ્તર-ભૌતિક રીતે) તિબેટની [[સાંગ પો]] નદી ઉપખંડીય માળખાની સરહદની બહાર આવેલી છે જ્યારે [[તજિકિસ્તાન]]માં [[પામિર પર્વત]] સરહદની અંદરની બાજુએ આવેલો છે. દેશોના સમન્વય મુજબ તે દક્ષિણ એશિયાના તમામ ભાગનો આવરે છે જેમાં [[કોન્ટિનેન્ટલ ક્રસ્ટ]] પર આવેલા ([[બાંગ્લાદેશ]], [[ભુતાન]], [[ભારત]], [[નેપાળ]], અને [[પાકિસ્તાન]]), [[ખંડના છેડે આવેલા]] [[દ્વીપ]] રાષ્ટ્ર ([[શ્રીલંકા]]), અને [[દરીયાઇ ક્રસ્ટ]]માંથી બનેલા [[દ્વીપ]] રાષ્ટ્ર ([[માલદીવ]])નો સમાવેશ થાય છે.<ref>સ્ટિફન એડોલ્ફ વર્મ, પિટર મલહસ્લર અને ડેરિલ ટી. ટ્રાયોન, ''એટલાસ ઓફ લેન્ગ્લેજ ઓફ ઇન્ટરકલ્ચરલ કમ્યુનિકેશન ઇન ધ પેસિફિક, એશિયા એન્ડ અમેરિકાસ'' , પાનાં 787, ઇન્ટરનેશનલ કાઉન્સિલ ફોર ફિલોસોફી એન્ હ્યુમનિસ્ટિક સ્ટડીઝ, વોલ્ટર દી ગ્યુટર દ્વારા પ્રકાશિત, 1996, ISBN 3-11-013417-9</ref> અન્ય સમન્વયમાં માત્ર બાંગ્લાદેશ, ભારત અને પાકિસ્તાનનો ઉપખંડ તરીકે સમાવેશ થાય છે જે [[બ્રિટીશ રાજ]]ના મુખ્ય શાસન હતા.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/629/629/6922293.stm વિભાજન બાદ: ભારત, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ], બીબીસી, 2007-08-08</ref> આ રજૂઆતમાં [[અક્સાઈ ચીન]]ના વિવાદાસ્પદ પ્રદેશનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે બ્રિટીશ ભારતીય રજવાડું [[જમ્મુ અને કાશ્મીર]]નો ભાગ હતું, પરંતુ હવે તેનો વહીવટ [[ઝિનજિએંગ]]ના ચીની સ્વાયત્ત પ્રદેશ તરીકે કરવામાં આવે છે. 1959માં [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ]] દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવેલી પુસ્તિકામાં અફઘાનિસ્તાન, સિલોન (શ્રીલંકા), ભારત, નેપાળ અને પાકિસ્તાનનો સમાવેશ "દક્ષિણ એશિયાના ઉપખંડ" તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>સુપ્રિટેન્ડન્ટ ઓફ ડોક્યુમેન્ટ્સ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ ગવર્નમેન્ટ પ્રિન્ટિંગ ઓફિસ, ''દક્ષિણ એશિયાના ઉપખંડ: અફઘાનિસ્તાન, સિલોન, ભારત, નેપાળ અને પાકિસ્તાન'' , યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ, પબ્લિક સર્વિસિસ ડિવિઝન, 1959</ref> જ્યારે દક્ષિણ એશિયાનો અર્થ બતાવવા માટે ભારતીય ઉપખંડ શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો ત્યારે ક્યારેક ક્યારેક શ્રીલંકાના ટાપુ દેશો અને ધી માલદીવનો સમાવેશ કરવામાં આવતો નથી.<ref>જોન મેકલીઓડ, ''ભારતનો ઇતિહાસ'' , પાનાં 1, ગ્રીનવૂડ પબ્લિશિંગ ગ્રૂપ, 2002, ISBN 0-313-31459-4</ref> જ્યારે તિબેટ અને નેપાળનો સંદર્ભને આધારે સમાવેશ<ref>જેમ્સ સી. હાર્લી, ''ભારતીય ઉપખંડના કળા અને સ્થાપત્યકળા'' , પાનાં 214, યેલ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1994, ISBN 0-300-06217-6</ref>, બાદબાકી<ref>જોસેફ હેકિન અને પૌલન લુઇસ કૌચુડ, ''પૂર્વની પુરાણવિદ્યા: ભારતીય ઉપખંડ, મધ્ય પૂર્વ, નેપાળ અને તિબેટ, ઇન્ડો-ચીન અને જાવા'' , પાનાં 1, આર્યન બુક્સ ઇન્ટરનેશનલ, 1996, ISBN 81-7305-018-X</ref> થતાં રહ્યાં છે. === સાઉથ એશિયા સ્ટડીઝ પ્રોગ્રામની વ્યાખ્યાઓ === 1964માં જ્યારે યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજના સેન્ટર ઓફ સાઉથ એશિયન સ્ટડીઝની સ્થાપના કરવામાં આવી ત્યારે ભારત, પાકિસ્તાન, શ્રીલંકા, [[બાંગ્લાદેશ]], હિમાલયન રાજ્યો ([[નેપાળ]], [[ભુતાન]], અને સિક્કીમ<ref>ગ્રોલીયર ઇનકોર્પોરેટેડ, ''ધ એનસાયક્લોપેડીયા અમેરિકાના'' (ભાગ 14), પાનાં 201, ગ્રોલીયર, 1988, ISBN 0-7172-0119-8</ref>), અને બર્મા (અત્યારે સત્તાવાર મ્યાનમાર)નો સમાવેશ કરાયો હતો. પરંતુ વર્ષો જતાં તેણે તેની પ્રવૃત્તિઓનું વિસ્તરણ કર્યું જેમાં [[થાઇલેન્ડ]], [[મલેશિયા]], [[સિંગાપોર]], [[વિયેટનામ]], [[કમ્બોડીયા]], [[લાઓસ]], [[ઇન્ડોનેશિયા]], [[ફિલિપાઇન્સ]] અને [[હોંગ કોંગ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.s-asian.cam.ac.uk/about.html અમારા વિશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226095732/http://www.s-asian.cam.ac.uk/about.html |date=2009-02-26 }}, સેન્ટર ફોર સાઉથ એશિયન સ્ટડીઝ, યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રીજ</ref> [[યુનિવર્સિટી ઓફ મિશિગન]] અને [[યુનિવર્સિટી ઓફ વર્જિનિયા]] એમ બંને યુનિવર્સિટીના સાઉથ એશિયન સ્ટડીઝનાં સેન્ટર્સમાં સાર્કના સાત સભ્યોની સાથે તિબેટનો સમાવેશ દક્ષિણ એશિયન દેશ તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો અને માલદીવને બહાર રાખવામાં આવ્યું છે.<ref>[http://www.ii.umich.edu/csas/aboutus/contactus CSAS વિશે ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100605015037/http://www.ii.umich.edu/csas/aboutus/contactus |date=2010-06-05 }}, સેન્ટર ફોર સાઉથ એશિયન સ્ટડીઝ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિશિગન</ref><ref>[http://artsandsciences.virginia.edu/soasia/about/index.html અમારા વિશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718064009/http://artsandsciences.virginia.edu/soasia/about/index.html |date=2011-07-18 }}, સેન્ટર ફોર સાઉથ એશિયન સ્ટડીઝ, યુનિવર્સિટી ઓફ વર્જિનીયા</ref> [[રુટજર્સ યુનિવસિર્ટી]] અને [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલી]]ના સાઉથ એશિયન સ્ટડીઝ પ્રોગ્રામમાં સેન્ટર ફોર સાઉથ એશિયન સ્ટડીઝે પણ આવું જ કર્યું હતું પરંતુ માલદીવને બહાર રાખ્યું નહોતું, <ref>{{cite web | title=સાઉથ એશિયન સ્ટડીઝ પ્રોગ્રામ | website=રુટજર્સ યુનિવર્સિટી | url=https://southasia.rutgers.edu/ | access-date=2025-11-19}}</ref><ref name="Berkeley">[http://southasia.berkeley.edu/what_we_do.php સેન્ટર ફોર સાઉથ એશિયન સ્ટડીઝ: યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિનફોર્નિયા, બર્કલી]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>જ્યારે [[બ્રાન્ડીસ યુનિવર્સિટી]]ના સાઉથ એશિયન સ્ટડીઝ પ્રોગ્રામે આ પ્રદેશને "ભારત, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, શ્રીલંકા, નેપાળ, ભૂતાન અને અફઘાનિસ્તાન, બર્મા, માલદીવ અને તિબેટના ચોક્કસ સંદર્ભો"ની સમાવેશ કરીને વ્યાખ્યાયિત કર્યું હતું.<ref>{{cite web | title=સાઉથ એશિયન સ્ટડીઝ {{!}} An Interdepartmental Program in South Asian Studies | website=બ્રાન્ડીઝ યુનિવર્સિટી | date=2025-08-14 | url=https://www.brandeis.edu:443/registrar/bulletin/provisional/courses/subjects/6550.html | access-date=2025-11-19}}</ref> [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]]ના આવા જ પ્રોગ્રામમાં પણ તિબેટનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ અફઘાનિસ્તાન અને માલદીવને બાકાત રાખવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web|url=http://www.columbia.edu/cu/gsas/departments/south-asian-studies/department.html|title=લિબરલ સ્ટડીઝ એમ. એ. પ્રોગ્રામ: સાઉથ એશિયન સ્ટડીઝ], કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20031122104139/https://www.columbia.edu/cu/gsas/departments/south-asian-studies/department.html|archive-date=2003-11-22|url-status=dead}}</ref> == ભૂગોળ == [[ File:India and South Asia Köppen climate map with legend.jpg|thumb|right|દક્ષિણ એશિયાના કોપ્પેન આબોહવા વર્ગીકરણ નકશો.<ref name="Peel">{{cite journal | author=Peel, M. C. and Finlayson, B. L. and McMahon, T. A. | year=2007 | title= Updated world map of the Köppen–Geiger climate classification | journal=Hydrol. Earth Syst. Sci. | volume=11 | pages=1633–1644 |doi=10.5194/hess-11-1633-2007 | url=http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html | issn = 1027-5606}} ''(direct: [http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.pdf Final Revised Paper])''</ref>]] દક્ષિણ એશિયાની વ્યાખ્યા કે ઓળખ ક્યારેય [[ભૌગોલિક-રાજકીય]] ક્ષેત્ર તરીકે ચોક્કસ રહી ન હોવાથી તે ભિન્ન ભૌગોલિક ઓળખ ધરાવે છે.<ref>સાઉલ બર્નાર્ડ કોહેન, ''જીયોપોલિટિક્સ ઓફ ધ વર્લ્ડ સિસ્ટમ'' , પાનાં 304, રોમેન એન્ડ લિટલફીલ્ડ, 2003, ISBN 0-8476-9907-2</ref> દક્ષિણ એશિયાની ઓળખ કેવી રીતે આપવામાં આવી છે તેના આધારે તેની સરહદોનો બદલાય છે. જે વ્યાખ્યાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે તેના આધારે દક્ષિણ એશિયાની ઉત્તર, પૂર્વ અને પશ્વિમ સરહદોનો બદલાય છે. દક્ષિણ એશિયાની દક્ષિણ સરહદે [[હિંદ મહાસાગર]] છે. મોટા ભાગનો પ્રદેશ [[ભારતીય પ્લેટ]] ([[ઈન્ડો-ઓસ્ટ્રેલિયન પ્લેટ]]નો ઉત્તરનો ભાગ) પર આવેલો [[ઉપખંડ]] છે અને તે બાકીના [[યુરેશિયા]]થી છુટો પડે છે. 50-55 મિલિયન વર્ષો પૂર્વે ભારતીય પ્લેટ અને [[યુરેશિયન પ્લેટ]] સાથે અથડાઈ તેની પહેલાં તે નાનો [[ખંડ]] હતો અને આ અથડામણથી [[હિમાલય પર્વતમાળા]] અને [[તિબેટીયન ઉચ્ચપ્રદેશ]]નો જન્મ થયો હતો. તે [[દ્વીપકલ્પ]]ને લગતો પ્રદેશ છે જેની દક્ષિણે [[હિમાલય]] અને [[ક્યુએન લુન]] પર્વતમાળાઓ અને પૂર્વે [[સિંધુ નદી]] અને [[ઈરાનિયન ઉચ્ચપ્રદેશ]] આવેલા છે, દક્ષિણ દિશામાં વધુ આગળ વધીએ નૈઋત્યુમાં [[અરબી સમુદ્ર]] અને અગ્નિ દિશામાં [[બંગાળની ખાડી]]ની વચ્ચે હિંદ મહાસાગર આવેલો છે. આ પ્રદેશ હેરત પમાડે તેવી ભૌગોલિક લાક્ષણિક્તાઓથી ભરેલો છે, જેવી કે, [[હિમનદી]]ઓ, [[વર્ષાજંગલો]], [[ખીણો]], [[રણ પ્રદેશો]] અને [[ઘાસના વિશાળ મેદાનો]], જે સામાન્ય રીતે આ ખંડને વિશાળ ખંડ બનાવે છે. તે ત્રણ સમુદ્ર પ્રદેશથી ઘેરાયેલો છે જેમાં[[બંગાળની ખાડી]], [[હિંદ મહાસાગર]] અને [[અરબી સમુદ્ર]]નો સમાવેશ થાય છે. આ વિશાળ ખંડનું હવામાન અલગ-અલગ પ્રદેશ પ્રમાણે ઘણી ભિન્નતા ધરાવે છે, જેમ કે દક્ષિણમાં ઉષ્ણકટિબંધનું ચોમાસાથી ઉત્તરમાં ગરમીનું વર્ચસ્વ છે. હવામાનમાં જોવા મળતા તફાવત પાછળ માત્ર દરિયાઈ સપાટીથી તે વિસ્તારની ઊંચાઈ જ જવાબદાર નથી, પરંતુ તે વિસ્તાર દરિયાકિનારાથી કેટલો નજીક છે તેના આધારે [[ચોમાસા]]ની મોસમ સાથે બદલાતી અસર વરતાય છે. દક્ષિણમાં આવેલા પ્રદેશો ઉનાળામાં મોટા ભાગે ગરમ રહે છે અને ત્યાં ચોમાસાની ઋતુમાં વરસાદ થાય છે. [[ગંગાના મેદાનો]]નો ઉત્તરીય પટ્ટો ઉનાળામાં ગરમ રહે છે, પરંતુ શિયાળામાં ઠંડો રહે છે. પર્વતમાળાથી ઘેરાયેલો ઉત્તર વિસ્તાર ઠંડો રહે છે અને હિમાલય પર્વતમાળાના અતિ ઊંચાઈ પર આવેલા વિસ્તારોમાં બરફ પડે છે. [[હિમાલય]]માં તીવ્ર ઠંડા પવનોનો મારો રહે છે જ્યારે તેની નીચેના પ્રદેશમાં તાપમાન ઘણું સામાન્ય રહે છે. મોટા ભાગનાં પ્રદેશોમાં હવામાનને [[ચોમાસું]] હવામાન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે આવા પ્રદેશને ઉનાળામાં ભેજવાળો અને શિયાળામાં સૂકો રાખે છે, જે આ પ્રદેશમાં [[શણ]], [[ચા]] અને [[ચોખા]] જેવા પાકો અને વિવિધ શાકભાજી માટે લાભદાયક વાતાવરણ પૂરું પાડે છે. == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Cultural regional areas of India.png|thumb|300px|ક્ષેત્રીય સાંસ્કૃતિક સીમાડા અને વિસ્તારની સ્થિરતા અને ઐતિહાસિક કાયમી વ્યવસ્થા દર્શાવતો દક્ષિણ એશિયાનો નકશો ]] દક્ષિણ એશિયાના ઇતિહાસના મૂળ [[સિંધુ નદીના ખીણપ્રદેશની સંસ્કૃતિ]]માં રહેલા છે. ત્યારબાદનો સમય પ્રાચીન [[વેદિક સમયગાળા]]નો રહ્યો હોવાની દંતકથા છે અને પ્રાદેશિક રાજ્ય અને બાદમાં પ્રાચીન બાદશાહી શાસનના મુલકના અગ્રદૂત એટલે કે [[મહાજનપદ]]ના ચઢાવ-ઉતારના આછોતરા સંદર્ભો ઉપલબ્ધ છે અને અંતમાં મધ્યયુગીન બાદશાહના શાસનના ઐતિહાસિક હિસાબો છે અને યુરોપિયન વેપારીઓના આગમનની માહિતી છે, આ વેપારીઓ બાદમાં શાસક બન્યા હતા. દક્ષિણ એશિયાના લગભગ તમામ દેશો કેટલાક મુદ્દે, સીધા કે આડકતરી રીતે યુરોપિયન [[કોલોનીયલ]] (વસાહતી)ના તાબા હેઠળ આવ્યા હતા. ભારત, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને મ્યાનમારનો ઘણોખરો આધુનિક ભાગ ધીમે ધીમે [[ગ્રેટ બ્રિટન]] દ્વારા લઈ લેવામાં આવ્યો હતો, જેની શરૂઆત 1757થી થઈ હતી, 1857માં પરાકાષ્ઠાએ પહોંચી હતી અને 1947 સુધી તેમનું શાસન રહ્યું હતું. બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછી કેટલાક ક્ષેત્રોમાં ભૂતાન અને નેપાળના કારીભારીનો હોદ્દો [[ગ્રેટ બ્રિટન]] પાસે રહ્યો હતો. દક્ષિણ એશિયાના ઘણા લાંબા સુવર્ણયુગના ઇતિહાસમાં આ યુરોપિયન શાસિત સમયગાળો ઘણો નાનો હતો, પરંતુ તેની નિકટતા વર્તમાન સમયમાં પણ જોવા મળે છે અને પ્રદેશ પર પડેલી તેની કાયમી અસરથી તે આગળ પડતો પ્રદેશ બન્યો છે. પરિવહન અને માહિતીસંચાર તેમજ બેન્કિંગ અને જરૂરી માનવબળની તાલીમનો અર્થ રજૂ કરતું માળખું અને વર્તમાન રેલવે, પોસ્ટ, ટેલિગ્રાફ અને શિક્ષણ સુવિધાઓ કોલોનીયલ (વસાહતી) સમયગાળા એટલે કે [[બ્રિટીશ રાજ]]ના મૂળ સ્થાપિત થયા હતા અને બાદમાં વિકાસ પામ્યા હતા. [[બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]]ના ખરાબ પ્રત્યાઘાત બાદ, 1940ના દાયકાના અંત ભાગમાં મોટા ભાગના પ્રદેશોએ યુરોપના શાસન હેઠળથી સ્વતંત્રતા મેળવી હતી. અમુક સમયે તિબેટ તેનો વહીવટ પોતે સ્વતંત્ર રાજ્ય તરીકે કરતું હતું અને અન્ય સમયે તેના વહીવટમાં વિવિધ સ્તરે ચીન સાથે ભાગીદારી થઈ હતી,<ref>એમએસએન એનકાર્ટા-[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761567065/Tibet.html તિબેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028031513/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761567065/Tibet.html |date=2009-10-28 }}</ref><ref name="EB">એનસાયક્લોપિડીયા બ્રિટનિકા - [http://www.1911encyclopedia.org/China,_Asia "ચીન, એશિયા"], 1911, ભાગમાં વાંચો: "''ચીન, પૂર્વીય એશિયાનો એક દેશ, ચીની સામ્રાજ્યનું મુખ્ય વિભાગ. '' ''મૂળ ચીન ઉપરાંત ચીન સામ્રાજ્યમાં મન્ચુરીયા, મોંગોલિયા, તિબેટ અને સિનકિયાંગનો સમાવેશ થાય છે. (પૂર્વ તુર્કિસ્તાન, કુલજા, ડીઝુંગારીયા અને સી. માટે તમામ તમામ ચીન આશ્રિત દેશો '' ''ઉત્તરમાં મોંગોલિયા અને દક્ષિણમાં તિબેટની વચ્ચે આવેલા છે.)'' "</ref> 18મી સદીમાં તે ચીનના અંકુશ હેઠળ આવ્યું હતું,<ref name="EB"/><ref name="NYT">[http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?_r=1&amp;res=9C06E4DC1F3DEE32A25752C2A9609C946297D6CF&amp;oref=slogin ''તિબેટના હાર્દમાં '' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151102175808/http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?_r=1&res=9C06E4DC1F3DEE32A25752C2A9609C946297D6CF&oref=slogin |date=2015-11-02 }}, [[ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]], 1903</ref><ref name="MCG">ગોલ્ડસ્ટીન, એમ.સી., ''આધુનિક તિબેટનો ઇતિહાસ: લામા શાસનનો અંત'' , યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1989, પાનું 44: "''તિબેટ અને ચીન વચ્ચેના પ્રાચીન સંબંધો જટીલ રહ્યાં છે અને આ અભ્યાસની પહોંચના બહારના છે ત્યારે અઢારમી સદીના પ્રથમ દાયકામાં છઠ્ઠાં અને સાતમાં દલાઇ લામાના અસ્થિર સમયને પગલે તિબેટના માંચુ શાસિત ચીનના તાબામાં હોવા અંગે કોઇ સવાલ હોઇ ના શકે....'' ''તિબેટીયન રાજકીય સિદ્ધાંતને કારણે ચીન-તિબેટના સંબંધો વધુ જટીલ બન્યાં છે, જે ચીન સાથેના સંબંધને કોયોન તરીકે ગણાવે છે. કોયોન એટલે ધાર્મિક નેતા અને આશ્રયદાતા વચ્ચેના પરાવલંબી સંબંધો....'' ''આમ તિબેટીયન માટે દલાઇ લામા અને મન્ચુ સમ્રાટની ગણતરી અનુક્રમે ધાર્મિક શિક્ષણ અને આશ્રયદાતા તરીકે છે નહીં કે પદાર્થ અને ઇશ્વર તરીકે'' "</ref><ref>પેટેક એલ.,''18મી સદીમાં ચીન અને તિબેટ: તિબેટને ચીનના રક્ષણનો ઇતિહાસ'' , 1972, પાનું 260: "''1751માં રક્ષિત રાજ્યના સંગઠને અંતિમ આકાર લીધો હતો અને 1912માં તેના અંત સુધી 1792ના કેટલાક સુધારાને બાકાત રાખીને જાળવી રાખ્યું હતું'' ''અબાન્સને અંકુશ અને દેખરેખની સત્તા આપવામાં આવી હતી અને 1792થી તેમને તિબેટીયન સરકારમા સીધી ભાગીદારીનો અધિકાર પણ આપવામાં આવ્યો હતો.'' "</ref> 20મી સદીની શરૂઆતમાં ચીની શાસન દ્વારા રક્ષણ મેળવતા આ પ્રદેશનો કબજો લેવા માટે બ્રિટીશ રાજે પ્રયાસો કર્યા હતા.<ref>ગર્નેટ, જે., ફોસ્ટર, જે.આર. અને હાર્ટમેન સી., ''ચીની સંસ્કૃતિનો ઇતિહાસ'' , કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1982, પાનું 481, ભાગમાં વાંચો: "''1751 બાદ તિબેટ પર ચીનનો અંકુશ કાયમી બન્યો હતો અને વીસની સદીની શરૂઆતમાં અંગ્રેજોએ આ ચીની રક્ષિત રાજ્ય પર કબજો જમાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હોવા છતાં તેના પર ચીનનો અંકુશ વધતે-ઘટતે અંશે જળવાઇ રહ્યો હતો.'' "</ref> સાઈનો-તિબેટીયન સંબંધો અંગે તિબેટિયન અને ચાઈનીઝ અવલોકનમાં ઘણી ભિન્નતા છે. મંચુ શાસક સાથે દલાઈ લામાના સંબંધોને તિબેટીયનો રાજકીય(60) રીતે જોવા કરતાં ધાર્મિક પરિપ્રેક્ષ્યથી વધારે જુએ છે.<ref name="MCG"/> 1947થી દક્ષિણ એશિયાનાં મોટા ભાગનાં દેશોએ તમામ ક્ષેત્રોમાં વિપુલ પ્રગતિ હાંસલ કરી હતી.{{citation needed|date=May 2009}} [[શિક્ષણ]]; [[ઉદ્યોગો]]; [[હેલ્થ કેર]]; [[ઈન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી]] અને અન્ય [[સેવાઓ]] જેવા ક્ષેત્રોમાં દક્ષિણ એશિયાએ ઘણી નોંધપાત્ર સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી છે, જેનો આધાર તેની અરજીઓ; વિજ્ઞાન અને તકનીકી ક્ષેત્રોમાં થયેલા સંશોધનો; સંરક્ષણ સંબંધિત સ્વ-ભરોસાપાત્ર પ્રોજેક્ટ્સ; આંતરરાષ્ટ્રીય વૈશ્વિક વેપાર અને બિઝનેસ એન્ટરપ્રાઈઝીસ અને [[માનવ સંસાધનો]]ના આઉટસોર્સિંગ પર રહેલો છે. જોકે, કેટલાક ક્ષેત્રે હજુ પણ મુશ્કેલીઓ રહેલી છે, જેની પાછળના કારણો ધાર્મિક આંત્યતિક્તા, ભ્રષ્ટાચારનું ઊંચું પ્રમાણ, રાજકીય સરહદો અંગે મતભેદ અને સંપત્તિનું અસમાંતર વિતરણ જેવા છે. == પ્રાન્ત અને ક્ષેત્રના આંકડા == 2009ના સંદર્ભવાળા વસતીના આંકડા, જ્યાં નોંધ કરાઇ છે તેને બાદ કરતાં. === મુખ્ય દેશો === આ દેશોનું જૂથ એશિયન ઉપખંડનો 44,80,000 ચોરસ કિલોમિટર (1,729,738 ચોરસ માઇલ) અથવા 10 ટકા વિસ્તાર ધરાવે છે. અને એશિયાની કુલ વસતીમાં તેનો 40 ટકા હિસ્સો છે. {| class="wikitable sortable" border="1" style="font-size:100%" |- style="background:#ececec" ! [[દેશ]] ! [[વિસ્તાર]]<br />(ચો.કિમી) ! [[વસતી]](2009) ! [[વસતીગીચતા]]<br />(/ચોકિમી) ! [[જીડીપી (સામાન્ય)]]<br />(2009) ! [[માથાદીઠ આવક]]<br />(2009) ! [[રાજધાની]] ! [[ચલણી નાણું]] ! [[સરકાર]] ! [[સત્તાવાર ભાષા]] ! [[રાષ્ટ્ર ચિહ્ન]] |- | {{flag|Bangladesh}} | align="right"| 147,570 | align="right"| 162,221,000<ref name="census"/> | align="right"| 1,099 | align="right"| $92.1 અબજ | align="right"| $600 | [[ઢાકા]] | [[ટકા]] | [[સંસદીય ગણતંત્ર]] | [[બંગાળી]] | [[ચિત્ર:Coat of arms of Bangladesh.svg|50px]] |- | {{flag|Bhutan}} | align="right"| 38,394 | align="right"| 697,000<ref name="census"/> | align="right"| 18 | align="right"| $1.5 અબજ | align="right"| $2,200 | [[થિમ્ફુ]] | [[એનગલ્ટ્રમ]], [[ભારતીય રૂપિયો]] | [[બંધારણીય રાજાશાહી]] | [[ડીઝંગખા]] | [[ચિત્ર:Emblem_of_Bhutan.svg|50px]] |- | {{flag|India}} | align="right"| 3,287,240 | align="right"| 1,198,003,000<ref name="census"/> | align="right"| 365 | align="right"| $1,243 અબજ | align="right"| 1,000 | [[નવી દિલ્હી]] | [[ભારતીય રૂપિયો]] | [[કેન્દ્રીય પ્રજાસત્તાક]], [[સંસદીય લોકશાહી]] | [[22 સત્તાવાર ભાષા]] | [[ચિત્ર:Emblem of India.svg|50px]] |- | {{flag|Maldives}} | align="right"| 298 | align="right"| 396,334<ref name="census"/> | align="right"| 1,330 | align="right"| $807.5 મિલિયન | align="right"| $2,000 | [[માલે]] | [[રુફિયા]] | [[ગણતંત્ર]] | [[ધિવેહી]] | [[ચિત્ર:Coat of arms of Maldives.png|50px]] |- | {{flag|Nepal}} | align="right"| 147,181 | align="right"| 29,331,000<ref name="census"/> | align="right"| 200 | align="right"| $12.4 અબજ | align="right"| $400 | [[કાઠમંડુ]] | [[નેપાળી રૂપિયો]] | [[લોકશાહી ગણતંત્ર]] | [[નેપાળી]] | |- | {{flag|Pakistan}} | align="right"| 803,940 | align="right"| 180,808,000<ref name="census"/> | align="right"| 225 | align="right"| $166.5 અબજ | align="right"| $900 | [[ઇસ્લામાબાદ]] | [[પાકિસ્તાની રૂપિયો]] | [[ઇસ્લામિક ગણતંત્ર]] | [[ઉર્દૂ]], [[અંગ્રેજી]], [[બલોચી]], [[પશ્તો]], [[પંજાબી]], [[સિરાઇકી]], [[સિંધી]]<ref name="mothertongues">{{cite web| url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_mother_tongue.pdf| title=Population by Mother Tongue| publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan| access-date=2008-05-31| format=PDF| archive-date=2006-02-17| archive-url=https://web.archive.org/web/20060217220529/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_mother_tongue.pdf| url-status=dead}}</ref> | [[ચિત્ર:Coat of arms of Pakistan.svg|50px]] |- | {{flag|Sri Lanka}} | align="right"| 65,610 | align="right"| 20,238,000<ref name="census"/> | align="right"| 309 | align="right"| $41.3 અબજ | align="right"| $2,000 | [[શ્રી જયવર્દનાપુરા-કોટ્ટે]] | [[શ્રીલંકન રૂપિયો]] | [[લોકશાહી સમાજવાદી]] [[ગણતંત્ર]] | [[સિંહાલા]], [[તામિલ]], [[અંગ્રેજી]] | [[ચિત્ર:Coat of arms of Sri Lanka.svg|50px]] |} === વ્યાપક વ્યાખ્યા મુજબ દેશો અને પ્રાંતો === અફઘાનિસ્તાનનો દક્ષિણ એશિયાના દેશોના જૂથની યાદીમાં અન્ય કોઇ પણ દેશ કરતા ઘણી વખત સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="references-small" style="border:1px solid #aaa;border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" ! [[દેશ]] અથવા [[પ્રાંત]] ! [[વિસ્તાર]]<br />(ચોકિમી) ! [[વસ્તી]] ! [[વસતીગીચતા]]<br />(પ્રતિ ચોકિમી) ! [[જીડીપી (સામાન્ય)]]<br />(2009) ! [[માથાદીઠ આવક]]<br />(2009) ! [[રાજધાની]] ! [[ચલણી નાણું]] ! [[સરકાર]] ! [[સત્તાવાર ભાષા]] ! [[રાષ્ટ્ર ચિહ્ન]] |- | {{flag|Afghanistan}} | align="right"| 647,500 | align="right"| 33,609,937<ref name="census">[http://www.census.gov/cgi-bin/ipc/idbrank.pl યુએસસેન્સસબ્યુરો:વસતીની દ્રષ્ટિએ દેશોનો ક્રમ, 2009]</ref> | align="right"| 52 | align="right"| $13.3 અબજ | align="right"| $400 | [[કાબુલ]] | [[અફઘાન અફઘાની]] | [[ઇસ્લામિક ગણતંત્ર]] | [[દારી (પર્શિયન)]], [[પશ્તો]] <ref name="AfgCIA"/> | |- | {{flag|British Indian Ocean Territory}} | align="right"| 60 | align="right"| 3,500 | align="right"| 59 | align="right"| N/A | align="right"| N/A | [[ડીએગો ગાર્સીયા]] | [[પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ]] | [[બ્રિટીશ ઓવરસીઝ ટેરીટરી]] | [[અંગ્રેજી]] | [[ચિત્ર:Coat_of_arms_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|50px]] |- | {{flag|Burma}} | align="right"| 676,578 | align="right"| 48,137,141<ref name="census"/><ref>બર્મામાં ઘણા દાયકાઓ સુધી વસતી ગણતરી થઇ નથી અને જે પણ આંકડા ઉપલબ્ધ છે તે ધારણાઓ આધારિત છે.</ref> | align="right"| 71 | align="right"| $26.5 અબજ | align="right"| 500 | [[યાંગોન]] | [[મ્યામા ક્યાટ]] | [[લશ્કરી શાસન]] | [[બર્મીઝ]]; [[જીંગફો]], [[શાન]], [[કારેન]], [[મોન]], (બર્માના સ્વાયત્ત રાજ્યોમાં બોલાય છે.) | [[ચિત્ર:State_seal_of_Burma_(1974-2008).svg|50px]] |- | {{flag|PRC}} - [[તિબેટ સ્વાયત્ત પ્રદેશ]] | align="right"| 1,228,400 | align="right"| 2,740,000 | align="right"| 2 | align="right"| $6.4 અબજ | align="right"| $2,300 | [[લ્હાસા]] | [[ચાઇનીઝ યેન]] | [[ચીનનો સ્વાયત્ત પ્રદેશ]] | [[મેન્ડરીન ચાઇનીઝ]], [[તિબેટન]] | |} === દેશોના ક્ષેત્રીય જૂથો === {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" class="references-small" style="border:1px solid #aaa;border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" ! [[દેશ]]/[[ક્ષેત્ર]],નું [[રાષ્ટ્રધ્વજ]] સાથે નામ ! [[વિસ્તાર]]<br />(ચોકિમી) ! વસ્તી ! [[વસતીગીચતા]]<br />(પ્રતિ ચોકિમી) ! [[રાજધાની]] અથવા સચિવાલય ! [[ચલણી નાણું]] ! સમાવિષ્ટ રાષ્ટ્રો ! [[સત્તાવાર ભાષા]] ! [[રાષ્ટ્ર ચિહ્ન]] |- | દક્ષિણ એશિયાનું [[યુએન પેટાક્ષેત્ર]] | align="right"| 6,285,724 | align="right"| 1,653,457,908 | align="right"| 263.04 | N/A | N/A | અફઘાનિસ્તાન, બાંગલાદેશ, ભુતાન, ભારત, ઇરાન, માલદીવ, નેપાળ, પાકિસ્તાન, શ્રીલંકા | N/A | N/A |- | [[SAARC (સાર્ક)]] | align="right"| 3,989,969 | align="right"| 1,549,348,689 | align="right"| 388.31 | [[કાઠમંડુ]] | N/A | અફઘાનિસ્તાન, બાંગલાદેશ, ભુતાન, ભારત, ઇરાન, માલદીવ, નેપાળ, પાકિસ્તાન, શ્રીલંકા | - | |} == વસ્તી-વિષયક માહિતી == === વંશીય જૂથો === [[ચિત્ર:States of South Asia.png|thumb|right|250px|માતૃભાષામાં દક્ષિણ એશિયાનો નકશો]] [[બાંગ્લાદેશ]], [[ભુતાન]], [[ભારત]], [[માલદીવ]], [[નેપાળ]], [[પાકિસ્તાન]], અને [[શ્રીલંકા]] ધરાવતો દક્ષિણ એશિયા અનેક [[વંશીય]] વિવિધતા ધરાવે છે. કેટલાક વંશો અબજોની વસતી ધરાવે છે તો કેટલાક માત્ર નાના આદિવાસી જૂથ ધરાવે છે. સદીઓથી દક્ષિણ એશિયા પર ઘણા વંશીય જૂથો દ્વારા આક્રમણ થયાં છે અને તેઓ અહીં સ્થાયી થયા જેમાં [[દ્વવિડીયન]], [[ભારતીય આર્ય]] અને [[ઇરાનીયન]] જૂથોનો સમાવેશ થાય છે. દ્રવિડીયન, ભારતીય આર્ય અને મૂળ સમાજોએ ઘણી સમાન પરંપરા અને માન્યતાઓ સાથે એક સંયુક્ત સંસ્કૃતિની રચના કરી છે. પરંતુ દક્ષિણ એશિયામાં વિવિધ વંશીય જૂથોની પરંપરા છેક જૂના સમયથી અલગ રહેલી છે. જે ઘણીવાર મજબૂત સ્થાનિક પરંપરાઓનો ઉદભવ કરે છે જેમ કે [[દક્ષિણ ભારત]]ની એકદમ અલગ સંસ્કૃતિ. મધ્ય એશિયા અને ઇરાનમાંથી સફળતાપૂર્વક સ્થાયી થયેલા અન્ય વંશીય જૂથો દા.ત. [[સક]], [[કુશાણ]], [[હુણ]] વગેરેએ દક્ષિણ એશિયાની પહેલેથી અસ્તિત્વ ધરાવતી સંસ્કૃતિઓ પર પ્રભાવ પાડ્યો હતો. દક્ષિણ એશિયામાં પ્રવેશનારા છેલ્લા વંશીય જૂથોમાં [[આરબ]], [[તુર્કી]], [[પશ્તુન]] અને [[મોઘલ]]નો સમાવેશ થાય છે. જો કે આરબનો પ્રભાવ તુર્ક, પશ્તુન અને મોઘલની તુલનાએ મર્યાદિત રહ્યો હતો. આ વંશોએ ઘણો સાંસ્કૃતિક પ્રભાવ ઉભો કર્યો હતો અને [[ઉર્દુ]] ભાષાને જન્મ આપ્યો હતો. આ ભાષા ઇન્ડો-પર્શિયન વારસાની સંયુક્ત ભાષા છે અને આજે પણ તે વ્યાપક રીતે બોલાય છે. બે સદીના શાસન બાદ વંશીય અંગ્રજો અને અન્ય [[બ્રિટન્સ]]ની અહીં અત્યારે ગેરહાજરી જોવા મળે છે જો કે તેઓ વિશિષ્ટ સમાજમાં પશ્ચિમી સંસ્કૃતિની છાપ છોડી ગયા છે. === ભાષાઓ === આ ક્ષેત્રની સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા [[હિન્દી]] છે. આ ક્ષેત્રમાં 42.2 કરોડ લોકો હિન્દી ભાષા બોલે છે.<ref>http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.htm</ref> ત્યાર બાદની સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા [[બંગાળી]] છે. આ ક્ષેત્રમાં 21 કરોડ લોકો બંગાળી ભાષા બોલે છે.<ref name="encarta-table">{{cite web|url=http://encarta.msn.com/media_701500404/Languages_Spoken_by_More_Than_10_Million_People.html|title=Languages Spoken by More Than 10 Million People|access-date=2009-06-27|work=MSN Encarta|archive-date=2007-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203134724/http://encarta.msn.com/media_701500404/Languages_Spoken_by_More_Than_10_Million_People.html|url-status=dead}}</ref> [[ઉર્દુ]] પણ આ ઉપખંડની એક મુખ્ય ભાષા છે, ખાસ કરીને [[પાકિસ્તાન]] અને [[ભારત]]માં. તે [[હિન્દી]] સાથે સમાનતા ધરાવે છે. હિન્દી અને ઉર્દુ ભાષા ભેગી થઇને [[હિન્દુસ્તાની]] ભાષા બને છે. [[હિન્દી]] [[ભારત]]ના ઘણા રાજ્યોમાં બોલાય છે અને તે [[ઉર્દુ]] ભાષા સાથે ઘણી સમાનતા ધરાવે છે. ઘણા લોકો તે હકીકતથી વાકેફ નથી કે મોટા ભાગના ભારતીયો તેમની સ્થાનિક ભાષા બોલે છે અને તેઓ હિન્દી ભાષા જાણતા નથી. આ ક્ષેત્રની અન્ય ભાષાઓ ચાર મુખ્ય ભાષાકીય જૂથમાં વહેંચી શકાય, જે છેઃ [[દ્વવિડીયન ભાષા]] અને [[ભારતીય-આર્યન ભાષા]], [[ઇન્ડો-યુરોપીયન ભાષાઓ]]ની શાખાની પેટા શાખા [[ઇન્ડો-ઇરાનીયન]]. [[ઇન્ડો-ઇરાનીયન]], [[ઇરાનીયન ભાષાઓ]]ની અન્ય મુખ્ય પેટા શાખાઓ [[પશ્તુ]], [[બલુચી]] સાથે દક્ષિણ એશિયામાં લઘુમતિ પ્રતિનિધિત્વ ધરાવે છે અને આ ક્ષેત્રની વાયવ્ય સરહદ, અત્યારના [[પાકિસ્તાન]]માં વ્યાપક રીતે બોલાય છે. ઘણા [[તિબેટ-બર્મન]] વંશીય જૂથો કે જેઓ તેમની ભાષા બોલે છે તેઓ ભારતના ઇશાન પ્રદેશ, તિબેટ, નેપાણ અને ભુતાનમાં જોવા મળે છે. [[ઓસ્ટ્રો-એશિયાટિક ભાષા]] બોલતા અન્ય નાના જૂથો પણ દક્ષિણ એશિયામાં હાજર છે. [[અગ્રેજી]] દક્ષિણ એશિયામાં પ્રભુત્વ ધરાવતી અન્ય ભાષા છે, ખાસ કરીને ઉચ્ચ શિક્ષણ અને સરકારી વહીવટના માધ્યમ તરીકે. મોટા ભાગના એશિયનો [[બ્રાહ્મી]] મૂળની વિવિધ [[અબુગિડા]]નો ઉપયોગ કરીને લખે જ્યારે ઉર્દુ, પશ્તો અને સિંધી જેવી ભાષા [[પર્સો-અરેબિક લિપિ]]ના સંસ્કરણોનો ઉપયોગ કરે છે. જો કે દક્ષિણ એશિયાની તમામ ભાષાઓ આ દ્વિમુખી પદ્ધતિનું ચુસ્ત પાલન કરતી નથી. દાખલા તરીકે [[કાશ્મીરી]] ભાષા [[પર્સો-અરેબિક લિપિ]] અને [[દેવનાગરી લિપિ]] એમ બંનેમાં લખી શકાય છે. આવું જ [[પંજાબી]] ભાષા માટે છે તે [[શાહમુખી]] અને [[ગુરુમુખી]] બંનેમાં લખી શકાય છે. [[ધિવેહી]] [[તાના]] નામની લિપિમાં લખાય છે જે [[આરબ મૂળાક્ષર]] અને [[અબુગીડા]] બંનેના લક્ષણો ધરાવે છે. === ધર્મ === દક્ષિણ એશિયામાં [[હિન્દુ]] અને [[મુસ્લિમ]] ધર્મ મુખ્ય ધર્મ છે જ્યારે તેના કેટલાક ક્ષેત્રોમાં [[બૌદ્ધ]] ધર્મનું પ્રભુત્વ છે. નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં [[અન્ય ભારતીય ધર્મો]] અને [[ખ્રિસ્તી]] ધર્મનું અનુસરણ થાય છે. ઐતિહાસિક રીતે, ભારતીય આર્યન [[વેદિક ધર્મ]]નું મૂળ દક્ષિણ એશીયાઇ બિન-વેદિક [[શ્રમણા]] પરંપરા સાથે [[મિશ્રણ]] અને અન્ય દ્રવિડીયન અને સ્થાનિક આદિવાસી માન્યતાઓએ પ્રાચીન [[હિન્દુ]], [[જૈન]], [[બૌદ્ધ]] અને [[શીખ]] ધર્મનો ઉદભવ કર્યો છે જ્યારે ઇસ્લામની [[સુફી]] પરંપરા શીખ ધર્મ અને તેના ગ્રંથોમાં પણ નજીવી અસર ધરાવે છે. પરીણામે આ ચાર ધર્મો ઘણી સમાન સાંસ્કૃતિક વિધિ, તહેવારો અને પરંપરા ધરાવે છે. [[આરબ]] [[ઇસ્લામ]]ના [[અબ્રાહમિક ધર્મ]]ને દક્ષિણ એશિયામાં લાવ્યા હતા. આ ધર્મ સૌપ્રથમ અત્યારના [[કેરળ]] અને [[માલદીવ ટાપુ]] પર ફેલાયો હતો અને ત્યાર બાદ [[સિંધ]], [[બલોચિસ્તાન]] અને [[પંજાબ]]ના કેટલાક વિસ્તારોમાં ફેલાયો હતો. બાદમાં મુસ્લિમ, તુર્ક/પશ્તુન/મોઘલ [[પંજાબી]] અને [[કાશ્મીરી લોકો]] સુધી પહોંચવા ઉપરાંત સમગ્ર [[ભારતીય ગંગાના મેદાનપ્રદેશ]] સુધી ફેલાયો હતો અને છેક [[દક્ષિણ ભારત]] સુધી તેનો વ્યાપ પહોંચ્યો હતો. {| class="wikitable" | [[અફઘાનિસ્તાન]]<ref name="AfgCIA"/> | સુન્ની મુસ્લિમ (80%), શિયા મુસ્લિમ (19%), અન્ય (1%) |- | [[બાંગ્લાદેશ]]<ref name="BanCIA">{{Cite web |url=http://www.banbeis.gov.bd/bd_pro.htm |title=બાંગ્લાદેશ : એક ઉડતી નજરે |access-date=2010-06-15 |archive-date=2011-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706132048/http://www.banbeis.gov.bd/bd_pro.htm |url-status=dead }}</ref> | મુસ્લિમ (90%), હિન્દુ (9%), ખ્રિસ્તી (.5%), બૌદ્ધ (.5%), આદિવાસી આસ્થામાં માનનારા લોકો(0.1%) |- | [[બ્રિટીશ હિન્દ મહાસાગર ક્ષેત્ર]]<ref name="IOTCIA">{{Cite web |url=http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_32_1.asp |title=ધ એસોસિયેશન ઓફ રિજનલ ડેટા આર્કાઇવ {{!}} નેશનલ પ્રોફાઇલ્સ |access-date=2010-06-15 |archive-date=2010-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707054143/http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_32_1.asp |url-status=dead }}</ref> | ખ્રિસ્તી (45.55%), હિન્દુ (38.55%), મુસ્લિમ (9.25%), બિન-ધાર્મિક (6.50%), નાસ્તિક (0.10%), અન્ય (0.05%) |- | [[ભુતાન]]<ref name="BhuCIA">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bt.html |title=CIA - The World Factbook |access-date=2010-06-15 |archive-date=2010-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228202246/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bt.html |url-status=dead }}</ref> | બૌદ્ધ (75%), હિન્દુ (25%) |- | [[બર્મા]]<ref name="MyaCIA">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bm.html#People |title=CIA - The World Factbook - Burma |access-date=2010-06-15 |archive-date=2010-11-04 |archive-url=https://www.webcitation.org/5tygEnlqv?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bm.html#People |url-status=dead }}</ref> | થેરાવડા બૌદ્ધ (89%), મુસ્લિમ (4%), ખ્રિસ્તી (4%) (બાપ્ટિસ્ટ 3%, રોમન કેથલિક 1%), જીવવાદ (1%), અન્ય (હિન્દુ સહિત) (2%) |- | [[ભારત]]<ref name="IndCIA">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bt.html |title=CIA - The World Factbook |access-date=2010-06-15 |archive-date=2010-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228202246/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bt.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.censusindia.gov.in/ ભારતીય વસતી ગણતરી]</ref> | હિન્દુ (80.5%), મુસ્લિમ (13.4%), ખ્રિસ્તી (2.3%), શીખ (1.9%), બૌદ્ધ (0.8%), જૈન (0.4%), અન્ય (0.6%) |- | માલદીવ[[]]<ref name="MdvCIA">{{Cite web |url=http://www.themaldives.com/Maldives/Maldives_Religion.htm |title=માલદીવ - માલદીવ ક્ષેત્ર |access-date=2010-06-15 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928220750/http://www.themaldives.com/Maldives/Maldives_Religion.htm |url-status=dead }}</ref> | સુન્ની મુસ્લિમ (100%) (માલદીવના નાગરિક બનાવા સુન્ની મુસ્લિમ હોવું જરૂરી છે<ref name="EmoryLaw">[http://www.law.emory.edu/ifl/legal/maldives.htm માલદીવ]</ref><ref>[http://countrystudies.us/maldives/7.htm માલદીવ - ક્ષેત્ર], ''countrystudies.us'' </ref>) |- | [[નેપાળ]]<ref name="NepCIA">[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Nepal.pdf નેપાળ]</ref> | હિન્દુ (80.6%), બૌદ્ધ (10.7%), મુસ્લિમ (4.2%), [[કિરાટ]] (3.6%) |- | [[પાકિસ્તાન]]<ref name="PakCIA">[http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf ધર્મને આધારે વસતી ગણતરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |date=2006-06-17 }}, [[સ્ટેટિસ્ટિક્સ ડિવિઝન ઓફ ધ ગવર્નમેન્ટ ઓફ પાકિસ્તાન]]</ref> | મુસ્લિમ (96.28%), હિન્દુ (1.85%), ખ્રિસ્તી (1.59%), [[એહમદી]] (0.22%) |- | [[શ્રીલંકા]]<ref name="SriCIA">{{Cite web |url=http://www.statistics.gov.lk/census2001/population/ds_div/t001b.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2007-05-13 |archive-date=2007-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070513050552/http://www.statistics.gov.lk/census2001/population/ds_div/t001b.htm |url-status=live }}</ref> | થેરાવાડા બૌદ્ધ (70.42%), હિન્દુ (10.89%), મુસ્લિમ (8.78%), કેથોલિક (7.77%), અન્ય ખ્રિસ્તી (1.96%), અન્ય (0.13%) |- | [[તિબેટ]] | [[તિબેટીયન બૌદ્ધ]], [[બોન]], અન્ય |} == અર્થતંત્ર == દક્ષિણ એશિયા સમગ્ર વિશ્વ તેમજ ઉપ-સહારા આફ્રિકાનો સૌથી ગરીબ દેશ છે અને તે સૌથી નીચો માથાદીઠ જીડીપી ધરાવે છે. આ ક્ષેત્રમાં ગરીબી વ્યાપક રીતે ફેલાયેલી છે. વિશ્વ બેન્કના ગરીબી અંગેના આંકડા મુજબ, 2005માં આ ક્ષેત્રની 40 ટકાથી વધુ વસતી દૈનિક 1.25 ડોલરની આવક ધરાવતી હતી. જ્યારે ઉપ-સહારા આફ્રિકાની 50 ટકા વસતી આટલી આવક ધરાવતી હતી.<ref>http://iresearch.worldbank.org/PovcalNet/povDuplic.html world bank data</ref>. આ ક્ષેત્રમાં ભુતાન સૌથી ઊંચો [[માથાદીઠ જીડીપી]] ધરાવે છે જ્યારે નેપાળનો સૌથી ઓછો છે. ભારત આ ક્ષેત્રનું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર છે.તે ખરીદ શક્તિની દ્રષ્ટિએ [[વિશ્વનો 12માં ક્રમનો સૌથી મોટો]] અને વિનિમયની દ્રષ્ટિએ [[ચોથા ક્રમનો સૌથી મોટો દેશ]] છે. ભારત બાદ પાકિસ્તાનનું અર્થતંત્ર સૌથી મોટું છે. તે માથાદીઠ જીડીપીની દ્રષ્ટિએ આ ક્ષેત્રમાં પાંચમાં ક્રમે છે<ref>{{Cite web |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,pagePK:158889~piPK:146815~theSitePK:223547,00.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-15 |archive-date=2012-07-16 |archive-url=https://archive.today/20120716183002/web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,pagePK:158889~piPK:146815~theSitePK:223547,00.html |url-status=dead }}</ref> અને ત્યાર બાદના ક્રમે બાંગ્લાદેશનું સ્થાન આવે છે. જો ઇરાનની ગણતરી કરવામાં આવે તો તે આ ક્ષેત્રનું સૌથી સમૃદ્ધ અને બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર છે. [[વિશ્વ બેન્ક]]ના 2007ના અહેવાલ મુજબ, દક્ષિણ એશિયા વિશ્વનો સૌથી ઓછો સંકલિત ક્ષેત્ર છે. દક્ષિણ એશિયાના દેશો વચ્ચેનો વેપાર આ ક્ષેત્રના સંયુક્ત જીડીપીના માત્ર 2 ટકા જેટલો જ છે જ્યારે [[પૂર્વ એશિયા]]નો વેપાર 20 ટકા છે.<ref name="neighbourhood">[http://www.economist.com/specialreports/displaystory.cfm?story_id=12749743 ભારત પર વિશેષ અહેવાલ: ભારત અન્ય સ્થાને: એક અણઘડ પડોશી મુશ્કેલીજનક પડોશમાં] 11 ડિસેમ્બર 2008 [[ધ ઇકોનોમિસ્ટ]]</ref> == રાજકારણ == [[ભારત]] આ ક્ષેત્રની અગ્રણી રાજકીય સત્તા છે.<ref>[http://www.europarl.europa.eu/parliament/expert/displayFtu.do?language=en&amp;id=74&amp;ftuId=FTU_6.4.11.html ]</ref> આ બાબત તે હકીકત પરથી સાબિત થાય છે કે તે ઉપખંડનો ચોથા ભાગની જમીન ધરાવતો સૌથી મોટો દેશ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.mrdowling.com/612india.html |title=mrdowling.com: ઉપખંડ |access-date=2010-06-15 |archive-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211060332/https://www.mrdowling.com/612india.html |url-status=dead }}</ref> ભારતની વસતી ઉપખંડના અન્ય છ દેશોની કુલ વસતીથી છ ગણીથી પણ વધુ છે. તે ઉપખંડનો સૌથી વધુ વસતી ધરાવતો દેશ છે.<ref>[http://www.infoplease.com/ipa/A0004379.html ઇન્ફોપ્લીઝ: દેશોના વિસ્તાર અને વસતી (મધ્ય-2006નો અંદાજ)]</ref> ભારત વિશ્વનો સૌથી વસતી ધરાવતો [[લોકશાહી]] દેશ છે <ref>{{Cite web |url=http://www.un.org/esa/population/pubsarchive/india/ind1bil.htm |title=યુનાઇટેડ નેશન્સ પોપ્યુલેશન ડિવિઝન ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ઇકોનોિમક એન્ડ સોસિયલ અફેર્સ |access-date=2010-06-15 |archive-date=2011-08-21 |archive-url=https://www.webcitation.org/6174XlNpl?url=http://www.un.org/esa/population/pubsarchive/india/ind1bil.htm |url-status=dead }}</ref>અને તે [[અણુ મહાસત્તા]] છે. વિસ્તાર અને વસતીની દ્રષ્ટિએ ઉપખંડનો બીજા ક્રમનો સૌથી મોટો દેશ [[પાકિસ્તાન]] છે અને તે [[અરબ રાષ્ટ્રો]]<ref>{{Cite web |url=http://www.jubileeresearch.org/worldnews/asia/saudi_oil_pakistan.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-15 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719060852/http://www.jubileeresearch.org/worldnews/asia/saudi_oil_pakistan.htm |url-status=dead }}</ref> અને પડોશી દેશ [[ચીન]] સાથે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને કારણે ઉપખંડમાં સત્તાનું સંતુલન જાળવી રાખ્યું છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.cfr.org/publication/10070 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-15 |archive-date=2010-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331143213/http://www.cfr.org/publication/10070 |url-status=dead }}</ref> [[પાકિસ્તાન]] વિશ્વમાં છટ્ઠા ક્રમનો સૌથી વધુ વસતી ધરાવતો દેશ છે<ref>[[વસતીવાર દેશોની યાદી]]</ref> અને તે [[પરમાણુ મહાસત્તા]] પણ છે. == આરોગ્ય અને પોષણ == વિશ્વ બેન્કના જણાવ્યા મુજબ, દક્ષિણ એશિયાની 70% વસતી અને દક્ષિણ એશિયાના 75% ગરીબો ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વસે છે અને તેમની આજીવીકા માટે મોટે ભાગે કૃષિ પર નભે છે.<ref>{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSAREGTOPAGRI/0,,contentMDK:20750711~menuPK:452772~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:452766,00.html|title=Agriculture in South Asia|publisher=World Bank|access-date=2010-06-15|archive-date=2008-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706154611/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSAREGTOPAGRI/0,,contentMDK:20750711~menuPK:452772~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:452766,00.html|url-status=dead}}</ref> [[ગ્લોબલ હંગર ઇન્ડેક્સ]]ના જણાવ્યા મુજબ, દક્ષિણ એશિયામાં વિશ્વનો સૌથી વધુ બાળ[[કુપોષણ]]નો દર છે.<ref name="ghi2008">{{cite web|url=http://www.ifpri.org/media/200610GHI/GHIFindings.asp|title=2008 Global Hunger Index Key Findings & Facts|year=2008}}</ref> વૈશ્વિક ભૂખમરા પર યુનિસેફ દ્વારા 2008માં પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવેલો છેલ્લો અહેવાલ દર્શાવે છે કે બાળ મૃત્યુનો વાસ્તવિક આંક 21 લાખનો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://ibnlive.in.com/news/child-mortality-rate-highest-in-india-unicef/57174-17.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-15 |archive-date=2009-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090807050557/http://ibnlive.in.com/news/child-mortality-rate-highest-in-india-unicef/57174-17.html |url-status=dead }}</ref> 2008માં વૈશ્વિક ભૂખમરા સૂચકાંકમાં ભારતનું સ્થાન 66માં ક્રમે છે.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Global_Hunger_Index</ref> 2006નો અહેવાલ સૂચવે છે કે, "દક્ષિણ એશિયાના દેશોમાં મહિલાઓનો ઉતરતો દરજ્જો અને તેમનામાં પોષણ બાબતે જ્ઞાનનો અભાવ આ ક્ષેત્રમાં ઓછું વજન ધરાવતા બાળકો મોટી સંખ્યામાં હોવા માટેના મુખ્ય કારણો છે". ભ્રષ્ટાચાર અને સરકાર તરફથી પહેલાનો અભાવ ભારતમાં પોષણ માટે મુખ્ય સમસ્યા છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં નિરક્ષરતા એક મોટી સમસ્યા જણાઇ છે અને સરકારે તેના પર વધુ ધ્યાન આપવું જોઇએ. અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે, દક્ષિણ એશિયામાં [[હરિત ક્રાંતિ]]ને કારણે કુપોષણમાં ઘટાડો નોંધાયો છે તેમ છતાં દક્ષિણ એશિયા યુવા બાળકો માટે અયોગ્ય પોષણ અને આરોગ્ય પદ્ધતિઓ ધરાવે છે".<ref name="southasiahunger">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6046718.stm|title='Hunger critical' in South Asia|publisher=BBC|year=2006 | date=2006-10-13 | access-date=2010-01-04}}</ref> == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == નોંધ == <references group="note /> == બાહ્ય કડીઓ == * [http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,pagePK:158889~piPK:146815~theSitePK:223547,00.html વિશ્વ બેન્ક, દક્ષિણ એશિયા ક્ષેત્ર]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120727042313/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,pagePK:158889~piPK:146815~theSitePK:223547,00.html |date=2012-07-27 }} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/default.stm બીબીસી ન્યૂઝ દક્ષિણ એશિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170506024419/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia///default.stm |date=2017-05-06 }} * [http://www.birding.in/ દક્ષિણ એશિયામાં પક્ષીદર્શન] * [http://www.saanconf.org/ દક્ષિણ એશિયાઇ જાગૃતિ નેટવર્ક કોન્ફરન્સ વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008142622/http://www.saanconf.org/ |date=2011-10-08 }} * [http://dsal.uchicago.edu/ ડિજીટલ દક્ષિણ એશિયા ગ્રંથાલય] {{GeoSouthAsia}} [[શ્રેણી:દક્ષિણ એશિયા]] 07eoh58khln9shayurs2ii0jy1dm7yl 0 24457 901607 900728 2026-06-19T04:01:30Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901607 wikitext text/x-wiki {{Infobox VG | title = Grand Theft Auto IV | image = [[Image:GTAIV Logo.jpg|256px]] | caption = <small>''Grand Theft Auto IV''{{'}}s box art displays several of the prominent characters featured in the game, including protagonist Niko Bellic </small> | developer = [[Rockstar North]]<br />[[Rockstar Toronto]] (PC)<ref name="gta4pchan-IGNUK"/> | resolution = [[720p]] | publisher = [[Rockstar Games]] | distributor = [[Take-Two Interactive]] <small>(retail)</small><br />[[Steam (content delivery)|Steam]] <small>(online)</small><ref>{{cite web| title = Grand Theft Auto IV on Steam |publisher = [[Valve Corporation|Valve]] | date = 2008-11-19| url = http://store.steampowered.com/app/12210/| access-date = 2008-11-21}}</ref> | designer = Simon Lashley<br />Keith McLeman<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt0802999/fullcredits| title=Full Cast and Crew for GTA IV}}</ref> | writers = [[Dan Houser]]<br />[[Sam Houser]] | series = ''[[Grand Theft Auto (series)|Grand Theft Auto]]'' | engine = [[Rockstar Advanced Game Engine|RAGE]]<br />[[Euphoria (software)|Euphoria]]<ref name="RAGE Euphoria" /> |version = 1.04 (PlayStation 3)<br /> 1.06 (Xbox 360)<br /> 1.0.0.4 (Windows) | released = '''PlayStation 3, Xbox 360'''<br />29 April 2008<br /> '''Microsoft Windows'''<br /> {{vgrelease|NA=2 December 2008<ref name="gta4pcrdsysre-ign"/>}} {{vgrelease|EU=3 December 2008<ref name="gta4pchandson-eurog"/>}} | genre = [[Sandbox (video games)|Sandbox]], [[third-person shooter]], [[Action-adventure game|action-adventure]] | modes = [[Single-player]], [[Multiplayer video game|multiplayer]] | ratings = {{vgratings|BBFC=18<ref>{{cite web| title = Grand Theft Auto IV| work = BBFC| publisher = | date = 2008-04-01| url = http://www.bbfc.co.uk/website/Classified.nsf/0/95CD81B1994B33258025741E004C8438?OpenDocument| access-date = 2008-04-04| archive-date = 2008-10-12| archive-url = https://web.archive.org/web/20081012003044/http://www.bbfc.co.uk/website/Classified.nsf/0/95CD81B1994B33258025741E004C8438?OpenDocument| url-status = dead}}</ref><ref name="EGBBFC">{{cite web| title = BBFC removes GTA IV info from site| publisher = [[Eurogamer]]| date = 2008-03-31| url = http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=129691| access-date = 2008-04-01| archive-date = 2012-02-15| archive-url = https://www.webcitation.org/65SiSt4D6?url=http://www.eurogamer.net/articles/bbfc-removes-gta-iv-info-from-site| url-status = dead}}</ref> |ESRB=M |OFLCA=MA15+ (cut and uncut versions)<ref name="OFLC_rating">{{cite web| title =Grand Theft Auto IV Game (Multi Platform)| date =2007-12-13| url =http://www.classification.gov.au/special.html?n=46&p=156&record=224873| access-date =2008-12-26| archive-date =2009-02-11| archive-url =https://web.archive.org/web/20090211020630/http://www.classification.gov.au/special.html?n=46&p=156&record=224873| url-status =dead}}</ref><ref name="OFLC_ratingPC">{{cite web| title =Grand Theft Auto IV – PC Game (PC)| date =2008-11-04| url =http://www.classification.gov.au/special.html?n=46&p=156&record=230811| access-date =2008-12-26| archive-date =2009-02-11| archive-url =https://web.archive.org/web/20090211015948/http://www.classification.gov.au/special.html?n=46&p=156&record=230811| url-status =dead}}</ref> |OFLCZ=R18<ref name="NZ rating">{{cite web|title=Decisions Database Summary – Grand Theft Auto IV|work=OFLC (NZ)|date=2008-02-27|url=http://www.censorship.govt.nz/oflcdd/DocProps.asp?PubNum=800191|access-date=2008-04-15|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217153834/http://www.censorship.govt.nz/oflcdd/DocProps.asp?PubNum=800191|url-status=dead}}</ref> |PEGI=18+<ref name = "PEGI_rating">{{Cite web |url=http://www.xbox.com/en-GB/games/g/grandtheftautoiv/ |title=Xbox.com {{!}} Official Xbox 360 UK {{!}} Grand Theft Auto IV<!-- Bot generated title --> |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100623073559/http://www.xbox.com/en-GB/games/g/grandtheftautoiv |url-status=dead }}</ref>}} | platforms = [[PlayStation 3]]<br />[[Xbox 360]]<br />[[Microsoft Windows]]<ref name="PCRelease-Take2"/> | media = [[Blu-ray Disc]], [[DVD#Dual-layer recording|DVD DL]], 2× DVD DL, download | requirements = [[#Windows version|See ''Development'' section for requirements matrix]] | input = [[Gamepad]]; [[Keyboard (computing)|keyboard]] and [[Mouse (computing)|mouse]] }} '''''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ''' (જે સામાન્ય રીતે '''''GTA 4''''' અથવા '''''GTA IV'' ''' તરીકે ઓળખાય છે તે) એક [[સેન્ડબોક્સ-સ્ટાઇલ ]] [[મારામારી-સાહસ]]થી ભરપૂર [[વિડીઓ ગેમ]] છે. તે [[રોકસ્ટાર નોર્થ]],<ref>"''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' : ''ગેમપ્રો'' 2008ની સૌથી મોટી ગેમ રમનાર સૌ પ્રથમ છે," ''ગેમપ્રો'' 235 (એપ્રિલ 2008): 50–51.</ref> દ્વારા વિકસાવાઇ હતી અને [[ ]] અને [[Xbox 360]] માટે 29 એપ્રિલ 2008ના રોજ ઓસનિયા, યુરોપ, ઉત્તર અમેરિકામાં અને 30 ઓક્ટોબરના રોજ જાપાનમાં રિલીઝ કરાઇ હતી.<ref>{{cite web|url=http://kotaku.com/5037364/gtaiv-dated-for-japan|title=GTAIV Dated for Japan|last=Ashcraft|first=Brian |date=2008-08-15|publisher=Kotaku|access-date=2008-11-07}}</ref> આ વિડીઓ ગેમનું [[વિન્ડોઝ]] વર્ઝન ઉત્તર અમેરિકામાં 2 ડિસેમ્બર 2008ના રોજ અને યુરોપમાં 3 ડિસેમ્બરના રોજ રિલીઝ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="gta4pcrdsysre-ign">{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/925/925515p1.html|title=GTA IV PC Delayed to December|last=Thang|first=Jimmy |date=2008-10-30|publisher=IGN|access-date=2008-10-30}}</ref><ref name="gta4pchandson-eurog">{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=289533&page=3|title=Grand Theft Auto IV Hands-on|last=Bramwell|first=Tom|date=November 10, 2008|publisher=[[EuroGamer]]|access-date=2008-11-10|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217090506/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=289533&page=3|url-status=dead}}</ref><ref name="PCRelease-Take2">{{cite press release|url=http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=326627|title=Rockstar Games Announces Grand Theft Auto IV for the PC|publisher=Rockstar Games|date=2008-08-06|access-date=2008-08-06|archivedate=2008-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080807170915/http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=326627}}</ref> તે [[ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો શ્રેણી|''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો'' શ્રેણી]]માં છઠ્ઠી [[3D]] ગેમ છે. ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં Xbox 360 માટે બે [[એપિસોડિક પેક]] (અંક) પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યા છે. પહેલા ભાગનું નામ ''[[Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned|ધ લોસ્ટ એન્ડ ડેમ્ડ]]'' હતું અને તે 17 ફેબ્રુઆરી 2009ના રોજ રિલીઝ કરવામાં આવ્યો હતો. બીજા ભાગનું નામ ''[[Grand Theft Auto: The Ballad of Gay Tony|ધ બલ્લાડ ઓફ ગે ટોની]]'' હતું અને તે 29 ઓક્ટોબર 2009ના રોજ રિલીઝ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="zelnick-ep-delay">{{cite web |url = http://gamespot.com/pc/action/grandtheftauto4/news.html?sid=6201044 |title = Chinatown Wars gets temporary cease-fire |access-date = 2008-11-15 |author = Sinclair, Brendan |date = 2008-11-13 |publisher = [[GameSpot]] }}</ref><ref name="gta4dlc"></ref> આ રમત [[લિબર્ટી શહેર]]ના ફરીથી તૈયાર કરાયેલા સેટમાં તૈયાર કરાઇ છે જે આધુનિક [[ન્યૂ યોર્ક શહેર]]ને આધારે તૈયાર કરાયેલું કાલ્પનિક શહેર છે. આ રમત [[નિકો બેલિક]]ની આસપાસ ફરે છે, જે [[પૂર્વ યુરોપ]]ના કોઇ અજાણ્યા દેશનો યોદ્ધા છે.<ref name="egmmarch">{{cite journal | author = Crispin Boyer | year = 2008 | month = March | title = Sweet Land of Liberty | journal = Electronic Gaming Monthly | pages = 44–56 | access-date = 2008-11-08 | quote = He's from that gray part of broken-down Eastern Europe, a war-torn area -[[Sam Houser]] }}</ref> તે [[અમેરિકી સપનાઓ]]ની શોધમાં અમેરિકામાં આવે છે<ref name="Origin">{{cite web| title = 'Grand Theft Auto IV' will blow you away| date = 2008-04-28| url = http://www.msnbc.msn.com/id/24356918/| access-date = 2008-04-30| archive-date = 2012-10-23| archive-url = https://web.archive.org/web/20121023100529/http://www.msnbc.msn.com/id/24356918/| url-status = dead}}</ref> પરંતુ તે ગુંડાઓ, ગુનાખોરી અને ભ્રષ્ટાચારની દુનિયામાં ફસાઇ જાય છે. આ શ્રેણીની અન્ય રમતોની જેમ ''GTA IV'' માં [[ડ્રાઇવિંગ ગેમ]] અને [[થર્ડ પરસન શૂટર]]ના કેટલાક એલિમેન્ટનો ઉપયોગ થયેલો છે અને "ઓપન વર્લ્ડ" ગેમપ્લે સુવિધા ધરાવે છે જે ખેલાડીને રમત રમવાના અનુભવમાં તેને વધુ અંકુશ પુરો પાડે છે. તે ઓનલાઇન [[મલ્ટિપ્લેયર]] મોડની સુવિધા ધરાવતી સૌપ્રથમ કોન્સોલ ગેમ છે. [[સેવન્થ જનરેશન કન્સોલ]] પર દેખાનારી પ્રથમ ગેમ તરીકે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની વ્યાપક ચર્ચા થઇ હતી. તેણે મોટી વ્યાપારી અને નોંધપાત્ર સફળતા હાંસલ કરતા, તેની રિલીઝના પ્રથમ દિવસે જ 37 લાખ યુનિટનું વેચાણ નોંધાવીને વિડીઓ ગેમ ઉદ્યોગનો વિક્રમ તોડ્યો હતો. તેણે રિલીઝના પ્રથમ સપ્તાહમાં વિશ્વભરમાં 60 લાખ યુનિટનું વેચાણ નોંધાવીને કુલ 50 કરોડ ડોલરની આવક નોંધાવી હતી.<ref>{{cite news |url = http://www.boston.com/business/articles/2008/05/07/take_twos_grand_theft_auto_iv_tops_500m_in_1st_week_sales/ |title = Take-Two's 'Grand Theft Auto IV' tops $500M in week 1 sales |access-date = 2008-05-08 |author = Ortutay, Barbara |date = 2008-05-08 |agency = Associated Press }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/articles/1586971/20080507/id_0.jhtml |title='Grand Theft Auto IV' Posts Record First-Week Sales |access-date=2008-05-08 |author=Stephen Totilo |date=2008-05-07 |publisher=[[MTV News]] |archive-date=2010-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305012403/http://www.mtv.com/news/articles/1586971/20080507/id_0.jhtml |url-status=dead }}</ref> 11 માર્ચ 2009ના અંત સુધીમાં આ ગેમે તેની 1.3 કરોડ નકલનું વેચાણ નોંધાવ્યું છે. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ને પુષ્કળ હકારાત્મક વિવેચન મળ્યું હતું અને [[મેટાક્રિટિક]] અને [[ગેમરેન્કિંગ્સ]] જેવી સમીક્ષા વેબસાઇટ પર ઓલ ટાઇમ સર્વોચ્ચ રેટિંગ હાંસલ કરનારી ગેમમાંની એક બની હતી.<ref name="gta4360rev-Metac">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/games/platforms/xbox360/grandtheftauto4?q=Grand%20Theft%20Auto%20IV|title=Grand Theft Auto 4 (X360) Review|publisher=Metacritic|access-date=2008-10-13|archive-date=2010-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20100716100026/http://www.metacritic.com/games/platforms/xbox360/grandtheftauto4?q=grand%20theft%20auto%20iv|url-status=dead}}</ref><ref name="GameRankings Top-Ranked Games">{{cite web|url=http://www.gamerankings.com/itemrankings/simpleratings.asp?rankings=y|title=Top-Ranked Games|publisher=[[GameRankings]]|access-date=2009-01-23|archive-date=2009-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113104911/http://www.gamerankings.com/itemrankings/simpleratings.asp?rankings=y|url-status=dead}}</ref> ==રમત== તેની અગાઉની રમતોની જેમ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની રમત ખેલાડીને મોટું, [[મુક્ત વિશ્વ]] વાતાવરણ પુરું પાડે છે, જેમાં તે છૂટથી હિલચાલ કરી શકે છે. પગની હિલચાલમાં ખેલાડી પાત્ર ચાલી, દોડી શકે છે તે કુદકા મારી શકે છે અને અવરોધની ઉપર ચઢી શકે છે તેમ જ પાણીમાં તરી શકે છે. તે હથિયારોનો ઉપયોગ કરી શકે છે તેમજ હાથોહાથની લડાઇ કરી શકે છે. ખેલાડીઓ વાહનો, હોડી, હેલિકોપ્ટર અને મોટર સાયકલ સહિતના વિવિધ પ્રકારના વાહનો ચોરી કરી શકે છે અને ચલાવી શકે છે. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' એ નેચરલ મોશનના ''[[યુફોરિયા]]'' એન્જિનનો લાભ લીધો છે, જે કૃત્રિમ સમજશક્તિ, બાયો-મિકેનિક્સ અને ભૌતિક વિજ્ઞાનને જોડીને [[એનપીસી]] વર્તણુક બનાવે છે અને હિલચાલને વધુ વાસ્તવિક બનાવે છે. મુક્ત અને બિનરેખીય વાતાવરણને કારણે ખેલાડી પોતે રમત કેવી રીતે રમવા ઇચ્છે છે તેની શક્યતા ચકાસી શકે છે અને તે મુજબ પસંદગી કરી શકે છે. ગેમમાં ખેલાડી પાત્ર માટે જે ઉદ્દેશ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે તે આગળ ધપતો રહેવો જોઇએ તેમજ તેણે શહેરના કેટલાક વિસ્તારોની માહિતી મેળવવી જરૂરી છે તેમ છતાં તેની જરૂર નથી કારણકે ખેલાડીઓ તેમની ફુરસદે તેને પૂર્ણ કરી શકે છે. ખેલાડી જ્યારે સ્ટોરી સ્ટોરીલાઇન મિશન પર રમતો ના હોય ત્યારે તે મુક્ત રીતે ફરી શકે છે અને વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ કરી શકે છે. તેમાં એકથી વધુ મિશન પર કામ કરી શકાય છે કારણકે તેમાં કેટલાક મિશન કેટલાક દિવસો સુધી ચાલે છે અને ખેલાડીએ આગળ વધવા માટે વધુ આદેશ કે ઘટનાની રાહ જોવી પડે છે. ખેલાડી વિવિધ પ્રકારના અન્ય વૈકલ્પિક મિશન પર પણ રમી શકે છે. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની સમગ્ર રમત દરમિયાન ખેલાડીને કેટલાક તબક્કે "[[મોરાલિટી]] ચોઇસ" તરીકે ઓળખાતી પસંદગીની તક પણ મળે છે જેમાં ખેલાડી તેની પસંદગીને આધારે સ્ટોરીલાઇનમાં ફેરફાર કરી શકે છે. રમતના બે પ્રકારનો અંત આ પસંદગીને આધારે નક્કી થાય છે. ===અથડામણ અને પોલીસ પ્રતિક્રિયા=== [[File:Grand Theft Auto IV gameplay.jpg|thumb|left|ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IVમાં રક્ષણ વ્યવસ્થા ઉમેરવા માટે અથડામણમાં સુધારો કરાયો છે.]] ''GTA IV'' માં [[થર્ડ પરસન]] સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરીને બંદૂકથી લડાતી લડાઇ (ગનફાઇટ) રમાય છે.<ref> માર્બલ્સ, મિસ્ટર. "વોન્ટેડ" ગેમપ્રો મેગેઝીન પાનું 52 (ઓક્ટોબર 2007)</ref> તેમાં ખેલાડી [[રક્ષણ મેળવી]] શકે છે, ચોક્કસ વ્યક્તિ પર નિશાન તાકી શકે છે, [[આંધળો ગોળીબાર]] કરી શકે છે અને નિશાનને મુક્ત કરી શકે છે. તેમાં શરીરના વ્યક્તિગત ભાગને પણ નિશાન બનાવી શકાય છે.<ref name="IGNprev">{{cite web|url=http://xbox360.ign.com/articles/855/855555p2.html|title=IGN: Grand Theft Auto IV hands-on preview|author=[[Greg Miller|Miller, Greg]]; Goldstein, Hilary|date=2008-03-01|publisher=IGN}}</ref> વધુમાં, જ્યારે નિશાન વર્તુળ લાલ રંગમાં ઝબકે છે ત્યારે ચોક્કસ પાત્ર અને પરિસ્થિતિમાં માત્ર [[પિસ્તોલ]]નો જ ઉપયોગ કરી શકાય છે તેવી સ્થિતિમાં નિકો "ફિલ્મીઢબે કામગીરી" કરી શકે છે. નિકોના આરોગ્યની સ્થિતિ મિનિ-મેપની ડાબી બાજુએ દર્શાવેલા લીલા રંગના અર્ધવર્તુળ દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે અને જમણી બાજુએ આવેલું વાદળી રંગનું અર્ધવર્તુળ શસ્ત્રસરંજામ દર્શાવે છે. જ્યારે નિશાન તાકવામાં આવે છે ત્યારે તેના આરોગ્ય (જો લાગું પડતું હોય તો) અને શસ્ત્રસરંજામનું સ્તર નિશાન વર્તુળમાં દેખાય છે. આ ગેમમાં હાથોહાથની મારામારી આ શ્રેણીની અગાઉની ગેમની તુલનાએ વધુ છે. જેમાં ફેંટ મારવી, લાત મારવી, વૈકલ્પિંક ફેંટ મારવી અને હરિફ સામે બચાવ અને તેને નિશસ્ત્ર બનાવવો અને પ્રત્યાઘાત જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. જો નિકો ઇજાગ્રસ્ત થાય તો તે ખાવાનું ખાઇને, સોડા પીને, ઉંઘ કરીને, મેડિકલ કિટનો ઉપયોગ કરીને, ડોક્ટરને બોલાવવા મોબાઇલ ફોનનો ઉપયોગ કરીને, તબીબી સલાહ માટે તેની એક ગર્લફ્રેન્ડને ફોન કરીને અથવા [[રૂપજીવીની]] સેવાનો ઉપયોગ કરીને સ્વસ્થ થઇ શકે છે. સામાન્ય રીતે શારીરિક ઇજાઓને કારણે આરોગ્ય ઘટે છે, જેમકે જ્યારે ચાલતો હો ત્યારે કોઇ વાહન અથડાય, અકસ્માત થાય ત્યારે વિન્ડસ્ક્રીનમાંથી બહાર ફેંકાઇ જાવ અને ગોળીબાર કે વિસ્ફોટમાં ઇજાગ્રસ્ત થાવ ત્યારે. ગોળીબાર અને વિસ્ફોટને કારણે શારીરિક તાકાતમાં ઘટાડો થાય છે.<ref>{{cite web | last = Robinson | first = Martin | title = Grand Theft Auto IV UK Hands-On | publisher = IGN | date = 2008-02-28 | url = http://uk.xbox360.ign.com/articles/855/855605p3.html | access-date = 2008-03-04 | archive-date = 2008-03-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080302202057/http://uk.xbox360.ign.com/articles/855/855605p3.html | url-status = dead }}</ref> જો નિકોનું આરોગ્ય સ્તર શૂન્ય થઇ જાય તો, એક્શન અટકી જાય છે અને તે તેની કુલ સમૃદ્ધિના 10 ટકા જેટલા (10,000 ડોલર સુધીના) નુકસાન સાથે નજીકની હોસ્પિટલમાં જોવા મળે છે. નિકો હોસ્પિટલમાં સાજો થયા બાદ તેના હથિયારો પાછા મેળવે છે જે અગાઉ માત્ર [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] અને [[Grand Theft Auto: San Andreas]]માં જ થતું હતું. આ ગેમમાં વેન્ટેડ લેવલ સિસ્ટમમાં અગાઉની ''GTA'' ગેમની તુલનાએ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. વોન્ટેડ લેવલના સ્ટાર લેવલ તે જ રાખવામાં આવ્યા છે પરંતુ તેને વધુ વાસ્તવિક બનાવવા માટે ખેલાડીનો પીછો કરતી કાયદાનો અમલ કરાવતી એજન્સીઓમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. (ખેલાડી દ્વારા કરવામાં આવેલા ગુનાની ગંભીરતાને આધારે વોન્ટેડ લેવલના સ્ટારમાં વધારો થાય છે. વોન્ટેડ લેવલના સ્ટારમાં વધારો થવાની સાથે કાયદાનો અમલ કરાવતી એજન્સીઓની દરમિયાનગીરી પણ વધતી જાય છે.) અગાઉની ''GTA'' રમતમાં, જેમ વોન્ટેડ લેવલ વધતું જાય છે તેમ વધુ શસ્ત્રધારી અને ખતરનાક એજન્સીઓ દ્વારા ખેલાડીનો પીછો કરાય છે. વોન્ટેડ લેવલ જ્યારે સૌથી ઉંચું હોય છે ત્યારે ખેલાડીનો પીછો લશ્કર દ્વારા કરાય છે. GTA 4માં, થ્રી સ્ટારના વોન્ટેડ લેવલે NOOSE (નેશનલ ઓફિસ ઓફ સિક્યુરિટી એનફોર્સમેન્ટ-[[DHS]]<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/xbox360/action/grandtheftauto4/answers.html?qid=130398|title=What does N.O.O.S.E stand for?|publisher=CBS Interactive Inc|access-date=2009-12-04|archive-date=2011-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511100108/http://www.gamespot.com/xbox360/action/grandtheftauto4/answers.html?qid=130398|url-status=dead}}</ref>ની નકલ) અધિકારીઓ પોલીસને મદદ કરે છે, વોન્ટેડના ફાઇવ સ્ટાર અથવા તેનાથી વધુ સ્તરે પોલીસને NOOSEના ટેક્ટિકલ રિસ્પોન્સ યુનિટ ( NYPD [[ESU]]ની નકલ) અથવા FIB (ફેડરલ ઇન્વેસ્ટિગેશન બ્યૂરો- [[FBI]]ની નકલ) દ્વારા મદદ પુરી પડાય છે. અગાઉની GTA ગેમની જેમ, થ્રી-સ્ટારના વોન્ટેડ લેવલે પોલીસ [[હેલિકોપ્ટર]] ખેલાડીનો પીછો કરે છે પરંતુ ફાઇવ-સ્ટારના વોન્ટેડ લેવલે [[હેલિકોપ્ટર ગનશિપ]]નો ઉપયોગ કરાય છે. જો કે તે હેલિકોપ્ટર પર ફિટ કરવામાં આવેલી [[ગેટલિંગ ગન]]ના સ્થાને [[શાર્પ-શૂટર્સ]]નો ઉપયોગ કરે છે. પોલીસ જ્યારે નિકોને શોધતી હોય છે ત્યારે નકશા પર સર્ક્યુલર સર્ચ એરિયા (જ્યાં શોધ કરાઇ રહી છે તે વિસ્તાર) દેખાય છે. આ સર્ચ એરિયામાં પોલીસ નિકોને શોધતી હોય છે. જેમ વોન્ટેડ લેવલ વધતું જાય છે તેમ આ સર્ચ એરિયા વધતો જાય છે અને જો નિકો પોલીસને દેખાઇ જાય તો તે નિકોના સ્થાન પર કેન્દ્રિત થાય છે. જો ખેલાડી કાયદાનો અમલ કરાવતા એકમોની નજરે ચઢ્યા વગર સર્ચ એરિયામાંથી ભાગી જાય તો શોધ રદ કરવામાં આવે છે. (પોલીસ તમને પ્રવેશતા જુએ નહીં તે રીતે) "પે 'એન' સ્પ્રે"માં વાહન ઘુસાડી દઇને અથવા પાર્કિંગ ગેરેજ જેવા ખાલી વિસ્તારોમાં વાહન બદલીને પણ વોન્ટેડ લેવલ ગુમાવી શકાય છે. ખેલાડી પાસે તેને [[હાથકડી]] પહેરાવીને ગિરફ્તાર કરવામાં આવે તે પહેલા ભાગી જવાનો પણ વિકલ્પ છે. જો કે આમ કરવાથી તેના વોન્ટેડ લેવલમાં એક સ્ટારનો વધુ ઉમેરો થશે.<ref name="IGNprev"></ref> વધુમાં, રાહદારીઓ તેમની આસપાસ બનેલા ગુનાની સેલફોન પર પોલીસને જાણ પણ કરી શકશે<ref name="GamesTM">ગેમ્સટીએમ, જુલાઇ 2007, પાનું 34</ref><ref name="cundy">{{cite web|url=http://www.gamesradar.com/xbox360/f/how-gta-iv-will-reshape-the-series/a-20070726111341909083/g-2006051014323586065|title=Six things in the demo that will change GTA forever|access-date=2007-07-26|author=Cundy, Matt|last=Cundy|first=Matt|date=2007-07-26|publisher=GamesRadar|archive-date=2011-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511105648/http://www.gamesradar.com/xbox360/f/how-gta-iv-will-reshape-the-series/a-20070726111341909083/g-2006051014323586065|url-status=dead}}</ref> ===વાહનો=== બાકીની શ્રેણીની જેમ ''GTA IV'' માં પણ વાહનો પરિવહનનું મુખ્ય સાધન છે. ગેમનું દરેક વાહન [[GPS ડિવાઇસ]] તરીકે ઇન-ગેમ [[મિનિમેપ]] નો ઉપયોગ કરે છે. નકશા પર "વેપોઇન્ટ્સ" મુકી શકાય છે અને મિનિમેપ પર નિકો અને મંજિલ વચ્ચે સૌથી ઝડપી કાયદેસર માર્ગ નક્કી કરી શકાય છે. ખેલાડી [[ટેક્સી કેબ]] પણ ભાડે કરી શકે છે જેથી તે બે સ્થળની વચ્ચે પોતે વાહન હંકાર્યા વગર પરિવહન કરી શકે છે. મુસાફરીને છોડી પણ શકાય છે, જેથી ખેલાડી તાત્કાલિક તેની મંજિલ પર પહોંચી જાય છે. કારનો પીછો કરવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન ખેલાડી સિનેમેટિક કેમેરા બટન દબાવીને લક્ષિત વાહન પર કેમેરા ફોકસ કરી શકે છે અને એક હાથે વપરાતી બંદૂકોનો ઉપયોગ કરીને વાહનની બહાર મુક્તપણે ગોળી ચલાવી શકે છે. ખેલાડી [[ગ્રેનેડ]] અથવા [[મોલોટોવ કોકટેલ]]પણ છોડી શકે છે.<ref>PSM3 મેગેઝીન – અંક #98 (ફેબ્રુઆરી 2008)</ref> ખેલાડી [[સ્થાયી પાંખવાળા વિમાન]]ને ઉડાડી શકતો નથી, જે આ શ્રેણીની અગાઉની ગેમમાં શક્ય હતું, પરંતુ તે હેલિકોપ્ટર ઉડાડી શકે છે. [[ (યુફોરિયા) એનિમેશન સિસ્ટમ સાથે બુલેટ ફિઝક્સ એન્જિનથી નિકો પ્રત્યેક બાઇક અકસ્માત પર અગાઉથી નક્કી કરેલા એનિમેશનના સ્થાને અલગ રીતે પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે.| (યુફોરિયા) એનિમેશન સિસ્ટમ સાથે [[બુલેટ]] ફિઝક્સ એન્જિનથી નિકો પ્રત્યેક બાઇક અકસ્માત પર અગાઉથી નક્કી કરેલા એનિમેશનના સ્થાને અલગ રીતે પ્રતિક્રિયા આપી શકે છે.<ref name="bullet">{{cite web | url = http://www.bulletphysics.com/Bullet/phpBB3/viewtopic.php?p=11971#p11971 | title = AAA Titles using Bullet | access-date = 2009-01-05 | first = Frik85 | date = 2009-01-05 | work = [[Bullet (software)|Bullet physics engine]] | publisher = Erwin Coumans | quote = We are allowed to mention that some parts of Bullet have been co-developed and optimized with Rockstar and merged into their Rage game engine, used on XBox 360, PC and PlayStation 3 in ''Midnight_Club:_Los_Angeles | 9 = Midnight Club: Los Angeles'' and ''Grand Theft Auto 4''. | archive-date = 2009-09-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090907184400/http://www.bulletphysics.com/Bullet/phpBB3/viewtopic.php?p=11971#p11971 | url-status = dead }}</ref>]] અગાઉની રમતોથી જેમ આ રમતમાં જો વાહન ફંગોળાઇ જાય તો તેમાં ધડાકો નહીં થાય, જો કે અથડામણમાં કે હથિયાર દ્વારા હુમલામાં એન્જિનને નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં નુકસાન થાય તો વાહનને આગ લાગી શકે છે અને બાદમાં તેમાં ધડાકો થઇ શકે છે. કારનું એન્જિન ખોટકાઇ પડી શકે છે અને ચાલુ થઇ શકતી નથી, વાહન જ્યાંથી અથડાયું છે ત્યાં ઘોબો પડી શકે છે અને કેટલીકવાર તે ચલાવી શકાય તેવી સ્થિતિમાં રહેતી નથી. લિબર્ટી શહેરના ચોકક્સ વિસ્તારોમાં નિકો રૂપજીવીનીની બાજુમાં કાર ઉભી રાખીને હોર્ન વગાડીને તેમની સેવા પણ ભાડે રાખી શકે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.pocket-lint.co.uk/news/news.phtml/13777/14801/BBFC-warning-over-GTA-IV.phtml|title=Prostitutes and masturbation in GTA IV|work=Pocket-lint|access-date=2008-05-06|archive-date=2008-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080430022409/http://www.pocket-lint.co.uk/news/news.phtml/13777/14801/BBFC-warning-over-GTA-IV.phtml|url-status=dead}}</ref> ===પ્રત્યાયન (સંદેશાવ્યવહાર)=== આ શ્રેણીની અગાઉની ગેમમાં મિશન પુરું કરવા માટે પબ્લિક ટેલિફોનનો અવારનવાર ઉપયોગ કરાતો હતો જ્યારે ''GTA IV'' માં [[મોબાઇલ ફોન]]નો ઉપયોગ થાય છે. તેના કેટલાક ઉપયોગો છે, જેમાં [[ટેક્સ્ટ મેસેજ]] અને એપોઇન્ટમેન્ટ જોવી, પ્રવૃત્તિઓ કરવા મિત્રોને મળવાની ગોઠવણ કરવી અને નિષ્ફળ ગયેલા મિશનને ફરીથી પસંદ કરવાના વિકલ્પનો પણ સમાવેશ થાય છે. ખેલાડી ચોક્કસ મિશન માટે ફોટો પણ લઇ શકે છે અને ઇમરજન્સી સેવા બોલાવવા [[911]] પર ફોન પણ કરી શકે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.edmunds.com/insideline/do/News/articleId=125248|title=Grand Theft Auto IV and Gran Turismo 5 Look To Redefine Virtual Racing – and Felonies|last=Tassi|first=Paul |date=2008-03-19 |publisher=Edmunds Insideline|access-date=2008-10-13}}</ref> પોલીસ ગુનેગારની ધરપકડ કરશે અને ડોક્ટરો નિકોનું આરોગ્ય સુધારી શકશે. ફોનથી ફ્રી મોડમાં ઓનલાઇન ગેમના મલ્ટિપ્લેયર મોડનો પણ ઉપયોગ કરી શકાય છે. ખેલાડી અન્ય પાત્રો સાથે વાત કરવા માટે તેમજ તેઓ પરિવહન અથવા વોન્ટેડ લેવલમાં ઘટાડો કરવા જેવી જે સેવા પુરી પાડી શકે છે તે માંગવા તેમને ફોન કરી શકે છે. ગેમ નિકો ઉપયોગ કરી શકે તેવા કેટલાક વિવિધ ઇન-ગેમ ડેટાબેઝ પણ ધરાવે છે. શહેરભરમાં આવેલી [[ઇન્ટરનેટ કાફે]] ચેઇન, "TW@", અથવા સુરક્ષિત ઘરમાં કમ્પ્યુટરનો ઉપયોગ કરીને ઇન્ટરનેટના ઇન-ગેમ વર્ઝનનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. આ ગેમમાં 100થી વધુ કાલ્પનિક વેબસાઇટ છે જેનો રમત દરમિયાન ઉપયોગ થઇ શકે છે અને નિકો (જન્ક મેઇલ સહિત) ઇમેઇલ મોકલી અને મેળવી શકે છે તેમજ સંભવિત તારીખો નક્કી કરી શકે છે. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો III'' માં ઇન્ટરનેટ કાફે બતાવવામાં આવ્યું હતું પરંતુ તેમાં ઇન્ટરનેટ બ્રાઉસિંગ શક્ય ન હતું.<ref>{{cite web|date=2008-01-30|url= http://www.bostonherald.com/business/general/view.bg?articleid=1070140|title='Grand Theft Auto IV' Preview: Rockstar Games' latest adds drunk driving, strip clubs| access-date=2008-01-30}}</ref> નિકો લિબર્ટી શહેરના ગુનેગારોની માહિતીનો ઉપયોગ કરવા, લિબર્ટી શહેરના વિવિધ ગુનેગારોની માહિતી મેળવવા તેમજ વળતર માટે તેમને શોધી કાઢવા માટે પોલીસ વાહનમાં [[ઇન-કાર કમ્પ્યુટર]]નો ઉપયોગ કરી શકે છે.<ref>{{cite web| last = Roper| first = Chris| title = Grand Theft Auto IV Update| publisher = IGN| date = 2008-01-23| url = http://uk.ps3.ign.com/articles/847/847029p1.html| access-date = 2008-02-23| archive-date = 2012-06-10| archive-url = https://web.archive.org/web/20120610151235/http://uk.ps3.ign.com/articles/847/847029p1.html| url-status = dead}}</ref> આ ગેમમાં કાર્યક્રમો અને જાહેરાતો દર્શાવતી કેટલીક જોઇ શકાય તેવી ચેનલો સાથેનું ઇન-ગેમ ટેલિવિઝન પ્રોગ્રામિંગ પણ છે. ટેલિવિઝન શોમાં વિવિધ પ્રકારના કાર્યક્રમો દર્શાવવામાં આવે છે જેમાં હિસ્ટરી ચેનલ, રિયાલીટી શો, કાર્ડ ગેમ અને [[કાર્ટૂન]]નો સમાવેશ થાય છે. ===મલ્ટિપ્લેયર=== ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' રમતના 15 મોડ સાથે ઓનલાઇન મલ્ટિપ્લેયરની સુવિધા છે.<ref name="gta4multi-grad">{{cite web|url=http://www.gamesradar.com/xbox360/grand-theft-auto-iv/preview/grand-theft-auto-iv-multiplayer-hands-on/a-200804085550713049/g-2006051014323586065|title=Grand Theft Auto IV – Multiplayer Hands-On |last=Reparaz|first=Mikel |date=2008-04-08|publisher[[GamesRadar]]|pages=6|access-date=2008-09-25}}</ref> તેના પર 16 ખેલાડી સુધી રમી શકે છે (પીસી વર્ઝનમાં 32 ખેલાડીઓ રમી શકે છે<ref name="gta4pcinfo-beefjack"></ref>)અને ખેલાડીઓને સમગ્ર શહેરની માહિતી મેળવવાની છૂટ આપે છે.<ref>{{Citation|title=Coverage of the PlayStation Holiday Preview Event|year=2007|date=2007-10-12|url=http://www.gamingexcellence.com/ps3/news/1636.shtml|access-date=2010-06-16|archivedate=2011-07-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110711071907/http://www.gamingexcellence.com/ps3/news/1636.shtml}}</ref> રમતના હોસ્ટ પોલીસની હાજરી, ટ્રાફિક અને હથિયાર જેવા ઘણા પરિબળો અંકુશિત કરી શકે છે. ગેમની કોન્સોલ એડિશન કોઇ [[સ્પ્લિટ સ્ક્રીન]] કે [[LAN]] મલ્ટિપ્લેયર મોડ દર્શાવતું નથી<ref>{{cite web|url=http://multiplayerblog.mtv.com/2008/04/22/%E2%80%98grand-theft-auto-iv%E2%80%99-does-not-have-lan-or-single-screen-multiplayer-either-public-service-announcement-2/|title='Grand Theft Auto IV' Does Not Have LAN Or Single-Screen Multiplayer Either (Public Service Announcement #2)|last=Totilo|first=Stephen|date=2008-04-22|publisher=MTV Multiplayer|access-date=2008-10-13|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924203534/http://multiplayerblog.mtv.com/2008/04/22/%e2%80%98grand-theft-auto-iv%e2%80%99-does-not-have-lan-or-single-screen-multiplayer-either-public-service-announcement-2/|url-status=dead}}</ref> પરંતુ પીસી વર્ઝનમાં સપોર્ટ છે. ઓનલાઇન ગેમ્સ રેન્ક્ડ અને અનરેન્ક્ડ મેચમાં વિભાજિત થાય છે. રેન્કડ ગેમ માટે પુરસ્કાર રોકડ છે, જે ખેલાડીનો રેન્ક નક્કી કરે છે.<ref>{{cite web |title=Grand Theft Auto IV Multiplayer Hands-On (PS3, Xbox 360) |publisher=[[GameTap]] |date=2008-04-08 |access-date=2008-05-15 |url=http://psp3d.com/games/15078-grand-theft-auto-iv-multiplayer-hands-playstation-3-xbox-360-gametap.html |archive-date=2011-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510020540/http://psp3d.com/games/15078-grand-theft-auto-iv-multiplayer-hands-playstation-3-xbox-360-gametap.html |url-status=dead }}</ref> ખેલાડીઓ મોટા ભાગના રમત મોડમાં કસ્ટમાઇઝેબલ (પોતાની પસંદગી મુજબ ફેરફાર કરીને તૈયાર કરેલા) પાત્રનો ઉપયોગ કરે છે અને રમત દરમિયાન કમાવેલી રોકડ વધુ કસ્ટમાઇઝેશન વિકલ્પ ઉપલબ્ધ કરાવે છે.{{Citation needed|date=January 2009}} કેટલાક વિવિધ રમત મોડ પણ ઉપલબ્ધ છે. ટીમ આધારિત વિવિધ ગેમપ્લેમાં અલગ-અલગ પ્રકારની મેચ હોય છે<ref name="gtaiv"></ref> જેમકે ટીમ ડેથમેચ, આ મેચમાં 2-8 ટીમો સૌથી વધુ મોત એકત્ર કરવા પરંપરાગત [[ડેથમેચ]]માં સ્પર્ધા કરે છે. ટીમ માફિયા વર્ક, જેમાં 2-8 ટીમો "માફિયા"એ સોંપેલું કોન્ટ્રાક્ટ કામ પુરું કરવા સ્પર્ધા કરે છે. આ કામમાં નિશાનની આગેવાની કરવી અથવા હત્યા કરવી અથવા કારની ચોરી કરવી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. ટીમ કાર જેક સિટી, આ મેચમાં 2-8 ટીમો કારની ચોરી કરે છે અને તેને સુરક્ષિત રાખવા માટે નાણા કમાવે છે. કોપ્સ એન ક્રૂક્સ, આ મેચમાં પોલીસની એક ટીમ ગુનેગારોની ટોળકી સામે સ્પર્ધા કરે છે (તેના "ઓલ ફોર વન" વિકલ્પમાં પોલીસે અંતિમ તબક્કામાં પહોંચતા પહેલા ગુનેગારોના "બોસ"ને મારવાનો હોય છે જ્યારે "વન ફોર ઓલ" વિકલ્પમાં પોલીસે અંતિમ તબક્કામાં પહોંચતા પહેલા બધા જ ગુંડાઓને મારવાના હોય છે) અને ટર્ફ વોર, આ મેચમાં નકશાના નિશ્ચિત વિસ્તારનો અંકુશ મેળવવા બે ટીમો સ્પર્ધા કરે છે. આ ગેમમાં વિવિધ હરિફાઇ અને [[સહકારી]] મોડનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેમાં રેસનો સમાવેશ થાય છે જેમાં ખેલાડીઓએ પરંપરાગત ઓટોમોબાઇલ રેસમાં ચેકપોઇન્ટ પર થઇને સ્પર્ધા કરવાની હોય છે. જીટીએ રેસના વિકલ્પમાં ખેલાડીઓ એક ઓટોમોબાઇલ રેસમાં ચેકપોઇન્ટ પર થઇને સ્પર્ધા કરે છે. આ સ્પર્ધામાં ખેલાડી તેના વિરોધી સાથે લડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. હેન્ગ મેન્સ નૂઝ તે એક સહકારી મોડ છે જેમાં ખેલાડી એરપોર્ટ પરથી એક વ્યક્તિને લઇ જાય છે અને પોલીસ તેની હત્યા કરે તે પહેલા તેને સુરક્ષિત રીતે અંતિમ તબક્કા સુધી પહોંચાડે છે, ડીલ બ્રેકર, તે એક સહકારી મોડ છે જેમાં ખેલાડીને દુશ્મનો દ્વારા કબજો જમાવી દીધેલી એક બાંધકામ સાઇટ પર હુમલો કરવાનો હોય છે અને દુશ્મનો છટકી જાય તે પહેલા તેમનો પીછો કરવાનો હોય છે. બોમ્બ દા બેઝ II, તે એક સહકારી મોડ છે જેમાં ખેલાડીઓએ એક વહાણને છોડાવવાનું હોય છે અને તેને વિસ્ફોટકો વડે ઉડાવી દેવાનું હોય છે. [[ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો 3]]માં ''બોમ્બ દા બેઝઃ એક્ટ II'' પણ આવું જ વિસ્ફોટકો વડે વાહણ ઉડાવી દેવાનો ઉદેશ ધરાવે છે. રમતમાં ફ્રી મોડની સુવિધા પણ છે જેમાં ખેલાડી પાસે માહિતી મેળવવા માટે આખો નકશો ખુલ્લો હોય છે તેમાં તેની પાસે કોઇ પૂરો કરવા માટે કોઇ અંતિમ ઉદ્દેશ કે મિશન હોતા નથી. મલ્ટિપ્લેયર મોડલમાં સિંગલ પ્લેયર મોડની કેટલીક સુવિધાઓ નિષ્ક્રિય કરી દેવાઇ છે જેમકે બોલિંગ, ડાર્ટ્સ અને પૂલ મિનિ-ગેમ્સ. ચીટ્સ, ક્લબ અને ઇન્ટરનેટ કાફે પણ નિષ્ક્રિય કરી દેવાયા છે. આ મર્યાદાઓ અન્ય પ્રકારની રમતોને પણ લાગુ પડે છે. ==સારાંશ== ===કથાવસ્તુ=== [[File:GTAIV Niko and SoH.jpg|thumb|left|230px|નિકો અને હેપિનેસ ટાપુ પર હેપિનસનું બાવલું]] ''ગ્રાન્ડ થેપ્ટ ઓટો IV'' માં [[નિકો બેલિક]]ની કહાણી છે, જે દસ્તાવેજ વગર પ્રવેશેલો એક બિનનિવાસી છે. તે પૂર્વ યુરોપના યુદ્ધ, સંભવતઃ [[બોસ્નિયાના યુદ્ધ]]નો એક અનામી પીઢ સૈનિક છે. [[રોમન]] નિકોનો પિતરાઇ ભાઈ છે અને તે આ ગેમ શરૂ થાય તે પહેલા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આવી ચૂક્યો છે. રોમનની સમજાવટને પગલે નિક તેના દેવામાંથી મુક્ત થવા લિબર્ટી શહેરમાં પ્રવેશવા તે [[પૂર્વ યુરોપ]] છોડે છે.<ref name="egmmarch"></ref> લિબર્ટી શહેરમાં તે તેનો ગુનાહિત ભૂતકાળ ભૂલી જઇને [[અમેરિકી સ્વપ્ન]] સાકાર કરવાની આશા રાખે છે. જો કે લિબર્ટી શહેરમાં પહોંચ્યા બાદ નિકોને ખબર પડે છે કે રોમનની સમૃદ્ધિ અને વૈભવની વાતો ખોટી હતી અને રોમને તેના ઋણ અને ગુંડાઓ સાથેના સંઘર્ષની વાત છુપાવી હતી. નિકો લિબર્ટી શહેરમાં પોતાની નવી જીંદગી શરૂ કરવાની આશા સાથે રોમનને તેની મુશ્કેલીઓમાં મદદ કરે છે. બાદમાં જાણવા મળે છે કે નિકોનું લિબર્ટી શહેરમાં આવવા પાછળનું એક કારણ [[ફ્લોરિયન ક્રેવિક]]ને શોધવાનું હતું. નિકોનો ફલોરિયન ક્રેવિક પર તેના જૂના લશ્કરી એકમમાં દગો આપવાનો આક્ષેપ છે. નિકો રોમનના લોન શાર્ક [[વ્લાદિમિર ગ્લેબો]] મારફતે લિબર્ટી શહેરના [[બ્રાટ્વા]] સાથે જોડાણ કરે છે. નિકો બાદમાં વ્લાદની હત્યા કરી નાંખે છે કારણકે તેણે રોમનની ગર્લફ્રેન્ડ સાથે સંભોગ કર્યો હતો. નિકોની જમૈકન ડ્રગ અને શસ્ત્ર સોદાગર [[જેકબ "લિટલ જેકબ" હગ્સ]] અને તેના ભાઈ રીયલ બેડમેન સાથે દોસ્તી થાય છે. નિકોની બાદમાં બ્રાટ્વાની મોટી હસ્તી [[મિખાઇલ ફોસ્ટિન]] અને તેના સાથી [[દિમીત્રી રેસ્કાલોવ]] સાથે ઓળખાણ થાય છે. નિકો ફોસ્ટિનના કેટલાક કામ કરી આપે છે પરંતુ ટૂંક સમયમાં ફોસ્ટિન નિકોને બ્રાટ્વાના શક્તિશાળી બોસના પૂત્રની હત્યા કરવાનો આદેશ આપે છે જેને પગલે લગભગ ગેંગ વોર છેડાઇ જાય છે. દિમીત્રીએ સમાધાન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો પરંતુ અંતમાં ફોસ્ટિનની પેરિસ્ટોરિકા ક્લબ ખાતે હત્યા કરવાનો નિકોને આદેશ આપે છે. નિકોને બાદમાં દિમીત્રી પોતે જ દગો આપે છે. દિમીત્રી રે બલ્ગેરીયન સાથે [[ગુપ્ત સમજૂતિ]] ધરાવતો હોય છે. રે બલ્ગેરીયન નિકોનો ભૂતપૂર્વ બોસ હોય છે જેણે નિકોને મારવા માટે તેના માણસોને આદેશ આપ્યો હોય છે. નિકો લિટલ જકબની મદદથી તેની લડાઇ લડતો રહે છે. દિમીત્રી અને બલ્ગેરીયન છટકી જાય છે. જો કે જેકબ બાદમાં તેમની સાથે સોદો કરવાનું સૂચન કરે છે. તેમના હોવ બીચ એપાર્ટમેન્ટ અને ટેક્સી કંપની આગમાં ભસ્મીભૂત થઇ જાય છે ત્યારે નિકો અને રોમનને બોહન ભાગી જવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે. આ સમયે રોમ તેની ગર્લફ્રેન્ડ મેલોરી સમક્ષ પ્રેમનો એકરાર કરવાની તેની ઇચ્છા પ્રગટ કરે છે. નિકો બોહનમાં તેના રહેવાસ દરમિયાન કેટલાક લોકોના કામ લે છે જેમાં [[મેની એસ્ક્યુલા]], જે બોહનની શેરીઓની સફાઇ કરીને પ્રખ્યાત થવા માંગે છે., [[એલિઝાબેટા ટોરેઝ]], થોડા સમય માટે રહી ચૂકેલો ડ્રગ ડીલર, પેટ્રિક "પેકી" મેકરીરી, આઇરિશ માફીયાનો એક સભ્ય, અને પ્લેબોય એક્સ, એક નવો ઉભરી રહેલો ડ્રગ માફીયાનો સમાવેશ થાય છે. જો કે બોહનમાં પણ સ્થિતિ ત્યારે કફોડી બની, જ્યારે નિકો એલિઝાબેટાના જે ડ્રગ સોદા કરતો હતો તેનો LCPDએ ભાંડો ફોડ્યો હતો. લોકો તેને નુકસાન કરશે તેવા ભયથી એલિઝાબેટા તેની કોકેનની લત પર ચડી જાય છે. તે એક ડ્રગ ડીલર છે તે બાબતે ઘર્ષણ થતા એલિઝાબેટા મેની એસ્ક્યુલા અને તેના કેમેરા મેનની હત્યા કરે છે. બાદમાં નિકો તે મૃતદેહો શરીરના અંગોની ચોરી કરતા ડોક્ટરને વેચી મારે છે. તુરંત જ બાદમાં એલિઝાબેટાની ધરપકડ થાય છે. તેના નવા બોસ રે બોકિનો દ્વારા એલગોનક્વિન ખાતે અપાયેલા નવા એપાર્ટમેન્ટમાં રહેવા ગયા બાદ નિકો અંતે ફ્લોરિયનને શોધી કાઢે છે પરંતુ તેને માલુમ પડે છે કે ફ્લોરિયને તેનું નામ બદલીને બર્ની ક્રેન રાખ્યું છે. નિકો ટૂંક સમયમાં નક્કી કરે છે કે બર્ની તેના એકમના દગા માટે જવાબદાર નથી. હવે નિકોને એકમાત્ર [[ડાર્કો બ્રેવિક]] પર જ શંકા હતી. એલગોનક્વિનમાં નિકો પેકીના નાના ભાઈ ગેરાલ્ડ, ડેરિક અને તેમની બહેન કેટ સહિત મેકરીરી પરિવાર સાથે પણ મજબૂત સંબંધો ઉભા કરે છે. નિકો, પેકી અને ડેરિક મેકરીરી માઇકલ "સેન્ટ માઇકલ" કીની સાથે ભેગા મળીને બેન્ક ઓફ લિબર્ટી લૂંટે છે. નિકો પ્લેબોય એક્સ અને પ્લેબોયના જૂના સાથી ડ્વેન ફોર્જ માટે પણ કામ કરે છે. આ લોકો કામ કેવી રીતે થવું જોઇએ તે અંગે મતભેદ ધરાવતા હોય છે. નિકો ફોર્જ સાથે એમ કહીને દોસ્તી કરે છે કે તેને તેનામાં પોતાની જાત દેખાય છે જ્યારે પ્લેબોય ઘમંડી અને સ્વ-ભ્રમિત રહે છે. ધીમે ધીમે પ્લેબોય અને ફોર્જ વચ્ચેના સંબંધો એટલા ઝેરી બની જાય છે કે બંને નિકોને સામેવાળાને મારવા કહે છે. જે નિકો માટે વાસ્તવિક પસંદગી પુરી પાડે છે. નિકો જો પ્લેબોયની હત્યા કરે તો તેને પૈસા નહીં મળે પરંતુ તેને પ્લેબોયનો લોફ્ટ મળશે. નિકો માને છે કે તે તેના દોસ્તની સાથે રાહીને યોગ્ય પસંદગી કરી છે. જો નિકો ડ્વેનની હત્યા કરે તો તેને પૈસા મળે પરંતુ પ્લેબોય તેને ઠંડા કલેજાવાળી ભાડે લીધેલી બંદૂક ગણાવી તેની ઉપેક્ષા કરતો હતો. પ્લેબોય નિકો સાથેનો કરાર તોડી નાંખે છે. વાર્તાના અંતે, સરકારી એજન્સી "[[યુ. એલ. પેપર]]"ના નામ હેઠળ) કે જેણે ઉંમરલાયક ગુંડા [[જોન ગ્રાવિલી]] સાથે ગુપ્ત સમજૂતિમાં મદદ કરવા માટે નિકો પર દબાણ કર્યું હતું તે, [[બુકારેસ્ટ]]માં ડાર્કોને શોધી કાઢે છે અને અંતિમ પુરસ્કાર તરીકે તેને લિબર્ટી શહેરમાં લાવે છે. નિકો ડાર્કો સામે ઘર્ષણમાં ઉતરે છે. ડાર્કો ગુનો કર્યાની લાગણીમાં તૂટીને ડ્રગની લત પર ચડી જાય છે. બાદમાં ખેલાડીને ડાર્કોની હત્યા કરવાનો અથવા તો તેને જીવતદાન આપવાનો વિકલ્પ આપવામાં આવે છે. નિકોના ભૂતકાળની માહિતી મેળવ્યા બાદ [[જીમી પેગોરિનો]] નિકોને એક બારમાં બોલાવે છે અને તેનું એક અંતિમ કામ કરી આપવાની તેને વિનંતી કરે છે. જીમ નિકોને તેની પાસેથી હેરોઇનનો માલ લેવાની અને તેને ખરીદદાર દિમીત્રી રેસ્કાલોવને વેચવાની વાત કરે છે.<ref name="gtaiv"></ref> ====અંતિમ ચરણ==== ગેમ આ તબક્કે ખેલાડીની પસંદગીને આધારે વાર્તાના બે સંભવિત અંત દર્શાવે છે. બંને અંતમાં નિકો પેગોરિનોને દિમીત્રીને મદદ કરવા બદલ એક દુશ્મન તરીકે જુએ છે અને બંને દુશ્મનો લગભગ એક સમાન જેવી લડાઇમાં મૃત્યુ પામે છે. બંને અંતમાં મુખ્ય તફાવત તે છે કે રમતના અંતે રોમન બેલિક અથવા કેટ મેકરીરી બેમાંથી એકનું મૃત્યુ થાય છે. જો ખેલાડી '''રિવેન્જ''' ની પસંદગી કરે તો, દિમીત્રી જ્યારે તેના હેરોઇનના માલનું સુપરવિઝન કરતો હોય છે ત્યારે નિકો તેના ટેન્કર પર હલ્લો બોલાવી દે છે. ટેન્કરની આડમાં સામસામા ગોળીબાર થાય છે અને નિકો દિમીત્રીની હત્યા કરે છે. ત્યાર બાદ રોમન અને મેલોરીના લગ્ન થાય છે અને દગા બાદ રોષે ભરાયેલો જીમી પેગોરિનો ચર્ચની બહાર ચાલુ ગાડીએ નિકોની પ્રેમિક [[કેટ મેકરીરી]]ની હત્યા કરે છે. નિકો, રોમન અને લિટલ જેકબ પેગોરિનોના કેટલાક માણસોનો પીછો કરે છે જેઓ તેમને એલ્ડર્ની ખાતે ત્યજી દેવાયેલા એક કેસિનો સુધી દોરી જાય છે. નિકો પેગોરિનોની હત્યા કરવાનો પ્રયાસ કરે છે પરંતુ તે છટકી જાય છે અને હોડી લઇને હેપીનેસ ટાપુ તરફ નાસી જાય છે. નિકો, રોમન અને જેકબ તેનો હેલિકોપ્ટરમાં પીછો કરે છે અને નિકો તેના અમેરિકી સ્વપ્નની વાત રોમન અને જેકબને કરે તે પહેલા પેગોરિનોને મારી નાંખે છે. એન્ડ ક્રેડિટ બાદ રોમન નિકોને ફોન પર જણાવે છે કે તેની પત્ની મેલોરી ગર્ભવતી છે અને આવનાર બાળકને કેટ નામ આપશે. જો ખેલાડી '''સોદો''' કરવાનો વિકલ્પ પસંદ કરે તો, નિકો માલની આપલે માટે [[ફિલ બેલ]]ને ડોક પર મળે છે. દિમીત્રી તેની બાજુનો સોદા તોડી દે છે પરંતુ નિકો અને ફિલ ડ્રગના નાણા મેળવી લે છે. નિકોને પેગોરિનોનો અભિનંદન આપતો ફોન આવે છે. પેગોરિનોએ હવે દિમીત્રી સાથે જોડાણ કરેલું છે. સોદાનો વિરોધ કરી રહેલી કેટ નિકોથી નારાજ છે અને તે રોમન અને મેલોરીના લગ્નમાં જવાનો ઇનકાર કરે છે. આ લગ્ન યોજાય છે અને નિકોની હત્યા કરવા માટે દિમીત્રીએ મોકલેલા હુમલાખોરો અથડામણ દરમિયાન અજાણતા રોમન પર ગોળીબાર કરે છે અને તેની હત્યા કરી દે છે. રોષે ભરાયેલો નિકો લિટલ જેકબ સાથે ભેગા મળીને દિમીત્રી અને પેગોરિનો બંનેની હત્યા કરવા એલ્ડર્નીમાં આવેલા એક ત્યજી દેવાયેલા કેસિનો પર જાય છે. કેસિનોમાં દિમીત્રી, હેલિકોપ્ટર દ્વારા હેપિનેસ ટાપુ પર ભાગે તે પહેલા પેગોરિનોને દગો આપીને તેની હત્યા કરી દે છે. નિકો અને લિટલ જેકબ દિમીત્રીનો પીછો કરે છે અને તેને મારી નાંખે છે. વાર્તાનો અંત હેપિનેસના બાવલાથી નિકોને છૂટા પડતા શોટ સાથે આવે છે. એન્ડ ક્રેડિટ બાદ મેલોરી નિકોને ફોન પર જણાવે છ કે તે રોમનના બાળકની માં બનવાની છે.<ref name="gtaiv">{{cite video game | title = Grand Theft Auto IV | developer = [[Rockstar North]] | publisher = [[Rockstar Games]] | date = 2008-04-29 }}</ref> ===સેટિંગ=== [[File:Liberty City GTAIV.jpg|thumb|left|230px|GTA IVની લિબર્ટી શહેરની આવૃત્તી અગાઉની ગતા ગેમની તુલનાએ ન્યૂ યોર્ક શહેર પર વધુ આધારિત છે.<ref>[69]</ref>]] ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' લિબર્ટી શહેરની નવી ડિઝાઇનમાં બને છે. લિબર્ટી શહેર ન્યૂ યોર્ક શહેરના ચાર બરોને આધારે ચાર બરો ધરાવે છે. ''બ્રોકર'' સમકક્ષ છે [[બ્રૂકલિન]]ને; [[ક્વિન]] છે ''ડ્યુક્સ'' ; [[ધ બ્રોન્ક્સ]] છે''બોહન'' અને [[મેનહટ્ટન]] છે ''એલગોનક્વિન'' . શહેરની બાજુમાં સ્વતંત્ર દેશ ''એલ્ડર્ની'' આવેલો છે, જેને નોર્થન [[ન્યૂ જર્સી]] અને [[ચેનલ ટાપુ]]ને આધારે નામ આપવામાં આવ્યું છે. નિર્માતાઓએ [[સ્ટેટન ટાપુ]] જેવા વિસ્તારને એમ માનીને દૂર કર્યો હતો કે આવા વિસ્તારને આધારે રમત રસપ્રદ નહીં બને.<ref name="OPM UK June 2007"></ref> રમતમાં બે નાના ટાપુ આવેલા છેઃ ચાર્જ ટાપુ ([[રોન્ડોલ ટાપુ]]ને આધારે) અને કોલોની ટાપુ ([[રૂઝ્વેલ્ટ ટાપુ]]ને આધારે). શરૂઆતમાં શહેરના પૂલોને ત્રાસવાદી હૂમલાના ભયને કારણે બંધ કરી દેવાયા છે અને ખેલાડી જો તેને પાર કરવાનો પ્રયાસ કરે તો પોલીસ તેનો પીછો કરીને તેને મારી નાંખે છે પરંતુ આગળ જતા આડશો દૂર કરવામાં આવે છે અને ખેલાડી [[બ્રોકર]], [[એલ્ગોનક્વિન]] અને [[નોર્થવૂડ હાઇટ્સ]] પૂલ પાર કરી શકે છે અને બાકીના શહેર વિશે માહિતી લઇ શકે છે. "ફ્રાન્સિસ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ" ન્યૂ યોર્ક શહેરના એરપોર્ટ ખાસ કરીને [[લાગાર્ડીયા અને JFK|લાગાર્ડીયા અને [[JFK]]]]ને આધારે તૈયાર કરાયું છે. ===પાત્રો=== [[File:GTAIV Niko and Dimitri.jpg|thumb|right|230px|નિકો બેલિક દરિયા કિનારે આવેલા મનોરંજન પાર્ક ખાતે દિમિત્રી સાથે]] ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' માં જે પાત્રો દેખાય છે તે વૈવિધ્યસભર અને તેઓ જ્યાં રહે છે તે લિબર્ટી શહેરના બરો સાથે સંબંધ ધરાવે છે. તેઓ વિવિધ ગેંગ અને વંશીય સમૂદાય સાથે સંકળાયેલા છે. ખેલાડી [[નિકો બેલિક/0} પર અંકુશ કરી શકે છે, નિકો પૂર્વ યુરોપીય યુદ્ધનો પીઢ સૈનિક છે.|નિકો બેલિક/0} પર અંકુશ કરી શકે છે, નિકો પૂર્વ યુરોપીય યુદ્ધનો પીઢ સૈનિક છે.<ref name="egmmarch"></ref>]] ડેન હાઉસરના જણાવ્યા મુજબ અગાઉની રમતના એક પણ [[પાત્ર]] પાછા નહીં ફરે કારણકે જે પણ પાત્રો આપણને ગમ્યા હતા તેમાંના મોટા ભાગના મૃત્યુ પામ્યા હતા.<ref name="OPM UK June 2007"></ref> આ પાત્રોને ઇન ગેમ ગ્રેફિટી બિડીંગ ફેરવેલ તેને વધુ સાબિતી પુરી પાડે છે.<ref name="gtaiv"></ref> આ શ્રેણીની અગાઉની રમતથી વિપરિત ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ના વોઇસ એક્ટરમાં કોઇ નોંધપાત્ર કે હાઇ-પ્રોફાઇલ સેલિબ્રિટીનો સમાવેશ નથી કરાયો, તેના સ્થાને માઇકલ હોલિક, જેસન ઝુમવોલ્ટ, [[ટિમોથી અદામ્સ]] અને [[કૂલી રેન્ક્સ]] જેવા ઓછા જાણીતા કલાકારોને લેવામાં આવ્યા છે. જો કે [[ઇગ્ગી પોપ]], [[જુલિયટ લેવિસ]], [[કાર્લ લેગરફેલ્ડ]], [[ડીજે પ્રિમીયર]], [[ફેજ વોટલી]] અને [[લાઝલો જોન્સ]] જેવા કેટલાક હાઇ પ્રોફાઇલ ડીજે ગેમની અંદર વિવિધ રેડીયો સ્ટેશનનું સંચાલન કરે છે. ''[[સેટરડે નાઇટ લાઇવ]]'' ના અભિનેતાઓ [[બિલ હેડર]] અને [[જેસન સુડીકીસ]] અનુક્રમે ઉદાર અને સંકુચિત રેડીયો ચર્ચામાં દેખાય છે. [[ફ્રેડ આર્મીસેન]] કેટલાક મહેમાનોનું [[લેઝલો]]ના "ઇન્ટિગ્રીટી 2.0" પર યજમાનપદ સંભાળે છે. [[કેટ વિલિયમ્સ]] અને [[રિકી ગેર્વીયાસ]]ની પણ તેમની પસંદગી છે અને ઇન-ગેમ કોમેડી ક્લબમાં કોમેડી દર્શાવવામાં આવે છે.<ref name="gtaiv"></ref> [[જિમ નોર્ટન]], [[પેટ્રિક ઓનિયલ]], [[રિક શેપિરો]], અને [[રોબર્ટ કેલી]] સહિત અનેક અન્ય હાસ્યકલાકાર, રેડીયો પર સાંભળવા મળે છે અથવા ઇન-ગેમ પાત્ર તરીકે જોવા મળે છે. ==ધ્વનિ પટ== ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો'' શ્રેણીની અગાઉની રમતની જેમ, ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' એવા સાઉન્ડ ટ્રેકની સુવિધા ધરાવે છે કે જ્યારે ખેલાડી વાહનમાં હોય ત્યારે તે રેડીયો સ્ટેશન દ્વારા સાંભળી શકે છે. લિબર્ટી શહેરમાં 18 રેડીયો સ્ટેશન આવેલા છે, જેમાંથી ત્રણ [[ટોક રેડીયો]] સ્ટેશન છે. અન્ય સ્ટેશનો વિવિધ પ્રકારનું સંગીત પીરસે છે. ગેમમાં ઘણા જાણીતા ટ્રેકનો સમાવેશ કરાયો જેમાં [[જીનેસિસ]], [[ડેવીડ બોવી]], [[સ્મેશિંગ પમ્પકિંન્સ]], [[ધ સિસ્ટર્સ ઓફ મર્સી]], [[સર્યોગા]], [[બોબ માર્લી]], [[ડોન ઓમર]], [[ધ હૂ]], [[ઇલેક્ટ્રિક નાઇટ ઓર્કેસ્ટ્રા]], [[ક્વિન]], [[બ્લેક સબાથ]], [[ફિલિપ ગ્લાસ]], [[સિમીયન મોબાઇલ ડિસ્કો]], [[નાસ]], [[કેન્યી વેસ્ટ]], [[આર. કેલી]], [[લોઇડ]], [[માઇલ્સ ડેવિસ]], [[લૂઝ એન્ડ્સ]], [[એલ્ટોન જોહન]], [[ઝેડ ઝેડ ટોપ]], [[આ. ઇ. એમ]], [[એમસી લાયટ]] અને [[બેરી વ્હાઇટ]]નો સમાવેશ થાય છે. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' નું થીમ સોંગ (ઓળખ સંગીત) "સોવિયેટ કનેક્શન" [[માઇકલ હન્ટર]]એ કમ્પોઝ કરેલું છે''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' . ગેમ સમાન પ્રકારની સંગીત પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરે છે.''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' . આ શ્રેણીની અગાઉની રમતોમાં દરેક રેડીયો સ્ટેશન એક જ લૂપ સાઉન્ડ ફાઇલમાં ચાલતો હતો જે દર વખતે એક જ ગીત, જાહેરાત અને જાહેરખબર એક જ ક્રમમાં વગાડતો હતો. ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' માં રેડીયો સ્ટેશન હોવાથી, પ્રત્યેક સાઉન્ડ ફાઇલને અલગથી રાખવામાં આવી છે અને આડીઅવડી મિક્સ કરવામાં આવી છે જેને કારણે ગીતો વિવિધ ક્રમમાં વાગે છે તેમજ દરેક વખતે જુદા ગીત અને જાહેરાતો વાગે છે. અને પ્લોટ ઇવેન્ટ સ્ટેશન પર જાણ કરવાની હોય છે.<ref name="gtaiv"></ref> કાલ્પનિક લિબર્ટી શહેરનો સંદર્ભ આપવા માટે કેટલાક ગીતોને એડિટ પણ કરવામાં આવ્યા છે.<ref name="musicman">{{cite web |url = http://www.mtv.com/news/articles/1586708/20080501/id_0.jhtml |title = 'Grand Theft Auto IV' Music Man Explains How Those 214 Songs Made The Soundtrack |access-date = 2008-05-18 |author = Totilo, Stephen |date = 2008-05-02 |publisher = MTV News |archive-date = 2010-03-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100316155416/http://www.mtv.com/news/articles/1586708/20080501/id_0.jhtml |url-status = dead }}</ref> રોકસ્ટાર ગેમ્સ અને [[એમેઝોન ડોટ કોમ]] વચ્ચે સમજૂતિને પગલે ખેલાડીઓ ''GTA IV'' ના ઇન-ગેમ મોબાઇલ ફોન મારફતે વાસ્તવિક દુનિયાનું [[MP3 ખરીદી શકે છે.]] ખેલાડીઓ નિકોના ફોન પરથી ZIT-555-0100 ડાયલ કરીને તેને પસંદગીનું રેડીયો ગીત માર્ક કરી શકે છે. બાદમાં તેઓ ગીત અને કલાકારનું નામની માહિતી આપતો ટેક્સ્ટ મેસેજ મેળવશે. જો ખેલાડી રોકસ્ટારની 'સોશિયલ ક્લબ' વેબસાઇટ પર નોંધાયેલો હોય તો તેઓ એમેઝોન ડોટ કોમ પ્લેલિસ્ટ સાથે લિન્ક થયેલો વાસ્તવિક ઇમેઇલ પણ મેળવશે જેમાં ખેલાડીએ માર્ક કરેલા તમામ ગીતોની યાદી હશે અને તે ખરીદી માટે ઉપલબ્ધ હશે.<ref>{{cite web |url=http://videogames.yahoo.com/events/grand-theft-auto-iv/gta-iv-unveils-new-music-download-model/1199430 |title=GTA IV Unveils New Music Download Model |publisher=Yahoo! Games |date=2008-03-27 |access-date=2010-06-16 |archive-date=2008-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401004050/http://videogames.yahoo.com/events/grand-theft-auto-iv/gta-iv-unveils-new-music-download-model/1199430 |url-status=dead }}</ref> ==વિકાસ== [[File:Mural ad GTA IV NYC.jpg|thumb|ન્યૂ યોર્ક શહેરની દિવાલ પર ગેમની મુરાલ એડ, જુલાઈ 2007]] ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો થ્રીની રિલીઝની તરુંત જ બાદમાં''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' પર કામગીરી નવેમ્બર, 2004માં શરૂ થઈ હતી.<ref name="OPM UK June 2007">{{cite journal | title = GTA Gets Real | journal = [[PlayStation Official Magazine (UK)]] | issue = 6 | pages = 54–67 | publisher = [[Future Publishing]] | location = United Kingdom |month=June | year=2007}}</ref> ''[[ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો III]]'' ટીમના સભ્યોની મુખ્ય સભ્યોની આગેવાની હેઠળ લગભગ 150 ગેમ ડેવલપરોએ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' પર કામ કર્યું હતું.<ref name="fritz">{{cite web |url = http://weblogs.variety.com/the_cut_scene/2008/04/dan-housers-ver.html |title = Dan Houser's very extended interview about everything "Grand Theft Auto IV" and Rockstar |access-date = 2008-04-28 |author = Fritz, Ben |date = 2008-04-19 |publisher = ''[[Variety (magazine)|Variety]]'' |archive-url = https://web.archive.org/web/20080421173255/http://weblogs.variety.com/the_cut_scene/2008/04/dan-housers-ver.html |archive-date = 2008-04-21 |url-status = dead }}</ref> આ ગેમમાં રોકસ્ટારના પોતાના [[રાગે]] ગેમ એન્જિનનો ઉપયોગ [[યુફોરિયા]] ગેમ એનિમેશન એન્જિન સાથે મળીને કરવામાં આવ્યો છે. રાગે ગેમ એન્જિનનો ઉપયોગ અગાઉ ''[[રોકસ્ટાર ટેબલ ટેનિસ]]'' માં ઉપયોગ થયો હતો.<ref name="RAGE Euphoria">{{cite web| last = Boyer| first = Brandon| title = Product: Grand Theft Auto IV Using NaturalMotion's Euphoria |work = [[Gamasutra]]| publisher = CMP Game Group | date = 2007-06-29| url = http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=14526| access-date = 2008-04-03}}</ref> અગાઉ લખાયેલા કે તૈયાર કરાયેલા એનિમેશનને બદલે યુફોરિયા ખેલાડીની ચાલોને નિયંત્રિત કરવા [[પ્રોસિજરલ (પદ્ધતિસરના) એનિમેશન]]નો ઉપયોગ કરે છે, જેથી પાત્રની હલનચલન વધુ વાસ્તવિક લાગે છે.<ref name="euphoria">{{cite web|url=http://www.gta4.net/news/3897/grand-theft-auto-iv-trailer-2-launched/|title=Grand Theft Auto Trailer 2 Launched!|work=GTA4.net|date=28 June 2007}}</ref> યુફોરિયા એન્જિન [[NPCs]]ને ખેલાડીની વિવિધ ચાલ સામે વધારે વાસ્તવિક રીતે પ્રતિક્રિયા આપવા પણ સમર્થ બનાવે છે. એક પ્રીવ્યૂમાં એક ખેલાડી બારીની બહાર NPC પર ટકોરો મારે છે અને પાત્ર પડી ન જાય તે માટે પોતાને આગળ વધતું અટકાવવા કોર પર ખેંચાઈ જાય છે. આ ગેમમાં પાત્રોના ચહેરા પર મૂંઝવણયુક્ત ભાવો દેખાડવા અને રેકર્ડેડ સ્પીચ સાથે હોઠના ફફડાટનો તાલ મેળવવા [[ઇમેજ મેટ્રિક્સ]]ના મિડલવેરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="makingof">{{cite web |url = http://www.next-gen.biz/index.php?option=com_content&task=view&id=9570&Itemid=51&pop=1 |title = The Making of Grand Theft Auto IV |access-date = 2008-04-13 |date = 2008-03-17 |publisher = ''[[Edge (magazine)|Edge]]'' }}</ref> આ ગેમમાં ફોલિયોની રચના [[સ્પીડટ્રી]] મારફતે કરવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.wistv.com/Global/story.asp?S=8246690|title=Trees in latest Grand Theft Auto game were "grown" in Lexington|last=Smith|first=Logan|coauthors=Taylor Kearns|date=2008-04-30|publisher=Wis News|access-date=2008-08-09|archive-date=2008-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080430175548/http://www.wistv.com/Global/story.asp?S=8246690|url-status=dead}}</ref> ''ગ્રાન્ડ ઓટો થેફ્ટ IV'' એ ગ્રાન્ડ ઓટો થેફ્ટની સીરિઝનું વધુ વાસ્તિવક અને વિસ્તૃત સ્ટાઇલ અને ટોન સાથેની રજૂઆત છે.<ref name="OPM UK June 2007"></ref> તે ગ્રાન્ડ ઓટો થેફ્ટ સીરિઝના અગાઉના વર્ઝનની સરખામણીમાં [[હાઈ-ડેફિનેશન]] ગ્રાફિક્સ અને વિડીઓગેમનું નવી અને વધારે ક્ષમતા ઓફર કરે છે.<ref name="fritz"></ref> રોકસ્ટારના સહસંસ્થાપક [[ડેન હાઉસરે]] કહ્યું હતું કે "[''GTA IV'' ]ના સર્જન પાછળ અમારો વિચાર ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત વિડીઓગેમનું સર્જન કરવાનો હતો. અમે માત્ર વિડીઓગેમને ગ્રાફિક્સની દ્રષ્ટિએ જ સર્વશ્રેષ્ઠ બનાવવા માગતા નહોતા, પણ ડીઝાઇનના તમામ પાસાંને ઉત્તમ રીતે રજૂ કરવા માગતા હતા.ગ્રાફિક્સમાં તો અમે અમારી શ્રેષ્ઠતા સાબિત કરી દીધી હતી. [...] તમે જાણો છો, કોઈ પણ બાબતને વધુ વાસ્તવિક બનાવવા વધારે સુસંવાદિતતા જાળવવી પડે."<ref name="OPM UK June 2007"></ref> આર્ટ ડિરેક્ટર આરોન ગાર્બટે કહ્યું હતું કે "તેમણે ગેમનું કેન્દ્ર ન્યૂયોર્ક રાખવાનો નિર્ણય લીધો તેની પાછળનું એક કારણ એ હતું કે "આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે ન્યૂયોર્ક સિટી કટેલું વૈવિધ્યપૂર્ણ, સિનેમેટિક અને વાઇબ્રન્ટ છે. [...] અને અમે જેમ જેમ તેની માહિતી, જીવન અને વિવિધતા વિશે જાણકારી મેળવતા ગયા તેમતેમ આ સિટીને ગેમના કેન્દ્રમાં રાખવાનું બિલકુલ યોગ્ય છે તે બાબત સમજાઈ ગઈ."<ref name="ign">{{cite web |url = http://xbox360.ign.com/articles/863/863028p1.html |title = GTA IV: Building a Brave New World |access-date = 2008-04-28 |author = Goldstein, Hilary |date = 2008-03-28 |publisher = IGN }}</ref> ડેન હાઉસરે ઉમેર્યું હતું કે અમે હાઈ ડેફિનેશનમાં કાર્ય કરતા હોવાથી અને અમે પુષ્કળ સંશોધનની જરૂર હોવાથી અમારે ક્યાંક આધાર ઊભો કરવાની જરૂર હતી."<ref name="fritz"></ref> ડેવલપર્સે માત્ર મનોરંજન માટે ન્યૂયોર્ક સિટીની મોટી મોટી ઇમારતો ઊભી કરવાનું ટાળ્યું હતું. ડેન હાઉસરે કહ્યું હતું કે "અમે હંમેશા તમામ ચીજવસ્તુઓને જીવંત બનાવવાનો અને તેની આસપાસ વાસ્તવિક વાતાવરણ ઊભું કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પણ સાથેસાથે એ વાતનું ધ્યાન પણ રાખ્યું હતું કે ગેમની ડીઝાઇનનામાંથી આનંદ અને મનોરંજન મળે."<ref name="OPM UK June 2007"></ref> ''ગ્રાન્ડ થેફટ ઓટો IV'' નું લિબર્ટી શહેર વધુ વિસ્તૃત છે અને ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો'' સીરિઝમાં સૌથી મોટું શહેર છે.<ref name="slab">{{cite web|url=http://games.kikizo.com/news/200705/101_p1.asp|title=Welcome to Grand Theft Auto IV| author=Doree, Adam|work=[[Kikizo]]|date=2007-05-25}}</ref> જોકે તે સેન એન્ડ્રીઆસ કરતાં નાનું હોવા છતાં ઇમારતની ઊંચાઈના સ્તર, તમે પ્રવેશી શકો તેવી બિલ્ડિંગ્સની સંખ્યા અને આ બિલ્ડિંગ્સમાં વિસ્તૃતતાનું સ્તર જેવા વિવિધ પાસાં ધ્યાનમાં રાખો તો લિબર્ટી સિટીમાં તક વધારે છે.<ref name="slab"></ref> લિબર્ટી શહેરનો હેતુ અતાર્કિક કે નકામા સ્થળો ન ઊભા કરવાનો હતો, જે સેન એન્ડ્રીઝમાં વ્યાપાક રણ સ્વરૂપે જોવા મળે છે.<ref name="OPM UK June 2007"></ref> વાસ્તાવિક વાતાવરણ ઊભું કરવા [[એડિનબર્ગ]] અને સ્કોટલેન્ડમાં કાર્યરક રોકસ્ટાર નોર્થ ટીમે સંશોધન માટે બે વખત ન્યૂયોર્કની મુલાકાત લીધી હતી. એક મુલાકાત પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવી વખતે (જે દરેક ''GTA'' ગેમની શરૂઆતમાં લેવાય છે) અને બીજી નાની મુલાકાત વધુ વિગતો મેળવવા.<ref name="ign"></ref> ન્યૂયોર્કમાં કાર્યરત પૂર્ણકાલિન સંશોધક ટીમ પડોશી વિસ્તારની લઘુમતી જાતિથી લઈને ટ્રાફિક પેટર્નના વિડીઓ જેવા વિવિધ વિષયો પર માહિતી પૂરી પાડતી હતી.<ref name="fritz"></ref> ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની વાર્તા [[ડેન હાઉસર]] અને રુપર્ટ હમ્ફ્રીસે લખી હતી.<ref name="gtaiv"></ref> અગાઉની સિનેમેટિક કે સાંસ્કૃતિક અસર ધરાવતી ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો'' ગેમ્સથી વિપરિત ''GTA IV'' માં કોઈ પણ પ્રકારની સિનેમેટિક અસર નહોતી તેવું ડેન હાઉસરે કહ્યું હતું.<ref name="OPM UK June 2007"></ref> તેમણે ઉમેર્યુ હતું કે "જો વિડીઓગેમ્સને આગામી તબક્કામાં વિકસાવવી હોય તો અન્ય નકામી બાબતોને પકડી રાખવાની કોઈ જરૂર નહોતી અને અમે તે માટે સાવચેતીપૂર્વક પ્રયાસ કર્યો હતો. હકીકતમાં જે સ્થળ હોય તેનો સંદર્ભ ઊભો કરવો જરૂરી છે."<ref name="fritz"></ref> હાઉસરે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે, "ગેમના પાત્રોમાં પણ અમે નવીનતા અને તાજગી લાવવા માગતા હતા અને તેની પ્રેરણા કોઈ ફિલ્મી પાત્રમાંથી મળી હોય તે જરૂરી નહોતું. [...] કદાચ અમે અમારી રીતે જ કંઈક નવું કરવા માગતા હતા."<ref name="fritz"></ref> મ્યુઝિક સુપરવાઇઝર ઇવાન પાવ્લોવિચે કહ્યું હતું કે "અમે એવા ગીતો પસંદ કર્યા હતા જે આજના ન્યૂયોર્કનું જીવંત દ્રશ્ય ખડું કરે છે, આજના ન્યૂયોર્કને રજૂ કરે છે, પણ સાથેસાથે અમે તે વાતની પણ ખાતરી રાખી હતી કે સમય જતાં ગ્રાહકો કે ખેલાડીઓને આ ગીતો અને તેમાં થતી રજૂઆત જૂની ન લાગે અને ગેમ ભૂલાઈ જાય."<ref>{{cite web |url = http://www.variety.com/article/VR1117984286.html?categoryid=1079&cs=1 |title = 'Grand Theft' music a phone call away |access-date = 2008-05-18 |author = Fritz, Ben |date = 2008-04-18 |publisher = ''[[Variety (magazine)|Variety]]'' }}</ref> રેકોર્ડિંગ અને પબ્લિશિંગ અધિકારો મેળવવા 2,000 કરતાં વધારે લોકોએ ડેવલપર્સનો સંપર્ક સાધ્યો હતો.<ref name="musicman"></ref> એટલું જ નહીં તેમણે બેન્ડના સોંગ "વોક ધ નાઇટ"નું લાઇસન્સ મેળવવા સ્વ. સ્કાટ્ટ બ્રોસના સભ્ય [[સીન ડીલાની]]ને શોધવા ખાનગી સંશોધકોની સેવા પણ લીધી હતી."<ref>{{cite web |url = http://www.reuters.com/article/technologyNews/idUSN0430077120080505 |title = "Grand Theft Auto" simplifies song purchasing |access-date = 2008-05-18 |author = Bruno, Antony |date = 2008-05-05 |publisher = ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'' }}</ref> આ સોદા સાથે સંકળાયેલા સૂત્રો પાસેથી પ્રાપ્ત થયેલી વિગતોના આધારે ''[[બિલબોર્ડ્સ]]'' એ જણાવ્યું હતું કે રોકસ્ટારે દરેક કમ્પોઝિશન માટે 5,000 ડોલર અને પ્રતિ ટ્રેક માસ્ટર રેકર્ડિંગ માટે વધુ 5,000 ડોલરની ચૂકવણી કરી હતી.<ref name="crimepays">{{cite web |url = http://www.reuters.com/article/musicNews/idUSN2540948020080426 |title = Crime pays for music biz with new Grand Theft Auto |access-date = 2008-05-18 |author = Bruno, Antony |date = 2008-04-26 |publisher = ''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'' }}</ref> ડેવલપર્સે શરૂઆતમાં વિચાર્યુ હતું કે જે ખેલાડીઓ રમતની અંદર પ્રવેશે તેમને ઇન-ગેમ [[રેકર્ડ શોપ]]માંથી ખરીદી કરવા દેવી અને નિકો માટે [[MP3 પ્લેયર]] રાખવું, પણ બંને વિચારોને પડતાં મૂકાયા હતા.<ref name="musicman"></ref> ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IVના થીમ સોંગ સોવિયટ કનેક્શન માઇકલ હન્ટરે લખ્યું હતું''' '' , જેમણે '''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટોઃ સેન એન્ડ્રીસનું થીમ સોંગ પણ બનાવ્યું હતું''.<ref name="musicman"></ref>''રેડિયો ડીજેસ માટે અવાજ આપનાર લોકોમાં ફેશન [[ડીઝાઇનર કાર્લ લેજરફેલ્ડ]], સંગીતકાર [[ઇગ્ગી પોપ]],<ref name="schiesel">{{cite news | url=http://www.nytimes.com/2008/04/28/arts/28auto.html?ref=arts | title=Grand Theft Auto Takes On New York | author=Schiesel, Seth| date=2008-04-28 | publisher=New York Times }}</ref> [[ફેમિ કુટી]],<ref name="IF99">{{cite web | url = http://www.rockstargames.com/IV/#?page=if99&content=interactive0 | title = IF99 official website |publisher = [[Rockstar Games]] | access-date = 2008-04-28}}</ref> [[જિમી ગેસ્તાપો{/0{3/}} અને રુસ્લાના તથા રિયલ-લાઇફ રેડિયો ટોક શો હોસ્ટ લાઝલો જોન્સ સામેલ હતા.|જિમી ગેસ્તાપો{/0{3/}} અને [[રુસ્લાના]]<ref name="Vladivostok">{{cite web | url = http://www.rockstargames.com/IV/#?page=vladivostok&content=interactive0 | title = Vladivostok FM official website |publisher = [[Rockstar Games]]| access-date = 2008-04-28}}</ref> તથા રિયલ-લાઇફ રેડિયો ટોક શો હોસ્ટ [[લાઝલો જોન્સ]] સામેલ હતા.<ref name="OPM Review">{{cite journal | last = Clark | first = Tim | title = Grand Theft Auto IV Review | journal = [[PlayStation Official Magazine (UK)]] | issue = 17 | pages = 88–96 | publisher = [[Future Publishing]] | location = United Kingdom |month=April | year=2008}}</ref>]] ગેમના હિપ-હોપ રેડિયો સ્ટેશન ધ બીટ 102.7 માટે વિશિષ્ટ ટ્રેક્સની રચના [[ડીજે ગ્રીન લેન્ટર્ને]] કરી હતી.<ref name="crimepays"></ref> રેકોર્ડ લેબલના માલિક અને રેકર્ડ ઉત્પાદક બોબી કોન્ડર્સ લિબર્ટી શહેર ન્યૂયોર્કના વહીવટી વિભાગોના સંદર્ભ બનાવવાના આશય સાથે ટ્રેક્સનું ફરી-રેકર્ડ કરવા અને [[ડાન્સહોલ]]ના આર્ટિસ્ટો મેળવવા [[જમૈકા]]ની સફર કરી હતી. બોબી મેસિવ બી સાઉન્ડસીસ્ટમ ઇન-ગેમ રેડિયો સ્ટેશનનું સંચાલન પણ કરે છે.<ref name="crimepays"></ref> માઇક્રોસોફ્ટના ઇન્ટરેક્ટિવ એન્ટરટેઇન્મેન્ટ બિઝનેસ ડિવિઝનના તત્કાલિન કોર્પોરેટ વાઇસ પ્રેસિડન્ટ [[પીટર મૂરે]]એ ઇથ્રી 2006 ખાતે પોતાની બાંય ચડાવી ''GTA IV'' નું કામચલાઉ ટેટ્ટુ પ્રગટ કરી જાહેરાત કરી હતી કે આ ગેમ [[Xbox 360]] પર રમી શકાશે.<ref>{{cite web |url=http://planetgrandtheftauto.gamespy.com/gta4/ |title=Planet Grand Theft Auto – Grand Theft Auto IV |access-date=2008-05-26 |publisher=[[GameSpy]] |archive-date=2008-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080413085721/http://planetgrandtheftauto.gamespy.com/gta4/ |url-status=dead }}</ref> શરૂઆતમાં રોકસ્ટાર ગેમ્સ 16 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ રીલીઝ થવાની હતી. જોકે વેડબુશ મોર્ગનના વિશ્લેષક માઇકલ પેચરે સૂચવ્યું હતું કે વર્ષ 2008 માટે પોતાના નાણાકીય પરિણામોને પ્રોત્સાહન આપવા અને અત્યંત ઊંચી અપેક્ષા ધરાવતા અન્ય ટાઇટલ ''[[હેલો 3]]'' ની રીલીઝ સાથે સ્પર્ધા ટાળવા ટેક-ટૂ કદાચ આ ગેમની રીલીઝ પાછી ઠેલશે.<ref>{{cite web|last=Gibson|first=Ellie|date=2007-06-04|url=http://www.gamesindustry.biz/content_page.php?aid=25493|title=Pachter predicts delay for GTA IV|publisher=[[Gamesindustry.biz]]|access-date=2007-04-05|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930181159/http://www.gamesindustry.biz/content_page.php?aid=25493|url-status=dead}}</ref> તેના જવાબમાં રોકસ્ટારે કહ્યું હતું કે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' "ઓક્ટોબરના અંત"માં રીલીઝ થઈ શકે છે. તેના જવાબમાં રોકસ્ટારે કહ્યું હતું કે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ઓક્ટોબરના અંતમાં રીલીઝ થઈ શકે છે. બીજી ઓગસ્ટ, 2007ના રોજ ટેક-ટૂએ તેના અગાઉના નિવદેનથી વિપરીત જાહેરાત કરી હતી કે ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV 16 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ ગેમ રીલીઝ નહીં કરી શકે અને તેના નાણાકીય વર્ષ 2008નાના બીજી ત્રિમાસિક સમયગાળા (ફેબ્રુઆરી-એપ્રિલ)માં વિલંબ થશે.<ref name="ttpress">{{cite press release|title=Launch of Grand Theft Auto IV Now Planned for Fiscal 2008|publisher=[[Take-Two Interactive]]|date=2007-08-02|url=http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=258238|access-date=2007-08-02|archivedate=2007-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070902182437/http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=258238}}</ref> પાછળથી રોકાણકારો સાથેની બેઠકમાં ટેક-ટૂના સ્ટ્રોસ ઝેલ્નિકએ આ વિલંબ પાછળ ટેકનિકલ સમસ્યાઓ...સમસ્યાઓ નહીં પરંતુ પડકારોને જવાબદાર ઠેરવ્યાં હતાં.<ref>{{cite web|last=McWhertor|first=Michael|title=Take-Two Execs Explain GTA IV Delay|publisher=Kotaku|date=2007-08-02|url=http://kotaku.com/gaming/take_two-interactive/take+two-execs-explain-gta-iv-delay-285526.php|access-date=2007-08-02|archive-url=https://archive.is/20120629104132/http://kotaku.com/285526/take+two-execs-explain-gta-iv-delay?tag=gamingtaketwointeractive|archive-date=2012-06-29|url-status=live}}</ref> આ બાબતે ખુલાસો થયો હતો કે ગેમના [[પ્લેસ્ટેશન 3]] વર્ઝનમાં ટેકનિકલ ખામીઓ અને [[Xbox 360]] પર સ્ટોરેજની મુશ્કેલી ઊભી થતાં ગેમની રીલીઝમાં વિલંબ થયો હતો.<ref name="MTV">{{cite press release|title=Grand Theft Auto IV Developer Announces Release Date, Says Whether There Will Be Another Hot Coffee|publisher=Stephen Totilo|date=2008-01-24|url=http://www.mtv.com/news/articles/1580161/20080123/index.jhtml|access-date=2010-06-16|archivedate=2010-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100421170156/http://www.mtv.com/news/articles/1580161/20080123/index.jhtml}}</ref> 24 જાન્યુઆરી, 2008ના રોજ ટેક-ટૂએ જાહેરાત કરી હતી કે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' 29 એપ્રિલ, 2008ના રોજ રીલીઝ થશે. જેમ જેમ રીલીઝની તારીખ નજીક આવતી ગઈ તેમ તેમ રોકસ્ટાર ગેમ્સ અને ટેક-ટૂએ ટેલીવિઝન એડ્સ, ઇન્ટરનેટ વિડીઓ, બિલબોર્ડ્સ, વાઇરલ માર્કેટિંગ અને રીડીઝાઇન વેબસાઇટ જેવા વિવિધ માધ્યમો વડે મોટા પાયે [[ગેમનું માર્કેટિંગ]] શરૂ કરી દીધું હતું. આ ગેમની સ્પેશ્યલ એડિશન પણ પ્લેસ્ટેશન 3 અને Xbox 360 માટે રીલીઝ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|date=2007-05-21|url=http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=244729|title=Take-Two Games – Investor Relations General Information|access-date=2007-05-21|archive-date=2007-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20070524032018/http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=244729|url-status=dead}}</ref> 18 એપ્રિલ, 2008ના રોજ ટેક-ટૂના શેરધારકોની બેઠકમાં કંપનીના સીઈઓ બેન ફેડરે જાહેરાત કરી હતી કે "''GTA IV'' "[[સોનાની લગડી]]" સાબિત થઇ ચૂકી છે. અત્યાર સુધી તે ઉત્પાદન હેઠળ હતી અને હવે તે રિટેલરો તરફ જઇ રહી છે".<ref name="gold"> {{cite web|url=http://www.gamespot.com/news/6189477.html?part=rss&tag=gs_all_games&subj=6189477|title=Grand Theft Auto IV golden, already in transit |author=Tom Magrino |date=2008-04-18}}</ref> સંપૂર્ણરીતે જોઈએ તો ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ના નિર્માણમાં સાડા ત્રણ વર્ષ લાગ્યા હતા અને આ માટે 1000 લોકોની ભરતી કરવામાં આવી હતી. તેની પાછળ અંદાજે 10 કરોડ ડોલરનો ખર્ચ થયો હતો અને અત્યાર સુધી વિકસાવવામાં આવેલી સૌથી મોંઘી ગેમ બની ગઈ છે.<ref name="cost">{{cite web|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/gta-iv-most-expensive-game-ever-developed|title=GTA IV: Most Expensive Game Ever Developed?|author=Mark Androvich|access-date=2008-05-01|publisher=[[GamesIndustry.biz]]}}</ref> ===એપિસોડિક કન્ટેન્ટ === [[File:Grand Theft Auto IV Episodes From Liberty City.jpg|thumb|right|ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટોની સંરક્ષણ કળાઃ લિબર્ટી શહેરની પ્રાસંગિક કથાઓ]] રોકસ્ટાર ગેમ્સએ ''GTA IV'' ના [[Xbox 360]] વર્ઝન માટે [[એપિસોડિક કન્ટેન્ટ]] મૂક્યાં છે. [[Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned|''ધ લોસ્ટ એન્ડ ડેમ્ડ'' ]] શીર્ષક ધરાવતો તેનો પહેલો એપિસોડ 17 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ [[Xbox લાઇવ]] પર રીલીઝ થયો હતો.<ref>{{cite web| last = Bramwell| first = Tom| title = Rockstar prices GTAIV: Lost and Damned | work = [[Eurogamer]]| publisher = | date = 2009-01-22| url = http://www.eurogamer.net/articles/rockstar-prices-gtaiv-the-lost-and-damned| access-date = 2009-01-22 }}</ref> આ એપિસોડના કેન્દ્રમાં એક નવું પાત્ર [[જોહની ક્લેબિટ્ઝ]] છે, જે લિબર્ટી શહેરની બાઇકર ગેંગ ધ લોસ્ટનો સભ્ય છે. આ ગેંગને કેટલાંક ''GTA IV'' અભિયાનોમાં રજૂ કરવામાં આવી છે. રોકસ્ટાર ગેમ્સના ક્રીએટિવ ડેવલપમેન્ટના ઉપપ્રમુખ ડેન હાઉઝરનો દાવો છે કે આ એપિસોડ "લિબર્ટી શહેરની એક અલગ બાજુ રજૂ કરે છે."<ref name="gta4dlc">{{cite web |url = http://www.usatoday.com/tech/gaming/2008-11-19-gta-damned_N.htm |title = 'Grand Theft Auto' yields road to the 'Lost and Damned' |access-date = 2008-11-20 |date = 2008-11-20 |publisher = [[USA Today]] }}</ref> રોકસ્ટાર ગેમ્સ માટે પ્રોડક્ટ ડેવલપમેન્ટના ઉપપ્રમુખ જેરોનિમો બરેરા કહે છે કે આ જુદાં જુદાં હપ્તાં પ્રયોગો છે, કારણ કે Xbox 360 પર ઓનલાઇન કન્ટેન્ટ મેળવી શકે તેવા પૂરતાં યુઝર્સ (વપરાશકર્તા) હોવાની તેમને ખાતરી નથી.<ref>{{cite web|date=2008-02-11|url=http://kotaku.com/354716/rockstar-experimenting-with-episodic-content|title=Grand Theft Auto IV: Rockstar Experimenting with Episodic Content|publisher=Kotaku|access-date=2008-02-12|archive-date=2008-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080213202300/http://kotaku.com/354716/rockstar-experimenting-with-episodic-content|url-status=dead}}</ref> ટેક-ટૂ ઇન્ટરેક્ટિવના [[ચીફ ફાઇનાન્સિયલ ઓફિસર]] લેઇની ગોલ્ડસ્ટેઇને ખુલાસો કર્યો હતો કે માઇક્રોસોફ્ટએ પહેલાં બે હપ્તામાં કુલ પાંચ કરોડ ડોલર ચૂકવ્યાં હતાં.<ref>{{cite web|date=2007-06-11|url= http://seekingalpha.com/article/38017|title=Take-Two F2Q07 (Qtr End 4/30/07) Earnings Call Transcript|publisher=SeekingAlpha|access-date=2007-06-17}}</ref>. આ કન્ટેન્ટની પહેલી જાહેરાત નવ મે, 2009ના રોજ [[માઇક્રોસોફ્ટ]]ની 2006 [[E3]] પત્રકાર પરિષદમાં થઈ હતી.<ref>{{cite web|last=Gibson|first=Ellie |date= 2007-07-11|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/e3-microsofts-conference|title =E3: Microsoft'sConference|publisher=[[Gamesindustry.biz]]|access-date = 2008-04-08}}</ref> માઇક્રોસોફ્ટના ઇન્ટરેક્ટિવ એન્ટરટેઇન્મેન્ટ બિઝનેસ વિભાગના તત્કાલિન વડા [[પીટર મૂરે]]એ ડાઉનલોડ કન્ટેન્ટને "એપિક એપિસોડ પેક્સ" તરીકે વર્ણવી હતી, નહીં કે વધારાની કાર કે પાત્ર. આ પરિષદ દરમિયાન અખબારી વિજ્ઞપ્તિમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે પેક્સથી ગેમમાં કલાકોની નવી સંપૂર્ણ રમત ઉમેરાઈ છે.<ref>{{cite web|last=Surette|first=Tim|date=2006-09-27|url=http://uk.gamespot.com/news/6158823.html?sid=6158823|title=X06: Duo of XBL GTA4 packs confirmed for 360|publisher=[[GameSpot]]|access-date=2007-04-01|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930191621/http://uk.gamespot.com/news/6158823.html?sid=6158823|url-status=dead}}</ref> બીજા એપિસોડ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટોઃ ધ બલાડ ઓફ ગે ટોની'' 29 ઓક્ટોબર, 2009ના રોજ રીલીઝ થયો હતો.<ref>{{cite web|author=Ellie Gibson |url=http://www.eurogamer.net/articles/new-gtaiv-dlc-gets-release-date |title=New GTAIV DLC gets release date News // Xbox 360 /// Eurogamer – Games Reviews, News and More |publisher=Eurogamer.net |date=2009-07-23 |access-date=2009-08-06}}</ref> આ એપિસોડ લુઇસ લોપેઝ, નાઇટક્લબના માલિક ટોની પ્રિન્સ ઉર્ફે ગે ટોની અને એક અપ્રામાણિક ઠગ પર કેન્દ્રીત હતો. લુઇસ નાઇટક્લબના માલિક ટોનીનો મદદનીશ છે. તેમાં તેના મિત્રો અને પરિવાર વચ્ચે સંઘર્ષની વાત કેન્દ્રસ્થાને છે.<ref name="announce gay tony">{{Cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/58785 | title = Second GTA 4 Expansion Tells 'The Ballad of Gay Tony' | first = Nick | last = Breckon | date = 2009-05-26 | access-date = 2009-05-26 | publisher = [[Shacknews]]}}</ref> બંને એપિસોડ અલગ-અલગ ગેમ સ્વરૂપે નામે રીલીઝ થયા હતા''[[Grand Theft Auto: Episodes From Liberty City]]'' જે રમવા માટે મૂળ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' મીડિયાની જરૂર નથી.<ref name="announce gay tony"></ref> ===સુધારો-વધારો=== ગેમ રીલીઝ થતાં [[કોટકુ]]એ નોંધ્યું હતું કે આ ગેમ શરૂઆતના કટસીન દરમિયાન [[ફ્રીઝ]] (ચોંટી) જાય છે અને પછી રમી શકાતી નથી તેવી ફરિયાદ કેટલાંક પ્લેસ્ટેશન ૩ અને Xbox 360ના માલિકોએ કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://kotaku.com/385073/wait-gta-iv-is-locking-up |title=Wait, GTA IV Is Locking Up? |access-date=2008-04-29 |last= |first= |coauthors= |date=2008-04-29 |work= |publisher=Kotaku |archive-date=2008-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080502105725/http://kotaku.com/385073/wait-gta-iv-is-locking-up |url-status=dead }}</ref> કોટકુ પર એવી બાબત પણ નોંધાઈ હતી કે મોટા ભાગના પ્લેસ્ટેશન ૩ યુઝર્સ માટે રીલીઝના દિવસે ઓનલાઇન મલ્ટિપ્લેયર લગભગ નિષ્ક્રિય થઈ ગયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://kotaku.com/385452/gta-iv-multiplayer-down-for-some-ps3-players |title=GTA IV Multiplayer Down For Some PS3 Players |access-date=2008-04-30 |date=2008-04-29 |publisher=Kotaku |archive-date=2008-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501155458/http://kotaku.com/385452/gta-iv-multiplayer-down-for-some-ps3-players |url-status=dead }}</ref> સાતમી મે, 2008ના રોજ [[રોકસ્ટારે]] મલ્ટિપ્લેયરનો અનુભવ સુધારવા ગેમનું પ્લેસ્ટેશન ૩ વર્ઝન માટે એક પેચ રીલીઝ કર્યો હતો. રોકસ્ટારના જણાવ્યા મુજબ, આ અપડેટથી ગેમસ્પાઇનું સર્વર ઓવરલોડ થતું નથી અને એટલે ગેમ લોક અપ થવાની અને વારંવાર અટકી જવાની સમસ્યાગ્રસ્ત સર્વર્સની મુશ્કેલીઓમાં ઘટાડો થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=137406 |title=GTA IV PS3 patch due today |access-date=2008-05-07 |date=2008-05-07 |publisher=[[Eurogamer]] |archive-date=2008-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217090500/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=137406 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.shacknews.com/onearticle.x/52556 |title=GTA IV PS3 Patch Released |access-date=2008-05-07 |date=2008-05-07 |publisher=[[Shacknews]]}}</ref> ઉપરાંત મલ્ટિપ્લેયર ફિક્સીસ 23 જૂન, 2008થી ઉપલબ્ધ થયા હતા. <ref>{{cite web|url=http://socialclub.rockstargames.com/patches/|title=Grand Theft Auto IV Patch|access-date=2008-06-23|date=23 June 2008|archive-date=2008-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626035328/http://socialclub.rockstargames.com/patches/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.joystiq.com/2008/06/23/grand-theft-auto-4-patch-multiplayer-and-freezing-fixes-promise/|title=Grand Theft Auto 4 patch: multiplayer and freezing fixes promised|date=23 June 2008|publisher=Joystiq}}</ref> 27 ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ રોકસ્ટારે પ્લેસ્ટેશન 3 વર્ઝનમાં [[ટ્રોફી]] સપોર્ટ ઉમેરવા અપડેટ રીલીઝ કરી હતી.<ref>{{cite web |url = http://gamespot.com/news/show_blog_entry.php?topic_id=26647303 |title = PS3 GTAIV snatching trophies Oct. 27 |access-date = 2008-11-12 |author = TomM_GScom |date = 2008-10-24 |publisher = [[GameSpot]] |archive-date = 2008-12-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081201090732/http://www.gamespot.com/news/show_blog_entry.php?topic_id=26647303 |url-status = dead }}</ref> Xbox 360 પર મળેલી સિદ્ધિઓની જેમ કેટલાંક ચોક્કસ લક્ષ્યાંક પૂર્ણ કરી ટ્રોફીસનો કોયડો ઉકેલાઈ જશે. ગેમના પ્લેસ્ટેશન 3 વર્ઝન માટે 15 નવેમ્બર, 2008ના રોજ અન્ય એક પેચ (1.04) રીલીઝ કરવામાં આવ્યો હતો. ગેમના માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ વર્ઝન માટે 12 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ એક પેચ (1.0.1.0) રીલીઝ કરાયો હતો. આ પેચથી ડાઇરેક્ટઇનપુટ સપોર્ટ ઉમેરાયો હતો, નોન-માઇક્રોસોફ્ટ કન્ટ્રોલર્સ ઉપયોગ કરવા સક્ષમ બન્યાં હતાં.<ref>{{cite web|url=http://www.rockstargames.com/support/IV/PC/patch/version/1.0.1.0/index.html|title=Grand Theft Auto IV Title Update for Games for Windows – LIVE|publisher=Rockstar|date=12 December 2009|access-date=28 March 2009}}</ref> ગેમના માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ વર્ઝન માટે 24 જાન્યુઆરી, 2009ના રોજ અન્ય એક પેચ (1.0.2.0) રીલીઝ કરવામાં આવ્યો હતો. તેણે અનેક કામગીરી અને ગ્રાફિકલ મુશ્કેલીઓ ઉકેલી હતી. સાથેસાથે પહેલા પેચ દ્વારા ઊભી થયેલી મુશ્કેલી પણ દૂર કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.rockstargames.com/support/IV/PC/patch/version/1.0.2.0/index.html|title=Grand Theft Auto IV Title Update for Games for Windows – LIVE|publisher=Rockstar|date=24 January 2009|access-date=28 March 2009}}</ref> 20 ફેબ્રુઆરી, 2009ના રોજ ગેમની યુરોપીયન અને ઓસ્ટ્રેલિયન એડિશન માટે એક પેચ રીલીઝ થયો હતો, જેના વડે ''ધ લોસ્ટ એન્ડ ડેમ્ડ'' ની અગાઉની અપડેટ દ્વાર ઊભી થયેલી ખામીઓ દૂર થઈ હતી, જે ગેમના યુરોપીયન અને ઓસ્ટ્રેલિયન એડિશન માટે સેન્સરશિપના વિરૂદ્ધ નિયમો ધરાવતી હતી.<ref>http://www.eurogamer.net/articles/rockstar-de-censors-euro-gtaiv</ref> ગેમના માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ વર્ઝન માટે 21 માર્ચ, 2009ના રોજ ત્રીજો પેચ (1.0.3.0) રીલીઝ થયો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.rockstargames.com/support/IV/PC/patch/index.html|title=Grand Theft Auto IV Title Update for Games for Windows – LIVE|publisher=Rockstar|date=21 March 2009|access-date=28 March 2009}}</ref> તે અત્યંત જીપીયુ પાવરનો વપરાશ કરતી ખેલાડીના કારની હેડલાઇટ જેવી ઘણી મુખ્ય ગ્રાફિક્લ સમસ્યા દૂર કરી હતી. ગેમના માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ વર્ઝન માટે 19 જૂન, 2009ના રોજ ચોથો પેચ (1.0.4.0) રીલીઝ કરવામાં આવ્યો હતો. રોકસ્ટાર ટોરોન્ટોએ તેને મેઇન્ટેનન્સ એપડેટ નામ આપ્યું હતું અને જણાવ્યું હતું કે આ ભવિષ્યના પેચ માટેની તૈયાર છે.<ref>{{cite web|url=http://www.gtaforums.com/index.php?showtopic=415183|title=Maintenance Update 1.0.4.0|publisher=Rockstar|date=19 June 2009|access-date=19 June 2009}}</ref> રોકસ્ટારે કહ્યું હતું કે આ પેચથી આગામી ગોલ્ડ માસ્ટરના નિર્માણને આગળ વધારવા ગેમની તમામ કોપીને યોગ્ય રીતે ગોઠવાશે. ગેમના [[Xbox 360]] વર્ઝન માટે ચોથી સપ્ટેમ્બર, 2009ના રોજ અન્ય એક પેચ રીલીઝ થયો હતો. તેની પાછળનો હેતુ [[Xbox લાઇવ]] મલ્ટિપ્લેયરને પૂરેપૂરી ક્ષમતા સાથે ઉપયોગ કરવા માટે સજ્જ કરવાનો હતો.<ref>http://www.rockstargames.com/newswire/2009/09/04/501/grand_theft_auto_iv_title_update_for_xbox_360{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ગેમના માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ વર્ઝન માટે 10 નવેમ્બર, 2009ના રોજ પાંચમો પેચ (1.0.0.4) રીલીઝ થયો હતો. તેમાં કેટલીક નાની બગ્સ (એરર)નો નિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો, કીબોર્ડ મેપિંગ સુધારવામાં આવ્યું હતું અને કેટલાંક છેતરામણા પ્રતિરોધક ઉમેરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref>http://www.rockstargames.com/support/IV/PC/patch/index.html</ref> ===સામુદાયિક સુવિધાઓ=== [[રોકસ્ટાર ગેમ્સ સોશિયલ ક્લબ]] એક વેબસાઇટ છે, જે રજિસ્ટર્ડ યુઝર્સ (નોંધાયેલા વપરાશકર્તા)ની રમતના આંકડા અને સ્કોર દર્શાવે છે અને વિવિધ સ્પર્ધાઓ યોજે છે તથા ગેમની અંદર ખેલાડીની પ્રવૃત્તિને આધારે વિવિધ એવોર્ડ એનાયત કરે છે.<ref>{{cite web| last = Androvich| first = Mark| title = Rockstar to launch Social Club with GTA IV | work = [[Gamesindustry.biz]]| publisher = | date = 2008-03-27| url = http://www.gamesindustry.biz/articles/rockstar-to-launch-social-club-with-gta-iv| access-date =2008-03-28 }}</ref> [http://socialclub.rockstargames.com ધ સોસિયલ ક્લબ વેબ સાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140214172728/http://socialclub.rockstargames.com/ |date=2014-02-14 }}ની જાહેરાત 27 માર્ચ, 2008ના રોજ થઈ હતી અને 17 એપ્રિલ, 2008ના રોજ લોંચ થઈ હતી. સોશ્યલ ક્લબના મુખ્ય ફિચર્સ પણ રમતના દિવસે 29 એપ્રિલ 2008ના રોજ જ જાહેર કરાયા હતા. સોશ્યલ ક્લબ રોકસ્ટારની નવી ''મિડનાઇટ ક્લબ'' ગેમ માટે ઓનલાઇન ફીચર્સ પણ પૂરા પરા પાડશે.''[[Midnight Club: Los Angeles]]'' . તે વૈવિધ્યપૂર્ણ પાર્ટ્સ ધરાવે છે. શરૂઆતમાં તેમાં LCPD પોલીસ બ્લોટ્ટર, ધ સ્ટોરી ગેંગ, ધ 100% ક્લબ, ધ હોલ ઓફ ફેમ, ધ લિબર્ટી શહેર મેરેથોન અને ધ ઝિટ સામેલ છે. ''[[પ્લેસ્ટેશન વર્લ્ડ]]'' મેગેઝિનમાં આપેલી મુલાકાતમાં રોકસ્ટારે જણાવ્યું હતું કે તેઓ [[પ્લેસ્ટેશન નેટવર્ક ]]માટે કમ્યુનિટી આધારિત સેવા [[સોની]]ની [[પ્લેસ્ટેશન હોમ]]ને મોટા પાયે સમર્થન આપશે. રોકસ્ટારે એવું પણ જણાવ્યું હતું કે તેમના પ્લેસ્ટેશન હોમ એપાર્ટમેન્ટના મુલાકાતીઓને તેમના [[અવતાર]] માટે વસ્ત્રો અને ચીજવસ્તુઓ તથા તેમના પોતાના પ્લેસ્ટેશન હોમ એપાર્ટમેન્ટ માટે સુંદર ચીજવસ્તુઓ જેવી ભેટો પણ મળશે.<ref name="psw">{{cite journal |author = Dean, Ian |title = |work = [[PlayStation World]] |publisher = [[Future plc]] |issue = May 2008 |access-date = 2008-11-09 |page = 67 }}</ref> ===વિન્ડોઝ વર્ઝન=== [[File:Replay editor.jpg|thumb|225px|left|GTA IVના વિન્ડોવ્સ વર્ઝનમાં રિપ્લે એડિટરનો સમાવેશ થાય છે.આ ચિત્ર ક્લિપ્સ ઇન્ટરફેસ દર્શાવે છે જેનો ગેમ ફૂટેજ ઝડપવા ઉપયોગ થાય છે.]] {{VG Requirements |useminandrec=yes |caption=System requirements |platform1=Windows<ref name="gta4pcrdsysre-ign"/> |os1= Windows Vista Service Pack 1 / Windows XP Service Pack 3 |cpu1=Intel Core 2 Duo 1.8 GHz, AMD Athlon X2 64 2.4 GHz |cpu1rec=Intel Core 2 Quad 2.4 GHz, AMD Phenom X3 2.1 GHz |memory1=1.0 GB (Windows XP) 1.5 GB (Windows Vista) |memory1rec= 2.0 GB (Windows XP) 2.5 GB (Windows Vista) |gpu1=256 MB Nvidia 7900 / 256 MB ATI X1900 |gpu1rec=512 MB Nvidia 8600 / 512 MB ATI 3870 |hdspace1=16&nbsp;GB of free space |hdspace1rec=18&nbsp;GB of free space |network1=Internet connection required for activation and multiplayer |sound1=100% DirectX 9.0c compliant card }} છ ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ રોકસ્ટારે જાહેરાત કરી હતી કે [[રોકસ્ટાર નોર્થ]] અને [[રોકસ્ટાર ટોરોન્ટો ]]દ્વારા [[માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ]]નું વર્ઝન વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે.<ref name="gta4pchan-IGNUK">{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/925/925457p1.html|title=Grand Theft Auto IV UK Hands-on|last=Robinson|first=Martin |date=2008-10-30 |publisher=IGN (UK) |access-date=2008-10-30}}</ref><ref name="PCRelease-Take2"></ref> આ ગેમ ઉત્તર અમેરિકામાં 18 નવેમ્બર, 2008 અને યુરોપમાં 21 નવેમ્બર, 2008ના રોજ રીલીઝ થવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, પણ પાછળથી તેને અનુક્રમે બીજી અને ત્રીજી ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ પાછી ઠેલવામાં આવી હતી.<ref name="gta4pcrdsysre-ign"></ref><ref name="gta4pchandson-eurog"></ref><ref name="PCRelease-Take2"></ref> તેમાં વિવિધ સુધારા ઉમેરવામાં આવ્યાં હતાં,<ref name="PCRelease-Take2"></ref> જેમ કે ટ્રાફિક ડેન્સિટી કન્ટ્રોલ (ગીચ ટ્રાફિકનું નિયંત્રણ), [[ડ્રો ડિસ્ટન્સ]] કોન્ફિગરેશન્સ અને એક રીપ્લે એડિટર.<ref>{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/925/925457p1.html|title=Grand Theft Auto IV UK Hands-on|last=Robinson|first=Martin |date=2008-10-30 |publisher=IGN (UK)|pages=2|access-date=2008-11-04}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gamesradar.com/pc/grand-theft-auto-iv/preview/grand-theft-auto-iv-is-the-pc-version-the-best/a-200810301323482004/g-2008080416222952067|title=Grand Theft Auto IV: Is the PC version the best?|last=Nagata|first=Tyler|date=2008-10-30|publisher=[[GamesRadar]]|access-date=2008-11-04|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728013706/http://www.gamesradar.com/pc/grand-theft-auto-iv/preview/grand-theft-auto-iv-is-the-pc-version-the-best/a-200810301323482004/g-2008080416222952067|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/pc/action/grandtheftauto4/news.html?sid=6200321&om_act=convert&om_clk=picks&tag=picks;title;4|title= GTAIV PC Hands-On: Video Editor and More |last=Coby|first=Alex Sassoon |date=2008-10-30|publisher=[[GameSpot]]|access-date=2008-11-04}}</ref><ref name="ign-pc">{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/925/925105p1.html|title=Grand Theft Auto IV Hands-on|last=Onyett|first=Charles|date=2008-10-30|publisher=IGN|pages=2|access-date=2008-11-04|archive-date=2008-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20081102175609/http://pc.ign.com/articles/925/925105p1.html|url-status=dead}}</ref> રીપ્લે એડિટર સુવિધાથી ખેલાડીઓ ગેમ ક્લિપ્સ, વિડીઓસને રેકર્ડ અને એડિટ કરી શકે છે અને પછી રોકસ્ટારની સોશ્યલ ક્લબ વેબસાઇટ પર તેને અપલોડ કરી શકે છે.<ref name="ign-pc"></ref> તે ઓનલાઇન રમત માટે [[ગેમ્સ ફોર વિન્ડોઝ - લાઇવ]]નો ઉપયોગ કરે છે અને મલ્ટિપ્લેયરમાં 32 ખેલાડીઓને સપોર્ટ કરે છે.<ref name="gta4pcinfo-beefjack">{{cite web|url=http://www.beefjack.com/blog/fran/gta/gta-iv-pc-rockstar-announces-social-club-tv-and-official-site-updated/|title=GTA IV PC: Rockstar Announces Social Club TV and Official Site Updated|last=Stanyon|first=Matt|date=November 19, 2008|publisher=BeefJack|access-date=2008-11-19|archive-date=2008-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20081219192949/http://www.beefjack.com/blog/fran/gta/gta-iv-pc-rockstar-announces-social-club-tv-and-official-site-updated/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/912/912071p1.html|title=Games for Windows Celebrates Two-Year Anniversary Like a Rockstar|date=2008-09-22|publisher=IGN|access-date=2008-09-22}}</ref> [[સેક્યુરોમ]] સંરક્ષણ સુવિધાનો ઉપયોગ થાય છે અને આ ગેમ રમવા એક વખત ઓનલાઇન એક્ટિવેશન જરૂરી છે.<ref>{{cite web|url=http://pc.ign.com/articles/934/934268p2.html|title=Rockstar Talks GTA IV PC DRM|date=2008-11-28|publisher=IGN|access-date=2008-11-30|archive-date=2008-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201084923/http://pc.ign.com/articles/934/934268p2.html|url-status=dead}}</ref> અગાઉના કન્સોલ વર્ઝનની સરખામણીમાં ગેમના વિન્ડોઝ વર્ઝનમાં ગ્રાફિક્સમાં સુધારા કરવામાં આવ્યાં હતાં અને તે બદલ તેની પ્રશંસા પણ થઈ હતી, પણ બીજી તરફ [[ATi]] રાડીઓન ગ્રાફિક્સ એડેપ્ટર્સની અક્ષમતા,<ref>{{cite web|url=http://www.pcgameshardware.com/aid,669170/News/GTA_4_PC_Radeon_graphics_cards_cause_crashes_-_patch_en-route/|publisher=PC Games Hardware|title=GTA 4 (PC): Radeon graphics cards cause crashes – patch en-route?|date=3 December 2008|access-date=6 December 2008|archive-date=6 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206045119/http://www.pcgameshardware.com/aid,669170/News/GTA_4_PC_Radeon_graphics_cards_cause_crashes_-_patch_en-route/|url-status=dead}}</ref> SLIની ગેરહાજરી, AA સપોર્ટની ઊણપ, ટેક્સ્ચર રેન્ડરિંગ બગ, DRM ઇશ્યૂ અને વિન્ડોઝ XP સર્વિસ પેક 3/વિન્ડોઝ વિસ્ટા સર્વિસ પેક 1ની જરૂરિયાત જેવી અન્ય મુશ્કેલીઓને કારણે અનેક ગ્રાહકો ગેમ રમી ન શકતા હોવાના અહેવાલો પણ મળ્યાં હતાં. આ ગેમ ઇન્સ્ટોલ થઈ શકી નહોતી એવી અનેક ફરિયાદો ઊઠી હતી, કારણ કે ગ્રાહકો કે ખેલાડીઓ તેમના કમ્પ્યુટર પર વિસ્ટા એસપી 1 ઇન્સ્ટોલ કરાવી શકે તેમ નહોતા. ઉપરાંત અનેક બગ્સ અને ખામીઓ જોવા મળી હોવાના અહેવાલો પ્રાપ્ત થયાં હતાં. [[બિટ-ટેક]]એ તો આ ગેમના પીસી વર્ઝનને વર્ષ 2008ની ‘ચોથી સૌથી નિરાશાજનક ગેમ’ નામ આપ્યું હતું. ગેમના અગાઉના ઓસ્ટ્રેલિયન વર્ઝનની જેમ GTA IVનું ઓસ્ટ્રેલિયન વર્ઝનમાં કોઈ પણ પ્રકારની કાપકાપૂ કરવામાં આવી નહોતી. ==આવકાર== ===મહત્ત્વપૂર્ણ આવકાર=== {{VG Reviews |MC = X360: 98/100<ref name="gta4360rev-Metac"/><br />PS3: 98/100<ref name="gta4ps3rev-Metac">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/games/platforms/ps3/grandtheftauto4?q=Grand%20Theft%20Auto%20IV|title=Grand Theft Auto 4 (PS3) Review|publisher=Metacritic|access-date=2008-10-13|archive-date=2012-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120192905/http://www.metacritic.com/game/playstation-3/grand-theft-auto-iv|url-status=dead}}</ref><br />PC: 90/100<ref>{{cite web |url=http://www.metacritic.com/games/platforms/pc/grandtheftauto4 |title=Grand Theft Auto IV (pc: 2008): Reviews |publisher=Metacritic.com |date=2008-12-02 |access-date=2009-01-18 |archive-date=2012-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106212405/http://www.metacritic.com/game/pc/grand-theft-auto-iv |url-status=dead }}</ref> |GR = X360: 96.31%<ref>{{cite web |access-date=2009-06-12 |url=http://www.gamerankings.com/xbox360/933037-grand-theft-auto-iv/index.html |title=Grand Theft Auto IV |publisher=[[Gamerankings]] |archive-date=2014-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140911084911/http://www.gamerankings.com/xbox360/933037-grand-theft-auto-iv/index.html |url-status=dead }}</ref><br />PS3: 97.31% <ref>{{cite web|access-date=2009-06-12|url=http://www.gamerankings.com/ps3/933036-grand-theft-auto-iv/index.html|title=Grand Theft Auto IV|publisher=[[Gamerankings]]|archive-date=2014-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019002823/http://www.gamerankings.com/ps3/933036-grand-theft-auto-iv/index.html|url-status=dead}}</ref> |PSM3 = 20/20 |OPM = 10/10 |OXMUK = 10/10<ref name="oxmuk"/> |OXM = 9.5/10 <!-- This score is for the official US Xbox Magazine. Unless you have a source that says it gave GTA a 10, don't change it --> |IGN = 10.0/10<!-- Conveys accuracy of review --> |1UP = A+<ref name="1up" /> |Edge = 10/10<ref name="EdgeReview">{{cite journal|author=Edge staff|journal=[[Edge (magazine)|Edge]]|month=June|year=2008|title=Grand Theft Auto IV review|issue=189}}</ref> |Gametrailers = 9.8/10<ref name="Gametrailers" /> |EuroG = 10/10<ref name="eurogamer" /> |GSpot = 10.0/10<ref name="calvert"/> |GI = 10/10<ref name="gameinformer">{{cite web |url=http://www.gameinformer.com/Games/Review/200806/R08.0425.1548.19614.htm |title=PERFECTION |access-date=2008-04-29 |author=Andrew Reiner |year=2008 |month=April |publisher=[[Game Informer]] |archive-date=2008-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080429143518/http://www.gameinformer.com/Games/Review/200806/R08.0425.1548.19614.htm |url-status=dead }}</ref> }} ''ગ્રાન્ટ થેફ્ટ ઓટો IV'' ને વિડીઓ ગેમ સમીક્ષકોનો સાર્વત્રિક આવકાર અને પ્રશંસા મળી છે. તે મોબી ગેમ્સના મત મુજબ સૌથી વધુ રેટિંગ મેળવેલી ગેમ્સમાંની એક છે અને અને ટોપ ટેન રીવ્યૂના મત મજુબ તે સૌથી વધુ રેટિંગ ધરાવતી ગેમ છે. મેટાક્રિટિક અને ગેમરેન્કિંગ્સ, બંનેના જણાવ્યા મુજબ PS3 વર્ઝન બીજા નંબરનું સૌથી વધારે રેટિંગ મેળવનાર ગેમ છે. તેની આંતરરાષ્ટ્રીય રીલીઝ પહેલાં મોટા ભાગના પ્રકાશકોને આ ગેમની નકલ મોકલાઇ ન હતી. તેના બદલે સમીક્ષકો રોકસ્ટારના સંકુલો કે પહેલેથી બૂક કરાવેલા હોટેલના ઓરડાઓમાં આ ગેમ રમવી પડી હતી.<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/7370590.stm | title= Grand Theft Auto receives acclaim| publisher=[[BBC News Online]] | date=2008-04-28 | access-date=2008-04-28 }}</ref> ''[[ઓફિસિયલ એક્સબોક્સ મેગેઝિન]]'' (યુકે)ના મે, 2008ના અંકમાં ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની પહેલી સમીક્ષા પ્રસિદ્ધ થઈ હતી, જેમાં ગેમને સૌથી વધુ 10માંથી 10 સ્કોર આપવામાં આવ્યાં હતાં. તેમાં એવું પણ જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, "આ ગેમ આશ્ચર્યજનક વાસ્તવિક દુનિયા, આકર્ષક એક્શન સેટ પીસ, વાસ્તવિક રીતે આગળ વધતી સ્ટોરીલાઇન અને તેનું સુલેખન, વિશાળ મનોરંજક મલ્ટિપ્લેયર ધરાવે છે અને દરેક બાબતે તે વિશાળ છે."<ref name="oxmuk">{{cite web |url = http://www.oxm.co.uk/article.php?id=3993 |title = Xbox Review: Grand Theft Auto IV |access-date = 2008-05-24 |author = Hicks, Jon |date = 2008-04-28 |publisher = ''[[Official Xbox Magazine#UK Edition|Xbox 360: The Official Magazine]]'' }}</ref> ''[[પ્લેસ્ટેશન ઓફિશ્યિલ મેગેઝિન (યુકે)]]'' એ પણ તેના મે, 2008ના ઇશ્યૂમાં આ ગેમને 10માંથી 10 સ્કોર આપ્યો હતો અને તેને માસ્ટરપીસ ગણાવી હતી.<ref name="OPM Review"></ref> ''[[એક્સબોક્સ વર્લ્ડ 360]]'' એ આ ગેમને 98 ટકા રેટિંગ આપ્યું હતું, જે કોઈ પણ ગેમને આપેલું સૌથી ઊંચું રેટિંગ હતું. તેણે નોંધ્યું હતું કે "આપણે જે અપેક્ષા રાખીએ છીએ અને તેમ છતાં કોઈક રીતે તે અશક્ય વધારે છે તેવું બધું આ ગેમ ધરાવે છે."<ref>{{cite|title=GTA IV review|author=Xbox World 360|publisher=Future Publishing|month=April | year=2008}}</ref> [[ગેમસ્પોટ]] એ તેને 10માંથી 10 સ્કોર આપ્યો હતો,<ref name="calvert">{{cite web|url=http://www.gamespot.com/xbox360/action/grandtheftauto4/review.html |title=Grand Theft Auto IV for Xbox 360 Review |access-date=2008-04-29 |author=Justin Calvert |date=2008-04-29 |publisher=[[GameSpot]] |pages=2}}</ref><ref>{{cite web|url=http://uk.gamespot.com/users/RicardoT/show_blog_entry.php?topic_id=m-100-25399424|title=The scoop on the GTA IV score|date=2008-04-30|publisher=[[GameSpot]]|access-date=2008-10-13|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217124238/http://uk.gamespot.com/users/RicardoT/show_blog_entry.php?topic_id=m-100-25399424|url-status=dead}}</ref> જે વર્ષ 2001 પછી પહેલી વખત કોઈ ગેમને મળ્યાં હતાં. આ સમીક્ષામાં ગેમને "ઓનલાઇન મલ્ટિપ્લેયરના વિપુલ ફીચર્સ" સાથેની "રમવા માટે ફરજ પાડે તેવી" ગેમ ગણાવી હતી અને જણાવ્યું હતું કે ''GTA IV'' "નિઃશંકપણે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો'' શ્રેણીની શ્રેષ્ઠ ગેમ છે."<ref name="calvert"></ref> [[આઇજીએન]] ની હિલેરી ગોલ્ટસ્ટેઇને આ ગેમને 10/10 સ્કોર આપ્યો હતો. આ ગેમએ દરેક કેટેગરીઃપ્રેઝન્ટેશન, સાઉન્ડ, ગ્રાફિક્સ, ગેમપ્લે અને અપીલમાં 10/10 સ્કોર મેળવ્યો હતો. પબ્લિકેશનના ઇતિહાસમાં આ પહેલી ગેમ છે જેણે તમામ સ્તરે સીધો જ 10નો સ્કોર મેળવ્યો હતો. ગોલ્ડસ્ટેઇનએ આ ગેમને "''[[ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો III]]'' ની હરણફાળ" ગણાવી હતી અને કહ્યું હતું કે "તેણે ઓપન-વર્લ્ડ ગેમ્સ માટે નવા માપદંડો પ્રસ્થાપિત કર્યા છે", જેમાં "એક પણ પાસું નબળું નથી". તેની એકમાત્ર ગંભીર ટીકા કવર સીસ્ટમની ક્યારેક ખામીને લઇને હતી, પણ સમીક્ષા આ વાક્ય સાથે પૂર્ણ થઈ હતી કે "આપણે ગેમ્સને અવારનવાર 10નો સ્કોર આપતાં નથી, જે આ સ્કોરને લાયક હોય છે." બ્રિટિશ અખબાર ''[[ડેઇલી સ્ટાર]]'' એ હકારાત્મક સમીક્ષા આપી હતી અને પ્રશંસા કરતાં લખ્યું હતું કે "આ ધૈર્યની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા કરતું ટાઇટલ છે, ઘણા વર્ષોમાં એક એવું ટાઇટલ છે જેને લોકો પોતાના સમયના અગ્રેસર ટાઇટલ તરીકે યાદ રાખશે."<ref>{{cite web|url=http://www.dailystar.co.uk/gameon/view/35544/Joy-Ride-Grand-Theft-Auto-IV/| title = Daily Star Review|access-date=2008-04-20}}</ref> ''[[ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સે]]'' તેની તરફેણ કરતી સમીક્ષા લખી હતી અને સાથેસાથે તેના એક પ્રશંસક તરીકે "હિંસક, બુદ્ધિશાળી, અપવિત્ર, પસંદ પડી જાય તેવું, પીડાદાયક, અપ્રામાણિક, વધારે પડતું બનાવટી અને સાંસ્કૃતિક ઉપહાસનું સંપૂર્ણપણે અનિવાર્ય કાર્ય ગણાવ્યું હતું."<ref name="schiesel"></ref> ફિલ્મ મેગેઝિન ''[[એમ્પાયર]]'' એ તેના ગેમ સમીક્ષા વિભાગમાં આ ગેમને સંપૂર્ણ 5/5 ગુણ આપ્યા હતા અને તેને "પૂર્ણતાની નિકટ" ગણાવી હતી.<ref name="empire">{{cite web|url=http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?GID=522|title=Empire Reviews Central – Review of Grand Theft Auto IV|access-date=2008-04-21|archive-date=2014-09-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6SZTnfaDQ?url=http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?GID=522|url-status=dead}}</ref> ''GTA IV'' ને સર્વત્ર પ્રશંસા અને આવકાર મળ્યો હોવા છતાં કેટલીક બાબતે તેની ટીકા પણ થઈ હતી, ખાસ કરીને તેના [[વિન્ડોઝ]] પોર્ટને લઈને.<ref name="criticism">{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2008/04/29/nega-review-grand-theft-auto-iv/|title=Nega-review: Grand Theft Auto IV|access-date=2008-04-29}}</ref> આ ગેમ વિશેની સમીક્ષામાં [[અર્સ ટેકનિકા]] જણાવે છે કે, ગેમ ‘‘... સંપૂર્ણ નથી. તે નિર્વિવાદ પ્રશંસાને હકદાર નથી. અનેક રીતે ''[[Grand Theft Auto: San Andreas|સેન એન્ડ્રીસ]]'' માંથી શ્રેણીની પીછેહટ આશ્ચર્યજનક છેઃ તેમાં ઓછા વાહનો, શસ્ત્રો અને અભિયાન છે, પાત્રોની જરૂરિયાત પર ઓછું કેન્દ્રિત છે અને એટલું જ નહીં શહેરનું કદ પણ નાનું છે.’’<ref name="arstechnica">{{cite web|url=http://arstechnica.com/reviews/games/gta-4-review.ars|title=The streets hit back: a review of Grand Theft Auto IV|access-date=2008-05-01}}</ref> ગેમસ્પોટે નોંધ્યું હતું કે મૈત્રીપૂર્ણ AI સાથે અવારનવાર સમસ્યાઓ જણાય છે અને પોલીસને ટાળવી "વધુ પડતું સરળ" હોય તેવું જણાય છે.<ref name="calvert"></ref> ગેમની કવર સિસ્ટમ સામે કેટલીક નાની ફરિયાદો થઈ હતી, જેમાં સમીક્ષકોએ નોંધ્યું હતું કે બોક્સની અંદરનું વાતાવરણ અચાનક અને ભૂલ કરાવે તેવું છે અને કવર પોઇન્ટ્સની ચીકાશ એક મુદ્દો છે.<ref name="oxmuk"></ref><ref name="eurogamer">{{cite web |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=134493 |title=Grand Theft Auto IV Review // Xbox 360 /// Eurogamer |access-date=2008-04-29 |author=Tom Bramwell |date=2008-04-27 |publisher=[[Eurogamer]] |pages=3 |archive-date=2012-02-15 |archive-url=https://www.webcitation.org/65SnkdmnW?url=http://www.eurogamer.net/articles/grand-theft-auto-iv-review |url-status=dead }}</ref> તેમાં અવારનવાર ધ્યાન ખેંચતા પોપ-ઇનની હાજરીની પણ ટીકા થઈ હતી.<ref name="oxmuk"></ref><ref name="1up">{{cite web|url=http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3167589|title=Grand Theft Auto IV review|access-date=2008-04-27|author=Crispin Boyer|date=2008-04-27|publisher=[[1UP.com]]|archive-date=2012-02-15|archive-url=https://www.webcitation.org/65SnjQaxl?url=http://www.1up.com/reviews/grand-theft-auto-iv|url-status=dead}}</ref><ref name="eurogamer"></ref> રોકસ્ટારની ''ગ્રાન્ટ થેફ્ટ ઓટો'' કમ્યુનિટીસ, [[ગેમસ્પોટ]] અને અન્ય વેબાસાઇટે જબરદસ્ત ટીકા કરી હતી, કારણ કે તેના માટે અસામાન્ય રીતે હાઈ સિસ્ટમની જરૂરિયાત હતી અને સાથેસાથે તેની કામગીરી નબળી હતી. એટલું જ નહીં ભલામણ કરેલી સીસ્ટમ્સ કરતાં આ સીસ્ટમની જરૂરિયાત ઘણી વધારે હતી. આ ગેમ [[રોકસ્ટાર સોશ્યિલ ક્લબ]], [[સેક્યુરોમ]] અને [[ગેમ્સ ફોર વિન્ડોઝ લાઇવ]] જેવી બાબતો પર આધારિત હોવાના લીધે પણ તેની ટીકા થઈ હતી. તેમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે જ્યાં સુધી વિન્ડોઝ લાઇવ પણ ઇન્સ્ટોલ કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી એક ખેલાડીની રમત સેવ થઇ શકતો નથી. 13 ડિસેમ્બર 2008ના રોજ ''GTA IV'' નો પે મિશ્ર પ્રતિભાવ સાથે રિલીઝ થયો હતો. ===વ્યાપારી સફળતા=== આ ગેમ લોંચ થાય તે અગાઉ જ હકારાત્મક સમીક્ષાઓને વચ્ચે [[ટેક-ટૂ ઇન્ટરેક્ટિવ]]ના શેરનો ભાવ3.4 ટકા વધ્યો હતો.<ref name="shares rise">{{cite web |url=http://www.canada.com/topics/technology/games/story.html?id=0ab04dc7-1a48-4ac2-980b-9f4647f5abbb&k=57897 |title=Take-Two shares rise amid rave reviews for GTA4 |access-date=2008-04-28 |author=Scott Hillis |date=2008-04-28 |publisher=Reuters via Canada.com |archive-date=2013-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031154813/http://www.canada.com/topics/technology/games/story.html?id=0ab04dc7-1a48-4ac2-980b-9f4647f5abbb&k=57897 |url-status=dead }}</ref> [[રોઇટર્સ]]ના સ્કોટ્ટ હિલિસે કહ્યું હતું કે આ ગેમના પહેલા અઠવાડિયાનું વેચાણ 40 કરોડ ડોલરને આંબી જાય તેવી અપેક્ષા છે.<ref name="shares rise"></ref> કેટલાંક વિશ્લેષકોએ સૂચવ્યું હતું કે GTA IV ની સફળતા બોક્સ ઓફિસ પર બીજી મે, 2008ના રોજ [[આયર્ન મેન]]ની રિલીઝને નિરાશ કરી શકે છે અને એક દાખલો બેસાડી શકે છે, જેમાં મૂવી સ્ટુડિયોસ તેમની ફિલ્મો સાથે વિડીઓ ગેમની રીલીઝની તારીખો ન ટકરાય તેનું ધ્યાન રાખવાની શરૂઆત કરશે.<ref>{{cite web |url=http://www.canada.com/topics/technology/games/story.html?id=00fb5015-0575-4889-817c-c79f4f4cf176&k=64752 |title=Grand Theft Auto could be Hollywood's biggest summer competition |access-date=2008-04-28 |author=Nick Lewis |date=2008-04-28 |publisher=Canada.com |archive-date=2008-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080501092757/http://www.canada.com/topics/technology/games/story.html?id=00fb5015-0575-4889-817c-c79f4f4cf176&k=64752 |url-status=dead }}</ref> '[[ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ]]ના ''મેટ્ટ રિચટેલે'' કહ્યું હતું કે આ ગેમની રીલીઝ કાયમ માટે સૌથી મોટા વિડીઓ ગેમ લોંચિંગમાંનું એક છે અને પહેલા બે અઠવાડિયામાં તેની 50 લાખ કોપીનું વેચાણ થવાની અપેક્ષા છે.<ref name="richtel">{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/04/29/technology/29game.html |title=For Gamers, the Craving Won't Quit |access-date=2008-04-29 |author=Matt Richtel |date=2008-04-29 |work=[[The New York Times]]}}</ref>વિશ્લેષક માઇકલ પેચ્ટરે ધારણા બાંધી હતી કે વર્ષ 2008ના અંત સુધીમાં આ ગેમનું વેચાણ 1.1 કરોડથી 1.3 કરોડ થશે. તેમણે એવી અપેક્ષા પણ રાખી હતી'' કે ''વર્ષ 2008 માટે અમેરિકા અને યુરોપીયન સોફ્ટવેરના વેચાણનો 3.2 ટકા હિસ્સો ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IVનો હશે તથા લાઇફટાઇમ વેચાણ 1.6 કરોડથી 1.9 કરોડને આંબી જશે.<ref name="big or huge"></ref>'' વિશ્લેષક ઇવાન વિલ્સનની ધારણા હતી કે'' ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IVનું ''પહેલાં જ અઠવાડિયાનું વેચાણ 55 કરોડ ડોલર રહેશે.<ref name="big or huge">{{cite web |url=http://www.gamespot.com/news/6190011.html |title=GTAIV: Big or huge? |access-date=2008-04-28 |author=Tom Magrino |date=2008-04-28 |publisher=[[GameSpot]]}}</ref> રીલીઝ સાથે ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' એ મનોરંજન ઉદ્યોગના વેચાણ સંબંધિત બે વિક્રમો પર પોતાનો દાવો પ્રસ્થાપિત કર્યો હતો-કોઈ પણ વિડીઓ ગેમ માટે એક જ દિવસમાં અને સાત દિવસમાં સૌથી વધુ વેચાણ ધરાવવાનો.<ref>{{cite web |url=http://www.vnunet.com/vnunet/news/2216243/gta-hijacks-sales-crown |title=GTA IV smashes sales records |access-date=2008-05-26 |author=Shaun Nichols |date=2008-05-09 |publisher=vnunet.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20080514211404/http://www.vnunet.com/vnunet/news/2216243/gta-hijacks-sales-crown |archive-date=2008-05-14 |url-status=live }}</ref> પહેલાં જ દિવસે આ ગેમની 36 લાખ કરતાં વધારે કોપીનું વેચાણ થયું હતું જ્યારે પ્રથમ અઠવાડિયામાં 60 લાખ કોપીનું વેચાણ થયું હતું.<ref>{{cite news |url = http://www.nytimes.com/2008/05/07/technology/07game.html | title = A $500 Million Week for Grand Theft Auto | publisher = New York Times | first = Mike | last = Richtel | date = 2008-05-07 | access-date = 2008-05-07}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/hotStocksNews/idUSWNAS233520080507 |title=Take-Two's Grand Theft Auto 4 sales top $500 million |access-date=2008-05-08 |author=Franklin Paul |date=2008-05-07 |publisher=Reuters}}</ref> બ્રિટનમાં આ ગેમ રીલીઝ થયાના પહેલા દિવસે 6,31,000 કોપીનું વેચાણ થયું હતું અને એક જ દેશ કે પ્રદેશમાં 24 કલાકની અંદર સૌથી વધુ ઝડપે વેચાણ ધરાવતી ગેમ બની ગઈ હતી તેવું [[ચાર્ટ-ટ્રેકે]] જણાવ્યું હતું.<ref name="UKfirstdaysales">{{cite web |title=GTA IV smashes day one sales record |author=Tim Ingham |publisher=[[Market for Home Computing and Video Games]] |url=http://www.mcvuk.com/news/30423/GTA-IV-smashes-one-day-sales-record |date=2008-04-30 |access-date=2008-05-16 |archive-date=2011-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110612074737/http://www.mcvuk.com/news/30423/GTA-IV-smashes-one-day-sales-record |url-status=dead }}</ref> બ્રિટનમાં અગાઉ આ વિક્રમ''[[Grand Theft Auto: San Andreas]]'' 24 કલાકની અંદર 5,01,000 કોપીનો હતો.<ref name="UKfirstweeksales"></ref><ref name="UKfirstdaysales"></ref><ref>{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/1915219/Grand-Theft-Auto-IV-becomes-UKandrsquos-fastest-selling-game.html |title=Grand Theft Auto IV is fastest-selling game |access-date=2008-05-01 |author=Claudine Beaumont |date=2008-05-01 |work=[[The Daily Telegraph]] |archive-date=2008-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219192918/http://www.telegraph.co.uk/news/1915219/Grand-Theft-Auto-IV-becomes-UKandrsquos-fastest-selling-game.html |url-status=dead }}</ref> અમેરિકામાં રીલીઝ થયાના પહેલાં પાંચ દિવસ દરમિયાન Xbox 360 પર આ ટાઇટલની 18.5 લાખ એકમનું વેચાણ થયું હતું અને પ્લેસ્ટેશન 3 પર 10 લાખ એકમનું તેવું એનપીડી ગ્રૂપ જણાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.gamespot.com/news/6191066.html |author=Brendan Sinclair |title=NPD: US game revs spike on 2.85M GTAIVs |date=2008-05-15 |publisher=[[GameSpot]] |access-date=2008-05-16}}</ref> ચાર્ટ-ટ્રેકના જણાવ્યા મુજબ, બ્રિટનમાં Xbox 360 વર્ઝનની 5,14,000 કોપી અને પ્લેસ્ટેશન-3 વર્ઝનની 4,13,000 કોપીનું વેચાણ થયું હતું.<ref name="UKfirstweeksales">{{cite web |url=http://www.gamesindustry.biz/articles/gta-iv-926-000-copies-sold-in-five-days |author=Mark Androvich |title=GTA IV: 926,000 copies sold in five days |date=2008-05-06 |publisher=[[GamesIndustry.biz]] |access-date=2008-05-16}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcvuk.com/news/30468/360-outselling-PS3-in-GTA-software-battle |author=Tim Ingham |title=360 outselling PS3 in GTA software 'battle' |date=2008-05-06 |publisher=[[Market for Home Computing and Video Games]] |access-date=2008-05-16}}</ref> અમેરિકામાં વર્ષ 2008માં સૌથી વધુ વેચાણ પામેલી વિડીઓ ગેમ્સમાં ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ના Xbox 360 અને પ્લેસ્ટેશન 3 વર્ઝનનું સ્થાન અનુક્રમે પાંચમું અને આઠમું હતું. Xbox 360 વર્ઝન 32.9 લાખથી વધારેનું વેચાણ થયું હતું જ્યારે પ્લેસ્ટેશન-3 વર્ઝનનું 18.9 લાખ કરતાં વધારે વેચાણ થયું હતું. આ રીતે આ પ્રદેશમાં વર્ષ 2008માં કુલ 51.8 લાખ કોપીનું વેચાણ થયું હતું.<ref name="gamedaily">{{cite web |title=NPD: Nintendo Drives '08 Industry Sales Past $21 Billion |url=http://www.gamedaily.com/articles/news/npd-nintendo-drives-08-industry-sales-past-21-billion-/?biz=1 |publisher=[[Game Daily]] |access-date=2009-01-15 |date=2009-01-15 |archive-date=2009-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090117013042/http://www.gamedaily.com/articles/news/npd-nintendo-drives-08-industry-sales-past-21-billion-/?biz=1 |url-status=dead }}</ref> [[ગેમસ્ટોપ]] અને [[ઇબી ગેમ્સે]] જણાવ્યું હતું કે આ ગેમ રીલીઝ થઈ પછી પહેલા અઠવાડિયાથી જ વેચાણમાં અગ્રેસર છે. [[પ્યુર્ટો રીકો]]માં તેના વિવિધ સ્ટોરમાં રીલીઝ પૂર્વે જ રીઝર્વેશન થયું હતું.<ref>{{cite web| url=http://www.primerahora.com/noticia/otras_panorama/noticias/boricuas_atraidos_a_violento_videojuego/188798| title=Boricuas atraídos a violento videojuego| author=Francisco Rodríguez-Burns| publisher=Primera Hora| language=Spanish| date=2008-05-10| access-date=2008-05-13| archive-date=2009-02-12| archive-url=https://web.archive.org/web/20090212225121/http://www.primerahora.com/noticia/otras_panorama/noticias/boricuas_atraidos_a_violento_videojuego/188798| url-status=dead}}</ref> [[ગેમસ્ટોપ]]ના જણાવ્યા મુજબ, પહેલાં અઠવાડિયામાં ગેમનું [[Xbox 360]] વર્ઝન [[પ્લેસ્ટેશન 3]] વર્ઝન કરતાં વધારે વેચાયું હતું, જેનો રેશિયો બે જેમ એક હતો.<ref>{{cite web |url=http://blog.newsweek.com/blogs/levelup/archive/2008/05/12/scoop-gamestop-says-360-has-a-2-1-advantage-over-ps3-in-gta-iv-sales.aspx |title=Scoop: GameStop Reveals That When It Comes to Grand Theft Auto IV, Xbox 360 Has a 2–1 Advantage Over Playstation 3 In First Week Sales |author=N'Gai Croal |access-date=2008-05-14 |date=2008-05-12 |publisher=[[Newsweek]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080514051840/http://blog.newsweek.com/blogs/levelup/archive/2008/05/12/scoop-gamestop-says-360-has-a-2-1-advantage-over-ps3-in-gta-iv-sales.aspx |archive-date=2008-05-14 |url-status=live }}</ref> 13 મે, 2008ના રોજ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' એ "24 કલાકમાં સૌથી વધુ કમાણી કરનાર વિડીઓ ગેમ" અને "24 કલાકમાં સૌથી વધુ આવક મેળવનાર મનોરંજન ઉત્પાદન" માટે [[ગિનેસ વર્લ્ડ રેકોર્ડ]]નો વિક્રમ તોડી દીધો હતો. પહેલા દિવસે તેની 36 લાખ કોપીનું વેચાણ થયું હતું, જે આવકમાં 31 કરોડ ડોલર જેટલી છે. પહેલા દિવસના વેચાણની દ્રષ્ટિએ પણ તેણે "24 કલાકમાં સૌથી વધુ ઝડપે વેચાતી વિડીઓ ગેમ"નો વિક્રમ સર્જી દીધો હતો, જે અગાઉ ''[[હેલો 3]]'' નો હતો, જેણે પહેલા દિવસે 17 કરોડ ડોલરની કમાણી કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://gamers.guinnessworldrecords.com/news/130508_GTA_IV_break_record.aspx |title=Confirmed: Grand Theft Auto IV Breaks Guinness World Records With Biggest Entertainment Release Of All-Time |access-date=2008-05-13 |date=2008-05-13 |publisher=[[Guinness World Records]] |archive-date=2010-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101223211049/http://gamers.guinnessworldrecords.com/news/130508_GTA_IV_break_record.aspx |url-status=dead }}</ref> જોકે તેનો વિક્મ નવેમ્બર, 2009માં તોડાયો હતો.''[[Call of Duty: Modern Warfare 2]]'' ટેક-ટૂ ઇન્ટરેક્ટિવના જણાવ્યા મુજબ, 31 મે, 2008 સુધી રીટેલર્સને આ ટાઇટલની 1.1 કરોડ નકલોનું વેચાણ થયું હતું અને 85 લાખ નકલોનું ગ્રાહકોને વેચાણ થયું હતું.<ref>{{cite press release |url=http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=314411 |title=Take-Two Interactive Software, Inc. Reports Strong Second Quarter Fiscal 2008 Financial Results |publisher=[[Take-Two Interactive]] |date=2008-06-05 |access-date=2008-06-06 |archivedate=2008-09-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080913213453/http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=314411 }}</ref> એનપીડી ગ્રૂપ અને [[જીએફકે]] ચાર્ટ-ટ્રેકના જણાવ્યા મુજબ, પહેલી ઓગસ્ટ, 2008 સુધીમાં આ ટાઇટલના 62.93 લાખ યુનિટ્સનું વેચાણ થયું હતું, જેમાંથી અમેરિકામાં 47.11 લાખ અને બ્રિટનમાં 15.82 લાખ નકલો યુનિટ વેચાયા હતા.<ref>{{cite press release |title=Leading Market Research Firms Join Forces to Provide First Multi-Continent View Of Video Game Software Sales |url=http://www.npd.com/press/releases/press_080821.html |date=2008-08-21 |access-date=2008-08-23 |publisher=[[NPD Group]], [[GfK]] [[Chart-Track]], [[Enterbrain]] |archivedate=2018-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180919083303/https://www.npd.com/press/releases/press_080821.html }}</ref> ટેક-ટૂ ઇન્ટરેક્ટિવના જણાવ્યા મુજબ, 16 ઓગસ્ટ, 2008 સુધીમાં આ ટાઇટલની એક કરોડ વધારે કોપીઓનું વેચાણ ગ્રાહકોને થયું હતું.<ref name="salesfigure">{{cite press release |url=http://www.eurogamer.net/articles/grand-theft-auto-iv-ships-13-million-units |title=Grand Theft Auto IV ships 13 million units |publisher=[[Take-Two Interactive]] |date=2008-09-04 |access-date=2008-09-08}}</ref> [[મિડીયા ક્રીએટ]]ના જણાવ્યા મુજબ, જાપાનમાં આ ટાઇટલ ઉપલબ્ધ થયું તેના પહેલાં ચાર દિવસમાં પ્લેસ્ટેશન પર 1,33,000 નકલો અને Xbox 360 પર 34,000 નકલોનું વેચાણ થયું હતું.<ref>{{cite web |url=http://kotaku.com/5078486/grand-theft-auto-iv-1-with-a-bullet-in-japan |title=Grand Theft Auto IV #1 With A Bullet In Japan |author=Michael McWhertor |date=2008-11-06 |publisher=Kotaku |access-date=2008-11-07}}</ref> આ ગેમના વિન્ડોસ વર્ઝનના વેચાણને પ્રમાણમાં ઓછી સફળતા મળી હતી. એનડીપી ગ્રૂપના જણાવ્યા મુજબ, તેમની સાપ્તાહિક ટોચની 10 ગેમમાં આ ગેમનો પ્રવેશ સાતમા સ્થાને થયો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.shacknews.com/onearticle.x/56384|title=Weekly PC Sales: A Slow Start for GTA 4|publisher=[[Shacknews]]|date=15 December 2008|access-date=24 December, 2008}}</ref> તેના એક અઠવાડિયા પછી એનડીપી ગ્રૂપ દ્વારા પ્રકાશિત થતી ટોચની 10 ગેમની યાદીમાંથી આ ગેમ સંપૂર્ણપણે બહાર ફેંકાઈ ગઈ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.shacknews.com/onearticle.x/56495|title=Weekly PC Sales: Grand Theft Auto 4 PC Disappears; Left 4 Dead, Call of Duty Gain Ground|publisher=[[Shacknews]]|date=22 December 2008|access-date=24 December, 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gamecyte.com/grand-theft-auto-4-pc-drops-out-of-npds-top-10-pc-list-in-second-week|title=Grand Theft Auto 4 PC Drops Out of NPD’s Top 10 PC List in Second Week|publisher=GameCyte|date=23 December 2008|access-date=24 December, 2008|archive-date=9 માર્ચ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309205050/http://www.gamecyte.com/grand-theft-auto-4-pc-drops-out-of-npds-top-10-pc-list-in-second-week|url-status=dead}}</ref> 31 જાન્યુઆરી, 2009 સુધી રોકસ્ટાર ગેમ્સ ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IVની 1.3 કરોડ કરતાં વધારે એકમનું વેચાણ થયું છે.<ref>{{Cite web |url=http://ir.take2games.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=370041 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100310111308/http://ir.take2games.com/releasedetail.cfm?ReleaseID=370041 |url-status=dead }}</ref> ===પુરસ્કારો=== [[File:MichaelHollickCC08.jpg|thumb|right|નિકો બેલિકના અવાજ, માઇકલ હોલિકે "બેસ્ટ પર્ફોર્મન્સ બાય એ હ્યુમન મેલ" માટે સ્પાઇક ટીવી એવોર્ડ જીત્યો હતો.]] પોતાની રીલીઝ પર સમીક્ષકોની પ્રશંસા પામેલ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ને વિવિધ પબ્લિકેશન્સ અને સમીક્ષકોના અનેક પુરસ્કારો પ્રાપ્ત થયા હતા. આ ગેમને મુખ્ય પબ્લિકેશનના 40 કરતાં વધારે ગેમ ઓફ યર એવોર્ડ પ્રાપ્ત થયા હતા, જે તે વર્ષે અન્ય પણ કોઈ ગેમ કરતાં વધારે હતાં. ગેમ રેન્કિંગ્સ પર પ્લેસ્ટેશન 3 અને Xbox 360 વર્ઝનને અનુક્રમે [[ત્રીજું અને છઠ્ઠું સ્થાન]] મળ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.gamerankings.com/browse.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2016-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160624170414/http://www.gamerankings.com/browse.html |url-status=dead }}</ref> અહીં આ ગેમને પ્રાપ્ત થયેલાં એવોર્ડ્સ જણાવવામાં આવ્યાં છે, (જેમાંના તમામ વર્ષ 2008 માટેના છે): *[[IGN]]એ આ ગેમને તેનો "બેસ્ટ Xbox 360 એક્સન ગેમ", "બેસ્ટ પીસી એક્શન ગેમ", "બેસ્ટ ગ્રાફિક્સ ટેકનોલોજી (Xbox 360)", "બેસ્ટ વોઇસ એક્ટિંગ (Xbox 360/PS3/PC)" અને "બેસ્ટ સ્ટોરી (Xbox 360/PS3)"એવોર્ડ એનાયત કર્યા હતા. *[[ગેમ ટ્રેઇલર્સ]]એ આ ગેમને "ગેમ ઓફ ધ યર", "બેસ્ટ એક્શન એડવેન્ચર ગેમ", "બેસ્ટ સ્ટોરી", "બેસ્ટ Xbox 360 ગેમ", "બેસ્ટ પ્લેસ્ટેશન 3 ગેમ" અને ગેમના ટ્રેલર માટે "ટ્રેલર ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યા હતા. *[[સ્પાઇક ટીવી]]એ તેના ''[[વિડીઓ ગેમ એવોર્ડ્સ]]'' માં આ ગેમને "બેસ્ટ સ્ટોરી" અને "બેસ્ટ એક્શન એડવેન્ચર ગેમ"ના એવોર્ડ એનાયત કર્યા હતા. તેમણે માઇકલ હોલિકને [[નિકો બેલિક]]ની "વોઇસ એક્ટિંગ માટે બેસ્ટ પર્ફોમન્સ બાય એ હ્યુમન મેલ" એવોર્ડ પણ એનાયત કર્યો હતો.<ref>{{cite web |url=http://biz.yahoo.com/prnews/081214/ny52178.html?.v=1 |title=Spike TV Announces 2008 'Video Game Awards' Winners |access-date = 2008-12-15 |date=2008-12-14}}</ref> *[[ગેમસ્પાય]]એ તેના ''વિડીઓ ગેમ એવોર્ડ્સ'' માં "બેસ્ટ સ્ટોરી" અને "કેરેક્ટર ઓફ ધ યર" ([[બ્રુસી કિબ્બુત્ઝ]]ના પાત્ર માટે)ના એવોર્ડ્સ એનાયત કર્યા હતા. *[[ગેમસ્પોટ]]એ આ ગેમને "બેસ્ટ યુકે-ડેવલપડ ગેમ" અને "બેસ્ટ Xbox 360 ગેમ એવોર્ડ્સ" અને બ્રુસ "બ્રુસી" કિબ્બુત્ઝે બેસ્ટ ન્યૂ કેરેક્ટરનો એવોર્ડ એનાયત કર્યો હતો. *[[જાયન્ટ બોંબ]]એ તેના વર્ષ 2008ના "ગેમ ઓફ ધ યર" અને "બેસ્ટ મલ્ટિ-પ્લેટફોર્મ ગેમ"ના એવોર્ડ એનાયત થયા હતા. *[[કોટાકુ]]એ તેના વર્ષ 2008ના "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" અને "બેસ્ટ રાઇટિંગ એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *[[ગેમ ઇન્ફોર્મર]]એ તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *[[ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]]એ તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *[[ઇલેક્ટ્રોનિક ગેમિંગ મંથલી]]એ તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *[[આઇજીએન]] એયુએ તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *કન્સોલ મોન્સ્ટરે તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *ગેમવર્ઝને તેના વર્ષ 2008ના "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" અને "બેસ્ટ એક્શન એડવેન્ચર ગેમ" એવોર્ડ એનાયત કર્યા હતા. *થન્ડરબોલ્ટે આ ગેમને તેનો વર્ષ 2008નો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *એક્સ્ટ્રીમ ગેમરે આ ગેમને તેના વર્ષ 2008ના "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" અને "બેસ્ટ એક્શન એડવેન્ચર ગેમ" એવોર્ડ એનાયત કર્યા હતા. *[[લોસ એન્જીલસ ટાઇમ્સ]]એ આ ગેમને વર્ષ 2008નો તેનો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *[[ટાઇમ (મેગેઝીન)]]એ આ ગેમને વર્ષ 2008નો તેનો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો. *એટમિક ગેમરે આ ગેમને વર્ષ 2008 માટે તેનો "ગેમ ઓફ ધ યર એવોર્ડ" એનાયત કર્યો હતો ===વિવાદો=== ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' ની રીલીઝ અગાઉ અને તેના પછી આ ગેમ મોટા વિવાદનું કેન્દ્ર બની હતી. [[જ્યોર્જ ગેલોવે]], [[જેક થોમ્પ્સન]] અને [[હિલેરી ક્લિન્ટન]] સહિત અનેક મોટી હસ્તીઓએ તેમજ ન્યૂયોર્ક શહેરના અધિકારીઓ અને [[મધર્સ અગેઇન્સ્ટ ડ્રન્ક ડ્રાઇવિંગ]] (MADD) સહિત વિવધ સંગઠનોએ તેની ટીકા કરી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/news/6190213.html?action=convert&om_clk=latestnews&tag=latestnews;title;3|title=Mothers against GTAIV's drunk driving|last=Sinclair|first=Brendan |date=2008-04-30|publisher=[[GameSpot]]|access-date=2008-10-13}}</ref> MADDએ ખેલાડીઓની [[મદિરાપાન કરીને ડ્રાઇવિંગ કરવાની ક્ષમતાના]] કારણે ESRBને આ ગેમનું રેટિંગ "M"માંથી (આ રેટિંગ સત્તર વર્ષ સુધીની કિશોરવયના લોકો માટે છે) બદલીને "AO"કરવાની વિનંતી કરી હતી, જે પુખ્ત વયના લોકો માટેનું છે. ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યૂઝીલેન્ડમાં [[ઓસ્ટ્રેલિયન ક્લાસીફિકેશન સીસ્ટમ]]ની જરૂરિયાતો પૂર્ણ કરવા ''GTA IV'' ના વર્ઝનમાં કાપકૂપ કરવામાં આવી હતી અને તે પછી જ ત્યાં આ વર્ઝન રીલીઝ થયું હતું.<ref name="smh-censor">{{cite web |url=http://blogs.smh.com.au/screenplay/archives/017808.html |title=GTA IV edited for Australia |access-date=2008-04-05 |last=Hill |first=Jason |date=2008-04-04 |work=The Sydney Morning Herald |archive-date=2015-05-16 |archive-url=https://www.webcitation.org/6YZOtVtE9?url=http://blogs.smh.com.au/screenplay/archives/017808.html |url-status=dead }}</ref> જોકે એક 21 વર્ષીય વિદ્યાર્થી સ્ટેન કેલિફે આ ગેમને ન્યૂઝીલેન્ડ [[OFLC]] સમક્ષ ફરી રજૂ કરી હતી અને તે ઓસ્ટ્રેલિયન સેન્સરશિપના કાયદાના લીધે ગેમના વર્ઝનમાં કરવામાં આવેલી કાપકૂપથી નારાજ હતો. તે પછી કાપકૂપ વિનાના મૂળ વર્ઝનને R18 રેટિંગ આપી ન્યૂઝીલેન્ડમાં વેચાણ કરવાની મંજૂરી અપાઈ હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.stuff.co.nz/4557930a10.html|title=GTA IV unedited in New Zealand|last=Cardy|first=Tom|date=2008-05-23|publisher=Stuff.co.nz|access-date=2008-08-09|archive-date=2008-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080701234824/http://www.stuff.co.nz/4557930a10.html|url-status=dead}}</ref> ઓસ્ટ્રેલિયામાં રીલીઝ થયેલું ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' નું પીસી વર્ઝન કાપકૂપ વિનાનું છે અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય રીલીઝની જેમ તેને MA15+ રેટિંગ હેઠળ મંજૂરી આપવામાં આવી છે.<ref>{{cite web|url=http://au.gamespot.com/pc/action/grandtheftauto4/news.html?sid=6201744&om_act=convert&om_clk=newsfeatures&tag=newsfeatures;title;1|title=Uncut GTAIV PC coming to Australia|last=Chiappini|first=Dan|date=2008-11-30|publisher=Gamespot|access-date=2008-12-01|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217124031/http://au.gamespot.com/pc/action/grandtheftauto4/news.html?sid=6201744&om_act=convert&om_clk=newsfeatures&tag=newsfeatures;title;1|url-status=dead}}</ref> બ્રિટન અને અમેરિકામાં ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો પોરની ખરીદી કરનાર લોકો સામે અને સાથેસાથે આ ગેમનું વેચાણ કરનાર વેપારીઓ અને વિક્રેતાઓ સામે અપરાધ થયા હોવાના વિવિધ અહેવાલ પ્રાપ્ત થયા છે.<ref>{{cite news |url=http://www.reghardware.co.uk/2008/04/30/gta_gamer_stabbed/ |title=Grand Theft Auto 4 queue man stabbed in head |first=James |last=Sherwood |publisher=[[The Register]] |date=2008-04-30 |access-date=2010-06-16 |archive-date=2009-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090927003809/http://www.reghardware.co.uk/2008/04/30/gta_gamer_stabbed/ |url-status=dead }}</ref><ref name="UK violence">{{cite news |url=http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/article3839991.ece |title=Man stabbed while waiting to buy Grand Theft Auto IV |date=2008-04-29 |first=Holden |last=Frith |publisher=[[The Times]] |access-date=2010-06-16 |archive-date=2008-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517012339/http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/article3839991.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.chesterchronicle.co.uk/chester-news/chester-breaking-news/2008/05/01/chester-boys-attacked-by-grand-theft-auto-snatchers-59067-20847718/ |title = Chester boys attacked by Grand Theft Auto snatchers |access-date = 2008-11-09 |author = Mannion, Paul |date = 2008-05-01 |publisher = [[Chester Chronicle]] |archive-date = 2012-06-29 |archive-url = https://archive.today/20120629104630/http://www.chesterchronicle.co.uk/chester-news/chester-breaking-news/2008/05/01/chester-boys-attacked-by-grand-theft-auto-snatchers-59067-20847718/ |url-status = dead }}</ref> આ પ્રકારના એક બનાવમાં [[ક્રોયડન]] નજીક એક [[ગેમસ્ટેશન]] નજીક એક હુમલો થયો હતો, જેમાં પાછળથી એવો ઘટસ્ફોટ થયો હતો કે પબ છોડીને જતાં બે ગ્રૂપ વચ્ચે અતાર્કિક દલીલ થઈ હતી અને પછી તણખાં ઝર્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://www.mcvuk.com/news/30421/Croydon-stabbing-had-nothing-to-do-with-GTA|title=Croydon stabbing 'had nothing to do with GTA’|last=Ingham|first=Tim |date=April 30, 2008|publisher=[[Market for Home Computing and Video Games]]|access-date=2008-11-21}}</ref> આ વાતને "[[મીડિયા પેનિક]]" ગણાવવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.vnunet.com/vnunet/news/2215574/grand-theft-auto-stabbing |title=Grand Theft Auto stabbing disputed |author=Iain Thomson |publisher=[[Yahoo! News]] |date=2008-04-30 |access-date=2008-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725041929/http://www.vnunet.com/vnunet/news/2215574/grand-theft-auto-stabbing |archive-date=2008-07-25 |url-status=live }}</ref> [[ન્યૂયોર્કના ન્યૂ હાઇડ પાર્ક]]માં કેટલાંક લોકોને લૂંટતા અને હિંસક હુમલો કરતાં તથા [[કારની ચોરી]] કરવાનો પ્રયાસ કરતાં છ ટીનેજર્સની જૂન, 20008માં ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. પોલીસના જણાવ્યા મુજબ, આ ટીનેજર્સે દાવો કર્યો હતો કે તેમને ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' માંથી પ્રેરણા મળી હતી.<ref>{{cite web |url = http://www.nypost.com/seven/06272008/news/regionalnews/game_boy_havoc_on_li_117455.htm?CMP=EMC-email_edition&DATE=06272008 |title = 'Game Boy' Havoc on LI |access-date = 2009-02-07 |author = Crowley, Kieran |date = 2008-06-27 |publisher = [[New York Post]] }}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પહેલો ડાઉનલોડેબલ (ડાઉનલોડ કરી શકાય તેવા) એપિસોડ ''[[Grand Theft Auto IV: The Lost and Damned|ધ લોસ્ટ એન્ડ ડેમ્ડ]]'' છે, જેમાં પુરુષને નિર્વસ્ત્ર દેખાડતું દ્રશ્ય છે, જે વિડીઓ ગેમ્સમાં અસાધારણ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.joystiq.com/2009/02/17/hot-flask-gta-ivs-lost-damned-and-unexpectedly-naked/|title=Hot flask: GTA IV's Lost, Damned and Unexpectedly Naked|date=2009-02-17|access-date=2009-02-17|publisher=Joystiq}}</ref> તાજેતરમાં બીજા ડાઉનલોડેબલ એપિસોડ સંબંધે કેટલીક નકારાત્મક ઓનલાઇન ટીપ્પણીઓ મળી છે,''[[Grand Theft Auto IV: The Ballad of Gay Tony]]'' જેમાં યુઝર્સે નવા રેડિયો સ્ટેશન 'વાઇસ સિટી એફએમ' (ફર્નાન્ડો દ્વારા સંચાલિત) અને વ્લાદિવોસ્તોક માટે નવા ગીતો, K109 અને Xbox લાઇવ ડાઉનલોડેબલ વર્ઝન પર ઇલેક્ટ્રોચોકનો સમાવેશ ન કરવા બદલ ફરિયાદ કરી છે. આ બાબતની જાહેરાત રોકસ્ટારે 21 ઓક્ટોબર, 2009ના રોજ તેમના ન્યૂસવાયર પેજ પર કરી હતી અને સાથેસાથે 'એપિસોડ્સ ફ્રોમ લિબર્ટી સિટી'ના રીટેલ વર્ઝનની જાહેરાત પણ કરી હતી.<ref>http://www.rockstargames.com/2009REDESIGN/1.15/newswire/2009/10/21/1651/the_ballad_of_gay_tony_exclusive_features_music{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ સમાચારથી ટીએલએડી ડાઉનલોડ કરનાર અનેક લોકોને ચિંતા થઈ હતી અને તેમણે ફરિયાદ કરી હતી કે તેઓ TBOGTના સંપૂર્ણ વર્ઝનનો ઓર્ડર આપવાને બદલે ટીએલએડી માટે સુધારેલા વર્ઝનની ચૂકવણી કરી દેશે.<ref>http://boards.ign.com/grand_theft_auto/b5257/186302056/p1/?7{{Dead link|date=જુલાઈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://boards.ign.com/grand_theft_auto/b5257/186218309/p1/?15{{Dead link|date=જુલાઈ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==સંદર્ભો== {{reflist|colwidth=30em}} ==બાહ્ય લિંક્સ== * [http://www.rockstargames.com/IV/ ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [http://www.rockstargames.com/IV/#?page=pc&amp;content=information ''ગ્રાન્ડ થેફ્ટ ઓટો IV'' પીસી સત્તાવાર વેબસાઇટ] [[Category:વિડીઓ ગેમ્સ]] 3dvfgd3g2vll38wgughd3c6de42n9n5 0 25142 901602 864443 2026-06-18T22:03:21Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901602 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[File:Pacemaker GuidantMeridianSR.jpg|thumb|right|એક પેસમેકર, સેન્ટીમીટરના માપ પ્રમાણે]] [[File:St Jude Medical pacemaker with ruler.jpg|right|thumb|ટ્રાન્સવેનસ નિવેશ માટે ઇલેક્ટ્રોડ યુક્ત એક કુત્રિમ પેસમેકર (સેન્ટ જુડ મેડિકલમાંથી).આ ઉપકરણ લગભગ 4 સેન્ટીમીટર લાંબુ છે, ઇલેક્ટ્રોડનું માપ 50 અને 60 સેન્ટીમીટરની વચ્ચે છે (20 થી 24 ઇંચ).]] '''પેસમેકર''' એક [[ચિકિત્સા ઉપકરણ]] છે જેમાં હૃદયના ધબકારાને નિયંત્રિત કરવા માટે વિદ્યુત આવેગોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેના માટે [[હૃદય]]ની માંસપેશીઓ સાથે સંપર્ક કરી [[ઇલેક્ટ્રોડ]]ને તેમાં પહોંચાડવામાં આવે છે. હૃદયના [[મૂળ પેસમેકર]] યોગ્ય ગતિએ કામ ના કરે કે પછી [[હૃદયની વિદ્યુત વહન પ્રણાલી]]માં અવરોધ આવે આ બંન્ને માંથી કોઇ પણ વખતે પેસમેકર કે જેનો મુખ્ય હેતુ યોગ્ય [[હૃદય ગતિ]]ને ટકાવી રાખવાનો છે તેને ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આધુનિક પેસમેકર પ્રોગ્રામબદ્ધ કરી શકાય તેવા હોય છે અને [[હૃદયરોગના નિષ્ણાંત]]ને વ્યક્તિગત દર્દીઓ માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ મુજબ ગતિની રીતને પસંદ કરવાની છૂટ આપે છે. == ઇતિહાસ== [[File:First pacemaker (Siemens-Elema 1958).jpg|thumb|પ્રથમ સ્થાપિત પેસમેકર.]][[File:Arne Larsson.jpg|thumb|225px|right|1958માં, અર્ને લાર્સોન (1915-2001) પહેલા તેવા વ્યક્તિ બન્યા કે જેમને સ્થાપિત પેસમેકર મેળવ્યું. તેમને તેમના જીવનકાળ દરમિયાન કુલ 26 ઉપકરણો બદલ્યા અને અન્ય દર્દીઓ જેમને પેસમેકરની જરૂરિયાત હતી તેમના માટે ઝુંબેશ ચલાવ્યું.]] 1899માં, જે એ મેકવિલિયમે પોતાના પ્રયોગો વિષે બ્રિટિશ મેડિકલ સામયિકમાં નોંધ્યું હતું કે [[વેન્ટીકુલર]]ના સંકોચનથી [[એસીસ્ટોલ]] થઇ જવાના વિષયમાં માનવ હૃદય પર વિદ્યુત આવેગ કે ધક્કાનો પ્રયોગ શક્ય છે અને આવેગોથી 60-70/પ્રતિ મિનિટના સમાન અવકાશમાં પ્રતિ મિનિટ 60-70 ધબકારાની હૃદયની લયને ફરીથી ઉત્પન્ન કરી શકાય છે.<ref>{{cite journal |author=McWilliam JA |year=1899 |month= |title=Electrical stimulation of the heart in man |journal=Br Med J |volume=1 |issue= |pages=348–50 |id= |url= |access-date= 2007-10-24 |quote= |doi=10.1136/bmj.1.1468.348 }}. પાર્ટીઅલ કોટ ઇન [http://www.hrsonline.org/News/ep-history/timeline/1800s.cfm#elec "ઇલેક્ટ્રીકલ સ્ટીમ્યુલેશન ઓફ ધ હાર્ટ ઇન મેન - 1899"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101205235949/http://www.hrsonline.org/News/ep-history/timeline/1800s.cfm#elec |date=2010-12-05 }}, ''હાર્ટ રીધમ સોસાયટી'' , એસેન્ડ મે 11, 2007.</ref> 1926માં, સિડનીના [[રોયલ પ્રિન્સ આલ્ફ્રેડ દવાખાના]]ના ડૉ માર્ક સી લિડવેલ અને [[સિડની વિદ્યાપીઠ]]ના ભૌતિક વિજ્ઞાની ઇડગર એચ બૂથની સહાયથી એક સુવાહ્ય પ્રયોગાત્મક સાધનની રચના કરી, જેને એક પ્રકાશિત બિંદુમાં પ્લગ કરવામાં આવ્યો હતો અને જેમાં "એક ઘ્રુવને પ્રબળ મીઠાના પ્રવાહીમાં બોળેલા ચામડીના પેડથી લાગુ કરીને", જ્યારે બીજા ધ્રુવને "તેના બિદુંઓને બાદ કરતા વિદ્યુત-અવાહક સોયથી લાગુ કરાયો હતો", અને તેને હૃદય કક્ષની અંદર યોગ્ય રીતે પ્લગ કરવામાં આવ્યો હતો. "પેસમેકર દર લગભગ 80 થી 120 પ્રતિ મિનિટના હિસાબે પરિવર્તનશીલ હતો, અને આ જ રીતે વોલ્ટેજ પણ 1.5 થી 120 વોલ્ટની વચ્ચે પરિવર્તનશીલ હતો" 1928માં, આ સાધનનો ઉપયોગ [[સિડનીના ક્રાઉન સ્ટ્રીટ મહિલાઓના દવાખાના]]માં એક નવજાત બાળકને ફરીથી જીવત કરવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો, જેનું હૃદય તેના "પોતાની સંમતિથી ધબકી રહ્યું હતું", "દસ મિનિટ બાદ" તે યોગ્ય રીતે ધબકવા લાગ્યું.<ref>લીડવેલ એમ સી, "કાર્ડિક ડિઝીસ ઇન રીલેશન ટુ એનેસ્થેશિયા" ઇન ''ટ્રાન્સએકશન ઓફ ધ થર્ડ સેસન'', ઓસ્ટ્રાલેશિયન મેડિકલ કોગ્રેસ, સિડની, ઓસ્ટ્રેલિયા, સપ્ટેમ્બર 2-7 1929, p 160.</ref><ref name="Mond_1982">{{cite journal |author=Mond H, Sloman J, Edwards R |title=The first pacemaker |journal=Pacing and clinical electrophysiology : PACE |volume=5 |issue=2 |pages=278–82 |year=1982 |pmid=6176970 |doi=10.1111/j.1540-8159.1982.tb02226.x}}</ref> 1942માં, સ્વતંત્રરીતે કાર્ય કરતા અમેરિકાના શરીર વિજ્ઞાની [[અલ્બર્ટ હેમન]]ને પોતે જ એક ઇલેક્ટ્રો-મેકેનિકલ સાધનની રચના કરી, જે એક સ્પ્રિંગ-વુન્ડ હાથથી ચાલતી મોટરની શક્તિથી કાર્યરત હતો. હેમન પોતાની આ શોધને કુત્રિમ પેસમેકરનો સંદર્ભ આપ્યો હતો, અને આ પારિભાષિક શબ્દનો ઉપયોગ આજ દિવસ સુધી કરવામાં આવી રહ્યો છે.<ref>એગુલીના ઓ, "[http://www.impaedcard.com/issue/issue27/aquilinao2/AquilinaO.htm અ બ્રીફ હિસ્ટ્રી ઓફ કાર્ડિક પેસિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070517083733/http://www.impaedcard.com/issue/Issue27/aquilinao2/AquilinaO.htm |date=2007-05-17 }}", ''ઇમેજ પેડીઅટ કાર્ડીઓલ'' 27 (2006), pp.17-81.</ref><ref>{{cite journal |author=Furman S, Szarka G, Layvand D |title=Reconstruction of Hyman's second pacemaker |journal=Pacing Clin Electrophysiol |volume=28 |issue=5 |pages=446–53 |year=2005 |pmid=15869680 |doi=10.1111/j.1540-8159.2005.09542.x |url=http://www.doi.org/10.1111/j.1540-8159.2005.09542.x}}</ref> 1930ની શરૂઆત અને [[બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]]ની વચ્ચે કરાયેલા સંશોધનના પ્રકાશનમાં એક સ્પષ્ટ [[Wikt:hiatus|ક્ષતિ]] જોવા મળી, જેના કારણે લોકો તેવું માનતા હશે કે 'મરેલા લોકોને ફરીથી જીવીત કરવું' તે પ્રકૃતિમાં હસ્તક્ષેપ કરવા સમાન છે. ઉદાહરણ માટે, "પોતાના સાથી દાક્તરોમાં અને તે સમયના સમાચાર પત્રની ખબરોના કારણે, પ્રતિકૂળ પ્રચારથી દૂર રહેવા માટે હેમને માનવ પર કરેલા પેસમેકરના ઉપયોગની માહિતીને પ્રગટ ના કરી. લીડવેલ આ વાતથી સારી રીતે વાકેફ હતા અને આથી જ તેમને મનુષ્યો પર આ પ્રયોગોને આગળ ન વધાર્યા".<ref name="Mond_1982"></ref> [[ટોરેન્ટોના સાર્વજનિક દવાખાના]]માં હૃદય-છાતીના શાસ્ત્રવૈદ્ય [[વિલ્ફ્રેડ ગોર્ડોન બિગ્લો]]ના અવલોકોના આધારે 1950માં કેનેડિયન વિદ્યુત ઇજનેર [[જોન હોપ્સે]] એક બાહ્ય પેસમેકરની રચના તૈયાર કરીને તેને બનાવ્યું. એક વાસ્તવિક બાહ્ય સાધનમાં [[ટ્રાંસક્યુટેનીયસ પેસિંગ]] આપવા માટે [[વૈક્યૂમ ટ્યૂબ]] પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરતા હતો, દર્દી પર તેનો ઉપયોગ કરવાથી દર્દીને દુખાવો અને થોડુંક અપરિષ્કૃત લાગતું હતું, અને દિવાલ પર લાગેલા AC (એસી) સોકિટથી સંચાલિત થવાના કારણે આમાં [[વેન્ટીક્યુલર ફાઇબ્રિનોશન]]થી પ્રેરિત થવાના કારણે દર્દીની [[વિજળી કે કંરટ લાગવાથી મૃત્યુ]] થવાની શક્યતા રહેતી હતી. [[પોલ જોલ]] સહિત કેટલાય આવિષ્કારકોએ ત્યાર પછીના વર્ષોમાં નાનું પણ ભારે તેવા [[ટ્રાંસક્યુટેનીયસ પેસિંગ]] સાધનો બનાવ્યા, જેમાં વીજળીના પુરવઠા માટે ફરીથી ચાર્જ કરવા માટે મોટી બેટરીનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://news.harvard.edu/gazette/2001/04.19/12-zoll.html |title=હાર્વર્ડ ગેજેટ્ટ: પોલ મુરીસ ઝોલ |access-date=2010-09-19 |archive-date=2011-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110207152241/http://www.news.harvard.edu/gazette/2001/04.19/12-zoll.html |url-status=dead }}</ref> 1957માં, ડૉ.વિલિયમ એલ. વેઇરીચે [[મીન્નેસોટા વિદ્યાપીઠ]] ખાતે કરાયેલા સંશોધનોના પરિણામોને બહાર પાડ્યા. [[માયોકાર્ડિયલ]] ઇલેક્ટ્રોડના ઉપયોગથી હૃદયના દર, હૃદય સંબંધી નીપજ અને સંપૂર્ણ [[હૃદય અંતરાય]]વાળા પ્રાણીની વચલી મુખ્ય ધોરીના દબાણની પુન:પ્રસ્થાપના કારણે આ અભ્યાસોને પ્રદશિત કરવામાં આવ્યા હતો. આ સમય દરમિયાન, પોસ્ટસર્જિકલ હૃદય અવરોધ પર આ પ્રભાવશાળી નિયંત્રણ [[ઓપન હાર્ટ સર્જરી]]થી થતા [[મૃત્યુ દર]]ને નીચો લાવવામાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થયો.<ref>{{cite journal |author=Weirich W, Gott V, Lillehei C |title=The treatment of complete heart block by the combined use of a myocardial electrode and an artificial pacemaker |journal=Surg Forum |volume=8 |issue= |pages=360–3 |year=1957 |pmid=13529629 |doi= |url=}}</ref> [[સિલિકોન]] [[ટ્રાન્ઝિસ્ટર]]નો વિકાસ અને તેની પહેલી વ્યાપારીક ઉપલબ્ધતા 1956માં થઇ હતી, જે હૃદય સંબંધી ગતિ બનાવવાની તેજીના વિકાસમાં નિર્ણાયક ઘટના સાબિત થઇ. 1957માં, મિનીપોલિસ, મીન્નેસોટાના ઇજનેર [[અર્લ બક્કન]]ને ડૉ. [[સી. વોલ્ટન લિલેહેઇ]]ના દર્દી માટે ધારણ કરી શકાય તેવા પ્રથમ બાહ્ય પેસમેકરનું ઉત્પાદન કર્યું. એક નાના પ્લાસ્ટિકના ડબ્બામાં રાખેલ આ ટ્રાન્ઝિસ્ટરાઇજ્ડ પેસમેકરમાં હૃદયના દરની ગતિ અને બહાર નીકળેલા વોલ્ટેજને વ્યવસ્થિતરીતે નિયંત્રિત કરવાની છૂટ આપે છે અને ઇલેક્ટ્રોડનું આ જોડાણ દર્દીની ચામડીથી થઇને જે સપાટીથી સંલગ્ન હૃદયના [[માયોકાર્ડિય]]માં આવીને સમાપ્ત થતો હતો. સ્વીડનના સોલ્નામાં આવેલ [[કારોલિંસ્કા સંસ્થા]]માં 1958માં એક પૂર્ણ રીતે સ્થાપી શકાય તેવા પેસમેકરનો માનવ શરીરમાં પ્રથમવાર નૈદાનિક સ્થાપના કરનામાં આવી હતી, જેમાં [[રુને એક્વિસ્ટ]] અને શાસ્ત્રવૈદ્ય [[એકે સેનિંગ]] દ્વારા બનાયેલા પેસમેકરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જે [[થોરાકોટોમી]] (છાતીમાં શાસ્રક્રિયા કરી ચીરો મૂકવો)થી હૃદયના [[માયોકાર્ડીય]]માં જોડાયેલા ઇલેક્ટ્રોડને જોડવામાં આવ્યા હતા. આ સાધન ત્રણ કલાક બાદ નિષ્ફળ ગયું. ત્યારબાદ એક બીજું ઉપકરણને સ્થાપવામાં આવ્યું જે બે દિવસ સુધી ચાલ્યું. દુનિયાના પહેલા પેસમેકરને સ્થાપિત કરાવનાર દર્દી, એર્ને લાર્સનને તેમના જીવનમાં વિભિન્ન પ્રકારના 26 પેસમેકરો લગાવ્યા હતા. 2001માં, 86 વર્ષની ઉંમરે તેમની મૃત્યુ થઇ<ref>[http://www.sjm.com/successstories/successstory.aspx?name=Larsson%2C+Arne સકસેસ સ્ટ્રોરીઝ : લાર્સોન, અર્ને : St. જુડ મેડિકલ]</ref>. 1969માં, અસ્થાયી [[ટ્રાંસવેનસ પેંસિંગ]]ને પહેલીવાર ફર્મન ''એટ એલ.'' દ્વારા પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું, જેમાં [[કેથિટેર]] ઇલેક્ટ્રોડને દર્દીના [[બસિલિકા શીરા]] દ્વારા અંદર નાખવામાં આવતી હતી.<ref>{{cite journal |author=Furman S, Schwedel JB |title=An intracardiac pacemaker for Stokes-Adams seizures |journal=N. Engl. J. Med. |volume=261 |issue= |pages=943–8 |year=1959|pmid=16689837 |doi=10.1111/j.1540-8159.2006.00399.x |url=http://www.doi.org/10.1111/j.1540-8159.2006.00399.x}}</ref> ફેબ્રુઆરી 1970માં, [[ઉરુગ્વે]]ના [[મોન્ટેવિડિયો]]માં આવેલ કસ્મુ દવાખાનામાં ફીઆન્દ્રા અને રુબીઓ નામના દાક્તરો દ્વારા સ્વીડિશ ઇલ્મક્વિસ્ટ ઉપકરણના એક સુધારેલા ઉપકરણને સ્થાપવામાં આવ્યું. આ ઉપકરણવાળા દર્દીનું બીજી બિમારીઓને કારણે 9 મહિના બાદ મૃત્યુ થયું ત્યાં સુધી તે પેસમેકર તેના શરીરમાં કામ કરી રહ્યું હતું. પહેલાની સ્વીડીશ-રચનાવાળા ઉપકરણોમાં રિચાર્જ કરી તેની બેટરીનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો, જે બહાર આવેલી એક વિગમન કોઇલ દ્વારા ચાર્જ કરવામાં આવતી હતી. સ્થાપી શકાય તેવા પેસમેકરનું નિર્માણ [[વિલ્સન ગ્રેટબન્ચ]] દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં વ્યાપક [[પશુ પરીક્ષણ]] કર્યા બાદ એપ્રિલ 1960માં તેનો ઉપયોગ મનુષ્યોના પ્રવેશમાં કરાયો હતો. ગ્રેટબન્ચનું આ નવીનીકરણ આના પહેલાના સ્વીડિશ ઉપકરણ જેમાં પ્રાથમિક સેલમાં ([[પારાની બેટરી]])નો ઉપયોગ ઊર્જાના સ્તોત્ર તરીકે કરવામાં આવતો હતો, તેના કરતા અલગ હતો. પ્રથમ દર્દી 18 મહિના સુધી જીવ્યો હતો. પ્રસ્થાપિત પેસમેકરની સાથે [[ટ્રાંસવેનસ પેસિંગ]]નો ઉપયોગ પહેલી વાર યુએસએ<ref>"પર્માન્ટ ટ્રાન્સવેનોસ પેસિંગ ઇન", પાર્સોન્નેટ વી, પેસ,1:285, 1978</ref><ref>"પ્રિલિમીનરી ઇનવેસ્ટ્રીગેશન ઓફ ધ ડેવેલોપમેન્ટ ઓફ અ પર્મેન્ટ ઇમ્પ્લામેન્ટેબલ પેસમેકર યુસીંગ ઇન ઇન્ટ્રાકાર્ડિક ડીપોલર ઇલેક્ટ્રોડ", પાર્સોન્નેટ વી, જુકેર આઇ આર, અસા એમ એમ, ક્લીન. રેસ., 10:391, 1962</ref><ref>{{cite journal |author=Parsonnet V, Zucker IR, Maxim Asa M |title=An intracardiac bipolar electrode for interim treatment of complete heart block |journal=Am. J. Cardiol. |volume=10 |issue= |pages=261–5 |year=1962 |pmid=14484083 |doi= 10.1016/0002-9149(62)90305-3|url=}}</ref> (USA)ના પરસોનેટમાં, સ્વીડન<ref>{{cite journal |author=Lagergren H |title=How it happened: my recollection of early pacing |journal=Pacing Clin Electrophysiol |volume=1 |issue=1 |pages=140–3 |year=1978 |pmid=83610 |doi= 10.1111/j.1540-8159.1978.tb03451.x|url=}}</ref><ref>{{cite journal |author=Lagergren H, Johansson L |title=Intracardiac stimulation for complete heart block |journal=Acta Chir Scand |volume=125 |issue= |pages=562–6 |year=1963 |pmid=13928055 |doi= |url=}}</ref>ના લેગરગ્રેનમાં અને ફ્રાન્સ<ref>જેન જેકુઝ વેલ્ટી:બાયોગ્રાફી, હાર્ટ રિધમ ફાઉન્ડેશન</ref>ના જીન-વેલ્ટીમાં 1962-63ની વચ્ચે થયો હતો. ટ્રાંસવેનસ, કે પરવેનસ, પ્રક્રિયામાં શિરાની અંદર એક ચીરો લગાવીને [[કેથિટર]] ઇલેક્ટ્રોડ લીડને [[ફ્લૂરોસ્કોપ]]ના માર્ગદર્શન હેઠળ નાખવામાં આવે છે, તેને ત્યાં સુધી અંદર નાખવામાં આવે છે જ્યાં સુધી જમણા વેન્ટ્રિકલના [[ટ્રાબેકુલે]]ની અંદર તે નથી જતુ રહેતું. આ પદ્ધતિ મધ્ય-1960 સુધીમાં પસંદગીની પદ્ધતિ બની ગઇ. [[File:CPI Pacemaker.jpg|thumb|વિશ્વનું પહેલું લેથિયમ-આયોડાઇડ સેલની ઊર્જાથી ચાલતું પેસમેકર.હૃદય સંબંધી પેસમેકરો Inc. 1972]] પહેલાના તમામ સ્થાપેલા ઉપકરણો વિશ્વાસ ના મૂકાય તેવા અને ટૂંકી જીવન કાળવાળા હતા કારણ કે તેમાં પ્રાથમિક સેલની પદ્ધતિ ઉપલબ્ધ હતી જેમાં મુખ્યરીતે [[પારાની બેટરી]]નો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો.1960ના અંત સુધીમાં, USA ની ARCO (આર્કો) સહિત અનેક કંપનીઓએ આઇસોટોપની ક્રિયાશક્તિવાળા પેસમેકરને વિકસાવ્યા, પણ આ વિકાસને 1971માં [[વિલ્સન ગ્રેટબેચ]] દ્વારા વિકસિત લિથિયમ-આયોડિડ સેલના વિકાસે બાકીના પેસમેકરના વિકાસને પાછળ પાડી દીધા. ભવિષ્યની પેસમેકરની રચના માટે લિથિયમ-આયોડિડ કે લિથિયમ એનોડે સેલ માનક બની ગયા. પ્રારંભિક ઉપકરણની વિશ્વાસપાત્રતામાં વધુની અડચણ તે હતી કે શરીરના પાણીમાંથી નીકળેલી જલીય બાષ્પના માધ્યમથી [[ઇપોક્સી]] રાળનું કેપસ્યૂલીકરણ કરવાથી વિદ્યુત પ્રવાહ પર અસર પડતો હતો. શરૂમાં 1989માં ઓસ્ટ્રેલિયાની [[ટેલીટ્રોનિક]] અને ત્યારબાદ 1992માં કાર્ડિયક પેસમેકર્સ Inc (આઇએનસી)ના મિન્નેપોલિસ દ્વારા પેસમેકર જનરેટરને ધાતુના ડબ્બામાં સજ્જડ રીતે બંધ કરીને આ ઘટના પર કાબુ મેળવવામાં આવ્યો. આ પદ્ધતિમાં, ટીટેનીયમનો ઉપયોગ ધાતુની પેટી તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો, જે 1970ની સાલના મધ્ય સુધીમાં એક માનક પદ્ધતિ બની ગઇ. શરૂઆતના વર્ષોમાં આ ટેકનોલોજીને વિકસિત કરવામાં જે લોકોએ મહત્વનો ફાળો આપ્યો હતો તે [[મેડટ્રોનિક]] મિન્નેપોલિસના [[બોબ એન્ડેસન]], લંડનના [[સેન્ટ જોર્જસ દવાખાના]]ના જે. જી (જેફ્રી) ડેવિસ, અમેરિકન ઓપ્ટિકલના [[બારો બેર્કોવિટ્સ]] અને શેલ્ડોન થલેર, [[ટેલીટ્રોનિક્સ]] ઓસ્ટ્રેલિયાના [[જેફ્રી વિકહમ]], [[કોર્ડિસ]] કાર્પોરેશન ઓફ માયામીના [[વાલ્ટર કેલર]], [[હેન્સ થોર્નાન્ડર]], જેમને ઉપરોક્ત સ્વીડનના ઇલેમા-સ્કોન્ડરને [[રુન ઇમ્લેક્વીસ્ટ]] સાથે જોડાયેલા હતા, હોલેન્ડના [[જૈનવિલેમ વૈન ડેન બર્ગ]] અને કાર્ડિયક પેસમેકર્સ Inc.ના [[ગુઇડન્ટ]]ના [[એન્થની અડુસી]] છે. == પેસિંગની પદ્ધતિઓ == [[File:AtrialPacemakerECG.JPG|thumb|એક વ્યક્તિના ECGમાં તેના એટ્રીઅલ પેસમેકરની સાથે.આપણે જે જગ્યાએ P લહેરની સંભાવના કરીએ છીએ તે જગ્યાએ એક તીક્ષ વિદ્યુત અણી જેની આસપાસનું ચક્ર નોંઘેલું છે.]] === પર્કસિવ પેસિંગ === પર્કસિવ પેસિંગ, જે ટ્રાન્સથોરિક પેસિંગ તરીકે જાણીતું છે, તે બંધ મુઠ્ઠીનો ઉપયોગ છે, સામાન્યરીતે વેન્ટ્રિકલ ધબકારાને પ્રેરવા માટે ઉરોસ્થિની ડાબી નીચલી ધારથી જમણી બાજુના વેના કાવામાં 20-30 કમ (સેન્ટીમીટર)ની દૂરથી નાંખવામાં આવે છે (બ્રિટિશ જર્નલ ઓફ એનેસ્થેશીયામાં તેવું સૂચવ્યું છે કે વિદ્યુત ગતિવિધિને વિકસાવવા માટે વેન્ટ્રિકલ દબાણ 10- 15 એમએમએચજી સુધી લઇ જવું જરૂરી છે).આ એક જૂની પ્રક્રિયા છે જેનો ઉપયોગ દર્દીની પાસે વિદ્યુત પેસમેકર ન લઇ જવાય ત્યાં સુધી જીવન રક્ષાના સાધન તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal |author=Eich C, Bleckmann A, Paul T |title=Percussion pacing in a three-year-old girl with complete heart block during cardiac catheterization |journal=Br J Anaesth |volume=95 |issue=4 |pages=465–7 |year=2005 |month=October |pmid=16051649 |doi=10.1093/bja/aei209 |url=http://bja.oxfordjournals.org/cgi/content/full/95/4/465}}</ref> === ટ્રાન્સક્યુટેનીયસ પેસિંગ === ટ્રાન્સક્યુટેનીયસ પેસિંગ (ટીસીપી), જેને બાહ્ય પેસિંગ પણ કહેવાય છે, તે ખાસ કરીને [[હૃદય]]ની મંદ ગતિ ના પ્રત્યેક લક્ષણમાં રક્ત સંચારની પ્રારંભિક સ્થિરતાને બનાવી રાખવા માટે સૂચવવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં પેસિંગ દ્વારા દર્દીની છાતીમાં બે પેસિંગ, કાં તો શરીરના અગ્ર/બાજુના ભાગમાં કે પછી અગ્ર/પાછળના ભાગમાં પેડ લગાવીને કરી શકાય છે. બચાવ કરનાર પેસિંગના દરની પસંદગી કરે છે, અને ધીરે ધીરે પેસિંગના પ્રવાહને (mA (એમએ) થી મપાય છે) ત્યાં સુધી વધારાય છે, જ્યાં સુધી તે અનુરૂપ નળીની સાથે વિદ્યુતને પકડી નથી લેતો. બહુ લાંબા સમય સુધી બાહ્ય પેસિંગ પર ભરોસો ન કરવો જોઇએ. આ એક કટોકટીની પ્રક્રિયા છે જે ટ્રાન્સવેનસ પેસિંગ કે અન્ય ઉપચાર આપવા સુધી એક પુલ તરીકે કામ કરે છે. === એપીકાર્ડિયલ પેસિંગ (અસ્થાયી)=== Temporary epicardial pacing is used during open heart surgery should the surgical procedure create atrio ventricular block. The electrodes are placed in contact with the outer wall of the ventricle (epicardium) to maintain satisfactory cardiac output until a temporary transvenous electrode has been inserted. [[File:Pacemaker dependent asystole.jpg|thumb|એક અસ્થાયી (એપીકાર્ડિયલ) વેન્ટીકુલર પેસમેકરવાળા એક દર્દીમાં સીમારેખા નિર્ધાર ECGલય સ્ટ્રીપ.મહા ધમનીના વાલ્વ સર્જરી દરમિયાન દર્દીની શારિરીક સ્થિતિ બગડતા એપીકાર્ડિઅલ પેસમેકર લીડને લગાવવામાં આવ્યું.પહેલી મધ્ય સુધીની અનુરેખણમાં પ્રતિ મિનિટ 60 ધબકારા પર પેસમેકરની ઉત્તેજનના કારણે એક રાઇટ બંડલ બ્રાન્ચ બ્લોક સિસ્ટમની સાથે વિશાળ QRS કોમ્પલેક્ષનું પરિણામ દેખવા મળે છે.પ્રગતિશીલ નબળી પેસિંગને ઉત્તેજન આપવાના કારણે અનુરેખણનો બીજા ભાગમાં એસિસ્ટલનું પરિણામ સામે આવે છે.અનુરેખણના અંતમાં, એક (ટૂકી) હાઇપોક્સિક મુર્છાને કારણે માંસપેશીના સંકુચનમાં વિકૃત પરિણામ જોવા મળ્યું.કારણકે ઘટાડેલ પેસમેકર ઉત્તેજનના કારણે વેન્ટ્રીકુલર બચાવ લયના પરિણામ સામે નથી આવતા, આ કારણે રોગીને પેસમેકર-નિર્ભર પણ કહેવાય છે, અને તેને એક સ્પષ્ટ પેસમેકરની જરૂરિયાત હોય છે.]] અસ્થાયી એપીકાર્ડિયલ પેસિંગનો ઉપયોગ ઓપન હાર્ટ સર્જરીના સમયે થાય છે, આટ્રીઓ વેન્ટ્રીક્યુલર અવરોધનું નિર્માણ કરવા માટે આ શાસ્ત્રક્રિયાની પ્રક્રિયાને કરવામાં આવે છે. ઇલેક્ટ્રોડ વેન્ટ્રિકલની (એપીકાર્ડિયમ) બાહરની દિવારની સાથે સંતોષજનક કાર્ડિયક આઉટપુટને ત્યાં સુધી બનાવી રાખવા માટે લગાવવામાં આવે છે, જ્યાં સુધી તે અસ્થાયી ટ્રાન્સવેશન ઇલેક્ટ્રોડને નાંખી નથી દેતા. ===ટ્રાન્સવેશન પેસિંગ (અસ્થાયી)=== {{Main|Transvenous pacing}} જ્યારે અસ્થાયી પેસિંગનો ઉપયોગ કરાય છે ત્યારે ટ્રાન્સવેશન પેસિંગ ટ્રાન્સકુટેન્યસ પેસિંગનો ઉપયોગ એક વિકલ્પ તરીકે થાય છે. એક પેસમેકર તારને જંતુરહિત સ્થિતિમાં નસમાં નાખવામાં આવે છે, અને ત્યારબાદ તેને કાંતો જમણા એટ્રીયમ કે જમણા વેન્ટ્રિકલમાં નાખવામાં આવે છે. પેસિંગ તારને શરીરની બહારના બાહ્ય પેસમેકરથી જોડવામાં આવે છે. ટ્રાન્સવેશન પેસિંગનો ઉપયોગ મોટેભાગે સ્થાયી પેસમેકરના પુલ તરીકે કરવામાં આવે છે. તેને ત્યાં સુધી રાખવામાં આવે છે જ્યાં સુધી સ્થાયી પેસમેકરનું પ્રત્યારોપણ ન થઇ જાય કે પછી ત્યાં સુધી જ્યાં સુધી પેસમેકરની જરૂરિયાત ના રહે અને ત્યારબાદ તેને નીકાળી દેવામાં આવે છે. === સ્થાયી પેસિંગ === [[File:Fluoroscopy pacemaker leads right atrium ventricle.png|thumb|પેસમેકરને સ્થાપવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન એક્સ-રે હેઠળ જમણા એટ્રીઅલ અને જમણા વેન્ટ્રીકુલર લીડને જોઇ શકાય છે.એટ્રીઅલ લીડ વળીને એક Uનો આકાર બનાવે છે જે ચિત્રના ઉપરના ડાબા ભાગ દેખાઇ રહ્યો છે.]] સ્થાયી પેસિંગ એક પ્રત્યારોપણ પેસમેકરની સાથે હૃદયના એક કક્ષ, કે કક્ષોના એક કે તેથી વધુ પેસિંગ ઇલેક્ટ્રોડ ટ્રાન્સવેનશ નિયુક્તિથી જોડાયેલો હોય છે. આ પ્રક્રિયા અનુકૂળ શિરામાં ચીરો લગાવીને કરવામાં આવે છે, જેમાં ઇલેક્ટ્રોડ લીડને નાખવામાં આવે છે અને આ હૃદયના વાલ્વથી આ શિરામાં ત્યાં સુધી પસાર કરવામાં આવે છે,જ્યાં સુધી તે કક્ષમાં પોતાની સ્થિતિમાં ન આવી જાય. આ પ્રક્રિયા [[ફ્લૂરોસ્કોપી]]ની સુવિધાથી કરવામાં આવે છે, જે ચિકિત્સક કે હૃદય રોગના નિષ્ણાંતને ઇલેક્ટ્રોડ લીડના માર્ગને બતાવવામાં મદદરૂપ થાય છે. ઇલેક્ટ્રોડ લીડની સામેનો છેડો પેસમેકર જનરેટરથી જોડ્યા બાદ ઇલેક્ટ્રોડની સંતોષજનક સ્થાપના થઇ હોવાનું મનાય છે. ત્રણ મૂળ પ્રકારના સ્થાયી પેસમેકર હોય છે, જેમનું વર્ગીકરણ કેટલી સંખ્યાના કક્ષોથી તે જોડાયેલા છે અને તેઓની મૂળ સંચાલન રચના પરથી કરવામાં આવે છે:<ref name="urlPacemakers, Patient and Public Information Center : Heart Rhythm Society">{{cite web |url=http://www.hrspatients.org/patients/treatments/pacemakers.asp |title=Pacemakers, Patient and Public Information Center : Heart Rhythm Society |format= |work= |access-date= |archive-date=2010-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619152432/http://hrspatients.org/patients/treatments/pacemakers.asp |url-status=dead }}</ref> *''એક-કક્ષ પેસમેકર'' . આ પ્રકારમાં માત્ર એક જ પેસિંગ હૃદયના [[એટ્રીયમ]] કે [[વેન્ટ્રિકલ]]ના કક્ષમાં રાખવામાં આવે છે.<ref name="urlPacemakers, Patient and Public Information Center : Heart Rhythm Society"></ref> *''બેવડા-કક્ષ પેસમેકર'' . આમાં હૃદયના બંન્ને કક્ષમાં તાર મૂકવામાં આવે છે. એક તાર એટ્રીયમ અને બીજો તાર વેન્ટ્રિકલમાં જાય છે. આ પ્રકારના પેસમેકર પ્રાકૃતિક પેસિંગથી ધણા અંશે મળે છે જેમાં તે આર્ટ્રીઆ અને વેન્ટ્રિકલની વચ્ચેના કાર્યનો સમન્વય કરી હૃદયની ગતિને બનાવી રાખે છે.<ref name="urlPacemakers, Patient and Public Information Center : Heart Rhythm Society"></ref> *''દર-પ્રતિયોગી પેસમેકર'' . આ પેસમેકરમાં સંવેદનાવાહકો હોય છે જે દર્દીના શારિરીક ક્રિયામાં બદલાવને શોધીને અને શરીરના ચયાપચનની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે તે પેસિંગ દરોથી આપોઆપ અનુરૂપ થઇ જાય છે.<ref name="urlPacemakers, Patient and Public Information Center : Heart Rhythm Society"></ref> પેસમેકર જનરેટર [[સજ્જડ સીલબંધ]] ઉર્જા સ્ત્રોત ઉપકરણ છે, મોટેભાગે તેમાં [[લીથીયમ બેટરી]] હોય છે, જેમાં એક સંવેદન પરિવર્ધક હોય છે જે હૃદયના ઇલેક્ટ્રોડ, પેસમેકર માટે [[કમ્પ્યૂટર]] લોજીક અને આઉટપુટ સર્કિટ, જે પેસિંગ આવેગને ઇલેક્ટ્રોડને પહોંચાડવાનું કામ કરે છે, તે દ્વારા સંવેદના મેળવવાથી હૃદયને સ્વાભાવિક રીતે થતા વિદ્યુતીય પ્રક્રિયાઓ સાથે સંબધિત કરે છે. સામાન્યરીતે, જનરેટરને છાતીની દિવાલની ચામડીની ચરબી નીચે, અને છાતીના હાડકા અને માંસપેશીઓની ઉપર રાખવામાં આવે છે, જોકે અલગ અલગ કિસ્સાઓમાં આ આધાર અલગ અલગ હોઇ શકે છે. આ કારણે પેસમેકરના ઉપરી આવરણની રચના તેવી રીતે કરવામાં આવી છે કે તેનો શરીરની [[પ્રતિરક્ષા પ્રણાલી]] ભાગ્યેજ અસ્વીકાર કરે. મોટે ભાગે તે [[ટીટેનિયમ]]થી બનાવવામાં આવે છે, જે શરીરમાં નિષ્ક્રીય હોય છે. આમાં આખી વસ્તુનો અસ્વીકાર નથી કરવામાં આવતો, અને [[સ્કાર ટીશ્યુ]] એટલે કે જખમ થવાથી રુઝ આવવામાં મદદ કરતી કોષિકાઓ દ્વારા પણ તેને પ્રાવૃત કરાય છે, જે રીતે વીંધાવતી વખતે કરવામાં આવે છે તેવી રીતે જ.{{Citation needed|date=April 2009}} == મૂળ કાર્યો== આધુનિક પેસમેકર સામાન્યરીતે બહુવિધ કાર્યો કરતા હોય છે. આમાં સૌથી મૂળભૂત કાર્ય હૃદયની મૂળ વિદ્યુત લય પર નજર રાખવી છે. જ્યારે પેસમેકર હૃદયના ધબકારાની સંવેદનાને ઓળખવામાં નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે ટૂંકી અને ઓછા વોલ્ટેઝની શિરા સાથે હૃદયને વેન્ટ્રિકલને ઉત્તેજીત કરવામાં આવે છે. આની સંવેદન અને ઉત્તેજીત કરવાની સક્રિયતા પ્રત્યેક ધબકારના આધાર પ્રમાણે હોય છે. વધુ જટિલ રૂપમાં એટ્રીઅલ અને વેન્ટ્રિકલ બંન્ને કક્ષોની સંવેદના અને/કે કાર્યપ્રવૃત કરવાની ક્ષમતા સમાવિષ્ટ છે. {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto" |+ <td>'''એન્ટીબ્રાડિકાર્ડિયા પેસિંગ માટે સંશોધિત એનએએસપીઇ/બીપીઇજી (NASPE/BPEG) સામાન્ય કોડ''' <ref>{{cite journal |author=Bernstein A, Daubert J, Fletcher R, Hayes D, Lüderitz B, Reynolds D, Schoenfeld M, Sutton R |title=The revised NASPE/BPEG generic code for antibradycardia, adaptive-rate, and multisite pacing. North American Society of Pacing and Electrophysiology/British Pacing and Electrophysiology Group |journal=Pacing Clin Electrophysiol |volume=25 |issue=2 |pages=260–4 |year=2002 |pmid=11916002}}</ref></td> | II | III | IV | V |- | કક્ષ (એસ) પેસ્ડ | કક્ષ (એસ) સેન્સ્ડ | સંવેદનાની પ્રતિક્રિયા | મોડ્યુલેશન દર | મલ્ટીસાઇટ પેસિંગ |- | O = કોઇ નહી | O = કોઇ નહી | O = કોઇ નહી | O = કોઇ નહી | O = કોઇ નહી |- | A = એટ્રીયમ | A = એટ્રીયમ | T = ટ્રિગર્ડ | R = મોડુલેશન દર | A = એટ્રીયમ |- | V = વેન્ટ્રિકલ | V = વેન્ટ્રિકલ | I = નિયંત્રિત | | V = વેન્ટ્રિકલ |- | D = બેવડું (A+V) | D = બેવડું (A+V) | D = બેવડું (T+I) | | D = બેવડું (A+V) |- |} આમાંથી મૂળ વેન્ટ્રિકુલરની માંગવાળા પેસિંગ મોડ વીવીઆઇ (VVI) છે કે કસરત માટે સ્વયંચાલિત દર સાથે બંધ બેસનાર વીવીઆઇઆર (VVIR) – આ મોડ ત્યારે જ યોગ્ય પૂરવાર થાય છે જ્યારે એટ્રીઅલ દરોની સાથે સમકાલિક થવાની જરૂર પડે, જેવું કે એટ્રીઅલ ફિબ્રિલેશનમાં હોય છે. આ સમકક્ષ એટ્રીઅલ પેસિંગ મોડ એએઆઇ (AAI) કે એએઆઇઆર (AAIR) છે, જે પસંદગીનો મોડ ત્યારે બની જાય છે જ્યારે અટ્રીઓવેન્ટ્રીકુલર ઉષ્ણતાને અખંડ કરે છે, પણ પ્રાકૃતિક પેસમેકર એક વિશ્વાસ ના કરી શકાય તેવા [[સાઇનોએટ્રીઅલ નોડ]] છે – સાઇનસ નોડ ડિઝીઝ (એસએનડી) કે [[બિમારી સાઇનસ સિન્ડ્રોમ]]. જ્યારે [[અટ્રિઓવેન્ટ્રિકુલર બ્લોક]] (AVB)ની સમસ્યા થાય છે ત્યારે એટ્રીઅલના ધબકારાને શોધવા (સૂઝ) માટે અને સામાન્ય વિલંબ (0.1-0.2 સેકન્ડ) પછી વેન્ટ્રિકુલર લયની પ્રક્રિયાને ચાલુ કરવા માટે પેસમેકરની જરૂર પડે છે, જો આવું થઇ જાય તો – આ વીડીડી (VDD) મોડ અને એક ઇલેક્ટ્રોડ લીડથી જમણા અટ્રિયલ (સુઝ માટે) અને વેન્ટ્રિકલ (સૂઝ અને ગતિ માટે)સાથે એક સિંગલ પેસિંગ લીડને પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. એએઆઇઆર (AAIR) અને વીડીડી (VDD) મોડ યુ.એસમાં અસામાન્ય છે પણ તેનો લેટિન અમેરિકા અને યુરોપમાં મોટા પાયે ઉપયોગ થાય છે<ref>{{cite journal |author=Bohm A, Pinter A, Szekely A, Preda I |title=Clinical Observations with Long-term Atrial Pacing |journal=Pacing Clin Electrophysiol |volume=21 |issue=1 |pages=246–9 |year=1998 |doi=10.1111/j.1540-8159.1998.tb01097.x |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/119941339/abstract |access-date=2010-07-15 |archive-date=2012-12-09 |archive-url=https://archive.today/20121209031838/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119941339/abstract |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=Pitts Crick JC for the European Multicenter Study Group |title=European Multicenter Prospective Follow-Up Study of 1,002 Implants of a Single Lead VDD Pacing System |journal=Pacing Clin Electrophysiol |volume=14 |issue=11 |pages=1742–4 |year=1991 |doi=10.1111/j.1540-8159.1991.tb02757.x |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/119992153/abstract |access-date=2010-07-15 |archive-date=2012-12-17 |archive-url=https://archive.today/20121217192507/http://www3.interscience.wiley.com/journal/119992153/abstract |url-status=dead }}</ref>. ડીડીડીઆર (DDDR) મોડનો ઉપયોગ સૌથી સામાન્ય છે, કારણ કે તેમાં તમામ વિકલ્પો સમાયેલા છે, જોકે પેસમેકરના એટ્રીઅલ અને વેન્ટ્રીકુલર માટે અલગ અલગ લીડની જરૂરિયાત હોવાની સાથે તે ખુબ જ જટિલ હોય છે, સારા પરિણામો માટે આ કાર્યોનો સાવધાનીપૂર્વક પ્રોગ્રામિંગ કરવું ખૂબ જ જરૂરી હોય છે. == બાઇવેન્ટ્રિકુલર પેસિંગ (બીવીપી) == <center> [[File:Cardiac resynchronisation therapy.png|thumb|ત્રણ લીડો એક કાર્ડિયક રિસિન્ક્રોનાઇજેશન ઉપકરણના આ ઉદાહરણમાં જોઇ શકાય છે: એક જમણા એટ્રીઅલ લીડ (સખત કાળું તીર), એક જમણા વેન્ટ્રીકુલર લીડ (ડૈશ્ડ કાળું તીર), અને એક કોરોનરી સાઇનસ લીડ (લાલ તીર).કોરોનરી સાઇનસ લીડ ડાબા વેન્ટ્રિકલની ચારે બાજુએ લેપટાયેલું હોય છે જે ડાબા વેન્ટ્રિકલના પેસિંગને સક્ષમ બનાવે છે.ઘ્યાનમાં રાખો કે આ કિસ્સામાં જમણા વેન્ટ્રીકુલરની લીડમાં 2 ઘટ્ટતાવાળો આકાર છે જે ઉષ્ણતા ગૂંચડાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને તે જનરેટર વિશિષ્ટ પેસમેકર જનરેટરમાં સૌથી મોટું છે, જે બતાવે છે કે આ ઉપકરણ એક પેસમેકર અને એક કાર્ડિયોવર્ટર-ડિફાઇબ્રિલેટર બંન્ને છે, જે ખતરનાક રીતે તેજ અસામાન્ય વેન્ટ્રીકુલરની લયના માટે વિધૃતીય ઝટકા આપવામાં સક્ષમ હોય છે.]] </center> બાઇવેન્ટ્રીકુલર પેસમેકર, જેને સીઆરટી (CRT) (કાર્ડીક રીસિન્ક્રોનાઇજેશન થેરપી) પણ કહેવાય છે તે એક પેસમેકરનો પ્રકાર છે જે ડાબા વેન્ટ્રિકલની બંન્ને બાજુની દિવાલને ગતિ આપી શકે છે. ડાબા વેન્ટ્રિકલથી બંન્ને બાજુએ પેસિંગ દ્વારા પેસમેકર તેવા હૃદય, કે જેની દિવાલો સંકોચનથી સમકાલીનતા ન મેળવી શકતી હોય તેવા હૃદયને ફરીથી સમકાલીન કરી શકે છે, જે લગભગ 25-50% [[હૃદય હુમલા]]ના દર્દીઓમાં જોવા મળે છે. સીઆરટી (CRT) ઉપકરણોમાં ઓછામાં ઓછી બે લીડ હોય છે, એક જમણા વેન્ટ્રિકલમાં સેપ્ટુમને કાર્યપ્રવૃત કરવા માટે, અને અન્ય [[હૃદયની ધમનીના છિદ્ર]] દ્વારા ડાબા વેન્ટ્રિકલની બાજુની દિવાલને ગતિ આપવા માટે નાંખવામાં આવે છે. મોટાભાગે દર્દીઓમાં સામાન્ય છિદ્ર લયને માટે એટ્રીઅલ સંકુચનની સાથે સમકાલિક સુગમતાના માટે જમણા એટ્રીયમમાં એક લીડ હોય છે. આ રીતે, સર્વોચ્ચ કાર્ડિક કાર્યને મેળવવા માટે એટ્રીઅલ અને વેન્ટ્રીકલની સાથે ડાબા વેન્ટ્રિકલનું સેપ્ટલ અને બાજુની દિવાલોના સંકુચનની વચ્ચે લાગેલ સમયનો મેળ બેસાડી શકાય છે.હૃદય હુમલાના લક્ષણવાળા દર્દીના કિસ્સામાં સીઆરટી (CRT) ઉપકરણોને મૃત્યુ દરને ઓછું કરવા અને જીવનની ગુણવત્તાને વધારવા માટે રજૂ કરાયું છે; એલવી (LV) ઉત્સર્જનનો અંશ 35% થી ઓછા કે બરાબર અને ઇકેજી (EKG)માં ક્યુઆરએસ (QRS)ની અવધિ 120 માઇક્રો સેકેન્ડ કે તેનાથી વધુ હોય છે.<ref>{{cite journal |author=Cleland JG, Daubert JC, Erdmann E, ''et al.'' |title=The effect of cardiac resynchronization on morbidity and mortality in heart failure |journal=N. Engl. J. Med. |volume=352 |issue=15 |pages=1539–49 |year=2005 |pmid=15753115 |doi=10.1056/NEJMoa050496 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/352/15/1539 |access-date=2010-07-15 |archive-date=2010-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100105153737/http://content.nejm.org/cgi/content/full/352/15/1539 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=Bardy GH, Lee KL, Mark DB, ''et al.'' |title=Amiodarone or an implantable cardioverter-defibrillator for congestive heart failure |journal=N. Engl. J. Med. |volume=352 |issue=3 |pages=225–37 |year=2005 |pmid=15659722 |doi=10.1056/NEJMoa043399 |url=http://content.nejm.org/cgi/pmidlookup?view=short&pmid=15659722&promo=ONFLNS19}}</ref><ref name="pmid15753115">{{cite journal |author=Cleland J, Daubert J, Erdmann E, Freemantle N, Gras D, Kappenberger L, Tavazzi L |title=The effect of cardiac resynchronization on morbidity and mortality in heart failure |journal=N Engl J Med |volume=352 |issue=15 |pages=1539–49 |year=2005 |pmid=15753115 | doi=10.1056/NEJMoa050496}}</ref> ચરત (સીઆટી)ને એક પ્રતિસ્થાપિત યોગ્ય કાર્ડિયોવેર્ટર ડિફિબ્રિલેટર (આઇસીડી) ની સાથે જોડી શકાય છે.<ref name="pmid15152059">{{cite journal |author=Bristow M, Saxon L, Boehmer J, Krueger S, Kass D, De Marco T, Carson P, DiCarlo L, DeMets D, White B, DeVries D, Feldman A |title=Cardiac-resynchronization therapy with or without an implantable defibrillator in advanced chronic heart failure |journal=N Engl J Med |volume=350 |issue=21 |pages=2140–50 |year=2004 |pmid=15152059 | doi=10.1056/NEJMoa032423}}</ref> == કાર્યમાં પ્રગતિ == [[File:Herzschrittmacher auf Roentgenbild.jpg|thumb|તારના માર્ગને રજૂ કરતો સ્થાપિત પેસમેકરની એક્સ-રેની છબી]] દર-પ્રતિક્રિયાશીલ પેસમેકર બનાવવા માટે વિવિધ સામગ્રીઓનો ઉપયોગ કરવા પ્રકૃતિના અનુકરણ કાર્યમાં આગળ વધવાનું એક મોટું પગલું રહ્યું છે, જેના માટે [[QT (ક્યુટી) ઇન્ટરવલ]], અર્ટ્રીઅલ –નસોની પ્રણાલીમાં pCO - pCO2 (પીસીઓ - પીસીઓ2) (પ્રવાહી [[ઓક્સિજન]] કે [[કાર્બન ડાયોક્સાઇડ]] સ્તરો), [[અસેલેરોમીટર]] દ્વારા સ્થિરતા માટે શારીરિક ગતિવિધિ, [[શરીરનું તાપમાન]], સ્તર, [[એડ્રેનીલ]] વગેરેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો.એક સ્થિરતાને રજૂ કરવાને બદલે, પહેલાથી નિયત હૃદય દર, કે રહી રહીને નિયંત્રણ થતું પેસમેકર જેમ કે , એક સક્રિય પેસમેકર, જે શ્વાસોચ્છાસના ભાર અને સંભવત અપેક્ષિત શ્વાસોચ્છાસ ભાર એમ બંન્ને માટે સમતોલન કરી શકે છે. પ્રથમ ગતિશીલ પેસમેકરની શોધ 1982માં UK, લંડનના રાષ્ટ્રીય સ્વાસ્થ દવાખાનાના ડૉ.એન્થની રિકાર્ડસે કરી હતી. {{Citation needed|date=August2009}}.ગતિશીલ પેસમેકિંગ ટેકનોલોજી ભવિષ્યમાં કુત્રિમ હૃદયમાં પણ લાગુ કરી શકાશે. ઝપડી સંક્રમણશીલ પેશીનો સાંધો કરવામાં અને અન્ય કુત્રિમ અંગ/જોડાણ/પેશીને બદલવાના પ્રયત્નોમાં તે ટેકો પૂરો પાડે છે.સ્ટેમ સેલ્સ સંક્રમણશીલ પેશી સાંધામાં ભાગ લઇ પણ શકે છે અને નહીં પણ. એક વાર પ્રત્યારોપિત કર્યા બાદ પેસમેકરના નિયંત્રણમાં સુધાર લાવવા માટે ધણી પ્રગતીને વિકસિત કરવામાં આવી છે. આમાંથી ધણાનું સંક્રમણ દ્વારા શક્ય બનાવીને તેમાંથી માઇક્રોપ્રોસેસર નિયંત્રિત પેસમેકરો બનાવાયા છે. પેસમેકર જે ખાલી વેન્ટ્રિકલને જ નહીં પણ [[અટ્રીઅ]]ને પણ નિયંત્રિત કરે છે, જે ખુબ જ સામાન્ય છે. પેસમેકર જે વેન્ટ્રિકલ અને અટ્રીઅ બંન્નેને નિયંત્રિત કરે છે, તેને બેવડા-કક્ષવાળું પેસમેકર કહેવાય છે. જોકે બેવડા-કક્ષનો નમૂનો સામાન્યરીતે મોંધો હોય છે, જે વેન્ટ્રિકલની પહેલા અટ્રીઅના સંકુચનના સમયે હૃદયમાં પમ્પીંગ ક્ષમતામાં સુધાર લાવે છે અને સંકુચિત હૃદયહુમલામાં તે ઉપયોગી થઇ શકે છે. દર પ્રતિયોગી પેસિંગ ઉપકરણને દર્દીની શારિરીક ગતિવિધિને જાણવાની અને એલ્ગરિધર્મ્સથી આધારભૂત પેસિંગ દરમાં વુદ્ધિ કે ઘટાડા દ્વારા યોગ્ય રીતે તેને અનુકૂળ બનવવાની છૂટ આપે છે. ડેવીડના પ્રયોગો<ref>{{cite journal |author=Wilkoff BL, Cook JR, Epstein AE, ''et al.'' |title=Dual-chamber pacing or ventricular backup pacing in patients with an implantable defibrillator: the Dual Chamber and VVI Implantable Defibrillator (DAVID) Trial |journal=JAMA |volume=288 |issue=24 |pages=3115–23 |year=2002 |month=December |pmid=12495391 |doi= 10.1001/jama.288.24.3115|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/288/24/3115}}</ref>એ દેખાડ્યું કે જમણા વેન્ટ્રિકલમાં બિનજરૂરી પેસિંગથી [[હૃદય બંધ]] પડી શકે છે અને એટ્રીઅલમાં ફિબ્રિલેશનની ઘટનામાં વુદ્ધિ કરી શકે છે. નવા બેવડા કક્ષવાળા ઉપકરણ જમણા વેન્ટ્રિકલ પેસિંગની માત્રાને અલ્પતમ રાખી શકે છે અને આ રીતે હૃદયની બિમારીને વધુ ખરાબ થતા રોકી શકે છે. ==વિચારો કરવા == === નિવેશ === પેસમેકર સામાન્યરીતે દર્દીના શરીરમાં એક સામાન્ય સર્જરીથી કાં તો [[સ્થાનિક એનસ્થેટિક]] કે [[સામાન્ય એનસ્થેટિક]]નો ઉપયોગ કરીને નાખવામાં આવે છે. આ રીતની સર્જરીમાં પહેલા દર્દીને આરામ માટે ઔષધિ પણ આપી શકાય છે. સામાન્યરીતે સંક્રમણથી બચવા માટે એન્ટીબાયોટિક આપવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal|author=de Oliveira JC, Martinelli M, D'Orio Nishioka SA, ''et al.''|title=Efficacy of antibiotic prophylaxis prior to the implantation of pacemakers and cardioverter-defibrillators: Results of a large, prospective, randomized, double-blinded, placebo-controlled trial|journal=Circ Arrhythmia Electrophysiol|year=2009|volume=2|pages=29&ndash;34|doi=10.1161/CIRCEP.108.795906}}</ref> મોટા ભાગના કિસ્સામાં પેસમેકર ડાબા ખભાના વિસ્તારમાંથી નાખવામાં આવે છે, હાંસડીના હાડકાની નીચે કાપો લગાવીને એક નાનકડું ખાનું બનાવીને તેને નાંખવામાં આવે છે, દર્દીના શરીરમાં પેસમેકર અહીં જ રખાય છે. એક લીડ કે કેટલીય લીડોને (આ સંખ્યા જે તે પેસમેકરના પ્રકારના આધારે અલગ અલગ હોય છે) મોટી શિરા વડે નાખવામાં આવે છે, આ કામમાં પ્રગતિ પર દેખરેખ રાખવા માટે [[ફ્લુરોસ્કોપ]]નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ અસ્થાયી નિકાલને સ્થાપિત કરી શકાય છે અને તે પછીના દિવસે તેને નીકાળી દેવામાં આવે છે. વાસ્તવિક સર્જરીમાં લગભગ એક કલાકનો સમય લાગી શકે છે. સર્જરી પછી દર્દીએ સારા આરોગ્ય માટે જખમનું યોગ્ય ધ્યાન રાખવું જોઇએ જેથી તે મટી જાય. આનું એક અનુવર્તી સત્ર પણ છે, જેમાં એક "પ્રોગ્રામર" દ્વારા પેસમેકરનું પરીક્ષણ કરવામાં આવે છે જેથી આ ઉપકરણની સાથે સંપર્ક સ્થાપિત કરી શકાય અને સ્વાસ્થની દેખરેખ કરતા વ્યવસાયીને પ્રણાલીની અખંડતાનું મૂલ્યાંકન અને પેસિંગના વોલ્ટેજ આઉટપુટને નિર્ધારિત કરવાની અનૂમતિ મળે છે. સર્જરી પહેલા દર્દી કેટલીક મૂળભૂત તૈયારી પર વિચાર કરી શકે છે. સૌથી મૂળભૂત તૈયારી તે છે કે જે લોગોની છાતી પણ વાળ હોય તે આ વાળની હજામત દ્વારા કે [[ડીપિલેટરી]] ઘટકના (એટલે કે વાળ દૂર કરનાર મલમ) ઉપયોગથી તેને નીકાળી શકે છે, કારણ કે સર્જરીમાં પાટા અને દેખરેખ ઉપકરણને શરીર પર નિયત કરવામાં સરળતા રહે તે માટે. પેસમેકરમાં બેટરીઓનો ઉપયોગ કરાય છે, તેથી ઉપકરણમાં જ્યારે બેટરીઓ તેની ઊર્જાને ખોઇ દે છે ત્યારે તેને ફરીથી બદલવી પડે છે. મૂળભૂત નિવેશ કરતા ઉપકરણને ફરીથી નાખવું તે એક સરળ પ્રક્રિયા છે કારણકે તેમાં લીડના પ્રત્યારોપણની સામાન્ય રીતે જરૂર નથી પડતી. આ ખાસ પ્રતિસ્થાપનાના વિષયમાં સર્જરીની જરૂરિયાત હોય છે, જેમાં હયાત ઉપકરણને નિકાળવા માટે કાપો લગાવો પડે છે, હયાત ઉપકરણમાંથી લીડને નીકાળવામાં આવે છે, લીડને નવા ઉપકરણ સાથે જોડવામાં આવે છે અને નવા ઉપકરણને દર્દીના શરીરના જૂના ઉપકરણની જગ્યાએ મૂકવામાં આવે છે. ==== પેસમેકર દર્દીનું ઓળખ પત્ર ==== આંતરાષ્ટ્રીય પેસમેકર દર્દી ઓળખ પત્રોની અંદર દર્દીની માહિતી (અન્યની વચ્ચે, પ્રાથમિક [[wikt:symptom|લક્ષણ]], [[ECG]], [[રોગકારણમીમાંસા]]), પેસમેકર કેન્દ્ર (દાક્તર, દવાખાનું), [[આઇપીજી]] (IPG) (પ્રત્યારોપણનો [[દર]], [[મોડ]], પ્રત્યારોપણની માહિતી, [[એમએફજી]] (MFG), પ્રકાર) અને [[લીડ]]ની માહિતી હોય છે<ref>{{Cite web |url=http://www.xs4all.nl/~fbaart/aktueel/pm.htm |title=યુરોપીયન પેસમેકર પેસન્ટ આઇડેન્ટીફિકેશન કાર્ડ |access-date=2012-08-06 |archive-date=2010-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206014114/http://www.xs4all.nl/~fbaart/aktueel/pm.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.eucomed.com/ |title=ઇયુકોમ્ડ |access-date=2010-07-15 |archive-date=2011-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710203739/http://www.eucomed.com/ |url-status=dead }}</ref>. === એક પેસમેકર સાથે જીવવું=== ==== પેસમેકરની નિયતકાલીન તપાસ ==== [[File:PaceMakerRemoteMonitoringDevicesTwoKinds.jpg|thumb|બે પ્રકારના રિમોટથી દેખરેખ રખાતા સાધનો જેનો પેસમેકરના દર્દીઓ દ્વારા ઉપયોગ કરાય છે.]] એકવાર પ્રત્યારોપણ કર્યા પછી આ ઉપકરણનું યોગ્ય રીતે સંચાલન અને કાર્ય કરવા માટે તેની નિયકાલીન તપાસ જરૂરી હોય છે. અનુયાયી ચિકિત્સક દ્વારા તેના આધીન આવર્તનને સેટ કર્યા બાદ, ઉપકરણની જ્યારે જરૂર પડી ત્યારે તપાસ કરાવવી જરૂરી બની જાય છે. પેસમેકરની સામાન્ય તપાસ મોટેભાગે કાર્યલયમાં દર છ (6) મહિનામાં કરવામાં આવે છે, જોકે તે દર્દી/ઉપકરણની સ્થિતિ અને અલગથી દેખરેખની ઉપલબ્ધતા પર આધારિત છે. કાર્યલયમાં પરિક્ષણને સમયે ઉપકરણની ઝીણવટભરી તપાસથી માહિતી પ્રાપ્ત કરવામાં આવે છે. આ પરીક્ષણોમાં સમાવિષ્ટ છે: *સંવેદન: આંતરિક કાર્ડિયક ગતિવિધિ (એટ્રીઅલ અને વેન્ટ્રીકુલર વિધ્રુવીકરણ)ને "દેખવા"ની આ ઉપકરણમાં ક્ષમતા છે. *પ્રતિબાધા: લીડની અખંડતાને માપતું એક પરિક્ષણ. અખંડતાને માપવા માટે એક પરીક્ષણમાં વિશાળ અને/કે અચાનક અવરોધના વધવાથી આના ટૂટી પડવાની તરફ ઇશારો કરે છે જ્યારે વિશાળ અને/કે અવરોધમાં અચાનક ઘટાડાથી તેની પ્રતિબાધા ભાંગી પડે છે. *સીમારેખા: આ પરીક્ષણમાં જે કક્ષની તપાસ કરવાની હોય તેમાં ઊર્જાની (બંન્ને વોલ્ટ અને પ્લસનો વિસ્તાર) ન્યૂનતમ માત્રાના વિશ્વસનીયતા માટે વિધ્રુવણ (અભિગ્રહણ)ની પૃષ્ટિ કરે છે. નક્કી કરેલ પ્રવેશદ્વાર જોડાયેલા વ્યવસાયી, પ્રતિનિધિઓ, અથવા ચિકિત્સકોને આઉટપુટ પ્રોગામ બનાવવાની છૂટ આપે છે, જો ઉપકરણ લાંબા સમય સુધી સુરક્ષાના ગાળાને ચલાવવાને અનુકૂળ હોય તો. આધુનિક પેસમેકરની ખુબ જ "માંગ" છે, એટલે કે તે ત્યારે જ ગતિ કરે છે જ્યારે જરૂર હોય, ઉપકરણ લાંબા સમય સુધી ચાલે તેની અસર તેનો કેટલો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે તે ઉપર હોય છે.ઉપકરણનું દીર્ઘાયુષ્યને અસર કરતા અન્ય પરિબળો છે પ્રોગ્રામ આઉટપુટ અને એલ્ગરિધમ (લક્ષણો) જેના લીધે બેટરીથી ઉચ્ચ સ્તરનો વિદ્યુત પ્રવાહ નિકળે છે.કાર્યાલયમાં પરિક્ષણનો વધુ એક ફાયદો, તેવી કોઇ પણ ધટનાની તપાસ કરવી જે છેલ્લા અનુવર્તી પરીક્ષણથી સંગ્રહિત થઇ હોય. ખાસ પરીક્ષણ ધોરણોથી આવા ખાસ સંગ્રહિત આધારોને ચિકિત્સક દ્વારા સેટ કરવામાં આવે છે અને ચોક્કસ દર્દીના માટે આમ કરવામાં આવે છે. કેટલાક ઉપકરણોમાં ઘટનામાં અને ઘટના શરૂ થવાની પહેલા, ઇન્ટ્રાકાર્ડિક ઇલેક્ટ્રોગ્રામને દેખાડવાની પણ વિશેષતા હોય છે. ઘટનાનું કારણ કે તેના મૂળનું નિદાન કરવામાં અને કોઇ જરૂરી પ્રોગામીંગને પરિવર્તન કરવામાં આ ખાસ રીતે મદદરૂપ થાય છે. ==== જીવનશૈલીમાં મહત્વ ==== પેસમેકરના લગાવ્યા પછી દર્દીની જીવનશૈલીમાં સામાન્યરીતે કોઇ બદલાવ નથી આવતો. તેમ છતાં કેટલીક પ્રવૃતિઓ છે જે આવા દર્દીઓ માટે કરવી તે સમજદારીપૂર્વક નથી જેમ કે પૂર્ણ પણે રમતોમાં જોડાવવું કે ચુંબકીય ક્ષેત્ર સંબંધિત પ્રવૃતિઓમાં ભાગ લેવો. પેસમેકરવાળા દર્દીને કેટલાક રોજિંદા કાર્યોમાં થોડા ફેરફાર કરવાની જરૂર લાગી શકે છે. ઉદાહરણ માટે, ખભા પર લાગેલો ગાડીનો [[સીટ બેલ્ટ]] જો પેસમેકરના લગાવેલી જગ્યાને અડે તો તેને અસુવિધાજનક લાગી શકે છે. તેવી કોઇ પણ પ્રવૃતિ જેમાં અત્યંત ચુંબકીય ક્ષેત્રો જોડાયેલા હોય તો તેનાથી તેમને દૂર રહેવું જોઇએ. આવી પ્રવૃતિઓમાં સમાવિષ્ટ છે, [[આર્ક વેલ્ડિંગ]], કેટલાક ખાસ પ્રકારના ઉપકરણ<ref> {{cite web |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1279591 |title=Testing of work environments for electromagnetic interference (Pacing Clin Electrophysiol. 1992) - PubMed Result |publisher=www.ncbi.nlm.nih.gov |access-date=2008-11-10 |last= |first= }} </ref>, કે ભારી ઉપકરણોની જાણવણી જે પ્રબળ ચુંબકીય ક્ષેત્ર પેદા કરતા હોય (જેમ કે [[MRI]] (એમઆરઆઇ)(મેગ્નેટીક રેસોનન્સ ઇમેજીંગ મશીન)). 2008 યુ.એસ. અભ્યાસોમાં જોવા મળ્યું કે<ref>{{cite web |url=http://www.bidmc.org/News/InResearch/2008/November/MP3PlayerStudy.aspx |title=MP3 Headphones Interfere With Implantable Defibrillators, Pacemakers - Beth Israel Deaconess Medical Center |publisher=www.bidmc.org |access-date=2008-11-10 |last= |first= |archive-date=2010-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100927014850/http://www.bidmc.org/News/InResearch/2008/November/MP3PlayerStudy.aspx |url-status=dead }}</ref> કેટલાક સુવાહ્ય મ્યુઝિક પ્લેયરના ચુંબકને, જ્યારે પેસમેકરથી એક ઇંચની આસપાસ મૂકવામાં આવે તો તે પેસમેકરના કાર્યમાં હસ્તક્ષેપ કરવા માટે કારણભૂત બની શકે છે. કેટલાક ઔષધિય કાર્યપ્રણાલી જેમાં [[એન્ટીબાયોટિક]]ના ઉપયોગની જરૂર પડતી હોય, તેમાં આપતા પહેલા તેના પર દેખરેખ રાખવી જરૂરી બને છે. દર્દીએ તમામ મેડિકલ કર્મચારીઓને પહેલા જ જાણ કરી દેવી જોઇએ કે તેની પાસે પેસમેકર છે. કેટલાક માનક ઔષધિય કાર્યપ્રણાલીઓ જેવી કે [[મેગનેટિક રિજન્સ ઇમેજીંગ]](MRI)નો ઉપયોગ પેસમેકર ધરાવતા દર્દીઓ પર કરવાની મનાઇ છે. વધુમાં, અમેરિકન હાર્ટ અસોસિએશન મુજબ, કેટલાક ઘરના ઉપકરણોમાં નિષેધ સિંગલ બીટ ક્યારે ક્યારેક અવરોધનું નિર્માણ કરી શકે છે. સંયુક્ત રાજ્યોમાં ઉપલબ્ધ સેલફોનો (3 વોટથી ઓછા) પલ્સ જનરેટર કે પેસમેકરની કાર્યને નુકશાન નથી પહોંચાડતા.<ref>http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4676</ref> === ખાનગી રાખવું અને સુરક્ષા === પેસમેકર વાયરલેસ સંચાર માટે છૂટ આપે છે, જેના કારણે સુરક્ષા અને ખાનગીકરણ અંગે સવાલો ઉભા થયા છે. પેસમેકરવાળા દર્દીના રેકોર્ડ કોઇ બિનઅધિકૃત પક્ષ દ્વારા વાંચી શકાય છે કે તેને રિપ્રોગ્રામ કરી શકાય છે, જેનું પ્રદર્શન એક શોધકર્તાઓ ટીમ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="ICD-Radio">{{cite conference| year = 2008 | month = May | title=Pacemakers and Implantable Cardiac Defibrillators: Software Radio Attacks and Zero-Power Defenses| first=Daniel| last=Halperin| coauthors = Thomas S. Heydt-Benjamin, Benjamin Ransford, Shane S. Clark, Benessa Defend, Will Morgan, Kevin Fu, Tadayoshi Kohno, and William H. Maisel| url=http://www.secure-medicine.org/icd-study/icd-study.pdf | format = PDF | conference=IEEE Symposium on Security and Privacy | access-date = 2008-08-10}}</ref> આ પ્રદર્શન ટૂંકી મર્યાદામાં કાર્ય કરે છે, તે લોકોએ લાંબી દૂરીના એન્ટેનાનો વિકાસ કરવાનો પ્રયત્ન નથી કર્યો. શોષણની વિભાવના કરતી સાબિતી સુવ્યવસ્થિત સુરક્ષાની જરૂરિયાતને દેખાડવામાં મદદ કરે છે અને દૂરથી ચિકિત્સા પ્રત્યારોપણની સુગમતાનો ઉપાય દર્દીને બતાવે છે.<ref name="ICD-Radio"></ref> === ગૂંચવણો=== બેવડા-કક્ષના કુત્રિમ પેસમેકરમાં ''પેસમેકર-મેડીએટેડ ટાકીકાર્ડીયા'' (PMT)ની ગૂંચવણ ઊભી થઇ શકે છે, જે રેઇન્ટ્રાન્ટ ટાકીકાર્ડીયાઆનો પ્રકાર છે. પીટીએમ (PMT)માં, કુત્રિમ પેસમેકરમાં પ્રવાહની કોરમાં અન્ટેરોગ્રેડની (એટ્રીયમ થી વેન્ટ્રિકલ) રચના થાય છે અને પ્રવાહના પ્રતિગામી કોરમાં (વેન્ટ્રિકલ અને એટ્રીયમ) અટ્રીઓવેન્ટ્રીકુલર (AV) ગાંઠની રચના થાય છે.<ref name="Olshansky">[http://emedicine.medscape.com/article/159645-overview ઇમેડીસીન > પેસમેકર-મેડીએટેડ ટાકીકાર્ડીયા] ઓથર: બ્રીન ઓલ્શોન્સાય, MD. કોઓથર(s): ચીર્ગ એમ સાન્ડેસારા, MD; નોએલ જી બોયલે, MB, BCh, MD, PhD. અપડેટેડ: જૂન 17, 2008</ref> પીટીએમ (PMT)ની ચિકિત્સામાં પેસમેકરનું વિશિષ્ટરીતે ફરીથી પ્રોગ્રામીંગ થવું સમાવિષ્ટ છે.<ref name="Olshansky"></ref> == પેસમેકર કાર્યની સાથે અન્ય ઉપકરણો == કેટલીકવાર પેસમેકર જેવા ઉપકરણ, જેને [[ઇમ્પ્લાન્ટેબલ કાર્ડિયોવર્ટર-ડિફિબ્રીલેટર]] (આઇસીડી) કહેવાય છે, તેનું પ્રત્યારોપણ કરવામાં આવે છે. મોટાભાગે આ ઉપકરણોનો ઉપયોગ તેવા દર્દીઓની ચિકિત્સા માટે કરવામાં આવે છે જેમને આકસ્મિક હૃદય સંબંધી મૃત્યનો ખતરો હોય. એક આઇસીડી (ICD)માં પેસિંગ, [[કાર્ડિયોવર્સન]], કે [[ડિફિબ્રિલેટેશન]] દ્વારા હૃદયની લયમાં વિવિધ રીતની અવ્યવસ્થાને ઠીક કરવાની ક્ષમતા હોય છે. કેટલાક આઇસીડી (ICD) ઉપકરણ વેન્ટ્રીકુલર ફિબ્રિલેશન અને [[વેન્ટ્રીકુલર ટાકીકાર્ડીયા]] (વીટી) વચ્ચે ભેદ કરી શકે છે, અને VT (વીટી)ના કિસ્સામાં વેન્ટ્રીકુલર ફિબ્રિલેશનમાં આગળ વધે તે પહેલા ટાકીકાર્ડીયાને તોડવાના પ્રયાસરૂપે તે હૃદયની ગતિને તેના આંતરિક દરથી પણ વધુ ઝડપી કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આ ''ફાસ્ટ-પેસિંગ'' , ''ઓવરડ્રાઇવ પેસિંગ'' , કે ''એન્ટી-ટાકીકાર્ડીયા પેસિંગ'' (એટીપી) તરીકે જાણીતું છે. જો અંતર્ગત લય વેન્ટ્રીકુલર ટાકીકાર્ડીયા હોય તો માત્ર (એટીપી) જ અસરકારક હોય છે, અને જો લય વેન્ટ્રીકુલર ફિબ્રિલેશન હોય તો આ ક્યારેય અસર નથી કરતો {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto" |+ <td>'''એનએએસપીઇ/બીપીઇજી (NASPE / BPEG) ડિફિબ્રીલેટર (NBD) કોડ - 1993''' <ref name="NASPE_defib_code">{{cite journal |author=Bernstein A, Camm A, Fisher J, Fletcher R, Mead R, Nathan A, Parsonnet V, Rickards A, Smyth N, Sutton R |title=North American Society of Pacing and Electrophysiology policy statement. The NASPE/BPEG defibrillator code |journal=Pacing Clin Electrophysiol |volume=16 |issue=9 |pages=1776–80 |year=1993 |pmid=7692407}}</ref></td> | II | III | IV |- | આંચકા કક્ષ | એન્ટીટાકીકાર્ડીયા પેસિંગ કક્ષ | ટાકીકાર્ડીયાને શોધી કાઢવી | એન્ટીબ્રાડીઇકાર્ડિયા પેસિંગ કક્ષ |- | O = કોઇ નહી | O = કોઇ નહી | E = ઇલેક્ટ્રોગ્રામ | O = કોઇ નહી |- | A = એટ્રીયમ | A = એટ્રીયમ | H = હેમોડાયનેમિક | A = એટ્રીયમ |- | V = વેન્ટ્રિકલ | V = વેન્ટ્રિકલ | | V = વેન્ટ્રિકલ |- | D = બેવડું(A+V) | D = બેવડું (A+V) | | D = બેવડું (A+V) |- |} {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto" |+ <td>'''એનએએસપીઇ/બીપીઇજી (NASPE / BPEG) ડિફિબ્રીલેટર (NBD) કોડનું સંક્ષિપ્ત રૂપ ''' <ref name="NASPE_defib_code"></ref></td> | આઇસીડી-એસ (ICD-S) | આઇસીડી (ICD) ખાલી આંચકો આપવાની ક્ષમતાની સાથે |- | ICD-B (આઇસીડી-બી) | આઇસીડી (ICD)ની સાથે બ્રાડિકાર્ડિયા પેસિંગ તેમ જ આંચકો |- | ICD-T (આઇસીડી-ટી) | આઇસીડી (ICD)ની સાથે ટાકીકાર્ડીયા (અને બ્રાડિકાર્ડિયા) પેસિંગ એ જ પ્રમાણે આંચકો |- |} ==સંદર્ભો== {{reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.youtube.com/watch?v=UdaTqPSO3Rs PreOp પેસન્ટ એજ્યુકેશન પર્મન્ટ પેસમેકર ઇમ્પ્લાન્ટ સર્જરી ] * [http://www.muschealth.com/multimedia/Podcasts/displayPod.aspx?podid=293&amp;autostart=false&amp;groupid=6 બાઇવેન્ટ્રીકુલર પેસમેકર: વોટ ઇઝ કાર્ડિક રીસિંક્રનાઇઝેશન થેરપી? ][http://www.muschealth.com/multimedia/Podcasts/displayPod.aspx?podid=293&amp;autostart=false&amp;groupid=6 પોડકાસ્ટ ફ્રોમ ધ મેડિકલ યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉથ કારોલીન] * [http://www.escardio.org/communities/EHRA/education/webinars/Pages/welcome.aspx કરન્ટ ઇન્ડીકેશન ફોર CRT-P એન્ડ CRT-D: વેબીનર ફોમ ધ યુરોપીયન હાર્ટ રીથમ એસોસિયેશન (EHRA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100925001511/http://escardio.org/communities/EHRA/education/webinars/Pages/welcome.aspx |date=2010-09-25 }} kndpfoj7rkxucq8opgbxfh89eeysfae 0 25732 901599 856603 2026-06-18T19:37:45Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901599 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર :Game-asia-kabadi.jpg | right | thumb | કબડ્ડીની રમતનું એક દૃશ્ય]] '''કબડ્ડી''' એક સામૂહિક [[રમત-ગમત|રમત]] છે, જે મુખ્ય રૂપે ભારતીય ઉપખંડમાં અને તેમાં પણ ખાસ કરીને [[ભારત]] દેશમાં રમાય છે. કબડ્ડી નામનો પ્રયોગ પ્રાય: ઉત્તર ભારતમાં કરવામાં આવે છે, જ્યારે આ રમતને દક્ષિણ ભારતમાં '''ચેડુગુડુ''' અને પૂર્વ ભારતમાં '''હુ તૂ તૂ''' નામ વડે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ રમત [[ભારત]]ના પડોશી દેશ [[નેપાળ]], [[બાંગ્લાદેશ]], [[શ્રીલંકા]], અને [[પાકિસ્તાન]]માં પણ એટલી જ લોકપ્રિય છે. ==પરિચય== કબડ્ડી દક્ષિણ એશીયામાં રમાતી રમત છે, જે સંપૂર્ણ પણે શારીરિક સક્ષમતા વાળી રમત છે. કબડ્ડી શબ્દ [[તમિલ ભાષા]]ના શબ્દ પરથી ઉતરી આવેલ છે કે જેનો અર્થ 'હાથ પકડવો' છે.<ref>{{cite web|url=http://www.memidex.com/kabaddi|title=kabaddi, etymology|publisher=memidex.com|access-date=૧૩ જુલાઇ ૨૦૧૫|archive-date=2016-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160208112411/http://www.memidex.com/kabaddi|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wordreference.com/definition/kabaddi|title=Kabaddi, definition|publisher=wordreference.com|access-date=૧૩ જુલાઇ ૨૦૧૫|archive-date=2015-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706195743/http://www.wordreference.com/definition/kabaddi|url-status=dead}}</ref> આ રમતના મૂળ ભારતમાં છે. આ રમતની ખ્યાતી અને ઘણા વર્ષોથી રમાતી આવતી હોવાથી ભારતના જુદા જુદા પ્રદેશોમાં અલગ અલગ નામોથી ઓળખાય છે. આ રમત ત્રણ થી ચાર હજાર વર્ષ જૂની છે. ભારતમાં કબડ્ડી ત્રણ અલગ અલગ પ્રકારે રમવામાં આવે છે: * જેમિની (Gaminee) : આ રમતમાં કોઈ સમય મર્યાદા નથી હોતી. જયારે બધા જ ખેલાડીઓને આઉટ જાહેર કરવામાં આવે છે ત્યારે આ રમત સ્વાભાવિક રીતે પૂરી થાય છે. * સુર્જીવની (Surjeevani) : ભારતીય કબડ્ડી કમિટી દ્વારા રમતના આ સ્વરૂપની રચના કરવામાં આવી છે કે જે KFI ના નિયંત્રિત નિયમોના આધારે રમાય છે. * અમર (Amar) : રમતના આ સ્વરૂપમાં જયારે પણ ખેલાડી સામાપક્ષના ખેલાડીને અડકી જાય છે ત્યારે જે તે ખેલાડીએ મેદાન છોડીને બહાર નથી જવું પડતું પરંતુ સામાપક્ષને એક અંક આપવામાં આવે છે. અહી એક નિયત કરેલા સમયમાં આ રમત રમાય છે. આ રમતની દરેક પ્રતિયોગીતા ખેલાડીઓની ઉંમર અને વજનના આધારે રમાય છે. આ એ સૂચવે છે કે કોઈ અન્ય ખેલાડીની શારીરિક ક્ષમતા અન્ય ખેલાડી પર વધુ હાવી ના થઇ જવી જોઈએ.<ref name="khelmahakumbh">[http://www.khelmahakumbh.org/khelmahakumbh/kabaddi?lang=Gujarati ખેલમહાકુંભ.ઓર્ગ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ઇતિહાસ === અખિલ ભારતીય કબડ્ડી સમિતિ દ્વારા આ રમતના નીતિ નિયમોનું માળખું તૈયાર કરેલ છે. ૧૯૩૬ માં બર્લિન ઓલોમ્પીકમાં સૌ પ્રથમ કબડ્ડી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પહોંચી હતી. આ રમતને નવીનતમ રૂપ આપવાનો શ્રેય જાય છે ભારતીય અવ્યવસાયી કબડ્ડી સમિતિને (the Amateur Kabaddi Federation of India (AKFI)). આ સાથે જ એશીયા કબડ્ડી સમિતિ (the Asian Kabaddi Federation) એ પણ નક્કી કર્યું કે આ પૌરાણિક રમત આ પ્રદેશમાં પ્રસિદ્ધ થાય. તેઓ હમેશા અલગ અલગ પ્રતીયોગીતાઓનું આયોજન કરે છે જે એશીયાઇ રમતોમાં પ્રચલિત છે. ૧૯૯૮માં યોજાએલ બેંગકોક એશિયન રમતોત્સવમાં આ રમતમાં(કબડ્ડી) ભારતીય સમૂહ સુવર્ણ ચંદ્રક જીતી લાવવામાં સફળ રહ્યું હતું. ૧૯૭૯ માં જાપાનમાં સૌ પ્રથમ કબડ્ડીને આંતર રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રદર્શિત કરવામાં આવી જેમાં તેને ઝડપથી લોકપ્રિયતા પ્રાપ્ત થઇ. ઈંગ્લેન્ડમાં આ રમતમાં ભારતીયો અને પાકિસ્તાનીઓને સંમિલિત કરીને શરુ કરવામાં આવી. આ રમત અન્ય રાષ્ટ્રો માટે પણ રસપ્રદ બની અને તેથી આ રમત તેમની સંસ્કૃતિનો એક ભાગ બની ગઈ. આજે અલગ અલગ દેશોમાં આ રમત માટે એક અલગથી માળખું તૈયાર કરેલ છે જેને ઇંગ્લેન્ડ કબડ્ડી સમિતિના નામે ઓળખાય છે. વિશ્વના અલગ અલગ ભાગોમાં કબડ્ડીમાં નવીનતમ ફેરફાર અને સાંસ્કૃતિક અસરો જોવા મળે છે કે જે તેના બદલાતા સ્વરૂપ છે. આ રમત આજે તેના અલગ અલગ સ્વરૂપો સાથે રમાય છે પરંતુ તેની મુલત: ફોરમ હજી અકબંધ છે. === નિયમ === સામાન્ય શબ્દોમાં આ રમતને વધારે અંક હાસિલ કરવા માટે બે ટુકડીઓ (ટીમો) વચ્ચે થતી એક સ્પર્ધા કહી શકાય. અંક (પોઇન્ટ) મેળવવા માટે એક ટીમનો આક્રમણ કરનાર ખેલાડી (રીડર) કબડ્ડી - કબડ્ડી બોલતાં બોલતાં વિપક્ષી ટુકડીના ક્ષેત્રમાં (કોર્ટ) જઇને ત્યાં રહેલા વિપક્ષી ખેલાડીઓને અડકવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ વખતે વિપક્ષી ટીમના ખેલાડીઓ (સ્ટોપર) (રેડરને પકડનારૂઓ) પોતાના ક્ષેત્રમાં આવેલા રેડરને પકડી રાખી ફરી એમના ક્ષેત્રમાં જતાં રોકી રાખે છે. આ વખતે જો તેઓ આ પ્રયાસમાં સફળ થાય તો એમની ટીમને એના બદલે એક અંક ળે છે અને ઼ઓ રીડર કોઇપણ સ્ટોપરને અડકીને સફળતાપૂર્વક પોતાના ક્ષેત્રમાં પરત ચાલ્યો જાય તો એમની ટીમને એક અંક મળી જાય છે અને જે જે સ્ટોપરને એણે અડક્યા હોય એને નિયમ અનુસાર મેદાનની બહાર જવું પડે છે. નીચે જણાવેલા કેટલાક નિયમો કબડ્ડીની રમત માટે જરૂરી છે:<ref name="khelmahakumbh"></ref> * આ રમત સુવાળી અને સમથળ કરેલી જમીન પર રમાય છે. આ રમતમાં ૨ ટુકડીઓ હોય છે જે મેદાનના બન્ને છેડા પર રહે છે. * એક છાપામારને (રેઇડર) ટુકડીમાંથી સામેવાળી ટુકડી તરફ મોકલવામાં આવે છે. અને છાપામાર (રેઇડર) જો તેમ કરવામાં સફળ રહે છે તો તેની ટુકડીને એક અંક પ્રાપ્ત થાય છે. * છાપામાર (રેઇડર) સામાપક્ષની હદમાં પહોંચે છે ત્યારે તેને પોતાના શ્વાસને રોકી રાખી અને સતત કબડ્ડી શબ્દ ઉચ્ચારતા રહેવું પડે છે. * છાપામાર (રેઇડર)ને કોઈ પણ અંક નથી મળતો જો તે સામાપક્ષની હદમાં જઈ અને તે ટુકડીના કોઈ પણ સભ્યને અડ્યા વગર પાછો આવી જાય. અને જો છાપામાર (રેઇડર) સામાપક્ષના કોઈ પણ સભ્યને અડવામાં સફળ રહે તો તેની ટુકડીને એક અંક વધારે મળે છે. * છાપામાર (રેઇડર)ને સામાપક્ષના સભ્યો દ્વારા પકડી પડે અને છાપામાર (રેઇડર)ને ત્યાજ રોકી પાડે, વળી તેનો શ્વાસ તૂટી જાય અને તે કબડ્ડી શબ્દ બોલવાનું બંધ કરી દે ત્યારે વિરોધી ટુકડીને એક અંક મળે છે. * રક્ષક ટુકડી છાપામાર (રેઇડર)ને તેની ટુકડીમાં પાછા જતા રોકી શકે છે. * દરેક ટુકડીમાં ૭ સભ્યો હોય છે અને ૩ વધારાના ખેલાડીઓ હોય છે. રમતનો દરેક ભાગ ૨૦ મીનીટનો હોય છે. * કબડ્ડીની રમતની ૬ સભ્યોની એક ટુકડી દ્વારા દેખરેખ રાખવામાં આવે છે. જેમાં એક અંક નોંધકર્તા અન્ય ૨ સહાયક અંક નોંધકર્તા, ૧ પરામર્શકર્તા અને ૨ નિર્ણયકર્તા હોય છે. * કબડ્ડીની આંતરરાષ્ટ્રીય રમતમાં પુરુષ ખેલાડીઓ માટેનું મેદાન સ્ત્રી ખેલાડીઓ માટેના મેદાન કરતા મોટું હોય છે. * રમત દરમ્યાન લીલું, પીળું અને લાલ કાર્ડ પણ દર્શાવવામાં આવે છે. === ટીમો === [[ચિત્ર:A Kabaddi match at 2006 Asian Games.jpg|thumb|right|upright|કબડ્ડી]] પ્રત્યેક ટીમમાં ૧૨ ખેલાડીઓ હોય છે, પરંતુ તેમાંથી સાતને જ એક વારમાં ક્ષેત્રમાં જવાની અનુમતિ હોય છે. પાંચ ખેલાડીઓ અનામત (રિઝર્વ) હોય છે. બન્ને ટીમો પહેલાં આક્રમણ અને પછી રક્ષાત્મક રહીને અંક હાસિલ કરવા માટે તજવીજ કરતી હોય છે. ===મેદાન === પુરુષ કબડ્ડીની રમત માટે ૧૩ મીટર લાંબુ અને ૧૦ મીટર પહોળું અને સ્ત્રી કબડ્ડીની રમત માટે ૧૨ મીટર લાંબુ અને ૮ મીટર પહોળું મેદાન વપરાય છે. આંતર રાષ્ટ્રીય રમત વખતે આ નિયમ પ્રમાણે રમાય છે. === રમવાની પદ્ધતિ === ખેલાડીઓ રમતના મેદાનમાં આવ્યા બાદ ટોસ જીતીને જીતવા વાળી દાવા લઇને પોતાની ટીમનો એક ખેલાડી સામેની વિપક્ષી ટીમમાં મોકલે છે. આ ખેલાડી કબડ્ડી-કબડ્ડી બોલતો બોલતો બોલતો જાય છે. અને સામેની ટીમના ખેલાડીઓને અડકવાનો પ્રયાસ કરે છે.આ દરમિયાન તે પોતાનો શ્વાસ તૂટી ન જાય તેની કાળજી રાખી સતત કબડ્ડી બોલતો રહે છે. શ્વાસ તૂટી જાય એ સ્થિતિમાં તેણે ભાગીને પોતાનાં મેદાનમાં પરત આવી જવાનું રહે છે. જ્યાં સુધી શ્વાસ ટકાવી કબડ્ડી-કબડ્ડી બોલી શકે ત્યાં સુધીમાં તેણે પોતાની ચપળતા વાપરી સામેના પક્ષનાં ખેલાડી/ખેલાડીઓને અડકવાનો પ્રયાસ કરતા રહેવાનું હોય છે. તે સામેના પક્ષનાં જે ખેલાડીને અડકી લે તે ખેલાડી મેદાનમાંથી દૂર કરાય છે. એટલે કે તેને આઉટ જાહેર કરાય છે. પણ જો તે પોતે એ સમયમાં સામેના ખેલાડીઓનાં કબજામાં આવી જાય અને કબડ્ડી-કબડ્ડી બોલતો બંધ થઈ જાય તો તેને પોતાને આઉટ ગણાઈ મેદાન બહાર જવું પડે છે. આ પ્રક્રિયા બંન્ને તરફના ખેલાડીઓ વચ્ચે વારાફરતી ચાલતી રહે છે. આ રીતે થતાં અંતે જે પક્ષમાં વધુ ખેલાડીઓ બચી રહે છે તે પક્ષને વિજેતા જાહેર કરાય છે. === રમતનો સમય === આ રમત સામાન્ય રીતે ૨૦-૨૦ મિનિટનાં બે ભાગમાં રમાય છે. પ્રથમ ભાગનાં અંતે બંન્ને દળ પોતાનું મેદાન બદલે છે અને આ માટે પાંચ મિનિટનો વિરામ રખાય છે. જો કે આયોજકો દરેક ભાગને ૧૦ કે ૧૫ મિનિટનો પણ રાખી શકે છે. દરેક દળમાં ૫-૬ સ્ટૉપર (રોકનારા) અને ૪-૫ રેડર (હૂમલો કરનારા) હોય છે. એક સમયે માત્ર ચાર રોકનારાઓને જ મેદાન પર ઉતરવાની છૂટ હોય છે. જ્યારે સ્ટૉપર કોઈ રેડરને પોતાના મેદાનમાંથી પરત જતાં રોકી પાડે છે ત્યારે તેના દળને એક અંક મળે છે. અને જો રેડર કોઈને અડકીને પોતાના મેદાનમાં પરત થવામાં સફળ થાય છે તો રેડરના દળને એક અંક મળે છે. આ રમતની સ્પર્ધાનું આયોજન ઉંમર અને વજનના આધાર પર કરવામાં આવે છે, પરંતુ આજના સમયમાં મહિલાઓની પણ આ ક્ષેત્રમાં ભાગીદારી થઇ રહી છે. આ રમતની હરીફાઈ વખતે દેખરેખનું કાર્ય સાત વ્યક્તિઓ કરતા હોય છે: એક રેફરી, બે અમ્પાયર, બે લાઇનમેન, એક ટાઇમ કીપર અને એક સ્કોર કીપર. છેલ્લા ત્રણ [[એશિયાઈ રમતોત્સવ]]માં પણ કબડ્ડીની રમતને સામેલ કરવાના કારણે [[જાપાન]] અને [[દક્ષિણ કોરિયા]] જેવા દેશોમાં પણ કબડ્ડીની લોકપ્રિયતા વધી છે. == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.kabaddiikf.com/ આંતરરાષ્ટ્રીય કબડ્ડી ફેડરેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070618155001/http://www.kabaddiikf.com/ |date=2007-06-18 }} * [http://worldkabaddi.org/ વિશ્વ કબડ્ડી ફેડરેશન] * [http://www.khelmahakumbh.org/home?lang=Gujarati ખેલ મહાકુંભ - ગુજરાત રાજ્ય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810142454/http://www.khelmahakumbh.org/home?lang=Gujarati |date=2014-08-10 }} {{commonscat|Kabaddi|કબડ્ડી}} == સંદર્ભો == {{Reflist}} [[શ્રેણી:રમત]] [[શ્રેણી:ભારતીય સંસ્કૃતિ]] qr5tit7pj97uacxk8u6qnrccsdf0zai 0 25982 901613 859949 2026-06-19T09:32:53Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901613 wikitext text/x-wiki {{Infobox U.S. state | Name = Tennessee | Fullname = State of Tennessee | Flag = Flag of Tennessee.svg | Seal = Tennesseestateseallrg.png | Map = Map of USA TN.svg | Nickname = The Volunteer State | Motto = Agriculture and Commerce | Former = Southwest Territory | Capital = [[Nashville, Tennessee|Nashville]] | OfficialLang = [[English language|English]] | Demonym = Tennessean | LargestCity = [[Memphis, Tennessee|Memphis]] | LargestMetro = [[Nashville-Davidson-Murfreesboro, TN Metropolitan Statistical Area|Nashville Metropolitan Area]] | Governor = [[Phil Bredesen]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) | Lieutenant Governor = [[Ron Ramsey]] ([[Republican Party (United States)|R]]) | Legislature = [[Tennessee General Assembly|General Assembly]] | Upperhouse = [[Tennessee Senate|Senate]] | Lowerhouse = [[Tennessee House of Representatives|House of Representatives]] | Senators = [[Lamar Alexander]] (R)<br />[[Bob Corker]] (R) | Representative=5 Democrats, 4 Republicans | PostalAbbreviation = TN | TradAbbreviation = Tenn. | AreaRank = 36th | TotalAreaUS = 42,169 | TotalArea = 109,247 | LandAreaUS = 41,243 | LandArea = 106,846 | WaterAreaUS = 926 | WaterArea = 2,400 | PCWater = 2.2 | PopRank = 17th | 2000Pop (old) = 5,689,283 | 2000Pop = 6,214,888 (2008 est.)<ref name=08CenEst>{{cite web | title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2008 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2009-02-01 | url = http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2008-01.csv}}</ref> | DensityRank = 19th | 2000DensityUS = 138.0 <!-- quickfacts. census.gov --> | 2000Density = 53.29 | AdmittanceOrder = 16th | AdmittanceDate = June 1, 1796 | TimeZone = [[Eastern Standard Time Zone|Eastern]]: [[UTC]]-5/[[Daylight saving time|-4]] | TZ1Where = [[East Tennessee]] | TimeZone2 = [[Central Standard Time Zone|Central]]: [[UTC]]-6/[[Daylight saving time|-5]] | TZ2Where = [[Middle Tennessee|Middle]] and [[West Tennessee|West]] | Latitude = 34° 59′ N to 36° 41′ N | Longitude = 81° 39′ W to 90° 19′ W | WidthUS = 120 | Width = 195 | LengthUS = 440 | Length = 710 | HighestPoint = [[Clingmans Dome]]<ref name="usgs">{{cite web |date=29 April 2005 |url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest |title=Elevations and Distances in the United States |publisher=U. S Geological Survey |access-date=December 16, 2008 |archive-date=6 ઑક્ટોબર 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest |url-status=dead }}</ref> | HighestElevUS = 6,643 ft. | HighestElev = 2,025 | MeanElevUS = 900 | MeanElev = 280 | LowestPoint = [[Mississippi River]]<ref name="usgs"/> | LowestElevUS = 178 | LowestElev = 54 | ISOCode = US-TN | ElectoralVotes = 11 | Website = www. tennessee.gov }} {{Infobox U.S. state symbols <!-- http://www.tennesseeanytime.org/homework/symbols.html#aginsect and http://www.netstate.com/states/symb/tn_symb.htm sources used --> | Name = Tennessee | Flag = Flag of Tennessee.svg | Seal = Tennesseestateseallrg.png | Nickname = The Volunteer State | Motto = Agriculture and Commerce | Capital = [[Nashville, Tennessee|Nashville]] | Amphibian = [[Salamander]] | Bird = [[Mockingbird]] | Fish = [[Channel Catfish]] </br> [[Bass (fish)|Bass]] | Flower = [[Iris (plant)|Iris]] | FolkDance = [[Square dance]] | Rock = [[Agate]] | Gemstone = [[Pearl|Tennessee River Pearl]] | Insect = [[Honeybee]] | Quarter = 2002 TN Proof.png | QuarterReleaseDate = 2002 | Reptile = [[Eastern Box Turtle]] | Tree = [[Tulip Poplar]] | Wildflower = [[Passion Flower]] | StateRock = [[Tennessee marble|Limestone]] | Song = [[List of Tennessee state symbols#State songs|7 Songs]] | Tartan = [http://www.tartans.scotland.net/tartan_info.cfm@tartan_id=2530.htm Tennessee State Tartan] }} '''ટેનેસી''' એ અમેરિકી ગણતંત્રના દક્ષિણ પૂર્વ છેડે આવેલું એક અમેરિકી રાજ્ય છે. તેની 6,214,888 વસ્તીએ તેને વસ્તી પ્રમાણે રાષ્ટ્રનું 17માં ક્રમાંકનું અને વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ તે કુલ જમીની વિસ્તાર પૈકી જેટલો વિસ્તાર આવરી લે છે{{convert|42169|mi2|km2}} તેના પરથી તે દેશના 36માં ક્રમનું રાજ્ય બને છે.<ref>{{cite news|url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/47000.html|title=આર્કાઇવ ક .પિ|access-date=2010-08-12|archive-date=2015-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207081642/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/47000.html|url-status=dead}}</ref> ટેનેસીની ઉત્તરે [[કન્ટૂકી]] અને [[વર્જિનિયા]], પૂર્વમાં [[ઉત્તર કેરોલિના]], દક્ષિણમાં [[જ્યોર્જિયા]], [[અલ્બામા]] અને [[મિસિસિપ્પી]] તથા પશ્વિમમાં [[અર્કાન્સાસ]] અને [[મિઝૌરી]] રાજ્ય આવેલા છે. રાજ્યનો પૂર્વભાગ [[એપલેચીયન પર્વતમાળા]]થી ઘેરાયેલો છે અને [[મિસિસિપ્પી નદી]] રાજ્યની પશ્ચિમ સરહદ બનાવે છે. ટેનેસીની રાજધાની અને બીજા નંબરનું સૌથી મોટું શહેર [[નેશવિલ]] છે, જેની વસ્તી 626,144 છે.<ref>[http://www.census.gov/popest/counties/tables/CO-EST2008-07.xls યુએસ સેન્સસ લાર્જેસ્ટ યુએસ કાઉન્ટીઝ બાય પોપ્યુલેશન]</ref> 670,902 વસ્તી સાથે [[મેમ્ફીસ]] રાજ્યનું મોટું શહેર છે.<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2008-01.xls |title=Table 1: Annual Estimates of the Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July 1, 2008 Population: April 1, 2000 to July 1, 2008 |format=[[comma-separated values|CSV]] |work=2007 Population Estimates |publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division |date=2008-07-10 |access-date=2008-07-10 }}</ref> નેશવિલમાં 1,521,437 વ્યક્તિ સાથે રાજ્યનો સૌથી વધુ [[શહેરી વિસ્તાર]] છે.<ref>[http://www.census.gov/popest/metro/tables/2008/CBSA-EST2008-05.xls મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારો માટે યુએસ સેન્સસના 2008 માટે વસતિના અંદાજ]</ref> ટેનેસી રાજ્યનું મૂળ વોટૌગા એસોસિયેશનમાં છે કે જે 1772ના ફ્રન્ટીયર કરાર મુજબ એપલેચીયનની પશ્વિમે આવેલી પહેલી બંધારણીય સરકાર કહેવાય છે.<ref>જોહન ફિન્ગર, ''ટેનેસી ફ્રન્ટીયર્સ: થ્રી રીજન્સ ઇન ટ્રાન્ઝિશન'' (બ્લૂમિંગ્ટન, ઇન્ડ.: ઇન્ડિયાના યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2001), પાનાં 46-47.</ref> અત્યારનું ટેનેસી શરૂઆતમાં ઉત્તર કેરોલિનાનો ભાગ હતુ, અને બાદમાં તે [[દક્ષિણ-પશ્વિમ પ્રાંત]]નો ભાગ બન્યું હતુ. ટેનેસીને 1લી જૂન 1796ના રોજ 16માં રાજ્ય તરીકે સંઘમાં સમાવવામાં આવ્યું હતું. 19મી સદીની શરૂઆતમાં ટેનેસી એ અમેરિકન ઇતિહાસના કેટલાક ખાસ રાજકીય ચહેરાઓ જેવા કે, [[ડેવી ક્રોકેટ]], [[એન્ડ્રુ જેક્સન]] અને [[સેમ હોસ્ટન]]નું ઘર હતુ. 1861માં ફાટી નીકળેલાં [[યુ.એસ.સિવિલ યુદ્ધ]] પછી સંઘને છોડી [[અલગ રહેનારા રાજ્યો]]માં જોડાનાર છેલ્લું રાજ્ય ટેનેસી હતુ, અને યુદ્ધના અંતે સંઘમાં સમાવાયેલું પહેલું રાજ્ય હતુ.<ref name="guide">[http://www.usm.edu/armyrotc/Shiloh%20Staff%20Ride/TN%20Civil%20War%20Heritage%20Trail.pdf ટેનેસીસ સિવિલ વોર હેરિટેજ ટ્રાયલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326035703/http://www.usm.edu/armyrotc/Shiloh%20Staff%20Ride/TN%20Civil%20War%20Heritage%20Trail.pdf |date=2010-03-26 }}. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> ટેનેસીએ અમેરિકામાંથી અલગ થયેલા રાજ્યોના સૈન્ય માટે અન્ય કોઈ પણ રાજ્ય કરતા વધારે સૈનિકો પૂરા પાડ્યા હતાં, અને સંઘ સૈન્ય માટે દક્ષિણના કોણપણ રાજ્ય કરતા વધારે સૈનિકો પૂરા પાડ્યા હતા.<ref name="guide"/> ટેનેસીએ 1866માં [[પુલાસ્કી]]માં [[કૂ ક્લૂક્ષ ક્લેન]]ના નિર્માણથી લઈને 1968માં મેમ્ફીસમાં [[માર્ટિન લ્યૂથર કિંગ]]ની થયેલી હત્યા સુધીની ઘણી વંશીય અથડામણો જોઈ છે. વીસમી સદીમાં ટેનેસી કૃષિ વિષયક અર્થવ્યવસ્થામાંથી વૈવિધ્યસભર અર્થવ્યવસ્થામાં ફેરવાયું, જેને [[ટેનેસી વેલી સત્તામંડળ]] જેવાં સમવાયી તંત્રની ઘણીવાર સહાય મળી હતી. 1940ની શરૂઆતમાં, [[ઓક રિજ, ટેનેસી]]ની સ્થાપના વિશ્વના પ્રથમ અણુ બોમ્બ બનાવવામાં મદદ કરનારા મેનહટન પ્રોજેક્ટના યુરેનિયમમાં વૃદ્ધિ કરવાની સુવિધાઓ વધારવા થઈ હતી. ટેનેસીએ [[રોક એન્ડ રોલ]] અને [[બ્લૂઝ]] પ્રકારના સંગીતના વિકાસમાં ખૂબ જ મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો છે. મેમ્ફીસ શહેરની [[બિલ સ્ટ્રીટ]] એ બ્લૂઝ સંગીતનું જન્મસ્થળ મનાય છે જ્યાં [[ડબલ્યુ. સી. હેન્ડી]] જેવા સંગીતકાર 1909 જેટલા શરૂઆતના સમયથી પરફોર્મ કરતા હતા.<ref>બોબી લોવેટ, [http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=B019 બેલે સ્ટ્રીટ]. ''ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર'', 2002. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> મેમ્ફીસ એ [[સન રેકૉર્ડ્સ]]નું પણ ઘર ગણાય છે, જ્યાં [[એલ્વિસ પ્રિસલી]], [[જ્હોની કેશ]], [[કાર્લ પર્કિન્સ]], [[જેરી લી લેવિસ]], [[રૉય ઓર્બિસન]] અને [[ચાર્લી રીચ]] જેવા સંગીતકારોએ તેમની રેકોર્ડિંગની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી અને જ્યાં 1950માં રોક એન્ડ રોલ સંગીતે યોગ્ય સ્વરૂપ પકડ્યું હતુ.<ref>માઇકલ બર્ટ્રાન્ડ, [http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=S117a સન રેકોર્ડ્સ]. ''ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર'', 2002. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> [[બ્રિસ્ટલ]]માં [[1927માં વિક્ટર રેકૉર્ડિંગ સેશન્સ]] થયેલાં તે ગ્રામીણ સંગીતના પ્રકારની શરૂઆત ગણાય છે,<ref name="tehcwolfe">ચાર્લ્સ વોલ્ફે, [http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=M136 મ્યુઝિક]. ''ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર'', 2002. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> અને 1930માં [[ગ્રાન્ડ ઓલે ઓપ્રી]]ના ઉદયે નેશવિલને ગ્રામીણ સંગીતના રેકોર્ડિંગ ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર બનવામાં મદદ કરી હતી.<ref>ટેડ ઓલ્સન અને અજય કાલરા, "એપલાન્ચિયન મ્યુઝિક: એકઝામિનિંગ પોપ્યુલર એઝમ્શન્સ". ''હે હેન્ડબૂક ટુ એપલાચીયા: એન ઇન્ટ્રોડક્શન ટુ ધ રીજન'' (નોક્ષવિલે, ટેનેસી: યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી પ્રેસ, 2006), પાનાં 163-170.</ref> ટેનેસીના મુખ્ય ઉદ્યોગોમાં ખેતી, નિર્માણ અને પ્રવાસન ઉદ્યોગ છે. [[તમાકુ]], [[કપાસ]] અને [[સોયાબિન]] એ રાજ્યની પ્રાથમિક ખેતપેદાશો છે<ref>ડોનાલ્ડ વિન્ટર્સ, [http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=A013 કૃષિ]. ''ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર'', 2002. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> અને રસાયણ, વાહન વ્યવહારના સાધનો અને વીજકીય ઉપકરણોએ મુખ્ય નિકાસ થતાં ઉત્પાદનો છે.<ref>જેમ્સ ફિકલ [http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=I002 ઉદ્યોગ]. ''ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર'', 2002. સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> [[ગ્રેટ સ્મોકી પર્વતીય રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] એ દેશનું સૌથી વધુ મુલાકાત લેવાતું રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે,<ref>[http://www.nps.gov/grsm/index.htm ગ્રેટ સ્મોકી માઇન્ટેઇન્સ નેશનલ પાર્ક]. સત્તાવાર વેબસાઈટ સુધારો 25 નવેમ્બર 2009.</ref> અને રાજ્યના પૂર્વીય વિભાગમાં મુખ્યમથક તથા ટેનેસી-ઉત્તર કેરોલિના સરહદને સમાંતર આવેલી [[એપલેચીયન પર્વતમાળા]]નો એક વિભાગ ગણાય છે. અન્ય મહત્વના પર્યટન આકર્ષણમાં એલ્વિસ પ્રિસલીનું મેમ્ફીસમાં આવેલું [[ગ્રેસલેન્ડ]] અને ચટ્ટેટાનૂગામાં આવેલું [[ટેનેસી એક્વેરિયમ]] છે. == ભૂગોળ == આઠ રાજ્યોની સરહદ પર ટેનેસી છે : ઉત્તરમાં [[કન્ટૂકી]] અને [[વર્જિનિયા]], પૂર્વમાં [[ઉત્તર કેરોલિના]], દક્ષિણમાં [[જ્યોર્જિયા]], [[અલ્બામા]] અને [[મિસિસિપ્પી]] તેમજ પશ્વિમમાં [[મિસિસિપ્પી નદી]] પર [[અર્કાન્સાસ]] અને [[મિઝૌરી]]. ટેનેસી અને મિઝૌરી બંને સૌથી વધુ રાજ્યો સાથે સરહદ ધરાવે છે. [[ટેનેસી નદી]] રાજ્યને વધુ ત્રણ ભાગમાં જુદુ પાડે છે. રાજ્યનું સૌથી ઉચ્ચુ બિંદુ 6,643 ફૂટ(2,025 મીટર) પર [[ક્લિંગમન્સ ડૉમ]] છે.<ref name="usgs"/> ટેનેસીની પૂર્વીય સરહદે આવેલું ક્લિંગમન્સ ડૉમ એ [[એપલેચીયન પર્વતમાળા]]નું સૌથી ઉંચુ સ્થળ છે. ટેનેસી અને ઉત્તર કેરોલિના વચ્ચેની રાજ્ય રેખા પર્વતમાળાને પાર કરે છે. મિસિસિપ્પી રાજ્ય રેખા પર મિસિસિપ્પી નદી એ સૌથી ન્યૂનત્તમ સ્થળ ગણાય છે. રાજ્યનું ભૌગોલિક કેન્દ્રબિંદુ [[મર્ફિસબોરો]]માં આવેલું છે. ભૌગોલિક અને બંધારણીય રીતે ટેનેસી રાજ્ય એ ત્રણ [[વિશાળ વિભાગો]]માં વહેચાયેલું છે : [[પૂર્વ ટેનેસી]], [[મધ્ય ટેનેસી]] અને [[પશ્ચિમ ટેનેસી]]. ટેનેસીમાં છ મુખ્ય પ્રાકૃતિક વિસ્તાર આવેલાં છે : [[બ્લૂ રિજ]], [[એપલેચીયન રિજ અને ખીણ]] પ્રદેશ, [[ક્યૂમ્બરલેન્ડનો ઉચ્ચપ્રદેશ]], [[હાઈલેન્ડ રીમ]], [[નેશવિલ બેસિન]] અને [[ગલ્ફ કોસ્ટલ પ્લેઈન]]. આજ દિન સુધીમાં નોંધાયેલી 8350 ગુફાઓ સાથે ટેનેસી એ અમેરિકી ગણરાજ્યમાં ગુફાઓનું ઘર મનાય છે. === પૂર્વ ટેનેસી === [[ચિત્ર:Map of East Tennessee counties.png|thumb|right|પૂર્વ ટેનેસી દર્શાવતો ટેનેસીનો નકશો]] બ્લૂ રિજ વિસ્તાર એ પૂર્વ ટેનેસીના છેડે અને ઉત્તર કેરોલિનાની સરહદે આવેલો છે. ઊંચા પર્વતો અને ઉબડ પશ્વિમી બ્લૂ રીજ પર્વતમાળાનો ઉબડ-ખાબડ વિસ્તાર એ ટેનેસીના આ પ્રદેશની ખાસિયત છે, જે કેટલાંક પેટા પ્રકારોમાં વહેચાયેલ છે જેમ કે, [[ગ્રેટ સ્મોકી પર્વતમાળા]], [[બાલ્ડ પર્વતમાળા]], [[યુનિકોઈ પર્વતો]], [[યુનાકા પર્વતમાળા]] અને [[રોન પહાડી પ્રદેશ]] તથા [[આયર્ન પર્વતો]]. બ્લૂ રિજની સરેરાશ ઊંચાઈ સમુદ્ર સ્તરથી 5,000 ફૂટ (1500 મીટર) છે. રાજ્યનું ઉચ્ચત્તમ બિંદુ ગણાતું ક્લિંગમન્સ ડોમ આ વિસ્તારમાં આવેલું છે. બ્લૂ રિજ વિસ્તાર ક્યારેય છુટી છવાઈ વસ્તી કરતા વધુ વસ્તી ધરાવતો ન હતો, અને આજે મોટા ભાગનો વિસ્તાર [[ચેરોકી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]], [[ગ્રેટ સ્મોકી પર્વતમાળા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] અને બીજા કેટલાંક છુટાં છવાયા વેરાન પ્રદેશો અને રાજ્ય ઉદ્યાનોથી સુરક્ષિત છે. બ્લૂ રિજ વિસ્તારથી પશ્વિમ તરફ 55 માઈલ(88 કિ.મી.) જતાં સાંકડો ઊંચાણવાળો અને ખીણ પ્રદેશ આવે છે, જ્યાં કેટલીક નાની નદીઓ મળીને [[ટેનેસી ખીણપ્રદેશ]]માં ટેનેસી નદીનું નિર્માણ કરે છે. ટેનેસીનો આ વિસ્તાર ફળદ્રુપ [[ખીણો]]ના જંગલ ઘેરાયેલો છે અને [[બેયસ પર્વતમાળા]] તથા [[ક્લીંચ પર્વતમાળા]] જેવા પર્વતોથી જંગલ પ્રદેશ છુટો પડે છે. ટેનેસી ખીણનો પશ્વિમી વિસ્તાર, જ્યાં પર્વતમાળાઓ ટૂંકી થતી જાય છે તે વિસ્તાર [[ગ્રેટ વેલી]] તરીકે ઓળખાય છે. આ ખીણ વિસ્તારમાં ઘણાં શહેરી વિસ્તારો અને રાજ્યના ત્રણ શહેરી વિસ્તાર પૈકીના બે, રાજ્યનું ત્રીજા નંબરનું સૌથી મોટું શહેર [[ક્નોક્સવિલે]] અને રાજ્યનું ચોથા નંબરનું સૌથી મોટું શહેર [[ચટ્ટાનૂગા]] આવેલાં છે. === મધ્ય ટેનેસી === {{Main|Middle Tennessee}} [[ચિત્ર:Map of Middle Tennessee counties.png|thumb|right|મધ્ય ટેનેસી દર્શાવતો ટેનેસીનો નકશો]] પૂર્વ ટેનેસીનો પશ્વિમ ભાગ [[ક્યૂમ્બરલેન્ડના ઉચ્ચપ્રદેશ]] પર આવેલો છે, આ વિસ્તાર સપાટ શિખર ધરાવતા પર્વતોથી ઘેરાયેલો છે અને તિક્ષ્ણ ખીણોથી અલગ પડે છે. ક્યૂમ્બરલેન્ડના ઉચ્ચપ્રદેશની ઊંચાઈ સમુદ્ર સ્તરથી 1,500 થી 1,800 ફૂટ (450થી 550 મીટર) વચ્ચે છે. ક્યૂમ્બરલેન્ડ ઉચ્ચપ્રદેશની પશ્ચિમમાં [[હાઈલેન્ડ રીમ]] છે જે [[નેશવિલ બેસિન]]થી ઘેરાયેલું સપાટ ઉચ્ચ મેદાન છે. હાઈલેન્ડ રીમનો ઉત્તર ભાગ તેના વધુ [[તમાકુ]] ઉત્પાદન માટે જાણીતો છે તે કેટલીકવાર [[પેનીરોયલ ઉચ્ચપ્રદેશ]]થી પણ ઓળખાય છે, તે મુખ્યત્વે દક્ષિણ-પશ્ચિમ કેન્ટૂકીમાં આવેલો છે. ખુબ જ ફળદ્રુપ ખેતપ્રદેશ અને પ્રાકૃતિક સંપદાનું જૈવ વૈવિધ્યએ નેશવિલ બેસિનની મુખ્ય ખાસિયત છે. 1700 સદીના અંત અને 1800 સદીના આરંભે વર્જિનિયાથી અપેલેચિન ઓળંગીને સ્થાયી થનારાઓ માટે મધ્ય ટેનેસીએ સમાન લક્ષ્ય હતુ. સ્થાનિક અમેરિકનો ઘણી પેઢીથી જે મહત્વના વેપારી માર્ગનો ઉપયોગ કરતા તે [[નાચેઝ ટ્રેસ]] તરીકે ઓળખાય છે, અને તે મધ્ય ટેનેસીને [[મિસિસિપ્પી નદી]]ના નીચેના ભાગે આવેલા [[નાચેઝ]] શહેર સાથે જોડે છે. નાચેઝ ટ્રેસ માર્ગનો ઉપયોગ [[નાચેઝ ટ્રેસ પાર્કવે]] નામે હાઈવે રૂપે કરવામાં આવ્યો. ઘણાં બધા [[અમેરિકન ચેસ્નટ]] પૈકી બાકી રહેલા થોડા ઝાડ આ વિસ્તારમાં ઉછર્યા. તેમનો ઉપયોગ [[વનસ્પતિને થતાં એક સડા]] સામે પ્રતિકાર કરી શકે તેવી જાતિના ઝાડ ઉછેરવાં થાય છે. === પશ્વિમ ટેનેસી === {{Main|West Tennessee}} [[ચિત્ર:Map of West Tennessee counties.png|thumb|right|પશ્ચિમ ટેનેસી દર્શાવતો ટેનેસીનો નકશો]] હાઈલેન્ડ રીમ અને નેશવિલ બેસિનની પશ્ચિમે [[મિસિસિપ્પી એમ્બેયમેન્ટ]] સહિત [[અખાતીય કિનારાની સમતળ જમીન]] આવેલી છે. વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ અખાતીય કિનારાની સમતળ જમીન એ ટેનેસી પ્રદેશનો મહત્વનો ભૂ-ભાગ છે. તે વિશાળ ભૌગોલિક ભૂ-ભાગનો એક ભાગ છે, જે [[ગલ્ફ ઓફ મેક્સિકો]]થી શરૂ થાય છે અને ઉત્તરમાં દક્ષિણ [[ઈલિનોઈસ]] સુધી પથરાયેલ છે. ટેનેસીમાં અખાતીય કિનારાની સમતળ જમીન ત્રણ વિભાગમાં વહેંચાયેલી છે તે પૂર્વમાં [[ટેનેસી નદી]]થી પશ્વિમમાં [[મિસિસિપ્પી નદી]] સુધી વિસ્તરેલ છે. 10 માઈલ્સ(16 કિ.મી.)ની પહોળાઈ ધરાવતો પ્રદેશનો પૂર્વોત્તર ભાગ પહાડી જમીન ધરાવે છે તે ટેનેસી નદીના પશ્વિમ કાંઠે આવેલો છે. આ પાતળી પટ્ટીની પશ્વિમ બાજુએ પહાડો અને ઝરણાઓથી પથરાયેલ બહોળો વિસ્તાર છે જે [[મેમ્ફીસ]] સુધી લંબાય છે, આ વિસ્તાર ટેનેસી બોટમ્સ કે બોટમ લેન્ડ કહેવાય છે. મેમ્ફીસમાં ટેનેસી બોટમનો તીક્ષ્ણ કિનારારૂપે અંત આવે છે, જેની બીજી બાજુ મિસિસિપ્પી નદી છે. ટેનેસી બોટમની પશ્વિમ બાજુએ [[મિસિસિપ્પી મેદાન]] છે, જેની સમુદ્ર સ્તરથી ઊંચાઈ 300 ફૂટ (90મીટર)થી પણ ઓછી છે. આ નીચાણવાળી જમીન, પૂરગ્રસ્ત મેદાનો અને ભેજવાળી પોચી જમીનને કેટલીક વાર [[ડેલ્ટા પ્રદેશ]] પણ કહેવામાં આવે છે. ટેનેસીનો પશ્વિમનો મોટાભાગનો વિસ્તાર [[1818ના ચિકાસૌ સેશન]] સુધી પ્રાદેશિક જમીન રહી જ્યારે [[ચિકાસૌ]]એ ટેનેસી નદી અને મિસિસિપ્પી નદી વચ્ચેની જમીન ખાલસા કરી. ચિકાસૌ સેશનનો એક ભાગ કે જે કેન્ટૂકીમાં છે તે આજે [[જેક્સન પરચેઝ]] તરીકે ઓળખાય છે. === જાહેર સ્થળો === [[ચિત્ર:Clifftops4-7-07.jpg|thumb|right|ગ્રેટ સ્મોકી માઉન્ટેઇન નેશનલ પાર્કમાં માઉન્ટ લી કોન્ટે પરથી એક દૃશ્ય]] [[રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન સેવા]]ના અંકુશ અને વહીવટ હેઠળના વિસ્તારોમાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારો : * [[ગ્રીનવિલે]]માં આવેલું [[એન્ડ્રુ જ્હોનસન રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક સ્થળ]] * [[એપલેચીયન રાષ્ટ્રીય કુદરતી દ્રશ્યમાળ]] * [[બિગ સાઉથ ફોર્ક નેશનલ રિવર અને મનોરંજનનો વિસ્તાર]] * [[ક્યૂમ્બરલેન્ડ ગેપ રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક ઉદ્યાન]] * [[ફૂટહિલ્સ પાર્કવે]] * [[ફોર્ટ ડોનેલ્સન રાષ્ટ્રીય યુદ્ધમેદાન]] અને [[ડોવેર]] નજીક આવેલું [[ફોર્ટ ડોનેલ્સન રાષ્ટ્રીય કબ્રસ્તાન]] * [[ગ્રેટ સ્મોકી પર્વતમાળા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] * [[નચેઝ ટ્રેસ પાર્કવે]] * [[વોર્ટબર્ગ]] નજીક આવેલું [[ઓબેડ જંગલ અને રમણીય નદી]] * [[ઓવરમાઉન્ટેઈન વિક્ટરી રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક પર્વતમાળ]] * [[સિલોહ રાષ્ટ્રીય કબ્રસ્તાન]] અને [[સિલોહ]] નજીક આવેલું [[સિલોહ રાષ્ટ્રીય મિલિટ્રી પાર્ક]] * [[સ્ટોન્સ રિવર નેશનલ બેટલફિલ્ડ]] અને [[મર્ફીસબોરો]] નજીક આવેલું [[સ્ટોન્સ રિવર નેશનલ સિમેટરી]] * [[ટ્રેઇલ ઑફ ટીઅર્સ નેશનલ હિસ્ટોરિક ટ્રેઈલ]] રાજ્ય હસ્તકના 54 ઉદ્યાનો 132000 [[એકર]] (534 ચોરસ [[કિ.મી.]]) વિસ્તારમાં ફેલાયેલાં છે અને ગ્રેટ સ્મોકી માઉન્ટેઈન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો કેટલોક ભાગ [[ચેરોકી રાષ્ટ્રીય વન]] અને [[ક્યૂમ્બરલેન્ડ ગેપ રાષ્ટ્રીય ઐતિહાસિક ઉદ્યાન]] ટેનેસીમાં આવેલાં છે. રમતવીરો અને મુલાકાતીઓ [[રીલફૂટ સરોવર]] પ્રત્યે આકર્ષાય છે, આ સરોવર મૂળ [[ભૂકંપ]]માંથી બનેલું છે, જે તેના અગાઉના જંગલની રહી ગયેલી છાંટ અને પાણી પર કમળના સુંદર પાથરણને કારણે સરોવરને એક અલગ સુંદરતા પ્રદાન કરે છે. ''આ પણ જુઓ: [[ટેનેસી રાજ્ય હસ્તકના ઉદ્યાનની યાદી]]'' === આબોહવા === એપલેચીયનમાં આવેલા થોડાંક ઊંચાઈવાળા ભાગ કે જે ઠંડા તાપમાનને કારણે [[પર્વતીય તાપમાનવાળા હવામાન]] કે [[ભેજયુક્ત ખંડીય તાપમાનના પેટા પ્રકાર]]માં ગણાય છે તેના સિવાય મોટાભાગે રાજ્યમાં [[ઉષ્ણકટિબંધની સરહદમાં હોય તેવું ભેજવાળુ વાતાવરણ]] રહેતું હતુ<ref name="Climate">{{cite web |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A1.pdf |title=World Map of Köppen−Geiger Climate Classification |format=PDF |access-date=2008-12-19 |archive-date=2009-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114202025/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A1.pdf |url-status=dead }}</ref>. ટેનેસીના વાતાવરણ માટે [[મેક્સિકોનો અખાતી વિસ્તાર]] પ્રબળ કારણ મનાય છે, અને દક્ષિણના પવનો રાજ્યના મોટાભાગના વાર્ષિક વરસાદ માટે જવાબદાર છે. સામાન્ય રીતે રાજ્યમાં ગરમ ઉનાળો અને ઠંડો શિયાળો હોય છે અને આખા વરસ દરમિયાન વરસાદ પડે છે. રાજ્યમાં વાર્ષિક સરેરાશ 50 ઈંચ(130સે.મી.) વરસાદ પડે છે. બરફ વર્ષાનું પ્રમાણ પશ્વિમ ટેનેસીમાં સરેરાશ 5 ઈંચ(13સે.મી.)થી લઈને પૂર્વ ટેનેસીના ઊંચા પહાડો પર 16 ઈંચ(41 સે.મી.) સુધી છે.<ref name="Tennessee Agriculture">{{cite web |url=http://www.agclassroom.org/kids/stats/tennessee.pdf |title=A look at Tennessee Agriculture |publisher=Agclassroom.org |access-date=November 1, 2006 |format=PDF |archive-date=જૂન 14, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160614025708/http://www.agclassroom.org/kids/stats/tennessee.pdf |url-status=dead }}</ref> સામાન્ય રીતે રાજ્યમાં ઉનાળો ગરમ અને ભેજવાળો હોય છે, રાજ્યમાં મોટેભાગે ઉનાળાના મહિનાઓ દરમિયાન તાપમાન સરેરાશ 90 અંશ ફેરનહીટ(32 અંશ સેં.)સુધી ઊંચુ જાય છે. પૂર્વ ટેનેસીમાં ઉનાળાની રાતો પ્રમાણમાં ઠંડી હોય છે. શિયાળો સામાન્યથી વધારે ઠંડો હોય છે અને ઊંચાણવાળા વિસ્તારોમાં ઠંડક વધતી જાય છે. સામાન્ય રીતે ઊંચા પહાડોથી દૂર રાજ્યના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં રાત્રિ દરમિયાનનું નીચું તાપમાન શૂન્ય અંશની નજીક હોય છે. રાજ્ય સમુદ્ર કિનારાથી દુર હોવાથી [[વાવાઝોડા]]ની સીધી અસરથી બચી જાય છે, પણ રાજ્યના ભૌગોલિક સ્થાનને લીધે વાવાઝોડાનો અંત આવતા પહેલાં તે જમીન પર અથડાય છે અને નોંધપાત્ર વરસાદ લાવી શકે છે, જેમ કે, [[1982નું ઉષ્ણ કટિબંધનું તોફાન]].<ref name="HPCSE">{{cite web|author=[[David M. Roth]]|url=http://www.hpc.ncep.noaa.gov/tropical/rain/tcsoutheast.html|title=Tropical Cyclone Rainfall in the Southeast|access-date=2007-12-20|archive-date=2012-05-02|archive-url=https://www.webcitation.org/67N30HKEP?url=http://www.hpc.ncep.noaa.gov/tropical/rain/tcsoutheast.html|url-status=dead}}</ref> રાજ્યમાં તોફાનના સરેરાશ 50 દિવસ હોય છે જેમાંથી કેટલાંક ઘણાં ઉગ્ર હોઈ શકે છે. [[વાવાઝોડા]]ની શક્યતા આખા રાજ્યમાં રહેલી છે પણ પશ્વિમ અને મધ્ય ટેનેસી સૌથી વધુ ભોગ બની શકે છે. <ref name="Thunderstorm Hazard">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/key/HTML/tstmhazards.htm |title=US Thunderstorm distribution |publisher=src.noaa.gov |access-date=November 1, 2006}}</ref> રાજ્યમાં દરવર્ષે સરેરાશ 15 વાવાઝોડા આવે છે. <ref name="Annual Average Number of Tornadoes">{{cite web |url=http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |title=Mean Annual Average Number of Tornadoes 1953-2004 |publisher=ncdc.noaa.gov |access-date=November 1, 2006 |archive-date=ઑક્ટોબર 16, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |url-status=dead }}</ref> ટેનેસીમાં વાવાઝોડા પ્રબળ હોઈ શકે છે, તમામ રાજ્યોમાં વાવાઝોડાને કારણે થતાં મૃત્યુની ટકાવારીમાં ટેનેસી મોખરે છે.<ref name="Tornado Top 10 Lists">{{cite web |url=http://www.tornadoproject.com/toptens/topten1.htm |title=Top ten list |publisher=tornadoproject.com |access-date=November 1, 2006 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 4, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204033709/http://www.tornadoproject.com/toptens/topten1.htm |url-status=dead }}</ref> શિયાળાના તોફાનો કોઈક વખતની જ સમસ્યા છે જો કે, [[બરફના તોફાનો]] થવાની શક્યતા વધારે છે. [[ધુમ્મસ]] રાજ્યનાં કેટલાંક વિસ્તારોમાં કાયમી સમસ્યા છે, ખાસ કરીને સ્મોકી માઉન્ટેઈન્સમાં. {| class="wikitable" "text-align: center; font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align: center; font-size:120%;background:#E8EAFA; "|ટેનેસીના વિવિધ શહેરોના માસિક સામાન્ય ઊંચા અને નીચા તાપમાન (F)<ref>http://www.weather.com/</ref> |- ! style="background: #E5AFAA; color: #000001" height="17" | શહેર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | જાન્યુઆરી ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ફેબ્રુઆરી ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | માર્ચ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | એપ્રિલ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | મે ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | જૂન ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | જુલાઈ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ઓગસ્ટ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | સપ્ટેમ્બર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ઓક્ટોબર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | નવેમ્બર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ડિસેમ્બર |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | ચટ્ટાનૂગા | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 49/30 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 54/33 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 63/40 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/47 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 79/56 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 86/65 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/69 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/68 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 82/62 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/48 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/40 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 52/33 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | નોક્સવિલે | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 47/30 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 52/33 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 61/40 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 71/48 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 78/57 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/65 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/69 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 87/68 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/62 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 71/50 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 60/41 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 50/34 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | મેમ્ફિસ | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 49/31 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 55/36 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 63/44 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/61 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/69 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 92/73 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 91/71 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 85/64 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 75/52 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 62/43 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 52/34 |- style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | નેશવિલ | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 46/28 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 52/31 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 61/39 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 70/47 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 78/57 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/65 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 89/70 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 82/61 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 71/49 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 59/40 | style="text-align: center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 49/32 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | ઓક રીજ | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 46/27 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 52/30 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/37 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/44 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 78/53 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 85/62 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/65 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 81/59 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/46 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 59/36 | style="text-align: center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 49/30 |} == ઇતિહાસ == {{Main|History of Tennessee}} === શરૂઆતનો ઇતિહાસ === [[ચિત્ર:Nashville I style gorget Castalian Springs Mound Site drawing.png|thumb|200px|left|શંખ પર કોતરેલી મિસિસિપી કાળની કળા, મધ્ય ટેનેસીમાં ખોદકામ દરમિયાન મળી આવી હતી.]] ટેનેસી તરીકે ઓળખાતા હાલના વિસ્તારમાં 12,000 વર્ષ પહેલા [[પાલીઓ-ઈન્ડિયન્સ]] વસવાટ કરતાં હતાં.<ref>[http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm "આર્કિયોલોજી એન્ડ ધ નેટિવ પીપલ ઓફ ટેનેસી".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509062134/http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm |date=2008-05-09 }}[http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી, ફ્રાન્ક એચ. મેકક્લન્ગ મ્યૂઝિયમ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509062134/http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm |date=2008-05-09 }}[http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm સુધારો ડિસેમ્બર 5, 2007.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509062134/http://mcclungmuseum.utk.edu/permex/archaeol/archaeol.htm |date=2008-05-09 }}</ref> પહેલી વસાહત અને યુરોપીયન સંપર્ક વચ્ચેના સમયમાં વસતા સાંસ્કૃતિક જૂથોના નામ અજાણ્યા છે પણ પુરાતત્વવિદો દ્વારા ઘણાં વૈવિધ્યપૂર્ણ સાંસ્કૃતિક તબક્કાઓના નામ અપાયા હતા, જેમાં [[આર્કિએક]] (ઈ.સ.પૂર્વ 8000-1000), [[વૂડલેન્ડ]] (ઈ.સ.પૂર્વ 1000- ઈ.સ.1000)અને [[મિસિસિપ્પિયન]] (ઈ.સ.1000-1600), જેમના મુખિયાઓ, [[મૂસ્કોગી લોકો]]ના સાંસ્કૃતિક પૂરોગામી હતા, જેમણે ચેરુકી સ્થળાંતર પહેલાં ટેનેસી નદી અને ખીણ પ્રદેશના વિસ્તારમાં વસવાટ કર્યો હતો. અત્યારના ટેનેસી તરીકે ઓળખાતા વિસ્તારમાં પહેલાં યુરોપીયન પ્રવાસોમાં ત્રણ પ્રવાસોની આગેવાની 1540માં [[હર્મન્ડો ડી સોટો]], 1559માં [[ટ્રીસ્ટન ડી લૂના]] અને 1567માં [[જૂઆન પાર્ડો]] નામના [[સ્પેનિશ પર્યટકો]]એ કરી હતી. પાર્ડોએ "ટાન્સક્યૂઈ" નામ એક સ્થાનિક ઈન્ડિયન ગામ પરથી નોંધ્યું હતુ, જે કદાચ હવે રાજ્યનું વર્તમાન નામ હોઈ શકે. તે સમયે, ટેનેસીમાં [[મૂસ્કોગી]] અને [[યુચી]] જાતિના લોકો વસવાટ કરતા હતા. યુરોપીયન રોગોના કારણે મરતી મૂળ પ્રજાતી અને વધતી જતી યુરોપીયન વસાહતના કારણે કદાચ [[ચેરોકી]] અત્યારે વર્જિનિયા તરીકે ઓળખાતા વિસ્તારથી દક્ષિણ તરફ ખસ્યા. જેમ જેમ યુરોપીયન કોલોનીનો વિસ્તાર થતો ગયો તેમ તેમ સ્થાનિક વસ્તીને જબરદસ્તીથી દક્ષિણ અને પશ્વિમ તરફ ખસવું પડ્યું, જેમાં મૂસ્કોગી, યુચી, [[ચિકસૌ]] અને [[ચોકટાવ]] લોકોનો સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:Ftloudouninterior.jpg|thumb|right|ફોર્ટ લાઉડનનું પુનઃનિર્માણ, તે ટેનેસીમાં બ્રિટીશરોની પ્રથમ વસાહત હતી.]] અત્યારના ટેનેસીમાં પહેલી બ્રિટીશ વસાહત, હાલના [[વોનોર]] નજીક આવેલી [[ફોર્ટ લાઉડન]] હતી. ફોર્ટ લાઉડન બ્રિટીશરોની તે વખતની સૌથી પશ્વિમમાં આવેલી આઉટપોસ્ટ હતી. કિલ્લાની ડિઝાઈન [[જ્હોન વિલિયમ ગેરાર્ડ ડી બ્રામ]] દ્વારા કરાઈ હતી અને તેનું બાંધકામ બ્રિટીશ કેપ્ટન રેયમન્ડ ડિમરનાં વડપણ હેઠળનાં સૈન્ય દ્વારા કરાયું હતુ. તેનાં નિર્માણ પછી કેપ્ટન રેયમન્ડ ડિમરે તેનો કબજો ઑગષ્ટ 14, 1757માં તેના ભાઈ, કેપ્ટન પૉલ ડૉમરને સોંપ્યો. બ્રિટીશરો અને પડોશનાં [[ઓવરહિલ ચિરુકી]] વચ્ચે વિખવાદ ઉભો થયો અને ફોર્ટ લાઉડનનો ઘેરાવો ઑગષ્ટ 7,1960માં તેની સોંપણી સાથે સમાપ્ત થયો હતો. પછીનાં દિવસની સવારે નજીકમાં એક હુમલામાં કેપ્ટન પોલ ડીમર અને તેના ઘણાં માણસો માર્યા ગયા અને મોટાભાગના સૈનિકોને બંદી બનાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>સ્ટેનલી ફોલ્મ્સબી, રોબર્ટ કોર્લી અને એનોક મિટચેલ, ''ટેનેસી: એ શોર્ટ હિસ્ટ્રી'' (નોક્ષવિલે, ટેનેસી: યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી પ્રેસ, 1969), પાનું 45.</ref> 1760માં વર્જિનિયાના [[લોંગ હન્ટર્સ]] દ્વારા પૂર્વ અને મધ્ય ટેનેસીમાં ભ્રમણ કરવામાં આવ્યું અને પહેલા કાયમી યુરોપીયન રહેવાસીઓ તે દશકાના અંતમાં આવવા લાગ્યા. [[અમેરિકન ક્રાંતિ યુદ્ધ]]ના સમયગાળા દરમિયાન [[સાયકામોર શોલ્સ]](અત્યારના [[એલિઝાબેથન]])માં આવેલાં ફોર્ટ વટુગા પર, 1776માં [[ડ્રેગિંગ કેન]] અને તેના ચેરુકી જૂથ(વસાહતીઓ દ્વારા તેને [[ચિકામુગા]] તરીકે પણ ઓળખાય છે તે)દ્વારા હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો અને જેઓ [[ટ્રાન્સીલવેનિયા પરચેઝ]] અને બ્રિટીશ વફાદારો સાથે જોડાયા તેમનો વિરોધ કરાયો હતો. ઘણાં વસાહતીઓની જિંદગી ડ્રેગિંગ કેન્ટના પિતરાઈ ભાઈ [[નેન્સી વૉર્ડ]]ની ચેતવણીથી બચી ગઈ. [[વાટુગા નદી]]નાં કિનારે આવેલા ફ્રન્ટીઅર કિલ્લો પાછળથી [[પર્વત પરના લોકો]] માટે, 1780માં [[એપલેચીયન પર્વતમાળા]] ટ્રેક કરવા અને પાછળથી બ્રિટીશ આર્મીને [[દક્ષિણ કેરોલિનામાં]] [[બેટલ ઑફ કિંગ્સ માઉન્ટેઈન]]ની લડાઈમાં હરાવવા માટે તૈયારીનો વિસ્તાર બની રહ્યો. પશ્વિમ-[[ઉત્તર કેરોલિના]]નાં આઠ દેશો (અત્યારના ટેનેસીનો ભાગ) તે રાજ્યમાંથી 1780નાં અંતમાં છૂટાં પડ્યા અને [[ફ્રેંકલીન રાજ્ય]]ની સ્થાપના કરી. સંઘમાં પ્રવેશના પ્રયત્નો નિષ્ફળ નિવડ્યા અને 1790 સુધીમાં દેશો પાછા ઉત્તર કેરોલિનામાં જોડાઈ ગયા. ઉત્તર કેરોલિનાએ આ વિસ્તાર 1790માં ફેડરલ ગર્વન્મેન્ટને સુપરત કર્યો, બાદમાં તેને [[સાઉથવેસ્ટ ટેરિટરી]]માં સમાવવામાં આવ્યો. ત્યાં સ્થાયી થયેલા રહેવાસીઓને ટેનેસીનાં નવા પશ્વિમ વિસ્તાર તરફ ખસવા પ્રોત્સાહિત કરવાનો પ્રયત્ન કરાયો, 1787માં ઉત્તર કેરોલિના રાજ્યએ વસાહતીઓને ક્યૂમ્બરલેન્ડ વસાહતોમાં લઈ જવા એક રોડનો આદેશ કર્યો – જે [[ક્લિન્ચ પર્વત]](પૂર્વ ટેનેસી)નાં દક્ષિણ છેડેથી ફ્રેન્ચ લીક ([[નેશવિલ]]) જતો હતો. તે રસ્તાને ‘ઉત્તર કેરોલિના રોડ’ કે '[[એવરીસ ટ્રેસ]]' નામ અપાયું અને કોઈકવાર 'ધ વાઈલ્ડરનેસ રોડ' (જો કે, તેને [[ડેનિયલ બૂની]]ના [[ક્યૂમ્બરલેન્ડ ગેપ]]નાં '[[વાઈલ્ડરનેસ રોડ]]' જોડે ગુંચવવો ન જોઈએ) પણ કહેતા હતા. === રાજ્યપદ === 1796માં ટેનેસીનો સંઘમાં 16માં રાજ્ય તરીકે સમાવેશ કરાયો. તે યુનાઈટેડ સ્ટેટસ ફેડરલ ગર્વન્મેન્ટની હદ નીચે આવેલ વિસ્તારમાંથી બનાવાયેલું પહેલું રાજ્ય હતું. પહેલેથી જ અસ્તિત્વમાં રહેલી [[13 કોલોનીઓ]] સિવાય [[વરમોન્ટ]] અને [[કેન્ટૂકી]] જ ટેનેસીના રાજ્યપદ પહેલા હતા અને તેમાનાં કોઈપણ ફેડરલ વિસ્તારો ન હતા.<ref>{{cite book |last= Hubbard |first= Bill, Jr. |title= American Boundaries: the Nation, the States, the Rectangular Survey |year= 2009 |publisher= University of Chicago Press |isbn= 978-0-226-35591-7 |page= 55}}</ref> ટેનેસી રાજ્યના બંધારણના આર્ટીકલ 1, સેક્શન 31 મુજબ રાજ્યની સરહદોને ઓળખવાનું શરૂઆતનું બિંદુ સ્ટોન માઉન્ટેનની ઊંચાઈએ વર્જિનિયા લાઈન તેને મળે છે. ઉત્તર કેરોલિનાને ટેનેસીથી છુટા પાડતા એપલેચીયન પર્વતમાળાઓની ઊંચાઈઓની પાર કાવી અને ઓલ્ડ ચોટા નગરો સુધી ત્યાંથી કહેલા પર્વત (યુનિકોઈ પર્વત)ની મુખ્ય પર્વતથી લઈને રાજ્યની દક્ષિણ સરહદ સુધી આ કહેલ રેખાની પશ્વિમે આવેલ જમીન અને પાણીને નવનિર્મિત ટેનેસી રાજ્યની સરહદો અને હદોમાં સમાવેશ કરાયો હતો. આ ગોઠવણના એક ભાગમાં ભવિષ્યમાં કરવામાં આવનાર જમીન સંપાદનને પણ રાજ્યની હદ અને અધિકાર ક્ષેત્રમાં આવશે. જે બીજા રાજ્યો સાથેના જમીન વહેવાર કે મિસિસિપ્પી નદીના પશ્વિમના વિસ્તારનો ઉલ્લેખ છે. [[યુ.એસ. પ્રમુખ માર્ટિન વાન બુરેન]]નાં વહીવટ દરમિયાન, આશરે 17,000 ચિરુકીસ સાથે ચિરુકીસનાં 2000 કાળાં ગુલામોને 1838 અને 1839માં યુ.એસ. સૈન્ય દ્વારા તેમના ઘરોમાંથી ખદેડી અને પૂર્વીય ટેનેસી (જેવાં કે [[ફોર્ટ કાસ]])નાં નિર્વાસિત કેન્દ્રો તરફથી અર્કાન્સની પશ્વિમે આવેલાં વધારે [[સ્થાનિય પ્રદેશો]] તરફ ખસેડાયા.<ref>કાર્ટર (III), સેમ્યુઅલ (1976). ''કેરોકી સનસેટ: એ નેશન બિટ્રેડ: એ નેરેટિવ ઓફ ટ્રાવિયલ એન્ડ ટ્રિયમ્ફ, પરસિક્યુશન એન્ડ એક્સિલ''. ન્યૂ યોર્ક: ડબલડે, પાનું 232.</ref> આ પૂન: વસન દરમિયાન આશરે 4,000 ચિરુકીસ મૃત્યુ પામ્યા.<ref name="Ronald Satz">{{cite book |last=Satz |first=Ronald |title=Tennessee's Indian Peoples |publisher=University of Tennessee Press |location=[[Knoxville, Tennessee]] |isbn=0-87049-285-3 |year=1979}}</ref> [[ચિરુકી ભાષા]]માં આ ઘટનાને ''નૂના ડોલ ઈસૂનિયા'', "ધ ટ્રેઈલ વેર વી ક્રાઈડ" કહેવાય છે. યુનાઈટેડ સ્ટેટસની [[સ્થાનિકોને ખદેડવાની નીતિ]]નાં કારણે ચિરુકીઓ એકલાં જ સ્થાનિય અમેરિકન ન હતા જેમને હાંકી કઢાયા હતા, જેથી [[ટ્રેઈલ ઑફ ટિઅર્સ]] શબ્દસમૂહ આવી સમાન ઘટનાઓ માટે બીજા સ્થાનિય અમેરિકન લોકો દ્વારા વપરાય છે. ખાસ કરીને "[[ફાઈવ સિવિલાઈઝડ ટ્રાઈબ્સ]]" દ્વારા વપરાય છે. આ શબ્દસમૂહની ઉત્પતિ [[ચોક્ટાવ]] દેશનાં પહેલા થયેલાં વિસ્થાપનનાં વર્ણનમાંથી થઈ છે. === ગૃહયુદ્ધ, પૂન: ગઠન અને જીમ ક્રો === ફેબ્રુઆરી 1861માં ગર્વનર ઈશામ હેરીસનાં નેતૃત્વમાં ટેનેસી રાજ્ય સરકારમાં રહેલા અલગતાવાદીઓએ મતદાતાઓ પાસે યુનાઈટેડ સ્ટેટસ સાથે છેડો ફાડવા માટે અનુમતિ માગી પણ ટેનેસીના મતદાતાઓએ આ જનમતને 54-46%ની સરસાઇથી નકારી કાઢ્યો. અલગતાવાદનો સૌથી વધારે વિરોધ પૂર્વ ટેનેસીથી આવ્યો ( કે જેણે પાછળથી [[અલગ સંઘ સાથે જોડાયેલું રાજ્ય]] બનાવવા પ્રયત્ન કર્યા). એપ્રિલમાં સંઘનો [[ફોર્ટ સમટર પર હુમલો]] અને પ્રતિભાવમાં લીંકનના ટેનેસી અને બીજા રાજ્યો પાસેથી સૈન્ય માટેના લલકાર પછી ગવર્નર ઈશામ હેરીસે સૈન્ય એકત્રિકરણ શરૂ કર્યુ. સામાન્ય સભામાં ભાગલા માટે વટહુકમ રજૂ કર્યો અને સંઘ સરકાર જોડે સીધી વાત શરૂ કરી. ટેનેસી વિધાનસભાએ સંઘ સરકાર સાથે સૈન્ય જોડાણ માટે 7મે, 1861માં મંજૂરી આપી. જૂન 8, 1861 સુધીમાં મધ્ય ટેનેસીનાં લોકોએ પોતાના મતને ઘણો બદલી નાખ્યો હતો ત્યારે મતદાતાઓએ બીજા જનમતમાં ભાગલાને મંજૂરી આપી જે પછી આવું કરનાર ટેનેસી છેલ્લું રાજ્ય બન્યું. [[અમેરિકન સિવિલ વૉર]]ની ઘણી લડાઈઓ ટેનેસીમાં જીતવામાં આવી. તેમાંની ઘણી બધી સંઘની જીત હતી. [[ઉલેસીસ એસ. ગ્રાન્ટ]] અને [[યુ.એસ. નેવી]]એ ફેબ્રુઆરી 1862માં ક્યૂમ્બરલેન્ડ અને ટેનેસી નદી પર કબજો જમાવ્યો. તેઓએ સંઘમંડળના વળતા હુમલાને એપ્રિલમાં [[શિલોહ]]માં રોકી રાખ્યો. જૂનમાં મિસિસિપ્પી નદીમાં મેમ્ફીસ શહેરની સામે [[નૌકા લડાઈ]] પછી મેમ્ફીસ સંઘના તાબે થયું. મેમ્ફીસ અને નેશવિલ પરના કબજાથી સંઘને પશ્વિમ અને મધ્ય વિભાગો પર કબજો મળ્યો. જાન્યુઆરી 1863ની શરૂઆતમાં [[મુરફ્રેસબોરોની લડાઈ]] અને તે પછીના [[તૂલાહોમા અભિયાન]] પછી આ કબજો પાકો થયો. [[ચિત્ર:Battle of Franklin II 1864.jpg|thumb|left|ફ્રેન્કલિનનું યુદ્ધ. નવેમ્બર 30, 1864.]] સંઘ મંડળે સંઘ રાજ્યની એકદમ તરફેણ કરતા [[સૂલીવન કાઉન્ટી]]ને બાદ કરતા, પૂર્વ ટેનેસી પર કબજો જાળવી રાખ્યો. સંઘ મંડળે 1863ની શરૂઆતમાં [[ચત્તાનૂગા અભિયાન]] દરમિયાન ચત્તાનૂગા કબજે કર્યુ. પરંતુ ગ્રાન્ટ દ્વારા નવેમ્બરમાં તેમને હાંકી કાઢવામાં આવ્યા. સંઘ મંડળની ઘણી હારને જનરલ [[બ્રેક્ષટૉન બ્રેગ]]ની નબળી વ્યૂહાત્મકતાને જવાબદાર ગણી શકાય કે જેમણે [[પેરીવીલે, કેન્ટૂકી]]ની [[ટેનેસી આર્મી]]ને ચત્તાનૂગાની હાર દરમિયાન નેતૃત્વ પૂરુ પાડ્યું હતું. છેલ્લી મુખ્ય લડાઈ આવી જ્યારે સંઘ મંડળે નવેમ્બર 1864માં મધ્ય ટેનેસી પર આક્રમણ કર્યુ અને [[ફ્રેંકલીન]]માં રોકવામાં આવ્યા પછીથી ડિસેમ્બરમાં [[નેશવિલ]]માં [[જ્યોર્જ થોમસ]] દ્વારા સંપૂર્ણ પણે ખતમ કરવામાં આવ્યા. દરમિયાન [[પ્રમુખ]] [[અબ્રાહમ લિંકન]] દ્વારા [[એન્ડ્રૂ જ્હોનસન]]ની મિલિટ્રી ગવર્નર તરીકે નિમણૂંક કરવામાં આવી. જ્યારે [[ગુલામીમાંથી છુટકારા]]ની જાહેરાત થઈ ત્યારે ઘણાં ખરા ટેનેસી પર સંઘ દળોનો કબજો હતો. આમ, ઉદઘોષણાથી કોઈ [[ગુલામો]] મુક્ત નહોતા થયાં. આમ છતાં ગુલામ બનાવાયેલા આફ્રિકન અમેરિકનો અધિકારીક કાર્યવાહીની રાહ જોયા વગર મુક્તિ મેળવવા માટે સંઘ રેખા તરફ જતાં રહ્યા. વૃદ્ધો અને યુવાનો, સ્ત્રીઓ અને બાળકોએ સંઘ સૈન્ય પાસે ધામા નાખ્યા. હજારો પૂર્વ ગુલામો સંઘ તરફથી લડ્યા. દક્ષિણમાં થઈને 2,00,000 જેટલાં અને સંઘ મંડળ તરફથી 30,000 જેટલા કાળીયાઓ લડ્યા. ટેનેસીની વિધાનસભાએ 22મી ફેબ્રુઆરી, 1865માં રાજ્યનાં બંધારણમાં સુધારો લાવી ગુલામી પર પ્રતિબંધ લગાવ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.history.umd.edu/Freedmen/chronol.htm|title=Chronology of Emancipation during the Civil War|publisher=University of Maryland: Department of History|access-date=2010-08-12|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011224131/http://www.history.umd.edu/Freedmen/chronol.htm|url-status=dead}}</ref> રાજ્યના મતદાતાઓએ માર્ચમાં આ સુધારાને બહાલી આપી.<ref name="blackhistory">{{cite web|url=http://www.state.tn.us/tsla/exhibits/blackhistory/timelines/timeline_1861-1865.htm|title=This Honorable Body: African American Legislators in 19th Century Tennessee|publisher=Tennessee State Library and Archives}}</ref> રાજ્યએ [[યુ.એસ. બંધારણના 13માં સુધારા]]ને (દરેક રાજ્યમાં ગુલામીનું નિર્મૂલન) 7 એપ્રિલ, 1865માં મંજૂરી આપી. 1884માં ટેનેસીના ડેમોક્રેટ [[એન્ડ્રુ જ્હોનસન]], અબ્રાહમ લિંકનના વડપણ નીચે ઉપ-પ્રમુખ ચૂંટાયા. 1865માં લિંકનની હત્યા પછી તેઓ પ્રમુખ બન્યા. જ્હોનસનની હળવી પૂન: દાખલા હેઠળ જૂલાઈ 24 1866માં ટેનેસી ખાલસા રાજ્યોમાનું પહેલું રાજ્ય બન્યું. જેના ચૂંટાયેલાં પ્રતિનિધિઓને યુ,એસ. કોંગ્રેસમાં પૂન: સ્વીકારાયા. ટેનેસીએ 14માં સુધારાને બહાલી આપી હોવાથી ટેનેસી એક માત્ર એવું પહેલા ખાલસા થયેલું રાજ્ય હતુ, જ્યાં [[પૂન:ગઠન]]નાં સમય દરમિયાન મિલિટરી ગર્વનર નહોતા. પૂન: ગઠનની સમાપ્તિ પછી પણ દક્ષિણમાં સત્તા માટેની લડાઈ ચાલુ રહી. સફેદ ડેમોક્રેટ્સોએ આઝાદ થયેલા લોકો અને તેમના સાથીદારો પર હિંસા અને ધાક ધમકીથી ટેનેસી અને દક્ષિણનાં બીજા રાજ્યો પર 1870નાં અંત અને 1880 દરમિયાન રાજકીય પ્રભુત્વ પાછુ મેળવ્યું. બીજા દશકા દરમિયાન ધોળીયાઓની બહુમતિવાળી રાજ્ય વિધાનસભાએ આફ્રિકન અમેરિકનોને કાબુમાં રાખવા બંધ નકારી કાયદાઓ પસાર કર્યા. 1889માં સામાન્ય સભાએ ચૂંટણી વિષયક સુધારણાઓ તરીકે વર્ણવેલા 4 કાયદા પસાર કર્યા. જેમનો સહિયારો ઉદ્દેશ ગ્રામ્ય પ્રદેશો અને નાના કસબામાં રહેલાં મોટાભાગનાં આફ્રિકન અમેરિકન અને ગરીબ ધોળીયાઓનો નાગરિક અધિકારોથી વંચિત રાખવાનો હતો. કાયદાઓમાં ચૂંટણી ટેક્ષ, નોંઘણીનો સમય અને રેકોર્ડિંગની જરૂરીયાતના અમલનો સમાવેશ થાય છે. 20મી સદીના ઘણાં દશકાઓ સુધી લાખો વેરો ભરતા લોકોનો કોઈ પ્રતિનિધિ નહોતો.<ref name="tennesseeencyclopedia. net">[http://tennesseeencyclopedia.net/imagegallery.php?EntryID=D033 ડિસફ્રેન્ચાઇઝિંગ લોઝ, ધ ટેનેસી એનસાયક્લોપેડીયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર], 11 માર્ચ 2008</ref> નાગરિકતા અધિકારથી વંચિતતા રાખવાનો કાયદો અને 19મી સદીમાં પસાર કરાયેલાં [[જીમ ક્રો કાયદાઓ]]નાં લીધે રાજ્યમાં વિભાજન દાખલ થયું. ઈ.સ. 1900માં રાજ્યની વસ્તીમાં આફ્રિકન અમેરિકનોની સંખ્યા 24% હતી અને કુલ 4,80,430 નાગરિકો હતા જેઓ મોટાભાગે રાજ્યનાં મધ્ય અને પશ્વિમ ભાગમાં રહેતા હતા.<ref>[http;//fisher.lib. virginia. edu/collections/stats/histcensus/php/state.php Historical Census Browser, 1900 US Census, University of Virginia] 15 માર્ચ 2008</ref> 1897માં ટેનેસીએ તેનાં રાજ્યપદનાં 100 વર્ષને(1896ની જયંતિથી એક વર્ષ પાછળ)નેશવિલમાં મોટા [[પ્રદર્શન]] સાથે ઉજવ્યું હતુ. આ ઉજવણી માટે નેશવિલના [[સેન્ટેનીયલ ઉદ્યાન]]માં [[પાર્થેનોન]]ની [[પૂર્ણ કદની પ્રતિકૃતિ]]નું નિર્માણ કર્યુ હતુ. === 20મી સદી === 18 ઓગષ્ટ 1920માં ટેનેસી 36મું અને [[યુનાઈટેડ સ્ટેટસ બંધારણનાં 19માં સુધારા]]ને બહાલી આપવા છેલ્લુ જરૂરી રાજ્ય બન્યું, જેના થકી મહિલાઓને [[મતાધિકાર]] મળ્યો. નાગરિકતા માટે મતદાન નોંધણીની જરૂરીયાતના કારણે મોટાભાગના આફ્રિકન અમેરિકન અને ઘણાં ગરીબ ધોળીયાઓ પુરુષો અને મહિલાઓ બંને મતદાર યાદીમાંથી બાકાત રહ્યા. [[ગ્રેટ ડિપ્રેશન]] દરમિયાન બેરોજગારોને કામ પુરુ પાડવાની જરૂરીયાત ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વીજળીકરણની જરૂરીયાત અને ટેનેસીની નદી પર વહાણવટામાં વધારાની જરૂરીયાત આ બધા કારણોને લીધે 1933માં [[ટેનેસી વેલી ઓથોરિટી]] (ટીવીએ) ની સ્થાપના થઈ. ટીવીએ યોજનાઓનાં કારણે ટેનેસી ઝડપથી જાહેર જરૂરીયાતના સાધનો માટેનું દેશનું સૌથી મોટું સપ્લાયર બની ગયું. [[બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન ટીવીએમાંથી વિપુલમાત્રામાં મળતી વિજળીના કારણે [[મેનહટ્ટન પ્રોજેક્ટ]]ને ઉત્પાદન અને શસ્ત્રોના [[અણુકેન્દ્રીય]] સરંજામને આઈસોલેસન માટે પૂર્વ ટેનેસીના એક મુખ્ય સ્થળે ખસેડાયો. [[ઓક રીજ]]ની [[સુયોજિત રહેણાંક વ્યવસ્થા]] મેનહટ્ટન પ્રોજેક્ટની રચના અને કામદારોના વસવાટ માટે પાટામાંથી નવેસરથી બનાવાઈ. આ સ્થળો એટલે અત્યારના [[ઓક રીજ નેશનલ લેબોરેટરી]] અને [[વાય-12 નેશનલ સિક્યુરીટી કોમ્પલેક્ષ]] અને ઈસ્ટ ટેનેસી ટેકનોલોજી પાર્ક છે. ગરીબ ધોળીયાઓના ઓછા મતના પ્રયત્નો છતાં એક પછી એક વિધાનસભા દ્વારા નાગરિકતા અટકાવવાના કાયદાઓની પહોંચમાં જ્યાં સુધી આખું રાજ્ય સમાવાઈ લેવાય ત્યાં સુધી વધારો કરાતો રહ્યો. 1949માં રાજકીય વૈજ્ઞાનિક વી.ઓ. કી.જુનિયરે દલીલ કરી કે, "મતદાન ટેક્ષનો આકાર મતને રોકવા કરતાં તેને ભરવામાં થતી મુશ્કેલીઓ ઉભી કરે છે. કાઉન્ટી અધિકારીઓ ટેક્ષ ભરવાની તકો ઉભી કરીને (જે તેમણે નોક્ષવિલેમાં કર્યુ) કે પછી તેનાથી ઉલટું ટેક્ષની ચૂકવણી બને તેટલી મુશ્કેલ બનાવીને મતને નિયમિત કર્યા. ટેક્ષ અને તે દ્વારા મત સાથે આવી છેડછાડથી શહેરી સાહેબો અને રાજકીય મશીનો ઉભા થાય તે માટે તક સર્જી. શહેરી રાજકારણીઓ મોટા પ્રમાણમાં મત ટેક્ષ લાવ્યા અને તેને કાળીયાઓ અને ધોળીયાઓમાં વહેચી લીધી જેના લીધે તેઓ સૂચના મુજબ મત આપતા."<ref name="tennesseeencyclopedia. net"></ref> 1953માં રાજ્યના ધારાશાસ્ત્રીઓએ રાજ્યનાં બંધારણમાં સુધારો કરી, મત ઉપરનાં કરને દૂર કર્યો. આમ છતાં, ઘણાં વિસ્તારોમાં કાળીયાઓ અને ધોળીયાઓ બંને મતદાર યાદી નોંધણીમાં અમુક પ્રકારની અડચણો સહન કરતા રહ્યા, જેનો અંત [[1965માં મતદાન અધિકાર]] સહિતના રાષ્ટ્રીય નાગરિકતાને લગતા કાયદાઓનાં પસાર થવાથી આવ્યો.<ref name="tennesseeencyclopedia. net"/> ટેનેસીએ તેની સ્થાપનાના બસ્સો વર્ષ 1996માં ઉજવ્યા. વર્ષ દરમિયાન ચાલેલા રાજ્યવ્યાપી આનંદોત્સવ ટેનેસી 200 સાથે [[નેશવિલ]]ના કેપિટલ હિલની તળેટીમાં એક નવો રાજ્ય ઉદ્યાન [[બાઈસેન્ટીનલ મોલ]] ખુલ્લો મુકાયો. == વસ્તી-વિષયક માહિતી == {{USCensusPop | 1790 = 35691 | 1800 = 105602 | 1810 = 261727 | 1820 = 422823 | 1830 = 681904 | 1840 = 829210 | 1850 = 1002717 | 1860 = 1109801 | 1870 = 1258520 | 1880 = 1542359 | 1890 = 1767518 | 1900 = 2020616 | 1910 = 2184789 | 1920 = 2337885 | 1930 = 2616556 | 1940 = 2915841 | 1950 = 3291718 | 1960 = 3567089 | 1970 = 3923687 | 1980 = 4591120 | 1990 = 4877185 | 2000 = 5689283 | estyear = 2008<ref name=08CenEst/> | estimate = 6214888 }} ટેનેસીની [[મોટા ભાગની વસ્તી]] [[મર્ફીસબોરો]] શહેરમાં આવેલા [[રુથરફોર્ડ કાઉન્ટી]]માં આવેલી છે. <ref>{{cite web | title = Population and Population Centers by State: 2000 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2008-12-06 | url = http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt}}</ref> યુ.એસ. સેન્સસ બ્યૂરો પ્રમાણે 2006 સુધી ટેનેસીમાં આશરે 6,038,803 વસ્તી હતી. જે આગલા વર્ષના પ્રમાણમાં 83,058 એટલે કે 1.4%નો વધારો દર્શાવે છે અને ઈ.સ. 2000 સુધીથી 3,49,541 કે 6.1%નો વધારો દર્શાવે છે. આમાં, છેલ્લી વસ્તી ગણતરી પછી થયેલાં 1,42,266 લોકોના કુદરતી વધારા (4,93,881નો જન્મ અને 3,51,615નું મૃત્યુ) અને રાજ્યમાં કુલ 2,19,551 લોકોએ કરેલા સ્થળાંતરનો સમાવેશ થાય છે. યુ.એસ. ની [[બહારથી આવેલા લોકો]]ના લીધે 59,385 લોકોનો વધારો થયો અને દેશની અંદરથી આવેલા લોકોના લીધે 1,60,166 લોકો વધ્યા. 1990ના 13.5%ના આંકની સરખામણીમાં હાલમાં ટેનેસીના 20% લોકો [[દક્ષિણ]]ની બહાર જનમ્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://online.wsj.com/article/SB122731165800249331.html?mod=googlenews_wsj |date=November 22, 2008 |title=Tennessee Resists Obama Wave |first=COREY |last=DADE |access-date=2008-11-23 |work=Wall Street Journal}}</ref> ટેનેસીમાં તેના સસ્તા જીવનધોરણ, આરોગ્ય અને ઓટોમોબાઈલ ઉદ્યોગોના જોરદાર વિકાસના લીધે ઉત્તરના રાજ્યો જેવા કે, કેલિફોર્નિયા અને ફ્લોરિડામાંથી ઘણાં લોકો રહેવા આવ્યા. આ બધા કારણોને લીધે નેશવિલ દેશમાં કેટલાંક ખુબ જ ઝડપી વિકસી રહેલા વિસ્તારોમાંનું એક છે. {{US Demographics}} {{Clear}} [[ચિત્ર:Tennessee population map.png|thumb|300px|right|ટેનેસી વસતિ ગીચતા નકશો]] 2000માં રાજ્યમાં પાંચ સામાન્ય વંશીય જૂથોમાં [[અમેરિકન]] 17.3 % [[આફ્રિકન અમેરિકન]] 16.4 %, [[આઈરીશ]] 9.3 %, [[ઈંગ્લીશ]] 9.1 % અને [[જર્મન]] 8.3 % છે. <ref>[http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf c2kbr01-2.qxd]</ref> ટેનેસીની વસ્તીના 6.6 % વસ્તી 5વર્ષથી નીચેની ઉંમરની , 24.6 % વસ્તી 18 વર્ષથી નીચે અને 12.4 % વસ્તી 65 કે તેથી વધારેની ઉંમરની નોંધાઈ છે. સ્ત્રીઓની વસ્તી કુલ વસ્તીના આશરે 51.3 % છે. જૂન 19, 2010ના રોજ સ્થાનિક બાબતો માટેનાં ટેનેસી કમિશને છ સ્થાનિક પ્રજાતિઓને માન્યતા આપી. માન્યતા પ્રાપ્ત પ્રજાતિઓ આ પ્રમાણે છે : * પશ્ચિમ ટેનેસીમાં આવેલ [[ચિરુકી]] વૂલ્ફ ક્લેનમાં [[કેરોલ કાઉન્ટી]], [[બેન્ટન]], [[ડેકટર]], [[હેન્ડરસન]], [[હેનરી]], [[વિકલી]], [[ગિબ્સન]] અને [[મેડિસન]] કાઉન્ટિસ સભ્ય છે. * પૂર્વકાળથી સાઉથ [[ક્યુમ્બરલેન્ડ ઉચ્ચપ્રદેશ]]માં આવેલ ચિકામાકા બેન્ડ, જેના સભ્યો ફ્રેન્કલીન, ગ્રન્ડી, મેરીઓન, સિકવેચી, વોરન અને કોફી કાઉન્ટી માનવામાં આવે છે. * સેન્ટ્રલ બેન્ડ ઓફ ચેરુકી, કે જે, ટેનેસીની [[લોરેન્સ કાઉન્ટી]]નાં ચેરુકી તરીકે પણ ઓળખાય છે. * [[ટેનેસીના વિનફિલ્ડ]]નું યુનાઈટેડ ઈસ્ટર્ન [[લેનાપી]] નેશન. * ટાનાસી કાઉન્સીલનાં સભ્યો શેલ્બી, ડાયર, ગિબ્સન, હમ્ફ્રીસ અને પેરી કાઉન્ટી કહેવાય છે, અને * રહી ગયેલાં [[યુચી]] રાષ્ટ્ર, જેના સભ્યો સુલિવન, કાર્ટર, ગ્રીન, હોકિન્સ, યુનિકાઈ, જ્હોન્સન અને વોશિંગ્ટન કાઉન્ટીસ છે.<ref>[http://www.knoxnews.com/news/2010/jun/21/6-tribes-granted-recognition/ ટોમ હમ્ફરી, "સ્ટેટ ગ્રાન્ટ્સ સિક્સ ઇન્ડિયન ટ્રાઇબ્સ રેકગ્નિશન: કેરોકી નેશન મે ટ્રાય ટુ હેવ એક્શન બાય ઇન્ડિયન અફેર્સ વોઇડેડ"], ''નોક્ષવિલે ન્યૂઝ સેન્ટિનેલ'', 21 જૂન 2010, 30 જૂન 2010</ref> === ધર્મ === ટેનેસીનાં લોકોનું જુદાં જુદાં ધર્મ સાથેનું જોડાણ આ પ્રમાણે છે: <ref>[http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm અમેરિકન રિલિજીયસ આઇડેન્ટિફિકેશન સરવે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320221156/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm |date=2007-03-20 }} (2001). સરવે કરેલા પાંચ ટકા લોકોએ જવાબ આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.</ref> * ખ્રિસ્તી – 77% ** બાપ્ટિસ્ટ – 22% ** મેથોડિસ્ટ – 10 % ** ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ – 6 % ** રોમન કેથોલિક – 6 % ** પ્રિસ્બીસ્ટરીયન – 3 % ** ચર્ચ ઓફ ગોડ – 2 % ** લુથેરન – 2 % ** પેન્ટકોસ્ટલ – 2 % ** અન્ય પ્રકારના ખ્રિસ્તી(જેમાં નહિ વર્ણન કરાયેલ અને પ્રોટેસ્ટન્ટનો સમાવેશ થાય છે)– 12 % * મુસ્લિમ: 0.4% * અન્ય ધર્મો – 2 % * ધર્મ વગરના(નહી માનનારા) – 9 % ઈ.સ.2000માં કોઈ ધર્મને માનનારાઓની સૌથી મોટી સંખ્યામાં 14,14,199ની સંખ્યા સાથે [[દક્ષિણ બાપિસ્ટ કનવેન્શન]], 3,93,994 સાથે [[યુનાઈટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચ]], [[ચર્ચીઝ ઓફ ક્રાઈસ્ટ]] 2,16,648 અને [[રોમન કેથોલિક ચર્ચ]] 1,83,161 છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/47_2000.asp |title=ધ એસોસિયેશન ઓફ રિલિજીયન ડેટા આર્કાઇવ {{!}} મેપ્સ એન્ડ રિપોર્ટ્સ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2010-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830002622/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/47_2000.asp |url-status=dead }}</ref> ટેનેસી ઘણાં પ્રોટેસ્ટન્ટ જનસંખ્યાનું ઘર છે, જેવાં કે, [[ક્રાઈસ્ટમાં ચર્ચ ઓફ ગોડ]], [[ચર્ચ ઓફ ગોડ]] અને [[ધ ચર્ચ ઓફ ગોડ ઓફ પ્રોફેસી]], બંને(ટેનેસીના કલેવલેન્ડ)માં આવેલા છે અને [[કયુમ્બરલેન્ડ પ્રિસ્બિટેરિયન ચર્ચ]]. [[ફ્રી વીલ બાપ્ટિસ્ટ]] જનસંખ્યા [[એન્ટિઓક]]માં છે, તેની મુખ્ય બાઈબલ કોલેજ નેશવિલમાં આવેલ છે. [[દક્ષિણ બાપ્ટિસ્ટ કન્વેશન]] તેનું મુખ્યાલય નેશવિલમાં ધરાવે છે. ઘણી પ્રજાતિઓના પ્રકાશનઘરો નેશવિલમાં આવેલાં છે. == અર્થતંત્ર == યુએસ, બ્યુરો ઓફ ઈકોનોમિક એનાલિસિસ પ્રમાણે, 2005માં 226,502 બિલિયન ડોલરના કુલ ઉત્પાદને ટેનેસીને દેશનું 18માં નંબરનું સૌથી મોટું અર્થતંત્ર બનાવ્યું. 2003માં, [[માથાદીઠ વ્યક્તિગત આવક]] 28,641 ડોલર હતી, જે દેશમાં 36માં ક્રમાંકે ગણાય અને 31,472 ડોલર સાથે રાષ્ટ્રીય માથાદીઠ આવક31,472 ડોલરના 91% હતી. 2004માં [[ઘરદીઠ આવક]] 38,550 ડોલર હતી, જે દેશમાં 41માં ક્રમે અને 44,472 ડોલર સાથે રાષ્ટ્રીય ઘરદીઠ આવક 87% હતી. રાજ્યના મુખ્ય ઉત્પાદનોમાં કાપડ, કપાસ, પશુઓ(ઢોર ઢાંખર) અને વિજળીનો સમાવેશ થાય છે. પશુમાંસના ઉત્પાદનમાં ટેનેસીની રૂચિની સાબિતીરૂપે, રાજ્યમાં 82,000 જેટલા ખેતરો છે અને તેમાંથી 59% જેટલાં ખેતરોમાં માંસ માટેના પશુઓ રહેલા છે.<ref>{{Cite web |url=http://animalscience.ag.utk.edu/beef/tnbeefind.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2009-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090102215825/http://animalscience.ag.utk.edu/beef/tnbeefind.htm |url-status=dead }}</ref> કપાસ એ ટેનેસીઓ માટે શરૂઆતનો પાક હતો, 1820 સુધીમાં ટેનેસી અને મિસિસિપી નદી વચ્ચે જમીન ખુલ્લી ના પડી, ત્યાં સુધી આ ફાઈબરનું મોટાપાયે ઉત્પાદન શરૂ નહોતું થયું. મિસિસિપીના ફળદ્રુપ મેદાનોનો ઉપર તરફનો ભાગ દક્ષિણ-પશ્ચિમ ટેનેસી સુધી લંબાય છે. આ એ ભાગ છે જ્યાં કપાસ વ્યાપક પ્રમાણમાં થાય છે. અત્યારે પશ્વિમ ટેનેસીમાં [[સોયાબીન્સ]]નું પણ વ્યાપક વાવેતર થાય છે, જે મુખ્યત્વે રાજ્યના ઉત્તર પશ્ચિમ ભાગમાં છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.nass.usda.gov/research/atlas02/index.html |title=યુએસડીએ 2002 સેન્સસ ઓફ એગ્રિકલ્ચર, મેપ્સ એન્ડ કાર્ટોગ્રાફિક રિસોર્સિસ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2010-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100708051643/http://www.nass.usda.gov/research/atlas02/index.html |url-status=dead }}</ref> મોટી કંપનીઓ જેમના મુખ્યાલય ટેનેસીમાં આવેલા છે તેમાં [[ફેડએક્ષ કોર્પોરેશન]], [[ઓટોઝોન ઇનકોર્પોરેટેડ]] અને [[ઈન્ટરનેશનલ પેપર]] એ તમામ કંપનીઓ મેમ્ફીસમાં, [[પાઈલોટ કોર્પોરેશન]] અને [[રીગલ એન્ટરટેઈનમેન્ટ ગૃપ]] નોક્ષવીલમાં, [[ઇસ્ટમેન કેમિકલ કંપની]] કિંગ્સપોર્ટમાં, [[ફ્રેંકલીન]]માં આવેલી [[નિશાન]]નું ઉત્તર અમેરિકમાનું મુખ્યાલય અને નેશવીલમાં આવેલ કેટરપીલર ફિનાન્સીલય(જાણીતી ખાણ-ઉત્પાદક કંપની કેટરપીલરનો નાણાકીય વિભાગ)નો સમાવેશ થાય છે. ટેનેસી એ નિશાનની માલિકીના વિશાળ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતી જગ્યા માટે જાણીતું છે. જે 1982થી [[સ્મિરના]]માં છે. ટેનેસીમાં પગાર અને ભથ્થા પર [[આવક વેરો]] લાગતો નથી, પણ શેર, બોન્ડ અને નોટ્સ કરપાત્ર છે. દરેક કરપાત્ર ડિવિડન્ડ અને વ્યાજ જે વ્યક્તિગત મુક્તિપાત્ર 1250 ડોલરથી વધારે હોય તે અથવા સંયુક્ત રીતે મુક્તિપાત્ર 2500 ડોલરથી વધારે હોય તે 6%ના દરે કરપાત્ર છે. મોટાભાગની વસ્તુઓ માટે રાજ્યનો [[વેચાણ]] [[વપરાશ કર]] 7% છે. ખોરાકી વસ્તુ 5.5.%ના ઓછા દરે વ્યાજને પાત્ર છે પણ કેન્ડી, ખોરાકી સહાયકો અને તૈયાર ખોરાક 7%ના પૂર્ણ દરે કરને પાત્ર છે. મોટાભાગની હદોમાં સ્થાનિક વેચાણવેરો 1.5%થી લઈને 2.75%નાં દરે ઉઘરાવાય છે, જે કુલ વેચાણવેરાના દરને 8.5% અને 9.75% વચ્ચે લઈ જાય છે. જે દેશમાં સૌથી વધુ દરમાંનો એક છે. કોઈપણ લોન કંપની, રોકાણ કંપની, વીમા કંપની, નફાના ઉદ્દેશ વાળી કંપનીઓના સ્ટોક હોલ્ડરના શેરના સ્ટોકના આધારે [[અગોચર અસ્ક્યામત]]ની આકારણી કરાય છે આકરણીનો ગાળો, જે તે વિસ્તારનાં કરવેરાનાં બમણાનાં 40% હોય છે. વારસદારોને મળતી મિલકત પર ટેનેસી [[વારસાગત વેરો]] લાદે છે, જે વધુમાં વધુ વ્યક્તિગત મર્યાદામાં રહીને મુક્તિપાત્ર હોય છે (2006 અને પછીના મૃત્યુ માટે 1,000,000 ડોલર) <ref>http://www.state.tn.us/revenue/forms/inhgift/guideinhestate.pdf</ref> ટેનેસી, તેના મોટાભાગના પાડોશી રાજ્યોની જેમ [[કામ કરવાના અધિકાર]]વાળુ રાજ્ય છે. યુનિયનબાજી હંમેશાની જેમ ઓછી રહી છે અને મોટેભાગે યુએસની જેમ જળવાઈ રહી છે. જાન્યુઆરી 2010 મુજબ રાજ્યનો બેરોજગારી દર 10.7% છે.<ref>[163] ^ Bls.gov; સ્થાનિક વિસ્તારની બિન રોજગારીના આંકડાઓ</ref> == પરિવહન == === આંતર રાજ્ય હાઈ વે === [[ચિત્ર:Hernando de Soto Bridge Memphis.jpg|thumb|right|હર્નાન્ડો દી સોટો બ્રીજ મેમ્ફિસ ખાતે મિસિસિપી નદી પર]] રાજ્યના પશ્ચિમ પૂર્વનાં ખૂણેથી [[ઈન્ટરસ્ટેટ 40]] હાઈ વે પસાર થાય છે. ઇન્ટરસ્ટેટ હાઈ વેની શાખોઓમાં મેમ્ફિસમાં [[આઈ-240]], નેશવીલમાં [[આઈ-440]], નોક્ષવીલમાં આવેલાં [[આઈ-140]] અને [[આઈ-640]]નો સમાવેશ થાય છે. [[આઈ-26]] તકનીકની રીતે ભલે પૂર્વ પશ્ચિમ ઈન્ટરસ્ટેટ હોય, તે [[જ્હોન્સન શહેર]]ની પાસેથી ઉત્તર કેરોલિનાથી [[કિંગ્સપોર્ટ]]ના તેના મથક સુધી છે. [[આઈ-24]] એ પૂર્વ પશ્ચિમ ઈન્ટરસ્ટેટ છે જે રાજ્યમાંથી ચટ્ટાનૂગાથી કલાર્કસવીલેમાંથી પસાર થાય છે. ઉત્તર-દક્ષિણ માર્ગમાં [[આઈ-55]], [[આઈ-65]], [[આઈ-75]] અને [[આઈ-81]] હાઈ વે આવેલાં છે. રાજ્યમાં 65 ઈન્ટરસ્ટેટ નેશવિલમાંથી પસાર થાય છે, જ્યારે ચટ્ટાનૂગા અને નોક્ષવિલને 75 ઇન્ટરસ્ટેટ તેમજ 55 ઈન્ટરસ્ટેટ મેમ્ફિસને સેવા પૂરી પાડે છે. ઈન્ટરસ્ટેટ 81 બ્રિસ્ટલમાંથી રાજ્યમાં પ્રવેશે છે અને [[ડાન્ડ્રિજ]] નજીક આઈ-40 પાસે પૂરો થઈ જાય છે. [[આઈ-155]] એ આઈ-55માંથી શાખા હાઈવે છે. ટેનેસીમાં આઈ-75નો એકમાત્ર શાખા હાઈવે [[આઈ-275]] છે, જે નોક્ષવીલમાં છે. === હવાઇમથકો === રાજ્યમાં આવેલા મુખ્ય હવાઈમથકોમાં [[નેશવીલ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]](બીએનએ), [[મેમ્ફિસ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]](એમઇએમ), નોક્ષવિલનું [[મેકઘી ટાયસન એરપોર્ટ]] (ટીવાયએસ), [[ચટ્ટાનૂગા મેટ્રોપોલિટન એરપોર્ટ]](સીએચએ), [[ટ્રાઈ-સિટિઝ રીજનલ એરપોર્ટ]](ટીઆરઆઇ) અને જેક્સનમાં આવેલા [[મેકકેલાર-સીપ્સ રીજનલ એરપોર્ટ]](એમકેએલ)નો સમાવેશ થાય છે. [[ફેડએક્ષ કોર્પોરેશન]] માટેનું મોટું હબ હોવાને કારણે મેમફિસ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ [[દુનિયાનું સૌથી મોટું એર કાર્ગો ઓપરેશન]] ધરાવે છે. === રેલરસ્તા === મેમ્ફીસ અને [[ન્યૂબર્ન, ટેનેસી]]ને [[શિકાગો ઈલિનોઈસ]] અને [[ન્યૂ ઓર્લિયન્સ, લૂઈસિયાના]] વચ્ચેના [[એમ્ટર્ક]] [[સિટી ઓફ ન્યૂ ઓર્લિયન્સ]] દ્વારા સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે. નેશવિલ એ [[મ્યૂઝિક સિટિ સ્ટાર]], [[અપડાઉન કરનારાઓ માટે રેલવે]] સેવા પૂરી પાડે છે. == કાયદો અને સરકાર == [[ચિત્ર:Tennessee State Capitol 2009.jpg|thumb|left|ટેનેસીની રાજધાની નેશવિલમાં]] ટેનેસીની સરકાર ચાર વર્ષના ગાળા માટે સરકાર બનાવે છે અને સળંગ બે ટર્મ સુધી સરકાર બનાવી શકે છે. રાજ્યપાલ એ એક જ સેવા અધિકારી છે જે રાજ્યવ્યાપી ચૂંટાય છે. મોટાભાગના રાજ્યોથી અલગ, ટેનેસી રાજ્ય [[લેફટનન્ટ ગવર્નર]] સીધુ ચૂંટતું નથી, ટેનેસીના સેનેટ સ્પીકરને ચૂંટે છે, જે લેફટનન્ટ ગવર્નર તરીકે સેવાઓ આપે છે. [[ટેનેસી જનરલ એસેમ્બીલી]], રાજ્ય વિધાનસભા 33 [[સેનેટ]] સભ્યો અને 99 [[હાઉસ ઓફ રિપ્રઝનટેટિવ્ઝ]] ધરાવે છે. સેનેટરો ચાર વર્ષના ગાળા માટે સેવા બજાવે છે અને ગૃહના સભ્યો બે વર્ષ માટે. દરેક સભા તેના સ્પિકર જાતે પસંદ કરે છે. રાજ્યસભાનાં સ્પીકર લેફટનન્ટ ગવર્નરનો હોદ્દો પણ સંભાળે છે. મોટા ભાગના કારોબારી અધિકારીઓ વિધાનસભા દ્વારા ચૂંટાય છે. ટેનેસીમાં ઉચ્ચત્તમ કોર્ટ રાજ્યની સુપ્રીમ કોર્ટ છે. તેમાં મુખ્ય ન્યાયધિશ અને ચાર સહાયક ન્યાયધિશો છે. બે કરતા વધારે ન્યાયધિશો એક જ ગ્રાન્ડ ડિવિઝનમાંથી આવી ન શકે. ટેનેસીની સુપ્રિમ કોર્ટ એટોર્ની જનરલની પણ નિમણુંક કરે છે, જે પરંપરા સંઘના બીજા 49 રાજ્યોમાં જોવા મળતી નથી. કોર્ટ ઓફ અપિલ અને કોર્ટ ઓફ ક્રિમિનલ એપીલમાં 12 ન્યાયધિશ હોય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.tsc.state.tn.us/geninfo/Bio/CrimAppeals/Biocca.htm |title=કોર્ટ ઓફ ક્રિમિનલ અપીલ્સ |access-date=2010-08-12 |archive-date=2010-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731015238/http://www.tsc.state.tn.us/geninfo/Bio/CrimAppeals/Biocca.htm |url-status=dead }}</ref> [[ટેનેસીનું વર્તમાન રાજ્ય બંઘારણ]] 1870માં સ્વીકારવામાં આવ્યું હતુ. રાજ્યમાં અગાઉ અન્ય બે બંધારણ હતા. જે વર્ષે ટેનેસી સંઘમાં જોડાયું તે 1796માં પહેલું બંધારણ સ્વીકારવામાં આવ્યું હતુ, અને બીજુ 1834માં સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. ટેનેસીનું બંધારણ માર્શિયલ લો ને ગેરકાયદે ઠેરવે છે. અમેરિકન સિવિલ વોર પછી યુએસના સંઘ(ઉત્તર) સૈન્ય દ્વારા ટેનેસી અને બીજા દક્ષિણના લોકો ઉપર મિલિટરી અંકુશના અનુભવ પછી કદાચ આ થયું હશે. === રાજકારણ === {{See also|List of Tennessee Governors|U. S. Congressional Delegations from Tennessee|Tennessee's congressional districts|Political party strength in Tennessee}} {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;border:1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size:95%" |+ <td>'''રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણીના પરિણામો''' </td> |- bgcolor="lightgrey" ! વર્ષ ! [[રિપબ્લિકન]] ! [[ડેમોક્રેટિક]] |- | bgcolor="#fff3f3"|[[2008]] | bgcolor="#fff3f3"|'''56.85%''' ''1,479,178'' | bgcolor="#f0f0ff"| 41.79% ''1,087,437'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[2004]] | bgcolor="#fff3f3"|'''56.80%''' ''1,384,375'' | bgcolor="#f0f0ff"| 42.53% ''1,036,477'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[2000]] | bgcolor="#fff3f3"|'''51.15%''' ''1,061,949'' | bgcolor="#f0f0ff"| 47.28% ''981,720'' |- | bgcolor="#f0f0ff"|[[1996]] | bgcolor="#fff3f3"| 45.59% ''863,530'' | bgcolor="#f0f0ff"|'''48.00%''' ''909,146'' |- | bgcolor="#f0f0ff"|[[1992]] | bgcolor="#fff3f3"| 42.43% ''841,300'' | bgcolor="#f0f0ff"|'''47.08%''' ''933,521'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1988]] | bgcolor="#fff3f3"|'''57.89%''' ''947,233'' | bgcolor="#f0f0ff"| 41.55% ''679,794'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1984]] | bgcolor="#fff3f3"|'''57.84%''' ''990,212'' | bgcolor="#f0f0ff"| 41.57% ''711,714'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1980]] | bgcolor="#fff3f3"|'''48.70%''' ''787,761'' | bgcolor="#f0f0ff"| 48.41% ''783,051'' |- | bgcolor="#f0f0ff"|[[1976]] | bgcolor="#fff3f3"| 42.94% ''633,969'' | bgcolor="#f0f0ff"|'''55.94%''' ''825,879'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1972]] | bgcolor="#fff3f3"|'''67.70%''' ''813,147'' | bgcolor="#f0f0ff"| 29.75% ''357,293'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1968]] | bgcolor="#fff3f3"|'''37.85%''' ''472,592'' | bgcolor="#f0f0ff"| 28.13% ''351,233'' |- | bgcolor="#f0f0ff"|[[1964]] | bgcolor="#fff3f3"| 44.49% ''508,965'' | bgcolor="#f0f0ff"|'''55.50%''' ''634,947'' |- | bgcolor="#fff3f3"|[[1960]] | bgcolor="#fff3f3"|'''52.92%''' ''556,577'' | bgcolor="#f0f0ff"| 45.77% ''481,453'' |} ટેનેસીનું રાજકારણ મોટાભાગના યુએસના રાજકારણની જેમ [[રિપબ્લીકન]] અને [[ડેમોક્રેટિક]]ના પ્રભુત્વ તળે છે. રાજ્ય 1950 સુધી, ડેમોક્રેટિક [[સોલિડ સાઉથ]]નું એક ભાગ હતું. જ્યારે તેણે બે વખત રિપબ્લીકન [[ડ્વાઈટ ડી. આઈસનહોવર]]ને ચૂંટયા હતા. ત્યારથી ટેનેસીએ મોટાભાગની પ્રમુખની ચૂંટણીમાં રીપબ્લિકનને વોટ આપ્યા છે. જો કે તે દક્ષિણનાં તેના એકદમ રૂઢિચૂસ્ત પડોશીઓ કરતા જરાક વધારે મર્યાદિત છે. રિપબ્લિકન રાજ્યના અડધાથી થોડા વધારે ભાગ પર અંકુશ ધરાવે છે. જ્યારે ડેમોક્રેટસ માટે ગ્રામ્ય મધ્ય ટેનેસી અને ઉત્તરીય વેસ્ટ ટેનેસીમાં પ્રમાણમાં સારો અને નેશવીલ તથા મેમ્ફિસ જેવા શહેરોમાં મજબૂત ટેકો છે. છેલ્લે જણાવેલાં વિસ્તારોમાં [[આફ્રિકન-અમેરિકનોની વસ્તી]] મોટા પ્રમાણમાં છે.<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=n&amp;_lang=en&amp; mt_name=DEC_2000_PL_U_GCTPL_ST2&amp; format=ST-2&amp;_box_head_nbr=GCT-PL&amp; ds_name=DEC_2000_PL_U&amp; geo_id=04000US47 ટેનેસી બાય કાઉન્ટી- જીસીટી-પીએલ. રેસ એન્ડ હિસ્પેનિક ઓર લેટિનો 2000]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} યુએસ સેન્સસ બ્યૂરો</ref> ઐતિહાસિક રીતે, 1960 પહેલા રિપબ્લિકન્સની સૌથી વધુ મજબૂતાઈ ઈસ્ટ ટેનેસીમાં હતી. પૂર્વ ટેનેસી સ્થિત ટેનેસીનાં [[પહેલાં]] અને [[બીજા]] કોંગ્રેસનલ જિલ્લાઓમાંથી દક્ષિણમાં રહેલા થોડાક જિલ્લાઓ રિપબ્લિકન તરફી જિલ્લાઓ છે, પહેલો જિલ્લો 1881થી સતત રીપબ્લિકનનાં હાથમાં છે અને બીજો જિલ્લો 1873થી રીપબ્લીકનોએ સતત જાળવી રાખ્યો છે. આના વિરોધભાસમાં, આફ્રિકન અમેરિકનો નાગરિકતાથી લાંબો સમય વંચિત રહેવાના કારણે અને તેમની લઘુમતી (1960માં 16.45 %)નાં કારણે 1960 સુધી રાજ્યના બીજા ભાગોમાં ધોળિયા ડેમોક્રેટ્સનું રાજકારણમાં પ્રભૂત્વ રહ્યું. ટેનેસીમાં જીઓપી હંમેશાથી એક જૂથ પાર્ટી રહી છે. 1970માં ભૂતપૂર્વ ગવર્નર [[વિનફિલ્ડ ડન]] અને ભૂતપૂર્વ યુએસ સેનેટર [[બિલ બ્રોક]]ની જીતે રિપબ્લિકન પાર્ટીને રાજ્યવ્યાપી જીત માટે એક પ્રતિસ્પર્ધી પાર્ટી બનાવી. ટેનેસીએ 1970થી જૂદી જૂદી પાર્ટીમાંથી રાજ્યપાલોને પસંદ કર્યા છે. [[2000ની પ્રમુખની ચૂંટણીમાં]], [[યુ.એસ.ના ભૂતપૂર્વ સેનેટર]], ઉપપ્રમુખ [[અલ-ગોર]], તેમના રાજ્યને જીતવામાં નિષ્ફળ રહ્યા. જે એક અસામાન્ય ઘટના છે. રીપબ્લીકન [[જ્યોર્જ ડબલ્યુ. બુશ]] માટે સહકાર 2004માં વધ્યો. જેમાં તેની જીતનો ગાળો 2000નાં ચાર ટકાથી વધીને 2004માં 14 ટકા થયો.<ref>[http://www.rasmussenreports.com/public_content/politics/election_20082/2008_presidential_election/tennessee/tennessee_mccain_leads_both_democrats_by_double_digits ટેનેસી: મેકકેઇન લીડ્સ બોથ ડેમોક્રેટ બાય ડબલ ડિજિટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224074929/http://www.rasmussenreports.com/public_content/politics/election_20082/2008_presidential_election/tennessee/tennessee_mccain_leads_both_democrats_by_double_digits |date=2008-12-24 }} રાસુમ્યુસેન રિપોર્ટ્સ, એપ્રિલ 6, 2008</ref> દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં પ્રમુખ માટેના ડેમોક્રેટિક દાવેદારો(જેવા કે, [[લિંડન બી. જ્હોનસન]], [[જીમ્મી કાર્ટર]], [[બીલ કિલન્ટન]]) ટેનેસીમાં સામાન્ય રીતે તેમના ઉત્તરના પ્રતિસ્પર્ધીઓ કરતા વધારે સારો દેખાવ કરે છ, ખાસ કરીને મોટા શહેરી વિસ્તારોની બહાર આવેલા મતદારોમાં તેમનો દેખાવ સારો હોય છે. 2008માં ડેમોક્રેટ [[બરાક ઓબામા]] ટેનેસીમાં તેમની પાર્ટીના 2004નાં દેખાવને સુધારવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યા, જો કે તેઓ દેશભરમાં જીત્યા. ટેનેસી [[યુએસ હાઉસ ઓફ રીપ્રેઝન્ટેટિવ]]માં 9 સભ્યો મોકલે છે. જેમાંથી પાંચ ડેમોક્રેટ્સ અને ચાર રિપબ્લિકન છે. લેફટનન્ટ ગવર્નર [[રોન રામસે]] એ 140 વર્ષમાં રાજ્યસભાના પહેલા રીપબ્લિકન સ્પીકર છે. પુન: ગઠન પછી પહેલી વખત 2008ની ચૂંટણી દરમ્યાન, રિપબ્લીકન પાર્ટીએ ટેનેસીની બન્ને સભાઓ ઉપર પોતાનો અંકુશ જમાવ્યો. રાજ્યનાં 30 ટકા મતદાતાઓ અપક્ષ છે.<ref>{{cite news |url=http://online.wsj.com/article/SB122731165800249331.html?mod=googlenews_wsj |date=November 22, 2008 |title=Tennessee Resists Obama Wave |first=COREY |last=DADE |work=Wall Street Journal}}</ref> [[યુએસ સુપ્રીમ કોર્ટ]]નો ''[[બેકર વિ. કર્ર]]'' (1962)ચૂકાદાએ, [[એક વ્યકિત, એક મત]]નું ધોરણ સ્થાપ્યું હતુ. તે ટેનેસી વિધાનસભાની સીટો પર ગ્રામ્ય તરફી વલણ વાળી નિમણુંક સામે થયેલ લો-સ્યૂટના આધારે થયું હતું.<ref>{{cite book |title=A Justice for All: William J. Brennan, Jr., and the decisions that transformed America |last=Eisler |first=Kim Isaac |authorlink= |coauthors= |year=1993 |publisher=Simon &amp; Schuster |location=New York |isbn=0671767879 |pages= }}</ref><ref>{{cite book |chapter=Baker v. Carr |title=The Oxford companion to the Supreme Court of the United States |last=Peltason |first=Jack W. |authorlink= |editor=Hall, Kermit L. (ed.) |year=1992 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=0195058356 |pages=67–70 }}</ref><ref>{{cite book |title=I dissent: Great Opposing Opinions in Landmark Supreme Court Cases |last=Tushnet |first=Mark |authorlink= |coauthors= |year=2008 |publisher=Beacon Press |location=Boston |isbn=9780807000366 |pages=151–166 }}</ref> આ મહત્વના ચૂકાદા પછી રાજ્યના રાજકારણમાં શહેરી અને શહેરી આસપાસના વિસ્તારના ધારાશાસ્ત્રીઓનું મહત્વ વધ્યું અને છેવટે ધારાશાસ્ત્રીઓ અને રાજ્યવ્યાપી અધિકારીઓનું તેમની વસ્તી પ્રમાણે મહત્વ વધ્યુ. આ ચૂકાદો ગ્રામ્ય લઘુમતિમાં રહેલા [[અલ્બામા]] જેવા ઘણાં બધા અન્ય રાજ્યોમાં પણ લાગુ પડ્યો. === કાયદાનું અમલીકરણ === ટેનેસી રાજ્ય ચાર કાયદા અમલીકરણ સંસ્થાઓ(એજન્સી) ધરાવે છે : [[ટેનેસી હાઈવે પેટ્રોલ]], [[ધ ટેનેસી વાઈલ્ડલાઈફ રિસોર્સ એજન્સી]] (ટીડબલ્યુઆરએ), ધ ટેનેસી બ્યુરો ઓફ ઈન્વેસ્ટિગેશન (ટીબીઆઇ) અને ધ [[ટેનેસી સ્ટેટ પાર્કસ ડીપાર્ટમેન્ટ]]. હાઈવે પેટ્રોલ એ પ્રાથમિક કાયદાના અમલીકરણ માટેની શાખા છે જે હાઈવે સુરક્ષાની વ્યવસ્થા અને ઓછા જોખમવાળા કાયદાના અમલીકરણ પણ ધ્યાન રાખે છે.તે ટેનેસી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સેફ્ટીના અંકુશ હેઠળ નીચે છે. ટીડબલ્યુઆરએ એ એક સ્વતંત્ર સંસ્થા છે જે બધી સાહસિક રમતો, બોટિંગ અને મત્સ્યદ્યોગો જેવી રાજ્યના ઉદ્યાન કરતા અન્ય વ્યવસ્થા રાખે છે. ટીબીઆઇ રાજ્ય ઉત્તમ કક્ષાની અન્વેષણ વ્યવસ્થા ધરાવે છે, અને તે રાજ્યની પ્રાથમિક કક્ષાના ગુન્હા શોધક શાખા છે. ટેનેસી રાજ્યના [[વનરક્ષકો]] આ તમામ પ્રવૃતિ અને કાયદાના અમલીકરણ કે જે ટેનેસી રાજ્યની બાગ પદ્ધતિ(ટેનેસી સ્ટેટ પાર્ક સિસ્ટમ)માટે જવાબદાર છે. સ્થાનિક કાયદા અમલીકરણ કન્ટ્રી શેરિફ ઓફિસો અને મ્યુનિસિપલ પોલીસ વિભાગમાં વિભાજીત છે. ટેનેસીના બંધારણ મુજબ દરેક દેશ પાસે ચૂંટાયેલાં શેરિફ જોઈએ. 95માંથી 94 કાઉન્ટીસમાં મુખ્ય કાયદા અમલીકરણ અધિકારી જ શેરીફ હોય છે અને કાઉન્ટી વિસ્તારનું અધિકારક્ષેત્ર ધરાવે છે. દરેક શેરિફના કાર્યાલયની જવાબદારી વોરંટ બજાવવું, કોર્ટ સુરક્ષા, જેલની કાર્યવાહી તથા કાઉન્ટીના અસંસ્થાપિત વિસ્તારમાં પ્રાથમિક કાયદાનું અમલીકરણ કરાવવું તથા મ્યુનિસિપલ પોલીસ વિભાગને મદદ પૂરી પાડવાની છે. અસંસ્થાપિત મ્યુનિસિપાલિટીએ પોતાના કાર્યક્ષેત્રના વિસ્તારને પોલીસ સેવા પૂરી પાડવા પોલીસ વિભાગ રાખવો જરૂરી છે. ટેનેસીના ત્રણ કાઉન્ટીસ કે જેઓ મહાનગર સરકાર સ્વીકારવાના છે તેઓએ મુશ્કેલીઓને હલ કરવા અલગ અભિગમ અપનાવ્યા છે તે મુજબ શહેરી સરકારે ચૂંટાયેલા શેરિફ સમક્ષ તેમની જરૂરીયાતો રજૂ કરવાની રહેશે. નેશવિલ, ડેવિડસન શહેરોએ કાયદાનાં અમલીકરણની સેવાઓ અને સત્તાઓને મેટ્રો શેરિફ અને મેટ્રો પોલીસ વડા વચ્ચે વહેચેલી છે. આ હેતુથી હવે ડેવિડસન શહેરમાં મુખ્ય કાયદા અધિકારી તરીકે શેરિફની જગ્યા નથી. ડેવીડસન શહેરના શેરિફની જવાબદારી વોરંટ સેવા અને જેલ વ્યવસ્થાની કામગીરી પર કેન્દ્રીત થયેલી છે. મેટ્રોપોલીટન પોલીસ ચીફ એ કાયદા અમલીકરણના મુખ્ય અધિકારી છે અને મેટ્રોપોલીટન પોલીસ વિભાગ સમગ્ર શહેર માટે કાયદા અમલીકરણની જવાબદારી પૂરી પાડે છે. લિન્ચબર્ગ, મુરે શહેરે ખુબ જ સાદો અભિગમ અપનાવ્યો અને જ્યારે કાયદા અમલીકરણની સંપુર્ણ જવાબદારી શેરિફની કચેરીને સોંપવામાં આવી ત્યારે લીન્ચબર્ગ પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટને નાબૂદ કરવામાં આવ્યો. ટ્રોસડેલ શહેર જે ટેનેસીમાં નાનામાં નાનું શહેર હોવા છતાં તેણે નેશવિલ જેવી જ પદ્ધતિ અપનાવી છે, કાયદાની જવાબદારી શેરિફ કાર્યાલયને તો સોંપેલ છે જ સાથે મેટ્રોપોલિટન પોલીસ ડીપાર્ટમેન્ટ પણ છે. == મહત્ત્વના શહેરો અને નગરો == {{See also|List of cities and towns in Tennessee}} [[નેશવિલ]] એ રાજધાની છે પણ ભૂતકાળમાં [[નોક્સવિલે]], [[કિંગસ્ટન]] અને [[મર્ફિસબોરો]]એ પણ રાજ્યની રાજધાની તરીકે ભૂતકાળમાં સેવા આપેલી છે. [[મેમ્ફિસ]] રાજ્યના બીજા કોઈ પણ શહેર કરતા વધારે વસ્તી ધરાવે છે. પરંતુ 1990થી નેશવિલે રાજ્યનો સૌથી મોટો [[મહાનગરીય વિસ્તાર]] ધરાવે છે. જેનો ખિતાબ અગાઉ મેમ્ફિસ પાસે હતો. [[ચટ્ટાનૂગા]] અને [[નોક્સવિલે]] બન્ને રાજ્યના પૂર્વ ભાગે ગ્રેટ સ્મોકી માઉન્ટેન નજીક છે, બન્ને રાજ્યમાં મેમ્ફીસ કે નેશવિલની એક તૃતિયાંશ વસ્તી છે. [[કલેર્કવિલે]] એ પાંચમાં ક્ર્મનું વસ્તી ધરાવતુ મુખ્ય શહેર છે. જે નેશવિલથી ઉત્તરપશ્ચિમે લગભગ 45 માઈલ્સ(70 કિ.મી.) એ આવેલું છે. [[મર્ફિસબોરો]] ટેનેસીનું છઠ્ઠા ક્રમનું મોટું શહેર છે, જે 100500ની વસ્તી ધરાવે છે. {| |valign="top"| '''મુખ્ય શહેરો''' *[[ચેટનૂગા, ટેનેસી|ચેટનૂગા]] *[[ક્લાર્ક્સવિલે, ટેનેસી|ક્લાર્ક્સવિલે]] *[[નોક્ષવિલે, ટેનેસી|નોક્ષવિલે]] *[[મેમ્ફિસ, ટેનેસી|મેમ્ફિસ]] *[[મર્ફીસબોરો, ટેનેસી|મર્ફીસબોરો]] *[[નેશવિલ, નેસી|નેશવિલ]] {0}બીજા ક્રમના શહેરો * [[બાર્ટલેટ]] * [[બ્રિસ્ટોલ]] * [[ક્લિવલેન્ડ]] * [[કોલીયરવિલે]] * [[કોલમ્બિયા]] * [[કૂકવિલે]] * [[ફ્રેન્કલિન]] * [[જર્મનટાઉન]] * [[હેન્ડરસનવિલે]] * [[જેકસન]] * [[જોહનસન સિટી]] * [[કિંગ્સપોર્ટ]] * [[મોરિસટાઉન]] * [[ઓક રીજ]] valign="top" <center> <gallery> File: Chattanooga, Tennessee.jpg|ચેટનૂગા File: Clarksville TN.jpg|ક્લાર્ક્સવિલે File: Cleveland-tennessee-ocoeestreet1.jpg|ક્લિવલેન્ડ File: Knoxville TN skyline.jpg|નોક્ષવિલે File: Memphis skyline from the air.jpg|મેમ્ફીઝ File:Main Street in Morristown, Tennessee, From the Skywalk.JPG|મોરિસટાઉન File: Swanson building 9743.JPG|મર્ફીસબોરો File: Nashvilleskyline.jpg|નેશવિલ </gallery></center> |} == શિક્ષણ == {{Fix bunching|beg}} [[ચિત્ર:UT-McClungPlaza.jpg|thumb|right|યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી, નોક્ષવિલે]] {{Fix bunching|mid}} [[ચિત્ર:Vandy-kirkland.jpg|thumb|right|વાન્ડરબિલ્ટ યુનિવર્સિટી]] {{Fix bunching|mid}} [[ચિત્ર:WTN PeepHoles 052.JPG|thumb|right|ટેનેસી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, નેશવિલ]] {{Fix bunching|mid}} [[ચિત્ર:Kirskey Old Main.jpg|thumb|right|મિડલ ટેનેસી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, મર્ફીસબોરો]] {{Fix bunching|end}} === કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ === {{Main|List of colleges and universities in Tennessee}} <table><tr><td valign="top"> * [[અમેરિકન બાપ્ટિસ્ટ કોલેજ]] * [[એક્વિનાસ કોલેજ (ટેનેસી)]] * [[ધ આર્ટ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેનેસી- નેશવિલ]] * [[ઓસ્ટીન પી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] * [[બાપ્ટિસ્ટ મેમોરીયલ કોલેજ ઓફ હેલ્થ સાયન્સિસ]] * [[બેલમોન્ટ યુનિવર્સિટી]] * [[બિથેલ કોલેજ]] * [[બ્રાયન કોલેજ]] * [[કાર્સન-ન્યૂમેન કોલેજ]] * [[ચેટનૂગા સ્ટેટ ટેકનિકલ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[ખ્રિશ્ચીયન બ્રધર્સ યુનિવર્સિટી]] * [[કોલંબિયા સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[ક્રિચટન કોલેજ]] * [[કમ્બરલેન્ડ યુનિવર્સિટી]] * [[ડાયર્સબર્ગ સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[ઇસ્ટ ટેનેસી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] * [[ઇમાન્યુએલ સ્કૂલ ઓફ રિલીજીયન]] * [[ફિસ્ક યુનિવર્સિટી]] * [[ફ્રી વિલ બાપ્ટિસ્ટ બાઇબલ કોલેજ]] * [[ફ્રીડ-હાર્ડમેન યુનિવર્સિટી]] * [[જોહનસન બાઇબલ કોલેજ]] * [[કિંગ કોલેજ]] * [[નોક્ષવિલે કોલેજ]] * [[લેમ્બુથ યુનિવર્સિટી]] * [[લેન કોલેજ]] * [[લી યુનિવર્સિટી]] * [[લીમોઇન-ઓવેન કોલેજ]] * [[લિન્કન મેમોરીયલ યુનિવર્સિટી]] * [[લિપ્સકોમ્બ યુનિવર્સિટી]] * [[માર્ટિન મેથોડિસ્ટ કોલેજ]] * [[મેરિવિલે કોલેજ]] * [[મેહેરી મેડિકલ કોલેજ]] * [[મેમ્ફિસ કોલેજ ઓફ આર્ટ]] </td><td valign="top"> * [[મેમ્ફિસ થિયોલોજીકલ સેમિનાર]] * [[મિડ-અમેરિકા બાપ્ટિસ્ટ થિયોલોજીકલ સેમિનાર]] * [[મિડલ ટેનેસી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] * [[મિલિગન કોલેજ]] * [[મોટલો સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[નેશવિલ સ્કૂલ ઓફ લો]] * [[નેશવિલ સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[નોર્થઇસ્ટ સ્ટેટ ટેકનિકલ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[ઓમોરે કોલેજ ઓફ ડિઝાઇન]] * [[પેલિસિપિ સ્ટેટ ટેકનિકલ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[રહોડ્ઝ કોલેજ]] * [[રોએન સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[Sewanee: The University of the South]] * [[સધર્ન એડવેન્ટિસ્ટ યુનિવર્સિટી]] * [[સધર્ન કોલેજ ઓફ ઓપ્ટોમેટ્રી]] * [[સાઉથવેસ્ટ ટેનેસી કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[ટેનેસી સ્ટેટ યુનિવર્સિટી]] * [[ટેનેસી ટેકનોલોજીકલ યુનિવર્સિટી]] * [[ટેનેસી ટેમ્પલ યુનિવર્સિટી]] * [[ટેનેસી વેસ્લીયાન કોલેજ]] * [[ટ્રેવિકા નાઝારીન યુનિવર્સિટી]] * [[ટસક્યુલમ કોલેજ]] * [[યુનિયન યુનિવર્સિટી]] * [[યુનિવર્સિટી ઓફ મેમ્ફિસ]] * [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી સિસ્ટમ]] ** [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી]] (નોક્ષવિલે) *** [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી હેલ્થ સાયન્સ સેન્ટર]] (મેમ્ફિસ) *** [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી સ્પેસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ]] ** [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી, ચેટનૂગા]] ** [[યુનિવર્સિટી ઓફ ટેનેસી, માર્ટિન]] * [[વાન્ડરબિલ્ટ યુનિવર્સિટી]] * [[વોલ્યુન્ટીયર સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[વોલ્ટર્સ સ્ટેટ કમ્યુનિટી કોલેજ]] * [[વોટકિન્સ કોલેજ ઓફ આર્ટ એન્ડ ડિઝાઇન]] </td></tr></table> == રમત ગમત == === પ્રોફેશનલ ટીમો === {| class="wikitable" !ક્લબ !રમત-ગમત !લીગ |- | [[મેમ્ફિસ રેડબર્ડ્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[પેસિફિક કોસ્ટ લીગ]]([[ટ્રિપલ-એ]]) |- | [[નેશવિલ સાઉન્ડ્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[પેસિફિક કોસ્ટ લીગ]] ([[ટ્રિપલ-એ]]) |- | [[ચેટનૂગા લૂકઆઉટ્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[સધર્ન લીગ]] ([[ડબલ-એ]]) |- | [[ટેનેસી સ્મોકીઝ]] | [[બેસબોલ]] | [[સધર્ન લીગ]] ([[ડબલ-એ]]) |- | [[વેસ્ટ ટેન ડાયમન્ડ જેક્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[સધર્ન લીગ]] ([[ડબલ-એ]]) |- | [[એલિઝાબેથન ટ્વિન્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[એપલેચીયન લીગ]]([[રૂકી]]) |- | [[ગ્રીનવિલે એસ્ટ્રોઝ]] | [[બેસબોલ]] | [[એપલેચીયન લીગ]] ([[રૂકી]]) |- | [[જોહનસન સિટી કાર્ડિનલ્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[એપલેચીયન લીગ]] ([[રૂકી]]) |- | [[કિંગ્સપોર્ટ મેટ્સ]] | [[બેસબોલ]] | [[એપલેચીયન લીગ]] ([[રૂકી]]) |- | [[મેમ્ફિસ ગ્રિઝલીઝ]] | [[બાસ્કેટબોલ]] | [[નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોસિએશન:]] |- | [[ટેનેસી ટાઇટન્સ]] | [[ફૂટબોલ]] | [[નેશનલ ફૂટબોલ લીગ:]] |- | [[નેશવિલ પ્રિડેટર્સ]] | [[આઇસ હોકીઃ]] | [[રાષ્ટ્રીય હોકી લીગ]] |- | [[નોક્ષવિલે આઇસ બીયર્સ]] | [[આઇસ હોકીઃ]] | [[સધર્ન પ્રોફેશનલ હોકી લીગ]] |- | [[નેશવિલ મેટ્રોઝ]] | [[સોકર]] | [[યુએસએલ પ્રિમીયર ડેવલપમેન્ટ લીગ]] |- |} ટેનેસી [[બ્રિસ્ટોલ મોટર સ્પીડવે]]નું પણ મુખ્યમથક છે જે વર્ષમાં બે વીકેન્ડ [[નાસ્કાર સ્પ્રિન્ટ કપ]] સ્પર્ધાનું આયોજન કરે છે અને પ્રત્યેક તારીખે 1,60000થી વધુ સીટોનું વેચાણ કરે છે. == મૂળ નામ == [[ચિત્ર:Tanasi-monument-cherokee-tennessee.jpg|right|thumb|મનરો કાઉન્ટીમાં ટેનેસીના પ્રાચીન સ્થળ નજીક સ્થાપત્ય]] સૌ પ્રથમ વાર ''ટેનેસી'' શબ્દનો ઉપયોગ કેપ્ટન [[જુઆન પાર્ડો]] એ કરેલ કે જેઓ [[સ્પેનિશ]] શોધક છે અને જ્યારે તેઓ અને તેમના માણસો 1567માં પોતાના [[અમેરિકન ગામ]] ટેનેસ્કવીથી [[દક્ષિણ કેરોલિના]] તરફ સફર કરી રહ્યા હતા તે દરમિયાન કર્યો હતો. ઈ.સ. 1700ની શરૂઆતમાં બ્રિટીશ વેપારીઓએ ચેરોકી નામના નગરનું નામ [[તનાસી]] (કે ટાન્સે) નામ રાખ્યુ્ હતુ, જે હાલના [[મુનરો શહેર, ટેનેસી]]ના નામે ઓળખાય છે. ટેનેસી શહેરની આજ નામની નદીના સ્થળે( કે જે હવે જે [[લીટલ ટેનેસી નદી]])ના નામે ઓળખાય છે, તેના કિનારે આવેલું છે અને લગભગ 1725થી તેને નકશા પર દર્શાવેલ છે. હજૂ સુધી એ સ્પષ્ટ નથી કે આ એ જ નગર છે કે જેના પર જોમ પારડો એ હુમલો કર્યો હતો. પરંતુ તાજેતરના સંશોધન મુજબ પારડોનું ટેનેસ્કવી એ [[પીજીયન નદી]] અને ફ્રેન્ચ બ્રોડ નદીના સંગમ સ્થળે છે કે જે મોર્ડન [[ન્યૂપોર્ટ]] નજીક છે. <ref>ચાર્લ્સ હડસન, ''ધ જુઆન પાર્ડો એક્સપિડિશન: એક્સપ્લોરેશન ઓફ ધ કેરોલિનાસ એન્ડ ટેનેસી, 1566-1568'' (ટસ્કાલૂઝા, અલાસ્કા: યુનિવર્સિટી ઓફ અલાબામા પ્રેસ, 2005), 36-40.</ref> આ શબ્દ નો અર્થ અને તેનો ઉદભવ અચોક્કસ છે. અમૂક સંજોગો એમ પણ સૂચવે છે કે, આ શબ્દ [[યુચી]] શબ્દનો ચેરોકીનો સુધારો છે. એમ પણ કહેવાય છે કે, એનો મતલબ મેળાવડાની જગ્યા, વહેતી નદી કે પછી રીવર ઓફ ગ્રેટ બેન્ડ થાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.state.tn.us/sos/statelib/pubsvs/faq.htm |title=ટેનેસી State Library and Archives FAQ |access-date=2004-10-23 |archive-date=2004-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041023191026/http://www.state.tn.us/sos/statelib/pubsvs/faq.htm |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.tngenweb.org/campbell/hist-bogan/tennessee.html ટેનેસીસ નેમ ડેટ્સ બેક ટુ 1567 સ્પેનિશ એક્સપ્લોરર કેપ્ટન જુઆન પાર્ડો]</ref> [[જેમ્સ મૂની]]ના કહેવા મુજબ આ નામનું વિશ્લેષણ થઈ શકે નહિ અને તેનો અર્થ પણ નષ્ટ થઈ ગયો છે.<ref>મૂની, પાનું 534</ref> આધુનિક સ્પેલિંગ મુજબ ''ટેનેસી'' નો શ્રેય [[જેમ્સ ગ્લેન]] કે જેઓ દક્ષિણ કરોલીનાના રાજ્યપાલ હતા. તેઓ એ આ શભ્દનો પ્રયોગ 1750માં પોતાના કાર્યાલયના પત્રવ્યવહારમાં કરેલો. 1765માં [[હેનરી ટીમ્બરલેક્સ]]નું [[:File:Draught of the Cherokee Country.jpg|ડ્રાઉટ ઓફ ધ ચિરુકી કાઉન્ટી]]ના પ્રકાશન બાદ આ નામ વધારે પ્રખ્યાત થયું. 1788માં નોર્થ કેરોલીનાએ [[ટેનેસી કાઉન્ટી]]ની રચના કરી જે ત્યાની ત્રીજી કાઉન્ટી હતી જે હાલની મિડલ ટેનેસી છે. (ટેનેસી કાઉન્ટી એ હાલના [[મોન્ટગોમેરી કાઉન્ટી ]]અને [[રોબર્ટસન કાઉન્ટી]]નું પુરોગામી છે.) 1796માં જ્યારે [[બંધારણીય સભા]] [[દક્ષિણ પશ્ચિમ હદ]]માંથી એક નવા રાજ્યનું નિર્માણ કરવા યોજાઈ હતી ત્યારે તેમણે તે રાજ્યને "ટેનેસી" નામ આપ્યું હતુ. === હુલામણા નામ === ટેનેસી ને વોલન્ટીયર સ્ટેટ પણ કહેવાય છે. 1812માં જ્યારે યુદ્ધ થયું તેમાં ટેનેસી રાજ્યના સ્વંયસેવકોએ વોલન્ટિયરે મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો અને ખાસ કરીને [[ન્યૂ ઓરલિયન્સના યુદ્ધ]] વખતે. ત્યારબાદ તેને આ હુલામણું નામ મળ્યુ.<ref name="volunteer">{{cite web |url=http://www.state.tn.us/TSLA/history/military/tn1812.htm |title=Brief History of Tennessee in the War of 1812 |publisher=Tennessee State Library and Archives |access-date=April 30, 2006 }} રાજ્યના હુલામણા નામ અંગે અન્ય સ્ત્રોત મતભેદ ધરાવે છે [http://www.bartleby.com/65/te/Tenn. html#17 કોલિંબિયા એનસાક્લોપેડિયા]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} મુજબ, આ નામ [[મેક્સિકન-અમેરિકન યુદ્ધ]]ના સ્વયંસેવકોનો ઉલ્લેખ કરે છે.</ref> == રાજયના ચિન્હો == રાષ્ટ્રીય ચિન્હોમાં નિચેનાઓનો સમાવેશ થાય છે : * [[રાષ્ટ્રીય પક્ષી]]- [[નોર્થન મોકીગબર્ડ]] * રાષ્ટ્રીય [[રમત પક્ષી]] – બોબવાઈટ ક્વેઈલ[[]] * રાષ્ટ્રીય [[જંગલી પ્રાણી]] – [[રેકૂન]] * રાષ્ટ્રીય [[સ્પોર્ટ ફિશ]] – [[લાર્જમાઉથ બાઝ]] * રાષ્ટ્રીય [[કમર્શિયલ ફીશ]]–[[ચેનલ કેટફીશ]] * રાષ્ટ્રીય [[ઘોડો]] – [[ટેનેસી વોકીંગ હોર્સ]] * રાષ્ટ્રીય [[જીવડું]] – [[લાઈટનિંગ બગ]] એન્ડ ધ [[લેડી બગ]]ર * [[રાષ્ટ્રીય ફૂલ]] – પર્પલ [[આઈરીસ]] * રાષ્ટ્રીય [[જંગલી ફૂલ]] – [[પેશન ફલાવર]] * [[રાષ્ટ્રીય વૃક્ષ]] – તુલિપ પોપલર * રાષ્ટ્રીય[[ફળ]] – [[ટમેટું]] == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == વધુ વાંચન == <div class="references-small"> * {{cite book |first=Paul H. |last=Bergeron |title=Antebellum Politics in Tennessee |publisher=University of Kentucky Press |year=1982}} * {{cite book |first=Arna |last=Bontemps |title=William C. Handy: Father of the Blues: An Autobiography |publisher=Macmillan Company |location=New York |year=1941}} * {{cite book |first=W. G. |last=Brownlow |title=Sketches of the Rise, Progress, and Decline of Secession: With a Narrative of Personal Adventures among the Rebels |year=1862}} * {{cite book |first=Joseph H. |last=Cartwright |title=The Triumph of Jim Crow: Tennessee’s Race Relations in the 1880s |publisher=University of Tennessee Press |year=1976}} * {{cite book |first=John |last=Cimprich |title=Slavery's End in Tennessee, 1861-1865 |publisher=University of Alabama |year=1985}} * {{cite book |first=John R. |last=Finger |title=Tennessee Frontiers: Three Regions in Transition |publisher=Indiana University Press |year=2001}} * {{cite book |first=Michael K. |last=Honey |title=Southern Labor and Black Civil Rights: Organizing Memphis Workers |publisher=University of Illinois Press |year=1993}} * {{cite book |first=Lester C. |last=Lamon |title=Blacks in Tennessee, 1791-1970 |publisher=University of Tennessee Press |year=1980}} * {{cite book |first=James |last=Mooney |title=Myths of the Cherokee |year=1900 |publisher=reprinted Dover, 1995 |location=New York }} * {{cite book |first=Herman |last=Norton |title=Religion in Tennessee, 1777-1945 |publisher=University of Tennessee Press |year=1981}} * {{cite book |first=Richard T. |last=Schaefer |title=Sociology Matters |publisher= NY: McGraw-Hill |location=New York |year=2006 |isbn=0-07-299775-3}} * {{cite book |first=Carroll |last=Van West |title=Tennessee history: the land, the people, and the culture |publisher=University of Tennessee Press |year=1998}} * {{cite book |editor=Van West, Carroll |title=The Tennessee Encyclopedia of History and Culture |year=1998}} </div> == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.tennessee.gov કેન્દ્ર સરકારની વેબસાઇટ] * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Tennessee ટેનેસી સ્ટેટ ટેડાબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210040353/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Tennessee |date=2011-02-10 }} - ટેનેસી સરકારી એજન્સીઓ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા અને ગવર્નમેન્ટ ડોક્યુમેન્ટ્સ રાઉન્ડટેબલ ઓફ ધ અમેરિકન લાઇબ્રેરી એસોસિયેસન દ્વારા રજૂ કરાયેલા સર્ચકરી શકાય તેવા ડેટાબેઝની યાદીક * [http://tennesseeencyclopedia.net/ ટેનેસી એનસાયક્લોપેડિયા ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર] * [http://www.tennessee.gov/tsla/ ટેનેસી સ્ટેટ લાઇબ્રેરી એન્ડ આર્કાઇવ્ઝર] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TN ટેનેસીની ઊર્જા પ્રોફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117132524/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=TN |date=2010-11-17 }} * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=TN યુએસજીએસ ટેનેસીના રીયલ-ટાઇમ, ભૌગોલિક અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક સંસાધનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100826171742/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=TN |date=2010-08-26 }} * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/47000.html યુએસ સેન્સસ બ્યૂરોર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207081642/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/47000.html |date=2015-02-07 }} * [http://www.tennessee.gov/sos/bluebook/online/bbonline.htm ટેનેસી બ્લ્યૂ બૂક]- ઓલ થિન્ગ્સ ટેનેસી {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926233823/http://www.tennessee.gov/sos/bluebook/online/bbonline.htm |date=2007-09-26 }} * [http://www.hermitage.com/tennpol.htm આધુનિક ટેનેસી રાજકારણની સમયરેખા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205053542/http://www.hermitage.com/tennpol.htm |date=2007-02-05 }} * [http://www.ers.usda.gov/StateFacts/TN.htm ટેનેસીની હકીકતોર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130223065624/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/TN.htm |date=2013-02-23 }} * ટેનેસી [http://www.cs.utk.edu/~dunigan/landforms જમીનસ્વરૂપો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100908203132/http://www.cs.utk.edu/~dunigan/landforms/ |date=2010-09-08 }} * [http://www.mrnussbaum.com/tennessee.htm ઇન્ટરેક્ટિવ ટેનેસી ફોર કિડ્ઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102202203/http://mrnussbaum.com/tennessee.htm |date=2010-01-02 }} * [http://www.roanetnhistory.org/ramseysannalscontents.html ધ અનાલ્સ ઓફ ટેનેસી યુ ધ એન્ડ ઓફ ધ એઇટીન્થ સેન્ચ્યુરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525205738/http://www.roanetnhistory.org/ramseysannalscontents.html |date=2017-05-25 }} - જે, જી. એમ રામસે, 1853 દ્વારા ઇતિહાસ * [http://www.billhobbs.com "BillHobbs. com"] ટેનેસીનો સૌથી જાણીતો અને લાંબા સમયથી ચાલતો રાજકીય સમાચાર અને કોમેન્ટરી બ્લોગ, જે ખાસ કરીને ટેનેસીના રાજકારણ અને n9goc5gsm2ddin4xr2nugx4y1t5nbjj 0 26639 901584 901018 2026-06-18T14:27:51Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901584 wikitext text/x-wiki {{Infobox U.S. state |Name=Iowa | Fullname = State of Iowa | Flag = Flag of Iowa.svg | Flaglink = [[Flag of Iowa|Flag]] | Seal = Seal of Iowa.png | Map = Map of USA IA.svg |Nickname=The Hawkeye State (official), The Tall Corn State<ref>{{cite web|url=http://www.uni.edu/iowaonline/6.htm|title=What children's literature might I use while teaching Iowa History?|work=Iowa History Online|publisher=Malcolm Price Laboratory School, Department of Curriculum and Instruction, [[University of Northern Iowa]]|access-date=June 26, 2009}}</ref> | Former = Iowa Territory | Number of Representatives elected to U.S. Congress = 5 | Demonym = Iowan | Motto = Our liberties we prize and our rights we will maintain. | Capital = [[Des Moines, Iowa|Des Moines]] | OfficialLang = English | LargestCity = [[Des Moines, Iowa|Des Moines]] | LargestMetro = [[Des Moines metropolitan area]] | Governor = [[Chet Culver]] ([[Democratic Party (United States)|D]]) | Lieutenant Governor = [[Patty Judge]] (D) | Legislature = [[Iowa General Assembly|General Assembly]] | Upperhouse = [[Iowa Senate|Senate]] | Lowerhouse = [[Iowa House of Representatives|House of Representatives]] | Senators = [[Chuck Grassley]] ([[Republican Party (United States)|R]])<br />[[Tom Harkin]] (D) |Representative=3 Democrats, 2 Republicans | PostalAbbreviation = IA | AreaRank = 26^th | TotalAreaUS = 56,272 | TotalArea = 145,743 | LandArea = 144 700.8 | Number of counties 99 | WaterAreaUS = 402 | WaterArea = 1,042 | PCWater = 0.71 | PopRank = 30th |2000Pop=3,007,856 (2009 est.)<ref name=09CenEst>{{cite web | title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2009 | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2009-12-23 | url = http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html}}</ref> | DensityRank = 35th | 2000DensityUS = 53.5 | 2000Density = 20.7 | MedianHouseholdIncome = $48,075 | IncomeRank = 24^th | AdmittanceOrder = 29^th | AdmittanceDate = December 28, 1846 | TimeZone = [[Central Standard Time|CST]]=[[UTC-06]], [[Central Daylight Time|CDT]]=[[UTC-05]] | Latitude = 40° 23′ N to 43° 30′ N | Longitude = 90° 8′ W to 96° 38′ W | LengthUS = 199 | Length = 320 | WidthUS = 310 | Width = 500 | HighestPoint = [[Hawkeye Point]]<ref name="usgs">{{cite web| date =29 April 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| access-date =November 6, 2006| archive-date =6 ઑક્ટોબર 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20081006105354/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> | HighestElevUS = 1,670 | HighestElev = 509 | MeanElevUS = 1,099 | MeanElev = 335 | LowestPoint = [[Mississippi River]]<ref name="usgs"/> at Keokuk | LowestElevUS = 480 | LowestElev = 146 | ISOCode = US-IA |Website = www.iowa.gov }} '''આયોવા''' ({{IPAc-en|audio=en-us-Iowa.ogg|ˈ|aɪ|ə|w|ə}}){{refn|{{MerriamWebsterDictionary|access-date=May 14, 2017|Iowa}}}}{{refn|{{Cite American Heritage Dictionary|access-date=May 14, 2017|Iowa}}}}{{refn|{{Cite Oxford Dictionaries|Iowa|access-date=May 14, 2017}}}} એ મધ્યપશ્ચિમી [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં આવેલું રાજ્ય છે અને તેને ઘણી વખત “અમેરિકન હાર્ટલેન્ડ” (અમેરિકાનું હાર્દ) તરીકે પણ ઓળખાવાય છે. તેનું નામ આયોવા લોકો પરથી આપવામાં આવ્યું છે. આયોવાએ કેટલીક અમેરિકન ઈન્ડિયન જનજાતિઓ પૈકીની એક જનજાતિ છે, જેમણે યુરોપીયન સંશોધન સમયે આ રાજ્ય પર કબ્જો કર્યો હતો.<ref>{{cite book|author=Alex, Lynn M. |year=2000 |title=Iowa's Archaeological Past |publisher=University of Iowa Press, Iowa City}}</ref> આયોવા ન્યૂ ફ્રાંસનાં ફ્રેન્ચ સંસ્થાનનો એક ભાગ હતું. લ્યુઇસિયાના પરચેઝ બાદ, અહીંના વસાહતીઓએ કૉર્ન બેલ્ટ (મકાઈની ઉપજ ધરાવતો પટ્ટો)નાં મધ્યમાં ખેતી આધારિત અર્થતંત્રનો પાયો નાખ્યો.<ref>{{cite web|author=Merry, Carl A.|year=1996|title=The Historic Period|publisher=Office of the State Archeologist at the University of Iowa|url=http://www.uiowa.edu/~osa/learn/historic/hisper.htm|access-date=June 29, 2009|archive-date=જૂન 4, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090604163710/http://www.uiowa.edu/~osa/learn/historic/hisper.htm|url-status=dead}}</ref> આથી જ આયોવાને ઘણી વખત “વિશ્વનું અન્ન પાટનગર” તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="iaindustries">{{cite web|title=Major Industries in Iowa|publisher=Iowa Department of Economic Development|url=http://www.iowalifechanging.com/downloads/iaindustries.pdf|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20050520102110/http://www.iowalifechanging.com/downloads/iaindustries.pdf|archive-date=મે 20, 2005|access-date=June 29, 2009|url-status=dead}}</ref> જો કે, આયોવાનું અર્થતંત્ર, સંસ્કૃતિ અને પ્રદેશ વૈવિધ્યપૂર્ણ છે. 20 સદીનાં મધ્ય અને ઉત્તરાર્ધમાં આયોવાનાં ખેતી આધારિત અર્થતંત્રનું રૂપાંતરણ એક આધુનિક ઉત્પાદન (મેન્યુફેક્ચરિંગ), પ્રક્રિયક (પ્રોસેસિંગ), આર્થિક સેવાઓ, બાયોટૅક્નોલૉજી (જૈવિકપ્રૌદ્યોગિક) અને હરિત ઊર્જા ઉત્પાદન (ગ્રીન એનર્જીપ્રોડક્શન)નાં વૈવિધ્યપૂર્ણ અર્થતંત્રમાં થયું છે.<ref name="iaindustries"/><ref name="energy.iastate.edu">{{cite web|title=Wind Energy in Iowa|url=http://www.energy.iastate.edu/renewable/wind/|publisher=Iowa Energy Center|access-date=August 8, 2009|archive-date=જૂન 21, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090621002941/http://www.energy.iastate.edu/renewable/wind/|url-status=dead}}</ref> આયોવા રહેવા માટેનાં સૌથી સલામત રાજ્યોની યાદીમાં સ્થાન પામ્યું છે.<ref>{{cite web |title= N.H. Receives Lowest Crime Ranking; Nevada Ranks as Worst State|url= http://www.insurancejournal.com/news/national/2009/03/25/99012.htm?print=1|work= Insurance Journal|publisher= Wells Publishing|date= March 25, 2009|access-date=August 8, 2009}}</ref> ડસ મોઇન્સ એ આયોવાનું પાટનગર અને સૌથી મોટું શહેર છે. == ભૂગોળ == === સીમારેખાઓ === [[ચિત્ર:Iowa topography.jpg|thumb|250px|left|કાઉન્ટી અને મુખ્ય નદીઓ સાથે આયોવાની સ્થાનિક ભૂગોળ]] આયોવા પૂર્વમાં મિસિસિપી નદી, પશ્ચિમમાં મિઝોરી નદી અને બિગ સિઓક્સ નદીઓથી ઘેરાયેલું છે. તેની ઉત્તર સરહદે 43 અંશ અને 30 મિનિટ્સના ઉત્તર રેખાંશે સ્થિત છે.<ref>{{cite book |title=Preamble to the 1857 Constitution of the State of Iowa |url=http://www.legis.state.ia.us/Constitution.html#pre1 |access-date=August 9, 2009 |archive-date=ઑગસ્ટ 2, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802085648/http://www.legis.state.ia.us/Constitution.html#pre1 |url-status=dead }}</ref><ref group="note">ઉલ્લેખનીય છે કે મિઝોરી અને મિસિસિપી નદીની સરદહો 19મી સદીમાં અંકિત કરાઇ હતી તે મુજબની છે, આ સરહદો તેના વર્તમાન સ્વરૂપથી બદલાઇ શકે છે.</ref> તેની દક્ષિણ સરહદે ડસ મોઇન્સ નદી આવેલી છે જે લગભગ 40 અંશ અને 35 મિનિટ્સ ઉત્તરે છે. આ સરહદો ''મિઝોરી વિરુદ્ધ આયોવા'' ના કેસમાં<ref>48 યુએસ (7 હાઉ.) 660 (1849).</ref> યુ.એસ. સુપ્રિમકૉર્ટ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવી હતી. મિઝોરી અને આયોવા વચ્ચે હની વૉર તરીકે જાણીતા સંઘર્ષ બાદ આ કેસ સુપ્રિમ કૉર્ટમાં પહોંચ્યો હતો.<ref>{{cite web|first=Jeff|last=Morrison|title=Forty-Thirty-five or fight? Sullivan's Line, the Honey War, and latitudinal estimations|url=http://homepage.mac.com/jeffmorrison/maps/sullivanline.html|date=January 13, 2005|access-date=August 9, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20070101232646/http://homepage.mac.com/jeffmorrison/maps/sullivanline.html|archive-date=જાન્યુઆરી 1, 2007|url-status=dead}}</ref> આયોવામાં 99 કાઉન્ટીઝ છે, પરંતુ તેની લી કાઉન્ટી બે બેઠકો ધરાવતી હોવાથી આ રાજ્ય 100 કાઉન્ટી બેઠકો ધરાવે છે. રાજ્યનું પાટનગર ડસ મોઇન્સ પોલ્ક કાઉન્ટીમાં આવેલું છે. === ભૂસ્તરવિજ્ઞાન અને જમીન === આયોવાની જમીન પથરાળ છે અને સામાન્ય રીતે તેનો સમયકાળ પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ જતાં વધતો જોવા મળે છે. ઉત્તરપશ્ચિમી આયોવામાં ચાકનું ખડકનાં કાર્બન ડેટિંગ મુજબ તે લગભગ 7.4 કરોડ વર્ષ જૂનો છે અને પૂર્વીય આયોવાનો કેમ્બ્રીયન ખડક લગભગ 500 મિલિયન વર્ષ જૂનો છે.<ref>{{cite book |last1=Prior |first1=Jean Cutler |others=Adapted from ''Iowa Geology 2007'', [[Iowa Department of Natural Resources]] |title=Geology of Iowa: Iowa's Earth History Shaped by Ice, Wind, Rivers, and Ancient Seas |url=http://www.igsb.uiowa.edu/Browse/geoiowa/GEOIOWA.HTM |access-date=August 9, 2009 |publisher=Iowa Department of Natural Resources Geological Survey |archive-date=એપ્રિલ 16, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416104106/http://www.igsb.uiowa.edu/browse/geoiowa/geoiowa.htm |url-status=dead }}</ref> પ્રચલિત મત એ છે કે આયોવાની જમીન સપાટ છે, પરંતુ તેમ નથી. રાજ્યમાં મોટા ભાગે પથરીલી ટેકરીઓ જોવા મળે છે. આગળ જણાવ્યા અનુસારનું વિભાજન આયોવાને આઠ જમીન સ્વરૂપમાં વર્ગીકૃત કરે છે, જે ગ્લેસિએશન (હિમકરણ), જમીન, સ્થાનિક ભૂગોળ અને નદીનાળા પર આધારીત છે. લોએસ ટેકરીઓ રાજ્યની પશ્ચિમી સરહદે આવેલી છે, જે કેટલાંક સો ફૂટ વિસ્તારમાં ફેલાયેલી છે.<ref>{{cite web | url=http://pubs.usgs.gov/info/loess/ | title= Geology of the Loess Hills, Iowa | year= 1999 | month= July | access-date= 2008-03-26 | publisher= [[United States Geological Survey]]}}</ref> ઉત્તરપૂર્વમાં મિસિસિપી નદીની સાથેનો અસમતલ વિસ્તાર (ડ્રિફ્ટલેસ ઝોન) આવેલો છે, જેમાં ઉંચી ટેકરીઓ અને ખીણો આવેલી છે. આ વિસ્તાર મોટાભાગે પૂર્ણતઃ પર્વતીય જણાય છે. રાજ્યમાં કેટલાંક કુદરતી સરોવરો આવેલાં છે, જેમાં સૌથી નોંધપાત્ર એવા ઉત્તરપૂર્વીય આયોવામાં આવેલા સ્પિરિટ લેઇક, વેસ્ટ ઓકોબોજી લેઇક, અને ઇસ્ટ ઓકોબોજી લેઇકનો સમાવેશ થાય છે. (''જુઓ આયોવા ગ્રેટ લેઇક્સ'' ). પૂર્વમાં ક્લિયર લેઇક આવેલું છે. માનવસર્જિત સરોવરોમાં લેઇક ઓડેસ્સા,<ref name="Odessa">{{cite web|url=http://www.iowadnr.com/fish/fishing/lakes/ode58.html|title=Odessa|publisher=Iowa Department of Natural Resources|access-date=2009-06-06|archive-date=2008-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080921204808/http://www.iowadnr.com/fish/fishing/lakes/ode58.html|url-status=dead}}</ref> સેલૉરવિલે લેઇક, લેઇક રેડ રોક, કોરલવિલે લેઇક, લેઇક મેકબ્રાઈડ, અને રાથ્બુન લેઇકનો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યનાં ઉત્તરપશ્ચિમ ભાગમાં પણ એક સમયે બૅરિંગર સ્લાઉ જેવા એક સામાન્ય જળપ્લાવિત વિસ્તાર રહેલાં જળાશયોના નોંધપાત્ર સંખ્યામાં અવશેષો મળે છે. === જૈવસૃષ્ટિ અને પર્યાવરણ === ઊંચું ઘાસ અને સવાના આયોવાની પ્રાકૃતિક વનસ્પતિસૃષ્ટિ છે જે ઉંચાણવાળા વિસ્તારોમાં છુટીછવાઈ વનસ્પતિઓ અને વૃક્ષો ધરાવે છે. જેમાં ઉત્તરીય મેદાની વિસ્તારોના ગાઢ જંગલો અને પૂરજળપ્લાવિત વિસ્તારો નદીનાં પૂરગ્રસ્ત મેદાનો અને સંરક્ષિત નદીઓની ખીણો અને નાના જળપ્લાવિત વિસ્તારોનો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref>પ્રાયોર, જીન સી. (1991) ''લેન્ડફોર્મ્સ ઓફ આયોવા.'' યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા પ્રેસ, આયોવા સિટી.</ref> મોટાભાગના આયોવાની જમીન ખેતી માટે વાપરવામાં આવે છે, જેમાં 60 ટકા જમીન ખેતીના ઉપયોગમાં લેવાય છે, જ્યારે 30 ટકા જમીન પર ઘાસના મેદાનો છે અને 7 ટકા જમીન પર જંગલો છે અને શહેરી વિસ્તાર તથા જળાશયો જમીનનો એક 1 ટકા ભાગ રોકે છે.<ref>આયોવા ડીએનઆર (DNR): આયોવાની રાજ્યવાર જમીન કવર ઇન્વેન્ટરી, http://www.igsb.uiowa.edu/Browse/landcvr/landcvr.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502010333/http://www.igsb.uiowa.edu/Browse/landcvr/landcvr.htm |date=2009-05-02 }}</ref> આયોવામાં પશુઓ માટેની સુવિધાઓની ગીચતામાં વધારો થવાને કારણે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પાણીના પ્રદૂષણ અને હવાની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થવાનું જોખમ વધ્યું છે.<ref name="ISU 1">{{cite web|url=http://www.card.iastate.edu/iowa_ag_review/summer_03/article1.aspx|title=Living with Hogs in Rural Iowa|year=2003|work=Iowa Ag Review|publisher=[[Iowa State University]]|access-date=25 November 2009|archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100217055356/http://www.card.iastate.edu/iowa_ag_review/summer_03/article1.aspx|url-status=dead}}</ref> આયોવાના પર્યાવરણને નકારાત્મક અસર કરતાં અન્ય પરિબળોમાં જુનાં કોલસા આધારિત વીજ ઉત્પાદન મથકો,<ref name="gazette coal">{{cite news|url=http://gazetteonline.com/breaking-news/2009/11/24/report-many-iowa-coal-plants-among-nations-oldest|title=Report: Many Iowa coal plants among nation's oldest|last=Heldt|first=Diane|date=November 24, 2009|work=Cedar Rapids Gazette|access-date=25 November 2009|archive-date=8 ડિસેમ્બર 2012|archive-url=https://archive.today/20121208190707/http://gazetteonline.com/breaking-news/2009/11/24/report-many-iowa-coal-plants-among-nations-oldest|url-status=dead}}</ref> પાક ઉત્પાદન માટે ખાતર અને જંતુનાશકોનો વધુ પ્રમાણમાં ઉપયોગ<ref name="IPT runoff">{{cite web|url=http://www.iptv.org/iowajournal/story.cfm/556|title=Iowa Works to Reduce Run-off Polluting the Gulf of Mexico|date=September 17, 2009|work=The Iowa Journal|publisher=Iowa Public Television|access-date=25 November 2009|archive-date=6 નવેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091106172619/http://www.iptv.org/iowajournal/story.cfm/556|url-status=dead}}</ref> અને જોર્ડન એક્વિફર (જોર્ડન ભૂગર્ભજળસ્રોત)માં થયેલો ઘટાડાનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news|url=http://gazetteonline.com/local-news/2009/12/06/heavy-use-draining-aquifer|title=Heavy use draining aquifer|last=Love|first=Orlan|date=December 6, 2009|publisher=Cedar Rapids Gazette|access-date=20 December 2009|archive-date=9 ડિસેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091209064212/http://gazetteonline.com/local-news/2009/12/06/heavy-use-draining-aquifer|url-status=dead}}</ref> આયોવામાં પ્રાકૃતિક વિસ્તારોની અછત છે.એક સમયે સમગ્ર આયોવા જેનાથી આચ્છાદિત હતું તેવા ઉંચાઘાસના મેદાનોમાંથી માત્ર 1 ટકા કરતાં પણ ઓછા બચ્યાં છે. આ રાજ્યના જળપ્લાવિત વિસ્તારોમાંથી માત્ર 5 ટકા વિસ્તારો જ રહ્યાં છે અને મોટાભાગનાં મૂળ જંગલો નાશ પામ્યાં છે.<ref>આયોવાસ થ્રેટન્ડ એન્ડ એનડેન્જર્ડ સ્પેસિસ પ્રોગ્રામ, http://www.iowadnr.gov/other/threatened.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527091113/http://www.iowadnr.gov/other/threatened.html |date=2010-05-27 }}</ref> જાહેર જમીન ધરાવતાં અમેરિકાનાં રાજ્યોમાં આયોવાનો ક્રમ 49મો છે.<ref>આયોવા મસ્ટ સ્ટેપ અપ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ઇન પબ્લિક લેન્ડ્સ "ડસ મોઇન્સ રજિસ્ટર", જૂન 1, 2005, http://www.nicholasjohnson.org/politics/IaChild/eddmr601.html</ref> આયોવામાં વિલુપ્ત થવાને આરે અને અસ્તિત્વ પર જોખમ ધરાવતાં પ્રાણીઓમાંથી બાલ્ડ ઇગલ, ઇન્ટિરિયર લીસ્ટ ટર્ન, પાઇપિંગ પ્લોવર, ઇન્ડિયાના બૅટ, પૅલિડ સ્ટુર્જન, ધી આયોવા પ્લેઇસ્ટોસેની લેન્ડ સ્નેઇલ, હિગિન્સ આઈ પર્લી મસેલ, અને ધી ટોપેકા શાઇનર જોવા મળે છે.<ref>આયોવામાં રક્ષિત પ્રાણીઓ,http://www.agriculture.state.ia.us/livingOnTheEdge/endangeredAnimals.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930210518/http://www.agriculture.state.ia.us/livingOnTheEdge/endangeredAnimals.asp |date=2011-09-30 }}</ref> જ્યારે વિલુપ્તીને આરે આવેલી વનસ્પતિઓમાં વેસ્ટર્ન પ્રેઇરી ફ્રિંજ્ડ ઓર્કિડ, ઇસ્ટર્ન પ્રેઇરી ફ્રિંજ્ડ ઓર્કિડ, મીડ્સ મિલ્કવીડ, પ્રેઇરી બુશ ક્લોવર, અને નોર્ધર્ન વાઇલ્ડ મોન્ક્સહૂડનો સમાવેશ થાય છે.<ref>આયોવામાં રક્ષિત છોડ, http://www.agriculture.state.ia.us/livingOnTheEdge/endangeredPlants.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930210523/http://www.agriculture.state.ia.us/livingOnTheEdge/endangeredPlants.asp |date=2011-09-30 }}</ref> === આબોહવા === [[ચિત્ર:Iowa rainfall.jpg|thumb|right|આયોવાનો વાર્ષિક વરસાદ, ઈંચમાં.]] સમગ્ર આયોવાની આબોહવા મોટાભાગના મિડવેસ્ટના વિસ્તારોની જેમ ભેજવાળી ખંડીય મોસમ ધરાવે છે (કોપ્પન ક્લાઇમેટ ક્લાસિફિકેશન ''ડિએફએ'' (Dfa)). જેમાં ગરમી અને ઠંડીના ઉચ્ચતમ તાપમાન જોવા મળે છે. ડસ મોઇન્સનું વાર્ષિક સરેરાશ તાપમાન {{convert|50|F}} રહે છે, જ્યારે ઉત્તરના કેટલાંક સ્થળોએ તાપમાન {{convert|45|F}}ની નીચે રહે છે. જ્યારે મિસિસિપી નદીના કીઓકુકનું સરેરાશ તાપમાન {{convert|52|F}} હોય છે. શિયાળામાં તેજ ઠંડી અને બરફવર્ષા સામાન્ય છે. વસંતઋતુ કઠોર હવામાનની ઋતુના આગમનની છડી પોકારે છે. આયોવામાં વાર્ષિક સરેરાશ 50 દિવસો તોફાની પવનોની હિલચાલ જોવા મળે છે.<ref name="Thunderstorm Hazard">[http://www.srh.noaa.gov/key/HTML/tstmhazards.htm યુએસ થન્ડરસ્ટોર્મ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન]. src.noaa.gov. સુધારો ફેબ્રુઆરી 13, 2008.</ref> વંસત અને ઉનાળાનાં મહિનાઓમાં વાવાઝોડા સામાન્ય બની રહે છે, જેની વાર્ષિક સરેરાશ 37 જેટલી છે.<ref name="Annual Average Number of Tornadoes">[http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif ટોર્નેડોની સરેરાશ વાર્ષિક સરેરાશ સંખ્યા 1953–2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016174155/http://www.ncdc.noaa.gov/img/climate/research/tornado/small/avgt5304.gif |date=2011-10-16 }}. ncdc.noaa.gov. સુધારો નવેમ્બર 1, 2006.</ref> આયોવામાં 2008ના વર્ષમાં વાવાઝોડાથી 12 વ્યક્તિઓ મૃત્યુ પામી હતી, જે 1968 પછીનું સૌથી ઘાતક વાવાઝોડું હતું. એટલું જ નહીં આ વર્ષ, એક વર્ષમાં આવતાં વાવાઝોડાની સંખ્યાની દ્રષ્ટીએ 105 વાવાઝોડા સાથે બીજા ક્રમાંકે રહીને 2001ના વર્ષના વાવાઝોડાની સંખ્યાની સમકક્ષ રહ્યું હતું.<ref>[http://www.usatoday.com/weather/storms/tornadoes/2009-01-02-iowa-tornadoes_N.htm?csp=34 2008ના આયોવા ટોર્નેડો 1968થી અત્યાર સુધીના સૌથી વિનાશક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526170731/http://www.usatoday.com/weather/storms/tornadoes/2009-01-02-iowa-tornadoes_N.htm?csp=34 |date=2010-05-26 }}. યુએસએ ટુડે સુધારો જાન્યુઆરી 2, 2009.</ref> આયોવાનો ઉનાળો ગરમી અને ભેજ માટે જાણીતો છે, જેમાં દિવસ દરમિયાન તાપમાન {{convert|90|F}} નજીક પહોંચે છે અને ક્યારે {{convert|100|F}}થી પણ વધી જાય છે. શિયાળામાં સરેરાશ તાપમાન જામી જવાના થીજબિંદુની નીચે અને તેનાથી પણ ઓછું થઈ જાય છે.{{convert|0|F}} આયોવામાં જુદા જુદાં સ્થળે જુદી જુદી માત્રામાં અવક્ષેપન નોંધાય છે. રાજ્યના દક્ષિણપૂર્વના વિસ્તારોમાં સરેરાશ 38 ઇંચ કરતાં વધુ વાર્ષિક વરસાદ નોંધાય છે. જ્યારે ઉત્તરપશ્ચિમના વિસ્તારોમાં 28 ઇંચ કરતાં પણ ઓછો વરસાદ નોંધાય છે.<ref>[http://www.wrcc.dri.edu/pcpn/ia.gif એવરેજ એન્યુઅલ પ્રેસિપિટેશન આયોવા, 1961-1990 (જીફ ફાઇલ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100213012932/http://www.wrcc.dri.edu/pcpn/ia.gif |date=2010-02-13 }} - ક્રિસ્ટોફર ડેલી, જેની બીઝબર્ગ</ref> આયોવામાં વરસાદ પડવાની રીત મોસમી છે, જ્યાં વધુ પ્રમાણમાં વરસાદ ઉનાળાના મહિનાઓમાં નોંધાય છે. ડસ મોઇન્સમાં જે રાજ્યનું કેન્દ્રસ્થાન છે, ત્યાં લગભગ 34.72 ઇંચનાં બે-તૃત્યાંશ જેટલો વરસાદ એપ્રિલથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન થાય છે, અને સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદનો અડધો વરસાદ મે થી ઑગસ્ટ માસ દરમિયાન થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/USIA0231 |title=Average Weather for Des Moines, IA - Temperature and Precipitation, Weather.com, Retrieved Jan. 7, 2009 |publisher=Weather.com |date= |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203141541/http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/USIA0231 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" "text-align:center;font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;"|ટેનેસીના વિવિધ શહેરોના માસિક સામાન્ય ઊંચા અને નીચા તાપમાન (F)[39] |- ! style="background: #E5AFAA; color: #000001" height="17" | શહેર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | જાન્યુઆરી ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| ફેબ્રુઆરી ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | માર્ચ ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| એપ્રિલ ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| મે ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | જૂન ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | જુલાઈ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ઓગસ્ટ ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | સપ્ટેમ્બર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ઓક્ટોબર ! style="background:#e5afaa; color:#000;"| નવેમ્બર ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | ડિસેમ્બર |- ! style="background:#c5dfe1; color:#000; height:16px;"| ડેવનપોર્ટ<ref name="weather.com">{{cite web|title=Monthly Averages for Davenport, Iowa|url=http://www.weather.com/outlook/health/allergies/wxclimatology/monthly/52804|publisher=Weather.com|access-date=2008-11-01|archive-date=2008-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20081008014408/http://www.weather.com/outlook/health/allergies/wxclimatology/monthly/52804|url-status=dead}}</ref> | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 30/13 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 36/19 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 48/29 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 61/41 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 72/52 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 81/63 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 85/68 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 83/66 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 76/57 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 65/45 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 48/32 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 35/20 |- ! style="background:#f8f3ca; color:#000; height:16px;"| ડસ મોઇન્સ | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 |- ! style="background:#c5dfe1; color:#000; height:16px;"| ડબ્યુક | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 25/9 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 31/15 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 43/26 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 57/38 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 69/49 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 79/58 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 82/62 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 80/60 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 72/52 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 60/40 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 44/28 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 30/15 |- ! style="background:#f8f3ca; color:#000; height:16px;"| સિઓક્સ સિટી | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/66 |- ! style="background:#c5dfe1; color:#000; height:16px;"| વોટરલૂ | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 26/6 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 32/13 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 45/25 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 60/36 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 72/48 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 82/58 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 85/62 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 83/60 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 75/50 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 62/38 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 45/25 | style="text-align:center; background:#c5dfe1; color:#000;"| 31/12 |- | colspan="13" style="text-align:center;font-size:90%;background:#E8EAFA;"|''[http://www.ustravelweather.com/weather-iowa/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116160849/http://www.ustravelweather.com/weather-iowa/ |date=2007-11-16 }}'' |} == પ્રાગૈતિહાસિક == [[ચિત્ર:Iowa archaeology edgewater.JPG|thumb|left|3,800 વર્ષ જૂની એજવોટર પાર્ક સાઇટનું ઉત્ખનન]] હાલમાં જે પ્રદેશ આયોવા તરીકે ઓળખાય છે, ત્યાં અમેરિકન ઇન્ડિયન્સ સૌ પ્રથમ વખત 13,000 વર્ષ કરતાં પણ વધુ સમય પહેલાં આવ્યાં હતાં. તેઓ મુખ્યત્વે ઠંડા પ્લેઇજટોસિન વિસ્તારમાં રહેતાં શિકારીઓ અને એકત્રીકરણ કરનારા (ગૅધરર્સ) હતાં. જ્યાં સુધી યુરોપીયન સંશોધકોએ આયોવાની મુલાકાત લીધી ત્યાં સુધીમાં અમેરિકન ઇન્ડિયન્સ મોટાભાગે સંકુલ આર્થિક, સામાજિક અને રાજકીય તંત્રો ધરાવતાં સ્થાઈ થઈ ચૂકેલા ખેડૂતો બની ચૂક્યાં હતાં. આ પરિવર્તન ધીમે ધીમે આવ્યું હતું. પ્રાચીન કાળ દરમિયાન (10,500-2800 વર્ષ પહેલા) અમેરિકન ઇન્ડિયન્સે સ્થાનિક વાતાવરણ અને પર્યાવરણ સાથે અનુકૂલન સાધી લીધુ હતું અને વસ્તીમાં વધારો થવાથી તેઓ ધીરે ધીરે વધુને વધુ સ્થાયી થવા લાગ્યાં. 3,000 વર્ષ પહેલાં લેઇટ આર્કાઇક સમયગાળા દરમિયાન આયોવામાં અમેરિકન ઇન્ડિયન્સે સ્થાનિક વનસ્પતિઓનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું. ત્યારપછીના વૂડલેન્ડ સમયગાળામાં ખેતી પર વધેલી નિર્ભરતા અને માટી, કુંભારકામ અને વિશિષ્ટ તત્વોથી સામાજિક સંકુલતા જોવા મળે છે. લેઇટ પ્રિહિસ્ટોરિક (પ્રાગિતિહાસિક કાળ) (લગભગ ઇ.સ.900 થી શરૂ થતાં) સમયગાળામાં મકાઈનો ઉપયોગ અને સમાજિક પરિવર્તનોને કારણે સામાજિક સમૃદ્ધિ અને અકેંદ્રિત વસાહતો વિકસી. યુરોપીયન સંશોધકો અને વેપારીઓ તથા નવી જનજાતીઓના આગમનની સાથે ચીજવસ્તુઓના વેપાર અને રોગોને કારણે પ્રોટોહિસ્ટોરિક સમયગાળામાં વસતીમાં નાટકીય બદલાવો અને આર્થિક તથા સામાજિક ઉથલપાથલ નોંધાઈ. યુરોપીયન સંશોધનના સમયગાળા પહેલાં આયોવામાં સંખ્યાબંધ ઇન્ડિયન જનજાતિઓ વસતી હતી. આ જનજાતિઓમાં શકયતઃ પ્રાગૈતિહાસિક વનઓટા જેવી જનજાતિઓ જેમાં ડાકોટા, હોચંક, આયાવાઈ અને ઓટોઈ જાતિઓના વંશજોનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામાં લેઇટ પ્રિહિસ્ટોરિક (પ્રાગૈતિહાસિક) અથવા પ્રોટો હિસ્ટોરિક સમયાગાળામાં આવેલી જનજાતિઓમાં ઇલ્લિનિવેક, મેસ્કવાકી, ઓમાહા અને સૌકનો સમાવેશ થાય છે.<ref>એલેક્સ, લાઇન એમ. (2000) ''આયોવાસ આર્કિયોલોજિકલ પાસ્ટ.'' યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા પ્રેસ, આયોવા સિટી.</ref> == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક સંશોધન અને વેપાર, 1673-1808 === [[ચિત્ર:Iowa 1718.jpg|thumb|250px|1718નું આયોવાઆધુનિક રાજ્ય વિસ્તારો હાઇલાઇટ કરેલા છે.]] આયોવાનું દસ્તાવેજી કરણ કરનારા સૌપ્રથમ યુરોપીયન સંશોધકોમાં જેક્સ માક્વેટી અને લ્યુઇસ જોલીએટ હતાં, જેમણે 1673માં મિસિસિપી નદીમાં પ્રવાસ કરીને આયોવા તરફે આવેલાં કેટલાંક ઇન્ડિયન ગામડાંનું દસ્તાવેજી કરણ કર્યું હતું.<ref name="peterson2009">{{cite book|last=Peterson|first=Cynthia L.|title=Frontier Forts of Iowa: Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|editor=William E. Whittaker|publisher=University of Iowa Press|location=Iowa City|year=2009|pages=12–29|chapter=Historical Tribes and Early Forts|isbn=978-1-58729-831-8|url=http://uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|access-date=2010-09-06|archive-date=2009-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090805200748/http://www.uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|url-status=dead}}</ref><ref>હિસ્ટ્રી ઓફ આયોવા, આયોવા ઓફિસિયલ રજિસ્ટ્રાર, http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903191039/http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html |date=2009-09-03 }}</ref> આયોવાનો વિસ્તાર પર ફ્રાંસ માટે દાવો કરવામાં આવ્યો હતો અને તે 1763 સુધી ફ્રેન્ચ તાબા હેઠળ રહ્યો. ફ્રેન્ચોએ, તેમની ફ્રેન્ચ અને ઇન્ડિયન યુદ્ધમાં હાર થઈ તે પહેલાં આ વિસ્તારની માલિકી તેમનાં સાથી સ્પેઇનને તબદીલ કર્યો હતો.<ref>હર્બરમેન, ચાર્લ્સ. ''ધ કેથોલિક એનસાયક્લોપેડીયા: એન ઇન્ટરનેશનલ વર્ક ઓફ રેફરન્સ ઓન ધ કન્સ્ટિટ્યુશન, ડોક્ટરિન, ડિસિપ્લીન એન્ડ હિસ્ટરી ઓફ ધ કેથોલિક ચર્ચ'' . એનસાયક્લોપેડીયા પ્રેસ, 1913, પાનું 380 (મૂળ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાંથી).</ref> આયોવા ક્ષેત્ર પર પર સ્પેઇનનો અંકુશ ખૂબ જ શિથિલ રહ્યો. તેમની હકુમત માત્ર મિસિસિપી અને ડસ મોઇન્સ નદીઓ પર વેપારી થાણાં સ્થાપી ચૂકેલા ફ્રેન્ચ અને બ્રિટિશ વેપારીઓને વેપાર માટેના પરવાના આપવા સુધી જ મર્યાદિત રહી.<ref name="peterson2009"/> આયોવા ''લા લ્યુઇસિએને'' અથવા લ્યુઇસિયાના તરીકે ઓળખાતાં પ્રદેશનો એક ભાગ હતો અને યુરોપીયન વેપારીઓને ઇન્ડિયન્સ દ્વારા ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવતાં સીસા અને ફરમાં રસ હતો. સૌક અને મેસ્કવાકી જનજાતિઓએ 18મી સદીના અંત અને 19મી સદીના શરૂઆતના સમયગાળા દરમિયાન મિસિસિપી નદી પર થતાં વેપાર પર અસરકારક અંકુશ મેળવ્યો હતો. મિસિસિપી નદી પરના શરૂઆતના વેપારીઓમાં જુલિયેન ડબ્યુક, રોબર્ટ લ સેલ, અને પૌલ મેરિન હતાં.<ref name="peterson2009"/> મિઝોરી નદી તરફ 1808 પહેલાં ઓછામાં ઓછા પાંચ ફ્રેન્ચ અને ઇંગ્લિશ વેપાર મથકો બાંધવામાં આવ્યા હતાં.<ref name="carlson2009">{{cite book|last=Carlson|first=Gayle F.|title=Frontier Forts of Iowa: Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|editor=William E. Whittaker|publisher=University of Iowa Press|location=Iowa City|year=2009|pages=104–120|chapter=Fort Atkinson, Nebraska, 1820-1827, and Other Missouri River Sites|isbn=978-1-58729-831-8|url=http://uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|access-date=2010-09-06|archive-date=2009-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090805200748/http://www.uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|url-status=dead}}</ref> 1800માં નેપોલીયન બોનાપાર્ટે એક સંધી મુજબ સ્પેઇન પાસેથી લ્યુઇસિયાનાનો અંકુશ મેળવ્યો. 1803માં લ્યુઇસિયાના પરચેઝ બાદ આયોવા અમેરિકાના અંકુશ હેઠળ આવ્યું. આયોવાનો મોટાભાગનું નક્શા આલેખન 1805માં ઝેબ્યુલોન પાઇક દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું,<ref>પાઇક (1965): ધ એક્સપિડીશન ઓફ જેબુલોન મોન્ટજોમેરી પાઇક ટુ હેડવોટર્સ ઓફ ધ મિસિસિપી રિવર, થ્રૂ લ્યુઇસિયાના ટેરિટરી, એન્ડ ઇન ન્યૂ સ્પેન, ડ્યુરિંગ ધ યર 1805-6-7, રોસ એન્ડ હૈન્સ</ref> પરંતુ જ્યાં સુધી 1808માં ફૉર્ટ મેડિસનનું બાંધકામ ન હતું થયું ત્યાં સુધી અમેરિકાનો આ ક્ષેત્ર પર નબળો અંકુશ હતો.<ref name="mckusick2009">{{cite book|last=McKusick|first=Marshall B.|title=Frontier Forts of Iowa: Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|editor=William E. Whittaker|publisher=University of Iowa Press|location=Iowa City|year=2009|pages=55–74|chapter=Fort Madison, 1808-1813|isbn=978-1-58729-831-8|url=http://uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|access-date=2010-09-06|archive-date=2009-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090805200748/http://www.uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|url-status=dead}}</ref> === 1812નું યુદ્ધ અને અમેરિકાનો અસ્થિર અંકુશ === [[ચિત્ર:Fort Madison 1810.jpg|thumb|left|ફોર્ટ મેડિસનનો પ્લાન, 1810.]] ફૉર્ટ મેડિસનનું બાંધકામ વેપાર પર અંકુશ સ્થાપવા અને અપર મિસિસિપી પર અમેરિકાનું પ્રભુત્વ સ્થાપવા માટે કરવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ તેની રચના નબળી હતી અને સૌક તથા હો-ચંક દ્વારા આ રચનાને નાપસંદ કરવામાં આવી હતી. સૌક તથા હો-ચંક જનજાતિઓએ બ્રિટિશરોનો સાથ લીધો હતો. બ્રિટિશરોએ પણ આ ક્ષેત્ર પર તેમનો દાવો છોડ્યો ન હતો.<ref name="mckusick2009"/><ref>પ્રુચા, ફ્રાન્સિસ પી. (1969) ''ધ સ્વોર્ડ ઓફ ધ રિપબ્લિકઃ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ આર્મી ઓન ધ ફ્રન્ટીયર 1783–1846'' . મેકમિલાન, ન્યૂ યોર્ક.</ref> ફૉર્ટ મેડિસનને 1812ના યુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટિશરોનો ટેકો ધરાવતાં ઇન્ડિયન્સ દ્વારા 1813માં જીતી લેવામાં આવ્યો. આ સાથે વિસ્કોન્સિનના પ્રેઇરી દ ચિએનમાં આવેલો ફૉર્ટ શૅલ્બી પણ અંગ્રેજોના તાબા હેઠળ આવ્યો. બ્લેક હૉકે ફૉર્ટ મેડિસનની આસપાસ ઘેરો કરવામાં ભાગ લીધો હતો.<ref>જેકસન, ડોનાલ્ડ (1960), ''એ ક્રિટિક્સ વ્યૂ ઓફ ઓલ્ડ ફોર્ટ મેડિસન'' , આયોવા જર્નલ ઓફ હિસ્ટ્રી એન્ડ પોલિટિક્સ 58(1) પાનાં 31–36</ref><ref>બ્લેક હોક (1882) ''ઓટોબાયોગ્રાફી ઓફ મા-કા-તાઇ-મી-શે-કાઇ-કિયાક અથવા બ્લેક હોક.'' કોન્ટિનેન્ટલ પ્રિન્ટિંગ, સેન્ટ લ્યૂઇસ. (મૂળ 1833માં પ્રકાશિત)</ref> યુદ્ધ બાદ, અમેરિકાએ મિન્નેસોટામાં ફૉર્ટ આર્મસ્ટ્રોંગ, ફૉર્ટ સ્નેલિંગ અને નેબ્રાસ્કામાં ફૉર્ટ એટ્કિંસન બાંધીને વિસ્તાર પર પોતાનો અંકુશ પુનઃસ્થાપિત કર્યો.<ref name="iowaforts">{{cite book|last=Whittaker|first=William E. (editor)|title=Frontier Forts of Iowa: Indians, Traders, and Soldiers, 1682–1862|publisher=University of Iowa Press|location=Iowa City|year=2009|isbn=978-1-58729-831-8|url=http://uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|access-date=2010-09-06|archive-date=2009-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090805200748/http://www.uipress.uiowa.edu/books/2009-fall/whittaker.htm|url-status=dead}}</ref> === વેપાર અને ઇન્ડિયન સ્થળાંતર, 1814-1832 === અમેરિકા દ્વારા મિસિસિપીની પૂર્વ તરફે વસાહતો અને ઇન્ડિયન્સને પશ્ચિમ તરફે સ્થળાંતર કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું. સીસા અને ફરનો વેપાર ચાલુ રહ્યો, પરંતુ રોગ અને બળપૂર્વક વસતીના સ્થળાંતરણને કારણે ઇન્ડિયન સંસ્કૃતિઓ અને અર્થતંત્રોનો મોટાપાયે ખાતમો થયો. ક્વેશક્વામ અને વિલિયમ હેન્રી હેરિસન વચ્ચે થયેલી એક વિવાદાસ્પદ 1804માં સંધી થઈ. જેમાં મોટાભાગના ઇલિનોઇસને અમેરિકાને સોંપી દેવામાં આવ્યું. તેને કારણે ઘણા સૌક (જનજાતિ) લોકો ગુસ્સે થયાં અને જેને કારણે 1832નાં બ્લેક હૉક વૉરના બીજ રોપાયાં. બળવો કરવા બદલ સજા અને બૃહદ્ વસાહત વ્યૂહરચનાના ભાગરૂપે સંધિઓનું સ્વરૂપ ઇન્ડિયન્સ આયોવામાંથી દૂર થાય તે રીતનું આપવામાં આવ્યું હતું. સૌક અને મેસ્કવાકી જનજાતિઓને 1832માં મિસિસિપી નદીના ખીણપ્રદેશમાંથી, 1843માં આયોવા નદીની ઘાટીમાંથી અને સમગ્ર આયોવામાંથી 1846માં દૂર કરી દેવામાં આવી. આમ છતાં, ઘણા મેસ્કવાકીઓ ખાનગી રીતે આ પ્રદેશમાં પાછા આવ્યા અને મેસ્કવાકી વસાહત બનાવી, જે આજ દિન સુધી અસ્તિત્વમાં છે. હો-ચંકને 1850માં દૂર કરવામાં આવ્યાં અને ડાકોટાને 1850ના દશકના અંતમાં આયોવા પ્રદેશમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યાં. પોટાવાટોમી સહિતની અન્ય જનજાતિઓને પશ્ચિમમાં ખસેડવામાં માટે પશ્ચિમિ આયોવાનાં આધુનિક કાઉન્સિલ બ્લફ્સની આસપાસના વિસ્તારનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો. === અમેરિકાની વસાહત અને રાજ્યની સ્થાપના, 1832-1860 === [[ચિત્ર:Iowa territorial seal.jpg|thumb|200px|આયોવા ક્ષેત્રીય ચંદ્રક]] સૌપ્રથમ અમેરિકન વસાહતીઓ અધિકૃત રીતે જૂન 1833માં આયોવામાં આવ્યાં.<ref name="Settlers">{{cite web|url=http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html|title=History of Iowa|publisher=Iowa State University|author=Schwieder, Dorothy|access-date=2009-06-06|archive-date=2009-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090903191039/http://publications.iowa.gov/135/1/history/7-1.html|url-status=dead}}</ref> તેમાં મુખ્યત્વે ઓહાયો, પેન્સિલવેનિયા, ન્યૂ યોર્ક, ઇન્ડિયાના, કેન્ટુકી, અને વર્જિનિયાથી આવેલાં પરિવારો હતાં.<ref name="Settlers"/> જુલાઈ 4, 1838માં યુ.એસ. કૉંગ્રેસે આયોવા પ્રદેશ (ટેરિટરી ઑફ આયોવા)ની સ્થાપના કરી. પ્રેસિડેન્ટ (પ્રમુખ) માર્ટિન વાન બ્યુરેને રોબર્ટ લ્યુકાસની આ પ્રદેશના રાજ્યપાલ તરીકે નિમણૂંક કરી. તે સમયે આ પ્રદેશમાં 22 કાઉન્ટીઝ (જિલ્લા) હતાં અને તેની કુલ વસતી 23,242 હતી.<ref>આયોવા ઓફિસિયલ રજિસ્ટ્રાર, વોલ્યૂમ નંબર 60, પાનું 314</ref> પ્રદેશ તરીકેનો દરજ્જો મળ્યા બાદ તુરંત જ રાજ્યપદ મેળવવાની માંગણી ઉઠવા લાગી. ડિસેમ્બર 28, 1846માં આયોવા જ્યારે પ્રેસિડેન્ટ જેમ્સ કે. પોલ્કેઆયોવાના પ્રવેશના વિધેયક પર સહી કરીને તેને કાયદાનું સ્વરૂપ આપ્યું ત્યારે આયોવા સંઘનું 29^મું રાજ્ય બન્યું. સંઘમાં પ્રવેશ થયા બાદ રાજ્યની સરહદના પ્રશ્નોનો ઉકેલ આવ્યો. ઇન્ડિયન્સ પાસેથી ખરીદવામાં આવેલી મોટાભાગની જમીન સાથે આયોવાએ એક નવા સરહદી રાજ્ય તરીકે સમૃદ્ધ ખેતરો, સારા નાગરિકો, મુક્ત અને મોકળા સમાજ અને સારી સરકાર સાથે વસાહતીઓ અને રોકાણકારો માટેના સંગઠિત ઝુંબેશ અને વિકાસ તરફ પોતાનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.<ref>"ઓફિસિયલ એનક્રેજમેન્ટ ઓફ ઇમિગ્રેશન ટુ આયોવા", માર્કસ એલ. હાન્સેન, ''આઇજેએચપી", 19 (એપ્રિલ 1921):159-95'' </ref> === ગૃહયુદ્ધ, 1861-1865 === કેથોલિક્સ અને દક્ષિણ મૂળના વસાહતીઓમાં યુદ્ધવિરોધી “કોપરહેડ” ચળવળ પ્રબળ હોવા છતાં ગૃહયુદ્ધ દરમિયાન આયોવાએ સંઘને ટેકો આપ્યો અને એબ્રાહમ લિંકન માટે ભારે મતદાન કર્યું. રાજ્યમાં કોઇપણ યુદ્ધો ન્હોતા થયાં, પરંતુ આયોવાએ લશ્કર અને પૂર્વીય શહેરો માટે અન્નનો વિશાળ પૂરવઠો પહોંચાડ્યો. સંઘને આયોવાનો ટેકો પૂરો પાડવા માટેનો શ્રેય, યુદ્ધ સમયે તેના રાજ્યપાલ સેમ્યુઅલ જે. કિર્કવૂડને આપવામાં આવે છે. આયોવાની કૂલ 675,000ની વસતીમાંથી આશરે 116,000 પુરુષો લશ્કરી ફરજને આધીન હતાં. આયોવાએ ઉત્તર કે દક્ષિણનાં અન્ય કોઇપણ રાજ્યની તુલનાએ ગૃહયુદ્ધમાં સૌથી વધુ પુરુષોને લશ્કરી સેવા માટે મોકલ્યાં હતાં. રાજ્યે લશ્કરી દળો માટે મોકલેલાં 75,000 સ્વયંસેવકોમાંથી છઠ્ઠાભાગનાં સ્વયંસેવકો એપમેટોક્સ પહોંચતા પહેલાં જ મૃત્યું પામ્યા.<ref name="Iowa Official Register page 315">આયોવા ઓફિસિયલ રજિસ્ટ્રાર, વોલ્યૂમ નંબર 60, પાનું 315</ref> આ પુરુષોમાંથી મોટાભાગનાએ મિસિસિપી ખીણ અને દક્ષિણનાં યુદ્ધમાં ભાગ લીધો.<ref>{{cite web |url=http://www.iowanationalguard.com/Museum/IA_History/CivilWar.htm |title=Civil War |publisher=Iowanationalguard.com |date= |access-date=2010-07-26 |archive-date=2010-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529001226/http://www.iowanationalguard.com/Museum/IA_History/CivilWar.htm |url-status=dead }}</ref> આયોવાના દળો મિસૉરીમાં વિલ્સન્સ ક્રીક ખાતે, આર્કાન્સાસમાં પી રિડ્ઝ ખાતે, હેન્રી અને ડોનેલ્સન ફૉર્ટ્સ, શિલોહ, ચેટ્ટાનૂગા, ચિકામાઉગો, મિશનરી રિડ્ઝ, રોઝવિલે ગેપ ઉપરાંત વિક્સબર્ગ, આઇયુકા અને કૉરિન્થ જેવા સ્થળોએ લડ્યાં હતાં. તેમણે શેનાન્ડોઆહ વૅલીમાં યુનિયન જનરલ ફિલિપ શેરિડેનની આગેવાની હેઠળ વર્જિનિયાના પોટોમોકના લશ્કર સાથે સેવાઓ આપી હતી. ઘણા સ્વયંસેવકો ઍન્ડરસનવિલેમાં મૃત્યુ પામ્યાં અને તેમને ત્યાં જ દફનાવવામાં આવ્યા. તેમણે રેડ રિવર માટે જનરલ નેથેનિયેલ બેન્ક્સના કમનસીબ અભિયાનમાં ભાગ લીધો હતો. 27 આયોવીયન નાગરિકોને ગૃહયુદ્ધ દરમિયાન સૌપ્રથમ વખત આપવામાં આવેલાં સર્વોચ્ચ સૈનિક સન્માન મૅડલ ઑફ ઑનરથી પુરસ્કૃત કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref>આયોવા ઓફિસિયલ રજિસ્ટ્રાર, વોલ્યૂમ નંબર 60, પાના 315-316</ref> આયોવામાં કેટલાંક બ્રિગેડિયર જનરલ્સ અને ચાર મેજર જનરલ્સ – ગ્રેનવિલે મેલેન ડૉડ્ઝ, સૅમ્યુઅલ આર. કર્ટિસ, ફ્રાંસિસ જે. હેરૉન અને ફ્રેડરિક સ્ટીલે હતાં. આ રાજ્યનાં ઘણા જનરલ્સ યુદ્ધ બાદ રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ મહત્વપૂર્ણ એવા દરજ્જાઓ પર પહોંચ્યાં હતા.<ref name="Iowa Official Register page 315"/> === ખેતીવાડી વિસ્તરણ, 1865-1930 === [[ચિત્ર:Barclay barn 1875.jpg|thumb|આયોવાનું એક ખેતર, 1875.]] ગૃહયુદ્ધ બાદ આયોવાની વસતીમાં ધરખમ વૃદ્ધિ થવાનું ચાલું રહ્યું. રાજ્યની વસતી 1860માં 674,913 હતી જે 1870માં 1,194,020 નોંધાઈ. 1850 અને 1860ના દશકોમાં રેલમાર્ગોની શરૂઆત થવાથી આયોવાનું એક વિશાળ ખેતીવાડી ઉત્પાદકમાં રૂપાંતરણ થયું. અમેરિકા દ્વારા 1917માં પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં ભાગ લેવાને પગલે, ખેડૂતો અને આયોવાના નાગરિકોને યુદ્ધસમયના અર્થતંત્રનો અનુભવ થયો. આ બદલાવ ખેડૂતો માટે અર્થપૂર્ણ હતો. 1914માં યુદ્ધની શરૂઆત થઈ ત્યાં સુધી આયોવાના ખેડૂતોએ આર્થિક સમૃદ્ધિ માણી હતી. આર્થિક ક્ષેત્રએ પણ આયોવામાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યાં. 1870ના દાયકામાં ખેતી-વિષયક ઉદ્યોગોની સૌ પ્રથમ સ્થાપના બાદ આયોવામાં ઉત્પાદન અને વેપારના વ્યવહારોની સંખ્યામાં ક્રમશઃ વધારો થયો. === મંદી, બીજુ વિશ્વયુદ્ધ અને ઉત્પાદનનો ઉદય, 1930-1985 === ખેતી આધારિત અર્થતંત્રમાંથી મિશ્ર અર્થતંત્રમાં રૂપાંતરણ ધીરે ધીરે થયું. મહામંદી અને [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]]ને કારણે નાની જમીનની ખેતીમાંથી વિશાળ ખેતરોમાં થતી ખેતીવાડીને વેગ મળ્યો. તેને કારણે શહેરીકરણનું વલણ શરૂ થયું જે ચાલું રહ્યું. બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદના સમયગાળાથી ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં ચોક્કસ પ્રકારનો વધારો જોવા મળ્યો છે. કૃષિ હજી પણ રાજ્યનો મુખ્ય ઉદ્યોગ છે, ત્યારે આયોવાના રહિશો વિવિધ પ્રકારની ચીજવસ્તુઓ જેવી કે, રેફ્રિજરેટર્સ, વૉશિંગ મશીન, ફાઉન્ટેઇન પેન, ખેત ઓજારો અને ખાદ્ય ઉત્પાદનોનું પણ નિર્માણ કરે છે. 1980ના દશકની કૃષિ કટોકટીને કારણે આયોવામાં મોટી મંદી આવી, જેને કારણે મહામંદી બાદ ક્યારેય ન જોવા મળેલી ગરીબી જોવા મળી.<ref>1980ના દાયકાની મિડવેસ્ટ કૃષિ કટોકટી, http://eightiesclub.tripod.com/id395.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706051758/http://eightiesclub.tripod.com/id395.htm |date=2008-07-06 }}</ref> આ સંક્રમણકાળને કારણે આયોવાની વસતીમાં મોટો ઘટાડો થયો, જે એક દશક સુધી ચાલુ રહ્યો.<ref name="iwin.iwd.state.ia.us">પોપ્યુલેશન ટ્રેન્ડ: આયોવાનો બદલાતો ચહેરો, http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003011 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006013221/http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003011 |date=2006-10-06 }}</ref> === મિશ્ર અર્થતંત્રના સ્વરૂપે પુનઃઉદય, 1985-વર્તમાન === 1980ના દાયકામાં નિમ્નસ્તરે પહોંચ્યા પછી, આયોવાના અર્થતંત્રમાં ખેતીવાડી પરની નિર્ભરતા માં વધુને વધુ પ્રમાણમાં ઘટાડો થયો છે. હાલમાં આ અર્થતંત્ર ઉત્પાદન, બાયોટૅક્નોલૉજી, ફાયનાન્સ (નાણા) અને વીમા સેવાઓ, તથા સરકારી સેવાઓનું મિશ્ર અર્થતંત્ર છે.<ref name="iowalifechanging.com">''આયોવા ઇન્ડસ્ટ્રીઝ'' , આયોવા વર્કફોર્સ ડેવલપમેન્ટ. http://www.iowalifechanging.com/downloads/iaindustries.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050520102110/http://www.iowalifechanging.com/downloads/iaindustries.pdf |date=2005-05-20 }}</ref> આયોવામાં વસતીવધારો સમગ્ર અમેરિકાના કરતાં પણ વધુ ઝડપથી થયો છે.<ref name="iwin.iwd.state.ia.us"/> આયોવા હવે મોટાપ્રમાણમાં શહેરી વસતી ધરાવે છે.<ref name="data.iowadatacenter.org">આયોવા ડેટા સેન્ટર, 2000 સેન્સસ: http://data.iowadatacenter.org/datatables/urbanrural/urstagesexbymalefemale2000.pdf</ref> == વસ્તી-વિષયક માહિતીઓ == === સૌથી મોટા શહેરો === યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યૂરોના 2009ના અંદાજ મુજબ આયોવાના પંદર સૌથી મોટા શહેરો આ મુજબ છેઃ<ref>{{cite web|author=United States Census Bureau|title=Iowa by Place - GCT-T1-R. Population Estimates (geographies ranked by estimate)|url=http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US19&-_box_head_nbr=GCT-T1-R&-context=gct&-ds_name=PEP_2009_EST&-tree_id=808&-format=ST-9S&-mt_name=PEP_2008_EST_GCTT1R_ST9S&-CONTEXT=gct|access-date=2010-06-29}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" | # ડસ મોઇન્સ - 198,460 # સિડર રેપિડ્ઝ - 128,182 # ડેવનપોર્ટ - 101,306 # સિઓક્સ સિટી - 82,794 # આયોવા સિટી - 68,903 # વોટરલૂ - 66,896 # કાઉન્સિલ બ્લફ્સ - 59,911 # ડબ્યુક - 57,222 # એમ્સ - 56,814 # વેસ્ટ ડસ મોઇન્સ - 56,503 # એન્કની - 43,319 # સિડર ફોલ્સ - 38,589 # અર્બનડેલ - 38,445 # મેરિઅન - 33,213 # બેટનડોર્ફ - 33,098 |} === વસતી === {{USCensusPop | 1840 = 43112 | 1850 = 192214 | 1860 = 674913 | 1870 = 1194020 | 1880 = 1624615 | 1890 = 1912297 | 1900 = 2231853 | 1910 = 2224771 | 1920 = 2404021 | 1930 = 2470939 | 1940 = 2538268 | 1950 = 2621073 | 1960 = 2757537 | 1970 = 2824376 | 1980 = 2913808 | 1990 = 2776755 | 2000 = 2926324 | estyear = 2009<ref name=09CenEst/> | estimate = 3007856}} [[ચિત્ર:Iowa population map.png|thumb|left|215px|આયોવાની વસતિ ગીચતાનો નકશો]] 2008 સુધીમાં આયોવાની અંદાજિત વસતી 3,002,555 છે, જે 2007 કરતાં 19,000 લોકો અથવા 0.6 ટકા વધારે છે અને 2000ના વર્ષથી 2.6 ટકા અથવા 76,000 લોકો જેટલી વધુ છે. આટલા વર્ષોમાં સૌ પ્રથમ વખત રાજ્યની વસતી ત્રીસ લાખનાં આંકને વટાવી ગઈ છે. આયોવા દેશનું 30મા ક્રમનું સૌથી વધુ વસતી ધરાવતું રાજ્ય છે.<ref>{{cite web | title = DSM Register | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2008-12-28 | url = http://www.desmoinesregister.com/article/20081222/NEWS/81222009/1001/ }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> વસતીશાસ્ત્રની છેલ્લામાં છેલ્લી ઉપલબ્ધ માહિતી પ્રમાણે 2007માં રાજ્યમાં છેલ્લી વસતી ગણતરી બાદ 53,706 લોકોનો કુદરતી વધારો થયો છે. (197,163 જન્મ સામે 143,457 મૃત્યુ બાદ કરતાં) જ્યારે 11,754 લોકોનો ઘટાડો તેમના રાજ્ય બહાર સ્થળાંતરિત થઈ જવાને કારણે થયો છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સથી બહાર કાયમી વસવાટ કરનારાઓની સંખ્યા 29,386 લોકોના વધારામાં પરિણમી હતી અને દેશમાંજ થયેલા સ્થળાંતરે કુલ 41,140 લોકોનું નુકસાન કર્યું હતું. [18] આયોવાની 6.1 ટકા વસતી પાંચ વર્ષ કરતાં નાની ઉંમરની, 22.6 ટકા વસતી 18 વર્ષ કરતાં ઓછી, અને 14.7 ટકા વસતી 65 અથવા વધુ વય ધરાવે છે. કુલ વસતીમાં પુરુષોની ટકાવારી 49.2 ટકા જેટલી છે.<ref name="Census_Iowa_QuickFacts"/> રાજ્યની વસતી ઘનતા 52.7 વ્યક્તિ પ્રતિ ચોરસ માઈલ જેટલી છે.<ref>[ટાઇટલ=ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ 2008 અલમનાક|ઓથર= સંકલન જોહન ડબલ્યુ. રાઇટ દ્વારા|તારીખ=2007|પાનું=178]</ref> આયોવાનું વસતી કેન્દ્રબિંદુ માર્શલટાઉન શહેરની માર્શલ કાઉન્ટીમાં આવેલું છે.<ref>{{cite web | title = U.S. Census quickfacts | publisher = United States Census Bureau | access-date = 2008-12-28 | url = http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html | archive-date = 2010-05-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100527093102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html | url-status = dead }}</ref> === જાતિ અને કૂળ === આયોવાની વસતીમાં લગભગ 97,000 (3.3 ટકા) જેટલાં વિદેશમાં જન્મેલાં લોકો છે.<ref name="Census_Iowa_QuickFacts"/> આયોવાના નાગરિકો મોટાભાગે પશ્ચિમ યુરોપીયન વંશના છે. આયોવામાં વસતા પાંચ સૌથી મોટા કૂળ સમૂહોમાં જર્મન (35.7 ટકા), આઇરિશ (13.5 ટકા), ઈંગ્લિશ (9.5 ટકા), અમેરિકન (6.6 ટકા) અને નૉર્વેજિયન (5.7 ટકા)નો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યમાં જાતિ વિષયક વિવિધતામાં 91.0 ટકા વ્હાઇટ (શ્વેત) (નૉન-હિસ્પાનિક), 3.8 ટકા હિસ્પાનિક, 2.5 ટકા, અશ્વેત (બ્લેક) અથવા આફ્રિકન અમેરિકન, 1.6 ટકા એશિયન, અને 0.4 ટકા અમેરિકન ઇન્ડિયનનનો સમાવેશ થાય છે. અભ્યાસમાં એક ટકા જેટલાં પ્રત્યુત્તર આપનારી વ્યક્તિઓએ બે અથવા વધુ જાતિઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.<ref name="Census_Iowa_QuickFacts">{{cite web |url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html |title=Iowa QuickFacts from the US Census Bureau |publisher=Quickfacts.census.gov |date= |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527093102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html |url-status=dead }}</ref> === ગ્રામ્યથી શહેરી વસતીનો બદલાવ; બ્રેઇન ડ્રેઇન === [[ચિત્ર:Iowa pop 00 to 08.jpg|thumb|left|આયોવામાં કાઉન્ટીવાર વસતિની ટકાવારીમાં ફેરફાર, 2000-2008. જાંબુડીયા રંગની કાઉન્ટીઓ 5 ટકા કરતા વધુ વધારો ધરાવે છે.<ref>યુએસ સેન્સસ બ્યૂરો, પોપ્યુલેશન ડિવિઝનની માહિતીને આધારે.આયોવા ડેટા સેન્ટર મેપ બાદનું મોડલ, http://www.iowadatacenter.org/maps/copercent2008</ref>]] [[ચિત્ર:Rural flight2.jpg|thumb|right|250px|ગ્રામીણ પોકાહોન્ટાસ કાઉન્ટી અને શહેરી પોલ્ક કાઉન્ટીની વસતિની ઊંમરની તુલના, જે યુવાનો (લાલ) આયોવાના શહેરી કેન્દ્રો તરફ જઇ રહ્યાં છે તે દર્શાવે છે.<ref>યુએસ સેન્સસ ડેડાને આધારે</ref>]] આયોવાની વસતી ગ્રામ્ય કરતાં શહેરી વધુ છે, 2000માં રાજ્યના 61 ટકા લોકો શહેરી વિસ્તારોમાં રહેતાં હતાં, આ વલણ 20મી સદીના શરૂ થયું છે.<ref name="data.iowadatacenter.org"/> આયોવાની શહેરી કાઉન્ટીઝમાં ૨૦૦૦ થી 2008 સુધીમાં 8.5 ટકાનો વધારો થયો છે, જ્યારે ગ્રામ્ય કાઉન્ટીઝમાં 4.2 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે.<ref>આયોવાવાસીઓ હજુ પણ શહેરીમાં ભેગા થઇ રહ્યાં છે, વસતિગણતરીના આંકડા સૂચવે છે. ''સિડર રેપિડ્ઝ ગેઝેટ'' , જૂન 30, 2009, http://www.gazetteonline.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20090701/NEWS/707019956/1001/NEWS {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120330082817/http://www.gazetteonline.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20090701%2FNEWS%2F707019956%2F1001%2FNEWS |date=2012-03-30 }}</ref> ગ્રામ્યથી શહેરી વિસ્તાર તરફના આ સ્થળાંતરને કારણે વધુ ગ્રામ્ય કાઉન્ટીઝના ભોગે ડેલાસ, જ્હોન્સન, લિન અને પોલ્ક જેવી શહેરી કાઉન્ટીઝમાં વસતી વધારો થયો છે.<ref>યુએસ સેન્સસ બ્યૂરલ સ્ટેટ એન્ડ કાઉન્ટી ક્વિક ફેક્ટ્સ, http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527093102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html |date=2010-05-27 }}</ref> આયોવા પણ (ખાસ કરીને કેન્સાસ, નેબ્રાસ્કા, નૉર્થ ડેકોટા અને સાઉથ ડેકોટા જેવા) મધ્ય પશ્ચિમ રાજ્યોની જેમ જ ગામડાંઓમાંથી પલાયન (સ્થળાંતર)ની અસર અનુભવી રહ્યું છે. જો કે, આયોવામાં લગભગ 1990થી વસતી વધારો થઈ રહ્યો છે. કેટલાંક નાનાં વિસ્તારો જેમ કે, ડેનિસન અને સ્ટોર્મ લેકને સ્થળાંતરીત મજૂરોમાં થયેલાં વધારાને કારણે વસતીના ઘટાડાને રોકવામાં સફળતા મળી છે. આયોવાની અન્ય વસતીશાસ્ત્રીય સમસ્યાઓમાં બ્રેઇન ડ્રેઇન (પ્રતિભાશાળી યુવાનોનું સ્થળાંતર) મુખ્ય છે, જેમાં શિક્ષિત યુવાનો તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા બાદ અથવા અન્ય સ્થળે શિક્ષણ મેળવવા માટે રાજ્ય છોડીને જતા રહે છે. 1990ના દશકમાં આયોવામાં એકલ શૈક્ષણિક યુવાનોનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું સમૂહ સ્થળાંતરણ થયું હતું, જે નૉર્થ ડેકોટા પછીના બીજા ક્રમે હતું.<ref>''આયોવા બ્રેઇન ડ્રેઇન'' , આયોવા સિવિક એનાલિસિસ નેટવર્ક, યુનિવર્સિટી ઓઉ આયોવા, http://www.uiowa.edu/~ican/Papers%202006/braindrain122806.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412193400/http://www.uiowa.edu/~ican/Papers%202006/braindrain122806.pdf |date=2012-04-12 }}</ref> શિક્ષિત યુવાન લોકોનો અર્થપૂર્ણ ઘટાડો, બાકીના અન્ય નાગરિકો માટેની સેવાઓમાં ઘટાડા તથા આર્થિક પ્રવાહમાં અટકાવ લાવે છે. === ધર્મ === [[ચિત્ર:Amana Colonies.JPG|thumb|left|જર્મન પીટિસ્ટસ દ્વારા શોધાયેલી અમાના કોલોનીઝ]] 2001માં સિટી યુનિવર્સિટી ઑફ ન્યૂ યૉર્ક દ્વારા થયેલં એક સર્વેક્ષણ અનુસાર આયોના 52 ટકા નાગરિકો પ્રોટેસ્ટન્ટ છે, જ્યારે 23 ટકા રોમન કેથોલિક છે તથા 6 ટકા અન્ય ધર્મના છે. 13 ટકા નાગરિકોએ પોતે અ-ધાર્મિક (નૉન રિલિજિયસ) હોવાનું જણાવ્યું હતું જ્યારે 5 ટકાએ આ બાબતે કોઈ જ પ્રત્યુત્તર આપ્યો ન હતો.<ref>{{cite web | title = American Religious Identification Survey 2001 | publisher = The Graduate Center of the City University of New York | url = http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_studies/aris.pdf | format = PDF | access-date = 2007-08-16 | archive-date = 2007-03-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070306002332/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_studies/aris.pdf | url-status = dead }}</ref> અનુયાયીઓની સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ 268,543ની સંખ્યા સાથે એવેન્જેલિકલ લ્યુથેરન ચર્ચ ઇન અમેરિકા અને યુનાઈટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચ 248,211ની સંખ્યા સાથે, પ્રભુત્વ ધરાવતા સૌથી મોટા પ્રોટેસ્ટંટ સંપ્રદાયો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/19_2000.asp |title=The Association of Religion Data Archives &#124; Maps & Reports |publisher=Thearda.com |date= |access-date=2010-07-26 |archive-date=2013-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826002943/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/19_2000.asp |url-status=dead }}</ref> ''રિલિજિયસ કૉંગ્રિગ્રેશન ઍન્ડ મેમ્બરશિપઃ 2000'' <ref>{{cite web | title = Religious Congregations & Membership: 2000 | publisher = Glenmary Research Center | url = http://www.glenmary.org/grc/RCMS_2000/maps/Largest_Group.jpg | format = jpg | access-date = 2009-04-24 | archive-date = 2006-12-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061214184746/http://www.glenmary.org/grc/RCMS_2000/maps/Largest_Group.jpg | url-status = dead }}</ref>ના અભ્યાસમાં જણાયું છે કે, આયોવાની સૌથી દક્ષિણમાં આવેલી કાઉન્ટીઝની બે હરોળ અને રાજ્યના મધ્યમાં આવેલી અન્ય કાઉન્ટીઝમાં સૌથી મોટાં ધાર્મિક જૂથો યુનાઇટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચના હતાં. રાજયના ડબ્યુક અને લિન કાઉન્ટીઝ સહિતના ઉત્તરીય ભાગો (જ્યાં સિડર રેપિડ્ઝ આવેલું છે)માં રોમન કેથોલિક ચર્ચ સૌથી વધુ અનુયાયીઓ ધરાવે છે. ઉત્તરીય હરોળની ત્રણ સહીતની અન્ય દસ કાઉન્ટીઝમાં એવેન્જેલિકલ લ્યુથેરન ચર્ચ ઇન અમેરિકા સૌથી મોટાં સંપ્રદાય હતાં. આ અભ્યાસમાં એવેન્જેલિકલ ક્રિશ્ચિયન સંપ્રદાયનો ખૂબ જ ઝડપથી વૃદ્ધિ થઈ રહી હોવાનું પણ જણાવવામાં આવ્યું છે. ઐતિહાસિક રીતે ધાર્મિક સંપ્રદાયો અને પંથો, જે બાકીના સમાજથી દૂર રહેવાની ઇચ્છા ધરાવતાં હોય, તે આયોવામાં સ્થાયી થાય છે. તેના ઉદાહરણ તરીકે કેલોના નજીકના એમિશ અને મેન્નોનાઇટ તથા પૂર્વીય આયોવાનાં અન્ય ભાગો જેવાં કે ડેવિસ કાઉન્ટી અને બ્યુકેનન કાઉન્ટીનો ઉલ્લેખ કરી શકાય.<ref>એલ્મર સ્ક્વીડર અને ડોરોથી સ્ક્વીડર (2009) ''એ પેક્યુલિયર પીપલ: આયોવાસ ઓલ્ડ ઓર્ડર એમિશ'' યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા પ્રેસ</ref> અલગ રહેલાં અન્ય ધાર્મિક સંપ્રદાયોમાં વેસ્ટ બ્રાન્ચ અને લ ગ્રાંડ પાસેના ક્વેકર્સ, એમેના કોલોનીઝની સ્થાપના કરનારા જર્મન પાઇટિસ્ટ્સ, મહર્ષિ વૈદિક સિટીની સ્થાપના કરનાર ટ્રાન્સસેન્ડેન્ટલ મેડિટેશનના અનુયાયીઓ, ન્યૂ મેલેરે ખાતે રહેતાં સિસ્ટર્સન સાધુઓ અને સાધ્વીઓ તથા ડબ્યુકની નજીક રહેતાં અવર લેડી ઑફ ધી મિસિસિપિ એબ્બીઝનો સમાવેશ થાય છે. === ભાષા === આયોવામાં અંગ્રેજી સૌથી વધારે બોલાતી ભાષા છે, જેનો લગભગ 94 ટકા લોકો ઉપયોગ કરે છે.<ref name="Language">{{cite web|url=http://www.city-data.com/states/Iowa-Languages.html|title=Iowa- Languages|publisher=City Data|access-date=28 July 2010}}</ref> વિલિયમ લેબોવ અને સાથીદારોએ ''એટલાસ ઓફ નોર્થ અમેરિકન ઈંગ્લિશ'' <ref>લેબોવ, ડબવ્યુ. એસ. એશ, અને સી. બોબર્ગ, ''એટલાસ ઓફ ધ નોર્થ અમેરિકન ઇંગ્લિશ.'' બર્લિન, જર્મની: માઉટન દી ગ્રુયટર, 2006. http://www.mouton-online.com/anae.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226132508/http://www.mouton-online.com/anae.php |date=2007-12-26 }}</ref> અભ્યાસમાં શોધી કાઢ્યું કે આયોવામાં બોલવામાં આવતી અંગ્રેજી બે મોટા ભાષાકીય પ્રદેશોમાં વહેંચાયેલી છે. ઉત્તરીય આયોવા, સિઓકસ સિટી, ફોર્ટ ડોજ અને વોટરલૂ પ્રદેશના મૂળ રહેવાસીઓ ભાષાવિજ્ઞાનીઓ દ્વારા નોર્થ સેન્ટ્રલ અમેરિકન ઈંગ્લિશ તરીકે ઓળખાવવામાં આવતી પ્રાદેશિક બોલી બોલે છે, જે ઉત્તર અને દક્ષિણ ડેકોટા, મિનેસોટા, વિસ્કોનસીન અને મિશિગનમાં પણ જોવા મળે છે. મધ્ય અને દક્ષિણ આયોવાના મૂળ રહેવાસીઓ, કાઉન્સિલ બ્લફસ, ડસ મોઈન્સ અને આયોવા સિટી સહિત, નોર્થ મિડલેન્ડ લઢણ ધરાવતી અંગ્રેજી ભાષાનો પ્રયોગ કરે છે, જે નેબ્રાસ્કા, મધ્ય ઈલિનોઈસ અને મધ્ય ઈન્ડિયાનામાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.<ref>{{cite web | title = Atlas of North American English | publisher = The University of Pennsylvania| url = http://www.ling.upenn.edu/phono_atlas/maps/MapsNC/Map1NC.html | access-date = 2008-01-05}}</ref> અંગ્રેજી પછી આયોવામાં બીજા નંબરની સૌથી સામાન્ય ભાષા સ્પેનિશ છે, જેનો ઉપયોગ હિસ્પેનિક અથવા લેટીનો મૂળના 120,000 લોકો<ref>2000 યુએસ સેન્સસ: http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US19&amp;-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&amp;-redoLog=false&amp;-mt_name=ACS_2008_3YR_G2000_B03001 {{Webarchive|url=https://archive.today/20200212034656/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-geo_id=04000US19&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-redoLog=false&-mt_name=ACS_2008_3YR_G2000_B03001 |date=2020-02-12 }}</ref> અને લેટિન અમેરિકામાં જન્મેલા 47,000 લોકો દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref>2000 યુએસ સેન્સસ: http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US19&amp;-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-mt_name=ACS_2008_3YR_G2000_C05006&amp;-CONTEXT=dt {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110123631/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-geo_id=04000US19&-ds_name=ACS_2008_3YR_G00_&-_lang=en&-redoLog=false&-mt_name=ACS_2008_3YR_G2000_C05006&-CONTEXT=dt |date=2011-11-10 }}</ref> ત્રીજા નંબરની સૌથી સામાન્ય ભાષા [[જર્મન ભાષા|જર્મન]] છે, જે આયોવામાં 17,000 લોકો દ્વારા બોલવામાં આવે છે,<ref name="Language"/> આયોવામાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી બે નોંધપાત્ર બોલીમાં અમાના કોલોનીઝની આસપાસના પ્રદેશમાં બોલવામાં આવતી અમાના જર્મન અને આયોવામાં એમિશ લોકો દ્વારા બોલવામાં આવતી પેનસિલ્વેનિયા જર્મનનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય કોઈ ભાષા આયોવાની વસતિના 0.5 ટકા કરતાં વધારે લોકો દ્વારા બોલવામાં આવતી નથી.<ref name="Language"/> નિયમિત રીતે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી એકમાત્ર સ્વદેશી ભાષા મેસ્કવાકી છે, જે મેસ્કવાકી વસાહતના આજુબાજુના વિસ્તારમાં બોલવામાં આવે છે.<ref>નેટિવ અમેરિકન લેન્ગ્વેજીસ, http://www.native-languages.org/meskwaki-sauk.htm</ref> == સંસ્કૃતિ == === મધ્ય આયોવા === [[ચિત્ર:Des Moines skyline.jpg|right|thumb|આયોવાની રાજધાની અને સૌથી મોટા શહેર ડસ મોઇન્સની બહુમાળી ઇમારતો.]] ડસ મોઈન્સ આયોવાનું સૌથી મોટું શહેર છે અને તે રાજયનું રાજકીય, આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે. ડસ મોઈન્સ આયોવાનું સૌથી મોટું શહેર છે અને તે રાજયનું રાજકીય, આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે. ડસ મોઈન્સમાં રાજય સરકાર, ધ સ્ટેટ ઓફ આયોવા હિસ્ટોરિકલ મ્યુઝિયમ, ડ્રેક યુનિર્વિસટી, સાયન્સ સેન્ટર ઓફ આયોવા એન્ડ બ્લેન્ક આઈમેકસ (IMAX) ડોમ થીયેટર, ડસ મોઈન્સ આર્ટ સેન્ટર, ડસ મોઈન્સ બોટનિકલ સેન્ટર અને આયોવા સ્ટેટ ફેર, ડ્રેક રીલેય્ઝ, વર્લ્ડ ફૂડ ફેસ્ટિવલ અને ડસ મોઈન્સ આર્ટ ફેસ્ટિવલના સમાવેશ સાથેના વિવિધ સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો અને આકર્ષણો આવેલા છે. એડવેન્ચરલેન્ડ એક અમ્યુઝમેન્ટ પાર્ક છે જે ડસ મોઈન્સથી ઉત્તરપૂર્વમાં આલ્ટૂનામાં આવેલો છે, લિવિંગ હિસ્ટ્રી ફાર્મ્સ અર્બનડેલમાં આવેલા છે અને આયોવા સ્પીડવે ડસ મોઈન્સની પૂર્વમાં ન્યૂટનમાં આવેલો છે. ટેરેસ હિલ્સ ડસ મોઈન્સમાં આવેલી છે અને તે ગવર્નરનું સત્તાવાર નિવાસસ્થાન છે. એમ્સ આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, આયોવા સ્ટેટ સેન્ટર, બર્નીયર આર્ટ ગેલેરી, રીમેન ગાર્ડન્સ, અને ખ્રિશ્ચીયન પેટરસન આર્ટ ગેલેરીનું ઘર છે. તામાની પશ્ચિમે આવેલી મેસ્કવાકી વસાહત આયોવાની એકમાત્ર અમેરિકન ઈન્ડિયન વસાહત છે, જે મોટા વાર્ષિક પાઉ-વાઉની યજમાની કરે છે. કિલન્ટ ઈસ્ટવૂડ ફિલ્મ ''ધ બ્રીજીસ ઓફ મેડિસન કાઉન્ટી'' નું નિર્માણ અને તેનું ફિલ્માંકન મેડિસન કાઉન્ટીમાં કરવામાં આવ્યું હતું. જહોન વાયન બર્થપ્લેસ મ્યુઝિયમ વિન્ટરસેટમાં આવેલું છે. ઐતિહાસિક સીટી સેન્ટર સાથેના અન્ય સમુદાયોમાં ઈન્ડિયાનોલા, પેલ્લા, નોકસવિલે, પેરી અને માર્શલટાઉનનો સમાવેશ થાય છે. === પૂર્વ આયોવા === [[ચિત્ર:Old capital iowa city.jpg|left|thumb|ઓલ્ડ કેપિટલ, આયોવા સિટી.]] આયોવા સિટી સાંસ્કૃતિક મંઝિલ હોવાનું ગર્વ ધરાવે છે અને તેમાં યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા અને પ્રસિદ્ધ આયોવા રાઈટર્સ વર્કશોપ, ઓલ્ડ કેપિટલ બિલ્ડિંગ (આયોવાની મૂળ રાજધાની), પેડ મોલ અને આયોવા સિટી ઈંગ્લેર્ટ થીયેટર અને લેન્ડલોકડ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ આવેલા છે. આયોવા સિટી અમેરિકાનું પ્રથમ "સિટી ઓફ લિટરેચર" છે યુનેસ્કો (UNESCO) ક્રિયેટિવ સિટીઝ નેટવર્કમાં. ધ હર્બર્ટ હૂવર નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઈટ અને હર્બર્ટ હૂવર પ્રેસિડેન્શિયલ લાઈબ્રેરી એન્ડ મ્યુઝિયમ વેસ્ટ બ્રાન્ચમાં આવેલા છે. તેમાં ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ હર્બર્ટ હૂવરનું જન્મસ્થાન અને કબરની સાથે પ્રેસિડેન્શિયલ મ્યુઝિયમ પણ આવેલા છે. અમાના કોલોનીઝ સાત ગામ ધરાવતી જર્મન પાઈટીસ્ટ્સની વસાહતોનો સમૂહ છે, જેને અમેરિકન કલ્ચરલ નેશનલ હિસ્ટોરિક લેન્ડમાર્ક નામ આપવામાં આવ્યું છે. સિડર રેપિડ્ઝ મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ ગ્રાન્ટ વૂડ અને માર્વિન કોનના ચિત્રોનો મહત્ત્વપૂર્ણ સંગ્રહ ધરાવે છે. સિડર રેપિડ્ઝ નેશનલ ચેક એન્ડ સ્લોવાક મ્યુઝિયમ એન્ડ લાઈબ્રેરી અને ઐતિહાસિક કિવન એન-શૈલીની બ્રૂસમોર મેન્શન પણ ધરાવે છે. ડેવનપોર્ટમાં ઘણાં સાંસ્કૃતિક આકર્ષણો આવેલા છે, જેમાં ફિગ આર્ટ મ્યુઝિયમ, રીવર મ્યુઝિક એકસપિરિયન્સ, પટનામ મ્યુઝિયમ એન્ડ આઈમેકસ (IMAX) થીયેટર, ડેવનપોર્ટ સ્કાયબ્રીજ, કવોડ સિટી સિમ્ફની ઓરકેસ્ટ્રાનો સમાવેશ થાય છે અને તે વાર્ષિક બિકસ બૈડરબેક મેમોરીયલ જાઝ ફેસ્ટિવલ અને બેલે કવાડ સિટીઝના પ્રદર્શન પણ યોજે છે. અન્ય જાહેર સાંસ્કૃતિક સ્થળોમાં વેસ્ટ લિબર્ટી, ફેરફિલ્ડ, માઉન્ટ પ્લેઝન્ટ, ફોર્ટ મેડિસન, લેકલેરી, માઉન્ટ વર્નોન, ઓટમ્વા, વોશિંગ્ટન અને વિલ્ટનનો સમાવેશ થાય છે. === પશ્ચિમ આયોવા === [[ચિત્ર:Kurmmann block sioux city.jpg|left|100px|thumb|ફોર્થ સ્ટ્રીટ, સિઓક્સ સિટી.]] આયોવાના કેટલાક નાટ્યાત્મક દ્રશ્યો અનોખી લોએસ હિલ્સ ધરાવતા પશ્ચિમી વિસ્તારમાં જોવા મળે છે. આયોવા ગ્રેટ લેકસ વિસ્તાર ઘણાં રીસોર્ટ વિસ્તારો જેમ કે સ્પિરીટ લેક, આર્નોલ્ડ્સ પાર્ક અને ઓકોબોજી તળાવ ધરાવે છે. ચેરોકીમાં સેનફોર્ડ મ્યુઝિયમ અને પ્લાનેટોરીયમ, વેસ્ટ બેન્ડમાં ગ્રોટો ઓફ ધ રિડેમ્પ્શન, એલ્ક હોર્નમાં ડેનિશ ઈમિગ્રન્ટ મ્યુઝિયમ અને ફોર્ટ ડોજમાં ફોર્ટ મ્યુઝિયમ અને ફ્રન્ટીયર વિલેજ સ્થાનિક સ્તરના જોવા લાયક સ્થળો છે. સિઓકસ સિટીને ઉત્તરપૂર્વ આયોવાની સાંસ્કૃતિક રાજધાની માનવામાં આવે છે અને પુનરોત્થાન કરવામાં આવેલું સિટી સેન્ટર અને સુંદર રિવરફ્રન્ટ ધરાવે છે. મિઝોરી રીવર સિટીમાં સાર્જન્ટ ફલોઈડ મોન્યુમેન્ટ, સાર્જન્ટ ફલોઈડ રીવર મ્યુઝિયમ, ટ્રીનિટી હાઈટ્સ અને પુનઃસ્થપાયેલું ઓર્ફિયમ થીયેટર આવેલા છે.[[ચિત્ર:Loess hills.jpg|thumb|right|250px|મોન્ડામિનની પૂર્વમાં લોએસ હિસ્સ.]] દક્ષિણપશ્ચિમ આયોવાનું મુખ્ય શહેર કાઉન્સિલ બ્લફસ લોએસ હિલ્સ નેશનલ સાયન્સ બાયવેની તળેટીમાં આવેલું છે અને ગેમિંગ અને મનોરંજન માટેનું સ્થળ બની ગયું છે. ત્રણ કેસિનો રીસોર્ટ સાથેના આ શહેરમાં વેસ્ટર્ન હિલ્સ ટ્રેઈલ્સ સેન્ટર, યુનિયન પેસિફિક રેઈલરોડ મ્યુઝિયમ, ઐતિહાસિક જનરલ ડોજ હાઉસ અને લેવિસ એન્ડ કલાર્ક મોન્યુમેન્ટ અને અનેક સુંદર દ્રશ્યો ધરાવતા સ્થળો આવેલા છે. ઉત્તરપશ્ચિમ આયોવામાં વિશ્વના પવનચક્કી ફાર્મનો સૌથી વિશાળ સમૂહ આવેલો છે. અન્ય સામુદાયિક સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ ધરાવતા સ્થળોમાં સ્ટોર્મ લેક, સ્પેન્સર, લી માર્સ, ગ્લેનવૂડ, કેરોલ, એટલાન્ટિક, રેડ ઓક, ડેનિસન, ક્રેસ્ટોન, માઉન્ટ આયર, સેક સિટી અને વોલનટનો સમાવેશ થાય છે. === ઉત્તરપૂર્વ અને ઉત્તરીય આયોવા === ઉત્તરપશ્ચિમ આયોવાના અસમતળ વિસ્તારમાં ઘણી સીધી ટેકરીઓ અને ઊંડી ખીણો આવેલી છે, જે ગાઢ જંગલો અને ખેતરોથી છવાયેલી છે. અલ્લામાકી અને કલેયટન કાઉન્ટીઝમાં ઈફિજી માઉન્ટ્સ નેશનલ મોન્યુમેન્ટમાં વિશ્વના પૂર્વઐતિહાસિક સમયના પ્રાણીઓના આકારની ટેકરીઓનો વિશાળ સમૂહ આવેલો છે. [[ચિત્ર:Fort Atkinson Iowa.jpg|left|thumb|ઐતિહાસિક ફોર્ટ એટ્કિન્સના અવશેષો.]] તેની સાથે, ઉત્તરીય આયોવાના સૌથી મોટા શહેરો જોડિયા શહેરો વોટરલૂ અને સિડર ફોલ્સ આવેલા છે, જેમાં અનુક્રમે ગ્રાઉટ મ્યુઝિયમ અને યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થન આયોવા આવેલા છે. ડબ્યુક નેશનલ મિસિસિપી રીવર મ્યુઝિયમ અને એકવેરિયમ સહિતના ઘણાં સાંસ્કૃતિક પાસા સાથે સ્થાનિક પ્રવાસી સ્થળ તરીકે પરીવર્તન પામી રહ્યું હોવા ઉપરાંત ત્યાં પોર્ટ ઓફ ડબ્યુકમાં ડાયમંડ જો કેસિનો સહિતના ઘણાં નવા વ્યવસાયોનો વિકાસ થઇ રહ્યો છે. ''ફિલ્ડ ઓફ ડ્રિમ્સ'' ફિલ્મના મોટાભાગનું શૂટિંગ ડાયર્સવિલેમાં થયું હતું. મેકવોકેટા કેવ્સ સ્ટેટ પાર્ક મેકવોકેટાની ઉત્તરપશ્ચિમે જેકસન કાઉન્ટી આવેલો છે, જે આયોવાના અન્ય સ્ટેટ પાર્કની સરખામણીએ ઘણી વધારે ગુફાઓ ધરાવે છે. ફોર્ટ એટકિન્સનમાં 1840ના ડ્રેગૂન ફોર્ટીફિકેશનના મૂળ અવેશેષો આવેલા છે. અન્ય સામુદાયિક સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ ધરાવતા સ્થળોમાં ડેકોરાહ, મેકગ્રેગોર, મેન્સન સિટી, ઇલ્કાડેર, એલ્ગોના, સ્પિલવેલે, ચાર્લ્સ સિટી અને ઈન્ડિપેન્ડન્સનો સમાવેશ થાય છે. === સ્ટેટવાઇડ === આરએજીબીઆરએઆઇ (RAGBRAI) – રજીસ્ટર્સ એન્યુઅલ ગ્રેટ બાઇક રાઇડ અક્રોસ આયોવા – હજારો સાયક્લિસ્ટ અને ટેકેદારોને આકર્ષે છે. આ સ્પર્ધા 1973થી રાજ્યના વિવિધ માર્ગો પર યોજવામાં આવે છે. આયોવામાં 70 વાઇનરીઝ (શરાબની ફેક્ટરી) આવેલી છે<ref>આઇએસયુ (ISU) એક્સ્ટેન્શન મિડવેસ્ટ ગ્રેપ એન્ડ વાઇન ઇન્ડસ્ટ્રી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, http://www.extension.iastate.edu/Wine/Resources/iowawineries.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090125045820/http://www.extension.iastate.edu/Wine/Resources/iowawineries.htm |date=2009-01-25 }}</ref> અને પાંચ સ્થાનિક વાઇન ટેસ્ટિંગ ટ્રાયલ્સ પણ આવેલા છે.<ref>આયોવા વાઇન ગ્રોઅર્સ એસોસિયેશન, https://iowawinegrowers.org/mos/Frontpage/Itemid,1/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123203434/https://iowawinegrowers.org/mos/Frontpage/Itemid%2C1/ |date=2010-11-23 }}</ref> ઘણાં આયોવા સમુદાયો ગરમીની ઋતુમાં ખેડૂતો માટેના બજારનું આયોજન કરે છે, આ બજારો દર અઠવાડિયે યોજવામાં આવે છે, પરંતુ મોટા શહેરોમાં મલ્ટીપલ માર્કેટનું આયોજન કરવામાં આવે છે.<ref>આયોવા ફાર્મર્સ માર્કેટ એસોસિયેશન, http://www.iafarmersmarkets.org/About_Us.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612063413/http://www.iafarmersmarkets.org/About_Us.html |date=2009-06-12 }}</ref> == અર્થતંત્ર == [[ચિત્ર:Iowa quarter, reverse side, 2004.jpg|thumb|right|200px|અમેરિકન કલાકા ગ્રાન્ટ વૂડ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા ચિત્રની રિવર્સ ઇમેજમાં આયોવાનું આવાસ]] [[ચિત્ર:Iowa products 2006.jpg|thumb|left|આયોવાનું ઉદ્યોગવાર કુલ રાજ્ય ઉત્પાદન, 2006.<ref>બ્યૂરો ઓફ ઇકોનોમિક એનાલિસિસ, યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કોમર્સ, આયોવા ફેક્ટબૂક ડસ મોઇન્સ:આયોવા લેજિસ્લેટિવ સર્વિસિસ એજન્સીમાં 2007માં દર્શાવ્યા મુજબનો.</ref>]] આયોવાને કૃષિપ્રધાન રાજ્ય માનવામાં આવે છે પરંતુ વાસ્તવિક રીતે કૃષિ તો તેના વૈવિધ્યસભર અર્થતંત્રનો નાનો ભાગ છે જ્યારે ઉત્પાદન, બાયોટેકનોલોજી, ફાઇનાન્સ અને ઇન્શ્યોરન્સ સર્વિસિસ અને ગવર્નમેન્ટ સર્વિસિસ આયોવાના અર્થતંત્રમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રદાન આપે છે.<ref name="iowalifechanging.com"/> અર્થતંત્રમાં રહેલી વિવિધતાએ આયોવાને દેશના અન્યભાગોની સરખામણીએ પ્રમાણમાં ઘણી જ ઓછી બેરોજગારી સાથે 2000ના ઉત્તરાર્ધમાં આવેલી મંદીનો સામનો અન્ય રાજ્યો કરતાં વધારે સારી રીતે કરવામાં મદદ કરી હતી.<ref>આયોવાના પ્રારંભિક બેકારીના દાવા વધ્યા. ''ડસ મોઇન્સ રજિસ્ટર'' એપ્રિલ 2, 2009, http://www.desmoinesregister.com/article/20090402/BUSINESS/90402018/-1/NEWS04{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>શહેર દેશની સૌથી ઓછી બેકારી ધરાવે છે, ''આયોવા સિટી પ્રેસ સિટિઝન'' મે 5., 2009,http://www.press-citizen.com/article/20090604/NEWS01/906040336/1079/news01</ref> જો રાજ્યના અર્થતંત્રને સકલ ઘરેલું ઉત્પાદન (જીડીપી) (GDP)ની રીતે માપવામાં આવે તો 2005માં આયોવાનું જીડીપી 124 બિલિયન અમેરિકન ડોલર હતું.<ref>આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી. [http://www.recap.iastate.edu/atlas/industries/gdp-by-state-industry.php ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ બાય સેક્ટર એન્ડ સ્ટેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009025120/http://www.recap.iastate.edu/atlas/industries/gdp-by-state-industry.php |date=2008-10-09 }}. રિજનલ કેપેસિટી એનાલિસિસ પ્રોગ્રામ. સુધારો એપ્રિલ 26, 2008</ref> જો તેને સકલ રાજ્ય ઉત્પાદની રીતે માપવામાં આવે તો 2005માં તેનું કદ 113.5 અબજ ડોલર હતું.<ref name="Facts">{{cite web |url=http://www.statelibraryofiowa.org/datacenter/quickfacts |title=Iowa Quick Facts — State Data Center |publisher=Statelibraryofiowa.org |date=2010-06-28 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2010-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101104011507/http://www.statelibraryofiowa.org/datacenter/quickfacts |url-status=dead }}</ref> તેની માથાદીઠ આવક 2006માં 23,340 અમેરિકન ડોલર હતી.<ref name="Facts"/>જુલાઇ 2, 2009ની સ્થિતિએ સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ પૂઅર્સે આયોવા રાજ્યને એએએ (AAA) ક્રેડિટ રેટિંગ આપ્યું હતું (સૌથી ઉચ્ચતમ રેટિંગ, જે માત્ર 11 અમેરિકન રાજ્યોને મળ્યું હતું.)<ref>આયોવા સત્તાવાળાઓએ ક્રેડિટ રેટિંગની સરાહના કરીને દલીલ કરી કે રાજ્યની નાણાકીય સ્થિતિ મજબૂત છે, ''એસોસિયેટેડ પ્રેસ'' જુલાઈ 3, 2009,http://www.timesrepublican.com/page/content.detail/id/84311.html?isap=1&amp;nav=5013 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100907071322/http://www.timesrepublican.com/page/content.detail/id/84311.html?isap=1&nav=5013 |date=2010-09-07 }}</ref>જાન્યુઆરી 2010ની સ્થિતિએ રાજ્યનો બેરોજગારી દર 6.6 ટકા હતો.<ref>[163] ^ Bls.gov; સ્થાનિક વિસ્તારના બેરોજગારીના આંકડાઓ</ref> === ઉત્પાદન === લગભગ 20.8 અબજ ડોલર (2003ના આયોવાના સકલ રાજ્ય ઉત્પાદના 21 ટકા)ના કદ સાથે ઉત્પાદન એ આયોવાના અર્થતંત્રનું સૌથી મોટું ક્ષેત્ર છે. મુખ્ય ઉત્પાદન ક્ષેત્રોમાં ફૂડ પ્રોસેસિંગ, હેવી મશીનરી અને કૃષિ રસાયણોનો સમાવેશ થાય છે. આયોવાના લગભગ 16 ટકા કામદારો ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં છે.<ref name="iowalifechanging.com"/> ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઉત્પાદન ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો ભાગ છે. તેના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં ફૂડ પ્રોસેસિંગ, મશીનરી, ઇલેક્ટ્રિક સાધનો, રાસાયણિક ઉત્પાદનો, પ્રકાશન અને પાયાની ધાતુઓનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામાં સીધી કે આડકતરી પ્રોસેસિંગ સગવડો ધરાવતી કંપનીઓમાં કોનએગ્રા ફૂડ્સ, વેલ્સ બ્લ્યુ બની, બેરીલા, હેઇન્ઝ, વન્ડર બ્રેડ/હોસ્ટેસ સ્નેક કેક્સ, ટોન્સ સ્પેસીઝ, જનરલ મિલ્સ અને ક્વેકર ઓટ્સનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામાં ઉત્પાદન સવલતો ધરાવતી મુખ્ય નોન-ફૂડ ઉત્પાદન કંપનીઓમાં 3એમ (3M), એલકોઆ (ALCOA), અમાના કોર્પોરેશન, ડેક્સ્ચર એપાચે હોલ્ડિંગ્સ ઇન્ક, ઇલેક્ટ્રોલક્ષ/ફ્રિડિડૈર, ઇમર્સન પ્રોસેસ, ફિશર કન્ટ્રોલ્સ ઇન્ટરનેશનલ, હોન ઇન્ડસ્ટ્રીઝ, ધ હોન કંપની, ઇપ્સ્કો (IPSCO) સ્ટીલ, જ્હોન ડીરી, લેનોક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ, મેયેટેગ કોર્પોરેશન, પેલા કોર્પોરેશન, રોકવેલ કોલિન્સ, વર્મીર કંપની અને વાઇનેબેગો ઇન્ડસ્ટ્રીઝનો સમાવેશ થાય છે. === કૃષિ === [[ચિત્ર:Iowa harvest 2009.jpg|thumb|જોન્સ કાઉન્ટીમાં મકાઈની ખેતી]] [[ચિત્ર:Ethanol butler co iowa.jpg|thumb|left|બટલર કાઉન્ટીમાં નિર્માણાધિન ઇથેનોલ પ્લાન્ટ]] સીધી કે આડકતરી રીતે કૃષિ હંમેશા આયોવાના અર્થતંત્રનો મહત્વનો ભાગ બની રહી છે. જો કે સીધું ઉત્પાદન અથવા કાચી કૃષિ પેદાશોનું વેચાણ આયોવાના સકલ રાજ્ય ઉત્પાદમાં માત્ર 3.5 ટકાનો ફાળો આપે છે.<ref>2007 ''આયોવા ફેક્ટ બૂક'' પાનું 59, ડસ મોઇન્સ:આયોવા લેજિસ્લેટિવ સર્વિસિસ એજન્સી.</ref> આયોવાના અર્થતંત્રમાં કૃષિની આડકતરી ભૂમિકાને અનેક રીતે માપી શકાય છે પરંતુ સંપૂર્ણ અસર, કૃષિ સાથે સંકળાયેલા વ્યવસાયો સહિત, મૂલ્ય વર્ધિત રીતે 16.4 ટકા અને કુલ ઉત્પાદની રીતે 24.3 ટકા નોંધવામાં આવી છે. આ આયોવાની બિન-કૃષિ ઉત્પાદનની આર્થિક અસર કરતાં ઓછી છે, જે મૂલ્યવર્ધિત રીતે 22.4 ટકા અને કુલ ઉત્પાદની રીતે 26.5 ટકા છે.<ref>{{cite web|url=http://ideas.repec.org/p/isu/genres/10180.html|title=Multiple Measures of the Role of Agriculture in Iowa's Economy}}</ref> આયોવાના મુખ્ય કૃષિ ઉત્પાદનોમાં ડુક્કર, મકાઈ, સોયાબીન, ઓટ, પશુઓ, ઇંડા અને ડેરી ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે. આયોવા દેશનું સૌથી મોટું ઇથેનોલ અને મકાઈનું ઉત્પાદક છે અને કેટલાક વર્ષોમાં તો સોયાબીનનું પણ સૌથી મોટું ઉત્પાદક રહ્યું છે. 2008માં આયોવાના 92,600 ખેતરોએ દેશની 18 ટકા મકાઈ, 17 ટકા સોયાબીન, 30 ટકા ડુક્કરો અને 14 ટકા ઇંડાનું ઉત્પાદન કર્યું હતું.<ref>સ્ટેટ ફેક્ટ શીટ્સ: આયોવા. યુએસડીએ (USDA): http://www.ers.usda.gov/statefacts/ia.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120622031756/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/IA.HTM |date=2012-06-22 }}</ref> [[ચિત્ર:Wall Mural, Mt Ayr, IA Post Office, 1998.jpg|thumb|right|મુરાલ માઉન્ટ યાર પોસ્ટ ઓફિસમાં, "ધ કોર્ન પરેડ" ઓર સી. ફીશર દ્વારા, નવા કરારના ભાગ રૂપે રચાયેલું.<ref name="કોર્નપરેડ">[147]</ref>]] આયોવાના મુખ્ય કૃષિ ઉત્પાદ પ્રોસેસર્સમાં આર્ચર ડેનિયલ્સ મીડલેન્ડ, આજીનોમોટો, કાર્ગીલ ઇન્ક, ડાયમન્ડ વી મિલ્સ, ગાર્સ્ટ સીડ કંપની, હાર્ટલેન્ડ પોર્ક એન્ટરપ્રાઇઝ, હાઇ-વી, મોન્સાન્ટો કંપની, પાયોનિયર હાઇ-બ્રેડ ઇન્ટરનેશનલ અને ક્વેકર ઓટ્સનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="gazette grain">{{cite news|url=http://gazetteonline.com/top-story/2009/11/28/impact-of-grain-processing-industry-runs-deep-but-people-don%e2%80%99t-see-it|title=Impact of grain-processing industry runs deep, but people don’t see it|last=Ford|first=George|date=November 28, 2009|work=Cedar Rapids Gazette|pages=1A|access-date=29 November 2009|archive-date=9 ડિસેમ્બર 2012|archive-url=https://archive.today/20121209003425/http://gazetteonline.com/top-story/2009/11/28/impact-of-grain-processing-industry-runs-deep-but-people-don%E2%80%99t-see-it|url-status=dead}}</ref> === અન્ય ક્ષેત્રો === [[ચિત્ર:Turbines iowa.jpg|thumb|left|વિલિયમ્સ નજીક પવનચક્કીઓ]] આયોવામાં ફાઇનાન્સિયલ અને ઇન્શ્યોરન્સ ક્ષેત્ર ઘણું જ મજબૂત છે અને રાજ્યમાં આ ક્ષેત્રની 6,100 કંપનીઓ કાર્યરત છે,<ref name="iowalifechanging.com"/> જેમાં એગોન (AEGON), નેશનવાઇડ ગ્રૂપ, અવિવા યુએસએ, ફાર્મ બ્યુરો ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ, આઇએનજી (ING), માર્શ એફિનીટી ગ્રૂપ, મેટલાઇફ, પ્રિન્સિપલ ફાઇનાન્સિયલ ગ્રૂપ, પ્રિન્સિપલ કેપિટલ મેનેજમેન્ટ, વેલમાર્કબ્લ્યુ ક્રોસ એન્ડ બ્લ્યુ શીલ્ડ (જે અમેરિકન મેડિકલ એસોસિયેશન અનુસાર 2007માં રાજ્યના 71 આરોગ્ય વિમા પૂરા પાડતી હતી),<ref>આરોગ્ય વીમા ક્ષેત્રે સ્પર્ધા: 2007 અપડેટ || https://catalog.ama-assn.org/Catalog/product/product_detail.jsp?productId=prod1350008</ref> વેલ્સ ફર્ગો અને વેલ્સ ફર્ગો ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામાં છેલ્લા એક દાયકામાં બાયોટેકનોલોજીનો નાટ્યાત્મક ઢબે વિકાસ થયો છે, જેમાં બાયો-રીસર્ચ પ્રોડક્ટ્સ ઇન્ક, બોહરિંગર ઇન્ગેલ્હેઇમ, વેટમેડિકા, ડાયઓસિન્થ ઇન્ક, ફોર્ટ ડોજ એનિમલ હેલ્થ, પેનફોર્ડ પ્રોડક્ટ્સ કું, ઇન્ટેગ્રેટે ડીએનએ ટેકનોલોજીસ, રોશ અપ્લાઇડ સાયન્સ, વેકર બાયો કોર્પ અને વાઇથ સહિતની કંપનીઓનો સમાવેશ થાય છે. ઇથેનોલના ઉત્પાદનમાં રાજ્યના લગભગ ત્રીજા ભાગના મકાઈ ઉત્પાદનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને પુનઃપ્રાપ્ય ઇંધણો રાજ્યના સકલ ઘરેલુ ઉત્પાદમાં 8 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. 2009માં કુલ 39 ઇથેનોલ પ્લાન્ટે 3.1 અબજ ગેલન ઇંધણનું ઉત્પાદન કર્યું હતું.<ref name="ethanol1">{{cite web|url=http://gazetteonline.com/opinion/letters-to-the-editor/2010/02/26/ethanol-mandate-wouldn%e2%80%99t-help-prices|title=Ethanol mandate wouldn’t help prices|date=February 26, 2010|publisher=Cedar Rapids Gazette|access-date=4 April 2010|archive-date=8 ડિસેમ્બર 2012|archive-url=https://archive.today/20121208135435/http://gazetteonline.com/opinion/letters-to-the-editor/2010/02/26/ethanol-mandate-wouldn%E2%80%99t-help-prices|url-status=dead}}</ref> પવનચક્કીથી વિજ ઉત્પાદન 1990થી શરૂ કરીને તેની ક્ષમતા કરતાં પણ વધી જવાને કારણે પશ્ચિમ આયોવામાં ઇથેનોલ ઉપરાંત પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા પણ મહત્વની આર્થિક શક્તિ બની ગઈ છે.<ref name="energy.iastate.edu"/> 2008ની સ્થિતિએ, પવનઊર્જા કુલ ઊર્જા ઉત્પાદનમાં 15 ટકા અને રાજ્યની વિજ જરૂરીયાતમાં 7.1 ટકા હિસ્સો આપતી હતી, જેની સાથે આયોવા અમેરિકામાં બીજા નંબરનું પવનઊર્જા ઉત્પાદક રાજ્ય બની ગયું.<ref>અહેવાલ: આયોવાની પવન આગેવાની ગ્રાહકોને વિપરિત અસર કરતી નથી. ''સિડર રેપિડ્ઝ ગેઝેટ'' એપ્રિલ 14, 2009, પાનું 8B.</ref> આયોવામાં ટર્બાઇન અને તેના ભાગોના મુખ્ય ઉત્પાદકોમાં વેસ્ટ બ્રાન્ચની એસ્સિઓના એનર્જી, ન્યૂટનની ટીપીઆઇ (TPI) કોમ્પોઝીટ અને ફોર્ટ મેડિસનની સિમેન્સ એનર્જીનો સમાવેશ થાય છે. આવકની દ્રષ્ટિએ ટોચની 1,000 કંપનીઓમાંથી પાંચ કંપનીઓનું વડુ મથક આયોવામાં આવેલું છે.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2009/states/IA.html|title=FORTUNE 500 2009: States: Iowa Companies|access-date=2010-09-06|archive-date=2009-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423090654/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2009/states/IA.html|url-status=dead}}</ref> જેમાં પ્રિન્સિપલ ફાઇનાન્સિયલ, રોકવેલ કોલિન્સ, કેસીઝ જનરલ સ્ટોર્સ, એચએનઆઇ અને ટેરા ઇન્ડસ્ટ્રીઝનો સમાવેશ થાય છે. આયોવા હાય-વી, પેલ્લા કોર્પોરેશન, વર્મીર કંપની, કુમ એન્ડ કંપની ગેસ સ્ટેશન્સ, વોન મૌર, પાયોનિયર હાઇ-બ્રેડ, મેકલિઓડ યુએસએ અને ફેરવે ગ્રોસરી સ્ટોર્સનું પણ વડુ મથક છે. === કરવેરા === આયોવા લોકો, એસ્ટેટ્સ અને ટ્રસ્ટની ચોખ્ખી રાજ્ય આવક પર ટેક્સ લાદે છે. હાલમાં નવ આવકવેરા વિભાજન છે, જે 0.36 ટકાથી 8.98 ટકા સુધીના છે. રાજ્યનો વેચાણ વેરાનો દર 6 ટકા છે, જેમાં તૈયાર નહીં કરવામાં આવેલા ખોરાક પર કોઇ જ કર નથી.<ref>આયોવા ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ રેવન્યૂ, આયોવા ટેક્સ / ફ્રી ડિસ્ક્રિપ્શન્સ એન્ડ રેટ્સ, http://www.iowa.gov/tax/taxlaw/taxtypes.html#sales {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506082844/http://www.iowa.gov/tax/taxlaw/taxtypes.html#sales |date=2009-05-06 }}</ref> આયોવા એક સ્થાનિક વૈકલ્પિલ સેલ્સ ટેક્સ છે જે ચૂંટણી પછી કાઉન્ટીઓ દ્વારા લાદવામાં આવી શકે છે.<ref>આયોવા ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ રેવન્યૂ, આયોવા લોકલ ઓપ્શન ટેક્સ ઇન્ફર્મેશન, http://www.iowa.gov/tax/educate/localoption.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425054850/http://www.iowa.gov/tax/educate/localoption.html |date=2009-04-25 }}</ref> પ્રોપર્ટી ટેક્સ વાસ્તવિક મિલકતના ટેક્સેબલ મૂલ્ય પર લાદવામાં આવે છે. આયોવામાં લગભગ 2,000 જેટલા કરવેરા સત્તાવાળા છે. મોટાભાગની મિલકતો પર એક કરતાં વધારે સત્તાવાળાઓ દ્વારા કર લાદવામાં આવે છે. દરેક વિસ્તારમાં કરવેરાના દર અલગ-અલગ હોય છે અને તેમાં કાઉન્ટી,સિટી અથવા ગ્રામ્ય ટાઉનશીપ, સ્કૂલ ડિસ્ટ્રીક્ટ અને સ્પેશિયલ કરનો સમાવેશ કરવામાં આવેલો હોય છે. આયોવા તેના રહેવાસીઓને સ્થાનિક આવકવેરામાંથી સંઘીય આવકવેરો બાદ કરવાની સુવિધા આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.desmoinesregister.com/apps/pbcs.dll/article?AID=2009905300328|title=No tax increases planned for next year, Culver says|author=Thomas Beaumont|work=[[The Des Moines Register]]|date=2009-05-30|access-date=2009-05-31}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == પરિવહન == [[ચિત્ર:Iowa license plate.gif|thumb|left|1996માં રજૂ થયેલી વર્તમાન રાજ્ય લાઇસન્સ પ્લેટની ડિઝાઇન]] === આંતરરાજ્ય હાઈવે === [[ચિત્ર:Iowa overview.jpg|thumb|right|300px|આયોવાના મુખ્ય આંતરરાજ્યો, મોટા શહેરો અને કાઉન્ટીઓ]] આયોવા ચાર મુખ્ય આંતરરાજ્ય હાઇવે ધરાવે છે. આંતરરાજ્ય 29 રાજ્યની પશ્ચિમી સીએ કાઉન્સિલ બ્લફ્સ અને સિઓક્સ સિટી થઇને દોડે છે. આંતરરાજ્ય 35 રાજ્યની દક્ષિણી સરહદથી લઇને ઉત્તરી સરહદ સુધી દોડે છે અને ડસ મોઇન્સ સહિત રાજ્યના કેન્દ્રમાંથી પસાર થાય છે. આંતરરાજ્ય 74 ડેવનપોર્ટના ઉત્તર અને પૂર્વમાં આવેલા આંતરરાજ્ય 80થી શરૂ થાય છે. આંતરરાજ્ય 80 રાજ્યના પશ્ચિમ છેડાથી શરૂ થઇને પૂર્વ છેડા સુધી જાય છે અને કાઉન્સિલ બ્લફ્સ, ડસ મોઇન્સ, આયોવા સિટી, અને ક્વાડ સિટીઝમાંથી પસાર થાય છે. આંતરરાજ્ય 380 સહાયક આંતરરાજ્ય હાઇવે છે જે આયોવા સિટી નજીકથી આંતરરાજ્ય 80થી શરૂ થાય છે અને સિડર રેપિડ્ઝમાંથી પસાર થઇ ને વોટરલૂમાં પુરી થાય છે અને તે એવન્યૂ ઓફ ધ સેઇન્ટ્સ હાઇવેનો ભાગ છે. === નિર્ધારિત ઊડાન સાથે હવાઇમથકો === આયોવાને કેટલાક મુખ્ય હવાઇમથકો દ્વારા સેવા પુરી પડાય છે જેમાં સિડર રેપિડ્ઝમાં ડસ મોઇન્સ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ, ઇસ્ટર્ન આયોવા એરપોર્ટ, મોલાઇન, ઇલિનોઇસમાં આવેલા ક્વાડ સિટી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ અને ઓમાહા, નેબ્રાસ્કામાં આવેલા એપલી એરફીલ્ડનો સમાવેશ થાય છે. રાજ્યના નાના એરપોર્ટમાં ડબ્યુક રિજનલ એરપોર્ટ, ફોર્ટ ડોજ રિજનલ એરપોર્ટ, મેસન સિટી મ્યુનિસિપલ એરપોર્ટ, સિઓક્સ ગેટવે એરપોર્ટ, સાઉથઇસ્ટ આયોવા રિજનલ એરપોર્ટ અને વોટરલૂ રિજનલ એરપોર્ટનો સમાવેશ થાય છે. === રેલમાર્ગ === એમટ્રેકની ''કેલિફોર્નિયા ઝેફર'' આયોવાના દક્ષિણ વિસ્તારોમાં સેવા આપે છે અને તે (સાન ફ્રાન્સિસ્કોથી શરૂ થઇને સમગ્ર અખાત પર) શિકાગો અને એમરીવિલે, કેલિફોર્નિયા વચ્ચેના દૈનિક રૂટ પર બર્લિંગ્ટન, માઉન્ટ પ્લેઝન્ટ, ઓટમ્વા, ઓસિયોલા અને ક્રેસ્ટન પર ઉભી રહે છે. બર્લિંગ્ટન અને ફોર્ટ મેડિસનને એમટ્રેકની ''સાઉથવેસ્ટ ચીફ'' દ્વારા પણ સેવા પુરી પડાય છે જે દરરોજ શિકાગો અને લોસ એન્જિલસ વચ્ચે દોડે છે. == કાયદો અને સરકાર == [[ચિત્ર:Iowa capitol.jpg|thumb|250px|રિગિલ્ડિંગ બાદ 2003નું કેપિટલ]] :''આયોવાના ગવર્નર, આયોવા જનરલ એસેમ્બ્લી અને આયોવાની રાજધાનીની યાદી જુઓ'' હાલના ગવર્નર ચેટ કુલ્વર (ડી) છે. રાજ્યના અન્ય ચૂંટાયેલા હોદ્દેદારો નીચે મુજબ છે. * પેટી જજ (ડી) – લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર * માઇકલ મૌરો (ડી) – રાજ્ય સચિવ * ડેવિડ વૌડ્ટ (આર) – ઓડિટર ઓફ સ્ટેટ * માઇકલ ફિટ્ઝગેરાલ્ડ – (ડી) રાજ્ય ખજાનચી * બિલ નોર્ધી (આર) – કૃષિ સચિવ * ટોમ મિલર (ડી) – એટર્ની જનરલ બે અમેરિકન સેનેટરઃ * ટોમ હાર્કિન (ડી) * ચક ગ્રેસલી (આર) પાંચ યુએસ કોંગ્રેસમેનઃ * બ્રૂસ બ્રેલી (ડી) – ફર્સ્ટ ડિસ્ટ્રીક્ટ * ડેવ લોબસેક (ડી) – સેકન્ડ ડિસ્ટ્રીક્ટ * લીઓનાર્ડ બોઝવેલ (ડી) – થર્ડ ડિસ્ટ્રીક્ટ * ટોમ લેધમ (આર) – ફોર્થ ડિસ્ટ્રીક્ટ * સ્ટીવ કિંગ (આર) – ફિફ્થ ડિસ્ટ્રીક્ટ આયોવાની સંહિતામાં આયોવા રાજ્યના સંવિધાનિક કાનૂનનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં સમયાંતરે આયોવા લેજિસ્લેટિવ સર્વિસ બ્યુરો દ્વારા સુધારા કરવામાં આવે છે, જેમાં એકી વર્ષમાં નવા ઉમેરા અને બેકી વર્ષમાં વધારો પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે.આયોવા આલ્કોહોલ મોનોપોલી અથવા આલ્કોહોલિક બેવરેજ કન્ટ્રોલ રાજ્ય છે. === રાજકીય પક્ષ === [[ચિત્ર:Samuel Jordan Kirkwood.jpg|thumb|left|સેમ્યુઅલ જે. કર્કવૂડ, આયોવા રિપબ્લિકન પાર્ટીના સ્થાપક, ગુલામીપ્રથાના વિરોધી, અને આયોવાના આંતરવિગ્રહના ગવર્નર.]] આયોવામાં "રાજકીય પક્ષ" એવા જ રાજકીય સંગઠનના સંદર્ભમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે જેને પ્રમુખ કે ગવર્નર માટે થયેલી "છેલ્લી સામાન્ય ચૂંટણી"માં કુલ મતદાનના બે કે તેથી વધારે ટકા મત મેળવ્યા હોય.<ref>{{cite web | url = http://www.sos.state.ia.us/pdfs/elections/FormingPoliticalParty.pdf | title = Forming a New Political Party in Iowa | access-date = 2007-07-26 | format = PDF | publisher = Elections Division, [[Iowa Secretary of State]] | archive-date = 2007-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808075357/http://www.sos.state.ia.us/pdfs/elections/FormingPoliticalParty.pdf | url-status = dead }}</ref> આયોવામાં બે રાજકીય પક્ષોને માન્યતા પ્રાપ્ત થયેલી છે – રીપબ્લિકન પાર્ટી અને ડેમોક્રેટીક પાર્ટી. ત્રીજા પક્ષો જેને સત્તાવાર રીતે અપક્ષ રાજકીય સંગઠનો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેના નામ મતપત્રક પર હોઈ શકે છે – આયોવામાં 2004થી જુદા-જુદા હોદ્દા માટે પાંચ આ પ્રકારના પક્ષોના ઉમેદવારોના નામ મતપત્રક પર જોવા મળ્યા છેઃ કન્સ્ટિટ્યુશન પાર્ટી, આયોવા ગ્રીન પાર્ટી, લિબર્ટેરીયન પાર્ટી, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પીરાટ્સ પાર્ટી અને સોશિયાલિસ્ટ વર્કર્સ પાર્ટી.<ref>{{cite web | url = http://www.sos.state.ia.us/pdfs/GenOffResults.pdf | title = Official Results Report - Statewide: 2006 General Election | access-date = 2007-07-26 | format = PDF | publisher = [[Iowa Secretary of State]] | archive-date = 2007-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070715101939/http://www.sos.state.ia.us/pdfs/GenOffResults.pdf | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.sos.state.ia.us/pdfs/elections/2004/general/CanvassSummary.pdf | title = Canvass Summary: 2004 General Election | access-date = 2007-07-26 | format = PDF | publisher = [[Chet Culver|Chester J. Culver]], [[Iowa Secretary of State]] | archive-date = 2007-01-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070104025211/http://www.sos.state.ia.us/pdfs/elections/2004/general/CanvassSummary.pdf | url-status = dead }}</ref> === મતદારોનું વલણ === {| class="wikitable" style="float:right;font-size:79%" |+ <td>'''રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણીના પરિણામો''' </td> |- style="background:lightgrey" ! વર્ષ ! રિપબ્લિકન ! ડેમોક્રેટિક |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|2008 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|44.74% ''677,508'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''54.04%''' ''818,240'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|2004 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''49.92%''' ''751,957'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|49.28% ''741,898'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|2000 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|48.22% ''634,373'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''48.60%''' ''638,517'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|1996 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|39.92% ''492,644'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''50.31%''' ''620,258'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|1992 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|37.33% ''504,890'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''43.35%''' ''586,353'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|1988 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|44.8% ''545,355'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''55.1%''' ''670,557'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|1984 | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''53.32%''' ''703,088'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|45.97% ''605,620'' |} આયોવા હાલમાં રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં સ્વિંગ સ્ટેટ તરીકે નોંધાયેલું છે. તાજેતરની ચૂંટણીનું વિશ્લેષણ કરીને આયોવાને ડી (D)+1નો સ્કોર આપનારા કૂક પાર્ટીસન વોટીંગ ઇન્ડેક્સ પ્રમાણે, હાલમાં રાજ્યનો ઝુકાવ થોડો ડેમોક્રેટીક પાર્ટી તરફનો છે. જો કે, રાજકીય ઝુકાવની બાબતમાં સમગ્ર રાજ્યમાં સમાનતા જોવા મળતી નથી, કૂકને જણાયું કે આયોવાના પાંચ રાજકીય વિસ્તારોનો રાજકીય દિશાસૂચનમાં સમાવેશ થાય છે. આયોવાનો બીજો કોંગ્રેસેશનલ જિલ્લો, રાજ્યનો દક્ષિણ/દક્ષિણપૂર્વ ભાગ, ડી (D)+7 સ્કોર સાથે મજબૂત રીતે ડેમોક્રેટીક પાર્ટી તરફ ઝુકેલો જણાય છે, પરંતુ આયોવાનો પાંચમો કોંગ્રેસેશનલ જિલ્લો, મોટાભાગના પશ્ચિમ આયોવાના વિસ્તારને આવરી લેતો ભાગ, આર (R)+9 સ્કોર સાથે મજબૂત રીતે રીપબ્લિકન પાર્ટી તરફ ઝુકેલો છે. 1968થી 1984 સુધીની પ્રમુખપદ માટેની ચૂંટણીમાં આયોવાએ રીપબ્લિકન પાર્ટીના ઉમેદવાર અને 1998થી 2000માં કેમોક્રેટ ઉમેદવારની તરફેણમાં મતદાન કર્યું હતું, પછીની ચૂંટણીમાં ડેમોક્રેટિક ઉમેદવાર માત્ર 4,000થી થોડા વધારે મતથી વિજયી બન્યા હતા. 2004ની ચૂંટણીમાં, આયોવાએ જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશને 10,000 મતની સરસાઈ આપી હતી, પરંતુ 2008માં બરાક ઓબામા 150,000 મતની જંગી બહુમતિથી વિજયી બન્યા હતા.2006ની યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હાઉસ ઓફ રીપ્રેઝન્ટેટિવના આયોવા પ્રતિનિધિમંડળની ચૂંટણીમાં આયોવા ડેમોક્રેટ્સે બે બેઠક મેળવી હતી અને ડેમોક્રેટ્સે આયોવા જનરલ એસેમ્બલીના બંને ગૃહમાં બહુમતિ મેળવી હતી. === પ્રમુખપદ માટે પક્ષસંગઠન બેઠક === દર ચાર વર્ષે રાજ્ય મહત્વપૂર્ણ રીતે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બને છે કારણ કે પ્રમુખની ચૂંટણી માટેની રાજકીય પક્ષોની સંગઠનની પ્રથમ બેઠક આયોવામાં યોજવામાં આવે છે, જેમાં રાજ્યસ્તરની મિટિંગ માટેના પ્રતિનિધિઓની ચૂંટણી કરવા માટે મતદારોને એકત્ર કરવામાં આવે છે. પછીના સપ્તાહે ન્યૂ હેમ્પશાયર પ્રાઇમરીની સાથે આયોવાની પક્ષસંગઠનની બેઠકથી પ્રમુખ માટેની ચૂંટણીમાં બે મુખ્ય રાજકીય પક્ષોના ઉમેદવારની પસંદગીનો પ્રારંભ થાય છે. ચૂંટણી વર્ષના જાન્યુઆરી મહિનામાં યોજવામાં આવતી પક્ષસંગઠનની બેઠકમાં પ્રાથમિક ચૂંટણીની માફક ગુપ્ત મતદાન કરવાને બદલે ઘર કે જાહેર સ્થળે એકત્ર થઈને તેમના ઉમેદવારની પસંદગી કરે છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરના ઉમેદવારની પસંદગીને ધ્યાનમાં રાખીને રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય મિડિયા આયોવા (અને ન્યૂ હેમ્પશાયર)ને ખૂબ જ મહત્વ આપે છે, જેનો આયોવાના મતદારોને ખૂબ જ લાભ મળે છે. જે ઉમેદવારો પક્ષસંગઠનની બેઠકની હોડમાં ઉતરે છે તેમને આયોવાની 99 કાઉન્ટીઝમાં મતદારો સુધી પહોંચવા માટે ખૂબ જ પ્રયત્નો કરવા પડે છે. === નાગરિક અધિકારો === [[ચિત્ર:union block.jpg|thumb|યુનિયન બ્લોક બિલ્ડિંગ, માઉન્ટ પ્લેઝન્ટ, પ્રારંભિક નાગરિક અધિકાર અને મહિલા હકની પ્રવૃત્તિઓનું દૃશ્ય.આયોવાના સૌથી વધુ જોખમમાં મુકાયેલા સ્થળો પૈકીનું એક સ્થળ તરીકે લિસ્ટ થયેલું.<ref>પ્રિઝર્વેશન આયોવા, 2008 મોસ્ટ એનડેન્જર્ડ પ્રોપર્ટીઝ, http://www.preservationiowa.org/programs/endangeredArchive.php?endangered_year=2008 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160105095015/http://www.preservationiowa.org/programs/endangeredArchive.php?endangered_year=2008 |date=2016-01-05 }}</ref>]] 19મી સદીમાં આયોવા એવા પ્રથમ રાજ્યોમાં સ્થાન ધરાવતું હતું જેને વંશીય ભેદભાવ સામે, ખાસ કરીને શિક્ષણમાં, પ્રતિબંધ લગાવ્યો હતો પરંતુ 20મી સદીમાં તેને સંપૂર્ણ રીતે અમલ કરવામાં ખૂબ જ ધીમું રહ્યું હતું. આયોવા સુપ્રીમ કોર્ટના પ્રથમ નિર્ણયમાં – જુલાઇ 1939માં નક્કી કરવામાં આવેલા ''ઇન રી ધ મેટર ઓફ રાલ્ફ'' <ref>1 મોરિસ 1 (આયોવા 1839)</ref> – કોર્ટે તેના ગુલામીને નકારી કાઢી હતી જેના કારણે રાલ્ફ નામનો ગુલામ આયોવાની ધરતી પર પ્રવેશ્યો ત્યારે, આંતરવિગ્રહની સમાપ્તિના 26 વર્ષ પહેલાં, મુક્ત બન્યો હતો.<ref name="civil rights">{{cite web |url=http://www.judicial.state.ia.us/Public_Information/Iowa_Courts_History/Civil_Rights/ |title=Early Civil Rights Cases |publisher=Judicial.state.ia.us |date= |access-date=2010-07-26 |archive-date=2006-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060505082508/http://www.judicial.state.ia.us/Public_Information/Iowa_Courts_History/Civil_Rights/ |url-status=dead }}</ref> અમેરિકન સુપ્રીમ કોર્ટે મિસેજિનેશન સ્ટેચ્યુટ્સ પર દેશભરમાં પ્રતિબંધ લગાવ્યો તેના 100 કરતાં વધારે વર્ષ પહેલાં રાજ્યએ 1851માં લગ્ન આડેના વંશીય અવરોધોને દૂર કરી દીધા હતા.<ref name="ChicagoTrib">[http://www.chicagotribune.com/news/chi-defending-iowa-web,0,2979128.story ગે લગ્ન અને આયોવા: બધાને આટલું આશ્ચર્ય કેમ થાય છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413101551/http://www.chicagotribune.com/news/chi-defending-iowa-web,0,2979128.story |date=2009-04-13 }}, શિકાગો ટ્રિબ્યુન, એપ્રિલ 10, 2009</ref> ''બ્રાઉન વિ. બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશન'' ના કેસનો ચુકાદો આવ્યો તેના લગભગ 85 વર્ષ પહેલાં, 1868માં આયોવા સુપ્રીમ કોર્ટે ''ક્લાર્ક વિ. ધ બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ'' <ref>24 આયોવા 266 (1868)</ref>ના કેસમાં ચૂકાદો આપ્યો કે વંશીય ભેદભાવને આધારે અલગ પરંતુ સમાન શાળાઓને આયોવામાં સ્થાન નથી.<ref name="civil rights"/> 1875 સુધીમાં કોર્ટના વધારાના અનેક ચુકાદાઓએ આયોવાની શાળાઓમાંથી વિભાજનને અસરકારક રીતે દૂર કરી દીધું.<ref>{{cite journal|last=Brodnax|first=David|year=2004|title=The Equality of Right: Alexander Clark and the Desegregation of Iowa's Public Schools, 1834-1875|journal=Law and Society Association|url=http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/1/1/7/4/2/p117420_index.html}}</ref> રાજ્યની યુનિવર્સિટીઓમાં શ્યામ લોકો તરફનો સામાજિક અને રહેણાંક સંબંધી ભેદભાવ 1950 સુધી ચાલુ રહ્યો.<ref>બ્રીઓક્સ, રિચાર્ડ એમ. (2004) "છોકરીઓ માટે ઘરની જાળવણી": ધ આયોવા ફેડરેશન ઓફ કલર્ડ વિમેન્સ ક્લબ, યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા 1919-1950, ''કલ્ચરલ કેપિટલ એન્ડ બ્લેક એજ્યુકેશન'' આવૃત્તિ વી. પી. ફ્રાન્કલિન અને સી. જે. સેવેજ. ઇન્ફર્મેશન એજ, ગ્રીનવીચ</ref> 1873માં કોર્ટે ''કોગર વિ. ધ નોર્થ વેસ્ટર્ન યુનિયન પેકેટ કંપની'' <ref>37 આયોવા 145 (1873)</ref>ના કેસમાં જાહેર રહેણાંકના સંદર્ભમાં વંશીય ભેદભાવની વિરુદ્ધ ચુકાદો આપ્યો, અમેરિકન સુપ્રીમ કોર્ટે આ સમાન નિર્ણય કર્યો તેના 91 વર્ષ પહેલાં આ ચુકાદો આપવામાં આવ્યો હતો.<ref name="civil rights"/> 1884માં આયોવા નાગરીક અધિકાર કાયદાએ વ્યવસાય વંશીય ભેદભાવને દૂર કરતાં જણાવ્યું કે, "આ રાજ્યમાં તમામ લોકોને ઇન્સ, રેસ્ટોરાં, ચોપહાઉસીસ, ઇટીંગ હાઉસીસ, લન્ચ કાઉન્ટર્સ અને નાસ્તો પીરસવામાં આવતો હોય તેવા અન્ય તમામ સ્થળો, જાહેર સગવડો, હજામની દુકાનો, બાથહાઉસીસ, થીયેટર્સ અને મનોરંજનના અન્ય સ્થળોએ રહેણાંક, લાભો, સુવિધાઓ અને વિશેષાધિકારો સંપૂર્ણ રીતે અને સમાન રીતે ભોગવવાનો અધિકાર છે." જો કે, કોર્ટે આ કાયદાનો અમલ સંકુચિત રીતે કરવાનું પસંદ કરતાં વાસ્તવિક રીતે આ ભેદભાવ ચાલુ રહ્યો.<ref>આયોવા સિવિલ રાઇટ્સ કમિશન, http://www.iowa.gov/government/crc/docs/annual66activities.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100603100106/http://www.iowa.gov/government/crc/docs/annual66activities.html |date=2010-06-03 }}</ref> જાહેર વ્યવસાયના સ્થળોએ વંશીય ભેદભાવને 1949 સુધી ગેરકાનૂની જાહેર કરવામાં ન આવ્યો, જ્યારે ''સ્ટેટ ઓફ આયોવા વિ. કેટ્ઝ'' ના કેસમાં કોર્ટે ચૂકાદો આપ્યો કે વ્યવસાયોએ ગ્રાહકોને વંશીયતાને ધ્યાનમાં રાખ્યા સિવાય સેવા આપવી જોઇએ, આ કેસનો પ્રારંભ ત્યારે થયો જ્યારે ડસ મોઇન્સની દવાની દુકાને એડના ગ્રિફિનને સેવા આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો.<ref>આયોવામાં આફ્રિકન-અમેરિકનો, 1838-2005, http://www.iptv.org/IowaPathways/myPath.cfm?ounid=ob_000238</ref> સંપૂર્ણ વંશીય નાગરિક અધિકારોને 1965ના આયોવા નાગરિક અધિકાર કાનૂનમાં સમાવી લેવામાં આવ્યા.<ref>આયોવા સિવિલ રાઇટ્સ કમિશન http://www.state.ia.us/government/crc/publications/brochures/english_brochure.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720010217/http://www.state.ia.us/government/crc/publications/brochures/english_brochure.html |date=2009-07-20 }}</ref> વંશીય સમાનતાની જેમ જ મહિલાઓના અધિકારની બાબતમાં પણ આયોવા 19મી સદીના મધ્યમાં અગ્રણી રહ્યું હતું, પરંતુ મહિલાઓને મતદાનનો અધિકાર આપવામાં ધીમું રહ્યું હતું. 1847માં યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા અમેરિકાની પ્રથમ જાહેર યુનિવર્સિટી બની જેણે પુરુષો અને સ્ત્રીઓને સમાન રીતે પ્રવેશ આપ્યો.<ref>આયોવા વિશે, http://www.uiowa.edu/homepage/about-UI/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614044600/http://www.uiowa.edu/homepage/about-UI/index.html |date=2012-06-14 }}</ref> આયોવામાં મહિલાઓને વકિલાત કરવા સામે પ્રતિબંધ ન હોવો જોઇએ એવા કોર્ટના ચૂકાદા અને એરેબેલા એ મેન્સફિલ્ડને વકિલાત કરવાની છૂટ આપવા સાથે 1869માં આયોવા સંઘમાં એવું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું જેણે મહિલાઓને વકિલાત કરવાની મંજૂરી આપી.<ref name="civil rights"/>મહિલાઓને મતદાનની સંપૂર્ણ અધિકાર આપવાના અનેક પ્રયાસોને 1870થી 1919 વચ્ચે અનેક વખત મહાત આપવામાં આવી. 1894માં મહિલાઓને આંશિક મતદાન અધિકાર આપવામાં આવ્યો જેમાં મહિલાઓ મુદ્દાઓ પર મતદાન કરી શકતી પરંતુ ઉમેદવારને નહીં. અમેરિકન સંવિધાનમાં 1980માં ઓગણીસમો સુધારો કરવામાં ન આવ્યો ત્યાં સુધી આયોવામાં મહિલાઓને સંપૂર્ણ મતાધિકાર ન મળ્યો.<ref>મહિલાના મતાધિકાર માટે લડત, http://www.iptv.org/iowapathways/myPath.cfm?ounid=ob_000320</ref>આયોવાએ ફેડરલ ઇક્વલ રાઇટ્સ એમેન્ડમેન્ટ (સંઘીય સમાન અધિકાર સુધારા)ને 1980માં ટેકો આપ્યો હોવા છતાં 1992માં આયોવાના મતદારોએ રાજ્ય બંધારણમાં સમાન અધિકાર સુધારાને ફગાવી દીધો.<ref>આયોવા સંગઠનોએ 1980 અને 1992માં સમાન અધિકાર સુધાર માટે કેવી રીતે ચળવળ ચલાવી? http://womhist.alexanderstreet.com/iowaera/intro.htm</ref> નાગરિક અધિકાર યુગના પછીના કોર્ટના નિર્ણયોએ આયોવામાં નાગરીક અધિકારોની સ્પષ્ટતા કરવા સાથે તેનું વિસ્તરણ કર્યું. સિમાચિહ્ન બનેલા અમેરિક સુપ્રીમ કોર્ટ કેસ ટીંકર વિ. ડસ મોઇન્સ (1969)એ વિદ્યાર્થીઓના રાજકીય મતને વ્યક્ત કરવાના અધિકારને પુષ્ટી આપી. એપ્રિલ 2, 2009ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે ''વર્નમ વિ. બ્રેઇન'' <ref>WL 874044 (આયોવા 2009) (એપ્રિલ 09, 2009ના અંતે એન. ડબલ્યુ. સેકન્ડમાં પ્રકાશન આધિન)</ref> કેસમાં સર્વસંમતિથી ચૂકાદો આપતાં જણાવ્યું કે<ref>{{cite web |last=Martyn |first=Chase |url=http://iowaindependent.com/13495/iowa-supreme-court-same-sex-couples-can-marry-in-iowa |title=Iowa Supreme Court: Same-sex couples can marry « Iowa Independent |publisher=Iowaindependent.com |date=2008-08-25 |access-date=2010-07-26 |archive-date=2009-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090411165337/http://iowaindependent.com/13495/iowa-supreme-court-same-sex-couples-can-marry-in-iowa |url-status=dead }}</ref> સમલિંગી લગ્ન પર પ્રતિબંધ લગાવતો રાજ્યનો કાયદો ગેરબંધારણીય છે. આ ચૂકાદાને કારણે આયોવા સમલિંગી લગ્નોને માન્યતા આપતું અમેરિકાનું ત્રીજું અને મધ્યપશ્ચિમનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું.<ref>{{cite web |url=http://hrcbackstory.org/2009/04/breaking-iowa-supreme-court-rules-in-favor-of-marriage-equality |title=BREAKING: Iowa Supreme Court rules in favor of marriage equality! « Human Rights Campaign |publisher=HRC Back Story |date=2009-04-03 |access-date=2010-07-26 |archive-date=2009-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090502132204/http://www.hrcbackstory.org/2009/04/breaking-iowa-supreme-court-rules-in-favor-of-marriage-equality/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web |url=http://blogs.usatoday.com/ondeadline/2009/04/iowa-court-upholds-gay-marriage.html |title=USA Today, Iowa Court Upholds Gay Marriage |publisher=Blogs.usatoday.com |date=2010-01-07 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2009-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090406071701/http://blogs.usatoday.com/ondeadline/2009/04/iowa-court-upholds-gay-marriage.html |url-status=dead }}</ref> == ભાગીદાર રાજ્યો == આયોવા સત્તાવાર સાત ભાગીદાર રાજ્યો ધરાવે છે:<ref>{{cite web |url=http://www.iowasisterstates.org/ |title=Iowa Sister States |publisher=Iowa Sister States |date=2010-02-23 |access-date=2010-07-31 |archive-date=2018-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809111502/https://www.iowasisterstates.org/ |url-status=dead }}</ref> * હીબે પ્રોવિન્સ, ચીનનું લોકગણરાજ્ય(1983) * સ્ટાવ્રોપોલ ક્રાઇ, રશિયા (1989) * [[ચીની ગણતંત્ર|તાઇવાન]], ચીનનું ગણરાજ્ય (1989) * તેરંગગાનુ, મલેશિયા (1987) * વિનટો રિજન, ઇટલી (1997) * યમનાશી પર્ફેક્ચર, જાપાન (1960) * યુકાટાન, મેક્સિકો (1964) == શિક્ષણ == === પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓ === હાઇસ્કૂલ સિનીયર્સ માટે સ્નાતકનો દર 2006માં વધીને 90.8% થયો હતો.<ref name="Report">{{cite web| title = The State Report Card For No Child Left Behind| publisher = Iowa Department of Education| url = http://www.iowa.gov/educate/index2.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=4184&Itemid=55| date = | access-date = 2008-01-23}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> રાજ્ય દેશમાં ત્રીજા ક્રમનો મહત્તમ સ્નાતક દર ધરાવે છે.<ref name="UHF">{{cite web | title = High School Graduation| publisher = United Health Foundation| url = http://www.unitedhealthfoundation.com/shr2005/components/hsgrad.html| date = | access-date =2008-01-23 }}</ref> આયોવા એક્ટ (ACT) અને સેટ (SAT) સ્કોરમાં ટોચના ત્રણમાં સતત સ્થાન મેળવે છે. 2008માં આયોવા દેશમાં વિદ્યાર્થી દીઠ સરેરાશ સેટ (SAT) સ્કોર મેળવવામાં ટોચ પર હતું અને વિદ્યાર્થી દીઠ સરેરારાશ એક્ટ (ACT) સ્કોર મેળવવામાં ટોચના બીજા ક્રમે હતું.<ref name="2008 SAT scores">{{cite web| title = News Releases| publisher = Iowa Department of Education| url = http://www.iowa.gov/educate/index.php?option=com_docman&task=cat_view&gid=430&dir=DESC&order=name&Itemid=99999999&limit=20&limitstart=20| date = | access-date = 2009-01-22| archive-date = 2015-09-08| archive-url = https://web.archive.org/web/20150908013656/http://www.iowa.gov/educate/index.php?option=com_docman&task=cat_view&gid=430&dir=DESC&order=name&Itemid=99999999&limit=20&limitstart=20| url-status = dead}}</ref> આયોવા 365 શાળા જિલ્લા ધરાવે છે, અને તે શિક્ષક દીઠ 13.8 વિદ્યાર્થી સાથે વિદ્યાર્થી અને શિક્ષણ વચ્ચેનો બારમા ક્રમનો શ્રેષ્ઠ ગુણોત્તર ધરાવે છે.<ref name="NEA"/> જો કે શિક્ષકનો પગાર $39,284 સાથે સરેરાશ પગારમાં બેતાલીસમાં ક્રમે છે.<ref name="NEA">{{cite web| title = Education Stats| publisher = National Education Association| url = http://www.nea.org/edstats/RankFull06b.htm| date = | access-date = 2008-01-23| archive-date = 2007-10-13| archive-url = https://web.archive.org/web/20071013030028/http://www.nea.org/edstats/RankFull06b.htm| url-status = dead}}</ref> આયોવા સ્ટેટ બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશન રાજ્યની શિક્ષણ વ્યવસ્થાને વ્યવસ્થાપન, દેખરેખ અને સહાય પુરા પાડવા ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એજ્યુકેશન સાથે કામ કરે છે. રાજ્યની શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં તમામ જાહેર પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓ, રાજ્યની માન્યતા ધરાવતી ખાનગી શાળાઓ, ક્ષેત્રીય શિક્ષણ એજન્સીઓ, સામુદાયિક કોલેજો અને શિક્ષક તાલીમ કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે. સ્ટેટ બોર્ડ દસ સભ્યનું બનેલું છેઃ મતાધિકાર ધરાવતા નવ સભ્યોની નિમણૂક, સેનેટની પુષ્ટિને આધિન, ગવર્નર દ્વારા છ વર્ષની મુદત માટે કરવામાં આવે છે. મત કરવાનો અધિકાર ન ધરાવતા એક સભ્યની નિમણૂક પણ ગવર્નર દ્વારા એક વર્ષની મુદત માટે કરવામાં આવે છે. === કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ === [[ચિત્ર:Fountain of Four Seasons.jpg|right|thumb|એમ્સમાં આવેલી આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ખાતે ફોર સીઝન્સ એન્ડ કેમ્પેનિલેનો ફુવારો]] આયોવા બોર્ડ ઓફ રિજન્ટ્સ નવ નાગરિક સ્વયંસેવકોનું બનેલું હોય છે અને રાજ્યની જાહેર યુનિવર્સિટીઓ, બે સ્પેશિયલ કે-12 (K-12) શાળાઓ અને સંલગ્ન સેન્ટરોને નીતિઘડતર, સંકલન અને વ્યવસ્થાપન પુરા પાડવા તેમની નિમણૂક ગવર્નર દ્વારા કરવામાં આવે છે. આયોવાની ત્રણ જાહેર યુનિવર્સિટીઓ નીચે મુજબ છે: * આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી, એમ્સ * યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા, આયોવા સિટી * યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થર્ન આયોવા, સિડર ફોલ્સ સ્પેશિયલ કે-12 (K-12) શાળાઓમાં કાઉન્સિલ બ્લફ્સમાં આવેલી આયોવા સ્કૂલ ફોર ધ ડેફ અને વિન્ટનમાં આવેલી આયોવા બ્રેઇલ એન્ડ સાઇટ સેવિંગ સ્કૂલનો સમાવેશ થાય છે. આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી અને યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા બંને મુખ્ય સંશોધન સંસ્થાઓ છે અને પ્રતિષ્ઠિત એસોસિયેશન ઓફ અમેરિકન યુનિવર્સિટીઝની સભ્યો છે. ત્રણ જાહેર યુનિવર્સિટીઓ ઉપરાંત આયોવા ઘણી ખાનગી કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ ધરાવે છે. ખાનગી કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ નીચે મુજબનો સમાવેશ થાય છે: * બેના વિસ્ટા યુનિવર્સિટી, સ્ટોર્મ લેક * ક્લાર્ક કોલેજ, ડબ્યુક * ડસ મોઇન્સ યુનિવર્સિટી, ડસ મોઇન્સ * ડિવાઇન વર્ડ કોલેજ, એપવર્થ * ડ્રેક યુનિવર્સિટી, ડસ મોઇન્સ * ઇમોસ બાઇલબલ કોલેજ, ડબ્યુક * ફેઇથ બાપ્ટિસ્ટ બાઇબલ કોલેજ એન્ડ ટેકનોલોજીકલ સેમિનરી, એન્કની * ગ્રેસલેન્ડ યુનિવર્સિટી, લેમોની * આયોવા વેસ્લીયન કોલેજ, માઉન્ટ પ્લેઝન્ટ * કેપલાન યુનિવર્સિટી, સિડર ફોલ્સ, સિડર રેપિડ્ઝ, કાઉન્સિલ બ્લફ્સ, ડેવનપોર્ટ, મેસન સિટી, અને અર્બનડેલ * મહાઋષિ યુનિવર્સિટી ઓફ મેનેજમેન્ટ, ફેરફીલ્ડ * પામર કોલેજ ઓફ ચિરોપ્રેક્ટિક, ડેવનપોર્ટ * સેઇન્ટ એમ્બ્રોઝ યુનિવર્સિટી, ડેવનપોર્ટ * યુનિવર્સિટી ઓફ ડબ્યુક, ડબ્યુક * અપર આયોવા યુનિવર્સિટી, ફાયટ * વોલ્ડોર્ફ કોલેજ, ફોરેસ્ટ સિટી * વિલિયમ પેન યુનિવર્સિટી, ઓસ્કાલૂસા ખાનગી મુક્ત આર્ટ્સ કોલેજોમાં નીચે મુજબની કોલેજોનો સમાવેશ થાય છે: * એશફોર્ડ યુનિવર્સિટી, ક્લિન્ટન * બ્રાયર ક્લિફ યુનિવર્સિટી, સિઓક્સ સિટી * સેન્ટ્રલ કોલેજ, પેલ્લા * કોઇ કોલેજ, સિડર રેપિડ્ઝ * કોર્નેલ કોલેજ, માઉન્ટ વર્નોન * ડોર્ડ્ટ કોલેજ, સિઓક્સ સેન્ટર * ગ્રાન્ડ વ્યૂ યુનિવર્સિટી, ડસ મોઇન્સ * ગ્રિનેલ કોલેજ, ગ્રિનેલ * લોરાસ કોલેજ, ડબ્યુક * લ્યુથર કોલેજ, ડેકોરાહ * મોર્નિંગસાઇડ કોલેજ, સિઓક્સ સિટી * માઉન્ટ મર્સી કોલેજ, સિડર રેપિડ્ઝ * નોર્થવેસ્ટર્ન કોલેજ, ઓરેન્જ સિટી * સિમ્પ્સન કોલેજ, ઇન્ડિયાનોલા * વોર્ટબર્ગ કોલેજ, વેવરસી == રમતગમત == આયોવા બેઝબોલ, બાસ્કેટબોલ, હોકી, ફૂટબોલ અને સોકરમાં પ્રોફેશનલ સ્પોર્ટ્સ ટીમ ધરાવે છે. રાજ્ય ચાર મુખ્ય કોલેજ ટીમ્સ ધરાવે છે જે તમામ રમતગમતમાં ડિવિઝન Iમાં રમે છે. ફૂટબોલમાં આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી અને યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા ફૂટબોલ બાઉલ સબડિવિઝન (એફબીએસ) (FBS)માં સ્પર્ધા કરે છે. જ્યારે યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થર્ન આયોવા અને ડ્રેક યુનિવર્સિટી ફૂટબોલ ચેમ્પિયનશિપ સબડિવિઝન (એફસીએસ)(FCS)માં ભાગ લે છે. === બેઝબોલ === [[ચિત્ર:Modern Woodmen Park.jpg|right|thumb|alt=A large brick stadium with many round windows on the bottom and many rectangle windows in groups of four line the top of the stadium. The words Modern Woodmen Park are displayed above the door|મોડર્ન વૂડમેન પાર્ક ક્વાડ સિટીઝ રિવર બેન્ડિટ્સ બેઝબોલ ટીમનું મૂળ છે.]] આયોવા મિડવેસ્ટ લીગમાં ચાર ક્લાસ A માઇનોર લીગ ટીમ ધરાવે છે. તેમાં બર્લિંગ્ટન બીસ, સિડર રેપિડ્ઝ કર્નેલ્સ, ક્લિન્ટન લમ્બરકિંગ્સ, અને ક્વાડ સિટીઝ રિવર બેન્ડિટ્સનો સમાવેશ થાય છે. સિઓક્સ સિટી એક્સપ્લોરર્સ અમેરિકન એસોસિયેશન ઓફ ઇનડિપેન્ડન્ટ પ્રોફેશનલ બેઝબોલના ભાગ છે. વોટરલૂ બક્સ નોર્થવૂડ્ઝ લીગમાં રમે છે. ડસ મોઇન્સ આયોવા કબ્સનું ઘર છે, જે પેસિફિક કોસ્ટ લીગની ક્લાસ AAA ટીમ છે. === ફૂટબોલ === સિઓક્સ સિટી બેન્ડિટ્સ યુનાઇટેડ ઇનડોર ફૂટબોલ લીગમાં ઇનડોર ફૂટબોલ ટીમ છે. આયોવા બ્રાન્સ્ટોર્મર અરેના ફૂટબોલ લીગમાં રમે છે. તેઓ વેલ્સ ફાર્ગો અરેના ખાતે તેમની મૂળ રમતો રમે છે. === હોકી === ક્વાડ સિટી મલાર્ડ્સ રમત મોલાઇન, ઇલિનોઇસમાં રમાય છે અને તે ઇન્ટરનેશનલ હોકી લીગનો ભાગ છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હોકી લીગ આયોવામાં ચાર ટીમ ધરાવે છે જેમાં સિડર રેપિડ્ઝ રફરાઇડર્સ, સિઓક્સ સિટી મસ્કેટીયર્સ, વોટરલૂ બ્લેક હોક્સ, અને ડસ મોઇન્સ બ્યુકેનીયર્સનો સમાવેશ થાય છે. ઓમાહા લાન્સર્સ અગાઉ 2002 થી 2009 સુધી કાઉન્સિલ બ્લફ્સમાં રમતા હતા પરંતુ ત્યાર બાદ તેઓ ઓમાહા, નેબ્રાસ્કામાં પાછા ફર્યા છે. નોર્થ આયોવા આઉટલોઝ મેસન સિટીમાં નોર્થ અમેરિકન હોકી લીગમાં રમે છે. ક્વાડ સિટી જુનિયર ફ્લેમ્સ ત્રીજી શ્રેણીની જુનિયર A હોકી ટીમ છે જે ડેવનપોર્ટ, આયોવામાં આવેલી છે અને સેન્ટ્રલ સ્ટેટ્સ હોકી લીગનો ભાગ છે. === બાસ્કેટબોલ === આયોવા બે વ્યાવસાયિક બાસ્કેટબોલ ટીમ ધરાવે છે. આયોવા એનર્જી, એક એનબીએ (NBA) ડેવલપમેન્ટ લીગ ટીમ છે જે ડસ મોઇન્સમાં રમે છે અને શિકાગો બુલ્સ અને એનબીએ (NBA)ની ફિનિક્સ સન્સ સાથે જોડાયેલી છે. પ્રિમીયર બાસ્કેટબોલ લીગની ક્વાડ સિટીઝ રિવરહોક્સ ડેવનપોર્ટ સ્થિત છે પરંતુ મોલાઇન, ઇલિનોઇસમાં વોર્ટન ફીલ્ડ હાઉસ ખાતે રમે છે. === સોકર (ફૂટબોલ) === ડસ મોઇન્સ મેનિસ વેસ્ટ ડસ મોઇન્સમાં વેલી સ્ટેડિયમ ખાતે તેમની મૂળ રમતો રમે છે. === કોલેજ === રાજ્ય ચાર એનસીએએ (NCAA) ડિવઝન I કોલેજ ટીમ ધરાવે છે જેમાં એનસીએએ એફબીએસ (NCAA FBS)માં, બિગ 12 કોન્ફરન્સની આયોવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટી સાયક્લોન્સ અને બિગ ટેન કોન્ફરન્સની યુનિવર્સિટી ઓફ આયોવા હોકઆઇઝનો સમાવેશ થાય છે જ્યારે એનસીએએ એફસીએસ (NCAA FCS)માં મિઝોરી વેલી કોન્ફરન્સની યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થર્ન આયોવા પેન્થર્સ અને મિઝોરી ફવેલી ફૂટબોલ કોન્ફરન્સ (સમાન નામ હોવા છતાં કોન્ફરન્સિસ એકબીજાથી અલગ છે) અને મિઝોરી વેલી કોન્ફરન્સ ડ્રેક યુનિવર્સિટી બુલડોગ અને ફૂટ બોલ માટે પાયોનીયર લીગનો સમાવેશ થાય છે. == પ્રતિષ્ઠિત આયોવાવાસીઓ == [[ચિત્ર:HerbertClarkHoover.jpg|thumb|left|પ્રમુખ હર્બર્ટ હૂવર.]] [[ચિત્ર:HenryAgardWallace.jpg|thumb|right|ઉપપ્રમુખ હેન્રી વેલેસ]] આયોવા અમેરિકન પ્રમુખ હર્બર્ટ હૂવર, ઉપપ્રમુખ હેન્રી એ. વેલેસ, અને બે પ્રથમ મહિલા, લુ હેન્રી હૂવર અને મામી ઇસેનહેવર. આયોવામાં રહી ચુકેલા અન્ય નેતાઓમાં પ્રમુખ રોનાલ્ડ રેગન, જોહન એલ લેવિસ, હેરી હોપ્કિન્સ, કેરી ચેપમેન કેટ, જેફરસન ડેવિસ, ચીફ બ્લેક હોક, અને જોહન બ્રાઉનનો સમાવેશ થાય છે. પાંચ [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પારિતોષક]] વિજેતા આયોવાના છે જેમાં નોબલ શાંતિ પારિતોષક વિજેતા નોર્મેન બોર્લોગ; રસાયણશાસ્ત્રમાં નોબલ પારિતોષક વિજેતા થોમસ કેચ; અન્ય રસાયણશાસ્ત્રમાં નોબલ પારિતોષક વિજેતા અલાન જે હીગર; નોબલ શાંતિ પારિતોષક વિજેતા જોહન મોટ અને ફિઝોયોલોજી અથવા મેડિસિનમાં નોબલ પારિતોષક વિજેતા સ્ટેનલી બી. પ્રુઝિનરનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામાં રહીને કામ કરનાર અથવા આયોવામાં જન્મ લેનાર અન્ય વૈજ્ઞાનિકોમાં અવકાશ પ્રણેતા જેમ્સ એ. વાન એલેન, ઇકોલોજિસ્ટ એલ્ડો લિયોપોલ્ડ, કમ્પ્યુટર પ્રણેતા જોહન વિન્સેન્ટ એટાનાસોફ, સંશોધક અને છોડ વૈજ્ઞાનિક જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન કાર્વર, જીયોકેમિસ્ટ ક્લેર કેમરોન પેટરસન, અને ઇન્ટેલ (Intel)ના સ્થાપક રોબર્ટ નોઇસેનો સમાવેશ થાય છે. આયોવામા જન્મેલા જાણીતા લેખક, કલાકાર અને પત્રકારોમાં બિલ બ્રાયસન, જ્યોર્જ ગોલપ, સુસાન ગ્લાસપેલ, હેરી રીઝનર, ફિલ સ્ટોન્ગ, અને ગ્રાન્ટ વૂડનો સમાવેશ થાય છે. આયોવાના મનોરંજન કલાકારોમાં ટોમ આર્નોલ્ડ, બિક્સ બીડરબેક, જોહની કાર્સન, બફેલો બિલ કોડી, સાઇમોન એસ્ટીસ, વિલિયમ્સ ફ્રોલે, એશ્ટન કચર, ક્લોરિસ લીચમેન, ગ્લેન મિલર, કેટ મલગ્રૂ, ડોના રીડ, બ્રાન્ડન રૂથ, તીયોની વોટ્કિન્સ, જોન વેન, એન્ડી વિલિયમ્સ, મેરિડિથ વિલ્સન, અને એલિજાહ વૂડનો સમાવેશ થાય છે. આયોવાના પ્રખ્યાત રમતવીરોમાં કેપ એન્સન, ડલ્લાસ ક્લાર્ક, બોબ ફેલર, ડાન ગેબલ, ફ્રાન્ક ગોચ, શોન જોહનસન, ચાક જોહનસન, લોલો જોન્સ, અને કુર્ટ વોર્નરનો સમાવેશ થાય છે. == રાજ્યના ચિન્હો == [[ચિત્ર:Carduelis-tristis-002.jpg|thumb|right|200px|ઇસ્ટર્ન ગોલ્ડફિન્ચ, આયોવાનું રાષ્ટ્રીય પક્ષી]] * હુલામણું નામ: હોકઆઇ સ્ટેટ<ref>{{cite web | title=Iowa State Nickname - The Hawkeye State | url=http://www.statesymbolsusa.org/Iowa/nickname_hawkeye.html | access-date=November 2, 2009 | archive-date=ડિસેમ્બર 24, 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181224225255/https://statesymbolsusa.org/Iowa/nickname_hawkeye.html%20 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=State Nicknames | url=http://www.50states.com/bio/nickname2.htm |access-date=November 2, 2009}}</ref> * પક્ષી: ઇસ્ટર્ન ગોલ્ડફિન્ચ<ref name="statesymbols"/> * પુષ્પ: જંગલી ગુલાબ<ref name="statesymbols"/> * ઘાસઃ બ્લ્યુબન્ચ વ્હીટગ્રાસ<ref name="Census_Facts4Students">{{cite web | url = http://www.census.gov/schools/facts/iowa.html | title = State Facts for Students - Iowa | access-date = 2007-11-20 | publisher = U.S. Census Bureau }}</ref> * વૃક્ષઃ ઓક<ref name="statesymbols"/> * ઉદેસ: "અમારી આઝાદીનું અમને મૂલ્ય છે અને અમારા હકો અમે જાળવીશું"<ref name="statesymbols"/> * ખડકઃ જીયોડ<ref name="statesymbols">{{cite web | title=Iowa General Assembly - Iowa State Symbols | url=http://www.legis.state.ia.us/Pubinfo/StateSymbols/ | publisher=www.legis.state.ia.us | access-date=November 24, 2006 | archive-date=ડિસેમ્બર 24, 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181224225009/https://www.legis.iowa.gov/Pubinfo/StateSymbols/ | url-status=dead }}</ref> ==નોંધો== <references group="note"/> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/namerica/usસ્ટેટ્સ/iafamous.htm{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == બાહ્ય કડીઓ == {{Sisterlinks|Iowa}} * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} * [http://www.iowa.gov/ આયોવાની સત્તાવાર વેબસાઇટ] ** [http://www.legis.state.ia.us/Constitution.html આયોવાનું બંધારણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802085648/http://www.legis.state.ia.us/Constitution.html |date=2009-08-02 }} * [http://www.traveliowa.com/ આયોવા ટ્રાવેલ એન્ડ ટૂરિઝમ ડિવિઝન] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=IA એનર્જી ડેટા એન્ડ સ્ટેટિસ્ટિક્સ ફોર આયોવા- ફ્રોમ યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનર્જી.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101117131019/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=IA |date=2010-11-17 }} * આયોના સ્ટેટ ડેટાબેઝ - આયોવાની સરકારી એજન્સી નિર્મિત અને અમેરિકન લાઇબ્રેરી એસોસિયેશનના ગવર્નમેન્ટ ડોક્યુમેન્ટ્સ રાઉન્ડ ટેબલ દ્વારા તૈયાર કરાયેલો એનોટેટેડ શોધી શકાય તેવો ડેટાબેઝ * [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html યુ.એસ. (U.S.)સેન્સસ બ્યૂરો ક્વિક ફેક્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527093102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/19000.html |date=2010-05-27 }} [[શ્રેણી:આયોવા]] [[શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાજ્યો]] [[શ્રેણી:અમેરિકાના રાજ્યો]] t80hgmxqjtlg58dr1s4d2h01788aef4 0 28503 901615 891689 2026-06-19T10:14:48Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901615 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site}} '''ડેલ્ફી''' (ગ્રીક {{polytonic|Δελφοί}}, {{IPA-el|ðelˈfi|}}<ref>અંગ્રેજીમાં, નામ ''ડેલ્ફી'' નો ઉચ્ચાર {{IPA-en|ˈdɛlfaɪ|}} તરીકે અથા ગ્રીક જેવી રીતે {{IPA|/ˈdɛlfiː}} તરીકે કરવામાં આવે છે. ગ્રીસ જોડણી ટ્રાન્સલિટરેટ "ડેલ્ફોઇ" ("Delphoi") (ઓ (o) સાથે) કરે છે. તળપદી ભાષાના સ્વરૂપમાં '''બેલ્ફોઇ''' - એઓલિયન સ્વરૂપ, '''ડોલ્ફોઇ''' - ફોસિયન સ્વરૂપ તેમજ [http://www.travel-to-delphi.com/page.php?id=3&back=delphi.php અન્ય ગ્રીક તળપદી ભાષાની વિવિધતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304235623/http://www.travel-to-delphi.com/page.php?id=3&back=delphi.php |date=2016-03-04 }}નો સમાવેશ થાય છે.</ref>) [[ગ્રીસ]]માં ફોસિસની ખીણમાં માઉન્ટ પાર્નાસસના દક્ષિણ-પશ્ચિમના શિખરો પર આવેલું પુરાતત્વીય સ્થળ અને આધુનિક નગર એમ બંને છે. ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓમાં, ડેલ્ફી ડેલ્ફીક ઓરેકલનું સ્થાન હતું, જે ક્લાસિકલ ગ્રીક વિશ્વમાં સૌથી મહત્વનું ઓરેકલ હતું અને ત્યાં રહેતા અને પૃથ્વીની ધરીની રક્ષા કરતાં દેવતા પાયથોનનો સંહાર કરનારા ભગવાન એપોલોની પૂજા માટેનું મહત્વનું સ્થળ હતું. કેટલાક લોકો દાવો કરે છે કે આ સ્થળનું મૂળ નામ એપોલોએ હરાવેલા પાયથોનને કારણે પાયથોન (પાયથેઇન, જેનો અર્થ થાય સડવું, પરથી ઉતરી આવેલો શબ્દ છે) (મિલર, 95). ડેલ્ફીક એપોલોની હોમિરક પ્રાર્થના અનુસાર આ સ્થળનું પ્રાચીન નામ ''ક્રિસા'' હતું.<ref>''હિમ ટુ પાયથિયાન એપોલો'' , l. 254–74: ટેલ્ફોઝા એપોલોને પાર્નાસસના વનન ખુલ્લા ભૂમિભાગની નીચે ક્રિસાના સ્થળ પર તેનું ઓરેકલ મંદિર બાંધવા ભલામણ કરે છે.</ref> તેમનું પવિત્ર ગર્ભગૃહ પેન્હેલેનિક હતું, જ્યાં ઇ.સ.પૂ.(B.C.) 586થી (મિલર, 96) દર ચાર વર્ષે સમગ્ર ગ્રીક વિશ્વના એથ્લેટ્સ ચાર પેન્હેલેનિક (અથવા સ્ટેફનિટિક) રમતોમાંની એક એવી પાયથિયન ગેમ્સમાં ભાગ લે છે, જે આધુનિક ઓલિમ્પિક પહેલાં શરૂ થઈ હતી. ડેલ્ફીના વિજેતાઓને લોરેલના પાંદડાનો તાજ પહેરાવવામાં આવતો હતો, જે પાયથનને મારવાનનો અભિનય કરનારા છોકરા દ્વારા મંદિરમાં આવેલા ઝાડમાંથી ઉજવણીપૂર્વક કાપીને લાવતો હતો (મિલર, 96). ડેલ્ફીને રમતના અન્ય સ્થળોથી અલગ હતું કારણ કે તે મૌસિકોસ એગોન નામના સંગીત સમારોહની પણ યજમાની કરતું હતું (મિલર, 95). આ પાયથિયાન ગેમ્સ સ્ટેફનિટિક રમતોમાં ક્રમાનુસાર અને મહત્વની રીતે બીજા નંબરે આવતી હતી (મિલર, 96). જો કે આ રમતો, ઓલિમ્પિયાથી એવી રીતે અલગ હતી કે ઓલિમ્પિયાનું મહત્વ ઓલિમ્પિયા નગરમાં હતું તેટલું વિશાળ મહત્વ ડેલ્ફીનું ડેલ્ફી નગરમાં ન હતું. ડેલ્ફીમાં આ રમતોનું આયોજન થતું હતું કે નહીં, પરંતુ તે પ્રસિદ્ધ નગર હતું, તેના અન્ય આકર્ષણોને કારણે તેને પૃથ્વીની નાભિ (ઓમ્ફાલોસ), બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો વિશ્વનું કેન્દ્ર, તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું (મિલર, 96-7). એપોલોના મંદિરના આંતરિક ગર્ભગૃહમાં (''હેસ્તિયા'' , "હર્થ") અનંત જ્યોત પ્રજ્વલિત હતી. પ્લેટિયાના યુદ્ધ બાદ ગ્રીક નગરોએ પોતાની જ્યોત બુઝાવી દીધી અને ડેલ્ફી ખાતેથી હર્થ ઓફ ગ્રીસમાંથી નવી જ્યોત લઈ આવ્યા ; અનેક ગ્રીક વસાહતોની સ્થાપનાની વાર્તાઓમાં સ્થાપક વસાહતિઓને પ્રથમ ડેલ્ફીમાં સમર્પિત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>બર્કર્ટ 1985, પાના. 61, 84.</ref> == સ્થળ == [[ચિત્ર:Map Greek sanctuaries Delphi.gif|thumb|ડેલ્ફી (ડાબુ મધ્ય) મધ્ય ગ્રીસમાં કોરીન્થના અખાતની ઉત્તરે આવેલું છે]] ડેલ્ફી નીચલા મધ્ય ગ્રીસમાં માઉન્ટ પાર્નાસસના ઢોળાવની સાથે અનેક ઉચ્ચપ્રદેશો-ટેરેસ પર આવેલું છે અને પ્રાચીન ઓરેકલના સ્થાન સેન્ક્યુરી ઓફ એપોલોનો સમાવેશ કરે છે. આ અર્ધવર્તુળાકાર શિખર ફિડ્રિએડ્સ તરીકે ઓળખાય છે અને જ્યાંથી પ્લેઇસ્ટોસ વેલીમાં જોઈ શકાય છે. ડેલ્ફીની નૈઋત્ય દિશામાં લગભગ {{convert|15|km|mi|abbr=on|lk=off}} અંતરે, કોરીન્થીયન અખાત પર બંદર-નગર કિર્હા આવેલું છે. == એપોલો તરફનું સમર્પણ == ''ડેલ્ફોઇ'' નામ સમાન મૂળ δελφύς, ''ડેલ્ફિસ'', "કૂંખ"માંથી ઉતરી આવે છે અને ગૈઆ, દાદી [[પૃથ્વી]] અને પૃથ્વી દેવીનું આ સ્થળે પ્રાચીન સમયથી પૂજન થતું હોવાનું સૂચવે છે.<ref>ફોન્ટેનરોઝ, જોસેફ, ''ધ ડેલ્ફિક ઓરાકલ: ઇટ્સ રીસ્પોન્સ એન્ડ ઓપરેશન્સ, વીથ કેટલોગ રીસ્પોન્સીસ'' (1978) પાના. 3-4. "તેની પ્રતિષ્ઠા એટલી બધી હતી કે ઈ.સ.પૂ. (B.C.)ના 500 વર્ષ બાદના મોટાભાગના હેલેનેસે તેનો પાયો વિશ્વના સૌથી પ્રથમ દિવસોમાં કરી દીધી હતી: "એપોલોએ કબજો લીધો તે પહેલાં, તેઓ જણાવે છે કે, ગી (પૃથ્વી) (''ગૈયા'' ) અને તેની પુત્રી થેમીસ પાયથો ખાતે ભવિષ્યવાણી કરતા હતા. આ પરંપરાની તાકાત એટલી બધી છે કે અનેક ઇતિહાસકારો અને અન્ય લોકોએ એ વાત ઐતિહાસિક હકીકત તરીકે સ્વીકારવી પડી છે કે એરોપોનું સ્થાપન બન્યું તે પહેલાં ગી અને થેમીસ ભવિષ્યવાણી કરતા હતા હજુ પણ બીજા કોઈ પૂરાવાઓ નહીં પરંતુ માત્ર પુરાણકથા જ આ નિવેદનને ટેકો પૂરો પાડે છે. ડેલ્ફિક ઓરેકલના પ્રારંભના સૌ પ્રથમ પૂરાવાઓ આપણને હોમરીક હિમ ટુ એપોલો (281-374)ની વાર્તામાં મળે છે, એપોલોએ આવીને અહિંયાની એકમાત્ર રહેવાસી સ્ત્રી-ડ્રેગન પાયથોને હણી તે પહેલાં ઓરેકલ ન હતું. આ છઠ્ઠી સદીની ડેલ્ફિક પુરાણકથા હોય તેમ જણાય છે."</ref><ref> ફર્નેલ લૂઇસ રીચાર્ડ, ''ધ કલ્ટ્સ ઓફ ધ ગ્રીક સ્ટેટ્સ'', વોલ્યુમ-3, પેજ.8-10થી આગળ. "પૃથ્વી મૃતલોકોનું ઘર છે, તેથી પૃથ્વી-દેવી ભૂતિયા વિશ્વ પર સત્તા ધરાવે છે: સ્વપ્નોના આકરો, જે હંમેશા ભવિષ્યનું કથન કરે છે, કદાચ નીચેના વિશ્વથી ઉપર આવે છે, તેથી પૃથ્વી-દેવી કદાચ ઓરેકલ કાર્ય ગ્રહણ કરે, ખાસ કરીને ધારણ કરવાની પ્રક્રિયાથી , જેમાં સલાહકાર પવિત્ર કબર પર પોતાના કાન જમીન પર રાખીને સુવે છે. ગૈયા સાથે સંકળાયેલા આ પ્રકારના ખ્યાલો ડેલ્ફી, એથેન્સ અને આયેગીયા ખાતેના તેના સંપ્રદાયોના ઇતિહાસ દ્વારા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. તાજેતરમાં શોધી કાઢવામાં આવેલી કોતરણીમાં ડેલ્ફી ખાતે ગીના મંદિરનો ઉલ્લેખ છે... ગૈયાનો સવાલ છે ત્યાં સુધી, આપણે પણ તે સ્વીકારી શકીએ. પછીની ડેલ્ફિક ભવિષ્યવાણીઓના કેટલાક પાસાઓ અને પાયથનની વાર્તા દ્વારા પણ તેની પુષ્ટી થાય છે."</ref> એપોલોને તેના હુલામણા નામ Δελφίνιος, ''ડેલ્ફીનીઅસ'' , "ધ ડેલ્ફીનિયન"થી આ સ્થળ સાથે જોડવામાં આવે છે. હોમરની ''હિમ ટુ એપોલો'' (લાઇન 400)માં આ હુલામણા નામનું ડોલ્ફિન્સ (ગ્રીક δελφίς,-ῖνος) સાથેનું જોડાણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જેમાં ક્રિટન પાદરીને તેની પીઠ પર બેસાડીને ડોલ્ફિનના સ્વરૂપમાં એપોલો આ સ્થળ પર પ્રથમ કઈ રીતે આવ્યો તેની દંતકથાનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. ઓરેકલનું હોમરિક નામ ''પાયથો'' (''Πυθώ'' ) છે.<ref>ઓડિસી, VIII, 80</ref> અન્ય એક દંતકથા મુજબ એપોલો ઉત્તરમાંથી ડેલ્ફી સુધી ચાલતો આવ્યો હતો અને થેસલી શહેરમાં ટેમ્પી ખાતે તેના માટે પવિત્ર ગણવામાં આવતા લોરેલ (જેને અંગ્રેજીમાં બેય ટ્રી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) લેવા માટે રોકાયો હતો. આ દંતકથાની યાદમાં પાયથિયાન ગેમ્સના વિજેતા મંદિરમાંથી તોડી લાવવામાં આવેલા લોરેલનો તાજ મેળવે છે. [[ચિત્ર:Temple of Apollo at Delphi from below with ivy.JPG|200px|thumb|એપોલોનું મંદિર, પૂર્વિય છેડાની નીચેથી જોવામાં આવતાં]] [[File:Ancient athletics stadium at Delphi.JPG|200px|thumb|પાયથિયા ગેમ્સ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા ડેલ્ફી ગર્ભગૃહનું પર્વતની ઉપર આવેલું મેદાન જમણી બાજુ આવેલા પત્થરના પગથિયાં-બેઠકો રોમન લોકો દ્વારા ઉમેરવામાં આવી હતી]] ડેલ્ફી ફોબસ એપોલોના મુખ્ય મંદિરનું સ્થાન બની ગયું હોવા ઉપરાંત, તે પાયથિયાન ગેમ્સ અને પ્રસિદ્ધ પ્રાગઐતિહાસિક ઓરેકલનું સ્થાન પણ છે. રોમન સમયમાં પણ, બાધા રાખીને બાંધવામાં આવેલી સેંકડો મૂર્તિઓ અસ્તિત્વમાં હતી, જેનું આલેખન પ્લિની ધ યંગર દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને જેને પૌસાનિયસે જોઇ હતી. મંદિરમાં ત્રણ શબ્દસમૂહોને કોતરણી કરીને અંકિત કરવામાં આવ્યા હોવાનું કહેવાય છે: {{polytonic|γνωθι σεαυτόν}} (''gnōthi seautón'' = "નો થાયસેલ્ફ" – તમારી જાતને ઓળખો) અને {{polytonic|μηδέν άγαν}} (''mēdén ágan'' = "નથિંગ ઇન એક્સેસ" – કોઈપણ વસ્તુનો અતિરેક ન કરો), અને {{polytonic|Εγγύα πάρα δ'ατη}} (engýa pára d'atē = "મેક એ પ્લેઝ એન્ડ મિસચીફ ઇસ નાઇ" <ref>પ્લેટો ''કાર્મિડ્સ'' 164ડી–165એ.</ref> પ્રતિજ્ઞા કરો અને તેને ક્યારેય તોડશો નહીં) અને આ ઉપરાંત મોટા અક્ષરે E લખવામાં આવેલો છે.<ref>હોજ, એ. ટ્રેવર. "ધ મિસ્ટ્રી ઓફ એપોલોસ ઇ એટ ડેલ્ફી," ''અમેરિકન જર્નલ ઓફ આર્કિયોલોજી'' , વોલ્યુમ 85, નંબર 1. (જાન્યુઆરી, 1981), પાના 83-84.</ref> અન્ય વસ્તુઓ ઉપરાંત એપ્સિલોન 5ના આંકડાનું પણ સૂચન કરે છે. "''ઇ એટ ડેલ્ફી'' "ના અર્થ પરનો પ્લુટાર્કના નિબંધ એકમાત્ર સાહિત્યિક સ્ત્રોત છે. પ્રાચીન સમયમાં, આ શબ્દસમૂહો ગ્રીસના સાત સંતોમાંથી કોઇ એક કે વધારે સંતો દ્વારા લખવામાં આવ્યા હોવાનું માનવામાં આવતું હતું,<ref>[[પ્લેટો]], ''પ્રોટાગોરસ'' 343એ-બી.</ref> જો કે પ્રાચીન ઉપરાંત આધુનિક વિદ્વાનોને આ અંગે શંકા છે.<ref>એચ. પાર્કે અને ડી. વોર્મેલ, ''ધ ડેલ્ફીક ઓરેકલ'' , (બેસિલ બ્લેકવેલ, 1956), વોલ્યૂમ 1, પાના 387–389.</ref> વિદ્વાનોની એક જોડી અનુસાર, ડેલ્ફીયન મંદિર પર લખવામાં આવેલા આ ત્રણ ઉપદેશોના વાસ્તવિક લેખકોનો મુદ્દો અચોક્કસ અવસ્થામાં છોડી દેવો જોઇએ. મોટાભાગે તે લોકપ્રિય કહેવતો હશે, જેને કોઇ નિશ્ચિત સંતના નામ સાથે જોડી દેવામાં આવી હશે."<ref>પાર્કે અને વોર્મેલ, પાનું 389.</ref> જૂની માન્યતાઓથી અલગ પડતી પછીની માન્યતા અનુસાર, યુવાન એપોલોએ પાયથન નામના સાપને માર્યો હતો, જેની જૂની માન્યતામાં પાયથિયા નામ અપાયું હતું, પરંતુ તે પછીની માન્યતાઓ પાયથનની પત્ની પાયથિયાને એપોલો દ્વારા મારી નાંખવામાં આવી હોવાનું જણાવે છે, જે કેસ્ટેલિયન ઝરણાંની બાજુમાં રહેલી હતી, કેટલાક લોકો અનુસાર પાયથને એપોલો અને એર્ટમિસથી ગર્ભધારણ કરેલી લેટો પર બળાત્કાર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. તેના દંડને આ જોડીના શરીની આસપાસ વિંટાળીને પાંખોથી દેવતાના પ્રતિક કડ્યુસીઅસનું નિર્માણ થયું હતું. ઝરણું મંદિર તરફ વહેતું હતું, પરંતુ તેની નીચે જઈને અદ્રશ્ય થઈ જતું, જેના કારણે પડેલા ખાડામાંથી વરાળ નિકળતી હતી, જેણે તેને ભવિષ્યવાળી કરવા માટે ડેલ્ફી ખાતે ઓરેકલનું નિર્માણ કર્યું. એપોલોએ પાયથનને મારી નાંખી, પરંતુ તેને તેના માટે સજા કરવામાં આવી કારણ કે તે ગૈયાનું સંતાન હતી. એપોલોને સમર્પિત કરવામાં આવેલી દરગાહ હકીકતમાં ગૈયાને અને ત્યારબાદ પોસેડિયનને સમર્પિત કરવામાં આવી હતી. પાયથિયા ડેલ્ફીક ઓરોકલના નામ સાથે જોડાયેલી રહી હતી. ખૂનની સજા તરીકે એપોલોને આઠ વર્ષ માટે તુચ્છ કામો કરવા માટે મોકલી આપવામાં આવ્યો હતો. સાપને વધની ઘટના, પ્રવાસ, તપ અને દેવતાના પાછા ફરવાની ઘટનાઓનું આલેખન કરતો સેપ્ટેરીયા ઉત્સવ દર વર્ષે ઉજવવામાં આવે છે તેના વિજયની યાદમાં પાયથિયાન ગેમ્સ દર ચાર વર્ષે યોજવામાં આવે છે.<ref>સીએફ. સેફર્ટ, ''ડિક્શનરી ઓફ ક્લાસિક એન્ટિક્વિટીસ'' , [http://www.ancientlibrary.com/seyffert/0178.html "ડેલ્ફીક ઓરેકલ" પર લેખ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070202074730/http://www.ancientlibrary.com/seyffert/0178.html |date=2007-02-02 }}</ref> અન્ય એક નિયમિત ડેલ્ફી ઉત્સવ "થીઓફેનિયા" (Θεοφάνεια) હતો, જે એપોલોના શિયાળાના ચાર મહિના હાયપરબોરીયામાં વિતાવીને વસંતમાં પાછા ફરવાની ઉજવણી કરતો વાર્ષિક ઉત્સવ હતો. ઉત્સવની પૂર્ણાહૂતિ સામાન્ય રીતે ગર્ભગૃહમાં છૂપાયેલા રહેતા દેવતાઓની તસવીરનું પ્રદર્શન ભક્તો સમક્ષ કરીને કરવામાં આવતી.<ref>જેમ્સ હોલ, ''એ હિસ્ટરી ઓફ આઇડીયાઝ એન્ડ ઇમેજીસ ઇન ઇટાલિયન આર્ટ'' , પાના 70–71, 1983, જોહન મુરે, લંડન, ISBN 0-7195-3971-4</ref> "થીયોઝેનિયા" દર વર્ષે ઉનાળામાં ઉજવવામાં આવતો હતો, જેના કેન્દ્રમાં દેવતાઓ અને અન્ય રાજ્યોના રાજદૂતો માટેનો જમણવાર રહેતો".<ref>[http://books.google.co.uk/books?id=EiyDaZ5DWx0C&pg=PA138&dq=Delphi+theoxenia&lr=&as_brr=3&ei=0rrfSeOlJJbyygTwrvjaBA ગૂગલ બૂક્સ] સ્ટેલ, ઇવા. ''પર્ફોર્મન્સ એન્ડ જેન્ડર ઇન એન્સીયન્ટ ગ્રીસ: નોનડ્રામાટિક પોએટ્રી ઇન ઇટ્સ સેટિંગ'' , પાનું 138, પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1996, ISBN 0-691-03617-9, 9780691036175</ref> ઇરવિન રોહ્ડે લખ્યું હતું કે પાયથોન પૃથ્વી તત્વ હતો, જેને એપોલો દ્વારા જિતવામાં આવ્યો હતો અને ઓમ્ફાલોસ નીચે દાટી દેવામાં આવ્યો હતો અને આ કિસ્સો કોઈ દેવતા દ્વારા અન્યની કબર પર મંદિર બાંધવાનો છે.<ref>રોધે, ઇ. (1925), "સાઇક: ધ કલ્ટ ઓફ સાઉલ્સ એન્ડ ધ બિલીફ ઇન ઇમોર્ટાલિટી એમોંગ ધ ગ્રીક્સ", ડબલ્યુ. બી. હિલીસ દ્વારા 8મી આવૃત્તિમાંથી અનુવાદ (લંડનઃ રુટલેજ અને કેગન પૌલ, 1925; રુટલેજ દ્વારા ફેરમુદ્રણ, 2000). પાનું 97.</ref> અન્ય એક અભિપ્રાય એવો છે કે એપોલો ગ્રીક પેન્થીઓન(દેવતાઓના નિવાસસ્થાન)માં તાજેતરમાં જ આવ્યો હતો, જે મૂળભૂત રીતે લીડિયાથી આવતો હતો. ઉત્તરીય અન્ટોલિયામાંથી આવતા ઇટ્રસ્કન્સ પણ એપોલોની પૂજા કરતા હતા અને એવું પણ હોઈ શકે કે તે મૂળભૂત રીતે મેસોપોટેમિયન આપ્લુ, એકેડિયન માનવાચક જેનો અર્થ [[સૂર્ય]] થાય છે જેને મૂળભૂત રૂપે પ્લેગના દેવતા નાર્ગેલના "પૂત્ર" ઇન્લિલ સાથે જોડવામાં આવ્યું હતું, તેની સાથે સમાનતા ધરાવતો હતો. એપોલો સ્મીન્થસ (ગ્રીક {{ polytonic|Απόλλων Σμινθεύς}}), ઉંદર નાશક<ref>એન્ટ્રી: [http://old.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2395523 σμινθεύς] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091202133428/http://old.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2395523 |date=2009-12-02 }} એટ હેન્રી જ્યોર્જ લિડેલ, રોબર્ટ સ્કોટ, એ ગ્રીક ઇંગ્લિશ લેક્સિકન</ref>, રોગના પ્રાથમિક કારણ ઉંદરોનો નાશ કરીને તે પ્રતિકારક દવાઓને ઉત્તેજન આપે છે. == ઓરેકલ == ડેલ્ફી કદાચ ગર્ભગૃહમાં રહેલા ઓરેકલ, જેને ક્લાસિકલ સમયગાળા દરમિયાન એપોલોને સમર્પિત કરવામાં આવેલા, માટે જ વધારે જાણીતું છે. ''યુમેનાઇડ્સ'' ની પ્રસ્તાવનામાં એસ્કલસે જણાવ્યા અનુસાર, તેનું મૂળ પૂર્વ ઐતિહાસિક સમયમાં છે અને મૂળભૂત રીતે ત્યાં ગૈયાની પૂજા થતી હતી. ઈ.સ.પૂ. (B.C.)ની આઠમી સદીના છેલ્લા પચીસ વર્ષના ગાળામાં ડેલ્ફીમાં વસાહતની જગ્યાએથી અવશેષો મળવામાં મક્કમ વધારો જોવા મળ્યો, જે નવી બાબત હતી, નવમી સદીના ઉત્તર-માઇસિનિયન વસાહતના અવશેષો હતા. માટી તથા કાંસાના વાસણો ઉપરાંત તિપાઇ સમર્પણઓ ઓલિમ્પિયાના તુલનામાં મક્કમ રીતે વધતા રહ્યા. આ સ્થળ પરથી મળેલા અવશેષોની શ્રેણી કે મૂલ્યવાન સમર્પણોની હાજરી એ પુરવાર કરી શકતી નથી કે ડેલ્ફી પૂજકોની વિશાળ શ્રેણીના કેન્દ્ર સ્થાને હતું, પરંતુ મોટા પ્રમાણમાં મળેલી ઊચ્ચતમ કિંમત ધરાવતી ચીજવસ્તુઓ, જે ગર્ભગૃહના મુખ્યસ્થાનમાંથી મળી છે, ચોક્કસ રીતે આ અભિગમને ઉત્તેજન આપે છે. એપોલોએ તેના ઓરેકલના માધ્યમથી જણાવ્યું હતું કે, ડેલ્ફી ખાતેના ઓરેકલની સિબિલ અથવા પૂજારણને પાયથિયા તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી, તે આવશ્યક રીતે તે વિસ્તારના ગ્રામ્ય પ્રદેશના લોકોમાંથી પસંદ કરેલી વૃદ્ધા હોવી જોઇએ જેનું સમગ્ર જીવન બેદાગ હોય. તે પૃથ્વીના છિદ્ર પર રાખવામાં આવતી તીપાઇ પર બેસતી. દંતકથા અનુસાર જ્યારે એપોલોએ પાયથનને હણ્યો ત્યારે તેનું શરીર આ છિદ્રમાં પડ્યું હતું, અને તેના વિઘટન પામેલા શરીર ધૂમાડો નિકળવા લાગ્યો. આ ધૂમાડાને કારણે ઝેર ચડવાથી સિબિલ બેહોશ થઈ જતાં એપોલોને તેના આત્મા પર કબજો જમાવવાની તક મળી. આ અવસ્થામાં તેને ભવિષ્યવાણી કરી. એવું માનવામાં આવે છે કે હિંસક બેહોશી પેદા કરવા માટે જાણીતો ઉચ્ચ તીવ્રતા ધરાવતો ઇથિલિન ગેસ આ છિદ્રમાંથી બહાર નીકળે છે, જો કે હજુ આ માન્યતા વિવાદાસ્પદ છે.<ref>સ્પિલર, હેલ અને દી બોએર જુઓ (2000).</ref><ref name="Roach">{{cite news|title= Delphic Oracle's Lips May Have Been Loosened by Gas Vapors|author=John Roach|publisher=National Geographic|date=2001-08-14|url= http://news.nationalgeographic.com/news/2001/08/0814_delphioracle.html |access-date=March 8, 2007 }}</ref> બેહોશીની અવસ્થામાં પાઇથિયાએ જે "વાર્તાલાપ" કર્યો – જે સંભવિત રીતે સમાધિગ્રસ્ત અવસ્થામાં આપવામાં આવેલું પ્રવચન હતું – તેને મંદિરના પૂજારીઓ દ્વારા હેક્ઝામીટર (એક છંદ)માં "અનુવાદ" કરવામાં આવ્યો. લોકો જાહેરજીવનની નિતિઓ સાથે સંકળાયેલા મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નોથી માંડીને વ્યક્તિગત જીવનના પ્રસંગો સુધીની દરેક બાબતમાં ઓરેકલનું માર્ગદર્શન માંગતા હતા. શિયાળાના મહિનાઓમાં ઓરેકલનું માર્ગદર્શન માંગવામાં આવતું ન હતું કારણ કે આ સમય દરમિયાન એપોલો હાઇપરબોરિયાઇ લોકો વચ્ચે નિવાસ કરતા હોવાની માન્યતા હતી. તેમની અનુપસ્થિતિમાં મંદિરમાં ડાયનાયસસનો વાસ રહેતો હતો.<ref>^ જુઓ ઉ.દા. [ ફીઅર્ન 2007, 182.</ref> એચ. ડબલ્યુ. પાર્ક લખે છે કે ડેલ્ફી અને તેના ઓરેકલની સ્થાપના નોંધવામાં આવેલા ઇતિહાસ પહેલાં થઈ હતી અને તેનું મૂળ જાણવું અઘરું છે, પરંતુ તે ટાઇટન ગૈયાના પૂજનના સમયનું હોઈ શકે.<ref>હર્બર્ટ વિલિયમ પાર્ક, ''ધ ડેલ્ફિક ઓરેકલ'' , વોલ્યુમ-1, પેજ.3. "ડેલ્ફી અને તેના ઓરેકલની સ્થાપના નોંધવામાં આવેલા ઇતિહાસના સમય પહેલાં કરવામાં આવી છે. પ્રાચીન સત્તા દ્વારા તેની સ્થાપના અંગેના સ્પષ્ટ નિવેદનને શોધવું મૂર્ખામી છે, પરંતુ પૂર્વઐતિહાસિક પરંપરાના સીધાસાદા ઉલ્લેખની અપેક્ષા રાખી શકાય. હકીકતમાં આપણે તે શોધી રહ્યા નથી. ''હોમરીક હિમ ટુ એપોલો'' ના લેખક, ''યુમેનિડસ'' ની પ્રસ્તાવનામાં એસ્કલસ, અને ''ઇફિજેનિયા ઇન ટૌરીસ'' માં કોરસમાં યુરીપિડિસ. આ ત્રણેયના અહેવાલો, માત્ર સાદા અને પરંપરાગત હોવાને બદલે માત્ર પસંદગીના અને એકાકી ઝોક દર્શાવતા છે. તેઓ બીજા વ્યક્તિ સાથે મૂળભૂત રીતે અસંમત થાય છે, પરંતુ તેઓ પછીના ક્લાસિકલ સમયના પરંપરાગત વર્ણન અંગે ઉપરછલ્લી રીતે જોડાયેલા છે. પાર્ક જણાવે છે કે, આ અહેવાલ [યુરીપિડીસ] દર્શનિય રીતે પૂર્વઐતિહાસિક પરંપરાને શિષ્ટ રીતે પુનઉત્પન્ન કરે છે, જેને એચિલસે પોતાના હેતુ સિદ્ધ કરવા વિરોધ કરવો પડ્યો હતો, એ માન્યતા કે એપોલો ડેલ્ફીમાં આક્રમણ તરીકે આવ્યો હતો અને પૃથ્વી પર પહેલાંથી અસ્તિત્વમાં રહેલું ઓરેકલ તેને પોતાના માટે યોગ્ય જણાયું હતું. સાપને હણવું એ તેનું વિજયી કૃત્ય હતું જેણે તેનો કબજો સલામત કર્યો, તે ''હોમરિક હિમ'' માં જણાવ્યા પ્રમાણે આ સ્થળના સુધારાનું કાર્ય ન હતું. અન્ય તફાવત પણ નોંધપાત્ર છે. ''હોમરિક હિમ'' માં, આપણે જોયું તેમ, ડોડોનામાં જે રીતે ભવિષ્યવાણી કરવામાં આવતી હતી તે પદ્ધતિનો ઉલ્લેખ છે: પાંચમી સદીમાં લખી રહેલા એચિલસ અને યુરિપિડિસ બંને તેમના કાળમાં ડેલ્ફી ખાતે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી ભવિષ્યવાણીની શૈલી પૂર્વઐતિહાસિક કાળની હોવાનું જણાવે છે. તેમના તીપાઈ અને ભવિષ્યવાણીકર્તાની બેઠક અંગેના તેમના સંદર્ભ પણ એટલા જ અસ્પષ્ટ છે." છઠ્ઠા પાના પર આગળ જણાવે છે કે, "ડેલ્ફી ખાતેનું વધુ એક પુરાતત્વીય પાસું તે પૃથ્વી દેવી સાથે સંકળાયેલું હોવાનું જણાવે છે. તે ઓમ્ફાલોસ છે, જે ઇંડા-આકારનો પત્થર હતો, જેને ઐતિહાસિક સમયમાં મંદિરના ગર્ભગૃહમાં સૌથી અંદરના ભાગમાં રાખવામાં આવતો હતો. ક્લાસિકલ દંતકથાઓ જણાવે છે કે તે પૃથ્વીની નાભિ (ઓમ્ફાલોસ) અથવા કેન્દ્ર દર્શાવે છે અને તેનું વર્ણન કરતાં જણાવે છે કે આ જગ્યા ઝ્યુઅસે નક્કી કરી હતી જેણે બે ગરુડને પૃથ્વીની વિરોધી દિશામાં ઉડવા માટે છોડ્યા હતા, અને જે આ જ જગ્યાએ મળ્યા હતા. પેજ સાત પર તે આગળ લખે છે કે, "તેથી ડેલ્ફી મૂળભૂત રીતે પૃથ્વી દેવીની ઉપાસના માટે હતું જેને ગ્રીક લોકો ગી અથવા ગૈયા (પુરાણકથામાં) કહેતા હતા. થેમીસ, જેને આ પરંપરામાં પૃથ્વી સાથે તેની પુત્રી તરીકે અને ભાગીદાર અથવા વંશજ તરીકે સાંકળવામાં આવે છે, તે એક જ દેવતાનું બીજું સ્વરૂપ છે: આ ઓળખને એચિલસે અન્ય સંદર્ભમાં સ્વીકારી છે. આ બંનેની ઉપાસના, એક જ અથવા અલગ રીતે, એપોલો દ્વારા દૂર કરવામાં આવી હતી. તેનું મૂળ વિદ્વત્તાપૂર્ણ વિવાદનો વિષય છે: આપણા હેતુ માટે તેને ''હોમરિક હિમ'' માં રજૂ કરવામાં આવ્યો છે તે રીતે ઉત્તરીય આક્રમણખોર તરીકે ગણવો પૂરતો છે અને તેનું આગમન મેસિનિયન અને હેલેનિક સમયગાળાની વચ્ચેના અંધકારપૂર્ણ મધ્યાંતરમાં થયું હોવું જોઇએ. સંપ્રદાયની જગ્યા માટે તેના ગી સાથેના સંઘર્ષને સાપને હણવાની દંતકથામાં રજૂ કરવામાં આવ્યું છે."</ref> ઓરેકલે સમગ્ર ગ્રીક વિશ્વમાં ઘણો જ પ્રભાવ જમાવ્યો હતો, અને યુદ્ધ, વસાહતની સ્થાપના કે પછી અન્ય કોઇપણ મહત્વના કરાર પહેલાં તેનો પરામર્શ લેવામાં આવતો હતો. ગ્રીક વિશ્વની આસપાસના અર્ધ-હેલેનિક દેશો જેમ કે લિડિયા, કેરીયા અને [[પ્રાચીન ઇજિપ્ત|ઇજિપ્ત]]માં પણ માન આપવામાં આવતું હતું. :''પાયથિયાની સૌથી પ્રસિદ્ધ ભવિષ્યવાણીઓની યાદી માટે, ડેલ્ફીના ઓરેકલને લગતા પ્રસિદ્ધ નિવેદનનોની મુલાકાત લો. '' મેસેડોનિયન રાજાઓથી ઓરેકલને લાભ થયો હતો. પછીથી તેને ઓટોલિયન્સના રક્ષણ હેઠળ મૂકવામાં આવ્યું હતું. થોડા સમયગાળા બાદ રોમન પ્રજાનો પ્રભાવ શરૂ થયો અને તેમણે ઈ.સ.પૂ. (B.C.) 109 અને ઈ.સ.પૂ. (B.C.) 105ના જંગલી પ્રજાઓના હુમલાના જોખમ સામે ઓરેકલનું રક્ષણ કર્યું. મોટાપાયા પરનું પુનર્ગઠન શરૂ કરવામાં આવ્યું પરંતુ મિથ્રીડેટિક યુદ્ધ અને સુલાના યુદ્ધ, જેમાં ઓરેકલમાંથી ઘણી સમૃદ્ધ ચઢાવાને લઈ જવામાં આવ્યા, તેનાથી વિઘ્ન ઉત્પન્ન થયું. ઈ.સ.પૂ. (B.C.) 83માં આવેલા ભૂકંપમાં ઘણી જ ક્ષતિ પામેલા મંદિરને આક્રમણખોરી જંગલી લોકોએ બાળી નાંખ્યું. આમ ઓરોકલની પડતી થઈ અને આસપાસના વિસ્તારો ગરીબીમાં સપડાયા. સ્થાનિક વસતિ ઓછી થતાં જરૂરી જગ્યાઓ ભરવામાં પણ તકલીફ પડવા લાગી. સંદિગ્ધ ભવિષ્યવાણીઓને કારણે ઓરેકલની પ્રતિષ્ઠા ઓસરવા લાગી. જ્યારે ઇ.સ. 66માં નીરો ગ્રીસમાં આવ્યો, ત્યારે તે ડેલ્ફીમાંથી 500થી વધારે શ્રેષ્ઠ મૂર્તિઓ રોમ લઈ ગયો. ત્યારબાદ ફ્લેવિયન વંશના રોમન સમ્રાટોએ પુન:સ્થાપનામાં ઘણું પ્રદાન આપ્યું. હેડ્રિયને સંપૂર્ણ સ્વાયત્તતા આપી. મુખ્ય પૂજારી તરીકેની પ્લુટાર્કની હાજરી પણ મહત્વપૂર્ણ પરીબળ હતું. જો કે માર્કસ ઔરેલિયસના શાસનમાં જંગલી લોકોએ હુમલાઓ કર્યા અને કોન્ટેન્ટાઇન પહેલા દ્વારા મૂર્તિઓ હટાવવા અને અન્ય કિંમતી વસ્તુઓ (લૂંટના ઇરાદાથી) લઈ જવાને કારણે તેનું પતન થયું. જુલિયનના ટૂંકાગાળાના શાસનથી સ્થિતિમાં સુધાર થયો નહીં. જો કે ઓરેકલ ચાલુ રહ્યું અને ઇ.સ.395માં થીયોડોસિયસ પ્રથમે ઓરેકલ બંધ કરાવ્યું. જ્યાં સુધી ખ્રિસ્તિઓએ આ વિસ્તારમાં કાયમી વસવાટ કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યાં સુધી એટલે કે લગભગ 100 વર્ષ સુધી આ સ્થળ તરછોડાયેલી અવસ્થામાં રહ્યું: તેમણે ઇ.સ.600ની આસપાસ કસ્ટ્રી નામનું નાનું નગર સ્થાપ્યું. == "ડેલ્ફિક સિબલ" == ડેલ્ફિક સિબલ એક દંતકથારૂપ પેગંબરી ભવિષ્યવેત્તા હતા જેમણે ટ્રોજનના યુદ્ધ બાદ થોડા જ સમયમાં ડેલ્ફી ખાતે ભવિષ્યની આગાહીઓ કરી હોવાનું કહેવાય છે. તેમણે કરેલી ભાવિની આગાહીઓ બાકિસ જેવી હસ્તીઓના ઓરેકલ સાથે પેગંબરી કહેવતોના લેખિત સંગ્રહરૂપે વહેતી થઇ હતી. સિબલને એપોલોની ઓરેકલ સાથે કોઇ સંબંધ ન હતો અને તેને પાયથિયા સાથે સાંકળવાની ભૂલ કરવી ન જોઇએ.<ref>બાઉડેન, હગ, [http://books.google.com/books?id=SoSJLj3O3tYC&printsec=frontcover ''ક્લાસિકલ એથેન્સ એન્ડ ધ ડેલ્ફીક ઓરેકલ.'' ][http://books.google.com/books?id=SoSJLj3O3tYC&printsec=frontcover ''ડિવાઇનેશન ડેમોક્રેસી'' ]. (કેમ્બ્રીજ: કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2005). ISBN 0-521-53081-4. સીએફ. પાનુ.14. "તેઓ રહસ્યમય ડેલ્ફિક સિબલ વિશે શીખી શકે છે, ઓરેકલની પરંપરાને લગતી ના હોય તેવી પૌરાણિક પયગંબર."</ref> == ઇમારતો અને માળખા == [[ચિત્ર:Santuario de Apolo Pitio.gif|thumb|left|200px|ડેલ્ફી ખાતેના એપોલો ગર્ભગૃહના સ્થળનો પ્લાન]] વ્યવસાયઇ માયસિનીયન ગાળો (ઈ.સ.પૂ.(B.C.) 1600-1100). આજે જે ખંડેરો બચી ગયા છે તેમાંથી મોટા ભાગના ઈ.સ.પૂ. (B.C.) 6ઠ્ઠી સદી સમયે સૌથી તીવ્ર પ્રવૃત્તિના સમયગાળા વખતના છે.<ref name="a">[http://www.ancient-greece.org/archaeology/delphi-archaeology.html ડેલ્ફી આર્કિયોલોજી સાઇટ], Ancient-Greece.org</ref> === એપોલોનું મંદિર === ડેલ્ફીના મંદિરના જે ખંડેર આજે જોવા મળે છે તે પેરિપ્ટેરલ (દરેક બાજુએ એક જ કોલમની હારમાળા ધરાવતા) ડોરિક ઇમારતનો હિસ્સો છે જે ઈ.સ.પૂ. (B.C.) ચોથી સદીમાં બન્યું હતું. તે ઇસ પૂર્વે છઠ્ઠી સદીના એક જૂના મંદિરના ખંડેર પર ઉભું કરવામાં આવ્યું છે જે મંદિરને પણ ઈ.સ.પૂ. (B.C.) 7મી સદીના એક સ્થળ પર બાંધવામાં આવ્યું હતું જેનું આર્કીટેક્ટ ટ્રોફોનિયોસ અને એગામેડીસને આભારી છે.<ref name="b">[http://www.ancient-greece.org/architecture/delphi-temple-of-apollo.html ડેલ્ફી ખાતે એપોલોના મંદિર], Ancient-Greece.org</ref> [[ચિત્ર:721-Grece.jpg|thumb|200px|ડેલ્ફી ખાતેનું એપોલોનું મંદિર]] ઈ.સ.પૂ. (B.C.) છઠ્ઠી સદીના મંદિરને એથેન્સના પરિવારની યાદમાં “ટેમ્પલ ઓફ એલ્કમિયોનિડે” નામ અપાયું છે જેણે અસલ સ્થળને ભસ્મીભૂત કરનારી આગ બાદ આ સ્થળે પુનઃનિર્માણ કરાવ્યું હતું. નવી ઇમારત 6 બાય 15 કોલમની ડોરિક હેક્ઝાસ્ટાઇલ મંદિર હતું. આ મંદિર ઇસ પૂર્વે 373માં એક ધરતીકંપમાં નાશ પામ્યું હતું જ્યારે ઈ.સ.પૂ. (B.C.) 330માં આ સ્થળે ત્રીજું મંદિર પૂર્ણ થયું હતું. ત્રીજા મંદિરના કોરિન્થિયન આર્કિટેક્ટ્સ સ્પિનથારોસ, ઝેનોડોરોસ અને એગાથોન હતા.<ref name="b"/> [[ચિત્ર:Columns of the Temple of Apollo at Delphi, Greece.jpeg|thumb|200px|ગ્રીસમાં ડેલ્ફી ખાતેના એપોલોના મંદિરની કોલમો]] ઇમારતના આગળના ભાગે ત્રિકોણાકાર રચના ધરાવતા શિલ્પો એથેન્સના પ્રેક્સિયાસ અને એન્ડ્રોસ્થેનિસના છે. આટલા જ કદનું બીજું મંદિર સ્ટાઇલોબેટ પાસે 6 બાય 15 કોલમની પેટર્નમાં જાળવી શકાયું છે.<ref name="b"/> તેની અંદર ડેલ્ફિક ઓરેકલનું કેન્દ્ર એડીટોન અને પાયથિયાની બેઠક હતી. 1938-1300 દરમિયાન આ ઇમારતનું આંશિક પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ મંદિર ઇ.સ.390 સુધી બચી ગયું હતું, જ્યારે ખ્રિસ્તી સમ્રાટ થિયોડોસિયસ પ્રથમે [[ખ્રિસ્તી ધર્મ|ખ્રિસ્તી]]<nowiki/>ધર્મના નામે મંદિર અને મોટા ભાગના પૂતળા અને કળાકૃતિઓનો નાશ કરી ઓરેકલને ચૂપ કરી દીધું હતું.<ref name="Ringp185">ટ્રુડી રિંગ, રોબર્ટ એમ. સોલ્કિન, શેરોન લા બોડ, ''ઇન્ટરનેશનલ ડિક્શનરી ઓફ હિસ્ટોરિક પ્લેસિસ: સધર્ન યુરોપ'' ; પાનું 185; [http://books.google.com/books?id=74JI2UlcU8AC&pg=PA185&dq=Temple+of+Apollo+delphi++theodosius&hl=en&ei=6BgCTKTLFcH68AafmNnBDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCUQ6AEwAA#v=onepage&q=Temple%20of%20Apollo%20delphi%20%20theodosius&f=false]</ref> મૂર્તિપૂજાના દરેક અવશેષનો નાશ કરવાના નામે ઝનુની ખ્રિસ્તીઓએ આ સ્થળનો સંપૂર્ણપણે નાશ કર્યો હતો.<ref name="Ringp185"/> === એમ્ફિકટિયોનિક કાઉન્સિલ === એમ્ફિકટિયોનિક કાઉન્સિલ એ ડેલ્ફી અને દર ચાર વર્ષે યોજાતી પાયથિયન રમતોત્સવ પર અંકુશ ધરાવતી બાર ગ્રીક જાતિઓના પ્રતિનિધિઓની બનેલી વહીવટી સભા હતી. તે વર્ષમાં બે વાર મળતી હતી અને થેસલી અને મધ્ય ગ્રીસમાંથી તેની રચના થતી હતી. સમય પસાર થતા ડેલ્ફી નગરે પોતાનું વધુ નિયંત્રણ મેળવ્યું અને વહીવટી સભાએ પોતાનો મોટા ભાગનો પ્રભાવ ગુમાવ્યો હતો. === ખજાના === [[ચિત્ર:Treasury of Athens at Delphi.jpg|thumb|200px|ટ્રેઝરી ઓફ એથેન્સનું પુનનિર્માણ, જે મેરેથોન યુદ્ધમાં વિજયની યાદમાં બાંધવામાં આવેલું.]] સ્થળના પ્રવેશદ્વારથી ઢોળાવની ઉપર લગભગ મંદિર સુધી જતા મોટી સંખ્યામાં બાધા માટે અર્પણ કરેલા પૂતળા અને અસંખ્ય ખજાના છે. તેનું નિર્માણ વિવિધ વિજયની યાદગીરી રૂપે અને વિજય માટે જેને જવાબદાર ગણવામાં આવતા હતા તે ઓરેકલનો તેની સલાહ બદલ આભાર માનવા માટે વિવિધ ગ્રીક શહેર રાજ્યોએ કરી હતી જેમાં વિદેશી તથા મુખ્યભૂમિ પરના રાજ્યો સામેલ હતા. તેમને ‘ખજાના’ કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં એપોલોને ભેટ ચઢાવાયેલી ચીજો રાખવામાં આવતી હતી, મોટા ભાગે તે યુદ્ધમાં જપ્ત થયેલી સંપત્તિનો ‘ટિથ’ અથવા દશમો ભાગ હતું. તેમાં સૌથી પ્રભાવશાળી હવે પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવેલું એથેનિયન ટ્રેઝરી છે જે સાલામિસના યુદ્ધમાં એથેનિયનોને મળેલા વિજયની સ્મૃતિમાં બાંધવામાં આવ્યું છે. પોસેનિયસ પ્રમાણે એથેન્સવાસીઓને અગાઉ ઓરેકલ દ્વારા “લાકડાની દિવાલો”માં તેમનો વિશ્વાસ મૂકવા માટે સલાહ આપવામાં આવી હતી- આ સલાહનું નૌકાદળ તરીકે અર્થઘટન કરી તેમમે સાલામિસના સુપ્રસિદ્ધ યુદ્ધમાં વિજય મેળવ્યો હતો. કેટલાક ખજાનાઓની ઓળખ કરી શકાય છે જેમાં સિફનિયન ટ્રેઝરી સામેલ છે જે સિફનોસ શહેરને સમર્પિત કરાયેલ છે જેના નાગરિકોએ તેમની પોતાની સોનાની ખાણોનું દશમાં ભાગનું ઉત્પાદન આપી દીધું હતું, સમુદ્રના પાણી ખાણમાં ફરી વળ્યા ત્યારે ખાણનો નાશ થયો હતો. ઓળખી શકાય તેવા અન્ય ખજાનાઓમાં સાઇકિયોનિયન્સ, બોએટિયન્સ અને થેબેન્સનો સમાવેશ થાય છે. મોટા ખજાનાઓ પૈકી એક આર્ગોસનો છે. ડોરિક યુગના અંતમાં બાંધવામાં આવેલા એર્ગીવ્સને અન્ય શહેર રાજ્યોમાં પોતાનું સ્થાન પ્રસ્થાપિત કરવા બદલ ગૌરવ હતું. ઇ.સ.380માં પૂર્ણ કરવામાં આવેલા આ ખજાનાની પ્રેરણા મોટા ભાગે આર્ગોલિસ ખાતે બાંધવામાં આવેલા શહેરના એક્રોપોલિસ ટેમ્પલ ઓફ હેરામાંથી પ્રેરણા મળે છે. જોકે ખજાનાના આર્કેઇક તત્વોના પૃથક્કરણ પરથી જાણવા મળ્યું છે કે તેની સ્થાપના તેનાથી પણ અગાઉ થઇ હતી. આ ખજાનાના કારણે એમ્ફિકટિયોનિક લીગના રક્ષણ મારફત ડેલ્ફી પ્રાચિન ગ્રીસની મધ્યસ્થ બેન્ક તરીકે કામ કરવા લાગ્યું હતું. મેસિડોનના ફિલિપ દ્વારા આ ખજાનાના દુરુપયોગથી અને ત્યાર બાદ સૌથી પહેલા સેલ્ટ્સ દ્વારા અને પછી રોમન આપખુદ શાસક સુલ્લા દ્વારા તેને કાઢી નાખવાના કારણે ગ્રીક સભ્યતાના પતનની શરૂઆત થઇ અને અંતે રોમનો ઉદય થયો. === કિયાન્સની વેદી === ટેમ્પલ ઓફ એપોલોની આગળ આવેલી દેવળની મુખ્ય વેદી માટે કિયોસના લોકોએ ધન આપ્યું હતું અને તેમણે નિર્માણ કર્યું હતું. તેના કાંગરા પરના લખાણ પરથી જાણી શકાય છે કે તે ઈ.સ.પૂ. (B.C.) 5મી સદીમાં બન્યું હતું. પાયા અને કાંગરાને બાદ કરતા સંપૂર્ણપણે કાળા આરસમાંથી બનેલી વેદી ભવ્ય અસર પેદા કરે છે. 1920માં તેની મરમ્મત કરવામાં આવી હતી.<ref name="ministry">[http://www.culture.gr/2/21/211/21110a/e211ja01.html ડેલ્ફી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050401090258/http://www.culture.gr/2/21/211/21110a/e211ja01.html |date=2005-04-01 }}, હેલેનિક મિનિસ્ટ્રી ઓફ કલ્ચર.</ref> === એથિનિયન્સના સ્ટોઆ === સ્ટોઆ મુખ્ય દેવળના ઉત્તર-પૂર્વમાં આવેલું છે. તેનું નિર્માણ આયનિક ક્રમમાં થયું છે અને તેમા સાત સ્થંભ છે જે પથ્થરના એક જ ટૂકડામાંથી અસામાન્ય રીતે કોતરવામાં આવ્યા છે. (મોટા ભાગના સ્થંભોનું નિર્માણ એક બીજા સાથે જોડવામાં આવેલી ડિસ્કની શ્રેણીમાંથી કરવામાં આવ્યું છે). સ્ટાયલોબેટ પરનું લખાણ દર્શાવે છે કે ઈ.સ.પૂ. (B.C.) 478માં પર્સિયન સામે નૌકા વિજય બાદ એથેન્સવાસીઓએ યુ્દ્ધમાં જીતેલી ચીજો રાખવા માટે તેનું નિર્માણ કર્યું હતું.<ref name="ministry"/> સ્ટોઆની પાછલી દિવાલ પર લગભગ એક હજાર શિલાલેખ છે, એવું માનવામાં આવે છે કે કોઇ ગુલામને એથેન્સમાં ગુલામીમાંથી મુક્ત કરીને ત્યાં પોતાનું ટૂકું જીવનચરિત્ર લખવાની ફરજ પાડવામાં આવી હશે જેમાં તે શા માટે સ્વતંત્રતાને લાયક હતો તેનો ખુલાસો મળે છે. === એથલેટિક મૂર્તિઓ === ડેલ્ફી તેની સાચવી રાખવામાં આવેલી એથલેટિક મૂર્તિઓ માટે વિખ્યાત છે. એ વાત જાણીતી છે કે ઓલિમ્પિયા વાસ્તવમાં આના કરતા ઘણી વધુ મૂર્તિઓ ધરાવતું હતું, પરંતુ સમય વીતવાની સાથે તેમાના ઘણાનો નાશ થયો હતો જેથી ડેલ્ફી એથલેટિક મૂર્તિઓનું મુખ્ય સ્થળ રહી ગયું હતું (મિલર, 98). પોતાની શક્તિ માટે જાણીતા બે ભાઈઓ ક્લેઓબિસ અને બિટોન પરથી ડેલ્ફી ખાતે પ્રારંભની જાણીતી એથલેટિક મૂર્તિઓ બનાવવામાં આવી હતી. બળદની ગેરહાજરીમાં આ મૂર્તિઓએ પોતાની માતાની ગાડીને હેરાના દેવળ સુધી કેટલાક માઇલ સુધી ખેંચી જવાની સિદ્ધિ મેળવી હતી. તેમના પડોશીઓ અત્યંત પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમની માતાએ હેરાને તેમને સૌથી મહાન ભેટ આપવા જણાવ્યું હતું. તેઓ જ્યારે હેરાના મંદિરમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે તેઓ ઉંઘી ગયા અને કદી જાગ્યા નહીં, તેઓ પ્રસિદ્ધિની ટોચ પર મૃત્યુ પામ્યા, જે શ્રેષ્ઠ ભેટ હતી. (મિલર, 98) ચેરિયોટિર ઓફ ડેલ્ફી અન્ય એક પ્રાચીન અવશેષ છે જેણે સદીઓથી અસ્તિત્વ ટકાવ્યું છે. તે પ્રાચીનકાળના અવશેષોમાં સૌથી જાણીતી મૂર્તિઓ પૈકી એક છે. સારથીની અનેક વિશેષતાઓ ગુમાવી દેવાઇ છે જેમાં તેના રથ અને ડાબા હાથનો સમાવેશ થાય છે, પરંતુ તે પ્રાચીનકાળના અવશેષમાં એથલેટિક કળાના નમુના સમાન છે (મિલર, 98). === બહુકોણીય દિવાલ === ઈ.સ.પૂ. (B.C.) 548માં એપોલોના બીજા મંદિરના નિર્માણને સમાવતી અગાસીને ટેકો આપવા માટે દિવાલ બાંધવામાં આવી હતી. તેનું નામ બહુકોણીય મેસનરીમાંથી લેવામાં આવ્યું છે જેમાંથી તેનું નિર્માણ થયું છે.<ref name="ministry"/> === અખાડો === મુખ્ય દેવળથી અડધા માઇલના અંતરે આવેલો અખાડો ડેલ્ફીના યુવાનો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી શ્રેણીબદ્ધ ઇમારતોની જગ્યા છે. ઇમારતમાં બે સ્તર આવેલા છેઃ ઉપરના સ્તરે ખુલ્લી જગ્યા પુરી પાડતું એક સ્ટોઆ અને નીચેના મજલા પર પેલાએસ્ટ્રા, તરણકુંડ અને નહાવાની જગ્યા. આ તરણકુંડ અને નહાવાની જગ્યામાં જાદુઇ શક્તિઓ હોવાનું માનવામાં આવે છે જેનાથી સીધી એપોલો સાથે વાતચીત કરવાની ક્ષમતા હાંસલ થતી હતી.<ref name="ministry"/> === હિપ્પોડ્રોમ (ઘોડદોડ યોજવાનું મેદાન) === ડેલ્ફીનું હિપોડ્રોમ (ઘોડદોડ યોજવાનું મેદાન) પર પાયથિયન રમતોત્સવ વખતે દોડવાની સ્પર્ધાઓ યોજવામાં આવતી હતી. તેના કોઇ પુરાવા મળતા નથી, પરંતુ સ્ટેડિયમનું સ્થળ અને તેની દિવાલના કેટલાક અવશેષોના આધારે એવું તારણ નીકળે છે કે તે સપાટ જગ્યા પર બાંધવામાં આવ્યું છે જે શહેરના મુખ્ય ભાગથી અલગ છે અને એપોલોના પેરોબોલોસથી ઘણું દુર છે. (મિલર, 101) === કેસ્ટેલિયન ઝરણુ === [[ચિત્ર:Delphi stadium DSC06305.jpg|thumb|200px|ડેલ્ફી ખાતે પર્વતની ટોચ પર આવેલું ક્રીડાંગણ, મંદિરોથી બહુ દૂર/ નીચે નાટ્યમંચ]] [[ચિત્ર:Athina Pronaia Sanctuary at Delphi.jpg|thumb|right|300px|ડેલ્ફી ખાતેનું એન્થેના પ્રોનૈના સેન્ક્ચુરી]] [[ચિત્ર:Delphi amphitheater from above dsc06297.jpg|thumb|200px|ડેલ્ફી ખાતેનું નાટ્યગૃહ ( ઉપરની બેઠકથી જોતા)]] [[ચિત્ર:DelphiTholos1.jpg|right|thumb|પાર્નાસસ પર્વતની તળેટીમાં થોલોસ: 20 ડોરીક કોલમમાંથી 3]] ડેલ્ફીનું પવિત્ર ઝરણુ ફેડ્રીયાડ્સના કોતરમાં આવેલું છે. આ ઝરણાનું પાણી જેમાં આવતું હતું તે બે વિશાળ ફુવારાના અવશેષો ટકી રહ્યા છે જે આદિમ યુગ અને રોમન વખતે બનેલા હતા જેમણે પછી ખડક કાપ્યો હતો. === ક્રીડાંગણ === ક્રીડાંગણ ટેકરી પર ઊંચાઇએ ''વાયા સાક્રા'' અને થિયેટરથી આગળ આવેલું છે. તે અસલમાં ઈ.સ.પૂ. (B.C.) 5મી સદીમાં બાંધવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ પછીની સદીઓમાં તેમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો. છેલ્લે મોટા પ્રમાણમાં સુધારણાનું કામ બીજી સદીમાં હિરોડસ એટિકસની દેખરેખ હેઠળ થયું હતું જ્યારે પથ્થરની બેઠકોની રચના થઈ હતી અને (કમાનદાર) પ્રવેશદ્વાર રચાયો હતો. તેમાં 6500 દર્શકો બેસી શકતા હતા અને તેના ટ્રેક 177 મીટર લાંબા અને 25.5 મીટર પહોળા હતા.<ref name="d">[http://www.ancient-greece.org/architecture/delphi-stadium.html ડેલ્ફી સ્ટેડિયમ] Ancient-Greece.org.</ref> === નાટ્યકલા === ડેલ્ફી ખાતે પ્રાચીન થિયેટરનું નિર્માણ એપોલોના મંદિરથી ઉપર ટેકરી પર કરવામાં આવ્યું હતું જેનાથી દર્શકોને સમગ્ર અભયારણ્ય અને નીચેની ખીણ જોઇ શકતા હતા. તે અસલમાં ઈ.સ.પૂ. (B.C.) ચોથી સદીમાં બાંધવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ ત્યાર બાદ અનેક વાર તેમાં ફેરફાર થયો છે. તેમાં 35 હરોળ છે જેમાં 5,000 દર્શકો બેસી શકે છે.<ref name="b"/> === થોલોસ === એથેના પ્રોનેઇયા અભયારણ્ય ખાતે થોલોસ એક ગોળાકાર ઇમારત છે જેનું નિર્માણ ઈ.સ.પૂ. (B.C.) 380 અને 360 વચ્ચે કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં 20 ડોરિક સ્થંભો છે જેનો બાહ્ય વ્યાસ 14.76 મીટર છે જેમાં અંદરની બાજુએ 10 કોરિન્થિયન સ્થંભો છે. થોલોસ ડેલ્ફીના મુખ્ય અવશેષોથી લગભગ અડધા માઇલ (800 મીટર)ના અંતરે આવેલું છે. ડોરિકના ત્રણ કોલમનું સમારકામ કરાયું છે જેથી પર્યટકો માટે ફોટોગ્રાફ્સ લેવા માટે તે ડેલ્ફી ખાતે સૌથી લોકપ્રિય સ્થળ છે. વિટ્રુવિયસ (vii, પ્રસ્તાવના) થિયોડોરસ ધ ફોસિયનને ડેલ્ફી ખાતે ગોળાકાર ઇમારતના આર્કિટેક્ટ તરીકે નોંધે છે. === સિબલ ખડક === સિબલ ખડક એ વ્યાસપીઠ જેવી લાગતી ખડકમાંથી બનેલી એથેનિયન ટ્રેઝરી અને એથેનિયન્સના સ્ટોઆ વચ્ચે આવેલી જગ્યા છે જે પવિત્ર માર્ગની ઉપર છે ડેલ્ફીના પુરાતત્વીય વિસ્તારમાં એપોલોના મંદિર સુધી જાય છે. સિબલ પોતાની ભવિષ્યવાણીઓ કરવા માટે ત્યાં બેસતા હોવાનું માનવામાં આવે છે. == ખોદકામો == મધ્યકાલિન યુગથી આ સ્થળ પર કાસ્ત્રી ગામ આવેલું હતું. આ સ્થળ પર વ્યવસ્થિત ખોદકામ થઇ શકે તે પહેલા ગામને ત્યાંથી ખસેડવાનું જરૂરી હતું, પરંતુ દેખીતી રીતે જ ગામવાસીઓએ તેનો વિરોધ કર્યો હતો. ભૂકંપમાં આ સ્થળને નોંધપાત્ર નુકસાન થયું ત્યારે ગામવાસીઓને જૂની જગ્યાના બદલામાં સાવ નવું ગામ આપવાની ઓફર મૂકવામાં આવી ત્યારે ગામને ત્યાંથી અન્યત્ર ખસેડવાની તક પેદા થઇ હતી. 1893માં ફ્રેન્ચ આર્કિયોલોજિકલ સ્કૂલે જમીન ધસી પડી હોય તેવી અસંખ્ય જગ્યાએથી મોટા પ્રમાણમાં માટી ખસેડી હતી જેનાથી એપોલોના દેવળની ઇમારત અને માળખા બહાર આવ્યા હતા અને હજારો ચીજવસ્તુઓ, કોતરકામ અને શિલ્પો સહિત એથેના પ્રોએયાની જગ્યા નીકળી હતી.<ref name="ministry"/> == આધુનિક ડેલ્ફી == {{Infobox Greek Dimos |name = Delphi |name_local = Δελφοί |image_map = Dimos Delfon.png |periph = [[Central Greece]] |prefec = [[Phocis]] |population = 3511 |population_as_of = 2001 |area = |elevation = |lat_deg = 38 |lat_min = 29 |lon_deg = 22 |lon_min = 30 |postal_code = |area_code = |licence = ΑΜ |mayor = |website = |image_skyline = Museuarqueologicodelfos.jpg |caption_skyline = Delphi Museum |city_flag = |city_seal = |districts = |party = |since = |elevation_min = |elevation_max = }} આધુનિક ડેલ્ફી પુરાતત્વીય સ્થળથી એકદમ નજીક પશ્ચિમમાં આવેલું છે જેથી તે પર્યટનનું લોકપ્રિય સ્થળ છે. તે એમ્ફીસાને ઇટીયા અને એરાકોવા સાથે જોડતા મુખ્ય ધોરીમાર્ગ પર આવેલું છે. આ શહેરમાં અનેક હોટેલો અને ગેસ્ટ હાઉસ છે, અને ઘણા વીશી અને દારુના પીઠા છે. મુખ્ય ગલીઓ સાંકડી છે અને મોટા ભાગે વન-વે છે. ડેલ્ફીમાં એક શાળા, એક સાહિત્યીક સંસ્થા, એક ચર્ચ અને એક ચોક (''પ્લેટિયા'' ) છે. ટ્રાન્સ યુરોપીયન ફુટપાથ ઇ4 (E4) શહેરના પૂર્વ છેડામાંથી પસાર થાય છે. પુરાતત્વીય રસ ઉપરાંત ડેલ્ફીમાં પર્યટકો પાર્નેસસ સ્કી સેન્ટર અને કિનારાવર્તી લોકપ્રિય શહેરો અને વિસ્તારની મુલાકાત લેવા માટે પણ આવે છે. શહેરમાં 2,373 લોકોની વસતી છે જ્યારે ક્રિસો (પ્રાચીન ક્રિસા) સહિત ડેલ્ફીની મ્યુનિસિપાલિટીની વસતી 3,511 લોકોની છે. મધ્યકાલિન યુગમાં ડેલ્ફી કાસ્ત્રી તરીકે પણ ઓળખાતું હતું અને પુરાતત્વીય સ્થળ પર બાંધવામાં આવેલું હતું. ત્યાના લોકો પોતાના સુધરેલા મકાનોમાં બીમ અને છતને ટેકો આપવા માટે આરસના સ્થંભ અને માળખાનો ઉપયોગ કરતા હતા જે આંશિક રીતે કે સંપૂર્ણપણે નાશ પામેલા શહેરને નવેસરથી બાંધવાનો સામાન્ય માર્ગ હતો, ખાસ કરીને 1580ના ધરતીકંપમાં જેનો નાશ થયો હતો અને ફોસિસના ઘણા શહેરો તેમાં નાશ પામ્યા હતા. 1893માં ઇકોલ ફ્રાન્કેઇ.સ.એથેન્સના પુરાતત્વવિદોએ આખરે પ્રાચીન ડેલ્ફીની અસલ જગ્યા શોધી કાઢી હતી<ref>(જુઓ[https://web.archive.org/web/20120630112634/http://www.greeka.com/greece-archaeological-sites.htm લિંક])</ref> અને ગામડાને નવા સ્થળે મંદિરોના સ્થળથી પશ્ચિમમાં લઇ જવાયું હતું. ડેલ્ફી આર્કિયોલોજિકલ મ્યુઝિયમ મુખ્ય આર્કિયોલોજિકલ સંકુલના પ્રાંગણમાં ગામની પૂર્વ બાજુએ અને મુખ્ય રસ્તાની ઉત્તરે આવેલું છે. મ્યુઝિયમમમાં પ્રાચીન ડેલ્ફી સાથે સંકળાયેલ એક પ્રભાવશાળી સંગ્રહ રહેલું છે જેમાં મેલોડીની સૌથી જૂના નોંધાયેલા નોટેશન, વિખ્યાત સારથી, પવિત્ર માર્ગ નીચેથી શોધાયેલા સોનાના ખજાના અને સિફિનિયન ટ્રેઝરીના અવશેષોના ટૂકડાનો સમાવેશ થાય છે. બહાર નીકળવાના માર્ગની સાવ નજીક (મોટા ભાગના ટુર ગાઇડ જેની અવગણના કરે છે) એક કોતરકામ છે જેમાં રોમન પ્રોકોન્સુલ ગેલિયોનો ઉલ્લેખ થાય છે. મ્યુઝિયમ અને મુખ્ય સંકુલમાં પ્રવેશ અલગ છે અને તેના પર ચાર્જ લાગે છે, બંનેમાં પ્રવેશ માટે ઘટેલા દરે ટિકિટથી પ્રવેશ મળે છે. તેમાં મ્યુઝિયમની બાજુમાં એક નાનકડું કાફે અને પોસ્ટ ઓફિસ છે. થોડે દૂર પૂર્વમાં અને મુખ્ય રસ્તાની દક્ષિણમાં અખાડો અને થોલોસ છે. તેમાં નિઃશૂલ્ક પ્રવેશ છે. == આ પણ જુઓ == *ગ્રીક કળા == નોંધ == {{reflist|2}} == સંદર્ભો == *બ્રોડ, વિલિયમ જે. [http://books.google.com/books?id=8Oi_sVWIXLAC&printsec=frontcover ''ધ ઓરેકલ: એન્સીયન્ટ ડેલ્ફી એન્ડ ધ સાયન્સ બિહાઇન્ડ ઇટ્સ લોસ્ટ સિક્રેટ્સ'' ], ન્યૂ યોર્ક : પેન્ગ્વિન, 2006. ISBN 1-59420-081-5. *બર્કર્ટ, વોલ્ટર, ''ગ્રીક રિલિજીયન'' 1985. * કોનેલી, જોન બ્રેટન, [http://books.google.com/books?id=sAspxHK-T1UC&printsec=frontcover ''પોર્ટ્રેટ ઓફ એ પ્રીસ્ટેસ: વિમેન એન્ડ રિચ્યુઅલ ઇન એન્સીયન્ટ ગ્રીસ'' ], પ્રિન્સ્ટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2007. આઇએસબીએન 0691127468 * ડેમ્પ્સી, ટી. રેવરેન્ડ, [http://books.google.com/books?id=4Cj0ueSqyVQC&printsec=frontcover ''ધ ડેલ્ફીક ઓરેકલ, ઇટ્સ અરલી હિસ્ટરી, ઇન્ફ્લુયન્સ એન્ડ ફોલ'' ], ઓક્સફોર્ડઃ બી. એચ. બ્લેકવેલ, 1918. *ફાર્નેલ, લેવિસ રિચાર્ડ, ''ધ કલ્ટ ઓફ ધ ગ્રીક સ્ટેટ્સ'' , પાંચ ભાગમાં, ક્લેરિડોન પ્રેસ, 1896–1909. (સીએફ. ઇસ્પેશિયલી, [http://books.google.com/books?id=9J0wnXWZmL8C&printsec=toc&source=gbs_summary_r&cad=0#PPR1,M1 વોલ્યૂમ III] અને [http://books.google.com/books?id=ewIIU_JNarIC&printsec=titlepage&source=gbs_summary_r&cad=0 વોલ્યૂમ IV] પાયથોનેસ અને ડેલ્ફી પર). * ફીયર્ન, ડેવિડ. ''બેકીલાઇડ્સઃ પોલિટિક્સ, પર્ફોર્મન્સ, પોએટિક ટ્રેડિશન'' . ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ , 2007. આઇએસબીએન 9780199215508 * ફોન્ટેનરોઝ, જોસેફ એડી, ''ધ ડેલ્ફીક ઓરેકલ, ઇટ્સ રિસ્પોન્સિસ એન્ડ ઓપરેશન્સ, વિથ કેટલોગ ઓફ રિસ્પોન્સિસ'' , બર્કલી: યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા પ્રેસ, 1978. આઇએસબીએન 0520033604 * ફોન્ટેનરોઝ, જોસેફ એડી, ''પાયથોનઃ એ સ્ટડી ઓફ ડેલ્ફીક મિથ એન્ડ ઇટ્સ ઓરિજિન્સ'' , ન્યૂ યોર્ક, બિબલોઇ એન્ડ ટેનેન, 1974. આઇએસબીએન 081960285X *ગૂડરિચ, નોર્મા લોરે, ''પ્રીસ્ટ્રેસ'' , ન્યૂ યોર્ક: એફ. વોટ્સ, 1989. આઇએસબીએન 0531151131 *ગુથરી, વિલિયમ કીથ ચેમ્બર્સ, ''ધ ગ્રીક્સ એન્ડ ધેર ગોડ્સ'' , 1955. *હોલ, મેનલી પાલ્મર, ''ધ સિક્રેટ ટિચીંગ્સ ઓફ ઓલ એજીસ'' , 1928. [http://www.sacred-texts.com/eso/sta/sta14.htm સીએચ. 14 સીએફ. ][http://www.sacred-texts.com/eso/sta/sta14.htm ગ્રીક ઓરેકલ્સ],[http://www.sacred-texts.com/eso/sta/index.htm ડબલ્યુડબલ્યુડબલ્યુ] (www), [http://www.prs.org/secret.htm પીઆરએસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524070656/http://prs.org/secret.htm |date=2010-05-24 }} (PRS) *હિરોટોડસ, ''ધ હિસ્ટરીઝ'' *[http://mcllibrary.org/Hesiod/hymns.html હોમેરિક હિમ ટુ પાયથિયાન એપોલો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025121210/http://mcllibrary.org/Hesiod/hymns.html |date=2008-10-25 }} * માનસ, જોહન હેલેન, [http://books.google.com/books?id=W9300nUf4uMC&printsec=frontcover ''ડિવાઇનેશન, એન્સીયન્ટ એન્ડ મોડર્ન'' ], ન્યૂ યોર્ક, પાયથાગોરસ સોસાયટી, 1947. *પાર્કે, હર્બર્ટ વિલિયમ, ''હિસ્ટરી ઓફ ધ ડેલ્ફીક ઓરેકલ'' , 1939. *પ્લુટાર્ક "લાઇવ્સ" *રોહડે, ઇર્વિન, ''સાઇક'' , 1925. * સેફર્ટ, ઓસ્કાર, [http://www.ancientlibrary.com/seyffert/index.html "ડિક્શનરી ઓફ ક્લાસિકલ એન્ટિક્વિટીઝ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090225171700/http://www.ancientlibrary.com/seyffert/index.html |date=2009-02-25 }}, લંડનઃ ડબલ્યુ ગ્લૈશર, 1895. *સ્પિલર, હેન્રી એ. જોહન આર. હેલ અને જેલે ઝેડ. દી બોએર. "ધ ડેલ્ફીક ઓરેકલ: એ મલ્ટિડિસિપ્લિનરી ડિફેન્સ ઓફ ધ ગેસિયસ વેન્ટ થીયરી." ''ક્લિનિકલ ટોક્સિકોલોજી'' 40.2 (2000) 189–196. *વેસ્ટ, માર્ટિન લીચફીલ્ડ, ''ધ ઓર્ફિક પોએમ્સ'' , 1983. ISBN 0-19-814854-2. *"એન્સીયન્ટ ગ્રીક એથલેટિક્સ", સ્ટિફન જી. મિલર દ્વારા. ન્યૂ હેવન એન્ડ લંડનઃ યેલ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 2004 == વધુ વાંચન == * મોર્ગન, કેથરિન, ''એથલિટ્સ એન્ડ ઓરેકલ્સ: ધ ટ્રાન્સફોર્મેશન ઓફ ઓલિમ્પિયા એન્ડ ડેલ્ફી ઇન ધ એઇટ્થ સેન્ચ્યુરી બીસી'' , કેમ્બ્રીજ [ઇંગ્લેન્ડ] ; ન્યૂ યોર્ક: કેમ્બ્રીજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1990. આઇએસબીએન 0521374510 * ટેમ્પલ, રોબર્ડ, [http://www.robert-temple.com/papers/Fables_Delphi.pdf "ફેબલ્સ, રિડલ્સ એન્ડ મિસ્ટ્રીઝ ઓફ ડેલ્ફી"], ''પ્રોસિડિંગ્સ ઓફ ફોર્થ ફિલોસોફિકલ મિટીંગ ઓન કન્ટેમ્પરરી પ્રોબ્લેમ્સ'' , નંબર 4, 1999 (એથેન્સ, ગ્રીસ) ગ્રીક અને અંગ્રેજીમાં == બાહ્ય કડીઓ == {{commonscat|Delphi}} === સામાન્ય === *[http://odysseus.culture.gr/h/3/eh351.jsp?obj_id=2507 પુરાતત્વીય સ્થળોની સત્તાવાર વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001103803/http://odysseus.culture.gr/h/3/eh351.jsp?obj_id=2507 |date=2007-10-01 }} *[http://odysseus.culture.gr/h/1/eh151.jsp?obj_id=3404 સંગ્રહાલયની સત્તવાર વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071001020939/http://odysseus.culture.gr/h/1/eh151.jsp?obj_id=3404 |date=2007-10-01 }} *[http://www.efa.gr/histoire/histoire1870_03.htm ડેલ્ફીમાં એકોલ ફ્રાન્સીસ ડી’એથેન્સનો ઇતિહાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019194133/http://www.efa.gr/histoire/histoire1870_03.htm |date=2006-10-19 }} {{fr icon}} *[http://www.fokida.gr/en/dim_delfon.html આધુનિક નગરપાલિકાનું હોમપેજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090304004101/http://www.fokida.gr/en/dim_delfon.html |date=2009-03-04 }} {{en icon}} {{el icon}} *[http://www.culture.gr/2/21/211/21110a/e211ja01.html હેલેનિક સાંસ્કૃતિક મંત્રાલય : ડેલ્ફી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050401090258/http://www.culture.gr/2/21/211/21110a/e211ja01.html |date=2005-04-01 }} *[http://hellas.teipir.gr/prefectures/greek/Fokidas/Delfoi.htm ડેલ્ફી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070102100710/http://hellas.teipir.gr/prefectures/greek/Fokidas/Delfoi.htm |date=2007-01-02 }} {{el icon}} * [http://www.moonspeaker.ca/Delphi/delphi.html સી. ઓઝબોર્ન, "અ શોર્ટ ડીટૂર ટુ ડેલ્ફી એન્ડ ધ સિબલ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050403234200/http://www.moonspeaker.ca/Delphi/delphi.html |date=2005-04-03 }} * [http://www.livius.org/a/greece/delphi/delphi.html લિવિયસ પિક્ચર આર્કાઇવ: ડેલ્ફી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224080139/http://www.livius.org/a/greece/delphi/delphi.html |date=2007-12-24 }} * [http://www.theosophy-nw.org/theosnw/world/med/me-elo.htm ઇલોઇસ હાર્ટ, "ધ ડેલ્ફિક ઓરાકલ"] * [http://delphic.de/index.php?id=87&L=0 થર્ડ જૂનિયર ડેલ્ફિક ગેમ્સ 2007 બેગ્યુઓ સીટી, ફિલિપાઇન્સ – નવેમ્બર 10થી 15] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928043357/http://delphic.de/index.php?id=87&L=0 |date=2007-09-28 }} * [http://www.delphic.org ઇન્ટરનેશનલ ડેલ્ફિલ કાઉન્સિલ] * [http://www.coastal.edu/ashes2art/delphi2/index.html એસ્થે2આર્ટ ડિજીટલ ડેલ્ફી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031002447/http://www.coastal.edu/ashes2art/delphi2/index.html |date=2010-10-31 }} * [http://www.museumchick.com/museum-chick/2010/10/delphi-greece.html ડેલ્ફીની મુલાકાતના મુલાકાતીઓના દ્રષ્ટિકોણ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === ડેલ્ફીનું ભૂસ્તરશાસ્ત્ર === * [http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=0009BD34-398C-1F0A-97AE80A84189EEDF જ્હોન આર હેલ, એટ એલ, "ક્વેશ્નિંગ ધ ડેલ્ફિક ઓરાકલ: જ્યારે વિજ્ઞાનની મુલાકાત પ્રાચીન ગ્રીક સ્થળે ધર્મ સાથે થાય છે ત્યારે, બંને વચ્ચે વિદ્વાનો દ્વારા મૂળભૂત રીતે વિચાર કરવામાં આવ્યા કરતાં વધારે સારો સુમેળ જોવા મળે છે." ''સાયન્ટિફિક એમેરિકન'' માં ઓગસ્ટ 2003] * [http://news.nationalgeographic.com/news/2001/08/0814_delphioracle.html જ્હોન રોચ, "ડેલ્ફિક ઓરાકલ્સ લિપ્સ મે હેવ બીન લૂસન્ડ બાય ગેસ વેપર્સ"{1નેશનલ જીઓગ્રાફીકલ ન્યૂઝ{/1}માં], ઓગસ્ટ 2001 * [http://geology.about.com/cs/odds_and_ends/a/aa081901a.htm ડેલ્ફીનુ ભૂસ્તરશાસ્ત્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050919203237/http://geology.about.com/cs/odds_and_ends/a/aa081901a.htm |date=2005-09-19 }} * [http://www.erowid.org/chemicals/inhalants/inhalants_history1.shtml ''ધ ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ,'' માર્ચ 19, 2002: "ફ્યુમ્સ એન્ડ વિઝન્સ વેર નોટ અ મીથ ફોર ઓરાકલ એટ ડેલ્ફી"] * [http://geologie.uqac.ca/~mhiggins/greece.htm ''અ જીઓલોજીકલ કમ્પેનિયન ટુ ગ્રીસ એન્ડ ધ એજીયન'' માઇકલ એન્ડ રેનોલ્ડ હિગિન્સ દ્વારા, કોર્નવેલ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618020320/http://geologie.uqac.ca/~mhiggins/greece.htm |date=2009-06-18 }} [[શ્રેણી:વિશ્વ ધરોહર સ્થળ]] 62ywirmr0fs1hvkk2m2pt0sme0w5mol 0 30459 901612 901079 2026-06-19T09:16:55Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901612 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox automobile |name=Tata Indica |image=[[File:IndicaNew08.jpg|250px|Tata Indica 2006 version]] ''Tata Indica Vista'' |manufacturer=[[Tata Motors]] |production=1998&ndash;present |assembly = [[Pune, Maharashtra]], [[India]] |class=[[Supermini car]] |layout=[[FF layout]] |body_style= |engine= |transmission= |related= |similar=[[Suzuki Swift]]<br />[[Hyundai Getz]]<br />[[Chevrolet Aveo]]<br />[[Fiat Palio]]<br />[[Ford Focus]] |designer= }} '''ટાટા ઇન્ડિકા''' હેચબેક [[મોટરગાડી|ઓટોમોબાઇલ]] શ્રેણીની કાર છે જેનું [[ભારત|ભારત]]ની ટાટા મોટર્સ દ્વારા ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે. તે ટાટા મોટર્સની પ્રથમ પેસેન્જર કાર છે અને તે ભારતમાં વિકસાવવામાં આવેલી પ્રથમ પેસેન્જર કાર હોવાનું પણ માનવામાં આવે છે. {{As of|2008|8}}, 910,000 કરતાં વધારે ઇન્ડિકાનું ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું. ઇન્ડિકાનું સૌથી વધુ વેચાણ 2006-07માં 144,690 યુનિટનું હતું.<ref>{{cite web |author=Express News Service |url=http://www.expressindia.com/latest-news/allnew-indica-rolled-out-in-city/354387/ |title=All-new Indica rolled out in city |publisher=Expressindia.com |date=2008-08-28 |access-date=2010-12-10 |archive-date=2012-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120929065429/http://www.expressindia.com/latest-news/allnew-indica-rolled-out-in-city/354387/ |url-status=dead }}</ref> {{As of|2009|7|1|alt=Current}} ઇન્ડિકાનું માસિક વેચાણ 8000 યુનિટનું છે. આ મોડલને 2004ના અંતિમ તબક્કાથી [[યુરોપ|યુરોપ]], [[આફ્રિકા|આફ્રિકા]] અને અન્ય દેશોમાં નિકાસ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|author=3 Aug, 2009, 06.26PM IST,PTI |url=http://economictimes.indiatimes.com/News-by-Industry/Tata-Motors-sales-jump-18-pc-in-July/articleshow/4852949.cms |title=Tata Motors sales jump 18 pc in July |publisher=Economictimes.indiatimes.com |date=2009-08-03 |access-date=2010-12-10}}</ref> ==ઇતિહાસ== ડિસેમ્બર 30, 1998ના રોજ ટાટા મોટર્સે (અગાઉ ટેલ્કો (TELCO)ના નામે જાણીતી)એ ભારતીય કંપની દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવેલી સૌથી આધુનિક કારનું મોડલ ઇન્ડિકા રજૂ કર્યું. પ્રારંભિક સમયગાળામાં "દરેક કાર સાથે વધારે કાર"ના સૂત્ર સાથેની જાહેરાત ઝુંબેશે કારની અંદરની વધારે જગ્યા અને કિફાયતી કિંમતને કેન્દ્ર સ્થાને રાખ્યા હતા. 1999માં તેના અનાવરણના એક અઠવાડિયામાં, કંપનીને 115,000 જેટલા બુકિંગ મળ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.tatamotors.com/our_world/rearview.php?version=text |title=Rearview |publisher=Tata Motors |date=2010-04-26 |access-date=2010-12-10 |archive-date=2010-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206003027/http://www.tatamotors.com/our_world/rearview.php?version=text |url-status=dead }}</ref> બે વર્ષમાં ઇન્ડિકા તેની શ્રેણીની પ્રથમ નંબરની કાર બની ગઈ હતી. ટાટા મોટર્સ દ્વારા આંશિક રીતે ડિઝાઇન કરેલી અને વિકસાવેલી આ કાર આંતરિક રીતે 475ડીએલ (475DL) તરીકે ઓળખાતા 1.4 લિટર પેટ્રોલ/ડિઝલ આઇ4 (I4) પાંચ દરવાજા ધરાવતી કોમ્પેક્ટ હેચબેક કાર છે. ઘરઆંગણે તૈયાર કરવામાં આવેલું આ એન્જિન ટાટા દ્વારા તેની પરિવહન વાહનોની શ્રેણી અને એસયુવી (SUV)માં અગાઉ ઉપયોગમાં લેવાતા એન્જિન પરથી સ્ટ્રોકમાં ઘટાડો કરીને બનાવવામાં આવ્યું છે. મૂળ એન્જિનને 483ડીએલ (483DL) નામ આપવામાં આવ્યું હતું જે 4 સિલિન્ડર અને 83 મિમિ સ્ટ્રોક ધરાવતું હતું. ઇન્ડિકામાં એર કન્ડિશનિંગ અને ઇલેક્ટ્રિક વિન્ડોઝ જેવા વિકલ્પો ઉપલબ્ધ હતા, જે અગાઉ ભારતમાં માત્ર ઊંચી કિંમત ધરાવતી આયાતી કાર સુધી જ મર્યાદિત હતા. ત્રણ વર્ષ પછી ઇન્ડિકાને યુરોપિયન બજારમાં પ્રથમ વખત નિકાસ કરવામાં આવી અને 2003થી ઇન્ડિકાનું બેજ એન્જિનિયરિંગ કરાયું હતું અને યુકે (UK)માં તેને રોવર સીટીરોવર તરીકે વેચવામાં આવી. આ વાહનનું ઉત્પાદન એપ્રિલ 2005માં બંધ કરવામાં આવ્યું જ્યારે એમજી (MG) રોવરે દેવાળું નોંધાવ્યું અને પછીથી જ્યારે તેના નવા માલિક નાન્જિંગ ઓટોમોબાઇલે એમજી ((MG)) રોવર શ્રેણીની પોતાની આવૃત્તિનું 2007માં ઉત્પાદન શરૂ કર્યું તેથી આ કારનું ઉત્પાદન ફરીથી શરૂ થઈ શક્યું નહીં. બહારની બોડીની શૈલી (સ્ટાઇલ) ટાટા મોટર્સના કોન્ટ્રાક્ટ હેઠળ અને ટાટાની પોતાની ડિઝાઇન ટીમ સાથેના ઘનિષ્ઠ પરામર્શમાં રહીને ઇટાલિયન ડિઝાઇન હાઉસ આઇ.ડીઇ.એ (I.DE.A) ઇન્સ્ટિટ્યૂટ દ્વારા તૈયાર કરી હતી. જો કે, એન્જિન સ્વદેશી હતું. ==ઇન્ડિકા વી1 (V1) અને વી2 (V2) (1998ની રજૂઆત) (પ્રથમ પેઢી)== {{Infobox automobile | name = Indica V1 and V2 | image = [[Image:2000 Tata Indica.JPG|250px|The First Generation Tata Indica (V1)]] | manufacturer = | parent_company = | aka = Tata Indicab (panel van)<br />Tata B-Line<ref>{{cite web |url=http://www.tatasa.co.za/pdfs/b-line.pdf |title=Tata B-Line Specification |format=PDF |date= |access-date=2010-12-13 |archive-date=2010-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331104804/http://www.tatasa.co.za/pdfs/b-line.pdf |url-status=dead }}</ref> ([[South Africa]]) | production = 1998-present | assembly = [[Pune]], [[Maharashtra]], [[India]] | predecessor = | successor = | class = | body_style = 5-door [[hatchback]]<br />5-door [[panel van]] | layout = | platform = | engine = 1.2L {{convert|65.3|hp|abbr=on}} [[Straight-4|I4]]<br />1.4 L {{convert|70|hp|abbr=on}} [[Straight-4|I4]]<br />1.4 L {{convert|53.5|hp|abbr=on}} [[diesel engine|diesel]] [[Straight-4|I4]]<br />1.4 L {{convert|62|hp|abbr=on}} [[turbodiesel]] [[Straight-4|I4]]<br />1.4 L {{convert|68|hp|abbr=on}} [[Intercooled]] [[turbodiesel]] [[Straight-4|I4]]<br />1.4 L {{convert|70|hp|abbr=on}} [[DiCOR]] [[Straight-4|I4]] | transmission = 5-speed [[manual transmission|manual]] | wheelbase = {{convert|2400|mm}} | length = {{convert|3690|mm}}<br />Base: {{convert|3675|mm}} | width = {{convert|1665|mm}}<br />Top Version: {{convert|1485|mm}} | height = {{convert|1485|mm}}<br />Top Version: {{convert|1500|mm}} | weight = | fuel_capacity = | electric_range = | related = [[Tata Indigo]]<br />[[Rover CityRover]] | designer = [[I.DE.A Institute]] | sp = }} જ્યારે પ્રથમ વખત લોન્ચ કરવામાં આવી ત્યારે ઇન્ડિકા માટે તેના પ્રથમ ગ્રાહકો તરફથી ઘણી જ ફરીયાદો આવી, જેમણે દાવો કર્યો કે કાર કંપની દ્વારા આપવામાં આવેલા વચન મુજબ હોર્સપાવર કે ઇંધણની એવરેજ આપી શકતી નથી.{{Citation needed|date=April 2008}} ગ્રાહકોની ફરિયાદના જવાબમાં, ટાટા મોટર્સે કારના આંતરિક ભાગોમાં એન્જિનિયરિંગની રીતે ફેરફાર કર્યો અને ઇન્ડિકા વી2(V2) (વર્ઝન 2) રજૂ કરી, જેણે મોટાભાગની ફરિયાદો દૂર કરી અને ભારતીય ઓટોમોબાઇલ ઉદ્યોગમાં સૌથી પસંદગીની એક કારમાં તરીકે ઉભરી આવી. પછીથી તેમાં ફરીથી સુધારા કરવામાં આવ્યા, હવે તેને "રીફ્રેશિંગલી ન્યૂ ઇન્ડિકા વી2 (V2)" તરીકે વેચવામાં આવી. ત્યારબાદ ઇન્ડિકાની નવી આવૃત્તિ, 2008ના પ્રારંભિક મહિનાઓમાં, ઇન્ડિકા વી2 ઝેટા (V2 Xeta) પેટ્રોલ રજૂ કરવામાં આવી, જે આદર્શ પરીક્ષણ પરિસ્થિતિમાં {{convert|70|PS|kW hp|abbr=on}} પાવર પ્રતિ લિટર 14 કિ.મીની એવરેજ સાથે આપે છે (લગભગ 33 એમપીજી (mpg) યુ.એસ (U.S.), ઇંધણની ખપત 7.1 લિટર પ્રતિ 100 કિ.મી).<ref name="thehindubusinessline.com">{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/iw/2006/01/22/stories/2006012201911500.htm|title=Tata's XETA|access-date=2008-01-16|work=thehindubusinessline.com}}</ref> ભારતીય શહેરોની સ્થિતિમાં, ઇંધણ કાર્યક્ષમતા 10 કિ.મી પ્રતિ લિટર (23.5 એમપીજી (mpg) યુ.એસ (U.S.), 10 લિટર પ્રતિ 100 કિ.મી) સુધી ઘટી શકે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.infibeam.com/SDP.action?catalogId=TATAINDICAXETAGLG2006 |title=Tata Indica Xeta GLG (Petrol) Price &#124; Buy Tata Car India |publisher=Infibeam.com |date= |access-date=2009-05-01 |archive-date=2009-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090605205647/http://www.infibeam.com/SDP.action?catalogId=TATAINDICAXETAGLG2006 |url-status=dead }}</ref> વી1 (V1) અને વી2 (V2) દેખાવમાં સરખી લાગતી હોવાથી, ટાટાએ ઇન્ડિકાની શૈલીમાં 2004<ref>{{cite web |url=http://www.hindu.com/2004/01/20/stories/2004012004910300.htm |title=Indica new version launched |publisher=Hindu.com |date=2004-01-20 |access-date=2010-12-10 |archive-date=2004-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040218120754/http://www.hindu.com/2004/01/20/stories/2004012004910300.htm |url-status=dead }}</ref> અને 2007માં સુધારા કર્યા.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/iw/2007/01/14/stories/2007011401821700.htm |title=The new-look Indica |publisher=Thehindubusinessline.com |date=2007-01-14 |access-date=2010-12-10}}</ref> ભારતમાં ત્રણ આવૃત્તિ વિવિધ ટ્રીમ લેવલમાં ઉપલબ્ધ બનાવવામાં આવીઃ * ઇન્ડિકા વી2 (V2)- 1.4 લિટર ડિઝલ (ડીએલઇ (DLE) અને ડીએલએસ (DLS)માં કુદરતી રીતે ગેસ બહાર કાઢતું એન્જિન, ડિએલએસ (DLS)માં ટર્બોચાર્જ વિકલ્પ અને ડીએલજી (DLG) તથા ડીએલએક્સ (DLX)માં આંતરિક ઠંડક વિકલ્પ, ડીએલએસ (DLS) અને ડીએલજી (DLG)માં ડાઇકોર (DiCOR) એન્જિનની ઓફર સાથે); * ઇન્ડિકા વી2 ઝેટા (V2 XETA) – 1.2 લિટર પેટ્રોલ (જીએલ (GL): એસી (AC) સિવાય, જીએલઇ (GLE): એસી (AC) સાથે, જીએલએસ (GLS): એસી (AC) અને પાવર સ્ટીયરીંગ સાથે), 1.2 લિટર એલપીજી (LPG) (જીએલઇ (GLE) અને જીએલએસ (GLS) આવૃત્તિમાં જ ઉપલબ્ધ); * ઇન્ડિકેબઃ 1.4 લિટર કુદરતી રીતે ગેસ બહાર કાઢતું ડિઝલ એન્જિન (ડીએલ (DL) અને ડીએલઇ (DL)), સરખા માળખા પરંતુ ઓછા સુવિધા અને સગવડ સાથેની ઓછી કિંમતની કાર, જેનો ઉદ્દેશ ટેક્સી અને કોન્ટ્રાક્ટ પર આપવામાં આવતા વ્યાવસાયિક વાહન તરીકેના ઉપયોગનો હતો. પરિવહનના વ્યવસાયમાં રહેલા લોકોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય કાર.<ref>{{cite web|url=http://www.expressindia.com/news/ie/daily/19991109/ige09062.html |title=Indica, Mumbai's future taxi |publisher=Expressindia.com |date=1999-11-09 |access-date=2010-12-10}}</ref> [[File:AutoExpoIndica.jpg|thumb|left|ટાટા ઇન્ડિકા વી2 (V2)]] મૂળભૂત રીતે 1.4 લિટર પેટ્રોલ અને ડિઝલ એન્જિન, ટર્બોચાર્જ્ડ ડિઝલ એન્જિનમાં ઓફર કરાયેલી આ કાર ઓક્ટોબર 2005માં લોન્ચ કરવામાં આવી હતી, 1.2 લિટર પેટ્રોલ એન્જિન નવેમ્બર 2006 અને ઇન્ડિકા વી2 (V2)ની ડાઇકોર (DiCOR) (ડિરેક્ટ ઇન્જેક્શન કોમન રેઇલ) ડિઝલ આવૃત્તિ જાન્યુઆરી 2008માં લોન્ચ કરવામાં આવી હતી. તેમાં 16 વાલ્વ, બે ઓવરહેડ કેમશાફ્ટ્સ, વિવિધ પ્રકારના જીઓમેટ્રી ટર્બોચાર્જર અને ઇન્ટરકૂલર આવેલા છે. ઊંચી કિંમતની જીએલજી (GLG), જીએલએક્સ (GLX), ડીએલજી (DLG), ડીએલએક્સ (DLX) આવૃત્તિઓ અને ટર્બો તથા ડીકોર ડિઝલ એન્જિન ઉપરાંત 1.4 લિટર પેટ્રોલ એન્જિનનું ઉત્પાદન નવી પેઢીની ઇન્ડિકા વિસ્ટાના લોન્ચ સાથે બંધ કરી દેવામાં આવ્યું. ટર્બોચાર્જ્ડ એન્જિનને ફરીથી ઓગસ્ટ 2010માં ટર્બોમેક્સ તરીકે ડીએલઇ (DLE) અને ડીએલએસ (DLS) ટ્રીમ લેવલ્સમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું. કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ (સીએનજી (CNG)) 2001માં લોન્ચ કરવામાં આવ્યું.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2001/05/17/stories/0617000c.htm |title=Telco launches CNG version of Indica |publisher=Hinduonnet.com |date=2001-05-17 |access-date=2010-12-10 |archive-date=2010-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100820035328/http://www.hinduonnet.com/2001/05/17/stories/0617000c.htm |url-status=dead }}</ref> તેને ઇન્ડિકા વી2 ઝેટા (V2 Xeta)માં શ્રીમેન્કર ગેસ સર્વિસિસ ઇન્ડિયા દ્વારા ઉપલબ્ધ બનાવાયેલી ઓઇએમ (OEM) બેડિની કિટના માધ્યમથી વિકલ્પ તરીકે આપવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2006/07/21/stories/2006072102050500.htm |title=Tata Motors offers CNG options for Indica, Indigo |publisher=Thehindubusinessline.com |date=2006-07-21 |access-date=2010-12-10}}</ref> સીએનજી (CNG) સંબંધિત અનેક સમસ્યાઓ સામે આવતાં ટાટાએ વ્યવસ્થિત રીતે આ કારને બજારમાંથી પાછી ખેંચી લઈને મે 28-31, 2007 દરમિયાન ટાટા અને એઆરએઆઇ (ઓટોમોટિવ રીસર્ચ એસોસિયેશન ઓફ ઇન્ડિયા - (એઆરએઆઇ (ARAI)) દ્વારા પ્રમાણિત અને પરીક્ષણ કરાયેલા નવા સુધારેલા લેમડા સેન્સર ઇલેક્ટ્રોનિક કન્ટ્રોલ યુનિટ, બેડિની એમ્યુલેટર અને નવી વાયરીંગ સિસ્ટમ સહિતના બેડિની સાધનોને ફરીથી બેસાડ્યા. નવી સિસ્ટમ સાથે ટાટાનો ઉદ્દેશ ગેસ ડિલિવરી અને કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરવાનો હતો.{{Citation needed|date=September 2008}} તેના ઘરઆંગણાના બજારમાં, ઇન્ડિકા ઘણી સારી આંતરિક ક્ષમતા પૂરી પાડે છે અને મારુતિ સુઝુકી સ્વિફ્ટ, મારુતિ વેગન-આર, મારુતિ અલ્ટો, હ્યુન્ડાઇ સેન્ટ્રો અને ફિયાટ પાલિઓની સાથે સ્પર્ધા કરે છે. જો કે, ડિઝલ મોડલને માત્ર નહિવત અથવા બિલકુલ સ્પર્ધાનો સામનો કરવો પડતો નથી કારણ કે ઇન્ડિકાની કિંમતે ખૂબ જ ઓછી કાર બજારમાં ઉપલબ્ધ છે. સરેરાશ વજનથી થોડું વધારે ચોખ્ખું વજનને કારણે હલકી કારની સરખામણીએ તેમાં મુસાફરી થોડી વધારે આરામદાયક બને છે. ફિયાટ અને મારુતિની સરખામણીએ ફિટ અને ફિનિશની ટીકા ચાલુ રહી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/hitchhikers-guide-to-hatchbacks/325777/2 |title=Hitchhiker’s guide to hatchbacks |publisher=Indianexpress.com |date=2008-06-22 |access-date=2010-12-10}}</ref> યુકે (UK)માં બેજ એન્જિનિયર્ડ મોડલને એમજી (MG) રોવર ગ્રૂપ દ્વારા આયાત કરવામાં આવ્યું હતું અને રોવર સીટીરોવર તરીકે વેચવામાં આવી હતી. અન્ય લોકપ્રિય વિદેશી બજારોમાં દક્ષિણ આફ્રિકાનો સમાવેશ થાય છે જ્યાં ઇન્ડિકા અને ઇન્ડિકેબ મોડલ (બી (B) લાઇન તરીકે ઓળખાતા)નું વેચાણ કરવામાં આવે છે. ઇન્ડિકા પ્લેટફોર્મે સંખ્યાબંધ મોડલને જન્મ આપ્યો છે, જેમાં પ્રમાણમાં નાની ઇન્ડિગો સીએસ (CS), લાંબા વ્હિલબેઝ ધરાવતી એક્સએલ (XL) અને ઇન્ડિગો મેરીના એસ્ટેટ સહિતની ટાટા ઇન્ડિગો થ્રી-બોક્સ સલૂનનો સમાવેશ થાય છે. ===ભારતીય બજારમાં ઇન્ડિકા વી2 (V2) પાછી ફરી=== ઇન્ડિકા વી2 (V2) ડીએલએસ (DLS) અને ડીએલઇ (DLE) મોડલ બીએસ-4 (BS-IV) ઉત્સર્જન માપદંડ સંતોષવામાં નિષ્ફળ રહ્યા અને તેમનું વેચાણ ભારતના મેટ્રો શહેરોમાં બંધ કરવામાં આવ્યું.ટાટાએ તાજેતરમાં ટર્બો ચાર્જ્ડ મોડલ ઇન્ડિકા વી2 (v2) ઇન્ડિકા ટર્બોમેક્સ રજૂ કર્યું જેણે બીએસ-4 (BS-IV) ઉત્સર્જન નિયમો સંતોષ્યા. '''એક્સેસરીઝ અને વૈકલ્પિક વધારાની સુવિધાઓ''' ઇન્ડિકા માટે નીચેની એક્સેસરીઝ ઉપલબ્ધ છેઃ * પાવર સ્ટીયરીંગ * એચવીએસી (HVAC)- હિટર, વેન્ટિલેશન અને એર કન્ડિશનિંગ * ટર્બોચાર્જર અને ઇન્ટરકૂલર * એલોય વ્હિલ્સ * પાવર વિન્ડોઝ * રીમોટ કી-લેસ એન્ટ્રી સાથે સેન્ટ્રલ લોકિંગ * વેન્ટિલેટેડ ડિસ્ક બ્રેક્સ * 4 સ્પોક સ્ટીયરીંગ વ્હિલ * ટીન્ટેડ વિન્ડશિલ્ડ્સ * વધારે શક્તિશાળી ફોગ લેમ્પ્સ * ઇન્ટીગ્રેટેડ એલઇડી (LED) સ્ટોપ લેમ્પ સાથેના રીયર સ્પોઇલર * વૈભવી બદામી/કાળા રંગના ઇન્ટીરીયર્સ * રાત્રે જોવામાં સરળતા સાથેના રીયર વ્યૂ મીરર * સાઇલેન્સર પર ક્રોમ ટીપ, ગ્રીલ અને બોનેટ પર ક્રોમ લાઇનિંગ * ઓડિયો વોર્નિંગ/ડ્રાઇવર પેસેન્જર સીટબેલ્ટ, ખૂલ્લા દરવાજાની ચેતવણી * ટેકોમીટર (પસંદગીના મોડલ્સમાં) * પાછલા દરવાજામાં બાળકો માટેનું લોક (પસંદગીના મોડલ્સમાં) * એલોય પેડલ્સ ==ઇન્ડિકા વિસ્ટા (2008- રજૂઆત) (બીજી પેઢી)== {{Infobox automobile | name = Indica Vista | image = | manufacturer = | parent_company = | aka = Tata Indica V3<br />Tata Vista<ref>{{it}}[http://www.quattroruote.it/news/articolo.cfm?codice=255633 (Quattroruote) Tata Vista: passaporto indiano, cuore italiano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100621043349/http://www.quattroruote.it/news/articolo.cfm?codice=255633 |date=2010-06-21 }}</ref> ([[Italy]])<br />Tata Vista Ego<ref>{{cite web |url=http://www.tatasa.co.za/pdfs/vistaego.pdf |title=Tata Vista Ego specification |format=PDF |date= |access-date=2010-12-13 |archive-date=2011-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110428133803/http://www.tatasa.co.za/pdfs/vistaego.pdf |url-status=dead }}</ref> ([[South Africa]]) | production = 2008-present | assembly = [[Pune]], [[Maharashtra]], [[India]] | predecessor = | successor = | class = | body_style = 5-door [[hatchback]] | layout = | platform = | engine = 1.2 L {{convert|65|hp|abbr=on}} [[Fully Integrated Robotised Engine|''Fire'']] [[Straight-4|I4]]<br />1.4 L {{convert|71|hp|abbr=on}} [[turbodiesel]] [[Straight-4|I4]]<br />1.3 L {{convert|75|hp|abbr=on}} ''[[Multijet]]'' [[Straight-4|I4]] | transmission = 5-speed manual | wheelbase = {{convert|2470|mm}} | length = {{convert|3795|mm}} | width = {{convert|1695|mm}} | height = {{convert|1550|mm}} | weight = | fuel_capacity = | electric_range = | related = [[Tata Indigo|Tata Indigo Manza]]<br />[[Fiat Linea]]<br />[[Fiat Grande Punto|Fiat Punto (310)]] | designer = Tata Motors, evolution of V2 | sp = }} ઇન્ડિકા વિસ્ટાનું અનાવરણ નવી દિલ્હી ખાતે યોજાયેલા 9મા ઓટો એક્સ્પોમાં કરવામાં આવ્યું હતું. ઇન્ડિકા વિસ્ટાએ ઇન્ડિકાને નવો ઓપ આપીને બનાવેલું મોડલ નથી. તેને સંપૂર્ણ નવા પ્લેટફોર્મ પર રજૂ કરવામાં આવી છે અને વર્તમાન ઇન્ડિકા સાથે તેનો કોઈ સુમેળ નથી. આ નવું મોડલ અગાઉની ઇન્ડિકા કરતાં મોટું છે, તે {{convert|2470|mm|in|1|abbr=on}} વ્હિલબેઝ સાથે {{convert|3795|mm|in|1|abbr=on}} જેટલી લાંબી છે. ઇન્ડિકા વિસ્ટામાં બે નવા એન્જિન છે, 1.3 લિટર ક્વોડ્રા જેટ કોમન રેઇલ ડિરેક્ટ ઇન્જેક્શન ડિઝલ અને 1.2 લિટર સફાયર એમપીએફઆઇ વીવીટી (MPFI VVT) પેટ્રોલ એન્જિન. તે 1.4 લિટર ટીડીઆઇ (TDi) (ટર્બો ડિઝલ) એન્જિનમાં પણ ઉપલબ્ધ છે. ક્વોડ્રા જેટ (ફિયાટ જેટીડી (JTD))નું ઉત્પાદન ટાટા-ફિયાટના સંયુક્ત સાહસ દ્વારા રંજનગાંવમાં ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે.<ref name="tata.com">{{cite web|url=http://www.tata.com/tata_motors/releases/20080109.htm|title=Tata Motors launches new vehicle models at the New Delhi Auto Expo|access-date=2008-01-10|work=tata.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306201715/http://www.tata.com/tata_motors/releases/20080109.htm|archive-date=2008-03-06|url-status=dead}}</ref> ઇન્ડિકા વિસ્ટા, લોન્ચ સુધી ઇન્ડિકા વી3 (V3) તરીકેની અફવા ધરાવતી, ઓગસ્ટ 2008માં લોન્ચ કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.hindu.com/2008/08/24/stories/2008082456171500.htm |title=All-new Indica Vista launched |publisher=Hindu.com |date=2008-08-24 |access-date=2010-12-10 |archive-date=2008-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080826064146/http://www.hindu.com/2008/08/24/stories/2008082456171500.htm |url-status=dead }}</ref> ===ટાટા ઇન્ડિકા વિસ્ટાના સ્પેસિફિકેશન્સ=== {| class="wikitable" style="font-size:97%;text-align:center" |- ! ! 1.4 ટીડીઆઇ (TDI) ! 1.3 ક્વાડ્રાજેટ ! 1.2 સફાયર |- | style="text-align:right;"| મહત્તમ ઝડપ | - || - || - |- | style="text-align:right;"| 0 થી 100&nbsp;કિલોમીટર પ્રતિ કલાક (62&nbsp;એમપીએચ (mph)) | - || - || - |- | style="text-align:right;"| એન્જિનનો પ્રકાર | 475 આઇડીઆઇ (IDI) ટર્બો || 1.3 લિટર એસડીઇ (SDE) કોમન, ક્વાડ્રાજેટ ડિઝલ એન્જિન || ન્યૂ 1.2 લિટર, એમપીએફઆઇ (MPFI), સફાયર પેટ્રોલ એન્જિન |- | style="text-align:right;"| અંતર | {{convert|1405|cc|abbr=on}} || {{convert|1248|cc|abbr=on}} || {{convert|1172|cc|abbr=on}} |- | style="text-align:right;"| પાવર | {{convert|71|PS|kW hp|abbr=on}} @ 4500 આરપીએમ (rpm) || {{convert|75|PS|kW hp|abbr=on}} @ 4000 આરપીએમ (rpm) || {{convert|65|PS|kW hp|abbr=on}} @ 5500 આરપીએમ (rpm) |- | style="text-align:right;"| ટોર્ક | {{convert|135|N.m|abbr=on}} @2500 આરપીએમ (rpm) || {{convert|190|N.m|abbr=on}} @1750 આરપીએમ (rpm) || {{convert|96|N.m|abbr=on}} @3000 આરપીએમ (rpm) |- | style="text-align:right;"| વાલ્વ મિકેનિઝમ | - || - || - |- | style="text-align:right;"| સિલિન્ડર કન્ફિગ્યુરેશન | ઇનલાઇન 4 || ઇનલાઇન 4 || ઇનલાઇન 4 |- | style="text-align:right;"| ઈંધણનો પ્રકાર | ડિઝલ || ડિઝલ || પેટ્રોલ |- | style="text-align:right;"| ઇંધણ પ્રણાલી | આઇડી ટીસી (ID TC) || સીઆરડીઆઇ (CRDI) || એમપીએફઆઇ (MPFI) |- | style="text-align:right;"| લઘુત્તમ વળાંક ત્રિજ્યા | - || - || - |- | style="text-align:right;"| પૈડાનું કદ | {{convert|14|in|abbr=on}} || {{convert|14|in|abbr=on}} || {{convert|13|in|abbr=on}} |- | style="text-align:right;"| ટાઇર્સ | 175 / 65 R14 (ટ્યુબહીન) || 175 / 65 R14 (ટ્યુબહીન)|| 175 / 70 R 13 (ટ્યુબહીન) |- | style="text-align:right;"| ગ્રાઉન્ડ ક્લિયરન્સ | 165&nbsp;મિમિ (6.5&nbsp;ઇંચ) || 165&nbsp;મિમિ (6.5&nbsp;ઇંચ) || 165&nbsp;મીમી (6.5&nbsp;ઇંચ) |} ===ટાટા ઇન્ડિકા વિસ્ટા ઇવી (EV)=== [[File:Tata Indica EV (MIAS).JPG|thumb|right|ટાટા ઇન્ડિકા ઇવી (EV)]] [[File:Tata Indica EV Engine bay.jpg|thumb|right|ટાટા ઇન્ડિકા ઇવી (EV) એન્જિન બે]] {{Splitsection|Tata Indica Vista EV|date=January 2011}} {{See also|Tata Nano#Electric vehicle}} ઇન્ડિકા વિસ્ટાનું ઇલેક્ટ્રિક મોડલ ઇન્ડિકા વિસ્ટા ઇવી (EV) ભારતમાં 2011માં લોન્ચ કરવાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2009/11/25/stories/2009112551680200.htm |title=Tatas may launch electric Indica by early 2011 |publisher=The Hindu Business Line |date=2009-11-25 |access-date=2010-02-24}}</ref> ઇલેક્ટ્રિક વ્હિકલ ઇન્ડિકા વિસ્ટા પર આધારિત છે. એક વખત ચાર્જ કર્યા બાદ કાર ફૂલ ઇલેક્ટ્રિક મોટર પર 200 કિલોમીટર સુધી ચાલી શકે છે. કારને 2008ના છેલ્લા ત્રિમાસિક ગાળાથી બહાર બાડવામાં આવી હતી<ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=&id=4a568fd5-921a-4ceb-862f-37ea067cdb79&&Headline=Tatas+plan+to+drive+out+electric+car&strParent=strParentID |title=Tatas plan to drive out electric car on Indica platform |publisher=Hindustantimes.com |date=2008-07-27 |access-date=2010-12-10 |archive-date=2009-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090126155459/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=&id=4a568fd5-921a-4ceb-862f-37ea067cdb79&&Headline=Tatas+plan+to+drive+out+electric+car&strParent=strParentID |url-status=dead }}</ref> અને સ્પેઇનમાં તેને 2010-08-15થી [[wikt:roll out|બહાર પાડવામાં આવી]] હતી.<ref>{{cite web |url=http://movele.ayesa.es/movele2/muestraVehiculos.php |title=bases |publisher=Movele.ayesa.es |date= |access-date=2009-10-17 |archive-date=2009-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822055619/http://movele.ayesa.es/movele2/muestraVehiculos.php |url-status=dead }}</ref> કંપનીએ એવો નિર્દેશ આપ્યો હતો કે ઇલેક્ટ્રિક ઇન્ડિકા ભારતમાં લગભગ 2010માં લોન્ચ કરવામાં આવશે, પરંતુ તેની કિંમત જણાવી ન હતી. આ વાહનને નોર્વેમાં 2009માં લોન્ચ કરવામાં આવશે <ref>{{cite web |url=http://www6.lexisnexis.com/publisher/EndUser?Action=UserDisplayFullDocument&orgId=101846&topicId=104970025&docId=l:846836097 |title=Tata Motors Unveils Electric Versions Of Indica And Ace |publisher=.lexisnexis.com |date= |access-date=2010-12-10 |archive-date=2011-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521144028/http://www6.lexisnexis.com/publisher/EndUser?Action=UserDisplayFullDocument&orgId=101846&topicId=104970025&docId=l:846836097 |url-status=dead }}</ref> અને કોન્ટીનેન્ટલ યુરોપ અને યુકે (UK)માં તેનું વેચાણ શરૂ કરવામાં આવશે.<ref name="autonews1">http://www.autonews.com/article/20090304/ANE02/903049987/1193</ref> 2009માં યુકે (UK) સરકારે (બિઝનેસ સેક્રેટરી લોર્ડ મેન્ડલસને) યુકે (UK)માં ઇલેક્ટ્રિક વ્હિકલ્સના ઉત્પાદનને ટેકો આપવા માટે ટાટાને 10 મિલયન પાઉન્ડ (11.09 મિલિયન યુરો)ની લોન આપવાની જાહેરાત કરી હતી.<ref name="autocar1">{{cite web|date=18 September 2009 |url=http://www.autocar.co.uk/News/NewsArticle/AllCars/243401/ |title=Tata gets £10m UK loan |publisher=Autocar.co.uk |date=2009-09-18 |access-date=2009-10-17}}</ref> ટાટા મોટર્સની યુકે (UK)ની પેટાકંપની, ટાટા મોટર્સ યુરોપિયન ટેકનિકલ સેન્ટરે ઇલેક્ટ્રિક વ્હિકલ્સ માટેના નવીનતમ ઉકેલોના વિકાસમાં પ્રવિણતા ધરાવતી નોર્વેની ઇલેક્ટ્રિક વ્હિકલ ટેકનોલોજી કંપની મિલ્જો ગ્રેનલેન્ડ ઇનોવેશનનો 50.3 ટકા હિસ્સો 1.93 મિલિયન ડોલરમાં ખરીદ્યો છે અને ઇલેક્ટ્રિક ઇન્ડિકા હેચબેક 2010માં યુરોપમાં લોન્ચ કરવાનું આયોજન ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.tata.com/media/releases/inside.aspx?artid=D8J398/KAjI= |title=TMETC acquires 50.3 per cent stake in Norway’s Miljo Grenland/Innovasjon; to launch first electric vehicle, Indica EV, in 2009 |publisher=Tata.com |date=2008-10-14 |access-date=2010-12-10 |archive-date=2013-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730110821/http://www.tata.com/media/releases/inside.aspx?artid=D8J398%2FKAjI%3D |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Industry consultancy Ipsos' Greater China region |url=http://www.just-auto.com/article.aspx?id=96329&lk=dm |title=INDIA [photo added 15:45BST&#93;: Tata to launch EV next year |publisher=Just-auto.com |date= |access-date=2010-12-10 |archive-date=2009-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090329062948/http://www.just-auto.com/article.aspx?id=96329&lk=dm |url-status=dead }}</ref> ઇલેક્ટ્રોવાયા ટાટા મોટર્સ અને મિલ્જો ગ્રનલેન્ડ ઇનોવેશન સાથે બેટરી ઉત્પાદન અને ઇલેક્ટ્રિક કાર ઇલેક્ટ્રોવાયાની લિથિયમ આયોન સુપરપોલિમર બેટરી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે તે માટે ભાગીદારી કરી રહી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.greencarcongress.com/2008/10/electrovaya-par.html |title=Electrovaya Partners with Tata Motors and Miljø to Launch Electric Car and Battery Production in Norway |publisher=Greencarcongress.com |date=2008-10-14 |access-date=2010-12-10}}</ref> ઇન્ડિકા વિસ્ટા ઇવી (EV) સંપૂર્ણ ચાર્જ<ref name="autonews1"></ref> કરવા પર {{convert|200|km|abbr=on}} શ્રેણી અને {{convert|105|km/h}} ઉચ્ચતમ ઝડપ ધરાવે છે.<ref name="autocar1"></ref> 0થી 60 કિ.મી પ્રતિ કલાક 10 સેકન્ડ કરતાં ઓછા સમયમાં સાથે. આ લક્ષ્યાંક સિદ્ધ કરવા માટે, ટીએમ4 (TM4) ઇલેક્ટ્રોડાયનેમિક સિસ્ટમ્સ (હાઇડ્રો-ક્વિબેકની પેટા કંપની) કાર્યક્ષમ એમઓમેગાટીઆઇવીઇટીએમ(MФTIVETM) શ્રેણી ઇલેક્ટ્રિક મોટર પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.hydroquebec.com/4d_includes/of_interest/PcAN2009-005.htm |title=Aperçu COM 2009-005 An |publisher=Hydroquebec.com |date=2009-01-15 |access-date=2009-05-01 |archive-date=2009-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090511182323/http://www.hydroquebec.com/4d_includes/of_interest/PcAN2009-005.htm |url-status=dead }}</ref> ટાટા ઇન્ડિકા વિસ્ટા ઇવીએક્સ (EVX)ને પ્રોગ્રેસિવ ઇન્શ્યોરન્સ ઓટોમોટિવ એક્સ પ્રાઇઝમાંથી ચારમાંથી ત્રીજા રાઉન્ડ પછી પાછી ખેંચી લેવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.progressiveautoxprize.org/team-central |title=Competition Results &#124; Progressive Automotive XPRIZE |publisher=Progressiveautoxprize.org |date= |access-date=2010-12-12 |archive-date=2010-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101222071040/http://www.progressiveautoxprize.org/team-central |url-status=dead }}</ref> સ્પેઇનમાં તેની કિંમત {{euro|30,000}} કરતાં ઓછી છે.<ref>{{Cite web |url=http://motor.terra.es/novedades-coches/articulo/tata-indica-vista-ev-55121.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2012-07-10 |archive-date=2012-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324051053/http://motor.terra.es/novedades-coches/articulo/tata-indica-vista-ev-55121.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://motor.terra.es/novedades-coches/articulo/tata-indica-vista-ev-55121.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2012-07-10 |archive-date=2012-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324051053/http://motor.terra.es/novedades-coches/articulo/tata-indica-vista-ev-55121.htm |url-status=dead }}</ref> ===ઇન્ડિકા વિસ્ટા કન્સેપ્ટ એસ (S)=== ઇન્ડિકા વિસ્ટા કન્સેપ્ટ એસ (S)ના ડિઝાઇન કૌશલ્યોને પ્રદર્શિત કરવા ડિઝાઇનના અભ્યાસ માટે ટાટાએ 2010માં દિલ્હી ઓટો એક્સ્પોમાં તેને રજૂ કરવામાં આવી હતી. ==ઇન્ડિકા સિલહટ કન્સેપ્ટ કાર== ભારતના 2006ના નવી દિલ્હી ખાતેના ઓટો એક્સ્પોમાં, ટાટાએ ઇન્ડિકા સિલહટ કન્સેપ્ટ કાર, પાછલા વ્હિલથી ડ્રાઇવિંગ, વિસ્તૃત બોડીવર્ક અને 3.5 લિટર {{Convert|330|hp|kW|0|abbr=on}}વી6 (V6) ધરાવતી અલગ પ્રકારની, ઉચ્ચતમ પ્રદર્શન ધરાવતી ઇન્ડિકા, રજૂ કરી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.autocarindia.com/new/Information.asp?id=1663 |title=:: ઓટોકાર ઇન્ડિયા- કાર એન્ડ બાઇક મેગેઝિન :: |access-date=2011-02-25 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927195125/http://www.autocarindia.com/new/Information.asp?id=1663 |url-status=dead }}</ref> આ કાર માત્ર 4.5 સેન્ડમાં 0-100 કિમી પ્રતિ કલાકની ઝડપ મેળવવા સક્ષમ છે, અને {{convert|270|km/h|abbr=on}}ની સૌથી વધારે ઝડપ ધરાવે છે. સિલહટ હાલમાં માત્ર કન્સેપ્ટ વ્હિકલ છે, અને તે સ્ટાન્ડર્ડ ઇન્ડિકાથી સાવ જ અલગ છે. ==ઇન્ડિકા રેલી વર્ઝન== સ્પોર્ટીંગ સસ્પેન્શન સાથેની અને {{convert|180|km/h|abbr=on}} માટે સક્ષમ હોમોલોગેટેડ 1500 સીસી (cc) 115 બીએચપી (bhp) (86 કેડબલ્યુ (kW)) ઇન્ડિકા ટાટા મોડર્સ અને જેયેમ ઓટોમોટીવ્સના જે. આનંદે સાથે મળીને તૈયાર કરી છે. ==આ પણ જુઓ== *કારની સરખામણી (ભારત) *ટાટા ઇન્ડિગો *[[ટાટા નેનો|ટાટા નેનો]] *ટાટા મોટર્સ *ટીએમ4 (TM4) ઇલેક્ટ્રોડાયનેમિક સિસ્ટમ્સ *મિત્યુબિશી આઇ એમઆઇઇવી (i MiEV) ==સંદર્ભો== {{reflist}} ઇન્ડિકા વી2 (v2) પેટ્રોલ અને ડિઝલ એમ બંને પ્રકારના ઇંધણ પર એક સાથે ચાલી શકે તે પ્રકારના એન્જિન સાથે લોન્ચ કરવામાં આવેલી કાર હતી. ==બાહ્ય લિંક્સ== * [http://cars.tatamotors.com/indica/indicavista/index.html ટાટા ઇન્ડિકા વિસ્ટા સત્તાવાર સાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110203024141/http://cars.tatamotors.com/indica/indicavista/index.html |date=2011-02-03 }} * [http://indica.tatamotors.com/ ઇન્ડિકા સત્તાવાર વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517071727/http://indica.tatamotors.com/ |date=2008-05-17 }} * [http://www.tatasa.co.za ટાટા વેબસાઇટ દક્ષિણ આફ્રિકા] * [http://www.indiancarsbikes.in/cars/tata-indica-concept-electric-vehicle-nano-auto-expo-2010-2241/ ટાટા ઇન્ડિકા ઇવી (EV)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209172321/http://www.indiancarsbikes.in/cars/tata-indica-concept-electric-vehicle-nano-auto-expo-2010-2241/ |date=2011-02-09 }} * [http://www.carsalesindia.com/Tata/Indica%20Vista/Tata_Indica%20Vista.html ટાટા ઇન્ડિકા વિસ્ટા મોડલ્સ અને કિંમતની યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101212104840/http://carsalesindia.com/Tata/Indica%20Vista/Tata_Indica%20Vista.html |date=2010-12-12 }} {{Tata Motors}} {{Tata Timeline}} [[Category:ટાટાના વાહનો]] [[Category:સીટી કાર્સ]] [[Category:હેચબેક્સ]] [[Category:ફ્રન્ટ વ્હિલ ડ્રાઇવ વાહનો]] [[Category:1990ના દાયકાનું ઓટોમોબાઇલ્સ]] [[Category:2000ના દાયકાનું ઓટોમોબાઇલ્સ]] [[Category:1998માં રજૂ કરવામાં આવેલા વાહનો]] [[Category:2008માં રજૂ કરવામાં આવેલા વાહનો]] [[Category:ઇલેક્ટ્રિક કાર]] [[Category:બેટરી ઇલેક્ટ્રિક કાર]] [[શ્રેણી:મોટરગાડી]] dygb5e9y0rtkqpx1in60wgdag7tu1fk 0 31006 901595 901517 2026-06-18T16:41:26Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901595 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox scientist | name = ઍલન ટ્યુરિંગ | image =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]], [[computer scientist]] | work_institutions = [[University of Cambridge]]<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} '''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AFP"/> [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો. તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,<ref>{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}</ref> અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા. કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં. 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .<ref name="PM-apology">{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}</ref> == બાળપણ અને યુવાની == ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.<ref name="Hodges1983P5">{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}</ref> તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે<ref name="englishheritaget">{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}</ref>, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ<ref>{{openplaque|381}}</ref>એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.<ref name="Hodges1983P5"/><ref name="turingorguk">{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}</ref> તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}</ref> અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં. જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.<ref name="toolbox">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}</ref> છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું. તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી. 1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા. સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.<ref name="metamagical">{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}</ref> [[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]] ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો. તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું- "હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત'' થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે. જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ'' બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. "<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}</ref> આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી. 1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}</ref> ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.<ref name="teuscher">** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}</ref> ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,<ref>પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨</ref> પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.<ref>[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક </ref> == યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય == [[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]] શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો. ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.<ref>જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, "ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ", જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ 5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique</ref> તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર "ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' ",<ref>{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})</ref> ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે. તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ. જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો. અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે. ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.<ref>[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007</ref> પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો. સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}</ref> જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}</ref> શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}</ref> તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. == સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ == [[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]] બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની'' કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે) કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.<ref>જેક કોપલેન્ડ, "કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001</ref> 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.<ref name="Copeland2006p378">કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378</ref> 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: <blockquote> દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા. તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા. તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.<ref>{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}</ref></blockquote> બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.<ref>''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.</ref> === ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી === બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,<ref name="Copeland2006p378"/> ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. [[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]] જેક ગુડનો મત: <blockquote>મારા ''મતે'' ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું'' અનુમાન લગાવી શકો છો.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes "ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ "હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2"]</ref></blockquote> બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ'' સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10¹⁹ દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10²²થી ભિન્ન હોય છે)<ref>"ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: "જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે", તેમની ચેતવણી સાથે </ref>ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}</ref> યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref name="codebreaker">{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}</ref> === હટ 8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા === [[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.<ref>[58]</ref>]] ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું "કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું".<ref name="MahonP14">{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}</ref> ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.<ref name="MahonP14"/><ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}</ref> જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) "જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો."<ref name="MahonP14"/> આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા. બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો. પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}</ref> જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}</ref> ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી'' (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી. જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું. તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}</ref> એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}</ref> ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી. તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા. તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો. ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા. એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું: <blockquote>હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ. શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો. તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો. જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.<ref>{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}</ref></blockquote> યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો. તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}</ref> તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો. == શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન<ref>{{openplaque|1619}}</ref> ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}</ref> જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. 1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને "કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ"માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન "બુદ્ધિમત્તા" કહેવાઈ. વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને "વિચારવાનું" કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો. ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. 1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો. રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) "ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ"] Chessgames.com</ref> પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.<ref>સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&nbsp;463–518.</ref> તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.<ref>[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]</ref> == પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન == ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું. તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ'' વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm "કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ"] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006</ref> તેમના રસનો કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું. તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે. જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ'' પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં. આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.<ref>[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ</ref> == અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું == જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં. એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં. આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}</ref>તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો. તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો. તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}</ref> અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="LeavittP268">{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}</ref> ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}</ref> ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}</ref> કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા. ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}</ref> == મૃત્યુ == 8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું. જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}</ref> અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે. એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}</ref> ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}</ref> કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, "જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી."<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}</ref> === સમાધિલેખ === {{quote| Hyperboloids of wondrous Light<br /> Rolling for aye through Space and Time<br /> Harbour those Waves which somehow Might<br /> Play out God's holy pantomime <ref>{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}</ref>}} == માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ == [[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]] ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}</ref>એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ'' 1986નું નાટક છે. આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા. 1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું. દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા. ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં "ડેન્જરસ નોલેજ" નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}</ref> 23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}</ref> તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{openplaque|3276}}</ref> 13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ"1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ".28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.<ref name="univsurrey">{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&_dad=portal&_schema=PORTAL |url-status=dead }}</ref>2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.<ref name="bostonpride">{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}</ref> પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007</ref>ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું. 1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું. આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, "ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ"ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે. આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. [[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]] ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે, સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે. પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'. બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.' શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, " ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ".<ref name="computerburied">^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}</ref> આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે'' [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: "હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે."<ref name="AFP">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}</ref> 2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}</ref> એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}</ref> લોગોના રચયિતા<ref>{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}</ref> અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}</ref> 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત "આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4" માં વર્ણવ્યાં છે. === સરકારનું માફીનામું === ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}</ref><ref>{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}</ref> આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.<ref name="PMapology"/><ref>યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. </ref> વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.<ref name="PM-apology"/><ref name="PMapology">{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was "appalling" | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}</ref> <blockquote> ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.<ref name="PMapology"/> </blockquote> === યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર === [[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]] બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી. *સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. *"ટ્યુરિંગ ડેઈઝ" તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.<ref name="bilgiuniv">{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.<ref name="texturingschol">{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL<ref name="lifl">{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું). *ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. *યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. *સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. *હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે. *તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ "ટ્યુરિંગ" રાખવામાં આવ્યું છે. == આ પણ જુઓ == {{Portal box|Biography|Logic|LGBT}} *ટ્યુરિંગ ડીગ્રી *ટ્યુરિંગ સ્વીચ *વણ ગોઠવેલું મશીન *ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ *ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ *ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો *ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). "ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન". ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7 *સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના. *વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું. ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે. મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી. નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q *વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{External links|date=August 2010}} {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ] *[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો *{{MathGenealogy|id=8014}} *[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001 *[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨. *[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100 * [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer * [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા * [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} * [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} * [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા === પેપર્સ === * [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ [[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]] [[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]] [[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]] [[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]] kwcvqe0b0pvuk7x956anqelrl0qwpn9 0 31220 901597 901027 2026-06-18T17:38:11Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901597 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''એરિક ઈમર્સન શ્મિટ''' (જન્મ {{birth date |1955|4|27}})<ref name="born">{{cite web|url=http://www.mckinseyquarterly.com/Googles_view_on_the_future_of_business_An_interview_with_CEO_Eric_Eric Schmidt_2229|title=''Google’s view on the future of business: An interview with CEO Eric Eric Schmidt ''|publisher=The McKinsey Quarterly|access-date=2009-01-26|archive-date=2011-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615114101/http://www.mckinseyquarterly.com/Googles_view_on_the_future_of_business_An_interview_with_CEO_Eric_Eric|url-status=dead}}</ref> એક એન્જિનિયર, ગૂગલના અધ્યક્ષ/સીઈઓ અને એપલ કંપનીના વ્યવસ્થાપક મંડળના એક ભૂતપૂર્વ સભ્ય છે.<ref>{{cite news|url=http://www.apple.com/pr/library/2009/08/03bod.html|title=Dr. Eric Eric Schmidt Resigns from Apple’s Board of Directors|date=2009-08-03|publisher=Apple|access-date=2009-08-03}}</ref> તેઓ યુનિક્સ માટે લેક્સ શાબ્દિક વિશ્લેષક સોફ્ટવેરના સહ-લેખક પણ છે. તેઓ કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટી/1}<ref>{{cite web |url=http://www.cmu.edu/news/archive/2009/April/april13_commencement.shtml |title=April 13: Google Chairman, CEO Eric Eric Schmidt To Give Keynote Address at Carnegie Mellon Commencement, May 17 - Carnegie Mellon University |publisher=Cmu.edu |date= |access-date=2010-03-21 |archive-date=2009-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090926214441/http://www.cmu.edu/news/archive/2009/April/april13_commencement.shtml |url-status=dead }}</ref> અને [[પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી]]<ref>{{Cite web |url=http://www.princeton.edu/~vp/trustees/Trustee%26photo.html |title=princeton.edu |access-date=2021-08-24 |archive-date=2006-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061223140314/http://www.princeton.edu/~vp/trustees/Trustee%26photo.html |url-status=dead }}</ref>ના [[ટ્રસ્ટી મંડળ]]માં પણ રહેલા છે. == જીવનચરિત્ર == શ્મિટ વોશીંગ્ટન, ડી.સી.માં જન્મ્યા હતા, અને બેલ્કસબર્ગ, વર્જિનીયામાં મોટા થયા હતા. યોર્કટાઉન હાઈ સ્કૂલમાંથી સ્નાતક થયા બાદ,<ref>{{Cite news| last = McCaffrey| first = Scott| title = New Inductees Named to Yorktown Hall of Fame| newspaper = Sun Gazette| date = 15 May 2008| url = http://www.sungazette.net/articles/2008/05/15/arlington/news/nws92a.txt| postscript = <!--None-->}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> શ્મિટ પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીમાં પ્રવેશ દાખલ થયાં, જ્યાં તેમણે 1976માં બીએસઈઈ(BSEE)ની પદવી મેળવી.<ref>{{cite news| last = Wolff| first = Josephine| title = University Library joins Google Book Search| work = The Daily Princetonian| publisher = | date = 2007-02-06| url = http://www.dailyprincetonian.com/archives/2007/02/06/news/17198.shtml| access-date = 2008-05-28| archive-date = 2012-07-29| archive-url = https://archive.today/20120729044740/http://www.dailyprincetonian.com/2007/02/06/17198/| url-status = dead}}</ref> કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, બર્કેલેમાં તેમણે 1979માં પરિસર કમ્પ્યુટર કેન્દ્ર, સીએસ (CS) અને ઈઈસીએસ (EECS) વિભાગોને,<ref>{{Cite web|first = Eric Schmidt|last = Eric|title = The Berkeley Network - A Retrospective|url = http://www.krsaborio.net/research/acrobat/1980s/8002_bsd.pdf|format = PDF|postscript = <!--None-->|access-date = 2011-04-01|archive-date = 2008-05-28|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20080528104711/http://www.krsaborio.net/research/acrobat/1980s/8002_bsd.pdf|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite document | first = Eric Schmidt|last = Eric|title = An Introduction to the Berkeley Network | url = http://scholar.google.com/scholar?hl=en&q=an.introduction.to.the.berkeley.network%20Eric Schmidt&um=1&ie=UTF-8&sa=N&tab=ws | publisher = [[Google]] | postscript = <!--None-->}}</ref> એક નેટવર્કમાં જોડવા માટેની ડિઝાઈન બનાવીને અને તેનો અમલ કરીને એમએસની ડીગ્રી મેળવી અને 1982માં વિતરિત સોફ્ટવેર વિકાસ વ્યવસ્થાપનની મુશ્કેલીઓ અને તે મુશ્કેલીઓને ઉકેલવાના ઉપાયો પર એક શોધ નિબંધ સાથે ઈઈસીએસ (EECS)માં પીએચડીની પદવી મેળવી.<ref>{{cite journal|first = E. E.|last = Eric Schmidt|author = Eric Eric Schmidt|title = Controlling large software development in a distributed environment|publisher = U.C. Berkeley EECS Technical Reports|year = 1982|url = http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=TRD&recid=0788297CI&q=&uid=792371362&setcookie=yes|access-date = |journal = |archive-date = 2012-05-14|archive-url = https://web.archive.org/web/20120514140826/http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=TRD&recid=0788297CI&q=&uid=792371362&setcookie=yes|url-status = dead}}</ref> તેઓ ''લેક્સ'' ( શાબ્દિક વિશ્લેષક અને સંકલન નિર્માણનું એક મહત્ત્વપૂર્ણ સાધન)ના સંયુક્ત લેખક હતા. એમણે સ્ટૈનફોર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલમાં અંશકાલિક પ્રોફેસર તરીકે ભણાવ્યું હતુ.<ref name="stanford">{{cite web|url=http://www.gsb.stanford.edu/NEWS/headlines/duffie_Eric Schmidt.shtml|title= ''Stanford''|publisher=Stanford Graduate School of Business|access-date=2009-01-26}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref> શ્મિટ તેમની પત્ની વેન્ડી સાથે એથેર્ટન, કેલિફોર્નિયામાં રહે છે. <ref>"ટેલર ઈગસ્ટી, એક ૧૫ વર્ષીય જૈજ પિયાનોવાદક, જે ઓગસ્ટ ૪ અલ્મનાકના મુખ્ય પૃષ્ઠ પર આવ્યા, તેણણે નોવેલ સીઈઓ એરિક એરિક શ્મિટ અને તેમના પત્ની વેન્ડી ને આથર્ટનના ઘરે શુક્રવારની રાતે રાષ્ટ્રપતિ ક્લિન્ટનના માટે પ્રદર્શન કર્યું હતું. [http://www.almanacnews.com/morgue/1999/1999_10_06.loose06.html "] [http://www.almanacnews.com/morgue/1999/1999_10_06.loose06.html લૂઝ એન્ડસ"]</ref> તેઓ આર્ટન્યૂઝ(ARTnews)ની 200 ટોચના કલા સંગ્રહકોની યાદીમાં પણ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.artnews.com/issues/article.asp?art_id=2311 |title=આર્ટન્યુઝ, ધી આર્ટન્યૂઝ ૨૦૦ ટોપ કલેક્ટરસ, 2007 |access-date=2011-04-01 |archive-date=2010-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119174626/http://artnews.com/issues/article.asp?art_id=2311 |url-status=dead }}</ref> == એરિક શ્મિટ પરિવાર ફાઉન્ડેશન == '''એરિક શ્મિટ પરિવાર ફાઉન્ડેશન''' પ્રાકૃતિક સંસાધનોની નિરંતરતા અને તેના નૈતિક ઉપયોગના મુદ્દાઓને સંબોધિત કરે છે. વેન્ડી એરિક શ્મિટ, જે એક સાન ફ્રાન્સિસ્કોની વાસ્તુશિલ્પ કંપની હાર્ટ હાવર્ટનની સાથે કામ કરી રહ્યાં છે, જે વિશાળ પાયે જમીન ઉપયોગમાં તજજ્ઞ છે, તેણે નૈનટ્યુકેટના ટાપુ પર ટાપુનું અદ્વિતીય ચરિત્ર ટકાવી રાખવા માટે અને ઋતુનો પ્રભાવ ઓછો કરવા માટે ઘણા પ્રોજેક્ટોનો પ્રારંભ કરી ચૂક્યા છે. વેન્ડી શ્મિટને વેન્ડી શ્મિટ ઓઈલ ક્લીનઅપ એક્સ ચેલેન્જનો બક્ષિસ રૂપી પુરસ્કાર પણ આપવામાં આવ્યો હતો, જે ડીપવોટર હોરીઝોનના તેલ સ્રાવથી પ્રેરિત સમુદ્ગના પાણીમાંથી કાચા તેલની કુશળ પકડ માટે એક પડકારયુક્ત પુરસ્કાર હતો.<ref name="xprize">{{cite web|title=X PRIZE Foundation Announces Wendy Eric Schmidt Oil Cleanup X CHALLENGE|url=http://www.xprize.org/media-center/press-release/x-prize-foundation-announces-wendy-Eric Schmidt-oil-cleanup-x-challenge|access-date=2010-09-15|archive-date=2011-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110616043934/http://www.xprize.org/media-center/press-release/x-prize-foundation-announces-wendy-Eric|url-status=dead}}</ref> == કારકિર્દી == === શરૂઆતની કારકિર્દી === તેમની કારકીર્દીના પ્રારંભમાં, શ્મિટે બેલ લેબોરેટરીઝ, જિલૌગ અને જેરોક્સના પ્રસિદ્ધ પાલો અલ્ટો રિસર્ચ કેન્દ્ર (PARC) સહિત ઘણી આઈટી કંપનીઓમાં તક્નીકી હોદ્દાઓ સંભાળ્યા હતા. તેઓ 1983માં સન માઈક્રોસિસ્ટમ્સની સાથે જોડાયા, તેના જાવા વિકાસના પ્રયત્નો{{citation needed|date=January 2011}}{{dubious|date=January 2011}}માં તેમણે નેતૃત્વ કર્યું અને તેના મુખ્ય ટેક્નોલોજી અધિકારી બની ગયા. 1997માં તેમની નોવેલના સીઈઓ તરીકે નિમણૂક થઈ. શ્મિટએ કેમ્બ્રીજ ટેક્નોલોજી પાર્ટનર્સ સંપાદિત કર્યા બાદ નોવેલને છોડી દીધી. ગૂગલ (Google)ના શોધક લેરી પેજ અને સેર્ગેઈ બ્રીને એરિક શ્મિટનો ઈન્ટરવ્યુ લીધો. તેમનાથી પ્રભાવિત થઈ,<ref>"સીઈઓ એરિક એરિક શ્મિટ ઉતકૃષ્ઠ હતો કારણ કે તે માત્ર એવો ઉમેદવાર હતો જે 'બર્નીંગ મેન' ગયો હતો." દ્વારા [http://askpang.typepad.com/relevant_history/2003/04/markoff_and_zac.html "માર્કઓફ અને ઝાચારી ગૂગલ (Google) પર"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040705131610/http://askpang.typepad.com/relevant_history/2003/04/markoff_and_zac.html |date=2004-07-05 }}; જોહ્ન માર્કઓફ અને ગ્રેગગ ઝાચારી. આ પણ જુઓ ''બિઝનેસ વીક'' <nowiki>'</nowiki>s [http://www.businessweek.com/magazine/content/03_39/b3851606.htm "એરિક એરિક શ્મિટ, ગૂગલ (Google)"] 29 સપટેમ્બર 2003માંથી: "વ્યવસાયના પહેલા આદેશોમાંનો એક એ હતો કે પોતાના 20-થી લગભગ સહકર્મીઓની સાથે બર્નિંગ મેનમાં સમાવેશ ખયો, એક મુક્ત કલાત્મક આત્મ-અભિવ્યક્તિ સમારંભ જે નેવાડા રણ-તળાવના તળ પર આયોજિત કરવામાં આવ્યો હતો. તેમના પાછા આવ્યાના તરત જ બાદ ઓફિમાં બેઠા અને તડકાથી વ્યાકુળ અને થોડા થાકેલા, એરિક શ્મિટ આનાથી વધુ ખુશ ન થઈ શકે. તેમણે જાહેર કર્યું, "તેઓ મને યુવાન રાખી રહ્યાં છે."</ref> સાહસિક મૂડીવાદીઓ જોન ડોએર્ર અને માઈકલ મૌરિટ્જના માર્ગદર્શન હેઠળ 2001માં તેઓએ કંપની ચલાવવા માટે શ્મિટની નિમણૂંક કરી. . === ગૂગલ (Google) === શ્મિટ માર્ચ 2001માં અધ્યક્ષ તરીકે ગૂગલ (Google) નિયામક મંડળમાં દાખલ થયા અને ઓગસ્ટ 2001માં કંપનીના સીઈઓ બની ગયા. ગૂગલ (Google)માં, સંસ્થાપક પેજ અને બ્રિનની સાથે એરિક શ્મિટ ગૂગલ (Google)ના દૈનિક કાર્યોની જવાબદારી સંભાળે છે. જેમ કે ગૂગલ (Google)ની 2004 એસ-1 ફાઈલિંગ<ref name="googleS1">{{cite web |url= http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1288776/000119312504142742/ds1a.htm |title=Amendment No. 9 to Form S-1 Registration Statement Under The [[Securities Act of 1933]] |publisher=[[United States Securities and Exchange Commission]] |date=2004-08-18}}</ref> પૃષ્ઠ 29માં દર્શાવ્યું છે, શ્મિટ પેજ અને બ્રિન એક ત્રિપંખીય શાસક તરીકે ગૂગલ (Google) ચલાવે છે. શ્મિટ સામાન્ય રીતે એક સાર્વજનિક કંપનીના સીઈઓને સોંપવામાં આવેલા કામની જેમ કાનૂની જવાબદારીઓ સંભાળે છે અને ઉપપ્રમુખો અને વેચાણ સંરચનાના વ્યવસ્થાપન પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ગૂગલ (Google)ની વેબસાઈટ પ્રમાણે, શ્મિટ "એક કંપનના તરીકે ગૂગલ (Google)ના અત્યંત ઝડપી વિકાસને જાળવી રાખવા માટે કોર્પોરેટ માળખું બાંધવાની જરૂરીયાત અને જ્યારે પેદાશનું ઉત્પાદન ચક્રનો સમય ઓછામાં ઓછો રાખીને ગુણવત્તાની ઉચ્ચતા સુનિશ્ચિત કરવા" માટે પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.<ref name="googleinfo">{{cite web|url=http://www.google.com/corporate/execs.html#eric|title=Google Management: Dr. Eric Eric Schmidt, Chairman of the Executive Committee and Chief Executive Officer|publisher=Google Inc.|access-date=2006-12-01}}</ref> 2007માં, ''પીસી વર્લ્ડ'' એ વેબ પર સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ 50 લોકોની યાદીમાં એરિક શ્મિટને ગૂગલ (Google)ના સહ સંસ્થાપકો લેરી પેજ અને સેર્ગેઈ બ્રિનની સાથે પ્રથમ ક્રમ પર રાખ્યા હતા.<ref name="50mostimportant">નલ, ક્રીસ્ટોફર. "[http://www.pcworld.com/article/id,129301-page,1/article.html# ધી 50 મોસ્ટ ઈમ્પોર્ટન્ટ પીપલ ઓન ધી વેબ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070307073927/http://www.pcworld.com/article/id,129301-page,1/article.html |date=2007-03-07 }}". ''પીસી વર્લ્ડ.'' માર્ચ 5, 2007. 5 માર્ચ, 2009ના રોજ સુધારો.</ref> 2009માં, શ્મિટને એક સલાહકાર એજન્સી બ્રેન્ડન વુડ ઈન્ટરનેશનલ દ્વારા ટોપગન સીઈઓ(CEO)માંના એક તરીકે ગણ્યા છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20120724062621/http://www.forbes.com/2009/06/22/top-gun-CEOs--intelligent-investing-survey.html.php ધી માર્કેટ્સ બેસ્ટ મેનેજરસ - Forbes.com], Forbes.com</ref><ref>[http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php બર્નાર્ડ વુડ ઈન્ટનેશનલે યુએસમાં 24 TopGun CEOs જાહેર કર્યાં.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526153354/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS148914+10-Jun-2009+MW20090610.php |date=2015-05-26 }}, Reuters.com</ref> 20 જાન્યુઆરી, 2011 ગૂગલ (Google)એ જાહેરાત કરી હતી કે 4 એપ્રિલથી શ્મિટ ગૂગલ (Google)ના સીઈઓ તરીકે રાજીનામું આપશે, પણ કંપનીના કાર્યકારી અધ્યક્ષ તરીકે કામ ચાલુ રાખશે અને સહસંસ્થાપક પેજ અને બ્રીનના સલાહકાર તરીકે કાર્ય કરશે. સીઈઓ તરીકે શ્મિટને બદલે પેજને મૂકાશે.<ref>{{cite web |url=http://online.wsj.com/article/BT-CO-20110120-718175.html |title=Google Changes CEOs As Fourth-Quarter Profit Rises 29% |publisher=Wall Street Journal |date=2011-01-20 |access-date=2011-04-01 |archive-date=2011-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406131200/http://online.wsj.com/article/BT-CO-20110120-718175.html |url-status=dead }}</ref> === ઍપલ === 28 ઓગસ્ટ 2006માં શ્મિટને ઍપલના નિયામક મંડળના સભ્ય તરીકે પસંદ કરવામા આવ્યા. 3 ઓગસ્ટ 2009ના રોજ એક ઘોષણા કરવામાં આવી કે શ્મિટ ગૂગલ (Google) અને ઍપલની વચ્ચે વધી રહેલી પ્રતિસ્પર્ધા અને હિતોના સંઘર્ષને કારણે ઍપલના નિયામક મંડળના હોદ્દા પરથી રાજીનામું આપી દેશે.<ref>{{cite web|url=http://www.macrumors.com/2009/08/03/google-ceo-eric-Eric Schmidt-resigns-from-apple-board-of-directors/ |title=Google CEO Eric Eric Schmidt Resigns From Apple Board of Directors|publisher=Mac Rumors |date=2009-08-03 |access-date=2010-03-21}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref> === પ્રમુખ બરાક ઓબામા === શ્મિટ બરાક ઓબામાના રાષ્ટ્રપ્રમુખ પદ માટેના અભિયાનમાં એક અનૌપચારિક સલાહકાર હતા અને ઉમેદવાર માટે 19 ઓક્ટોબર 2008થી તેમણે ચૂંટણી પ્રચાર શરૂ કરી દીધો.<ref>{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB122446734650049199.html|title=Google CEO Backs Obama|last=Langley|first=Monica|coauthors=Jessica E. Vascellaro|date=October 20, 208|access-date=2008-10-20 | work=The Wall Street Journal}}</ref> ઓબામા દ્વારા પોતાના પ્રધાનમંડળમાં બનાવવામાં આવેલા નવા મુખ્ય ટેક્નોલોજી અધિકારીના હોદ્દા માટે સંભવિત ઉમેદવારના રૂપમાં તેમના નામનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite news|url=http://techblog.dallasnews.com/archives/2008/10/google-ceo-eric-Eric Schmidt-report.html|title=Google CEO Eric Eric Schmidt reportedly angling for job in Obama administration as national Chief Technology Officer|last=Godinez|first=Victor|date=October 20, 208|access-date=2008-10-24}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref> ઓબામા માટે પોતાના સમર્થનની ઘોષણામાં, એરિક શ્મિટએ મજાકમાં કહ્યું કે તેમણે $ 1.00ના પગાર પર તેમને કર ભરવામાં છૂટ મળશે.<ref>{{Cite web |url=http://valleywag.com/5076431/with-my-1-salary-ill-be-getting-a-tax-cut |title=ટેક્સ-કટ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2012-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324042402/http://valleywag.com/5076431/with-my-1-salary-ill-be-getting-a-tax-cut |url-status=dead }}</ref> ઓબામાની જીત પછી, શ્મિટ રાષ્ટ્રપતિ ઓબામાના સંક્રમણ સલાહકાર મંડળના એક સભ્ય બન્યા. તેમણે પ્રસ્તાવ મૂક્યો કે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાની દરેક સમસ્યાઓને એક જ વખતમાં ઉકેલવાનો સૌથી સહેલો રસ્તો, ઓછામાં ઓછી ગૃહનીતિમાં એ છે કે, એક ઉત્તેજિત કાર્યક્રમ અમલી બનાવવો, જેનાથી નવીકરણીય ઊર્જાને પ્રોત્સાહન મળે અને સમયની સાથે નવીકરણીય ઊર્જા જીવાશ્મ ઈંધણની જગ્યા લઈ લે.<ref>{{cite web|url=http://www.calcars.org/calcars-news/1022.html |title=Gore/Alliance for Climate Protection: All-In for Plug-Ins |publisher=Calcars.org |date= |access-date=2010-03-21}}</ref> ત્યારથી તે રાષ્ટ્રપ્રમુખના વિજ્ઞાન અને ટેક્નીકલ સલાહકાર પરિષદ PCASTના નવા સભ્ય બની ગયા.<ref>{{Cite web |url=http://www.whitehouse.gov/administration/eop/ostp/pcast/about/members |title=PCASTના સભ્યોની યાદી |access-date=2011-04-01 |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709005123/http://www.whitehouse.gov/administration/eop/ostp/pcast/about/members |url-status=dead }}</ref> === ન્યુ અમેરિકા ફાઉન્ડેશન === ન્યુ અમેરિકા ફાઉન્ડેશન એક બિન-નફાકારક સાર્વજનિક પોલિસી સંસ્થા અને સામાજિક, આર્થિક કે રાજકીય પ્રશ્નો પર સલાહ અને વિચાર આપનાર નિષ્ણાત જૂથ છે, જેની સ્થાપના 1999માં થઈ છે. શ્મિટ તાજેતરમાં નિયામક મંડળના અધ્યક્ષ છે. તેઓ 2008માં સ્થાપક અધ્યક્ષ જેમ્સ ફેલોવસના વારસ થયા.<ref>ન્યુ અમેરિકા ફાઉન્ડેશન, [http://www.newamerica.net/about/board બોર્ડ ઓફ ડીરિક્ટરસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101221152152/http://newamerica.net/about/board |date=2010-12-21 }}, 11 મે 2010]</ref> == વળતર == જ્યારે એરિક શ્મિટની નિમણૂક કરવામાં આવી ત્યારે તેમને $250,000 પગાર અને વાર્ષિક કામગીરીના દેખાવ અંગેનું બોનસ ચૂકવવામાં આવતું હતું. તેમને 30 ટકાની ભાગીદારીમાં વર્ગ બી સામાન્ય સ્ટોકના 14,331,703ની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી અને 426,892 સિરીઝ સી હેઠળના સ્ટોકને $2.34ની કિંમતને ખરીદવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. <ref>http://books.google.com/books?id=VbguRQAACAAJ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121112153500/http://books.google.com/books?id=VbguRQAACAAJ |date=2012-11-12 }} Googled: કેન ઓલેટ્ટા દ્વારા ધી એન્ડ ઓફ ધી વર્લ્ડ એઝ વી નો ઈટ</ref> 2008 અને 2009માં ગૂગલ (Google)ના સીઈઓ હોદ્દાએ શ્મિટે માત્ર $ 1નું મૂળ પગાર મેળવ્યો હતો. અને 2008માં 508,763 ડોલર અને 2009માં 508, 763 ડોલરનું અન્ય વળતર મેળવ્યું હતું. તેમણે કોઈ પણ પ્રકારના નકદ નાણા, શેર અથવા વિકલ્પો સ્વીકાર્યા ન હતાં.<ref>[http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1288776/000119312510070028/ddef14a.htm#rom57429_51 ]</ref> શ્મિટ એવા કેટલાંક લોકોમાંના છે જે એક કંપનીના શેર વિકલ્પ પ્રાપ્ત કરીને (અમેરિકન ડોલર) અજબપતિ બની ગયા, જેના ન તો તેઓ સંસ્થાપક હતાં અને ન તેઓ સંસ્થાપકના સંબંધી હતાં.<ref>આ વર્ષની શરૂઆતમાં તેમણે ગૂગલ (Google) સ્ટોકના વેચાણમાં લગભગ $90 મિલિયન ખેંચ્યા અને છેલ્લા બે મહિનાઓના સ્ટોકના વેચાણમાં ઓછામાં ઓછા $50 મિલિયન વધુ બનાવ્યા, જ્યારે સ્ટોક પ્રતિ શેર $300 થી વધુ ઉછળ્યો. {{cite web|url=http://news.com.com/2102-1032_3-5787483.html|title=Google balances privacy, reach|access-date=2006-11-15|last=Mills|first=Elinor|date=August 3 <!-- 05:20:30 PDT --> 2005|publisher=[[CNET]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20061217100506/http://news.com.com/2102-1032_3-5787483.html|archive-date=2006-12-17|url-status=bot: unknown}}</ref> પોતાની 2006ની 'વિશ્વના સૌથી અમીર લોકો'ની સૂચિમાં ફોર્બ્સએ $6.2 અજબની અનુમાનિત સંપત્તિની સાથે એરિક શ્મિટને વિશ્વના 129માં સૌથી અમીર વ્યક્તિ તરીકે સૂચિત કર્યાં હતાં. (રેન્કિંગમાં ઓન્સી સવિરિસ, અલેક્સી કુજ્મિચોવ અને રોબર્ટ રોલિંગ સહભાગી હતાં). એરિક શ્મિટએ 2006માં 1 ડોલરનો પગાર મેળવ્યો હતો.<ref>{{cite news | url=http://money.cnn.com/2005/04/08/technology/google_salary/index.htm | title=Eric Eric Schmidt, Larry Page and Sergey Brin agree to a $1 salary according to company's latest proxy | access-date=2008-02-03 | work=CNN | date=2005-04-08 | first=Paul R. | last=La Monica | archive-date=2010-07-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100725084349/http://money.cnn.com/2005/04/08/technology/google_salary/index.htm | url-status=dead }}</ref> ગૂગલ (Google)ે વિદાય વેળાની ભેટ તરીકે તેમને 2011માં $100 મિલિયન આપ્યા હતાં. <ref>http://www.reuters.com/article/idUSTRE70M1V120110123</ref><ref>http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704624504576098070086282958.html</ref> == દ્રષ્ટિકોણો == સીએનબીસી (CNBC) દસ્તાવેજ "ઈનસાઈડ ધી માઈન્ડ ઓફ ગૂગલ (Google)" પર ડિસમ્બર 3, 2009ના રોજ પ્રસારિત થયેલા એક ઈન્ટરવ્યુ દરમિયાન, શ્મિટને પૂછવામાં આવ્યું, "લોકો ગૂગલ (Google)ને પોતાના સૌથી ભરોસાપાત્ર મિત્ર ગણે છે. શું તેઓએ એવું કરવું જોઈએ?" તેમણે પ્રત્યુતર પાઠવ્યોઃ હું વિચારું છું કે ધારણાની અગત્યતા છે. જો તમારી પાસે કંઈક છે જે તમે કોઈને જણાવવા માંગતા નથી, તો કદાચ તમારે તે કરવુ જ ન જોઈએ, પરંતુ જો તમારે ખરેખર એવા ખાનગીપણાની જરૂરિયાત છે, તો વાસ્તવિકતા એ છે કે ગૂગલ (Google) સહિત અન્ય શોધ એન્જિંનો આવી માહિતીને કેટલાંક સમય સુધી રાખે છે અને એ મહત્ત્વપૂર્ણ છે કે ઉદાહરણ માટે આપણે દરેક સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાના પૈટ્રિયટ કાયદા પર આધારિત છીએ. એ શક્ય છે કે તે માહિતી અધિકારીઓને જણાવી દેવામાં આવે." <ref>{{cite web|url= http://www.ft.com/cms/s/0/efc1281e-e687-11de-98b1-00144feab49a.html |title= Media - Facebook must be weary of changing the rules |publisher=Ft.com |date=2009-12-11 |access-date=2010-03-21}}</ref><ref>{{cite web| url= http://www.youtube.com/watch?v=A6e7wfDHzew |title=Google CEO Eric Eric Schmidt on privacy |publisher= [[YouTube]] |date=2009-12-08 |access-date=2010-03-21}}</ref>4 ઓગસ્ટ 2010એ ટેકોનોમી સંમેલનમાં એરિક શ્મિટએ રજૂઆત કરી હતી કે ટેક્નોલોજી સારી છે, પરંતુ તેમણે કહ્યું કે પડકારોનો સામનો કરવા માટે એક જ માર્ગ છે, "ખૂબ વધારે પારદર્શિતા અને કોઈ પોતાનું નામ ન છુપાવે." એરિક શ્મિટએ એ પણ કહ્યું કે વિષમ ભયના એક યુગમાં, "સાચી ગુમનામી અત્યંત ખતરનાક છે." <ref>{{cite web| title=Google's Eric Schmidt: Society not ready for technology| url=http://news.cnet.com/8301-13860_3-20012704-56.html| date=August 4, 2010| publisher=[[CNET]]| access-date=2010-08-07| archive-date=2010-10-15| archive-url=https://web.archive.org/web/20101015225603/http://news.cnet.com/8301-13860_3-20012704-56.html| url-status=dead}}</ref> ઓગસ્ટ 2010માં, શ્મિટએ નેટવર્ક તટસ્થતા પર પોતાની કંપનીના વિચારોને સ્પષ્ટ કર્યાં- "હું સ્પષ્ટ કરવા માંગુ છું કે નેટ તટસ્થતા શું છે- આપણો અર્થ એ છે કે જો તમારી પાસે વીડિયોની જેમ કોઈ માહિતી છે, તો તમે એક વ્યક્તિના વીડિયોની વિરુદ્ધ બીજી વ્યક્તિના વીડિયોના પક્ષમાં ભેદભાવ નહીં કરો. પરંતુ વિવિધ પ્રકારોમાં વિભેદ કરવો યોગ્ય છે. જેથી તમે વીડિયોના અવાજને પ્રાથમિકતા આપી શકશો અને તે મુદ્દા પર ગૂગલ (Google) અને વેરિજોન સાથે એક સામાન્ય સમજૂતી થઈ છે."<ref>{{cite news | title=Why Google and Verizon's Net neutrality deal affects you | url=http://money.cnn.com/2010/08/05/technology/google_verizon_net_neutrality_rules/index.htm | date=August 5, 2010 | publisher=[[CNN]] | work=CNNMoney | access-date=2010-08-06 | first=David | last=Goldman | archive-date=2010-08-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100806124340/http://money.cnn.com/2010/08/05/technology/google_verizon_net_neutrality_rules/index.htm | url-status=dead }}</ref> == આ પણ જુઓ == * અબજોપતિઓની યાદી * 70/20/10 મોડલ — એરિક શ્મિટ દ્વારા સ્થાપિત વ્યાપારી મોડલ.<ref>{{cite news | url=http://money.cnn.com/magazines/business2/business2_archive/2005/12/01/8364616/index.htm | work=CNN | access-date=2010-05-02 | title=The 70 Percent Solution | first=John | last=Battelle | date=2005-12-01 | archive-date=2010-02-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100222094933/http://money.cnn.com/magazines/business2/business2_archive/2005/12/01/8364616/index.htm | url-status=dead }}</ref> * રિચાર્જઆઈટી == સંદર્ભો == {{Reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Commons category|Eric E. Schmidt}} * {{Twitter|ericschmidt}} * સીનેટ (CNET): [https://web.archive.org/web/20201126012137/http://news.com.com/2102-1032_3-5787483.html?tag=st.util.print ગૂગલ (Google)નું ખાનગીકરણ સંતુલન, પહોચીં ગયું ] (જૂલાઈ 14, 2005), જે ગૂગલ (Google) દ્વારા આયોજિત વ્યક્તિગત સૂચનાના ઉદાહરણના રૂપમાં એરિક શ્મિટનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો. * [http://edcorner.stanford.edu/authorMaterialInfo.html?author=150 સ્ટેનફોર્ડમાં એરિક એરિક શ્મિટ અને લેરી પેજ વક્તવ્ય આપી રહ્યાં છે. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430091657/http://edcorner.stanford.edu/authorMaterialInfo.html?author=150 |date=2008-04-30 }} (મે 1, 2002) * [http://www.apple.com/pr/library/2006/aug/29bod.html ગૂગલ (Google)ના સીઈઓ(CEO) ડો. એરિક એરિત શ્મિટનો ઍપલના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટરો]માં સમાવેશ થયો. ઍપલ કંપની દ્વારા પ્રેસ રીલિજ * [http://www.princeton.edu/~vp/trustees/Trustee_photo-04-05.html પ્રિન્સટન યુનિવર્સીટી બોર્ડ ઓફ ટ્રસ્ટીસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080117093414/http://www.princeton.edu/~vp/trustees/Trustee_photo-04-05.html |date=2008-01-17 }} * [http://iinnovate.blogspot.com/2007/03/eric-Eric શ્મિટ-ગૂગલ (Google) કે સીઈઓ. એચટીએમએલ ઈનોવેટ દ્વારા એરિર એરિક શ્મિટનો ઈન્ટરવ્યુ]{{Dead link|date=December 2010}} * [http://www.executivetalks.com/exe008.html કાર્યકારી મુદ્દાઓ પર નવરચનાના વિશે વાત કરતાં એરિક એરિત શ્મિટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101007163547/http://www.executivetalks.com/exe008.html |date=2010-10-07 }} === વીડિયો === * {{Charlie Rose|11217}}2010માં * {{Charlie Rose|10131}}2009માં * [http://www.mobileworldlive.com/tv.asp?id=275 મોબાઈલ વર્લ્ડ કોગ્રેસ 2010 કીનોટ: એરિક એરિક શ્મિટ, સીઈઓ CEO), ગૂગલ (Google) (Google)]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}(ફેબ્રુઆરી 2010) * [[યુ ટ્યુબ|યુટ્યુબ]]: [http://www.youtube.com/watch?v=Ug7wQak2zQ0&amp;mode=user&amp;search= શિયોલ ડિઝીટલ ફોરમ ખાતે એરિક એરિક શ્મિટ.] (2007.06.05) * ઈટ્યુન્સ: [http://phobos.apple.com/WebObjects/MZStore.woa/wa/viewPodcast?id=174478070&amp;s=143444&amp;i=10669756 ગૂગલ (Google) મેકીંગ ઓફ અ મોર્ડન કંપની.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606232854/http://phobos.apple.com/WebObjects/MZStore.woa/wa/viewPodcast?id=174478070&s=143444&i=10669756 |date=2011-06-06 }} * [http://www.sun.com/smi/Press/sunflash/1997-03/sunflash.970318.23634.xml એરિક શ્મિટની નોવેલના સીઈઓ તરીકે નિમણૂંક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522085645/http://www.sun.com/smi/Press/sunflash/1997-03/sunflash.970318.23634.xml |date=2008-05-22 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=wHF83ROalOo નાસાના ૫૦ વર્ષોની વ્યાખ્યાન શ્રેણીમાં એરિક શ્મિટનું પ્રવચન ] {{s-start}} {{s-bus}} {{succession box | before=[[Larry Page]] | title=[[Google|Google CEO]] | years=2001-2011 | after=[[Larry Page]] }} {{s-end}} {{Google Inc.}} {{Apple}} {{Persondata | NAME=Eric Eric Schmidt | ALTERNATIVE NAMES=Eric Emerson Eric Schmidt | SHORT DESCRIPTION=Entrepreneur, CEO of Google | DATE OF BIRTH=April 27, 1955 | PLACE OF BIRTH=Washington, D.C., United States | DATE OF DEATH= | PLACE OF DEATH= }} [[શ્રેણી:1955 જન્મો]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યાવસાયિકપ્રજા]] [[શ્રેણી:અમેરિકન અબજોપતિઓ]] [[શ્રેણી:અમેરિકાના ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ્ઝ]] [[શ્રેણી:અમેરિકાના કલા સંગ્રહકો]] [[શ્રેણી:એમેરિકાના ઈલેક્ટ્રીક ઈજનેરો]] [[શ્રેણી:ગૂગલ (Google)ના કર્મચારીઓ]] [[શ્રેણી:વોશીંગ્ટન, ડી.સીના લોકો]] [[શ્રેણી:પ્રિન્સટન યુનિવર્સટીના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી]] [[શ્રેણી:કેલીફોર્નીયા યુનિવર્સીટી, બેર્કેલીના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી]] [[શ્રેણી:વોશીંગ્ટન, ડી.સી.ના વ્યવસાયિક લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૫૫માં જન્મ]] iob5il99ku0awlkd12r6x3zirw0kdnf 0 32537 901591 901019 2026-06-18T14:35:43Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901591 wikitext text/x-wiki {{cleanup}}{{pp-move-indef}} {{Infobox Officeholder |name = Arnold Schwarzenegger |image = ArnoldSchwarzeneggerSDJun10.jpg |caption = Schwarzenegger in 2010. |order = [[List of Governors of California|38th]] |office = Governor of California |lieutenant = [[Cruz Bustamante]] <small>(2003–07)</small><br>[[John Garamendi]] <small>(2007–09)</small> <br>[[Abel Maldonado]] <small>(2010–11)</small> |term_start = November 17, 2003 |term_end = January 3, 2011 |predecessor = [[Gray Davis]] |successor = [[Jerry Brown]] |birth_date = {{birth date|1947|7|30}} |birth_place = [[Thal, Styria|Thal]], Austria |death_date = |death_place = |party = [[Republican Party (United States)|Republican Party]] |spouse = [[Maria Shriver]] <small>(1986–present)</small> |children = [[Katherine Schwarzenegger|Katherine]] <small>(b. 1989)</small><br>Christina <small>(b. 1991)</small><br>Patrick <small>(b. 1993)</small><br>Christopher <small>(b. 1997)</small> |relations = [[Sargent Shriver]] (father-in-law, deceased)<br>[[Eunice Kennedy Shriver]] (mother-in-law, deceased) |residence = [[Brentwood, Los Angeles|Brentwood]] |alma_mater = [[Santa Monica College]]<br>[[University of Wisconsin–Superior|University of Wisconsin, Superior]] |profession = [[Bodybuilding|Bodybuilder]], Actor |religion = Roman Catholicism |signature = Arnold Schwarzenegger Signature.svg |website = [http://www.schwarzenegger.com/ Personal website] |branch = [[Austrian Armed Forces]] |serviceyears = 1965 }} '''આર્નોલ્ડ એલોઇસ શ્વાર્ઝેનેગર''' <ref>{{IPA-en|ˈʃwɔrtsənɛɡər}}, {{IPA-de|ˈaɐnɔlt ˈalɔʏs ˈʃvaɐtsənˌʔɛɡɐ|lang}}</ref> (જન્મ 30 જુલાઈ, 1947) ઓસ્ટ્રિયન-અમેરિકન બોડિબિલ્ડર, અભિનેતા, મોડેલ, ઉદ્યોગપતિ અને રાજકીય નેતા છે, જેમણે કેલિફોર્નિયાના 38માં ગવર્નર (2003-2011) તરીકે કામગીરી કરી રહ્યા છે. શ્વાર્ઝનેગરે 15 વર્ષની વયે વજન ઉંચકવાની તાલીમ લીધી હતી. તેમને 20 વર્ષની ઉંમરે મિ. યુનિવર્સનો ખિતાબ એનાયત કરાયો હતો અને તેમણે કુલ સાત વખત મિ. ઓલમ્પિયા સ્પર્ધા જીતી હતી. શ્વાર્ઝેનેગર બોડિબિલ્ડિંગના ક્ષેત્રમાં અગ્રણી હસ્તી છે અને આ રમત અંગે કેટલાંક પુસ્તકો અને સંખ્યાબંધ લેખો લખ્યા છે. શ્વાર્ઝેનેગર ''કોનન ધ બાર્બેરિયન'' , ''ધ ટર્મિનેટર'' અને ''કમાન્ડો'' જેવી ફિલ્મમાં તેમની મુખ્ય ભૂમિકા માટે હોલિવૂડની એક્શન ફિલ્મના આદર્શરૂપ અભિનેતા તરીકે વિશ્વભરમાં ખ્યાતિ ધરાવે છે. તેમણે તેમના બોડિબિલ્ડિંગના દિવસો દરમિયાન “ઓસ્ટ્રેલિયન ઓક” અને “સ્ટ્રિરીયન ઓક” તેમજ અભિનયની કારકિર્દી દરમિયાન “આર્ની” અને વધુ તાજેતરમાં “ગર્વનેટર” (“ગવર્નર” અને “ટર્મિનેટર” નું સંયુક્તનામ)નું ઉપનામ મેળવ્યું છે.<ref name="IMDb bio">{{cite web |title=Biography for Arnold Schwarzenegger |publisher=[[Internet Movie Database|IMDb]] |url=http://www.imdb.com/name/nm0000216/bio |access-date=April 18, 2008}}</ref> રિપબ્લિકન પક્ષના નેતા તરીકે તેઓ 7 ઓક્ટોબર, 2003માં સૌપ્રથમ વખત સ્પેશિયલ રિકોલ ચૂંટણીમાં (શ્વાર્ઝેનેગરનો ચૂંટણી પ્રચાર “ટોટલ રિકોલ” તરીકે ઓળખાયો હતો) તત્કાલિન ગવર્નર ગ્રે ડેવિસની જગ્યાએ ચૂંટાઈ આવ્યા હતા. ડેવિસની બાકી રહેલી મુદત માટે કામ કરવા માટે શ્વાર્ઝેનેગરને 17 નવેમ્બર, 2003ના રોજ હોદ્દાના શપથ લેવડાવવામાં આવ્યા હતા. શ્વાર્ઝેનેગર 2006માં કેલિફોર્નિયાના ગવર્નરની ચૂંટણીમાં 7 નવેમ્બર 2006ના રોજ ગવર્નરના સંપૂર્ણ કાર્યકાળ માટે ફરી ચૂંટાઈ આવ્યા હતા, જેમાં તેમણે ડેમોક્રેટ નેતા ફિલ એન્ગેલાઇડ્સને પરાજય આપ્યો હતો, જે તે સમયે કેલિફોર્નિયા રાજ્યના ખજાનચી હતા. શ્વાર્ઝેનેગરને 5 જાન્યુઆરી, 2007ના રોજ બીજી મુદત માટે હોદ્દાના શપથ લેવડાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/01/05/AR2007010501386.html |title=Schwarzenegger Sworn in for Second Term |agency=Associated Press |access-date=April 23, 2008 |last=Kurtzman|first=Laura | work=The Washington Post | date=January 5, 2007}}</ref> ==પ્રારંભિક જીવન== શ્વાર્ઝેનેગરનો જન્મનો ઓસ્ટ્રિયાના થાલમાં થયો હતો, જે ગામ સ્ટિરિયાની રાજધાની ગ્રાઝની સરહદ પર આવેલું છે. તેમનું નામ આર્નોલ્ડ એલોઇસ શ્વાર્ઝેનેગર રાખવામાં આવ્યું હતું.<ref name="lifeline">{{cite news |title=Time of His Life |url=http://schwarzenegger.com |work=Schwarzenegger.com |access-date=April 18, 2007}}</ref> તેમના માતાપિતા સ્થાનિક પોલીસ વડા ગુસ્તાવ શ્વાર્ઝેનેગર (1907-1972) અને ઓરેલિયા જેડર્ની (1922-1998) હતા. તેમના પિતાએ ફેલ્ડજેનડર્મરેરી (જર્મન લશ્કરનું એક એકમ)ના હૌપ્ટફેલ્ડવેબેલ તરીકે જર્મનીના લશ્કર સાથે બીજા વિશ્વ યુદ્ધમાં ભાગ લીધો હતો અને ચેપી મલેરિયાને કારણે તેમને 1943માં ફરજમુક્ત કરાયા હતા. તેમણે 20 ઓક્ટોબર, 1945ના રોજ લગ્ન કર્યા હતા - ગુસ્તાવ 38 વર્ષના હતા અને ઓરેલિયા મીનહાર્ડ નામના પુત્ર સાથેની 23 વર્ષીય વિધવા હતી. શ્વાર્ઝેનેગરના જણાવ્યા અનુસાર તેમના માતાપિતા ખૂબ જ કડક હતાઃ “ઓસ્ટ્રેલિયામાં પરત આવ્યા પછી સંપૂર્ણપણે અલગ વિશ્વ હતું, જો અમે કંઈ ખરાબ કરીએ અથવા અમે અમારા માતાપિતાની આજ્ઞાનું પાલન ન કરીએ તો સોટીઓ પડતી હતી.”<ref name="askarnold1"></ref> તેઓ દર રવિવારે ચર્ચ સેવામાં હાજરી આપતા રોમન કેથલિક પરિવારમાં ઉછર્યા હતા.<ref name="tmas">{{cite book |last=Andrews |first=Nigel |title=True Myths of Arnold Schwarzenegger |year=2003 |publisher=Bloomsbury |isbn=1582344655}}</ref><ref>{{cite news|first=Eric|last=Herman|title=Ah-nold in cross hairs Rivals blast Calif. front-runner|date=August 11, 2003|url=http://www.nydailynews.com/archives/news/2003/08/11/2003-08-11__ah-nold_in_cross_hairs__riv.html|work=[[Daily News (New York)]]|access-date=September 14, 2010|location=New York|archive-date=ફેબ્રુઆરી 20, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110220031054/http://www.nydailynews.com/archives/news/2003/08/11/2003-08-11__ah-nold_in_cross_hairs__riv.html|url-status=dead}}</ref> ગુસ્તાવ પોતાના પુત્ર આર્નોલ્ડ કરતા સાવકા પુત્ર મીનહાર્ડને વધારે ચાહતા હતા.<ref name="governG2">{{cite news |first=Xan |last=Brooks |title=The Governator |date=August 8, 2003 |url=http://www.guardian.co.uk/film/2003/aug/08/usa.politicsandthearts |work=The Guardian |access-date=April 19, 2007 | location=London}}</ref> તેમનો આ ભેદભાવ એટલો “મજબૂત” અને “ખુલ્લો” હતો કે તેનાથી એવી આધારવિહિન શંકા જન્મી હતી કે આર્નોલ્ડ તેમનું સંતાન નથી.<ref name="wl">{{cite book |last=Leigh |first=Wendy |title=Arnold: An Unauthorized Biography |year=1990 |isbn=0720719976 |publisher=Pelham}}</ref> શ્વાર્ઝેનેગરે તેમના પિતા વિષે જણાવતા કહ્યું કે “તેમનામાં તમારી સમસ્યાઓને સાંભળવાની કે સમજવાની ધીરજ ન હતી... ત્યાં ખરેખર માં જ એક દિવાલ હતી.”<ref name="tmas"></ref> શ્વાર્ઝેનેગરને માતા સાથે સારો સંબંધો હતો અને માતાના મૃત્યુ સુધી લાગણીના સંબંધો જળવાઈ રહ્યા હતા.<ref>{{cite web |title=Arnold Schwarzenegger: Mr. Olympia&nbsp;– 1970–1975, 1980 |publisher=BodyBuild.com |url=http://www.bodybuildbid.com/articles/mrolympia/arnold-schwarzenegger.html |access-date=April 18, 2008}}</ref> જીવનમાં પછીથી શ્વાર્ઝેનેગરે તેમના પિતાના યુદ્ધ સમયની માહિતી શોધવા માટે સિમોન વીસેન્થનલ સેન્ટર કાર્યરત કર્યું હતું, જે ગુસ્તાવ નાઝી પાર્ટી અને એસએ (SA)ના સભ્ય હોવા છતા કોઇ અત્યાચારના પુરાવા શોધી શક્યું ન હતું.<ref name="governG2"></ref> શાળામાં શ્વાર્ઝેનેગર દેખીતી રીતે મધ્યમ કક્ષાના વિદ્યાર્થી હતા, પરંતુ તેમના “આનંદી, રમૂજી અને ઉલ્લાસપૂર્ણ” વ્યક્તિત્વને કારણે અલગ તરી આવતા હતા.<ref name="tmas"></ref> તેમના પરિવારમાં નાણાંની સમસ્યા હતી, શ્વાર્ઝેનેગરે યાદ કરતા જણાવ્યું હતું કે તેમની યુવાનીની મહત્ત્વની ઘટનાઓમાં કુટુંબે રેફિજરેટરની ખરીદી કરી તે ઘટનાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="wl"></ref> પુત્ર તરીકે શ્વાર્ઝેનેગર ઘણી રમતો રમતા હતા, તેમના પર પિતાનો મોટો પ્રભાવ પડ્યો હતો.<ref name="tmas"></ref> 1960માં [[અસોસિએશન ફુટબોલ|ફૂટબોલ]] ટીમના કોચ તેમની ટીમને સ્થાનિક જિમ (વ્યાયામ શાળા)માં લઈ ગયા ત્યારે તેમણે પ્રથમ વખત લોખંડનો દંડ ઉપાડ્યો હતો.<ref name="lifeline"></ref> 14 વર્ષની ઉંમરે તેમણે કારકિર્દી તરીકે ફૂટબોલ (સોકર)ની જગ્યાએ બોડિબિલ્ડિંગની પસંદગી કરી હતી.<ref name="katzfilm">{{cite book |last=Katz |first=Ephraim |title=Film Encyclopedia |year=2006 |publisher=HarperCollins |isbn=0060742143}}</ref><ref name="profilear">{{cite news |title=Profile: Arnold Schwarzenegger |date=August 31, 2004 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/3131155.stm |work=BBC |access-date=April 18, 2008}}</ref> તેમણે 13 વર્ષની ઉંમરે વેઇટ લિફ્ટિંગની શરૂઆત કરી હતી કે કેમ તેવા પ્રશ્નના જવાબમાં શ્વાર્ઝેનેગરે જણાવ્યું હતું કે “હકીકતમાં હું 15 વર્ષનો હતો, ત્યારે મે વેઇટ લિફ્ટિંગની તાલીમ ચાલુ કરી હતી, પરંતુ હું વર્ષોથી ફૂટબોલ (સોકર) જેવી રમતોમાં ભાગ લેતો હતો, તેથી મને લાગ્યું હતું કે હું પાતળો હોવા છતા સારુ શરીર સૌષ્ઠવ ધરાવતો હોવાથી હું જિમ (વ્યાયામ શાળા)માં જવાનું શરૂ કરી શકું અને ઓલમ્પિક લિફ્ટિંગ માટેની તૈયારી કરી શકું.”<ref name="askarnold1"></ref> જોકે તેમની અધિકૃત વેબસાઇટ પર તેમની આત્મકથામાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે “14 વર્ષની ઊંમરે તેમણે ડેન ફાર્મરની દેખરેખ હેઠળ સઘન તાલીમ કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો હતો, 15 વર્ષની ઉંમરે મનોવિજ્ઞાન (શરીર કરતા મનની વધુ શક્તિઓ અંગે વધુ જાણવા માટે)નો અભ્યાસ કર્યો હતો અને 17 વર્ષની ઉંમરે સ્પર્ધાત્મક કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી.”<ref name="mrever">{{cite news |title=Mr. Everything |url=http://www.schwarzenegger.com/en/athlete/mreverything/index.asp?sec=athlete&subsec=mreverything |work=Schwarzenegger.com |access-date=April 18, 2008 |archive-date=એપ્રિલ 16, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234020/http://www.schwarzenegger.com/en/athlete/mreverything/index.asp?sec=athlete&subsec=mreverything |url-status=dead }}</ref> 2001માં એક પ્રવચનમાં તેમણે કહ્યું હતું કે ''“હું 14 વર્ષનો હતો, ત્યારે જ મારું આયોજન નક્કી થઈ ગયું હતું.'' ''મારા પિતા મને તેમની જેમ પોલીસ અધિકારી બનાવવા માગતા હતા.'' ''મારા માતા મને વ્યાપાર શાળામાં મોકલવા માગતા હતા.”'' <ref name="per">{{cite news |first=Arnold |last=Schwarzenegger |title=ARNOLD'S "PERSPECTIVES" |date=October 3, 2001 |url=http://www.schwarzenegger.com/en/life/hiswords/words_en_sac_perspectives.asp?sec=life&subsec=hiswords |work=Schwarzenegger.com |access-date=April 18, 2008 |archive-date=મે 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523204808/http://www.schwarzenegger.com/en/life/hiswords/words_en_sac_perspectives.asp?sec=life&subsec=hiswords |url-status=dead }}</ref> શ્વાર્ઝેનેગરે ગ્રાઝમાં જિમ (વ્યાયામ શાળા)ની મુલાકાત લેવાનું શરૂ કર્યું હતું, ત્યાં તેઓ રેગ પાર્ક, સ્ટીવ રીવ્ઝ અને જોહની વીસમુલર જેવા બોડિબોલ્ડિંગના આદર્શપુરુષોને મોટા પડદા પર જોવા વારંવાર સ્થાનિક મૂવી થીયેટરમાં જતા હતા. ''“મને રેગ પાર્ક અને સ્ટીવ રીવ્ઝ જેવા વ્યક્તિઓમાંથી પ્રેરણા મળી હતી.”'' <ref name="askarnold1"></ref> 2000માં રીવ્ઝનું મૃત્યુ થયું ત્યારે શ્વાર્ઝેનેગરે તેમને ભાવપૂર્વક અંજલી આપી હતી કે ''“કિશોર અવસ્થામાં હું સ્ટીવ રીવ્ઝ સાથે ઉછેર્યો હતો.'' ''તેમની નોંધપાત્ર સિદ્ધિઓને કારણે મારી આજુબાજુના લોકો મારા સપના સમજી શકતા ન હતા, ત્યારે મને શું શક્ય છે તેની સમજ આપી હતી...'' ''હું જે કંઇ સિદ્ધિ મેળવવા નસીબદાર રહ્યો છું તે દરેકમાં સ્ટીવ રીવ્ઝનું યોગદાન છે.”'' <ref>{{cite news |first=Arnold |last=Schwarzenegger |title=In his own words |url=http://www.schwarzenegger.com/en/life/hiswords/life_hiswords_eng_legacy_366.asp?sec=life&subsec=hiswords |work=Schwarzenegger.com |access-date=April 18, 2008 |archive-date=મે 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523204803/http://www.schwarzenegger.com/en/life/hiswords/life_hiswords_eng_legacy_366.asp?sec=life&subsec=hiswords |url-status=dead }}</ref> 1961માં શ્વાર્ઝેનેગર ભૂતપૂર્વ મિ. ઓસ્ટ્રિયા કુર્ટ માર્નુલને મળ્યા હતા અને મોર્નુલે ગ્રાઝ ખાતેના જિમ (વ્યાયામ શાળા)માં તાલીમ લેવા શ્વાર્ઝેનેગરને આમંત્રણ આપ્યું હતું.<ref name="lifeline"></ref> યુવાન તરીકે તેઓ એટલા સમર્પિત હતા કે સ્થાનિક જિમ (વ્યાયામ શાળા) અઠવાડિયાના અંતે સામાન્ય રીતે બંધ હોય ત્યારે પણ ત્યાં પહોંચી જતા હતા, જેથી તેઓ તાલીમ મેળવી શકે.''"'' ''કસરતને ચુકી જવાથી હું બેચેન બની જતો હતો...'' ''હું જાણતો હતો કે હું તે નહીં કરું તો બીજા દિવસે સવારે હું અરીસામાં મારી જાતને જોઇ શકીશ નહીં.”'' <ref name="askarnold1"></ref> યુવાન તરીકે ફિલ્મના પ્રથમ અનુભવ અંગે શ્વાર્ઝેનેગરને પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે જવાબ આપ્યો હતો કે ''“હું ઘણો જ નાનો હતો, પરંતુ મને યાદ છે કે મારા પિતા મને ઓસ્ટ્રિયાના થીયેટરમાં લઈ જતા અને કેટલીક ફિલ્મો જોવા મળતી.'' ''મને ચોક્કસપણે યાદ છે કે મે સૌપ્રથમ જોહની વેનીની ફિલ્મ જોઇ હતી.”'' <ref name="askarnold1">{{cite news |title=Ask Arnold |year=2000 |url=http://www.schwarzenegger.com/en/news/askarnold/news_askarnold_eng_legacy_444.asp?sec=news&subsec=askarnold |work=Schwarzenegger.com |access-date=April 18, 2008 |archive-date=મે 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523203926/http://www.schwarzenegger.com/en/news/askarnold/news_askarnold_eng_legacy_444.asp?sec=news&subsec=askarnold |url-status=dead }}</ref> 1971માં તેમના ભાઈ મીનહાર્ડનું કાર અકસ્માતમાં મોત થયું હતું.<ref name="lifeline"></ref> મીનહાર્ડે દારૂ પીધેલો હતો અને તુરંત મૃત્યું થયું હતું અને શ્વાર્ઝેનેગરે તેમના અંતિમસંસ્કારમાં હાજરી આપી ન હતી.<ref name="wl"></ref> મીનહાર્ડ એરિકા નેપ સાથે લગ્ન કરવાના હતા અને યુગલને ત્રણ વર્ષનો પેટ્રિક નામનો એક પુત્ર હતો. શ્વાર્ઝનેગરે પેટ્રિકના શિક્ષણ માટે નાણાકીય સહાય કરી હતી અને તેને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થળાંતર કરવા મદદ કરી હતી.<ref name="wl"></ref> ગુસ્તાવનું પછીના વર્ષે હુમલાને કારણે મૃત્યું થયું હતું.<ref name="lifeline"></ref> ''પંમ્પિંગ આયર્ન'' માં શ્વાર્ઝેનેગરે દાવો કર્યો હતો કે તેઓ તેમના પિતાની અંતિમસંસ્કાર વિધિમાં હાજર રહ્યા ન હતા કારણ કે તેઓ બોડિબિલ્ડિંગ સ્પર્ધા માટેની તાલીમમાં વ્યસ્ત હતા. પછી તેમણે અને આ ફિલ્મના નિર્માતાએ જણાવ્યું હતું કે કોઇ વ્યક્તિ રમત માટે કેટલી ચરમસીમા સુધી જઈ શકે છે તે દર્શાવવા તેમજ આ ફિલ્મ માટેનો વિવાદ ઉભો કરવા શ્વાર્ઝેનેગરની વધુ ઠંડી અને મશીન જેવી છબી બનાવવા બીજા એક બોડિબિલ્ડરના જીવનમાંથી આ વાર્તા લેવામાં આવી હતી. <ref>''પંમ્પિંગ આયર્ન&nbsp;– 25મી તિથિ આવૃત્તિ'' માં ઈન્ટરવ્યુ ડીવીડી (DVD) વધારો</ref> તેમની પ્રથમ ગંભીર પ્રેમિકા બાર્બરા બેકરે જણાવ્યું છે કે તેમણે કોઇપણ લાગણી વગર તેમના પિતાના મૃત્યુની મને માહિતી આપી હતી અને તેઓ તેમના ભાઈ અંગે ક્યારેય કંઈ બોલ્યા નથી.<ref name="DT2">{{cite news |title=The girl who can't escape Arnie |date=October 6, 2003 |url=http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2003/10/02/bfarni02.xml&page=1 |work=The Daily Telegraph |access-date=April 18, 2008 |location=London |first=Oliver |last=Poole |archive-date=જૂન 10, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610110901/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2003%2F10%2F02%2Fbfarni02.xml&page=1 |url-status=dead }}</ref> સમય જતા, પિતાની અંતિમસંસ્કાર વિધિમાં શા માટે ગેરહાજર રહ્યા હતા તે અંગે તેમણે ઓછામાં ઓછી ત્રણ જુદી જુદી સ્પષ્ટતા કરેલી છે.<ref name="wl"></ref> 2004માં ''ફોર્ચ્યુન'' સામયિકને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં શ્વાર્ઝેનેગરે જણાવ્યું હતું કે તેઓ તેમના પિતા દ્વારા અપાયેલી ત્રાસદાયક સ્થિતિમાંથી પસાર થયા હતા જેને “હાલમાં બાળ અત્યાચાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે”.<ref>{{cite news |title=Arnie: I was abused as a child |date=August 4, 2004 |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-312729/Arnie-I-abused-child.html |work=The Daily Mail |access-date=April 18, 2008 | location=London}}</ref><ref>{{cite news |title=Arnie: 'I was abused as child' |date=August 4, 2004 |url=http://news.scotsman.com/arnoldschwarzenegger/Arnie-I-was-abused-as.2551492.jp |work=The Scotsman |access-date=April 18, 2008}}</ref> {{quote|My hair was pulled. I was hit with belts. So was the kid next door. It was just the way it was. Many of the children I've seen were broken by their parents, which was the German-Austrian mentality. They didn't want to create an individual. It was all about conforming. I was one who did not conform, and whose will could not be broken. Therefore, I became a rebel. Every time I got hit, and every time someone said, 'you can't do this,' I said, 'this is not going to be for much longer, because I'm going to move out of here. I want to be rich. I want to be somebody.'}} ===પ્રારંભિક પુખ્તાવસ્થા=== શ્વાર્ઝેનેગરે 1965માં ઓસ્ટ્રિયન લશ્કરમાં એક વર્ષ ફરજ બજાવી હતી, કારણ કે તે સમયે 18 વર્ષના તમામ ઓસ્ટ્રિયન પુરુષો માટે તે ફરજિયાત હતી.<ref name="lifeline"></ref><ref name="mrever"></ref> તેમણે 1965માં જુનિયર મિ. [[યુરોપ]] સ્પર્ધા જીતી હતી.<ref name="profilear"></ref> શ્વાર્ઝેનેગર પાયાની તાલીમ માટે એડબલ્યુઓએલ (AWOL)માં ગયા હતા, જેથી તેઓ સ્પર્ધામાં ભાગ લઈ શકે અને સૈન્ય જેલમાં એક અઠવાડિયું વિતાવી શકેઃ “સ્પર્ધામાં ભાગ લેવો તે મારા માટે ઘણું જ મહત્વ હતું અને હું તેના પરિણામ અંગે કાળજીપૂર્વક વિચારતો ન હતો.” તેમણે સ્ટીરેર હોફ હોટેલ (જ્યાં તેઓ બીજા ક્રમે રહ્યા હતા) ખાતે ગ્રાઝમાં બીજી બોડિબિલ્ડિંગ સ્પર્ધા જીતી હતી. તેમને યુરોપમાં શ્રેષ્ઠ શારીરિક બાંધો ધરાવતા પુરુષ તરીકે સૌથી વધુ મત મળ્યા હતા અને તેનાથી તેઓ પ્રખ્યાત બન્યા હતા. “મિ. યુનિવર્સ ખિતાબ મારા માટે વિશાળ તકોની ભૂમિ ગણાતા અમેરિકા માટેની ટિકિટ હતી, જ્યાં હું સ્ટાર બનીને ધનિક બની શકતો હતો.”<ref name="per"></ref> શ્વાર્ઝેનેગરે લંડનમાં એનએબીબીએ (NABBA) મિ. યુનિવર્સ સ્પર્ધામાં ભાગ લેવા માટે 1966માં સૌપ્રથમ વખત વિમાન પ્રવાસ કર્યો હતો.<ref name="mrever"></ref> અમેરિકાના વિજેતા ચેસ્ટર યોર્ટન જેવા સ્નાયુ ન હોવાથી તેઓ આ મિ. યુનિવર્સ સ્પર્ધામાં બીજા સ્થાને આવ્યા હતા.<ref name="mrever"></ref> 1966ની આ સ્પર્ધાના એક નિર્ણાયક ચાર્લી “વેગ” બેનેટ શ્વાર્ઝેનેગરથી પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમને તાલીમ આપવાની ઓફર કરી હતી. શ્વાર્ઝનેગર પાસે નાણાં ન હતા, તેથી બેનેટે ઇંગ્લેન્ડના [[લંડન]] ખાતેના ફોરેસ્ટ ગેટમાં બેમાંથી એક જિમ (વ્યાયામ શાળા)ની ઉપર આવેલા તેમના ભીડભાડવાળા કુટુંબમાં રહેવાનું આમંત્રણ આપ્યું હતું. યોર્ટનની પગની વ્યાખ્યા વધુ બહેતર આંકવામાં આવી હતી અને બેનેટે તૈયાર કરેલા તાલીમ કાર્યક્રમ હેઠળ શ્વાર્ઝેનેગરે તેમના પગના સ્નાયુઓની વ્યાખ્યા સુધારવા તેમજ શક્તિ વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કર્યું હતું. લંડનના પૂર્વ છેડાના વિસ્તારમાં રહેવાથી શ્વાર્ઝેનેગરને તેમની અવિકસિત અંગ્રેજી ભાષામાં સુધારો કરવામાં મદદ મળી હતી.<ref>{{cite news | url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article4862637.ece | location=London | work=The Times | title=Wag Bennett bodybuilder who helped Arnold Schwarzenegger | date=October 2, 2008 | access-date=જૂન 1, 2011 | archive-date=મે 25, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100525033754/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article4862637.ece | url-status=dead }}</ref><ref>સ્ટાફ, [http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/777625?view=synopsis આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર: મેઈડ ઈન બ્રિટન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100817080410/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/title/777625?view=synopsis |date=ઑગસ્ટ 17, 2010 }}, બ્રિટિશ ફિલ્મ ઈન્સ્ટિટ્યુટ. 3 ઓકટોબર, 2008ના રોજ સુધારો. "વાગ અને ડીઆન બેન્નેટ્ટ, પૂર્વના છેડાનું યુગલ કે જેણે એર્નીને ત્રણ વર્ષ સુધી એક મકાન આપ્યું,"</ref> 1966માં પણ, શ્વાર્ઝેનેગરને બાળપણના આદર્શ રેગ પાર્કને મળવાની તક મળી હતી, રેગ પાર્ક તેમના મિત્ર અને માર્ગદર્શક બન્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.regpark.net/ |title=Reg Park.net – આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર દ્વારા અંજલી |access-date=2011-06-01 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514083332/http://www.regpark.net/ |url-status=dead }}</ref> તાલીમના મીઠા ફળ મળ્યા અને 1967માં શ્વાર્ઝેનેગરે પ્રથમ વખત આ ખિતાબ જીતીને 20 વર્ષની ઉંમરે મિ. યુનિવર્સ જીતનાર સૌથી યુવાન વ્યક્તિ બન્યા હતા.<ref name="mrever"></ref> તેમણે આ પછી વધુ ત્રણ વખત આ ખિતાબ જીત્યો હતો.<ref name="profilear"></ref> આ પછી શ્વાર્ઝેનેગર મ્યુનિચમાં પરત આવ્યા હતા, દિવસમાં ચારથી છ કલાક સુધી તાલીમ લીધી હતી, બિઝનેસ સ્કૂલમાં હાજરી આપી હતી અને હેલ્થ ક્લબ (રોલ્ફ પુટ્ઝીન્ગરનું જિમ (વ્યાયામ શાળા), જ્યાં તેમણે 1966-1968 સુધી કામ કર્યું હતું અને તાલીમ મેળવી હતી)માં કામ કર્યું હતું તેમજ 1968માં લંડન પરત આવીને મિ. યુનિવર્સ સ્પર્ધા જીતી હતી.<ref name="mrever"></ref> તેમણે તે સમયે મ્યુનિચમાં તેમના એક મિત્ર રોજર સી. ફિલ્ડને ઘણીવાર કહ્યું હતું કે “હું સૌથી મહાન અભિનેતા બનવા જઈ રહ્યો છું.” ===યુ.એસ. (U.S.)માં સ્થળાંતર === [[File:Reagan+Schwarzenegger1984.jpg|thumb|upright|1984માં પ્રમુખ રોનાલ્ડ રેગન સાથે શ્વાર્ઝેનેગર]] શ્વાર્ઝેનગરે માત્ર 10 વર્ષની ઉંમરથી યુએસ (US)માં જવાનું અને તે માટે બોડિબિલ્ડિંગના માધ્યમનો ઉપયોગ કરવાનું સપનું જોયું હતું,<ref name="LAWarn">{{cite news |first=Bill |last=Bradley |title=Mr. California |date=November 20, 2002 |url=http://www.laweekly.com/2002-11-28/news/mr-california/ |work=LA Weekly |access-date=April 18, 2008 |archive-date=ઑગસ્ટ 16, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100816085006/http://www.laweekly.com/2002-11-28/news/mr-california/ |url-status=dead }}</ref> તેમનું આ સપનું 21 વર્ષની ઉંમરે 1968માં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં આગમન સાથે સાકાર થયું હતું. તેમને વધારે અંગ્રેજી આવડતું ન હતું.<ref name="lifeline"></ref><ref name="profilear"></ref> “સ્વભાવિક રીતે, હું આ દેશમાં આવ્યો ત્યારે મારા ઉચ્ચારો ખૂબ જ ખરાબ હતા અને હું શબ્દ પર ખૂબ જ વધારે ભાર મૂકતો હતો, જેના કારણે અભિનયની કારકિર્દી મેં શરૂ કરી ત્યારે એક અવરોધ થતો હતો.”<ref name="askarnold1"></ref> અહીં તેમણે જૉ વાઈડરના હાથ નીચે કેલિફોર્નિયાના સાન્ટા મોનિકા ખાતેના ગોલ્ડના જિમ (વ્યાયામ શાળા)માં તાલીમ લીધી હતી. 1970થી 1974 સુધી શ્વાર્ઝેનેગરના વેઇટ ટ્રેનિંગ સાથીદાર તરીકે રિક ડ્રેસિન હતા, જે વ્યવસાયી પહેલવાન હતા અને 1973માં ગોલ્ડના જિમ (વ્યાયામ શાળા)નો મૂળ લોગો ડિઝાઇન કર્યો હતો.<ref>જેનિંગ્સ, રેન્ડી (2003, ઓક્ટોબર 21). [http://www.thearnoldfans.com/news/archives/2003/october/617.htm ''રિક ડ્રેસિન: આર્નોલ્ડનો લિફ્ટિંગ પાર્ટનર!'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100318015117/http://www.thearnoldfans.com/news/archives/2003/october/617.htm |date=માર્ચ 18, 2010 }} આર્નોલ્ડના ચાહકોની વેબસાઈટ. 16 ડીસેમ્બર 2009ના રોજ સુધારો.</ref> શ્વાર્ઝેનેગરે વ્યવસાયી પહેલવાન “સુપરસ્ટાર” બિલી ગ્રેહામ સાથે સારી મિત્રતા કેળવી હતી. 1970માં 23 વર્ષની ઉંમરે તેમણે ન્યૂ યોર્કમાં પ્રથમ મિ. ઓલમ્પિયા ખિતાબ જીત્યો હતો અને આ પછી તેમણે સાત વખત આ ખિતાબ જીત્યો હતો.<ref name="mrever"></ref> ઇમિગ્રેશન કાયદા પેઢી સિસ્કાઇન્ડ એન્ડ સુઝરે જણાવ્યું હતું કે શ્વાર્ઝેનેગરે 1960ના દાયકાના અંત ભાગ કે 1970ની શરૂઆતના કોઈ સમયે ગેરકાયદેસર વસવાટ કર્યો હોવાની શક્યતા છે, કારણ કે તેમણે વિઝાની શરતોનો ભંગ કર્યો હતો.<ref name="Possible Visa Violations">{{cite news |first=Siskind |last=Bland |title=Schwarzenegger May Have Violated Terms Of Non-Immigrant Visa |date=September 4, 2007 |url=http://www.visalaw.com/03sep4/15sep403.html |work=VISALAW.COM |access-date=April 18, 2008 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 20, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220094159/http://www.visalaw.com/03sep4/15sep403.html |url-status=dead }}</ref> ''એલએ (LA) અઠવાડિકે'' 2002માં જણાવ્યું હતું કે શ્વાર્ઝેનેગર અમેરિકામાં સૌથી વધુ પ્રખ્યાત ઇમિગ્રન્ટ (પરદેશી વસાવટ માટે આવેલા વ્યક્તિ) છે, જેમણે “પાતળા ઓસ્ટ્રિયન ઉચ્ચારણ પર કાબુ મેળવ્યો હતો અને 1990ના દાયકામાં વિશ્વના સૌથી મોટા ફિલ્મસ્ટાર બનવા માટે બોડિબિલ્ડિંગની અપરિચિત પૂર્વભૂમિકાની મર્યાદા ઓળંગી ગયા હતા”.<ref name="LAWarn"></ref> 1969માં શ્વાર્ઝેનેગર અંગ્રેજીના શિક્ષક બાર્બરા આઉટલેન્ડ બેકરને મળ્યા હતા અને તેમની સાથે 1974 સુધી રહ્યા હતા.<ref name="arniememoir">{{cite news |title=Arnie's ex-girlfriend pens memoir |date=September 9, 2003 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/showbiz/3092740.stm |work=BBC |access-date=April 18, 2008}}</ref> શ્વાર્ઝેનેગરે 1977માં તેમના સંસ્મરણોમાં બાર્બરા વિશે વાત કરતા નોંધ્યું છે કેઃ “મૂળભૂત રીતે તે આવી રીતે બન્યું હતું: તેઓ વ્યવસ્થિત, દ્રઢ જીવન ઇચ્છતા સુ-સંતુલિત મહિલા હતા અને હું સુ-સંતુલિન પુરુષ ન હતો અને સામાન્ય જીવનના વિચારને ધિક્કારતો હતો.”<ref name="arniememoir"></ref> બેકરે “ખુશમિજાજ વ્યક્તિત્વ, સંપૂર્ણપણે જાદૂઈ, સાહસી અને એથ્લેટ” તરીકે શ્વાર્ઝેનેગરને ઓળખાવ્યા છે, પરંતુ દાવો કર્યો હતો કે સંબંધોના અંત સમયે તે “અસહ્ય –પરંપરાગત ગર્વિષ્ઠ હતા- સમગ્ર વિશ્વ તેમની આજુબાજુ ધુમતું હતું”.<ref name="autogenerated1">{{cite news |title=Actor's old flame says he's a great guy |date=September 15, 2003 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2003/09/15/MN272943.DTL |work=The San Francisco Chronicle |access-date=April 19, 2007 |first=Lance |last=Williams |archive-date=મે 26, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120526031215/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2003%2F09%2F15%2FMN272943.DTL |url-status=dead }}</ref> બેકરે 2006માં ''આર્નોલ્ડ એન્ડ મીઃ ઇન ધ શેડો ઓફ ધ ઓસ્ટ્રિયન ઓક'' નામનું પોતાનું આત્મચરિત્ર પ્રકાશિત કર્યું હતું.<ref name="bakes">{{cite news |first=Catherine |last=Elsworth |title=Arnie puts his weight behind ex-lover's tell-all memoir |date=September 14, 2006 |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1528857/Arnie-puts-his-weight-behind-ex-lover%27s-tell-all-memoir.html |work=The Daily Telegraph |access-date=April 18, 2008 |location=London |archive-date=ફેબ્રુઆરી 23, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223225644/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1528857/Arnie-puts-his-weight-behind-ex-lover%27s-tell-all-memoir.html |url-status=dead }}</ref> તે સમયે બેકરે તેમના ભૂતપૂર્વ પ્રેમીનું બિનખુશામતભર્યું ચિત્ર રજૂ કર્યું હતું, પરંતુ શ્વાર્ઝેનેગરે બહુચર્ચિત બનેલા આ પુસ્તકની પ્રસ્તાવના લખવામાં વાસ્તવમાં યોગદાન આપ્યું હતું અને ત્રણ વખત બેકરને મળ્યા હતા.<ref name="bakes"></ref> ઉદાહરણ તરીકે, બેકરે દાવો કર્યો છે કે તેઓ છૂટા પડ્યા પછી જ તેઓ બેવફા હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું, બેકરે તેમના તોફાની અને ઉત્કટ પ્રેમ જીવનની વાતો કરી છે.<ref name="bakes"></ref> શ્વાર્ઝેનેગરે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે ઘટનાઓનું તેમના બંનેનું સંસ્મરણ અલગ અલગ હોઈ શકે છે.<ref name="bakes"></ref> શ્વાર્ઝેનેગરના યુએસ (US)માં આગમનના છથી આઠ મહિના પછી બંને એકબીજાને મળ્યા હતા- તેમની પ્રથમ મુલાકાતમાં તેમણે ટેલિવિઝન પર [[એપોલો ૧૧|પ્રથમ એપોલો મૂન ઉતરાણ]] જોયું હતું. <ref name="DT2"></ref> તેઓ સાડા ત્રણ વર્ષ સુધી સાન્ટા મોનિકામાં એક જ એપાર્ટમેન્ટમાં સાથે રહેતા હતા અને પોતાની પાસે નાણાં ન હોવાથી આખો દિવસ દરિયાકિનારે ફરતા હતા અથવા બેક યાર્ડમાં ભોજન કરતા હતા.<ref name="DT2"></ref> બેકર દાવો કરે છે કે તેમની સાથેની પ્રથમ મુલાકાત વખતે તેમને “સભ્ય સમાજની ભાગ્યે જ કોઇ સમજ હતી” અને તેઓ રસહિન વ્યક્તિ જણાયા હતા, જોકે પછીથી બેકર જણાવે છે કે “તેઓ શક્ય હોય ત્યાં સુધીના સ્તરે સ્વકેન્દ્રીત વ્યક્તિ હતા- તેમને માતાપિતા, કુટુંબ, ભાઈ પાસેથી ક્યારેય પણ પ્રોત્સાહન મળ્યું ન હતું. તેમનામાં માત્ર ખુદને સાબિત કરવાનો પ્રચંડ દ્રઢનિર્ધાર હતો અને તે ખૂબ જ આકર્ષક હતો... હું એ જાણીને કબ્રસ્તાનમાં જઈશ કે આર્નોલ્ડ મને પ્રેમ કરતા હતા.”<ref name="DT2"></ref> શ્વાર્ઝેનેગર તેમની બીજી પ્રેમિકા સુ મોરેને જુલાઈ 1977માં વેનિસ બીચ પર મળ્યા હતા, તે સમયે મુરે બેવર્લી હિલ્સની હેરડ્રેસરના સહાયક હતા. મોરેના જણાવ્યા અનુસાર બંને વચ્ચે ખુલ્લો સંબંધ હતોઃ “અમે બંને એલએ (LA) રહેતા હતા ત્યારે અમે વફાદાર હતા... પરંતુ તેઓ આ શહેરની બહાર જતા હતા ત્યારે અમને ગમતું હોય તે કરવા માટે મુક્ત હતા.”<ref name="wl"></ref> શ્વાર્ઝેનેગર ઓગસ્ટ 1977માં રોબર્ટ એફ કેનેડી ટેનિસ ટુર્નામેન્ટ ખાતે મારિયા શ્રીવરને મળ્યા હતા અને મુરેએ (જેને શ્રીવર સાથેના સંબંધોની ખબર પડી હતી) આખરીનામું આપ્યું ત્યાં સુધી એટલે કે ઓગસ્ટ 1978 સુધી તેમણે બંને સ્રીઓ સાથે સંબંધો રાખ્યા હતા.<ref name="wl"></ref> 1977માં શ્વાર્ઝેનેગરની આત્મકથા/વેઇટ-ટ્રેનિંગ ગાઇડ ''આર્નોલ્ડઃ ધ એજ્યુકેશન ઓફ એ બોડિબિલ્ડર'' પ્રકાશિત થઈ હતી અને તેને પ્રચંડ સફળતા મળી હતી.<ref name="lifeline"></ref> કેલિફોર્નિયાની સાન્ટા મોનિકા કોલેજમાં અંગ્રેજીના વર્ગોમાં હાજરી આપ્યા પછી તેમણે યુનિવર્સિટી ઓફ વિસ્કોસીન-સુપેરિયરમાંથી પત્રવ્યવહાર મારફત બી.એ. (B.A.)ની પદવી મેળવી હતી અને તેઓ 1979માં બિઝનેસ એન્ડ ઇન્ટરનેશનલ ઇકોનોમિક્સમાં સ્નાતક થયા હતા.<ref name="lifeline"></ref> ==બોડિબિલ્ડિંગની કારકિર્દી== {{Infobox bodybuilder |name = Arnold Schwarzenegger |image_name = |image_size = 160px |image_caption = Arnold "The Austrian Oak" Schwarzenegger |nickname = The Austrian Oak |birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1947|07|30}} |birth_place = [[Thal, Austria|Thal]], Styria, Austria |death_date = |death_place = |height = {{height|ft=6|in=2}}<ref name="mrever">{{cite news |title=Mr. Everything |url=http://www.schwarzenegger.com/en/athlete/mreverything/index.asp?sec=athlete&subsec=mreverything |work=Schwarzenegger.com |access-date=December 29, 2009}}</ref> |weight = 250 pounds (113 kg) |firstproshow = NABBA Mr. Universe |firstproshowyear = 1968 |bestwin = IFBB Mr. Olympia |bestwinyear = 1970–1975, 1980, Seven Times |predecessor = [[Sergio Oliva]] ('69), [[Frank Zane]] ('79) |successor = [[Franco Columbu]] ('76, '81) |yesorretiredyear = Retired 1980 }} {{See also|Bodybuilding competitions featuring Arnold Schwarzenegger}} બોડિબિલ્ડિંગના ઇતિહાસના મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓમાં શ્વાર્ઝેનેગરની ગણના થાય છે અને તેમના વારસાને આર્નોલ્ડ ક્લાસિક વાર્ષિક બોડિબિલ્ડિંગ સ્પર્ધાના સ્વરૂપમાં સાચવવામાં આવ્યો છે. શ્વાર્ઝેનેગર નિવૃત્તિ પછી પણ ઘણાં સમય સુધી અમુક અંશે બોડિબિલ્ડિંગ રમતની સ્પર્ધામાં એક મહત્વપૂર્ણ ચહેરો બની રહ્યાં કારણ કે તેઓ કેટલાક જિમ (વ્યાયામ શાળા)ની અને ફિટનેસ સામાયિકોની માલિકી ધરાવતાં હતાં. તેમણે અસંખ્ય સ્પર્ધાઓ અને ઇનામ વિતરણ સમારોહોની અધ્યક્ષતા કરી હતી. ઘણાં વર્ષો સુધી તેમણે બોડિબિલ્ડિંગના સામયિકો ''મસલ એન્ડ ફિટનેસ'' અને ''ફ્લેક્સ'' માટે માસિક કોલમો લખી હતી. ગવર્નર તરીકે ચૂંટાયા પછી તુરંત પ્રતીકાત્મક દરજ્જા તરીકે આ બંને સામયિકોના કાર્યકારી તંત્રી તરીકે તેમની નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી. આ સામયિકો ગવર્નરના વિવિધ શારીરિક ફિટનેસ કાર્યક્રમોમાં પ્રતિ વર્ષ 2,50,000 ડોલરનું દાન કરવા સંમત થયા હતાં. ''મસલમેગ ઇન્ટરનેશનલ'' સામયિક દર મહિને તેમના પર બે પાનાનો લેખ લખે છે અને તેમને “ રાજા” તરીકે ગણાવે છે. તેમણે જીતેલી સૌપ્રથમ સ્પર્ધા 1965માં જુનિયર મિ. યુરોપ સ્પર્ધા હતી.<ref name="lifeline"></ref> તેમણે તે પછીના વર્ષે 19 વર્ષની ઉંમરે મિ. યુરોપ સ્પર્ધા જીતી હતી.<ref name="lifeline"></ref><ref name="mrever"></ref> તેમણે ઘણી બોડિબિલ્ડિંગ સ્પર્ધાઓ અને કેટલીક વેઇટલિફ્ટિંગ સ્પર્ધામાં ભાગ લીધો હતો અને વિજેતા બન્યાં હતાં, તેમાં પાંચ વખત મિ. યુનિવર્સ (4–એનએબીબીએ (NABBA) [ઇંગ્લેન્ડ], 1–આઇએફબીબી (IFBB) [યુએસએ (USA)] સ્પર્ધામાં જીત, અને સાત વખત મિ. ઓલમ્પિયા સ્પર્ધામાં જીત, જે એક વિક્રમ છે કે જે લી હાનીએ 1991માં સળંગ આઠ મિ. ઓલમ્પિયા જીત મેળવી ત્યાં સુધી યથાવત હતો. સ્પર્ધાનું વજનઃ 240 એલબીએસ (lbs) (વધુમાં વધુ 250 એલબીએસ (lbs)) સિઝન સિવાયનું વજનઃ 260 એલબીએસ (lbs) ===શક્તિશાળી પુરુષ=== 1967માં, શ્વાર્ઝેનેગરે સ્પર્ધામાં ઝંપલાવ્યું અને મ્યુનિચ સ્ટોન-લિફ્ટિંગ (પથ્થર ઊંચકવાની) સ્પર્ધા જીતી, જેમાં પથ્થરનું વજન 508 જર્મન પાઉન્ડ્સ (254 કિ.ગ્રા./ 560 એલબીએસ (lbs)) જેમાં જમીન પર બે પગ ટેકાવીને તેની વચ્ચે વજન ઊંચકવાનું હોય છે. ===મિ. ઓલમ્પિયા=== શ્વાર્ઝેનેગરનું ધ્યેય જગતના સૌથી મહાન બોડિબિલ્ડર બનવાનું હતું એટલે કે મિ. ઓલમ્પિયા બનવાનું હતું.<ref name="lifeline"></ref><ref name="mrever"></ref> તેમણે પ્રથમ પ્રયત્ન 1969માં કર્યો જ્યાં તેઓ ત્રણ વખતના વિજેતા સર્જીઓ ઓલિવા સામે હારી ગયાં. જોકે, શ્વાર્ઝેનેગર 1970માં ફરી આવ્યા અને સ્પર્ધા જીતી લીધી અને 23 વર્ષેની સૌથી નાની વયે મિ. ઓલમ્પિયા જીતવાનો વિક્રમ બનાવ્યો જે આજ દિન સુધી યથાવત છે.<ref name="mrever"></ref> તેમણે તેમનો આ જીતનો સિલસિલો 1971-74 દરમિયાન પણ ચાલું રાખ્યો હતો.<ref name="mrever"></ref> 1975માં, શ્વાર્ઝેનેગર ફરીથી તેમના સર્વોચ્ચ ફોર્મમાં હતાં અને છઠ્ઠી વખત સતત બિરુદ જીત્યું હતું,<ref name="mrever"></ref> જેમાં ફ્રાન્કો કોલુમ્બુને પરાજય આપ્યો હતો. 1975ની મિ. ઓલમ્પિયા સ્પર્ધા પછી શ્વાર્ઝેનેગરે વ્યવસાયિક બોડિબિલ્ડિંગમાંથી નિવૃત્તિની જાહેરાત કરી.<ref name="mrever"></ref> 1975ની મિ.ઓલમ્પિયા ચાલુ થવાના એક મહિના પહેલાં ફિલ્મનિર્માતા જ્યોર્જ બટલર અને રોબર્ટ ફાઓરે શ્વાર્ઝેનેગરને ''પંમ્પિંગ આયર્ન'' નામની દસ્વાવેજી ફિલ્મમાં બોડિબિલ્ડિંગની તાલીમને કચકડે કંડારવા સ્પર્ધામાં ઝૂકાવવાં મનાવી લીધાં. જેફ બ્રિજિસ સાથે ફિલ્મ ''સ્ટે હંગ્રી'' માં ભાગ લેવાં માટે મહત્વપૂર્ણ વજન ઘટાડ્યા બાદ શ્વાર્ઝેનેગર પાસે સ્પર્ધા માટે તૈયારી કરવાં માટે માત્ર ત્રણ જ મહિના બાકી હતાં. લો ફેરીગ્નોએ જોઇએ તેવી ટક્કર આપી નહીં અને સામાન્ય કરતાં ઓછું વજન ધરાવતા શ્વાર્ઝેનેગર 1975ની મિ. ઓલમ્પિયા સરળતાથી જીતી ગયા હતા. જોકે 1980ની ઓલમ્પિયામાં ભાગ લેવાં માટે શ્વાર્ઝેનેગર નિવૃત્તિમાંથી પાછા આવ્યા હતા.<ref name="lifeline"></ref> શ્વાર્ઝેનેગર ''કોનાન'' ફિલ્મમાં તેની ભૂમિકા માટે તાલીમ લઇ રહ્યા હતા અને તેમણે દોડ, ઘોડેસવારી અને તલવારબાજીની તાલીમ લઇને અદભૂત શરીર સૌષ્ડવ કેળવ્યું હતું અને તેમણે નક્કી કર્યું કે તેઓ હજુ છેલ્લીવાર મિ. ઓલમ્પિયા સ્પર્ધા જીતવા માંગે છે. તાલીમ દરમિયાનના એક અકસ્માતથી તેમને પ્રવેશ નહીં મળે અને તેમણે સ્પર્ધામાંથી દૂર રહેવું પડશે તે કારણે તેમણે પોતાની યોજના ગુપ્ત રાખી હતી. શ્વાર્ઝેનેગરને નેટવર્ક ટેલિવિઝનની કલર કોમેન્ટ્રી માટે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા ત્યારે તેમણે અંતિમ ઘડીએ જણાવ્યું કે જ્યારે તે અહીંયા છે તો તે “શા માટે સ્પર્ધામાં ન ઝૂકાવે?” માત્ર સાત અઠવાડિયાની તૈયારી સાથે તેઓ આ સ્પર્ધા જીત્યા હતા. સાતમી વખત મિ. ઓલમ્પિયામાં વિજેતા બન્યાં બાદ શ્વાર્ઝેનેગરે સ્પર્ધામાંથી સત્તાવાર નિવૃત્તિ લીધી હતી. ===સ્ટિરોઇડનો ઉપયોગ=== શ્વાર્ઝેનેગરે સ્વીકાર્યું હતું કે પર્ફોર્મન્સને વધારતું સ્નાયુઓની વૃધ્ધિ કરતું એનાબોલિક સ્ટિરોઇડ કાયદેસર હતું ત્યારે તેમણે તેનું સેવન કર્યું હતું. 1977માં લખ્યું કે “સ્પર્ધાની તૈયારી માટે જ્યારે હું સખત આહાર નિયંત્રણો પર રહેતો હતો ત્યારે સ્નાયુઓનાં કદને જાળવી રાખવાં માટે સ્ટિરોઇડ્સ મને મદદરૂપ બનતાં હતાં. મેં તેનો સ્નાયુઓ વધારવા માટે ઉપયોગ કર્યો ન હતો પરંતુ જ્યારે વજન ઘટાડાતો ત્યારે સ્નાયુઓને જાળવવાં માટે ઉપયોગ કર્યો હતો.”<ref>{{cite web |title=Conan the Politician |publisher=ESPN |url=http://espn.go.com/columns/farrey_tom/1655597.html |access-date=April 18, 2008 |last=Farrey |first=Tom}}</ref> તેમણે “પેશીઓનું સર્જન” કરવા ડ્રગ્સનું સેવન કર્યું હતું.<ref name="Arnold Steroids">{{cite web |title=Arnold & Steroids: Truth Revealed |publisher=get2net |url=http://hjem.get2net.dk/JamesBond/www/artikler/steroidemisbrug/arnoldandsteroids.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20031008172601/http://hjem.get2net.dk/JamesBond/www/artikler/steroidemisbrug/arnoldandsteroids.htm |archive-date=ઑક્ટોબર 8, 2003 |access-date=April 18, 2008 |last=Theunissen |first=Steve |url-status=live }}</ref> 1977માં શ્વાર્ઝેનેગરે જર્મન તબીબ વીલી હીપ સામે કાનૂની દાવો માંડ્યો હતો કારણે કે તેમણે સ્ટિરોઇડનો ઉપયોગ અને તે પછીથી થયેલી હૃદયની સમસ્યાઓ વચ્ચેની કડીને આધારે તેમના વહેલાં મોતની જાહેરમાં આગાહી કરી હતી. આ તબીબે તેમની ક્યારેય શારીરિક તપાસ કરી ન હતી, તેથી શ્વાર્ઝેનેગર જર્મન અદાલતમાં બદનક્ષીનો યુએસ (US)$10,000નો દાવો જીતી ગયા હતા.<ref>{{cite web |title=Schwarzenegger Wins German Lawsuit |url=http://www.encyclopedia.com/doc/1P1-24150868.html |work=Encyclopedia.com |publisher=UPI |date=December 1, 1999 |access-date=December 6, 2009 }}</ref> 1999માં શ્વાર્ઝેનેગરે અમેરિકન ટેબ્લોઇડ ''ધ ગ્લોબ'' સામે અદાલતી દાવો કર્યો હતો, કારણ કે ટેબ્લોઇટે આ બોડિબિલ્ડરની ભાવી તંદુરસ્તી અંગે સમાન પ્રકારની આગાહી કરી હતી, જોકે તે દાવાની પછીથી પતાવટ થઈ હતી.<ref>{{cite news |title=Arnie settles $50m libel case |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/574902.stm |date=December 22, 1999 |access-date=December 6, 2009}}</ref> ==અભિનય કારકિર્દી== {{See also|Arnold Schwarzenegger filmography|List of awards and nominations received by Arnold Schwarzenegger}} {{Infobox person |image=SchwarzeneggerJan2010.jpg |other_names = Arnold Strong<br />Arnie |years_active = 1970–2006, 2009–present (acting) |occupation = Actor, Director, Producer}} શ્વાર્ઝેનેગર બોડિબિલ્ડિંગમાંથી અભિનયમાં આવવા માંગતા હતા, છેવટે 1970ની ફિલ્મ ''હર્ક્યુલસ ઈન ન્યૂયોર્ક'' માં હર્ક્યૂલસની ભૂમિકા ભજવવા તેમની પસંદગી થઇ ત્યારે તેનું સ્વપ્ન સિદ્ધ થયું હતું. “આર્નોલ્ડ સ્ટ્રોંગ”ના નામ હેઠળ પ્રખ્યાત બનેલી ફિલ્મમાં એમની બોલવાની લઢણ એટલી ભારે હતી કે તેમના સંવાદો પ્રોડક્શન થયા બાદ ફરીથી ડબ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="profilear"></ref> તેમની બીજી ફિલ્મ રોબર્ટ ઓલ્ટમેનના નિર્દેશનમાં બનેલ ''ધ લોન્ગ ગુડબાય'' (1973) હતી જેમાં તે ટોળાને મારતાં બહેરાં-મૂંગાની ભૂમિકામાં દેખાયા હતાં. ત્યારબાદ તેમણે ''સ્ટે હંગ્રી'' (1976) ફિલ્મમાં અતિ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી જેના માટે તેમને વર્ષના નવા ઉભરતાં પુરૂષ સિતારા તરીકે ગોલ્ડન ગ્લોબ ફોર ન્યૂ મેલ સ્ટાર ઓફ ધ યર એવોર્ડ મળ્યો હતો. શ્વાર્ઝેનેગરે પોતાની અભિનય કારકિર્દીના વિકાસના શરૂઆતના સંઘર્ષો વિશે ચર્ચા કરી હતી. “શરૂઆતના દિવસોમાં તે મારા માટે ઘણું મુશ્કેલ હતું – એજન્ટો અને પસંદગી કરનારાઓ મને કહેતાં કે મારું શરીર ‘અદભૂત’ છે અને મારી ભાષા રમૂજી છે તથા મારુ નામ ખૂબ લાંબુ છે. તમે નામના આપી અને તેમણે કહ્યું હતું કે મારે આ નામ બદલવું પડશે. હકીકતે, દરેક જગ્યાએથી મને જાકારો મળ્યો, મને કહેવામાં આવ્યું કે મારા માટે કોઇ તક નથી.”<ref name="askarnold1"></ref> શ્વાર્ઝેનેગરે બોડિબિલ્ડિંગની ફિલ્મ ''પંમ્પિંગ આયર્ન'' (1977) કે જેમાં સમાવિષ્ટ બાબતોને નાટકીય રૂપમાં મૂકવામાં આવી હતી તેમાં તેણે ધ્યાન ખેંચ્યું અને પોતાની પ્રતિષ્ડા વધારી હતી.<ref name="katzfilm"></ref><ref name="profilear"></ref> 1991માં, શ્વાર્ઝેનેગરે ફિલ્મના હકો, ફિલ્મમાં નહીં લેવાયેલ ચિત્રો અને સંલગ્ન સ્ટીલ ફોટોગ્રાફી (સ્થિર તસવીરો)ના હકો ખરીદી લીધાં હતા.<ref name="autogenerated2">{{cite web |title=The Smoking Gun: Archive |publisher=TheSmokingGun |url=http://www.thesmokinggun.com/archive/arnoldpump1.html |access-date=May 11, 2007}}</ref> શ્વાર્ઝેનેગરે ''ધ ઇન્ક્રેડિબલ હલ્ક'' શ્રેણીની મુખ્ય ભૂમિકા માટે ઓડિશન આપ્યું હતું, પરંતુ પોતાની ઊંચાઇને કારણે તેઓ ભૂમિકા મેળવી શક્યા નહોતાં. પછીથી, લો ફેરીગ્નોએ ડો. ડેવિડ બન્નાર્સ અલ્ટર ઈગોમાં ભૂમિકા મેળવી હતી. શ્વાર્ઝેનેગર 1979ની કોમોડી ''ધ વિલન'' માં કિર્ક ડગ્લાસ અને એન્ન-માર્ગારેટ સાથે ચમક્યાં હતાં. 1980માં, તેમણે 1950 દાયકાની અભિનેત્રી જેની મેન્સફિલ્ડ અંગેની ચરિત્રફિલ્મમાં મેન્સફિલ્ડના પતિ મિકી હાર્ગીટે તરીકે ભૂમિકા ભજવી હતી. [[File:Arnold Schwarzenegger's star on the Hollywood Walk of Fame.jpeg|thumb|હોલિવૂડ વોક ઓફ ફેમ પર આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગરનો સિતારો]] શ્વાર્ઝેનેગરને ભારે સફળતા અપાવનારી ફિલ્મ 1982માં આવેલ તલવાર અને જાદુટોણાંનું મહાકાવ્ય ''કોનાન ધ બાર્બેરિયન'' હતી, જે બોક્સ ઓફિસ પર સફળ રહી હતી.<ref name="katzfilm"></ref> ત્યારબાદ 1984માં તેની સિક્વલ ''કોનાન ધ ડેસ્ટ્રોયર'' આવી હતી, જો કે તે તેની પુરોગામી ફિલ્મ જેટલી સફળ રહી ન હતી.<ref name="tessay">{{cite news |first=Clark |last=Collis |title=EMPIRE ESSAY: The Terminator |url=http://www.empireonline.com/reviews/reviewcomplete.asp?FID=132648 |work=Empire magazine |access-date=April 18, 2008}}</ref> 1983માં શ્વાર્ઝેનેગર પ્રચાર વીડિયો “કાર્નિવલ ઇન રિયો”માં ચમક્યા હતા. 1984માં તેમની પ્રથમ ત્રણ ભૂમિકામાં નામસ્ત્રોતીય પાત્ર તરીકે નજરે ચડ્યાં હતાં અને કોઇકે કહ્યું છે કે તેમની અભિનય કારકિર્દીમાં જો મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હોય તો તે જેમ્સ કેમરોનની કલ્પિત વિજ્ઞાનની રોમાંચક કથા ''ધ ટર્મિનેટર'' હતી.<ref name="katzfilm"></ref><ref name="profilear"></ref><ref name="fanleam">{{cite book |last=Leamer |first=Laurence |title=Fantastic: The life of Arnold Schwarzenegger |year=2005 |publisher=St Martin's Press |isbn=0312333382}}</ref> ''ધ ટર્મિનેટર'' બાદ શ્વાર્ઝેનેગરે 1985 માં ''રેડ સોન્જા'' બનાવી હતી જે “છાપ છોડ્યા વગર અદ્રશ્ય થઈ ગઇ હતી”.<ref name="tessay"></ref> 1980ના દાયકા દરમિયાન, લોકોને એક્શન ફિલ્મો મોટા પ્રમાણમાં આકર્ષતી હતી ત્યારે શ્વાર્ઝેનેગર અને [[સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોન]] બંને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્ટાર બની ગયાં હતાં.<ref name="profilear"></ref> શ્વાર્ઝેનેગરની ભૂમિકાઓમાં તેમની રમૂજી, પોતાનું ઓછુ મૂલ્ય આંકતી હાસ્યવૃત્તિ (કેટલીકવાર વિખ્યાત ખરાબ શ્ર્લેષમાં)નું પ્રતિબિંબ પડે છે અને તેથી ગંભીર એક્શન હીરો કરતાં તેમની ભૂમિકાઓ અલગ પડે છે. તેમની વૈકલ્પિક- બ્રહ્માંડ કોમેડી/રોમાંચક ''લાસ્ટ એક્શન હીરો'' માં ફિલ્મ ''ટર્મિનેટર-રઃ જજમેન્ટ ડે'' નું પોસ્ટર દર્શાવ્યું હતું, જેમાં કલ્પિત વૈકલ્પિક બ્રહ્માંડમાં સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોન અભિનેતા તરીકે હતો. હોલિવુડ સુપરસ્ટાર તરીકે તેમના આગમન બાદ તેમણે સંખ્યાબંધ સફળ ફિલ્મો કરી જેમાં ''કમાન્ડો'' (1986), ''રો ડીલ'' (1986), ''ધ રનિંગ મેન'' (1987), અને ''રેડ હીટ'' (1988)નો સમાવેશ થાય છે. અન્ય સફળ ફિલ્મ ''પ્રિડેટર'' માં શ્વાર્ઝનેગરે મિન્નેસોટાના ભાવી ગવર્નર જેસી વેન્ચુરા (વેન્ચુરા શ્વાર્ઝનેગર સાથે ''ધ રનિંગ મેન'' તથા ''બેટમેન એન્ડ રોબિન'' માં ચમક્યા હતા) અને ભાવી કેન્ટુકીના ગવર્નર પદ માટેના ઉમેદવાર સોન્ની લેન્ધામનાં સાથે અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી. [[File:Chth arnold schwarzenegger.jpg|left|thumb|ગ્રોમેનના ચીની થીયેટરની સામે આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગરના હાથ અને પગની છાપ]] ''ટ્વિન્સ'' (1988), ડેની ડીવિટો સાથેની એક કોમેડી ફિલ્મ છે, જેમાં તેમણે સફળતાપૂર્વક તેની એક્શન હીરોની છાપ બદલીને કોમેડી તરીકેની કરી હતી. ''ટોટલ રિકોલ'' (1990) શ્વાર્ઝેનેગરે $10 મિલિયન અને કુલ આવકમાં 15% હિસ્સા, સાથે કરી હતી અને તેમના ખૂબ જ વખાણ થયા હતા. ફિલિપ કે. ડિકની ટૂંકી વાર્તા “વી કેન રીમેમ્બર ઇટ ફોર યુ હોલસેલ” પર આધારિત, પૌલ વેરહોવેન દ્વારા દિગ્દર્શિત આ ફિલ્મ સાયન્સ ફિક્શન (વિજ્ઞાન કલ્પિત) પટકથા ધરાવતી હતી. ''કિંડરગાર્ટન કોપ'' (1990) ફિલ્મમાં તે ફરીથી દિગ્દર્શક ઇવાન રેઇટમેન સાથે જોડાયા હતા, જેની સાથે અગાઉ તેમણે ''ટ્વિન્સ'' ફિલ્મ કરી હતી. આ ફિલ્મમાં અભિનેત્રી પામેલા રીડે પણ ભૂમિકા ભજવી હતી. શ્વાર્ઝેનેગરે થોડાક સમય માટે દિગ્દર્શન ક્ષેત્રે પ્રવેશ કરતાં સૌપ્રથમ 1990માં ટીવી શ્રેણી ''ટેલ્સ ફોર્મ ધ ક્રીપ્ટ'' ના પ્રથમ એપિસોડ “ધ સ્વીચ”, અને 1992માં ટેલિમુવી ''ક્રિસમસ ઇન કનેટિકટ'' નું દિગ્દર્શન કર્યું હતું. ત્યારબાદ તેમણે દિગ્દર્શન કર્યું નથી. 1991માં રજૂ થયેલી ટર્મિનેટર 2: જજ્મેન્ટ ડે, કે જે 1991માં સૌથી વધુ લોકપ્રિય ફિલ્મ બની હતી''[[Terminator 2: Judgment Day]]'' , તે ફિલ્મમાં મુખ્ય ભૂમિકા સાથે શ્વાર્ઝેનેગરના પુનરાગમનમાં વ્યવસાયિક શ્રેષ્ઠતાની પરાકાષ્ઠા ફરી જોવા મળી હતી. 1993માં નેશનલ એસોસિએશન ઓફ થિયેટર ઓનર્સે તેમને “દાયકાના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્ટાર” તરીકે નવાજ્યા હતા.<ref name="lifeline"></ref> તેમની આગામી ફિલ્મ 1993માં આવેલી વિનોદી ફિલ્મ ''લાસ્ટ એક્શન હીરો'' પોતાનામાં જ એક એક્શન કોમેડી ફિલ્મ હતી, જે ''જુરાસિક પાર્ક'' ની સામે બોક્સ ઓફિસ પર રજૂ થઇ હતી અને તેનું તેને ખાસ્સુ નુકસાન ભોગવવું પડ્યું હતું. તેની આગામી ફિલ્મ કોમેડી ડ્રામા ''ટ્રુ લાઇઝ'' (1994) અત્યંત લોકપ્રિય જાસૂસી ફિલ્મ હતી અને તેમાં શ્વાર્ઝેનેગર ફરીથી જેમ્સ કેમરોન સાથે જોડાયા હતા અને ફિલ્મમાં જેમી લી કર્ટ્સ તેમની અભિનેત્રી હતી. 1996માં ''જિંગલ ઓલ ધ વે'' રજૂ થઇ હતી, જેમાં આર્નોલ્ડે મુખ્ય પાત્ર, હોવર્ડ લેન્ગસ્ટનની ભૂમિકા ભજવી હતી. [[File:Arnold Schwarzenegger 2003.jpg|thumb|left|upright|2003 કેન્સ ફિલ્મ મહોત્સવમાં આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર]] ત્યારબાદ ટૂંક સમયમાં જ કોમેડી ફિલ્મ ''જુનિયર'' (1994) આવી હતી, ઇવાન રેઇટમેન સાથે છેલ્લી ત્રણ ફિલ્મોમાં આ છેલ્લી હતી અને આ ફિલ્મમાં ફરી એક વખત તેણે સહ-અભિનેતા ડેની ડીવિટો અને બીજી વખત પામેલા રીડ સાથે કામ કર્યું હતું. આ ફિલ્મે શ્વાર્ઝેનેગરને તેનું બીજુ ગોલ્ડન ગ્લોબ નામાંકન અપાવ્યું હતું, આ વખતે તેને શ્રેષ્ઠ અભિનેતા – મ્યૂઝિકલ અથવા કોમેડીમાં નામાંકન મળ્યું હતું. ત્યારબાદ આવી એક્શન થ્રિલર ''ઇરેઝર'' (1996) અને કોમિક બૂક પરથી આધારિત ''બેટમેન એન્ડ રોબિન'' (1997), જેમાં તેમણે મિ. ફ્રીઝનામના વિલનની ભૂમિકા ભજવી હતી. પીઠની ઇજામાંથી સ્વસ્થ થવા તેમણે સમય લીધો તે પહેલાની તેમની આ અંતિમ ફિલ્મ હતી. ''બેટમેન એન્ડ રોબિન'' ની નિષ્ફળતાને પગલે શ્વાર્ઝેનેગરની ફિલ્મી કારકિર્દી અને બોક્સ ઓફિસ પર તેમનું મહત્વ ઘટવા લાગ્યું હતું. કેટલાક ફિલ્મ પ્રોજેક્ટ્સની જાહેરાત શ્વાર્ઝેનેગર સાથે થઇ હતી, આ ફિલ્મોમાં ''પ્લેનેટ ઓફ એપ્સ'' ની રિમેક, ''આઇ એમ લિજેન્ડ'' ની નવી ફિલ્મ આવૃત્તિ અને વર્લ્ડ વોર-2 ફિલ્મ કે જેની પટકથા ક્વેન્ટીન ટારાન્ટિનોએ લખી હતી અને શ્વાર્ઝેનેગર તેમાં ચોથી વખત એક ઓસ્ટ્રિયનની ભૂમિકા ભજવવાના હતા (''સ્ટે હંગ્રી'' , ''જુનિયર'' અને ''કિંડરગાર્ટેન કોપ'' બાદ) તેનો સમાવેશ થાય છે. લાંબા સમય બાદ તે અલૌકિક રોમાંચક ફિલ્મ એન્ડ ઓફ ડે (1999)થી પડદા પર પાછા ફર્યા હતા, અને પાછળથી તેમણે એક્શન ફિલ્મો '<nowiki/>'''[[ધ સિક્સ્થ ડે (The 6th Day)]] (2000) અને ''કોલેટરલ ડેમેજ'' (2002)'''' કરી હતી, આ બધી જ ફિલ્મો બોક્સ ઓફિસ પર નિષ્ફળ ગઇ હતી. 2003માં તેમણે ત્રીજી વખત જે ફિલ્મમાં મુખ્ય ભૂમિકા કરી હતી તે ફિલ્મ ટર્મિનેટર 3: રાઇઝ ઓફ મશીન્સ''[[Terminator 3: Rise of the Machines]]'' હતી, આ ફિલ્મે સ્થાનિક સ્તરે $150 મિલિયનની કમાણી કરી હતી. શ્વાર્ઝેનેગરના સન્માનમાં વર્ષ 2002માં એક સ્થાનિક સાંસ્કૃતિક સંગઠન ફોરમ સ્ટેટપાર્કે, સેન્ટ્રલ ગ્રાઝ પાર્કમાં તેમની 25 મીટર (82 ફૂટ) ઊંચી ''ટર્મિનેટર'' પ્રતિમા સ્થાપિત કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. શ્વાર્ઝેનેગરે એમ કહ્યું હોવાનું મનાય છે કે આ પ્રસ્તાવથી તે અહોભાવની લાગણી અનુભવે છે, પરંતુ તેનું માનવું છે કે આ પ્રતિમા પાછળ ખર્ચવામાં આવનાર નાણાં સામાજિક કાર્યો અને વિશેષ ઓલમ્પિક્સમાં ખર્ચવામાં આવે તે વધુ યોગ્ય છે.<ref>{{cite web |title=Arnold wants 'Terminator' statue killed |publisher=Killoggs |url=http://www.killoggs.com/news/?news=609 |date=September 27, 2002 |access-date=April 18, 2008 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 23, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223210646/http://www.killoggs.com/news/?news=609 |url-status=dead }}</ref> કેલિફોર્નિયાના ગવર્નર બન્યા બાદ તેમણે ધ રોક સાથે ''ધ રનડાઉન'' (''વેકલમ ટુ જંગલ'' ) કે જેમાં તે 3 સેકન્ડ માટે મહેમાન કલાકાર તરીકે દેખાય છે, અને 2004માં ''અરાઉન્ડ ધ વર્લ્ડ ઇન 80 ડે'' , જેમાં તે સૌપ્રથમ વખત પડદા પર એક્શન સ્ટાર જેકી ચાન સાથે દેખાય છે, તે ફિલ્મો કરી હતી. 2005માં ''ધ કિડ એન્ડ આઇ'' માં તે પોતાની જ ભૂમિકામાં જોવા મળે છે. શ્વાર્ઝેનેગરે ''લિબર્ટી’ઝ કિડ્સ'' ના એપિસોડ 24 (“વેલી ફોર્જ”)માં બેરોન વોન સ્ટેબેન માટે અવાજ આપ્યો હતો. [[File:Arnold Schwarzenegger 2012.jpg|thumb|right|upright|2012]] ''ટર્મિનેટર સાલ્વેશન'' માં શ્વાર્ઝેનેગર મૂળ ટી-800 મોડેલ તરીકે રોનાલ્ડ કિકિંગર સાથે જોવા મળશે તેવી પણ અફવા હતી. શ્વાર્ઝેનેગરે પોતે ફિલ્મમાં શામેલ હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો,<ref>{{cite web |url=http://scifiwire.com/2009/03/arnold-confirms-but-downp.php |title=Arnold downplays a Terminator Salvation cameo |publisher=SCI FI Wire |date= |access-date=March 11, 2009 |archive-date=માર્ચ 13, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090313234133/http://scifiwire.com/2009/03/arnold-confirms-but-downp.php |url-status=dead }}</ref> પરંતુ પાછળથી જાહેર થયું હતું કે તે થોડોક સમય ફિલ્મમાં દેખાશે છતાં તેમણે નવું શૂટિંગ કર્યું નહોતું, અને ટર્મિનેટરની પ્રથમ ફિલ્મના દ્રશ્યોમાંથી આ ફિલ્મમાં તેમના દ્રશ્યો મુકવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://movies.tvguide.com/Movie-News/Arnold-Schwarzenegger-Terminator-1005894.aspx|title=Arnold Schwarzenegger (Virtually) Back in Terminator Salvation|publisher=TVGuide.com|access-date=May 8, 2009|archive-date=મે 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090520083012/http://movies.tvguide.com/Movie-News/Arnold-Schwarzenegger-Terminator-1005894.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.reelzchannel.com/person/176340/mcg|title=McG Talks Terminator Salvation|publisher=reelzchannel.com|access-date=May 11, 2009|archive-date=મે 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090501190521/http://www.reelzchannel.com/person/176340/mcg|url-status=dead}}</ref> શ્વાર્ઝેનેગરે છેલ્લે સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોનની ''ધ એક્સપાન્ડેબલ્સ'' માં કામ કર્યું હતું, જેમાં તેમણે સ્ટેલોન અને બ્રુસ વિલિસ સાથે મહેમાન કલાકારની ભૂમિકા કરી હતી. જાન્યુઆરી 2011માં, કેલિફોર્નિયામાં ગવર્નર બન્યા બાદ થોડાક અઠવાડિયામાં, શ્વાર્ઝેનેગરે જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ ભવિષ્યની ફિલ્મો માટે કેટલીક નવી પટકથાઓ વાંચી રહ્યા હતા, જેમાં વાસ્તવિક ઘટના પર આધારિત એક્શન ડ્રામા વર્લ્ડ વોર-2 અને રેન્ડલ વોલેસ દ્વારા લિખિત ''વિથ વિંગ્સ એસ ઇગલ્સ'' નો સમાવેશ થાય છે. આ પટકથાઓ અંગે આર્નોલ્ડે કહ્યું હતું કે, “હાલમાં હું ત્રણ પટકથા વાંચી રહ્યો છું. એક વિષય/પટકથા એવી છે, જેમાં કામ કરવા અંગે ગવર્નર બન્યા પહેલાં મેં વિચાર કર્યો હતો, આ પટકથાથી હું ઘણો પ્રભાવિત થયો છું. આ પટકથામાં હું એક વૃદ્ધ [જર્મન] સૈનિકની ભૂમિકામાં ભજવીશ, જેને યુદ્ધના અંતમાં કેટલાક બાળકોની હત્યા કરવાનો આદેશ અપાયો હોય છે. પરંતુ તે તેમ કરતો નથી અને તેના જીવના જોખમે તેમને સલામત રાખે છે અને તેનામાં દરેક પ્રકારનું સાહસ છે. આ પટકથા એક વાસ્તવિક ઘટના પર આધારિત છે!”<ref>http://www.krone.at/Welt/Schwarzenegger_Ich_lese_gerade_drei_Drehbuecher-Krone-Interview-Story-240860</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.thearnoldfans.com/news/1741.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=જૂન 1, 2011 |archive-date=એપ્રિલ 6, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406131322/http://www.thearnoldfans.com/news/1741.html |url-status=dead }}</ref> ફેબ્રુઆરી 11, 2011ના રોજ, શ્વાર્ઝેનેગરે ફિલ્મ કારકિર્દીમાં તેમના પુનરાગમનની જાહેરાત કરી હતી.<ref>{{cite web |url=http://movies.msn.com/movies/article.aspx?news=628473&GT1=28101 |title=Schwarzenegger says he's returning to acting |publisher=[[MSN]] |date=February 11, 2011 |access-date=February 11, 2011 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 14, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110214065958/http://movies.msn.com/movies/article.aspx?news=628473&GT1=28101 |url-status=dead }}</ref> ==રાજકીય કારકિર્દી== {{Main|Political career of Arnold Schwarzenegger}} [[File:Arnold-Cheney.jpg|thumb|right|વ્હાઈટ હાઉસમાં ઉપપ્રમુખ ડીક ચેને અને શ્વાર્જેનેગર વચ્ચે પ્રથમ મુલાકાત]] ===પ્રારંભિક સમયની રાજનીતિ=== શ્વાર્ઝેનેગર ઘણા વર્ષોથી રિપબ્લિકનના એક નોંધાયેલા સભ્ય છે. એક અભિનેતા તરીકે, તેના રાજકીય મંતવ્યો ખૂબ જ જાણીતા હતા, જે હોલિવૂડના અન્ય અગ્રણી કલાકારો કરતાં વિપરિત હતા, અન્ય કલાકારોને સામાન્ય રીતે ઉદારવાદી અને ડેમોક્રેટિક તરફી સમુદાયના માનવામાં આવે છે. 2004માં રિપબ્લિકન નેશનલ કન્વેન્શનમાં, શ્વાર્ઝેનેગરે એક વક્તવ્ય આપ્યું હતું અને તેઓ શા માટે રિપબ્લિકન હતા તેનો ખુલાસો કર્યો હતો:<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2004/ALLPOLITICS/08/31/gop.schwarzenegger.transcript/ |date=August 31, 2004 |title=Schwarzenegger: No country more welcoming than the USA |publisher=CNN |access-date=April 18, 2008}}</ref> {{quote|I finally arrived here in 1968. What a special day it was. I remember I arrived here with empty pockets but full of dreams, full of determination, full of desire. The [[United States presidential election, 1968|presidential campaign]] was in full swing. I remember watching the [[Richard Nixon|Nixon]]-[[Hubert Humphrey|Humphrey]] presidential race on TV. A friend of mine who spoke German and English translated for me. I heard Humphrey saying things that sounded like socialism, which I had just left. But then I heard Nixon speak. He was talking about free enterprise, getting the government off your back, lowering the taxes and strengthening the military. Listening to Nixon speak sounded more like a breath of fresh air. I said to my friend, I said, "What party is he?" My friend said, "He's a Republican." I said, "Then I am a Republican." And I have been a Republican ever since.}} 1985માં, શ્વાર્ઝેનેગર રેગન વહીવટીતંત્ર દ્વારા પ્રાયોજિત એન્ટી-ડ્રગ મ્યૂઝિક વીડિયો ''સ્ટોપ ધ મેડનેસ'' માં દેખાયા હતા. તેઓ સૌપ્રથમ વખત 1988માં પ્રમુખની ચૂંટણી દરમિયાન એક રિપબ્લિકન તરીકે જાહેરમાં આવ્યા હતા. આ ચૂંટણીમાં તે પ્રચાર અભિયાનમાં ઉપપ્રમુખ જ્યોર્જ એચ.ડબલ્યુ. બુશની સાથે દેખાયા હતા.<ref name="Noonan">{{cite book | last = Noonan| first = Peggy| authorlink =Peggy Noonan | title = What I Saw at the Revolution: A Political Life in the Reagan Era| publisher=Random House| date = October 14, 2003| location = New York| page = 384 | isbn = 9780812969894}}</ref> શ્વાર્ઝેનેગરની સૌપ્રથમ રાજકીય નિમણૂંક પ્રમુખના શારીરિક સ્વાસ્થ્ય અને રમત-ગમત સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે હતી, જેમાં તેમણે 1990થી 1993 સુધી સેવા આપી હતી.<ref name="lifeline"></ref> જ્યોર્જ એચ.ડબલ્યુ. બુશ દ્વારા તેમને ઉમેદવાર બનાવવામાં આવ્યા હતા, જે તેમને “કોનાન ધ રિપબ્લિકન” તરીકે ઓળખાવતા હતા. પાછળથી તેમણે ગવર્નર પીટ વિલ્સનના વડપણ હેઠળ શારીરિક સ્વાસ્થ્ય અને રમતો માટેની કેલિફોર્નિયાના ગવર્નરની સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે સેવા આપી હતી. તેમ છતાં, રાજકીય નિષ્ણાતોએ શ્વાર્ઝેનેગરને ઉદારવાદી તરીકે ઓળખાવ્યા હતા, કારણ કે તેઓ ચૂંટાયા ત્યારથી વધુ ડાબેરી વિચારધારા તરફ ઝૂક્યા હતા.<ref name="White">{{cite web |url=http://usliberals.about.com/b/2006/01/14/arnold-schwarzenegger-californias-newest-democrat.htm |title=''Arnold Schwarzenegger, California's Newest Democrat'' |access-date=April 18, 2008 |last=White |first=Deborah |date=January 14, 2006 |archive-date=જૂન 21, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621125244/http://usliberals.about.com/b/2006/01/14/arnold-schwarzenegger-californias-newest-democrat.htm |url-status=dead }}</ref> 1993 અને 1994 વચ્ચે, શ્વાર્ઝેનેગર રેડ ક્રોસના એમ્બેસેડર (સેલિબ્રિટી દ્વારા મોટાભાગે ભજવવામાં આવતી ઔચારિક ભૂમિકા) હતા, તેમણે લોકોને રક્તદાન કરવા માટે ટેલિવિઝન/રેડિયો પર જાહેર સેવાની અપીલનું રેકોર્ડિંગ કર્યું હતું. લાલ રંગના સરવાળાની નિશાની વાળું સફેદ ટી-શર્ટ પહેરીને તેના બાવડા બતાવતી જાહેરખબરોમાં લોકોને બહુ ઓછો રસ જાગ્યો હતો; કેટલાક સેલિબ્રિટી સામયિકોમાં તેની આ તસવીર પ્રકાશિત થઇ હતી. 1999ના અંતમાં ''ટોક'' સામયિક સાથે એક મુલાકાતમાં, શ્વાર્ઝેનેગરને પુછવામાં આવ્યું કે શું તેઓ હોદ્દાની દોડમાં ઉતરવા અંગે કંઇ વિચારે છે. તેમનો જવાબ હતો, “મેં તેના વિશે અનેક વખત વિચાર્યું છે. તેની શક્યતાઓ પણ છે, કારણ કે હું તે કાર્ય કરી શકવાની લાગણી અનુભવું છું.”<ref name="governtalk">{{cite news |title=Arnold cast as Governor? |date=October 4, 1999 |url=http://www.schwarzenegger.com/news.asp?id=90 |work=Schwarzenegger.com |access-date=April 18, 2008 |archive-date=મે 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523203946/http://www.schwarzenegger.com/news.asp%3Fid%3D90 |url-status=dead }}</ref> ''ધ હોલિવૂડ રિપોર્ટર'' ના દાવા બાદ ટૂંક સમયમાં શ્વાર્ઝેનેગરે એવી અટકળોનો અંત લાવી દેવાની માંગણી કરી હતી જેમાં કહેવાતુ હતું કે તેઓ કેલિફોર્નિયાના ગવર્નર પદની દોડમાં છે.<ref name="governtalk"></ref> તેમની પ્રારંભિક ટીપ્પણીઓને પગલે શ્વાર્ઝેનેગરે કહ્યું હતું કે, “હું શો બિઝનેસમાં છું – હું હજી મારી કારકિર્દીના મધ્યમાં છું. આવા સમયે હું તેનાથી દૂર શા માટે થઉં અને અન્ય કોઇ કાર્યમાં કૂદી પડું?”<ref name="governtalk"></ref> ===કેલિફોર્નિયાના ગવર્નર=== શ્વાર્ઝેનેગરે ''ધ ટુનાઇટ શો વીથ જે લીનો'' ના ઓગસ્ટ 6, 2003ના એપિસોડ દરમિયાન 2003 કેલિફોર્નિયાના ગવર્નર માટે રિકોલ ઇલેક્શનમાં તેમની ઉમેદવારીની જાહેરાત કરી હતી.<ref name="profilear"></ref> રિકોલ ઇલેક્શનમાં એક ઉમેદવાર તરીકે શ્વાર્ઝેનેગરનું નામ તમામ ઉમેદવારોમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય હતું, પરંતુ તેમણે ક્યારેય જાહેર સેવાના ક્ષેત્રે કામ કર્યું નહોતું અને તેના રાજકીય મંતવ્યો મોટાભાગના કેલિફોર્નિયાવાસીઓ માટે અજાણ્યા હતા. તેમની ઉમેદવારી ટૂંક સમયમાં જ રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમાચાર બની ગઇ હતી, મીડિયાએ તેમને “ગવર્નેટર” (''ધ ટર્મિનેટર'' ફિલ્મ પરથી, ઉપર જુઓ) અને “ધ રનિંગ મેન” (તેમની ફિલ્મો પૈકી એકનું નામ) જેવા નામથી નવાજ્યા હતા, અને રિકોલ ઇલેક્શનને “ટોટલ રિકોલ” (શ્વાર્ઝેનેગર અભિનિત વધુ એક ફિલ્મ) તરીકે ઓળખાવ્યા હતા. શ્વાર્ઝેનેગરે અન્ય ઉમેદવારો સાથે કેટલીક ચર્ચાઓમાં ભાગ લેવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો, અને માત્ર સપ્ટેમ્બર 24, 2003ના રોજ એક ચર્ચામાં જ ભાગ લીધો હતો.<ref name="FirstDebate">{{cite news |last=Grey|first=Barry|title=First debate in California recall election: Snapshot of a political system in crisis|date=November 6, 2003 |url=http://www.wsws.org/articles/2003/sep2003/cali-s06.shtml|work=wsws.org|access-date=April 18, 2008}}</ref> [[File:Schwarzenegger Bush.jpg|thumb|200px|left|કેલિફોર્નિયાના ગવર્નર પદ માટે સફળતાપૂર્વક ચૂંટણી જીત્યા બાદ પ્રમુખ જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ શ્વાર્ઝેનેગરને મળ્યા]] ઓક્ટોબર 7, 2003ના રોજ રિકોલ ઇલેક્શનના પરિણામોમાં ગવર્નર ગ્રે ડેવિસને પદ પરથી બરતરફ કરવાની તરફેણમાં 55.4% ''હા'' મત આવતાં તેમને ગવર્નર પદેથી દૂર કરાયા હતા. શ્વાર્ઝેનેગર ડેવિડના ઉત્તરાધિકારી તરીકેની પસંદગી માટે 48.6% મત સાથે કેલિફોર્નિયાના ગવર્નર તરીકે બીજા પ્રશ્ન હેઠળ ચૂંટાયા હતા. શ્વાર્ઝેનેગરે ડેમોક્રેટ ક્રૂઝ બુસ્ટમન્ટે, સાથી રિપબ્લિકન ટોમ મેકક્લિન્ટોક, અને અન્યોને પરાજિત કર્યા હતા. તેના સૌથી નજીકના પ્રતિસ્પર્ધી, બુસ્ટમન્ટેએ, 31% મત મેળવ્યા હતા. એકંદરે, શ્વાર્ઝેનેગર 1.3 મિલિયન વોટ સાથે ચૂંટણી જીતી ગયા હતા. કેલિફોર્નિયા બંધારણના નિયમો હેઠળ તેમણે કોઇ રનઓફ ઇલેક્શન લડવાની જરૂર પડી નહોતી. શ્વાર્ઝેનેગર 1862માં આઇરીશ મૂળના ગવર્નર જ્હોન જી. ડોવની બાદ કેલિફોર્નિયાના સૌપ્રથમ વિદેશી મૂળના ગવર્નર બન્યા હતા. શ્વાર્ઝેનેગર ગવર્નર તરીકે ચૂંટાયા બાદ, વિલિયમ બ્રાઉને કહ્યું હતું કે ગવર્નરને બરતરફ કરવા તેઓ અભિયાન શરૂ કરશે. શ્વાર્ઝેનેગર તેમના બચાવમાં પૂરતી તૈયારીમાં હતા અને આ ગૂંચવાયેલી સ્થિતિને ઉકેલવામાં સફળતાપૂર્વક જનાદેશ મેળવી શક્યા હતા. ''સેટરડે નાઇટ લાઇવ'' (તેમની બોડિબિલ્ડિંગ કારકિર્દીની પેરોડી કરતી શ્રેણી)માંથી “હેન્સ એન્ડ ફ્રેન્ઝ” પાત્રોમાંથી માર્મિક ટીપ્પણી સર્જતાં શ્વાર્ઝેનેગરે રાજ્યના ડેમોક્રેટિક રાજકારણીઓને “ગર્લી મેન” ગણાવ્યા હતા.<ref name="SFGirlieMen">{{cite news |title=Schwarzenegger deems opponents 'girlie-men' |date=July 18, 2004 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/chronicle/archive/2004/07/18/MNGH57NKAF1.DTL |work=The San Francisco Chronicle |access-date=April 18, 2008 |first=Peter |last=Nicholas |archive-date=મે 4, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080504060359/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fchronicle%2Farchive%2F2004%2F07%2F18%2FMNGH57NKAF1.DTL |url-status=dead }}</ref> [[File:Arnold Schwarzenegger speech.jpg|thumb|200px|left|upright|ડિસેમ્બર 2008માં શ્વાર્ઝેનેગર]] શ્વાર્ઝેનેગરે પ્રારંભિક સમયમાં વાહનોની નોંધણીની ફીમાં બિનલોકપ્રિય વૃદ્ધિ તેમજ ગેરકાયદે વસાહતીઓને ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ આપતાં અટકાવવા સહિતના મુદ્દાઓમાં વિજય મેળવ્યો હતો, પરંતુ પાછળથી રાજ્યના શક્તિશાળી સંગઠનોએ તેમની વિવિધ પહેલોનો વિરોધ કરવાનું શરૂ કરતાં તેણે પીછેહઠનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. નવેમ્બર 2005માં તેમણે બોલાવેલી વિશેષ ચૂંટણીમાં રાજકીય વાસ્તવિક્તાઓનો તેમને ખ્યાલ આવ્યો હતો, જેમાં તેઓ જે મુદ્દાઓની ભલામણ કરતા હતા તેનો ચાર મતથી પરાજય થયો હતો. શ્વાર્ઝેનેગરે પરાજય માટે વ્યક્તિગત જવાબદારી સ્વીકારી હતી અને કેલિફોર્નિયાના લોકો માટે સર્વસંમતિ માગવાનું ચાલુ રાખવાનો સંકલ્પ કર્યો હતો. તેમણે પાછળથી ટીપ્પણી કરી હતી કે “તમને હરાવવા માટે વિપક્ષે 160 મિલિયન ડોલર ઊભા કર્યા હોય તો કોઇપણ વ્યક્તિ જીતી શકે નહીં.” શ્વાર્ઝેનેગર ત્યારબાદ સાથી રિપબ્લિકન વ્યૂહરચનાકારની વિરુદ્ધ ગયા હતા અને તેમના સ્ટાફના વડા તરીકે, ડેમોક્રેટ, સુસાન કેનેડીની નિમણૂંક કરી હતી.<ref>{{cite web|title=Press Release|url=http://gov.ca.gov/press-release/1191/|access-date=April 18, 2008|archive-date=સપ્ટેમ્બર 1, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901104721/http://gov.ca.gov/press-release/1191/|url-status=dead}}</ref> શ્વાર્ઝેનેગર ક્રમાનુસાર વધુ રાજકીય ઉદારમતવાદી સ્થિતિ તરફ વળ્યા હતા અને આગામી ગવર્નરની ચૂંટણી સુધીના ટૂંકાગાળામાં વિજયી વારસો ઊભો કરવાનો દ્રઢ નિશ્ચય વ્યક્ત કર્યો હતો. શ્વાર્ઝેનેગર નવેમ્બર 7, 2006ના રોજ યોજાયેલી, 2006ની ચૂંટણીમાં, કેલિફોર્નિયા રાજ્યના ખજાનચી, ડેમોક્રેટ ફિલ એન્જેલિડ્સ સામે ફરીથી ચૂંટાઇ આવ્યા હતા. રિપબ્લિકન પક્ષ માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે આ વર્ષ નબળુ રહેવા છતાં, શ્વાર્ઝેનેગર એન્જેલિડ્સના 38.9% મતની સરખામણીમાં 56.0% મત સાથે ફરીથી ચૂંટાઇ આવ્યા હતા. તેમણે એક મિલિયનથી વધુ મતોના તફાવતથી વિજય મેળવ્યો હતો.<ref>{{cite web |title=General Election&nbsp;– Governor |publisher=California Secretary of State |url=http://vote.ss.ca.gov/Returns/gov/00.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070219111658/http://vote.ss.ca.gov/Returns/gov/00.htm |archive-date=ફેબ્રુઆરી 19, 2007 |access-date=April 18, 2008 |url-status=dead }}</ref> તાજેતરના વર્ષોમાં, અનેક ટીકાકારોએ શ્વાર્ઝેનેગરને જમણેરી વિચારધારાથી દૂર થતાં અને રાજકીય વિચારધારાના કેન્દ્ર તરફ જતા નિહાળ્યા છે. 2006માં માર્ટિન લ્યુથર કિંગ, જુનિયર બ્રેકફાસ્ટમાં, શ્વાર્ઝેનેગર દ્વારા આપવામાં આવેલ વક્તવ્ય સાંભળ્યા બાદ સાન ફ્રાન્સિસ્કોના મેયર ગેવિન ન્યુસોમે કહ્યું હતું કે, “તેઓ ડેમોક્રેટ બની રહ્યા છે. [... તે]ણે પીછેહઠ કરી છે, તે કેન્દ્રમાં પણ નથી. હું તેમને કેન્દ્રથી ડાબેરી વિચારધારા તરફી કહીશ”. એવી અફવા હતી કે શ્વાર્ઝેનેગર 2010માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટ માટેની દોડમાં છે, આ અફવાનું કારણ એ હતું કે તે સમયે તેમની ગવર્નરશીપ મર્યાદિત હતી. જોકે, આ અફવા ખોટી સાબિત થઇ હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/12/22/AR2006122201476.html|title=Schwarzenegger Remakes Himself as Environmentalist |work=The Washington Post|access-date=July 13, 2008|first=John |last=Pomfret | date=December 23, 2006}}</ref><ref>{{cite news| url = http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2009/03/22/MNJH16KC5G.DTL| title = Predictions for Schwarzenegger's Next Big Role| author = Marinucci, Carla| date = March 22, 2009| access-date = March 23, 2009| work = San Francisco Chronicle| archive-date = માર્ચ 26, 2009| archive-url = https://web.archive.org/web/20090326025246/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fc%2Fa%2F2009%2F03%2F22%2FMNJH16KC5G.DTL| url-status = dead}}</ref> [[File:Visit wildfires 2007.jpg|thumb|200px|left|ઓક્ટોબર 2007માં કેલિફોર્નિયામાં જંગલની આગ અને ફાયરફાઈટર અંગે પ્રમુખ જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ ટીપ્પણી કરી રહ્યા છે, તેમની સાથે શ્વાર્ઝેનેગર અને તેમની પાછળ સેનેટર ડીઆન ફિનસ્ટિન]][[File:В Сколково Дмитрий Медведев и Арнольд Шварценеггер отправились на «Чайке» 2.jpg|thumb|ચૈકામાં ડ્મીટ્રી મેદવેદેવ સાથે]] વેન્ડી લેઇગે શ્વાર્ઝેનેગરની બિનસત્તાવાર આત્મકથા લખી છે, તેનો દાવો છે કે તેણે પ્રારંભિક સમયમાં ફિલ્મોના કારોબાર અને બોડિબિલ્ડિંગનો ઉપયોગ કરીને તેની રાજકીય કારકિર્દીની યોજના ઘડી હતી.<ref name="governG2"></ref> લેઇગ શ્વાર્ઝેનેગરને સત્તાનું વળગણ હોવાનો દાવો કરી તેમના અંગે ટીપ્પણી કરતાં કહ્યું હતું કે, “મારે એવા બહુ ઓછા લોકોનો ભાગ બનવું છે જેઓ નેતા છે, તેમના ટેકેદારોની વિશાળ આમ જનતા નથી બનવું. મારી આ માન્યતા પાછળનું કારણ એ છે કે મેં નેતાઓને તેમની 100% ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરતા જોયા છે – બીજાના નિયંત્રણ હેઠળ આવી જતા લોકોને જોઈને હું હંમેશા દંગ રહી જઉ છું.”<ref name="governG2"></ref> શ્વાર્ઝેનેગરે કહ્યું હતું કે રાજકારણમાં પ્રવેશવાનો તેમનો કોઇ આશય નહોતો, પરંતુ તેમણે જણાવ્યું હતું કે, “મેં એક રાજકીય પરિવારમાં લગ્ન કર્યા છે. તમે તેમને મળો એટલે તમને નીતિઓ અંગે સાંભળવા મળશે, લોકોને મદદ કરવા પહોંચવા અંગે સાંભળવા મળશે. એક જાહેર સેવક બનવાનો મને વિચાર આવ્યો અને એયુનિસ તેમજ સાર્જન્ટ શ્રીવર મારા નાયક બની ગયા."<ref name="LAWarn"></ref> એયુનિસ કેનેડી શ્રીવર જ્હોન એફ. કેનેડીની બહેન હતી, અને શ્વાર્ઝેનેગરના સાસુ હતા; સાર્જન્ટ શ્રીવર એયુનિસના પતિ અને શ્વાર્ઝેનેગરના સસરા હતા. તે જન્મથી યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના નાગરિક ન હોવાથી પ્રમુખપદની ચૂંટણી લડી શકે તેમ નથી. ''ધ સિમ્પસન્સ મુવી'' (2007)માં તેઓ પ્રમુખ અને સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોન મુવીમાં ''ડીમોલીશન મેન'' (1993 રાજકીય કારકિર્દીમાં તેની સૌપ્રથમ ચૂંટણીના 10 વર્ષ પહેલાં), તરીકેનું પાત્ર ભજવે છે, એવી વાત બહાર આવી હતી કે બંધારણમાં એક સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો, જે શ્વાર્ઝેનેગરને પ્રમુખપદ માટે ચૂંટણી લડવા સક્ષમ બનાવે છે. શ્વાર્ઝેનેગર ઓસ્ટ્રિયા/અમેરિકાનું બેવડુ નાગરિકત્વ ધરાવે છે.<ref name="DamageAustria">{{cite news |title=BBC News: Schwarzenegger 'damages Austria' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4198633.stm |publisher=BBC News |date=January 22, 2005 |access-date=April 18, 2008 |quote=He said Mr Schwarzenegger, who has dual nationality...}}</ref> તેઓ જન્મના આધારે ઓસ્ટ્રિયન નાગરિકત્વ ધરાવે છે અને 1983થી યુ.એસ. (U.S.) નાગરિકત્વ ધરાવે છે. એક ઓસ્ટ્રિયન અને યુરોપીયન તરીકે, તેમણે 2006ના કેલિફોર્નિયા ગ્લોબલ વોર્મિંગ સોલ્યુશન્સ એક્ટ સાથે આબોહવા પરિવર્તન સામે પગલાં ભરવા બદલ 2007 યુરોપીયન વોઇસ કેમ્પેનર ઓફ ધ યર પુરસ્કાર જીત્યો હતો અને અમેરિકાના અન્ય રાજ્યો તેમજ સંભવતઃ ઇયુ (EU) સાથે ઉત્સર્જન વ્યાપાર યોજના રજૂ કરવાનું આયોજન કર્યું હતું.<ref name="EV50">{{cite web |title=Schwarzenegger wins European Voice campaigner of the year award |publisher=European Voice |url=http://www.europeanvoice.com/page/the-evawards-europeans-of-the-year/784.aspx |date=November 27, 2007 |access-date=April 18, 2008}}</ref> આજે પણ, શ્વાર્ઝેનેગર તેમના અમેરિકન નાગરિકત્વ સાથે ઓળખાય છે, અને તેમણે તેના વિદેશી મૂળથી પણ આગળ કેલિફોર્નિયા રાજ્ય માટે અથાગ સ્નેહાકર્ષણ દર્શાવ્યું છે. તેમની અભિનેતા તરીકેની કારકિર્દીમાંથી તેમની વ્યક્તિગત સંપત્તિને કારણે શ્વાર્ઝેનેગરે વાર્ષિક $175,000નો તેમનો ગવર્નર તરીકેનો પગાર સ્વીકાર્યો નહોતો.<ref name="Taxformsre">{{cite web |last=Nelson |first=Soraya |title=News: Schwarzenegger releases tax returns |publisher=OCRegister.com |url=http://www.ocregister.com/ocregister/news/atoz/article_1102616.php |date=April 15, 2006 |access-date=April 18, 2008 |archive-date=એપ્રિલ 13, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080413151328/http://www.ocregister.com/ocregister/news/atoz/article_1102616.php |url-status=dead }}</ref> તેમણે નોંધ્યું હતું કે તેઓ જ્યારે એક ગવર્નર તરીકે પોતાની ઓફિસ છોડશે ત્યારે સંભવિત ફિલ્મોના સોદામાંથી તેમને $200 મિલિયન જેટલું નુકસાન થશે, પરંતુ “તેના કરતાં આ બાબત વધુ મૂલ્યવાન છે.”<ref>{{Cite web |url=http://news.yahoo.com/s/nm/20110114/pl_nm/us_austria_schwarzenegger |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=જાન્યુઆરી 18, 2011 |archive-date=જાન્યુઆરી 18, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110118011730/http://news.yahoo.com/s/nm/20110114/pl_nm/us_austria_schwarzenegger |url-status=live }}</ref> 2008 યુ.એસ. (U.S.) પ્રમુખપદની ચૂંટણી માટે રિપબ્લિકનની પ્રાથમિક ચૂંટણીમાં શ્વાર્ઝેનેગરની મંજૂરીની ખૂબ જ આતુરતાથી રાહ જોવાતી હતી; પ્રમુખપદ માટેના ઉમેદવારો રુડી ગૌલિઆનિ અને સેનેટર જ્હોન મેકકેઈન સાથે સારી મિત્રતા છતાં શ્વાર્ઝેનેગર 2007 અને 2008ના પ્રારંભ સુધી તટસ્થ રહ્યા હતા. ગૌલિઆનિને જાન્યુઆરી 30, 2008ના રોજ પ્રમુખપદની સ્પર્ધામાંથી પડતા મુકાયા હતા, કારણ કે ફ્લોરિડામાં તેમનો દેખાવ નબળો હતો, અને મેકકેઇનને મંજૂરી મળી. પાછળથી રાત્રે, શ્વાર્ઝેનેગર કેલિફોર્નિયામાં રોનાલ્ડ રેગન પ્રેસિડેન્સિયલ લાઇબ્રેરીમાં રિપબ્લિકન ચર્ચામાં પ્રેક્ષકોમાં બેઠા હતા. પછીના દિવસે તેમણે મેકકેઇનને મંજૂરી આપી, મજાક કરી હતી કે, “રુડી નથી ચૂંટાયા તે તેમની ભૂલ છે!” (પ્રમુખપદની ચૂંટણીના બંને ઉમેદવારો તેના મિત્રો હતા અને તે બંનેમાંથી કોઇ એકની પસંદગી નહોતા કરી શકતા તે સંદર્ભમાં).<ref>{{cite web|work=The Baltimore Sun|url=weblogs.baltimoresun.com/news/politics/blog/2008/01/arnold_opens_flood_of_mccain_e.html|title=Arnold opens 'flood' of McCain endorsements|access-date=May 7, 2008}}</ref> શ્વાર્ઝેનેગરની મંજૂરીએ સેનેટર મેકકેઇનના અભિયાનને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું; બંનેએ પર્યાવરણ અને અર્થતંત્ર માટે તેમની ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી હતી. પ્રગતિકારક નીતિઓ પર ધ્યાન રાખતા સંગઠન સિટિઝન્સ ફોર રિસ્પોન્સિબિલિટી એન્ડ એથિક્સ ઇન વોશિંગ્ટને તેના એપ્રિલ 2010ના અહેવાલમાં, ગવર્નર તરીકે શ્વાર્ઝેનેગરની મુદત દરમિયાન નૈતિક મૂલ્યોના વિવિધ મુદ્દાઓને કારણે શ્વાર્ઝેનેગરને અમેરિકાના “સૌથી ખરાબ 11 ગવર્નર” પૈકી એક ગણાવ્યા હતા.<ref>{{Cite press release | title = | publisher = | date = | url = | access-date = }}</ref><ref>{{Cite news | last = Vogel | first = Ed | author-link =| title = Gibbons named on list of worst governors | newspaper = ''[[Las Vegas Review-Journal]]'' | pages = | date = 2010-04-21 | url = http://www.lvrj.com/news/gibbons-named-on-list-of-worst-governors-91723774.html | archive-url = | archive-date = | access-date = 2010-05-05 | postscript = <!--None--> }}</ref><ref>{{Cite news | last = | first = author-link = | last2 = | first2 = author2-link = | title = Scandals Land Gibbons On 'Worst Governors' List | newspaper = [[KVVU-TV]] (Fox 5, Las Vegas) | pages = | date = 2010-04-21 | url = http://www.fox5vegas.com/news/23220458/detail.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20100423033343/http://www.fox5vegas.com/news/23220458/detail.html | archive-date = એપ્રિલ 23, 2010 | access-date = 2010-05-05 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |last= |first= |authorlink= |coauthors= |title= Crew's Worst Governors |work= |publisher= [[Citizens for Responsibility and Ethics in Washington]] |date= |url= http://www.citizensforethics.org/worstgovernors#Gibbons |doi= |access-date= 2010-05-05 |archive-date= એપ્રિલ 24, 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100424212401/http://www.citizensforethics.org/worstgovernors#Gibbons |url-status= dead }}</ref> ====થ્રી સ્ટ્રાઇક્સ કાયદામાં સુધારો==== ગવર્નર શ્વાર્ઝેનેગરે નવેમ્બર 2004માં કેલિફોર્નિયાના થ્રી સ્ટ્રાઇક્સ કાયદામાં સૂચિત સુધારો પ્રપોઝિશન 66ના વિરોધમાં મહત્તવની ભૂમિકા ભજવી હતી. આ સુધારાથી 25 વર્ષથી આજીવન કેદની સજા આપવા માટે ત્રીજો હિંસક કે ગંભીર મહાઅપરાધ સાબિત થવો જરૂરી બની જતો હતો. મતદાન પહેલાના છેલ્લા અઠવાડિયામાં શ્વાર્ઝેનેગરે વ્યાપક અભિયાન ચલાવ્યું હતું<ref>{{cite web|author=April 7, 2008 |url=http://www.youtube.com/watch?v=7F6PBldQxZc&feature=related |title=TV-commercial of Arnold Schwarzenegger against Proposition 66 |publisher=Youtube.com |date=April 7, 2008 |access-date=March 8, 2010}}</ref> જે પ્રપોઝિશન 66 સામે હતું.<ref>{{cite news|url=http://articles.latimes.com/2004/nov/01/local/me-campaign1 |title=Megan Garvey and Robert Salladay "Prop. 66 in Tough Fight", LAtimes.com |publisher=Articles.latimes.com |date=November 1, 2004 |access-date=March 8, 2010}}</ref> તેમણે કહ્યું હતું કે, “આ સુધારાથી 26,000 જેટલા ભયંકર ગૂનેગારો અને બળાત્કારીઓ છૂટી જઇ શકે છે”. ===મતાધિકાર ઇતિહાસ=== {{Election box begin|title=California Gubernatorial Recall Election 2003}} {{Election box candidate with party link |party = Republican Party (US) |candidate = Arnold Schwarzenegger |votes = 4,206,284 |percentage = 48.6 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = Democratic Party (US) |candidate = [[Cruz Bustamante]] |votes = 2,724,874 |percentage = 31.5 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = Republican Party (US) |candidate = [[Tom McClintock]] |votes = 1,161,287 |percentage = 13.5 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = Green Party (US) |candidate = [[Peter Miguel Camejo]] |votes = 242,247 |percentage = 2.8 |change = }} {{Election box end}} {{Election box begin|title=California Gubernatorial Election 2006}} {{Election box candidate with party link |party = Republican Party (United States) |candidate = Arnold Schwarzenegger |votes = 4,850,157 |percentage = 55.9 |change = +7.3 }} {{Election box candidate with party link |party = Democratic Party (United States) |candidate = [[Phil Angelides]] |votes = 3,376,732 |percentage = 39.0 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = Green Party (United States) |candidate = [[Peter Miguel Camejo]] |votes = 205,995 |percentage = 2.3 |change = -0.5 }} {{Election box end}} ===પર્યાવરણ ક્ષેત્રે કામગીરી=== સપ્ટેમ્બર 27, 2006ના રોજ શ્વાર્ઝેનેગરે ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન પર રાષ્ટ્રની સૌપ્રથમ મર્યાદા સર્જતા ખરડા પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ કાયદાએ રીફાઇનરીઓ અને ઉત્પાદન એકમોને વાતાવરણમાં કેટલી માત્રામાં ઉત્સર્જન કરવાની મંજૂરી આપવી તેના નવા નિયમનો ઘડ્યા હતા. શ્વાર્ઝેનેગરે બીજા ગ્લોબલ વોર્મિંગ બિલ પર પણ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા જેનાથી કેલિફોર્નિયામાં ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન માપદંડોને ન અનુસરતા હોય તેવા પૂરવઠાકારોને મોટા એકમો અને કંપનીઓ સાથે લાંબાગાળાના કરારો કરતા અટકાવી શકાતા હતા. કેલિફોર્નિયાનું પ્રદૂષણ 2020 સુધીમાં 1990ના દાયકાના સ્તર કરતાં 25 ટકા ઘટાડવાની યોજનાના ભાગરૂપે આ બંને ખરડા રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. 2005માં, 2050 સુધીમાં ગ્રીનહાઉસ ગેસનું સ્તર 1990ના દાયકા કરતાં 80 ટકા ઘટાડવા શ્વાર્ઝેનેગરે વહીવટી આદેશ આપ્યો હતો.<ref>{{cite news | url = http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/27/AR2006092700174.html | access-date = May 15, 2008 | work=The Washington Post | title=Schwarzenegger Signs Global Warming Bill | first=Samantha | last=Young | date=September 27, 2006}}</ref> શ્વાર્ઝેનેગરે પૂર્વોત્તર પ્રાંતીય ગ્રીનહાઉસ ગેસ પહેલ સાથે કામ કરવા કેલિફોર્નિયાને મંજૂરી આપવા ઓક્ટોબર 17, 2006ના રોજ વધુ એક વહીવટી આદેશ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. તેમણે રાજ્યમાં કાર્યરત પ્રત્યેક પાવર પ્લાન્ટની કાર્બન ક્રેડિટની માત્રાને મર્યાદિત બનાવીને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રદૂષણ ઘટાડવાની યોજના ઘડી હતી. આ યોજના હેઠળ કોઇપણ પાવર પ્લાન્ટે કાર્બન ક્રેડિટ્સની માત્રા કરતાં વધુ પ્રદૂષણ છોડવા માટે તફાવત ભરીને વધુ ક્રેડિટ ખરીદવી પડશે. આ યોજનાનો અમલ 2009માં થવાનો છે.<ref>{{cite news | url = http://www.foxnews.com/wires/2006Oct17/0,4670,GlobalWarmingSchwarzenegger,00.html | access-date = May 15, 2008 | work=Fox News | title=Cal Joins Northeast Global Warming Fight | first=Karen | last=Matthews | date=October 17, 2006}}</ref> ગ્લોબલ વોર્મિંગ સામે લડવા માટે તેના રાજકીય સામર્થ્યનો ઉપયોગ કરવા ઉપરાંત ગવર્નરે તેમના ઘરે વ્યક્તિગત કાર્બન પ્રદૂષણ ઘટાડવા પગલાં લીધા હતા. શ્વાર્ઝેનેગરે તેમની હમરમાંની એકમાં ઈંધણ માટે હાઇડ્રોજન અને અન્ય માટે જૈવિક ઇંધણનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો હતો. તેમણે પોતાના ઘરમાં ગરમી માટે સૌર પેનલ્સ લગાવડાવી હતી.<ref>[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/04/02/8403410/index.htm "ધ ગવર્નર્સ ગ્રીન એજન્ડા"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106005149/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/04/02/8403410/index.htm |date=2013-11-06 }} ''ફોર્ચ્યુન સામયિક'' . 23 માર્ચ, 2007 15 મે 2008ના રોજ ઉપલબ્ધ</ref> યુ.એસ. (U.S.) મોટર ઉદ્યોગને દિશા આપવામાં તેમના યોગદાનને આદર આપતાં શ્વાર્ઝેનેગરને એપ્રિલ 20, 2009ના રોજ ડેટ્રોઇટમાં 2009 એસએઇ (SAE) વર્લ્ડ કોંગ્રેસ ખુલ્લી મુકવા માટે આમંત્રણ અપાયું હતું.<ref>[http://www.sae.org/servlets/pressRoom?OBJECT_TYPE=PressReleases&amp;PAGE=showRelease&amp;RELEASE_ID=970 "એસએઈ (SAE) 2009 વર્લ્ડ કોંગ્રેસ સ્પેશિયલ ઓપનિંગ સેરેમનીસ ટુ ફિચર ગવર્નર આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર"] ''એસએઈ (SAE)'' . 10 માર્ચ, 2009. 6 એપ્રિલ, 2009ના રોજ સુધારો.</ref> ==ધંધાકીય કારકિર્દી== શ્વાર્ઝેનેગરની ધંધાકીય કારકિર્દી પણ ઘણી સફળ રહી છે. <ref name="governG2"></ref><ref name="LAWarn"></ref> યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થાયી થવાનો નિર્ણય લીધા બાદ શ્વાર્ઝેનેગર "વિપુલ ધ્યેયો સિદ્ધ કરનાર" બન્યા હતા અને તે વર્ષના પ્રારંભમાં અનુક્રમણિકા પત્રો પર તેના ધ્યેયો લખી કાઢતા હતા, જેમ કે ટપાલથી માલ મોકલવાનો ધંધો કે નવી કાર ખરીદવી વગેરે પછી તેને સફળતાપૂર્વક સર પણ કરતા હતા.<ref name="DT2"></ref> 30 વર્ષની વય સુધીમાં શ્વાર્ઝેનેગર તેમની હોલિવુડ કારકિર્દી પૂર્વે જ મિલિયનર બની ગયા હતા. તેણે શ્રેણીબદ્ધ ધંધાકીય સાહસો અને રોકાણો દ્વારા નાણાકીય સ્વતંત્રતા મેળવી હતી. 1968માં, શ્વાર્ઝેનેગર અને તેની સાથેના બોડિબિલ્ડર ફ્રાન્કો કોલુમ્બુએ ઈંટો બનાવવાના ધંધાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. બંનેની માર્કેટિંગ નિપુણતાના લીધે તેમનો કારોબાર ઘણો સારો ચાલ્યો અને 1971માં સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં આવેલા ભૂકંપ પછી તેની માંગમાં વધારો થયો હતો.<ref name="Millionaire Magazine">{{cite web |title=Real Life Action Hero |publisher=Millionaire Magazine |url=http://www.millionaire.com/interviews_schwarzenegger.htm |access-date=April 18, 2008 |last=Morgan |first=Kaya |archive-date=એપ્રિલ 30, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080430152434/http://www.millionaire.com/interviews_schwarzenegger.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title="Working" Out |publisher=Schwarzenegger.com |url=http://www.schwarzenegger.com/en/life/didyouknow/life_didyouknow_eng_legacy_257.asp?sec=life&subsec=didyouknow |access-date=April 18, 2008 |archive-date=મે 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523204758/http://www.schwarzenegger.com/en/life/didyouknow/life_didyouknow_eng_legacy_257.asp?sec=life&subsec=didyouknow |url-status=dead }}</ref> શ્વાર્ઝેનેગર અને કોલુમ્બુએ તેમના ઈંટોના ધંધાના નફાનો ઉપયોગ ટપાલથી માલ મોકલવાનો ધંધો શરૂ કરવા, બોડિબિલ્ડિંગ અને ફિટનેસ લક્ષી સાધનો અને સૂચના આપતી ટેપો વેચવા કર્યો હતો.<ref name="lifeline"></ref><ref name="Millionaire Magazine"></ref> શ્વાર્ઝેનેગરે ટપાલથી માલ મોકલવાના ધંધા અને તેની બોડિબિલ્ડિંગ સ્પર્ધાઓ જીતવાથી મળેલા નફાનો ઉપયોગ તેના સૌપ્રથમ રિયલ એસ્ટેટ સાહસમાં કર્યોઃ તેમણે $10,000માં એક એપાર્ટમેન્ટ બિલ્ડિંગ ખરીદ્યું. તેમણે ઘણી બધી રિયલ એસ્ટેટ હોલ્ડિંગ કંપનીઓમાં રોકાણ કર્યું.<ref>{{cite news |title=Schwarzenegger reveals pumped-up finances |work=San Francisco Chronicle |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/chronicle/archive/2003/08/10/ARNOLD.TMP |date=August 10, 2003 |access-date=April 18, 2008 |last=Williams |first=Lance |archive-date=માર્ચ 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080318192048/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fchronicle%2Farchive%2F2003%2F08%2F10%2FARNOLD.TMP |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=The Best Salesman in America? |publisher=Selling Power |url=http://www.sellingpower.com/article/display.asp?aid=SP4182687 |access-date=April 18, 2008 |last=Fleschner |first=Malcolm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080224112746/http://www.sellingpower.com/article/display.asp?aid=SP4182687 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 24, 2008 |url-status=dead }}</ref> શ્વાર્ઝેનેગર અને તેની પત્નીએ 1992માં સાન્ટા મોનિકામાં ''સ્કાટ્ઝી ઓન મેઇન'' નામની રેસ્ટોરન્ટનો પ્રારંભ કર્યો. ''સ્કાટ્ઝી'' નો શાબ્દિક અર્થ થાય "નાનો ખજાનો", સંવાદમાં "મધ" માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે અથવા જર્મનમાં તેનો અર્થ "ડાર્લિંગ" થાય છે. તેમણે 1998માં રેસ્ટોરન્ટ વેચી નાખી.<ref>{{cite web |title=The foundation for taxpayer and consumer rights is in the wrong in its junk fax lawsuit where it falsely blames Arnold Schwarzenegger for faxes sent to promote a restaurant he doesn't own |publisher=Schwarzenegger.com |url=http://www.schwarzenegger.com/en/news/uptotheminute/news_uptotheminute_eng_legacy_16.asp?sec=news&subsec=uptotheminute |access-date=April 18, 2008 |archive-date=મે 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523204836/http://www.schwarzenegger.com/en/news/uptotheminute/news_uptotheminute_eng_legacy_16.asp?sec=news&subsec=uptotheminute |url-status=dead }}</ref> તેમણે ઓહિયોમાં કોલમ્બસ શોપિંગ મોલમાં રોકાણ કર્યું હતું. વર્ષો સુધી તેમને કારોબાર કરવામાં મદદ કરનારાઓ અંગે તેઓ વાત કરે છેઃ "હું કેટલાક મિત્રોના મહત્વના માર્ગદર્શન વગર ક્યારેય કારોબાર શીખી શક્યો ન હોત, તેમાં અગાઉના મિલ્ટન ફ્રીડમેનથી ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને હાલમાં લેસ વેક્સનર અને [[વોરન બફેટ|વોરન બફેટ]]નો સમાવેશ થાય છે. હું પ્લેનેટ હોલિવુડ પાસેથી પણ એક કે બે બાબત શીખ્યો છું, તેમાની એક તો ક્યારે નીકળી જવું તે! અને મે તેમ કર્યું!"<ref name="per"></ref> તેઓ રોકાણકાર કંપની ડાઈમેન્શનલ ફંડ એડવાઈઝર્સમાં મહત્વપૂર્ણ માલિકી ધરાવે છે.<ref name="DoggedPath">{{cite news |last=Weinraub |first=Bernard |title=Schwarzenegger's Next Goal On Dogged, Ambitious Path |work=New York Times |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B06E5D81230F934A2575BC0A9659C8B63&sec=&spon=&pagewanted=2 |date=August 17, 2003 |access-date=April 18, 2008}}</ref> ===પ્લેનેટ હોલિવૂડ=== {{See also|Planet Hollywood}} શ્વાર્ઝેનેગર બ્રુસ વિલિસ, સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોન અને ડેમી મૂર્રેની સાથે પ્લેનેટ હોલિવૂડ ચેઇન (હાર્ડ રોક કાફેના મોડેલ મુજબ) નામની આંતરરાષ્ટ્રીય થીમ ધરાવતી રેસ્ટોરન્ટના સ્થાપક સેલિબ્રિટી રોકાણકાર હતા. શ્વાર્ઝેનેગર 2000ના પ્રારંભમાં જ આ ધંધાકીય સાહસથી નાણાકીય રીતે અલગ થઈ ગયા હતા.<ref name="planetar">{{cite news |title=Arnold leaves planet |date=January 25, 2000 |url=http://www.schwarzenegger.com/news.asp?id=71 |work=Schwarzenegger.com |access-date=April 18, 2008 |archive-date=ડિસેમ્બર 31, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061231121119/http://www.schwarzenegger.com/news.asp?id=71 |url-status=dead }}</ref> શ્વાર્ઝેનેગરે જણાવ્યું હતું કે કંપનીને તેમની અપેક્ષા મુજબની સફળતા મળી ન હતી, તેનો દાવો હતો કે તેઓ "નવા યુએસ (US) વૈશ્વિક કારોબાર" અને તેની ફિલ્મ કારકિર્દી પર ધ્યાન આપવા માંગે છે.<ref name="planetar"></ref> ===ચોખ્ખી સંપત્તિ=== અત્યંત રૂઢિચુસ્ત અંદાજ મૂકવામાં આવે તો પણ શ્વાર્ઝેનેગરની સંપત્તિ અંદાજે $100થી $200 મિલિયન છે.<ref name="100million">{{cite news |last=Williams |first=Lance |title=Schwarzenegger worth $100&nbsp;million, experts say |date=August 17, 2003 |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/08/17/TAXES.TMP |work=San Francisco Chronicle |access-date=April 18, 2008 |archive-date=માર્ચ 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328121715/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fc%2Fa%2F2003%2F08%2F17%2FTAXES.TMP |url-status=dead }}</ref> વર્ષો વીતવાની સાથે તેણે બોડિબિલ્ડિંગ અને ફિલ્મોની આવક શેર, બોન્ડ્સ, ખાનગી માલિકીની કંપનીઓ અને સમગ્ર વિશ્વમાં રિયલ એસ્ટેટ હોલ્ડિંગ્સમાં રોકી હતી, તેમાં પણ ખાસ કરીને યુએસએ (USA) અને યુરોપની આર્થિક મંદીના લીધે રિયલ એસ્ટેટનું મૂલ્ય ઘટી રહ્યું છે તે સંદર્ભમાં તેની સંપત્તિનો વધારે ચોકસાઈભર્યો આંક કાઢવો મુશ્કેલ છે. 1997માં જૂનમાં શ્વાર્ઝેનેગરે ખાનગી ગલ્ફસ્ટ્રીમ જેટની ખરીદી કરવા માટે પોતાના નાણાંમાંથી $38 મિલિયન ખર્ચ્યા હતા.<ref>{{cite book |last=Fleming |first=Charles |title=[[High concept: Don Simpson and the Hollywood Culture of Excess]] |publisher=Bloomsbury |year=1999|isbn=0747542627}}</ref> શ્વાર્ઝેનેગરે એક વખત તેના નસીબ અંગે જણાવ્યું હતું કે, "નાણાં તમને ખુશ કરી શકતા નથી. મારી પાસે હાલમાં $50 મિલિયન છે, પરંતુ મારી પાસે $48 મિલિયન હતા ત્યારે જેટલો ખુશ હતો તેટલો જ ખુશ છું."<ref name="governG2"></ref> તેમણે આ ઉપરાંત જણાવ્યું છે કે "મેં ધંધાદારી તરીકે સમય જતા ઘણા મિલિયન નાણાં બનાવ્યા છે."<ref name="per"></ref> ==જાતીય સતામણી અને વ્યક્તિગત ગેરવર્તણૂકના આરોપ== [[File:Arnold Schwarzenegger sexual harassment protestors750.jpg|thumb|શ્વાર્ઝેનેગરની વિરુદ્ધમાં કોડ પિન્કનો વિરોધ]] ગવર્નર તરીકેના પ્રચાર અભિયાનનો પ્રારંભ કરતાં શ્વાર્ઝેનેગર સામે જાતીય સતામણી અને વ્યક્તિગત ગેરવર્તણૂકના આક્ષેપો થયા હતા, જે એક "ગપગોળો" હતો.<ref name="grope1">{{cite news |title=Sex scandal draws Arnie apology |date=March 10, 2004 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/3159122.stm |work=BBC |access-date=April 18, 2008}}</ref> ચૂંટણીના પાંચ દિવસ પૂર્વે ''લોસ એન્જલ્સ ટાઇમ્સ'' માં પ્રકાશિત થયેલા અખબારી અહેવાલ મુજબ તેણે કેટલીક મહિલાઓ સાથે વ્યક્તિગત ધોરણે જાતીય ગેરવર્તણૂક કરી હતી, તેમાની છ તો પોતાની વ્યક્તિગત આપવીતી લઈને આગળ આવી હતી.<ref name="behaving badly">{{cite news |title=Schwarzenegger sorry for behaving 'badly' toward women |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/ALLPOLITICS/10/02/recall.schwarzenegger/index.html |date=October 3, 2003 |access-date=April 18, 2008}}</ref> ત્રણ મહિલાઓએ દાવો કર્યો હતો કે આર્નોલ્ડે તેમની છાતી પકડી લીધી હતી તો ચોથીએ જણાવ્યું હતું કે તેણે તેનો હાથ તેણીના સ્કર્ટની અંદર સરકાવી દીધો હતો. પાંચમી મહિલાએ દાવો કર્યો હતો કે શ્વાર્ઝેનેગરે હોટેલ એલિવેટરમાં તેનો બાથિંગ સૂટ કાઢી નાખવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને છેલ્લીએ કહ્યું છે કે આર્નોલ્ડે તેને પોતાની તરફ ખેંચી લીધી હતી અને ખાસ પ્રકારનું જાતીય કૃત્ય કરવા કહ્યું હતું.<ref name="grope1"></ref> શ્વાર્ઝેનેગરે સ્વીકાર્યું હતું કે તેમણે "ઘણી વખત ખરાબ વર્તણૂક" કરી છે અને તેઓ આ અંગે માફી માંગે છે, પરંતુ તેણે એમ પણ ઉમેર્યું હતું કે અખબારોમાં પ્રકાશિત થયેલી વાતમાં "ઘણી બધી બાબત સાચી" નથી. આ બાબત વયસ્કોના સામયિક ''ઔઇને'' 1977માં મુલાકાત આપી પછી બહાર આવી હતી, આ મુલાકાતમાં શ્વાર્ઝેનેગરે જાતીય અવયવો અંગે અને ગાંજા જેવા કેફી પદાર્થોના ઉપયોગ કરવા અંગે ચર્ચા કરી હતી.<ref>{{cite web |title=Schwarzenegger's Sex Talk |publisher=The Smoking Gun |url=http://www.thesmokinggun.com/archive/arnoldinter1.html |access-date=April 18, 2008}}</ref> શ્વાર્ઝેનેગરને 1975માં દસ્તાવેજી ફિલ્મ ''પંમ્પિંગ આયર્ન'' માં મિ. ઓલમ્પિયાનું બિરુદ જીત્યા બાદ ગાંજાનું ધૂમ્રપાન કરતો બતાવાયો હતો. ''જીક્યુ (GQ)'' સામયિકને ઓક્ટોબર 2007માં આપેલી મુલાકાતમાં શ્વાર્ઝેનેગરે જણાવ્યું હતું કે, " ગાંજો એ કોઈ ડ્રગ નથી. તે એક પાંદડુ છે. વાસ્તવમાં મારું ડ્રગ તો પંમ્પિંગ આયર્ન હતું, વિશ્વાસ કરો."<ref name="Cannabis">{{cite news |url=http://articles.latimes.com/2007/oct/29/local/me-arnold29 |title=Governor says marijuana is not a drug, 'it's a leaf' |date=October 29, 2007 |work=Los Angeles Times }}</ref> તેના પ્રવક્તાએ પછી જણાવ્યું હતું કે આ ટિપ્પણી એક મજાક હતી.<ref name="Cannabis"></ref> બ્રિટિશ ટેલિવિઝનની જાણીતી વ્યક્તિ એન્ના રિચર્ડસને ઓગસ્ટ 2006માં શ્વાર્ઝેનેગર, તેની ટોચની સહાયક સીન વોલ્શ અને તેના માટે પત્રકારત્વનું કામ કરતી શેરીલ મેઇન સામે કરેલા બદનક્ષીના કેસની પતાવટ કરી હતી.<ref name="AR">{{cite news |title=Schwarzenegger libel 'settled' |date=August 26, 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/film/5288194.stm |work=BBC |access-date=April 18, 2008}}</ref> એક સંયુક્ત નિવેદનનાં પ્રમાણેઃ "પક્ષકારો તેમની વચ્ચેનો વિવાદ પાછળ મૂકી દે છે અને તેઓ કાયદાકીય વિવાદની પતાવટથી ખુશ છે."<ref name="AR"></ref> રિચર્ડસનનો દાવો હતો કે તેઓએ તેના આક્ષેપો નકારી તેની પ્રતિષ્ઠાને હાનિ પહોંચાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. શ્વાર્ઝેનેગર લંડનમાં ''ધ સિક્સ્થ ડે (The 6th Day)'' ના પત્રકાર કાર્યક્રમ દરમિયાન તેની છાતીને અડક્યો હતો.<ref name="AR2">{{cite news |title=UK judge allows Arnie libel case |date=March 23, 2005|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/film/4375679.stm |work=BBC |access-date=April 18, 2008}}</ref> તેણીએ દાવો કર્યો હતો કે વોલ્શ અને મેઈને ''લોસ એન્જલ્સ ટાઈમ્સ'' ના લેખમાં તેની બદનામી કરતા એવો તર્ક રજૂ કર્યો હતો કે તેણીના કારણે તેની વર્તણૂકને પ્રોત્સાહન મળી રહ્યું છે.<ref name="AR"></ref> ==અંગત જીવન== [[File:Arnold Schwarzenegger and Maria Shriver-mod.jpg|thumb|right|2007માં ચીનના શાંઘાઈ ખાતે વિશેષ ઓલમ્પિક્સમાં શ્વાર્ઝેનેગર તેમની પત્ની મારિયા શ્રીવર સાથે]] આર્નોલ્ડે 26 એપ્રિલ 1986ના રોજ રાષ્ટ્રપતિ જ્હોન એફ, કેનેડીની ભત્રીજી મારિયા શ્રીવર સાથે મેસેચ્યુસેટ્સમાં હયાનિસ ખાતે લગ્ન કર્યા હતા. સેન્ટ ઝેવિયર કેથલિક ચર્ચમાં રેવરન્ડ જોન પાદરી રિયોર્ડને આ લગ્નવિધિ કરાવી હતી.<ref name="MariaOwings">{{cite news |title=Maria Owings Shriver Wed To Arnold Schwarzenegger |work=New York Times |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A0DE3DF103DF934A15757C0A960948260 |date=April 27, 1986 |access-date=April 18, 2008}}</ref> તેમને ચાર બાળકો છેઃ કેથરિન એયુનિસ શ્રીવર શ્વાર્ઝેનેગર<ref>{{cite web |url=http://gov.ca.gov/speech/9858 |title=Governor Arnold Schwarzenegger's Brentwood High School Commencement Speech |date=June 7, 2008 |access-date=June 22, 2008 |publisher=gov.ca.gov |archive-date=જૂન 18, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080618081131/http://gov.ca.gov/speech/9858 |url-status=dead }}</ref> (જન્મ 13 ડિસેમ્બર 1989, લોસ એન્જલ્સ); ક્રિસ્ટીના મારિયા ઓરેલિયા શ્વાર્ઝેનેગર (જન્મ 23 જુલાઈ 1991, લોસ એન્જલ્સ);<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE0DD1E3DF937A15754C0A967958260&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fPeople%2fS%2fSchwarzenegger%2c%20Arnold |title=Chronicle |work=New York Times |date=July 24, 1991 |access-date=April 18, 2008 | first=Eric | last=Pace}}</ref> પેટ્રિક આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર(18 સપ્ટેમ્બર, 1993, લોસ એન્જલ્સ);<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE6DB1430F932A1575AC0A965958260&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fPeople%2fS%2fShriver%2c%20Maria |title=Chronicle |work=New York Times |date=September 21, 1993 |access-date=April 18, 2008 | first=Nadine | last=Brozan}}</ref> અને ક્રિસ્ટોફર સાર્જન્ટ શ્રીવર શ્વાર્ઝેનેગર (જન્મ 27 સપ્ટેમ્બર 1993, લોસ એન્જલ્સ).<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D00E3D8103AF933A0575AC0A961958260&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fPeople%2fS%2fShriver%2c%20Maria |title=Chronicle |work=New York Times |date=September 30, 1997 |access-date=April 18, 2008 | first=Nadine | last=Brozan}}</ref> શ્વાર્ઝેનેગર અને તેનું કુટુંબ હાલમાં{{convert|11000|sqft|m2|adj=on}} બ્રેન્ટવૂડ ખાતેના ઘરમાં રહે છે.<ref>{{cite web |title=Next Stop&nbsp;– Governor's Mansion? |work=Forbes |url=http://www.forbes.com/2003/06/27/cx_bs_0627movers.html |date=June 27, 2003 |access-date=April 18, 2008 |last=Schiffman |first=Betsy}}</ref><ref>{{cite news |title=The Mind Behind the Muscles |work=TIME |url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,474589,00.html |date=August 10, 2003 |access-date=April 18, 2008 |last=Lacayo |first=Richard |archive-date=જુલાઈ 25, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130725002123/http://www.time.com/time/printout/0,8816,474589,00.html |url-status=dead }}</ref> આ ઉપરાંત તેઓ પેસિફિક પેલિસેડ્સ ખાતેના પોતાના મકાનનો પણ ઉપયોગ કરે છે.<ref name="NewHome">{{cite news |title=Schwarzenegger, Shriver selling home in Palisades |work=San Francisco Chronicle |url=http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2003/07/06/RE54354.DTL |date=July 6, 2003 |access-date=April 18, 2008 |last=Ryon |first=Ruth |archive-date=ઑક્ટોબર 4, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004211359/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2003%2F07%2F06%2FRE54354.DTL |url-status=dead }}</ref> આમ આ કુટુંબ સન વેલી, ઇદાહો અને મેસેચ્યુસેટ્સમાં હયાનિસ બંદર ખાતે સ્વમાલિકીના વેકેશન મકાનો ધરાવે છે.<ref name="CatchingUp">{{cite web |title=Catching Up With Maria Shriver |work=Sacramento Magazine |url=http://www.sacmag.com/media/Sacramento-Magazine/May-2004/Catching-Up-With-Maria-Shriver/ |month=May |year=2004 |access-date=April 18, 2008 |last=Dunteman |first=Dayna |archive-date=એપ્રિલ 21, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080421233026/http://www.sacmag.com/media/Sacramento-Magazine/May-2004/Catching-Up-With-Maria-Shriver/ |url-status=dead }}</ref> રવિવારે કુટુંબ સેન્ટ મોનિકા કેથલિક ચર્ચમાં ઉપાસનામાં હાજરી આપે છે.<ref>{{cite web |title=Maria Shriver Ends Her Silence On Husband's Campaign |publisher=NBC |url=http://www.knbc.com/politics/2463270/detail.html |date=September 8, 2003 |access-date=April 18, 2008 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> શ્વાર્ઝેનેગરે જણાવ્યું છે કે તેઓ માને છે કે સારા લગ્નનો આધાર પ્રેમ અને સન્માન છે.<ref name="askarnold1"></ref> ''"જો તમે તમારી પત્નીને દિલોજાનથી ચાહતો હોવ તો તે પણ તે જ રીતે ચાહતી હોય છે, હું માનું છું કે આ જ સૌથી મોટી શરૂઆત છે...'' ''જો કે આ જ બાબત ક્યારેક ક્યારેક મુશ્કેલ નહીં હોય છે તે કહેવાની જરૂર નથી.'' ''દાંપત્યજીવનમાં ઉતારચઢાવ આવતા હોય છે, પરંતુ તમારે તેના પર કામ કરવાનું હોય છે."'' <ref name="askarnold1"></ref> આર્નોલ્ડે 2000માં તેના પિતૃત્વ અંગે વાત કરતાં કહ્યું હતું: ''“તમારા જીવનની શ્રેષ્ઠ બાબતોમાં એક એ છે કે તમે તમારા બાળકો સાથે રમો.'' ''તે સમયે હું એકદમ મૂર્ખની જેમ જ વર્તું છું.'' ''ઘણી વખત તો હું તેમની સાથે સંખ્યાબંધ રમતો રમું છું.'' ''હું તેમની સાથે ગેમ્સ રમું છું.'' ''આ પ્રવૃત્તિઓ ઉપરાંત.'' ''ક્યારેક અમે નાના નાટકો પણ કરીએ છીએ.”'' <ref name="askarnold1"></ref> તેની સત્તાવાર ઊંચાઈ 6'2" અંગે ઘણા લેખમાં પ્રશ્ન પણ પૂછવામાં આવ્યા છે. 1960ના દાયકામાં તેના બોડિબિલ્ડિંગના દિવસોમાં તેની ઊંચાઈ 6'1.5", હતી, તેના અનુગામી બોડિબિલ્ડરોએ પણ આ વાતને સમર્થન આપ્યું છે.<ref name="HeightArnold">{{cite web |title=Arnold Schwarzenegger Height, Schwarzenegger's |publisher=celebheights.com |url=http://www.celebheights.com/s/Arnold-Schwarzenegger-177.html |access-date=April 18, 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Schwarzenegger Measured |publisher=ArnoldHeight |url=http://www.arnoldheight.com/article5.html |access-date=2011-06-01 |archive-date=2011-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007204058/http://www.arnoldheight.com/article5.html |url-status=dead }}</ref> જોકે, 1988માં ''ડેઇલી મેઇલ'' અને ''ટાઇમ આઉટ'' સામયિકે શ્વાર્ઝેનેગર નોંધનીય રીતે ટૂંકા દેખાતા હોવાનું નોંધ્યું હતું.<ref>Andrews, N: "ટ્રૂ મિથ્સ: ધ લાઈફ એન્ડ ધ ટાઈમ્સ ઓફ આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર," પૃષ્ઠ 157. બ્લૂમ્સબરી, 2003.</ref> થોડા સમય પહેલાં જ, ગવર્નર તરીકે ઝુકાવતા પહેલા શ્વાર્ઝેનેગરની ઊંચાઈ અંગે ફરીથી ''શિકાગો રીડર'' ના લેખમાં સવાલ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web |title=Poor Recall |work=Chicago Reader |url=http://www.chicagoreader.com/hottype/2003/030919_1.html |date=September 23, 2003 |access-date=April 18, 2008 |last=Miner |first=Michael |archive-date=એપ્રિલ 23, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423133904/http://www.chicagoreader.com/hottype/2003/030919_1.html |url-status=dead }}</ref> ગવર્નર બન્યા પછી શ્વાર્ઝેનેગરે વિધાનસભાના સભ્ય હર્બ વેસન સાથે તેની ઊંચાઈ અંગેની હળવાશભરી શાબ્દિક આપ-લે કરી હતી. એક તબક્કે તો વેસને નિષ્ફળ પ્રયત્ન પણ કર્યો હતો અને તેના જ શબ્દોમાં જોઈએ તો, ''"આ મુદ્દાનો કાયમી ધોરણે ઉકેલ લાવી દો અને શોધી કાઢો કે તેની ખરેખર ઊંચાઈ કેટલી છે"'' અને દરજીની ટેપનો ઉપયોગ કરીને ગવર્નરની ઊંચાઈ માપો અને આ મુદ્દાનો હલ આવી જાય.<ref>{{cite news |title=Incoming governor's mantra: 'Action' |work=San Francisco Chronicle |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2003/10/23/MNG2C2HG8R1.DTL |date=October 23, 2003 |access-date=April 18, 2008 |last=Salladay |first=Robert |archive-date=માર્ચ 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328131723/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fc%2Fa%2F2003%2F10%2F23%2FMNG2C2HG8R1.DTL |url-status=dead }}</ref> શ્વાર્ઝેનેગરે તેના પ્રત્યાઘાતરૂપે તેમના પર ઓશીકું ફેક્યું હતું, જેના પર લખ્યું હતું કે "લિફ્ટની જરૂર છે?" તેમની કચેરીમાં વાટાઘાટાના સત્ર પૂર્વે પાંચ ફૂટ પાંચ ઇંચ (165 સે.મી.)અંગે વેસન્સની ખુરશી પર તેમણે ઓશીકું ફેંક્યું હતું.<ref>{{cite web |title=Schwarzenegger Blinked |publisher=National Conference of State Legislators |url=https://www.ncsl.org/programs/pubs/slmag/2004/04SLDec_Schwarzenegger.pdf |access-date=April 18, 2008 |last=Weintraub |first=Daniel |format=PDF |archive-date=જૂન 4, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070604204415/https://www.ncsl.org/programs/pubs/slmag/2004/04SLDec_Schwarzenegger.pdf |url-status=dead }}</ref> બોબ મુલ્હોલેન્ડે દાવો કર્યો હતો કે આર્નોલ્ડની ઊંચાઈ 5'10" હતી, તે તેના પગમાં રાઇઝર્સ પહેરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.arnoldwatch.org/articles/articles_000488.php3 |title=The Governator II: At first it seemed like a bad joke |publisher=Arnoldwatch.org |date=October 7, 2004 |access-date=March 8, 2010 |archive-date=મે 25, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525190758/http://www.arnoldwatch.org/articles/articles_000488.php3 |url-status=dead }}</ref> શ્વાર્ઝેનેગરની ઊંચાઈ અંગેની ચર્ચા ફક્ત આટલે સુધી જ સિમિત ન રહેતા વેબસાઇટ સુધી પહોંચી ગઈ છે,<ref>{{cite web |title=Arnold Height |publisher=ArnoldHeight |url=http://www.arnoldheight.com/ |access-date=2011-06-01 |archive-date=2010-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100211143647/http://www.arnoldheight.com/ |url-status=dead }}</ref> CelebHeights.com વેબસાઇટ પર તેમનું પૃષ્ઠ સૌથી વધુ સક્રિય પૈકી એક પૃષ્ઠ છે, આ વેબસાઇટ પર સેલિબ્રિટીઓની ઊંચાઈ અંગે ચર્ચા કરવામાં આવે છે.<ref name="HeightArnold"></ref> ઓસ્ટ્રિયાની ગ્રીન પાર્ટીના પીટર પિલ્ઝે 2005માં માંગ કરી હતી કે સંસદે શ્વાર્ઝેનેગરનું ઓસ્ટ્રિયન નાગરિકત્વ રદ કરવું જોઈએ. આ માંગનો આધાર ઓસ્ટ્રિયન નાગરિકત્વના કાયદાની 33મી જોગવાઈ છે જે જણાવે છેઃ ''કોઈ નાગરિક વિદેશમાં જાહેર સેવામાં હોય અને તેણે ઓસ્ટ્રિયન ગણરાજ્યના હિતોને નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં નુકસાન પહોંચાડ્યું હોય તો તેનું નાગરિકત્વ રદ કરવું જોઈએ.'' <ref name="DamageAustria"></ref> પિલ્ઝનો દાવો હતો કે શ્વાર્ઝેનેગરે મૃત્યુદંડની સજાને ટેકો આપ્યો છે (જે ઓસ્ટ્રિયામાં ધ યુરોપીયન કન્વેન્શન ઓન હ્યુમન રાઇટ્સના પ્રોટોકોલ 13 હેઠળ પ્રતિબંધિત છે) તેના લીધે ઓસ્ટ્રિયાની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન થયું છે. શ્વાર્ઝેનેગરે સમજાવ્યું હતું કે કેલિફોર્નિયાના ગવર્નર તરીકેની ફરજના ભાગરૂપે આ પગલાં લેવામાં આવ્યા છે, જે ન્યાયિક કાર્યપદ્ધતિમાં ભૂલ અટકાવવા પ્રતિબદ્ધ છે. શ્વાર્ઝેનેગરના માનમાં તેમના મૂળ શહેર ગ્રાઝમાં ફૂટબોલ સ્ટેડિયમને ''ધ આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર સ્ટેડિયમ'' નામ આપવામાં આવ્યું હતું. તે ગ્રાઝર એકે (AK) અને સ્ટુર્મ ગ્રાઝનું પણ ઘર (મૂળ સ્થાન) છે. સ્ટેનલી વિલિયમ્સને ફાંસીની સજા આપવામાં આવ્યા બાદ તેના મૂળ શહેરની ગલીઓમાં તેની સામે વિરોધનો વંટોળ ઉઠ્યો હતો અને સ્થાનિક રાજકારણીઓએ સ્ટેડિયમને આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગરનું જે નામ આપવામાં આવ્યું છે તે દૂર કરવાની માંગ શરૂ કરી હતી. શ્વાર્ઝેનેગરે તેનો જવાબ આપતા જણાવ્યું છે કે ''"ગ્રાઝના જવાબદાર રાજકારણીઓને વધારે જવાબદારી ઉઠાવવાની ચિંતામાંથી મુક્ત કરતાં હું પોતે જ લિબેનો સ્ટેડિયમ સાથે મારું જોડાયેલું નામ આજના દિવસથી દૂર કરું છે"'' , તેની સાથે આ નામ થોડા દિવસમાં દૂર કરવાની ચુસ્ત સમયમર્યાદા પણ જાહેર કરું છું. ગ્રાઝના અધિકારીઓએ ડિસેમ્બર 2005માં શ્વાર્ઝેનેગરનું નામ દૂર કર્યું હતું.<ref>{{cite news |title=Graz removes Schwarzenegger name |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4560182.stm |date=December 26, 2005 |access-date=April 18, 2008}}</ref> હવે તેનું સત્તાવાર નામ યુપીસી (UPC)-અરેના છે. સન વેલી રિસોર્ટ પાસે ટૂંકી સ્કી ટ્રેઇલ છે, જેને ''આર્નોલ્ડ્સ રન'' કહેવાય છે, તેને શ્વાર્ઝેનેગરનું નામ આપવામાં આવ્યું હતું (2001માં તેને આ નામ આપવામાં આવ્યું હતું).<ref>{{cite web|url=http://www.mtexpress.com/2001/01-12-05/01-12-05arnoldsrun.htm|title=And ... here's Arnold's Run|access-date=July 13, 2008|archive-date=સપ્ટેમ્બર 5, 2012|archive-url=https://archive.is/20120905042105/http://www.mtexpress.com/2001/01-12-05/01-12-05arnoldsrun.htm|url-status=dead}}</ref> આ કેડી બ્લેક ડાયમંડ શ્રેણીમાં મુકાયેલી છે અથવા તે આ વિસ્તારમાં સૌથી મુશ્કેલ કેડી છે.<ref>{{cite news |title=Arnold Schwarzenegger to undergo surgery |publisher=The Insider |url=http://www.theinsider.com/news/1226_Arnold_Schwarzenegger_to_undergo_surgery |date=December 25, 2006 |access-date=December 6, 2009 |archive-date=ઑગસ્ટ 16, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100816181330/http://www.theinsider.com/news/1226_Arnold_Schwarzenegger_to_undergo_surgery |url-status=dead }}</ref> તેમણે 1992માં નાગરિક હેતુ માટે ઉત્પાદિત કરવામાં આવેલી સૌપ્રથમ હમર ખરીદી હતી, આ મોડેલ ખૂબ જ મોટું હતું, તે 6,300 એલબીએસ (lbs) અને {{convert|7|ft|m}} પહોળું હતું, તેને મહદ્અંશે મોટી ટ્રક તરીકે જ વર્ગીકૃત કરી શકાય અને યુ.એસ. (U.S.)ના ઇંધણના અર્થતંત્રના નિયમો તેને લાગુ પડતા ન હતા. ગવર્નર માટે રિકોલ કેમ્પેઇનમાં તેમણે જાહેરાત કરી હતી કે તે પોતાની એકાદ હમરને હાઇડ્રોજનથી ચાલતા વાહનમાં રૂપાંતરિત કરશે. તેના આ રૂપાંતરણનો ખર્ચ યુએસ (US)$21,000 આવ્યો હોવાનું મનાય છે. ચૂંટણી પછી તેણે હાઇડ્રોજન રિફ્યુલિંગ પ્લાન્ટ્સ સ્થાપવાના વટહુકમ પર સહી કરી હતી, જેને કેલિફોર્નિયા હાઇડ્રોજન હાઇવે નેટવર્ક કહેવાય છે અને યોજનાના યુએસ (US) $91,00,000ના અંદાજિત ખર્ચને પહોંચી વળવા યુ.એસ. (U.S.)ઊર્જા વિભાગની સહાય મેળવી હતી.<ref>{{cite web |title=Thanks to Arnold, California to Pave the Hydrogen Highway |publisher=BMW World |url=http://www.usautoparts.net/bmw/hydrogen/schwarzenegger.htm |access-date=April 18, 2008}}</ref> કેલિફોર્નિયાએ સૌપ્રથમ એચટુએચ (H2H) (હાઇડ્રોજન હમર)ની ડિલિવરી ઓક્ટોબર 2004માં મેળવી હતી.<ref>{{cite web |title=HUMMER H2H Hydrogen Powered Experimental Vehicle |publisher=About.com |url=http://trucks.about.com/od/hybridcar/a/hummer_h2h.htm |access-date=April 18, 2008 |last=Wickell |first=Dale |archive-date=મે 25, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525024014/http://trucks.about.com/od/hybridcar/a/hummer_h2h.htm |url-status=dead }}</ref> થાલમાં લોકોએ શ્વાર્ઝેનેગરના 60માં જન્મદિવસને ઉજવ્યો હતો. અધિકારીઓએ 30 જુલાઈ 2007ને આર્નોલ્ડનો એ (A) દિવસ જાહેર કર્યો છે. થાલમાં જ્યાં શ્વાર્ઝેનેગરનો જન્મ થયો હતો એ ઘરનો નંબર 145 છે , તેમાં તેમની બધી વસ્તુઓ છે અને ત્યાં કોઈને પણ આ નંબર આપવામાં આવશે નહીં.<ref>{{cite news |title=Strudel, schnitzel shower Schwarzenegger at 60th birthday bash |work=USAToday |url=http://www.usatoday.com/life/people/2007-07-30-schwarzenegger_N.htm?csp=34 |access-date=April 18, 2008 |agency=Associated Press | date=July 30, 2007}}</ref> 12 ફેબ્રુઆરી 2010ના રોજ શ્વાર્ઝેનેગર વાનકુંવર ઓલમ્પિક ટોર્ચ રિલેના 106માં દિવસના 18મા રનર હતા. તે સ્ટેનલી પાર્ક સીવોલે પહોંચ્યા ત્યારે તેમણે આ ટોર્ચ પછીના રનર સેબાસ્ટિયન કોને આપી “ટોર્ચ ચુંબન”ની આપ-લે કરી હતી.<ref>{{cite news|url=http://olympics.thestar.com/2010/article/764519--how-vancouver-almost-lost-the-2010-olympics|title=How Vancouver almost lost the 2010 Olympics&nbsp;— Vancouver 2010 Olympics|publisher=Olympics.thestar.com|date=February 12, 2010|access-date=March 8, 2010|location=Toronto|archive-date=ફેબ્રુઆરી 15, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100215071318/http://olympics.thestar.com/2010/article/764519--how-vancouver-almost-lost-the-2010-olympics|url-status=dead}}</ref> ===અકસ્માત અને ઇજાઓ=== શ્વાર્ઝેનેગરને 23 ડિસેમ્બર 2006ના રોજ ઇદાહોમાં સન વેલી ખાતે સ્કીઇંગ કરતી વખતે તેમની જમણી જાંઘનું હાડકુ ભાગી ગયું હતું.<ref>{{cite news |agency=Associated Press|title=Calif. Gov. Schwarzenegger Breaks Leg in Skiing Accident in Idaho |publisher=FOX News |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,238562,00.html |date=December 24, 2006 |access-date=April 18, 2008}}</ref> તેઓ ઓઅર વોર્મ સ્પ્રિંગ દોડ દરમિયાન બાલ્ડ પર્વત પર સ્કી પોલ પર ‘સરળ’ અથવા ગ્રીન લેવલ દોડ દરમિયાન પડી ગયા હતા. તેઓ નિષ્ણાત કહી શકાય તેવા સ્કીઅર છે. તેમણે 26 ડિસેમ્બર 2006ના રોજ 90 મિનિટની શસ્ત્રક્રિયા કરાવી હતી, જેમાં તેમના તૂટેલા હાડકાંને સાધવા માટે તાર અને સ્ક્રૂનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમને 30 ડિસેમ્બર 2006ના રોજ સેન્ટ જોન્સ હેલ્થ સેન્ટર ખાતેથી રજા આપવામાં આવી હતી.<ref>{{cite news|title=Schwarzenegger cleared to resume duties after surgery |work=Los Angeles Times |date=December 26, 2006 |access-date=April 18, 2008}}</ref> શ્વાર્ઝેનેગર કાખઘોડીના સહારે ચાલતા હોવા છતાં પણ તેમણે 5 જાન્યુઆરી 2007ના રોજ ફરીથી હોદ્દો ગ્રહણ કરવામાં વિલંબ કર્યો ન હતો. શ્વાર્ઝેનેગર મોટરસાઇકલ પર સવારી કરતી બે વખત જાહેર ધોરીમાર્ગ પર અથડાતા ઈજા પહોંચી હતી. આર્નોલ્ડ 8 જાન્યુઆરી 2006ના રોજ તેમની હર્લિ ડેવિડસન મોટરસાઇકલ પર તેમના પુત્ર પેટ્રિકને સાઇડકારમાં બેસાડી લોસ એન્જલ્સમાં સવારી કરી રહ્યા હતા ત્યારે ગલીમાં બીજો એક ડ્રાઈવર અચાનક દાખલ થતાં તેમની બાઈક ધીમી ઝડપે જઈ રહેલી કાર સાથે અથડાઈ હતી. તેમના પુત્ર અને બીજા ડ્રાઇવરને કઈજ નુકસાન થયું ન હતું, પણ આર્નોલ્ડને હોઠ પર સામાન્ય ઇજા થઈ હતી અને તેના લીધે તેમણે 15 ટાંકા લેવા પડ્યા હતા. લોસ એન્જલ્સ પોલીસ વિભાગના પ્રવક્તા જેસન લીએ જણાવ્યું હતું કે "કોઈપણ પ્રકારના હુકમો જારી કરાયા નથી."<ref>{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/10811025/|title=No Charges Against Schwarzenegger|access-date=July 13, 2008}}</ref> અગાઉ 09 ડિસેમ્બર 2001ના રોજ લોસ એન્જલ્સમાં મોટરસાઇકલની ટક્કરમાં તેમના છ હાડકા તુટી ગયા હતા અને ચાર દિવસ સુધી હોસ્પિટલમાં રહ્યા હતા.<ref name="MotorAccident">{{cite news |agency=Associated Press|title=Schwarzenegger, son get in motorcycle accident |work=USA Today |url=http://www.usatoday.com/news/nation/2006-01-09-schwarzenegger-accident_x.htm |date=January 9, 2006 |access-date=April 18, 2008}}</ref> શ્વાર્ઝેનેગરે 3 જુલાઈ 2006 સુધી તેમનું મોટરસાઇકલ લાઇસન્સ ફરીથી મેળવ્યું નહોતુ.<ref>{{cite news|last=Navarro|first=Mireya|title=Schwarzenegger Finally Gets a License|url=http://www.nytimes.com/2006/07/07/us/07arnold.html?_r=2&oref=slogin|access-date=2 February 2011|newspaper=The New York Times|date=7 July 2006}}</ref> શ્વાર્ઝેનેગર ધોરી નસના ફક્ત બે છેડા ધરાવતા વાલ્વ સાથે જન્મેલા છે, (સામાન્ય માનવીને ત્રણ છેડા હોય છે).<ref>{{cite news |title=Surgery Leaves Star Undimmed |url=http://www.thefreelibrary.com/NEWS+LITE+:+SURGERY+LEAVES+STAR+UNDIMMED-a083864140 |work=The Free Library |publisher=Farlex |date=April 18, 1997 |access-date=July 29, 2008 |archive-date=ઑક્ટોબર 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024054528/http://www.thefreelibrary.com/NEWS+LITE+:+SURGERY+LEAVES+STAR+UNDIMMED-a083864140 |url-status=dead }}</ref><ref name="Surgery">{{cite web|last = Starnes|first = Dr. Vaughn A.|title = Renowned Cardiac Surgeon Proclaims Medical "Facts" In Article "Represent No Facts At All"|date = March 8, 2001|url = http://www.schwarzenegger.com/en/news/uptotheminute/news_uptotheminute_eng_legacy_18.asp?sec=news&subsec=uptotheminute|doi = |access-date = March 3, 2009|archive-date = મે 23, 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080523203941/http://www.schwarzenegger.com/en/news/uptotheminute/news_uptotheminute_eng_legacy_18.asp%3Fsec%3Dnews%26subsec%3Duptotheminute|url-status = dead}}</ref> શ્વાર્ઝેનેગરે 1997માં તેના જ ટ્રાન્સપ્લાન્ટેડ ટિસ્યૂ દ્વારા હાર્ટ વાલ્વ રિપ્લેસમેન્ટ સર્જરી કરાવવાનો વિકલ્પ પસંદ કર્યો હતો. તબીબી નિષ્ણાતોએ આગાહી કરી હતી કે સમય વીતવાની સાથે વાલ્વની અસરકારકતા ખતમ થઈ જતી હોવાથી આર્નોલ્ડને બેથી આઠ વર્ષમાં હાર્ટ વાલ્વ રિપ્લેસમેન્ટ સર્જરી કરાવવાની જરૂર પડશે. શ્વાર્ઝેનેગરે તે સમયે ઉપલબ્ધ એકમાત્ર કાયમી ઉકેલ યાંત્રિક વાલ્વથી વિપરીત પસંદગી કરી હતી, કારણ કે તેના લીધે તેની તેની શારીરિક ક્ષમતા અને કસરત કરવાની ક્ષમતા મર્યાદિત થઈ જતી હતી.<ref name="ElectHeart">{{cite news |title=Schwarzenegger Has Elective Heart Surgery |work=New York Times |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C04E6D9113FF93BA25757C0A961958260&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fPeople%2fS%2fSchwarzenegger%2c%20Arnold |date=April 18, 1997 |access-date=April 18, 2008}}</ref> તેમણે 2004માં હવાઈ ખાતેના વેકેશન દરમિયાન તરતી વખતે એક ડૂબતા માણસનું જીવન બચાવ્યું હતું અને તેને કિનારે લઈ આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |title=Movie Heroes to the (Real-Life) Rescue! |publisher=Netscape celebrity |url=http://channels.isp.netscape.com/celebrity/becksmith.jsp?p=bsf_heroesrescue |date=April 10, 2004 |access-date=July 24, 2010 |archive-date=ઑગસ્ટ 9, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090809080305/http://channels.isp.netscape.com/celebrity/becksmith.jsp?p=bsf_heroesrescue |url-status=dead }}</ref> શ્વાર્ઝેનેગરના ખાનગી જેટે 19 જુન 2009ના રોજ વાન નુય્સ વિમાનીમથકે તાત્કાલિક ઉતરાણ કર્યું હતું, પાઇલટે કોકપીટમાંથી ધૂમાડો નીકળતો હોવાના આપેલા અહેવાલના પગલે આ તાત્કાલિક ઉતરાણ કરવામાં આવ્યું હતું, સરકારના અખબારી સચિવે જારી કરેલા નિવેદનમાં આ વિગત જણાવવામાં આવી હતી. આ અકસ્માતમાં કોઈને ઇજા નહોતી થઈ.<ref>{{cite news|first=Nicole|last=Santa Cruz| coauthors= |authorlink= | title=Governor's plane makes emergency landing in Van Nuys | date=June 19, 2009| work=LA Times|url=http://latimesblogs.latimes.com/lanow/2009/06/governors-plane-makes-emergency-landing-in-van-nuys.html|work=The Los Angeles Times| pages = | access-date = June 20, 2009|language =}}</ref> ==સંદર્ભો== {{Reflist|colwidth=30em}} ==ગ્રંથસૂચિ== * {{Cite book |last=Schwarzenegger |first=Arnold |title=Arnold: Developing a Mr. Universe Physique |year=1977 |publisher=Schwarzenegger}} *&nbsp;– {{cite book |author=with [[Douglas Kent Hall]] |title=Arnold: The Education of a Bodybuilder |year=1977 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |isbn=0-671-22879-X}} *&nbsp;– {{cite book |author=with [[Douglas Kent Hall]] |title=Arnold's Bodyshaping for Women |year=1979 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |isbn=0-671-24301-2}} *&nbsp;– {{cite book |author=with [[Bill Dobbins (photographer)|Bill Dobbins]] |title=Arnold's Bodybuilding for Men |year=1981 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |isbn=0-671-25613-0}} *&nbsp;– {{cite book |author=with Bill Dobbins |title=The New Encyclopedia of Modern Bodybuilding |year=1998 |edition=rev. |publisher=Simon & Schuster |location=New York |isbn=0-684-84374-9}} * {{Cite book |last=Andrews |first=Nigel |title=True Myths: The Life and Times of Arnold Schwarzenegger: From Pumping Iron to Governor of California |year=2003 |edition=rev. |publisher=Bloomsbury |location=New York |isbn=1-58234-465-5}} * {{Cite book |last=Blitz |first=Michael |coauthors=and Louise Krasniewicz |title=Why Arnold Matters: The Rise of a Cultural Icon |year=2004 |publisher=Basic Books |location=New York |isbn=0-465-03752-6}} * {{Cite book |last=Borowitz |first=Andy |authorlink=Andy Borowitz |title=Governor Arnold: A Photodiary of His First 100 Days in Office |year=2004 |publisher=Simon & Schuster |location=New York |isbn=0-7432-6266-2}} * {{Cite book |last=Brandon |first=Karen |title=Arnold Schwarzenegger |year=2004 |publisher=Lucent Books |location=San Diego |isbn=1-59018-539-0}} * {{Cite book |last=Saunders |first=Dave |title="Arnie": Schwarzenegger and the Movies |year=2008 |publisher=I. B. Tauris |location=London}} * {{Cite book |last=Sexton |first=Colleen A. |title=Arnold Schwarzenegger|year=2005 |publisher=Lerner Publications |location=Minneapolis |isbn=0-8225-1634-9}} * {{Cite book |last=Zannos |first=Susan |title=Arnold Schwarzenegger |year=2000 |publisher=Mitchell Lane |location=Childs, Md. |isbn=1-883845-95-5}} ===ઈન્ટરવ્યુ=== * thesmokinggun.com પર [http://www.thesmokinggun.com/archive/arnoldinter1.html ઓગસ્ટ 1977માં ''ઔઈ (Oui)'' સામયિકમાં ઈન્ટરવ્યુ] * time.com પર [http://www.time.com/time/nation/printout/0,8816,483264,00.html એક્સપર્ટ્સ ફ્રોમ ''ટાઈમ આઉટ'' (લંડન) ઈન્ટરવ્યુ, 1977]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070309075613/http://www.time.com/time/nation/printout/0,8816,483264,00.html |date=2007-03-09 }} * ધ અવર પર જ્યોર્જ સ્ટ્રોમ્બોલોપોલોસ સાથે [http://www.cbc.ca/thehour/index.html શ્વાર્ઝેનેગર ઈન્ટરવ્યુ] ===ફિલ્મ=== * "આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર&nbsp;– હોલિવૂડ હીરો" ડીવીડી (DVD) ~ ટોડ બેકર * "પંમ્પિંગ આયર્ન" (25મી તિથિ નિમિત્તે વિશેષ આવૃત્તિ) ડીવીડી (DVD) ~ જ્યોર્જ બટલર * {{IMDb name|0000216}} ==બાહ્ય કડીઓ== {{Sister project links|Arnold Schwarzenegger|wikt=no|b=no|s=Arnold Alois Schwarzenegger|v=no|author=yes}} *[http://www.joinarnold.com/ આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050719233216/http://www.joinarnold.com/ |date=2005-07-19 }} ''અધિકૃત બંધારણીય સાઈટ'' *[http://www.americanrhetoric.com/speeches/convention2004/arnoldschwarzenegger2004rnc.htm ગવર્નર શ્વાર્ઝેનેગરના 2004 રિપબ્લિકન રાષ્ટ્રીય સંમેલનને સંબોધનનું સંપૂર્ણ લખાણ, ઓડિયો, વીડિયો] AmericanRhetoric.com *[http://www.americanrhetoric.com/speeches/arnoldschwarzeneggerunitednations.htm વૈશ્વિક આબોહવા પરિવર્તન અંગે યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સને ગવર્નર શ્વાર્ઝેનેગરે આપેલા સંબોધનનું સંપૂર્ણ લખાણ અને ઓડિયો] AmericanRhetoric.com, સપ્ટેમ્બર 24, 2007 *[http://www.signab43.com/ ગવર્નર શ્વાર્ઝેનેગર અને સજાતિય લગ્ન સંબંધિત પત્રવ્યવહારનો સંગ્રહ] એબી (AB) 43 યોજનાઓ === વ્યવસાય === *[http://www.schwarzenegger.com/en/index.asp આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગરની અધિકૃત વેબસાઈટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619172008/http://www.schwarzenegger.com/en/index.asp |date=જૂન 19, 2010 }} *{{dmoz|Arts/People/S/Schwarzenegger,_Arnold}} [[Category:કેલિફોર્નિયાના અભિનેતાઓ]] [[Category:અમેરિકન અભિનેતા-રાજનેતાઓ]] [[Category:અમેરિકન એથલેટ-રાજનેતાઓ]] [[Category:અમેરિકન બોડિબિલ્ડરો]] [[Category:અમેરિકન મનોરંજન ઉદ્યોગના વ્યવસાયિક લોકો]] [[Category:અમેરિકન ફિલ્મ અભિનેતાઓ]] [[Category:અમેરિકન ફિલ્મ નિર્દેશકો]] [[Category:અમેરિકન ફિલ્મ નિર્માતાઓ]] [[Category:અમેરિકન સ્વાસ્થ્ય કાર્યકરો]] [[Category:અમેરિકન પરોપકારીઓ]] [[Category:અમેરિકન વીડિયો ગેમ અભિનેતાઓ]] [[Category:આર્નોલ્ડ શ્વાર્ઝેનેગર]] [[Category:ઓસ્ટ્રિયન બોડિબિલ્ડરો]] [[Category:ઓસ્ટ્રિયન ફિલ્મ અભિનેતાઓ]] [[Category:યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં વસવાટ કરનાર ઓસ્ટ્રિયન લોકો]] [[Category:ઓસ્ટ્રિયન સૈનિકો]] [[Category:ઓસ્ટ્રિયન વંશના અમેરિકન લોકો]] [[Category:કેલિફોર્નિયા રિપબ્લિકનો]] [[Category:વિકલાંગ અધિકાર કાર્યકરો]] [[Category:કેલિફોર્નિયાના ગવર્નરો]] [[Category:કેનેડી પરિવાર]] [[Category:લૉરેયસ વર્લ્ડ સ્પોર્ટ્સ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[Category:જીવિત લોકો]] [[Category:યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના નાગરિક અધિકાર પ્રાપ્ત લોકો]] [[Category:ગ્રાઝના લોકો]] [[Category:વિસ્કોસીન-સુપેરિયર યુનિવર્સિટીના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ]] [[Category:વ્યવસાયિક બોડિબિલ્ડરો]] [[Category:શ્રીવર પરિવાર]] [[Category:કેલિફોર્નિયામાં રમતગમત સાથે જોડાયેલા લોકો]] [[Category:કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટીના કારભારીઓ]] [[Category:કેલિફોર્નિયાના લેખકો]] [[શ્રેણી:૧૯૪૭માં જન્મ]] 2qpahuwj3ook9y3cc1x97f9hjpk6i2k 0 32981 901593 901513 2026-06-18T15:09:20Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901593 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox company | company_name = Intel Corporation | company_logo = [[File:Intel logo (2020, light blue).svg|165px]] | company_type = [[Public company|Public]] <br /> {{nasdaq|INTC}} <br /> {{hkex|4335}}<br />{{euronext|INCO}}<br />[[Dow Jones Industrial Average|Dow Jones Industrial Average Component]] | slogan = ''Leap Ahead'' | foundation = 1968<ref>{{cite web |url=http://www.webhostingreport.com/learn/intel.html |title=The History of Intel |date=2009—2010 |access-date=2010-11-29 |archive-date=2011-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718013321/http://www.webhostingreport.com/learn/intel.html |url-status=dead }}</ref> | location_city = 2200 Mission College Blvd.<br />[[Santa Clara, California]]<ref>[http://www.hoovers.com/company/Intel_Corporation/rykxki-1.html?CM_ITE=intel_headquarters&CM_VEN=PAID&CM_PLA=CHQ&CM_CAT=GGL Intel Corporation Company Profile]. Retrieved 2010-07-26.</ref> | location_country = [[United States|U.S.]] | key_people = '''Jane E. Shaw'''<br><small>([[Chairman]])</small><br>'''[[Paul S. Otellini]]'''<br><small>([[President]] and [[CEO]])</small> | founder = [[Gordon E. Moore]] <br /> [[Robert Noyce]] | num_employees = 83,500 <small>(2008)</small><ref name=AnnualReport> {{Cite web |url=http://finance.yahoo.com/q/is?s=INTC+Income+Statement&annual |title=Intel Reports Fourth-Quarter and Annual Results |access-date=2010-10-07 }}</ref> | area_served = Worldwide | industry = [[Semiconductors]] | products = [[Microprocessor]]s<br />[[Flash memory]]<br />[[Motherboard]] [[Chipsets]]<br />[[Network Interface Card]]<br />[[Bluetooth]] [[Chipsets]] | revenue = {{increase}} [[United States dollar|US$]] 43.6 billion <small>(2010)</small><ref name=AnnualReport/> | operating_income = {{increase}} US$ 15.9 billion <small>(2010)</small><ref name=AnnualReport/> | net_income = {{increase}} US$ 11.7 billion <small>(2010)</small><ref name=AnnualReport/> | assets = {{increase}} US$ 53.095 billion <small>(2009)</small><ref name=AnnualReport/> | equity = {{increase}} US$ 41.704 billion <small>(2009)</small><ref name=AnnualReport/> | homepage = [http://www.intel.com/ Intel.com] | footnotes = '''¹'''<small>[[Incorporation (business)|Incorporated]] in [[California]] in 1968, reincorporated in Delaware in 1989.</small><ref name='SEC-filing'>{{Cite web |url=http://secfilings.nasdaq.com/edgar_conv_html%2f2006%2f02%2f27%2f0000891618-06-000089.html#FIS_BUSINESS |title=INTEL CORP (Form: 10-K, Received: 27 February 2006 06:02:42) |access-date=2007-07-05 |date=2005-12-31 |work=[[United States Securities and Exchange Commission]] |archive-date=2020-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824055024/https://secfilings.nasdaq.com/edgar_conv_html%2f2006%2f02%2f27%2f0000891618-06-000089.html#FIS_BUSINESS |url-status=dead }}</ref> }} '''ઇન્ટેલ કોર્પોરેશન''' ({{nasdaq|INTC}}; {{hkex|4335}}; {{euronext|INCO}}) એ [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકન]] વૈશ્વિક ટૅકનોલોજી કંપની છે અને આવકને આધારે વિશ્વની સૌથી મોટી સેમિકન્ડક્ટર ચિપ ઉત્પાદક છે.<ref>[http://media.corporate-ir.net/media_files/irol/10/101302/2007annualReport/common/pdfs/intel_2007ar.pdf ઇન્ટેલ 2007 વાર્ષિક અહેવાલ]</ref> તે x86 શ્રેણીના માઇક્રોપ્રોસેસર્સની શોધક છે, આ પ્રોસેસર્સ મોટા ભાગના પર્સનલ કમ્પ્યૂટરોમાં જોવા મળે છે. ઇન્ટેલની સ્થાપના 18 જુલાઇ 1968ના રોજ, '''Int''' egrated (ઇન્ટીગ્રેટેડ) '''El''' ectronics (ઇલેક્ટ્રોનિક્સ) કોર્પોરેશન તરીકે (જો કે સામાન્ય ખોટો ખ્યાલ એ છે કે "ઇન્ટેલ" એ શબ્દ '''ઇન્ટે''' લિજન્સ (બુદ્ધિશાળી) પરથી લેવામાં આવ્યો છે) કરવામાં આવી હતી અને તે સાન્ટા ક્લેરા, કેલિફોર્નિયા, યુએસએ(USA)માં આવેલી છે. વધુમાં ઇન્ટેલ મધરબોર્ડ ચિપસેટ, નેટવર્ક ઇન્ટરફેસ કંટ્રોલર અને ઇન્ટિગ્રેટેડ સર્કીટ, ફ્લેશ મેમરી, ગ્રાફિક ચિપ્સ, એમ્બેડેડ પ્રોસેસર્સ અને સંદેશાવ્યવહાર અને કમ્પ્યુટિંગ સંબંધી અન્ય સાધનો પણ બનાવે છે. સેમિકન્ડક્ટરની શરૂઆત કરનારા રોબર્ટ નોયસી અને ગોર્ડોન મૂર દ્વારા સ્થપાયેલી અને એન્ડ્રુ ગ્રોવની વહીવટી આગેવાની અને દૃષ્ટિ સાથે વ્યાપક રીતે સંકળાયેલી, ઇન્ટેલ એડવાન્સ્ડ ચિપ ડિઝાઇન ક્ષમતા અને અદ્યતન ઉત્પાદન ક્ષમતાનું સરસ સંયોજન છે. મૂળભૂત રીતે મુખ્યત્વે એન્જિનિયર્સ અને ટેકનોલોજિસ્ટમાં જાણીતી ઇન્ટેલની 1990ની "ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ" જાહેરાત ઝુંબેશે તેને અને તેના પેન્ટિયમ પ્રોસેસરને ઘરે ઘરે જાણીતાં નામ બનાવી દીધાં. ઇન્ટેલ એસઆરએએમ (SRAM) અને ડીઆરએએમ (DRAM) મેમરી ચિપ્સની પ્રારંભિક વિકાસકર્તા હતી અને 1981 સુધી તે જ તેનો મોટા ભાગનો કારોબાર હતો. ઇન્ટેલે જ્યારે 1971માં સૌ પ્રથમ વ્યાપારી માઇક્રોપ્રોસેસર ચિપ બનાવી હતી, પણ પર્સનલ કમ્પ્યૂટર(પીસી)ને સફળતા પ્રાપ્ત થઇ ન ત્યાં સુધી તે તેમનો મુખ્ય કારોબાર નહોતો પણ પછી તે તેમનો મુખ્ય કારોબાર બની ગયો. 1990ના દાયકા દરમિયાન, ઇન્ટેલે કમ્પ્યૂટર ઉદ્યોગને ઉત્તેજન આપવા માટે નવી માઇક્રોપ્રોસેસર ડિઝાઇન્સમાં ભારે માત્રામાં રોકાણ કર્યું હતું. આ ગાળા દરમિયાન ઇન્ટેલ પીસી(PCs) માટે માઇક્રોપ્રોસેસર્સની આગળપડતી સપ્લાયર બની ગઇ હતી અને પોતાની આક્રમકતા અને કેટલીકવાર બજારની પરિસ્થિતિ સામે રક્ષણાર્થે વિવાદાસ્પદ યુક્તિઓ માટે પણ જાણીતી હતી, જેમાં ખાસ કરીને એએમડી (AMD), તેમ જ પીસી(PC) ઉદ્યોગની દિશા પરના નિયંત્રણ માટે માઇક્રોસોફ્ટ સાથેના સંઘર્ષનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="CNET 1998-09-23">{{Cite news |first=Dan |last=Goodin |coauthors= |title=Microsoft's holy war on Java |date=1998-09-23 |publisher=CNET News.com |url=http://www.news.com/2009-1001-215854.html |work=news.com |pages= |access-date=2008-01-07 |language= |archive-date=2020-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328055749/https://www.cnet.com/news/ |url-status=dead }}</ref><ref name="BBC 1998-12-14">{{Cite news|first=Lea |last=Graham |coauthors= |title=USA versus Microsoft: the fourth week |date=1998-12-14 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1998/04/98/microsoft/215645.stm |work=[[BBC News]] |pages= |access-date=2008-01-07 |language=}}</ref> મિલવર્ડ બ્રાઉન ઓપ્ટીમોર દ્વારા પ્રકાશિત કરાયેલ 2010 વિશ્વની 100 અત્યંત શક્તિશાળી બ્રાન્ડોના ક્રમાંકનમાં કંપનીના બ્રાન્ડ મૂલ્યને 48મા ક્રમાંકે દર્શાવવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Brandz 2009">{{Cite web |url=http://www.millwardbrown.com/Sites/mbOptimor/Ideas/BrandZTop100/BrandZTop100.aspx |title=Brandz Ranking 2010 |access-date=2010-06-22 |year=2010 |publisher=[[Millward Brown|Millward Brown Optimor]] |archive-date=2010-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619210151/http://www.millwardbrown.com/Sites/mbOptimor/Ideas/BrandZTop100/BrandZTop100.aspx |url-status=dead }}</ref> ઇન્ટેલે વીજળીક પ્રસારણ અને ઉત્પાદનમાં પણ સંશોધનનો પ્રારંભ કરી દીધો છે.<ref>{{Cite news|url=http://news.yahoo.com/s/afp/20080821/ts_afp/usitinternetenergychipcompanyintel|title=Intel cuts electric cords with wireless power system|last=AFP|date=2008-08-21|publisher=[[Yahoo! News]]|access-date=2008-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828060827/http://news.yahoo.com/s/afp/20080821/ts_afp/usitinternetenergychipcompanyintel|archive-date=2008-08-28|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.iht.com/articles/2008/08/21/technology/21intel.php|title=Intel moves to free gadgets of their recharging cords|last=Markoff|first=John|date=2008-08-21|work=[[International Herald Tribune]]|publisher=[[The New York Times Company]]|access-date=2008-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822143258/http://www.iht.com/articles/2008/08/21/technology/21intel.php|archive-date=2008-08-22|url-status=dead}}</ref> ==કોર્પોરેટ ઇતિહાસ== === ઉત્પત્તિ અને આરંભનાં વર્ષો === [[File:Intelheadquarters.jpg|thumb|right|200px|સાન્ટા ક્લેરા, સીએ(CA), યુએસએ(USA)માં ઇન્ટેલનું વડુમથક]] ગોર્ડોન ઇ. મૂર ("મૂરના કાયદા"થી જાણીતા, એક રસાયણશાસ્ત્રી અને ભૌતિકવિજ્ઞાનવિદ્) અને રોબર્ટ નોયસી(ભૌતિકવિંદ્ અને ઇન્ટીગ્રેટેડ સર્કિટના સહ-શોધક)એ ફેઅરચાઇલ્ડ સેમિકન્ડક્ટર છોડી, તે પછી, 1968માં તે બંનેએ ઇન્ટેલની સ્થાપના કરી હતી. ફેઅરચાઇલ્ડના અસંખ્ય અન્ય કર્મચારીઓ પણ અન્ય [[સિલિકૉન વૅલી|સિલિકોન વેલી]] કંપનીઓમાં સહભાગી બનવા જતા રહ્યા હતા. ઇન્ટેલના ત્રીજો કર્મચારી એન્ડી ગ્રોવ હતા,<ref>કારકૂની ભૂલને કારણે ગ્રોવ અને ચતુર્થ કર્મચારી લેસ્લી એલ. વાડાસઝ કે જેમને ગ્રોવે કામે રાખ્યા હતા તેમનો કર્મચારી નંબર કેવી રીતે બદલાઇ ગયો તે એન્ડ્રુ ગ્રોવનો લેખ સમજાવે છે.</ref> જેઓ કેમિકલ એન્જિનિયર હતા અને જેમણે 1980ના દાયકાનો મોટા ભાગનો સમય કંપનીને ચલાવી હતી અને 1990ના દાયકામાં ઊંચી વૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી. ગ્રોવને હવે કંપનીના મહત્ત્વના કારોબાર અને વ્યૂહાત્મક આગેવાન તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. 1990ના દાયકાના અંત સુધીમાં ઇન્ટેલ વિશ્વમાં અનેક વિશાળ અને સફળ કારોબારો ધરાવતી કંપનીઓમાંની એક હતી.{{Citation needed|date=September 2010|reason=Some statistics needed|date=September 2007}} ===નામનું મૂળ=== તેની સ્થાપના વખતે, ગોર્ડોન મૂર અને રોબર્ટ નોયસી નવી કંપનીનું નામ ''મૂર નોયસી'' રહે તેવું ઇચ્છતા હતા.<ref>{{Cite web|url=http://download.intel.com/pressroom/kits/events/idffall_2007/TranscriptMoore-Gelsinger.pdf |title=IDF Trancript: Interview with Gordon Moore |publisher=Intel Corporation |date=2007-08-18 |access-date=2009-07-29}}</ref> જો કે તેનો ઉચ્ચાર, [[wikt:homophone|સમાન ઉચ્ચાર પણ ભિન્ન અર્થ]] ધરાવતા ''મોર નોઇઝ (વધુ ઘોંઘાટ)'' સાથે મળતો આવતો હતો- જે એક ઇલેક્ટ્રોનિક્સ કંપની માટે તદ્દન અયોગ્ય નામ હતું, કેમ કે સામાન્ય રીતે ઇલેક્ટ્રોનિક્સમાં અવાજની અનિચ્છનીય હોય છે અને તેને ખાસ કરીને ખરાબ દરમિયાનગીરી સાથે સાંકળવામાં આવે છે. પોતાની કંપનીને '''Int''' egrated(ઇન્ટીગ્રેટેડ) '''El''' ectronics(ઇલેક્ટ્રોનિક્સ) અથવા ''ઇન્ટેલ'' તરીકે કહેવાનું નક્કી કર્યું તે પહેલાં તેમણે એક વર્ષ એનએમ(NM) ઇલેક્ટ્રોનિક્સના નામનો ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref>{{cite encyclopedia|title=Intel Corporation|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/289747/Intel-Corporation|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=2008-11-26}}</ref> જો કે ઇન્ટેલ પહેલેથી એક હોટેલ શૃંખલાનો ટ્રેડમાર્ક હોવાથી, તેમણે સૌ પ્રથમ આ નામ માટે હક્કોની ખરીદી કરવી પડી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.theinquirer.net/default.aspx?article=42469 |title=Secret of Intel name revealed |publisher=[[The Inquirer]] |author=Theo Valich |date=2007-09-19 |access-date=2007-09-19 |archive-date=2012-06-29 |archive-url=https://archive.is/20120629001528/http://www.theinquirer.net/default.aspx?article=42469 |url-status=dead }}</ref> ===પ્રારંભિક ઇતિહાસ=== ઇન્ટેલે વિવિધ અલગ અલગ તબક્કાઓ દરમિયાન વિકાસ સાધ્યો છે. તેની સ્થાપના વખતે, ઇન્ટેલ માત્ર તેની સેમિકન્ડક્ટર બનાવવાની ક્ષમતા દ્વારા અલગ પડતી હતી, અને તેનાં પ્રાથમિક ઉત્પાદનો સ્ટેટિક રેન્ડમ એક્સેસ મેમરી (એસઆરએએમ-SRAM) ચિપ હતી. 1970ના દાયકા દરમિયાન, ઇન્ટેલે તેની ઉત્પાદન પ્રક્રિયાને સુધારી અને વિસ્તારી, અને ઉત્પાદનોની વધુ વ્યાપક ઉત્પાદન શ્રેણી રજૂ કરી તેથી તેના વેપારમાં વૃદ્ધિ થઈ, હજુ પણ વિવિધ મેમરી સાધનોની બાબતે તે પ્રભુત્વ ધરાવે છે. ઇન્ટેલે 1971માં પ્રથમ વ્યાપારી રીતે ઉપલબ્ધ એવા માઇક્રોપ્રોસેસર (ઇન્ટેલ 4004)નું સર્જન કર્યું અને 1972માં અનેક માઇક્રોકમ્પ્યૂટરોમાંના એકનું સર્જન કર્યું,<ref name="Intellec-1973">{{Cite web |url=http://www.old-computers.com/MUSEUM/computer.asp?c=754&st=1 |title=Intel Intellec Series |access-date=2007-07-31 |last=Silberhorn |first=Gottfried |coauthors=Colin Douglas Howell |work=old-computers.com |publisher=OLD-COMPUTERS.COM |archive-date=2010-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727141838/http://www.old-computers.com/MUSEUM/computer.asp?c=754&st=1 |url-status=dead }}</ref><ref name="Intel-Product-Timeline">{{Cite web |url=http://download.intel.com/museum/research/arc_collect/timeline/TimelineDateSort7_05.pdf |title=A chronological list of Intel products. The products are sorted by date. |access-date=2007-07-31 |date=2005-07 |format=PDF |work=Intel museum |publisher=Intel Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20070809053720/http://download.intel.com/museum/research/arc_collect/timeline/TimelineDateSort7_05.pdf |archive-date=2007-08-09 |url-status=live }}</ref> 1980ના દાયકાના આરંભમાં તેના કારોબારમાં ડાયનેમિક રેન્ડમ એક્સેસ મેમરી ચિપ્સનું પ્રભુત્વ હતું. જો કે જાપાનીઝ સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદકો દ્વારા વધેલી સ્પર્ધાએ 1983 સુધીમાં આ બજારની નફાકારકતામાં નાટ્યાત્મક ઘટાડો કર્યો, અને આઇબીએમ(IBM) પર્સનલ કમ્પ્યૂટરની અચાનક સફળતાએ તે સમયના સીઇઓ(CEO) ગ્રોવને કંપનીના ધ્યાનને માઇક્રોપ્રોસેસર્સ પર લઇ જવા અને તે કારોબાર મોડેલના મૂળભૂત તબક્કાઓ બદલવા સહમત કર્યા હતા. 1980ના દાયકાના અંતમાં આ નિર્ણય સફળ સાબિત થયો હતો. ઝડપથી વિકસતા જતા પર્સનલ કમ્પ્યૂટર માર્કેટમાં આઇબીએમ(IBM) અને તેના હરીફો માટે માઇક્રોપ્રોસેસર સપ્લાયર તરીકેની પોતાની આકસ્મિક સ્થિતિથી પ્રેરાઇને, ઇન્ટેલે પીસી(PC) ઉદ્યોગના મુખ્ય (અને અત્યંત નફાકારક) હાર્ડવેર સપ્લાયર તરીકેના 10 વર્ષના અણધારી વૃદ્ધિના ગાળા તરફ પ્રયાણ કર્યું હતું. 1990ના દાયકાના અંતમાં, તેની પેન્ટિયમ પ્રોસેસર્સની લીટી ઘરે ઘરે જાણીતી બની ગઇ હતી. ===ઘટતી જતી માગ અને વર્ચસ્વ સામેના પડકારો === 2000 બાદ, હાઇ-એન્ડ માઇક્રોપ્રોસેસર્સની માંગમાં થતો વધારો ધીમો પડતો ગયો. સ્પર્ધકોમાં એએમડી (AMD) નોંધપાત્ર હતી (ઇન્ટેલની તેના પ્રાથમિક x86 આર્કેટેક્ચર માર્કેટમાં સૌથી મોટી સ્પર્ધક) જેણે નોંધપાત્ર બજાર હિસ્સો સર કર્યો હતો, પ્રારંભમાં લૉ-એન્ડ અને મિડ-રેન્જ પ્રોસેસર્સમાં પરંતુ અંતે તો તમામ પ્રોડક્ટોમાં હિસ્સો સર કર્યો હતો, અને ઇન્ટેલની તેના પ્રમુખ બજારમાંની અગ્રણી સ્થિતિમાં ભારે ઘટાડો થયો હતો.<ref name="Wong">{{Cite news|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20060731&slug=btintelchip31|title=Intel Core 2 Duo a big leap in chip race|last=Wong|first=Nicole|date=2006-07-31|publisher=Seattle Times|access-date=2009-10-15|archive-date=2011-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20111205030002/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20060731&slug=btintelchip31|url-status=dead}}</ref> 2000ના દાયકાના પ્રારંભમાં તે વખતના સીઇઓ ક્રેગ બેરેટ્ટે કંપનીના કારોબારને સેમિકન્ડક્ટર્સ ઉપરાંત પણ વિસ્તારવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો, પરંતુ તેમાંની થોડી પ્રવૃત્તિઓ જ અંતે સફળ થઇ હતી. ઇન્ટેલ પણ અનેક વર્ષો સુધી દાવાઓમાં સંડોવાયેલી રહી હતી. જ્યાં સુધી ઇન્ટેલ અને સેમિકન્ડક્ટર ઇન્ડસ્ટ્રી એસોસિયેશન (એસઆઇએ) દ્વારા 1984ના સેમિકન્ડક્ટર ચિપ પ્રોટેક્શન એક્ટની માંગણી કરવામાં આવી ન હતી ત્યાં સુધી અમેરિકાએ પ્રારંભમાં માઇક્રોપ્રોસેસર ક્ષેત્રવિદ્યા (સર્કીટ લેઆઉટ)સંબંધિત બૌદ્ધિક સંપત્તિ અધિકારોને માન્યતા આપી ન હતી.<ref>ખરડા પરનો સેનેટ અહેવાલ (એસ. રિપો. નં. 425, 98મી કોંગ., 2જી સેસ. (1984)) દર્શાવ્યું હતું: <blockquote> સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગમાં શોધ અનિવાર્ય છે; ઉદ્યોગના આયુષ્ય અને આરોગ્ય માટે સંશોધન સિદ્ધિઓ આવશ્યક છે. પરંતુ સેમિકન્ડક્ટર ચિપ્સની ડિઝાઇનમાં સંશોધન અને શોધ પર પાયરસી અને બિનસત્તાવાર કોપી કરવા સામે અપૂરતા વર્તમાન કાનૂની રક્ષણનું જોખમ છે. આ મુશ્કેલી કે જે અમેરિકન અર્થતંત્રના આવશ્યક ક્ષેત્રમાં અત્યંત નિર્ણાયક છે તેની પર સેમિકન્ડક્ટર ચિપ પ્રોટેક્શન એક્ટ 1984 દ્વારા ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. ...[[આ ખરડો] "ચિપ પાયરસી" આ પ્રકારનાં કાર્યોના મૂળ સર્જનકર્તા પાસેથી સેમિકન્ડક્ટર ચિપ પ્રોડક્ટોની બિનસત્તાવાર નકલ અન વિતરણ પર પ્રતિબંધ લાદશે. </blockquote> [http://cases.justia.com/us-court-of-appeals/F2/977/1555/304802/ બ્રૂકટ્રી કોર્પ. વિ. એડવાન્સ્ડ માઇક્રો ડિવાઇસ ઇન્ક.]માં ટાંકવામાં આવેલ, 977 F.2d 1555, 17 (Fed. Cir. 1992). ''બ્રૂકટ્રી'' , 21–22 પણ જુઓ (બિનઅસરકારક કોપીરાઇટ અને પેટન્ટ કાયદો).</ref> (આ કાયદો પસાર થયા બાદ) 1980ના અને 1990ના દાયકાના અંત ભાગમાં ઇન્ટેલે જે કંપનીઓએ 80386 સીપીયુ(CPU)માં સ્પર્ધક ચિપ્સ વિકસાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો તેમની સામે અદાલતમાં દાવો માંડ્યો હતો.<ref name="ReferenceA">"બીલ ગેટ્સ કહે છે", પૃષ્ઠ 29. ISBN 0-471-40169-2, ISBN 978-0-471-40169-8</ref> ઇન્ટેલે દાવાઓમાં હારી ગઇ હોય તો પણ, આ કાનૂની દાવાઓને કારણે સ્પર્ધા પર, કાનૂની બિલો સહિત, નોંધપાત્ર અસર પડી હતી.<ref name="ReferenceA"></ref> અવિશ્વાસના આરોપો કે જે 1990ના દાયકાના આરંભથી ઉકળતા રહ્યા હતા અને તે 1991માં ઇન્ટેલની સામે એક અદાલતી દાવાનું કારણ બન્યા હતા, તે 2004માં અને ફરીથી 2005માં પણ, એએમડીએ ઇન્ટેલની સામે ગેરવાજબી સ્પર્ધા સંબંધિત વધુ દાવાઓ કર્યા હોવાથી ફરીથી ફાટી નીકળ્યા હતા. 2005માં, સીઇઓ પાઉલ ઓટેલ્લીનીએ (એન્ટરપ્રાઇસ, ડિજીટલ હોમ, ડિજીટલ હેલ્થ અને મોબિલીટી) પ્લેટફોર્મ પર તેના કોર પ્રોસેસર અને ચિપસેટ પર પુનઃધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે કંપનીનું પુનર્ગઠન કર્યું, જેના કારણે 20,000થી વધુ નવા કર્મચારીઓને કામે રાખવા પડ્યા હતા. સપ્ટેમ્બર 2006માં નફો ઘટતો હોવાના કારણે કંપનીએ પુનર્ગઠનની જાહેરાત કરી હતી, જે 10,500 અથવા જુલાઇ 2006માં કુલ શ્રમદળના 10 ટકા જેટલા કર્મચારીઓને લે-ઓફ આપવામાં પરિણમી હતી. ===પુનઃ વેગ પકડવો=== ગુમાવી દીધેલી બજારની સ્થિતિ બળને પુનઃપ્રાપ્ત કરવાની જરૂરિયાતનો સામનો કરતા,<ref name="Wong"></ref><ref>{{Cite news|url=http://www.pcper.com/article.php?aid=217&type=expert&pid=5|title=A Detailed Look at Intel's New Core Architecture|last=Shrout|first=Ryan|date=2006-03-08|publisher=PC Perspective|access-date=2009-10-14|archive-date=2006-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20061109062027/http://www.pcper.com/article.php?aid=217&type=expert&pid=5|url-status=dead}} – આ લેખમાં એવી ટિપ્પણી કરવામાં આવી છે કે લેખના દ્રષ્ટિકોણમાં ઇન્ટેલને "વિવિધ વર્ષો" સુધી "તારનાર"ની જરૂર હતી.</ref> ઇન્ટેલે તેની અગાઉની ટેકનોલોજિકલ અગ્રણી સ્થાન પુનઃપ્રાપ્ત કરવા માટે નવા ઉત્પાદન વિકાસ મોડેલનો પ્રારંભ કર્યો હતો. તેના "ટિક ટોક મોડેલ" તરીકે જાણીતો, આ કાર્યક્રમ માઇક્રોઆર્કિટેક્ચરની શોધ અને પ્રોસેસ શોધના વાર્ષિક ફેરફાર પર આધારિત હતો. 2006માં, ઇન્ટેલે પી6 (P6) અને નેટબર્સ્ટ પ્રોડક્ટોનું ઘટાડેલા ડાઇ કદ (65 એનએમ) સાથે ઉત્પાદન કર્યું હતું. એક વર્ષ બાદ તેણે બહોળા પ્રમાણમાં મળેલા પ્રતિસાદને કારણે તેના કોર આર્કિટેક્ચરનો પ્રારંભ કર્યો હતો;<ref>{{Cite news|url=http://news.zdnet.com/2100-9584_22-148811.html|title=Intel's Core 2 Duo lives up to hype|last=Krazit|first=Tom|date=2006-07-14|publisher=[[ZDNet]] News|access-date=2009-10-15|archive-date=2009-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090430140419/http://news.zdnet.com/2100-9584_22-148811.html|url-status=dead}} – સીનેટ (CNET)નો નિર્દેશ કરતા, આનંદટેક, શાર્કીઝ એક્સટ્રીમ અને પીસી(PC) મેગ પણ સમાન પ્રકારનાં તારણો પ્રકાશિત કરે છે.</ref> આ પ્રોડક્ટોને પ્રોસેસરની કામગીરીમાં અપવાદરૂપ સિદ્ધિ તરીકે જોવાતી હતી જેના કારણે કંપનીએ એક જ ઝટકામાં આ ક્ષેત્રે પોતાની મોટા ભાગની આગેવાની પુનઃપ્રાપ્ત કરી લીધી હતી.<ref>{{Cite news|url=http://www.hexus.net/content/item.php?item=6184|title=Intel Core 2 Duo/Extreme processor review|last= Sandhu|first=Tarinder|date=2006-07-14|publisher=Hexus technology news & reviews|access-date=2009-10-15}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/technology/2006/jul/27/comment.insideit|title=Intel raises the bar as AMD drops prices in chip battle|last=Schofield|first=Jack|date=2006-07-27|publisher=The Guardian|access-date=2009-10-15 | location=London}}</ref> 2008માં, આપણે બીજું "ટીક" જોયું, ઇન્ટેલે પેનરીન માઇક્રોપ્રોસેસરની જાહેરાત કરી હતી, જેમાં 65 એનએમથી ઘટાડીને 45 એનએમ સુધીનો ઘટાડો કરવાની કામગીરી હાથ ધરવામાં આવી હતી અને એક વર્ષ બાદ હકારાત્મક રીતે સમીક્ષા કરેલા પ્રોસેસર નેહાલેમને બહાર આવતા જોયું હતું, ત્યાર બાદ 32 એનએમ પ્રોસેસ સુધીનો સિલિકોન ઘટાડો થયો હતો. આવું કરનાર ઇન્ટેલ પ્રથમ માઇક્રોપ્રોસેસર કોર્પોરેશન ન હતું. ઉદાહરણ તરીકે, 1996ની આસપાસ ગ્રાફિક્સ ચિપ્સ ડિઝાઇનર્સ એનવિદીયા(nVidia)એ પોતાના કારોબાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું અને બજારને પડતી મુશ્કેલીઓમાંથી માર્ગ કાઢવા 6 મહિનાની આંતરિક પ્રોડક્ટ સાયકલ અપનાવી હતી, જેની પ્રોડક્ટોએ બજારની અપેક્ષાએ વારંવાર સારું કામ કર્યું હતું. ===એક્સસ્કેલ(XScale) પ્રોસેસર કારોબારનું વેચાણ=== 27 જૂન 2006ના રોજ ઇન્ટેલની એક્સસ્કેલ(XScale) મિલકતોના વેચાણની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. ઇન્ટેલે માર્વેલ ટેકનોલોજી ગ્રુપને અંદાજિત 600 મિલિયન ડોલર (તે તેમણે 1.6 અબજ ડોલરમાં ખરીદ્યું હતું) રોકડમાં અને અનિશ્ચિત જવાબદારીઓ સહિત વેચવાની સંમતિ દર્શાવી હતી. આ પગલાંથી ઇન્ટેલ પોતાનું ધ્યાન તેના કોર એક્સ86 અને સર્વર કારોબાર આપી શકવા મુક્ત બનતું હતું, 9 નવેમ્બર 2006ના રોજ આ હસ્તાતંરણ પૂર્ણ થયું હતું.<ref name="XScale">{{Cite news |first= |last= |coauthors= |title=Marvell buys Intel's handheld processor unit for $600 million |date=2006-06-27 |publisher=CMP Media LLC. |url=http://www.eetimes.com/news/latest/showArticle.jhtml?articleID=189601851 |work=eetimes.com |pages= |access-date=2007-07-12 |language= |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929101919/http://www.eetimes.com/news/latest/showArticle.jhtml?articleID=189601851 |url-status=dead }}</ref> ===મેકાફી(McAfee) અને ઇનફિનીયોન ટેકનોલોજીઓના વાયરલેસ મોલ્યુશન્સ કારોબારનું સંપાદન=== 19 ઓગસ્ટ 2010ના રોજ, ઇન્ટેલે જાહેરાત કરી કે તેણે કમ્પ્યૂટર સિક્યુરિટી ટેકનોલોજીની નિર્માતા મેકાફી(McAfee)ને ખરીદી લેવાનું વિચાર્યું છે. તેની ખરીદ કિંમત 7.68 અબજ ડોલર હતી અને કંપનીએ જણાવ્યું હતું કે જો સોદો મંજૂર થશે તો નવી પ્રોડક્ટો 2011ના પ્રારંભમાં બજારમાં મૂકવામાં આવશે.<ref>{{Cite web|title=Intel in $7.68bn McAfee takeover|url=http://www.bbc.co.uk/news/business-11025866|publisher=BBC News Online|access-date=19 August 2010|date=19 August 2010}}</ref> આ સંપાદન ઇન્ફર્મેશન સિક્યુરિટી ઉદ્યોગમાં સૌથી મોટું હતું અને ઇન્ટેલનાં 42 વર્ષના ઇતિહાસમાં પણ સૌથી મોટું હતું. ઇન્ફિનીયોન સોદા સાથે, ઇન્ટેલ કંપનીની ટેકોનોલોજીને ઉપભોક્તા પ્રોડક્ટો જેમ કે લેપ્ટોપ, સ્માર્ટ ફોન, નેટબુક્સ, ટેબ્લેટ્સ અને એમ્બેડેડ કમ્પ્યૂટર્સમાં ઉપયોગમાં લેવા વિચારતી હતી, અંતે તેના વાયરલેસ મોડેમને ઇન્ટેલની સિલિકોન ચિપ્સમાં સંકલિત કરી દેવાના વિચાર સાથે.<ref>[http://www.institutionalinvestor.com/Article.aspx?ArticleID=2726870 ઇન્ટેલના સીઇઓ હસ્તાંતરણ વ્યૂહરચના અંગે જણાવે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119053058/http://www.institutionalinvestor.com/Article.aspx?ArticleID=2726870 |date=2012-01-19 }}, સંસ્થાકીય રોકાણકાર</ref> ઇન્ટેલે મેકાફીના સંપાદન માટે 26 જાન્યુઆરી 2011ના રોજ યુરોપીય સંઘની મંજૂરી પ્રાપ્ત કરી હતી. ઇન્ટેલની ચિપ્સ અને પર્સનલ કમ્પ્યૂટર્સના ઉપયોગને રજા આપવા માટે ઇન્ટેલ તેની હરીફ સિક્યુરિટી કંપનીઓને દરેક આવશ્યક માહિતી જોવા મળશે તેવી બાંયધરી આપવા સંમત થયું હતું.<ref>{{Cite web|title=Intel wins conditional approval from EU for McAfee acquisition of $ 7.68 billion|url=http://techshrimp.com/2011/01/26/intel-wins-conditional-approval-from-eu-for-mcafee-acquisition-of-7-68-billion/|publisher=TechShrimp|access-date=26 January 2011|date=26 January 2011}}</ref> ==પ્રોડક્ટ અને બજાર ઇતિહાસ== === એસઆરએએમએસ(SRAMS) અને માઇક્રોપ્રોસેસર === કંપનીની પ્રથમ પ્રોડક્ટો શિફ્ટ રજિસ્ટર મેમરી અને રેન્ડમ-એક્સેસ મેમરી સંકલિત સર્કિટ્સ હતી અને ઇન્ટેલ ભારે સ્પર્ધાત્મક એવા ડીઆરએએમ(DRAM), એસઆરએએમ (SRAM), અને આરઓએમ (ROM) બજારોમાં 1970ના દાયકામાં એક અગ્રણી તરીકે વિકસી હતી. તે જ સમયે ઇન્ટેલના એન્જિનિયરો માર્સીયન હોફ્ફ, ફેડેરીકો ફાગ્ગીન, સ્ટેનલી મેઝોર અને માસાતોશી શિમાએ ઇન્ટેલના પહેલવહેલા માઇક્રોપ્રોસેસરની શોધ કરી હતી. મૂળભૂત રીતે જાપાનીઝ કંપની બુસીકોમ માટે, બુસીકોમે અગાઉથી ઉત્પાદિત કરેલા કેલ્ક્યુલેટરમાં અસંખ્ય એએસઆઇસી(ASIC)ને બદલવા માટે વિકસાવવામાં આવેલા ઇન્ટેલ 4004ને સૌપ્રથમ વખત જથ્થાબંધ બજારમાં 15 નવેમ્બર 1971ના રોજ રજૂ કરવામાં આવ્યા, જો કે માઇક્રોપ્રોસેસર 1980ના દાયકાના મધ્ય સુધીમાં ઇન્ટેલનો મુખ્ય કારોબાર બની શક્યા ન હતા. (નોંધ: ઇન્ટેલને સામાન્ય રીતે લગભગ એકી સાથે કરેલી માઇક્રોપ્રોસેસરની શોધ માટે ટેક્સાસ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ સાથે યશ આપવામાં આવે છે.) ===ડીઆરએએમ(DRAM)થી માઇક્રોપ્રોસેસર્સ સુધી=== 1983માં પર્સનલ કમ્પ્યૂટર યુગના પ્રારંભથી, જાપાનીઝ મેમરી ચિપ ઉત્પાદકોના કારણે ઇન્ટેલના નફા પર દબાણમાં વધારો થયો હતો અને તે સમયના પ્રેસિડન્ટ એન્ડી ગ્રૂવે કંપનીને માઇક્રોપ્રોસેસર્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા દોરી હતી. ગ્રૂવે આ સંક્રાંતિનું પુસ્તક ''ઓન્લી ધ પેરાનોઇડ સર્વાઇવ'' માં વર્ણન કર્યું છે. ત્યારે ક્રાંતિકારી માનવામાં આવતો વિચાર- લોકપ્રિય 8086 માઇક્રોપ્રોસેસરના અનુગામીઓ માટે એક માત્ર સ્ત્રોત બનવાનો વિચાર તેમની યોજનાનું મહત્ત્વનું પાસું હતો. ત્યાં સુધી, એક જ સપ્લાયર નિર્ભર રહેવા માટે જટીલ સંકલિત સર્કિટનું ઉત્પાદન પૂરતું વિશ્વસનીય ન હતું, પરંતુ ગ્રૂવે ત્રણ અલગ ભૌગોલિક ફેક્ટરીમાં પ્રોસેસર્સનું ઉત્પાદન કરવાનો પ્રારંભ કર્યો અને ઝીલોગ અને એએમડી(AMD) જેવા સ્પર્ધકોની ચિપ ડિઝાઇન જપ્ત કરી લીધી. જ્યારે 1980 અને 1990ના દાયકાના અંતમાં પીસી(PC) ઉદ્યોગમાં તેજી આવી ત્યારે ઇન્ટેલ મુખ્ય લાભાર્થીઓમાંની એક હતી. ===ઇન્ટેલ એક્સ86 (x86) પ્રોસેસર્સ અન આઇબીએમ પીસી (ઇબ્મ PC)=== [[File:Intel 8742 153056995.jpg|right|thumb|230px|ઇન્ટેલ 8742, 8 બીટ માઇક્રોકંટ્રોલરની ડાઇ, જેમાં સમાન ચિપમાં 12 MHz પર ચાલતાં સીપીયુ(CPU), 128 બાયટ્સ રેમ (RAM), 2048 બાયટ્સ ઇપીરોમ (EPROM), અને I/Oનો સમાવેશ.]] માઇક્રોપ્રોસેસર પાયાની અગત્યતા હોવા છતાં 4004 અને તેના અનુગામીઓ 8008 અને 8080 ક્યારેય ઇન્ટેલ માટે આવકમાં મોટા પરિબળ રહ્યા નહીં. પછીના પ્રોસેસર તરીકે, 8086 (અને તેના સ્વરૂપ 8088)ને 1978માં પૂર્ણ કરવામાં આવ્યા હતા, ઇન્ટેલે મોટા પાયે માર્કેટિંગ અને વેચાણ ઝુંબેશ શરૂ કરી અને તેના માટે ચિપને "ઓપરેશન ક્રશ" એવું નામ આપવામાં આવ્યું હતું અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી વધુમાં વધુ ગ્રાહકો પ્રાપ્ત કરવાનો તેમનો ઇરાદો હતો. એક ડિઝાઇને સફળતા પ્રાપ્ત કરી હતી તે હતી નવા જ સર્જાયેલા આઇબીએમ પીસી (IBM PC) ડિવિઝન, જો કે તેનું મહત્ત્વ તે સમયે સંપૂર્ણપણે સમજી શકાયું ન હતું. આઇબીએમે 1981માં તેના પર્સનલ કમ્પ્યૂટર રજૂ કર્યાં હતાં અને તેણે ઝડપથી સફળતા પ્રાપ્ત કરી હતી. 1982માં ઇન્ટેલે 80286 માઇક્રોપ્રોસેસરનું સર્જન કર્યું હતું, જે બે વર્ષ બાદ આઇબીએમના પીસી/એટીમાં વાપરવામાં આવ્યું હતું. કોમ્પેક, પ્રથમ આઇબીએમ પીસી "ક્લોન" ઉત્પાદકે, 1985માં ઝડપી 80286 પ્રોસેસર પર આધારિત ડેસ્કટોપ સિસ્ટમનું ઉત્પાદન કર્યું હતું અન 1986માં ઝડપથી પ્રથમ 80386-આધારિત સિસ્ટમનું અનુસરણ કર્યું હતું, જેણે આઇબીએમને પાછળ રાખી હતી અને પીસી સ્વીકાર્ય સિસ્ટમ્સ માટે સ્પર્ધાત્મક બજારની સ્થાપના કરી હતી અને ઇન્ટેલને મહત્ત્વના પૂરજાઓના સપ્લાયર તરીકે સ્થાપિત કરી હતી. 1975માં કંપનીએ અત્યંત વિકસિત એવા 32 બીટ માઇક્રોપ્રોસેસરને વિકસાવવા માટેનો પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો હતો, જે અંતે 1981માં ઇન્ટેલ આઇએપીએક્સ(iAPX) 432 તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટ પણ ઘણો મહત્ત્વાકાંક્ષી હતો અને પ્રોસેસર ક્યારેય તેના કામગીરી લક્ષ્યાંકોને પહોંચી વળવા સક્ષમ બન્યું ન હતુ અને તે બજારમાં નિષ્ફળ ગયું હતું. ઇન્ટેલે તેના બદલે એક્સ86(x86) આર્કિટેક્ચરને 32 બીટ સુધી વિસ્તાર્યું હતું.<ref>{{Cite web |last=Maliniak |first=Lisa |title=Ten Notable Flops: Learning From Mistakes |work=Electronic Design Online |date=October 21, 2002 |url=http://electronicdesign.com/Articles/Index.cfm?AD=1&ArticleID=2839 |access-date=2007-11-27 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216121817/http://electronicdesign.com/Articles/Index.cfm?AD=1&ArticleID=2839 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Dvorak |first=John C. |authorlink=John C. Dvorak |title=What Ever Happened to... Intel's Dream Chip? |work= |date=February 1997 |url=http://www.brouhaha.com/~eric/retrocomputing/intel/iapx432/dreamchip.html |access-date=2007-11-27 |archive-date=2007-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018060554/http://www.brouhaha.com/~eric/retrocomputing/intel/iapx432/dreamchip.html |url-status=dead }}</ref> ====386 માઇક્રોપ્રોસેસર==== આ ગાળા દરમિયાન એન્ડ્રુ ગ્રૂવે નાટ્યાત્મક રીતે કંપનીને પુનઃમાર્ગદર્શિત કરી હતી, જેમાં તેનો મોટા ભાગનો ડીઆરએએમ(DRAM)નો કારોબાર બંધ કરી દીધો હતો અને માઇક્રોપ્રોસેસર કારોબારના સ્રોતોને માર્ગદર્શન આપ્યું હતું. કદાચ "એકમાત્ર સ્રોત" 386 માઇક્રોપ્રોસેસરનો તેમનો નિર્ણય ભારે મહત્ત્વ ધરાવે છે. તે પહેલાં, માઇક્રોપ્રોસેસર ઉત્પાદન તેના પ્રાથમિક તબક્કામાં હતું અને ઉત્પાદન મુશ્કેલીઓએ ઉત્પાદનમાં સતત ઘટાડો કર્યો હતો કે બંધ કરી દીધું હતું, જે ગ્રાહકોને આપવાના પુરવઠામાં અંતરાય ઊભો કરતું હતું. આ જોખમને પહોંચી વળવા આ ગ્રાહકોએ ખાસ કરીને એવો આગ્રહ સેવ્યો હતો કે અનેક ઉત્પાદકો ચિપ્સનું ઉત્પાદન કરે જેથી તેઓ સતત પુરવઠો રહેશે તેની ખાતરી પ્રાપ્ત કરી શકે. 8080 અને 8086-શ્રેણીના માઇક્રોપ્રોસેસર્સનું વિવિધ કંપનીઓમાં ખાસ કરીને એએમડી દ્વારા ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું. ગ્રૂવે 386 ડિઝાઇનનો અન્ય ઉત્પાદકોને પરવાનો નહી આપવાનો નિર્ણય કર્યો, તેના બદલે ત્રણ અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં જેમ કે સાન્ટા ક્લેરા, કેલિફોર્નિયા; હિલ્સબોરો, ઓરેગોનમાં ફેક્ટરીઓમાં ઉત્પાદન કરવાનું નક્કી કર્યું હતું; અને ફોનિક્સ, ચાંડલરના પેટાભાગ એરિઝોનામાં તેમનું ઉત્પાદન કરવાનો નિર્ણય કર્યો,અને ગ્રાહકોને ખાતરી આપી કે તે સતત પુરવઠો પૂરો પાડશે. કોમેપ્કના ડેસ્કપ્રો 386એ 386ને આગવી સીપીયુ પસંદગી તરીકે સ્થાપિત કરતાં ઇન્ટેલે તેના સપ્લાયર તરીકે વિશિષ્ટ સ્રોતની નજીકની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી હતી. આમાંથી મળતા નફાને ઊંચી કામગીરી વાળી ચિપ ડિઝાઇનો અને ઊંચી કામગીરી વાળી ઉત્પાદન ક્ષમતાઓ તરફ વાળવામાં આવ્યો હતો, જે ઇન્ટેલને 1990ના દાયકાના પ્રારંભમાં બિનવિવાદાસ્પદ આગેવાનીની સ્થિતિ પર રહેવા આગળ ધકેલતો હતો. ====486, પેન્ટિયમ અને ઇટાનિયમ==== ઇન્ટેલે 1989માં 486 માઇક્રોપ્રોસેસરની રજૂઆત કરી હતી અને 1990માં બીજી ડિઝાઇન ટીમની ઔપચારિક રીતે સ્થાપના કરી હતી, જેણે સમાંતર રીતે "P5" અને "P6" કોડ નામના પ્રોસેસર્સની ડિઝાઇન કરી હતી અને આ પ્રકારની ડિઝાઇને અગાઉ જેમ ચારથી પાંચ વર્ષો લીધા હતા તેનાથી વિરુદ્ધ દર બે વર્ષે મોટા નવા પ્રોસેસર પૂરા પાડવાનું વચન આપ્યું હતું. P5 અગાઉ "ઓપરેશન બાયસાયકલ" તરીકે ઓળખાતી હતી, જે પ્રોસેસરની સાયકલનો નિર્દેશ આપે છે. P5ની 1993માં ઇન્ટેલ પેન્ટિયમ તરીકે રજૂઆત કરવામાં આવી હતી, જે અગાઉના ભાગના ક્રમાંકો માટે નોંધણીવાળા ટ્રેડમાર્કનો પૂરક હતો (ક્રમાંકો, જેમ કે 486ને ટ્રેડમાર્ક તરીકે નોંધવું મુશ્કેલ છે). ત્યાર બાદ 1995માં P6 પેન્ટિયમ પ્રો તરીકે આવ્યું હતું અને તે 1997માં સુધારીને પેન્ટિયમ II થયું હતું. નવા આર્કિટેક્ચરને સાન્ટા ક્લેરા, કેલિફોર્નિયા અને હિલ્સબોરો, ઓરેગોનમાં વારાફરતી વિકસાવવામાં આવ્યા હતા. સાન્ટા ક્લેરા ડિઝાઇન ટીમે 1993માં એક્સ (x86) આર્કિટેક્ચરના અનુગામી અને "P7" કોડનામવાળાની વિચારણા કરી હતી. પ્રથમ પ્રયત્ન એક વર્ષ બાદ પડતો મૂકવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ હ્યુવલેટ પેકાર્ડના એન્જિનીયરો સાથેના એક સહકાર કાર્યક્રમમાં ઝડપથી પુનઃ સજીવન કરવામાં આવ્યો હતો, જો કે ઇન્ટેલે તરત જ પ્રાથમિક ડિઝાઇન જવાબદારી લઇ લીધી હતી. આઇએ-64 (IA-64) 64-બીટ આર્કિટેક્ચરનું પરિણમેલું અમલીકરણ ઇટાનિયમ હતું, અંતે જૂન 2001માં રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ઇટાનિયમની કામગીરી આધારિત વારસો એક્સ 86 (x86) કોડ આશાઓને પરિપૂર્ણ કરી શક્યો નહીં અને તે મૂળ એક્સ86 (x86) આર્કિટેક્ચરના સંદર્ભમાં 64 બીટ વિસ્તરણો સાથે અસરકારક રીતે સ્પર્ધા કરવામાં નિષ્ફળ ગયો, જે એક્સ86-64 (x86-64) નામનો હતો અને એએમડી દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. (જો કે ઇન્ટેલ '''ઇન્ટેલ 64''' , જે અગાઉ '''ઇએમ64ટી (EM64T)''' હતું તેનો ઉપયોગ કરે છે). 2009માં પણ ઇન્ટેલે ઇટાનિયમને વિકસાવવાનું અને કામે લગાડવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. હિલ્સબોરો ટીમે વિલામેટ્ટી પ્રોસેસર્સ (કોડ નામ P67 અને P68)ની ડિઝાઇન કરી હતી, જેનું પેન્ટિયમ 4 તરીકે માર્કેટિંગ કરવામાં આવ્યું હતું. ====પેન્ટિયમની ખામી==== {{Main|Pentium FDIV bug}} જૂન 1994માં ઇન્ટેલના એન્જિનિયરોએ P5 પેન્ટિયમ માઇક્રોપ્રોસેસરમાં ફ્લોટીંગ-પોઇન્ટ મેથ સબસેક્શનમાં ક્ષતિ શોધી કાઢી હતી. ચોક્કસ ડેટા નિર્ભરતા સ્થિતિ હેઠળ ફ્લોટીંગ પોઇન્ટ ડિવિઝન કામગીરીનાં પરિણામોના ઓછી માત્રાના બીટ્સ ખોટા હતા, આ ક્ષતિ ફ્લોટીંગ પોઇન્ટ કામગીરીઓમાં ઝડપથી વિકાસ પામે છે અને પછીની ગણતરીઓમાં મોટી ભૂલ લાવે છે. ઇન્ટેલે ભવિષ્યના ચિપ સુધારામાં આ ભૂલને સુધારી હતી, પરંતુ તેને જાહેર કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. {{Citation needed|date=July 2007}} ઓક્ટોબર 1994માં લિંચબર્ગ કૉલેજ ખાતે ગણિતના અધ્યાપક ડો. થોમસ નાઇસલીએ સ્વતંત્ર રીતે બગની શોધ કરી હતી અને ઇન્ટેલ પાસેથી તેમની પૂછપરછનો કોઇ પ્રતિભાવ ન મળતાં 30 ઓક્ટોબરે ઇન્ટરનેટ પર સંદેશો મોકલ્યો હતો.<ref name="Nicely-email">{{Cite web |url=http://www.emery.com/bizstuff/nicely.htm |title=Dr. Thomas Nicely's Pentium email |access-date=2007-07-12 |last=Nicely |first=Dr. Thomas R. |date=1994-10-30 |publisher=Vince Emery Productions |archive-date=2007-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070724110652/http://www.emery.com/bizstuff/nicely.htm |url-status=dead }}</ref> બગનો શબ્દ ઝડપથી [[ઇન્ટરનેટ|ઇન્ટરનેટ]] પર ફેલાયો હતો અને ત્યાર બાદ ઉદ્યોગ અને અખબારોમાં પણ ફેલાયો હતો. બગની નકલ કરવી સરેરાશ વપરાશકર્તા માટે સરળ હોવાથી (ક્રમાંકોની શ્રેણી કે જેને ઓએસ કેલ્ક્યુલેટરમાં ભૂલ દર્શાવવા માટે એન્ટર કરી શકાય), ઇન્ટેલના તે નજીવી છે અને "છાપભૂલ પણ નથી" તેવા નિવેદનનો ઘણા કમ્પ્યૂટર વપરાશકર્તાઓએ સ્વીકાર કર્યો ન હતો. 1994માં આભારપ્રવચનમાં, ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સમાં પત્રકાર જોહ્ન માર્કોફ્ફે એક ફકરો લખ્યો હતો, જે ભૂલ પર પ્રકાશ પાડતો હતો. ઇન્ટેલે તેનું વલણ બદલ્યું અને દરેક ચિપને બદલી નાખવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, તેમજ ઝડપથી મોટી અંતિમ-વપરરાશકર્તા સહાય સંસ્થાની સ્થાપના કરી. આ બાબત ઇન્ટેલની 1994ની આવક સામે 500 મિલિયન ડોલરના દંડમાં પરિણમી હતી. વધુમાં ધારણાથી વિરુદ્ધ "પેન્ટિયમ ક્ષતિ"ની ઘટના પણ ઘટી હતી, ઇન્ટેલનો તે પ્રત્યેનો પ્રતિભાવ અને આસપાસનાં માધ્યમોમાં આવેલા સમાચારે ઇન્ટેલને એક ટેકનોલોજી સપ્લાયર તરીકે જ નહીં પરંતુ સામાન્ય રીતે અજાણ એવા મોટા ભાગના કમ્પ્યૂટર-વપરાશકર્તાથી લઇને ઘરગથ્થુ વપરાશકારોમાં જાણીતી કરી હતી. અંતર્ગથનના કામમાં યોગ્ય રહેલી "ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ" ઝુંબેશમાં, આ પ્રકરણને ઇન્ટેલ માટે હકારાત્મક હોવાનું મનાય છે, જેમાં તેણે અંતિમ-વપરાશકર્તા લક્ષી પોતાની કેટલીક કારોબાર પદ્ધતિઓમાં ફેરફાર કર્યો હતો અને નોંધપાત્ર માત્રામાં જાહેર જાગૃત્તિનું સર્જન કરીને પોતાની છેલ્લી નકારાત્મક છાપને દૂર કરી હતી.<ref>ગ્રોવ, એન્ડ્રુ અને બર્ગલમેન, રોબર્ટ; ''સ્ટ્રેટેજી ઈઝ ડેસ્ટિનીઃ હાઉ સ્ટ્રેટેજી-મેકિંગ શેપ્સ અ કંપનીઝ ફ્યુચર (વ્યૂહરચના નિયતિ છે: વ્યૂહરચનાનું ઘડતર કંપનીના ભવિષ્યને કેવી રીતે આકાર આપે છે)'' , 2001, ફ્રી પ્રેસ</ref> ====ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ, ઇન્ટેલ સિસ્ટમ્સ ડિવિઝન અને ઇન્ટેલ આર્કિટેક્ચર લેબ્સ==== આ ગાળા દરમિયાન ઇન્ટેલે બે મોટા ટેકારૂપ કાર્યક્રમો હાથ ધર્યા હતા જેણે તેમના પ્રોસેસર્સની સફળતાની બાંયધરીમાં સહાય કરી હતી. પ્રથમ બહોળા પ્રમાણમાં જાણીતુ છેઃ 1991 "ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ" માર્કેટિંગ અને બ્રાન્ડિંગ ઝુંબેશ. સમાવિષ્ટ પૂરજાઓના બ્રાન્ડિંગનો ખ્યાલ તે સમયે નવો હતો, જેમાં ફક્ત ન્યુટ્રાસ્વીટ અને અન્ય થોડાઓએ પ્રયત્ન કર્યો હતો. <ref>{{Cite book|author=Richard S. Tedlow|title=Andy Grove: The Life and Times of an American Business Icon|url=http://books.google.com/books?id=zQamXENAalkC&pg=RA1-PA256|page=256|year=2007|isbn=9781591841821}}</ref> આ ઝુંબેશે ઇન્ટેલને સ્થાપિત કરી હતી, જે પીસી(PC) ઉદ્યોગની બહાર ઘરગથથુ નામ તરીકે એક ઘટકના સપ્લાયર તરીકે જ ઓછી જાણીતી હતી. બીજા કાર્યક્રમ ઓછો જાણીતો છે: ઇન્ટેલના સિસ્ટમ્સ જૂથનો પ્રારંભ થયો હતો, જે પીસી(PC)ના "મધરબોર્ડઝ", પર્સનલ કમ્પ્યૂટરના મુખ્ય બોર્ડના કોમ્પોનન્ટનું અન જેમાં પ્રોસેસર (સીપીયુ) (CPU) અને મેમરી (આરએએમ)(RAM) ચિપ્સ પ્લગ થયેલા હોય છે તેનું ઉત્પાદન કરે છે.<ref>{{Cite web|last=Wilson |first=Tracy V. |url=http://computer.howstuffworks.com/motherboard.htm |title=HowStuffWorks "How Motherboards Work" |publisher=Computer.howstuffworks.com |date= |access-date=2010-07-29}}</ref> તેના થોડા સમય બાદ, ઇન્ટેલે ઝડપથી વિસ્તરતી જતી ડઝન જેટલી પીસી(PC) ક્લોન કંપનીઓ માટે સંપૂર્ણ કંફ્યૂગર્ડ "વ્હાઇટ બોક્સ" સિસ્ટમ્સનું ઉત્પાદન શરૂ કર્યું.{{Citation needed|date=May 2009}} 1990ના દાયકાના મધ્યની વ્યસ્ત સિઝનમાં, ઇન્ટેલે તમામ પીસી(PC)ના 15 ટકાથી વધુનું ઉત્પાદન કર્યું હતું, જેના કારણે તે સમયની ત્રીજી સૌથી મોટી સપ્લાયર બની ગઇ હતી.{{Citation needed|date=May 2009}} 1990ના દાયકા દરમિયાનમાં, ઇન્ટેલની આર્કિટેક્ચર લેબ (આઇએએલ-IAL) પર્સનલ કમ્પ્યૂટરના મોટા ભાગના હાર્ડવેરની શોધ માટે જવાબદાર હતી, તેમાં પીસીઆઇ(PCI) બસ, પીસીઆઇ(PCI) એક્સપ્રેસ (પીસીઆઇઈ-PCIe) બસ, યુનિવર્સલ સિરીયલ બસ (યુએસબી-USB), બ્લૂટૂથ વાયરલેસ ઇન્ટરકનેક્ટ, અને હવે આગવું સ્થાન{{Citation needed|date=May 2009}} ધરાવતા મલ્ટીપ્રોસેસર સર્વરોના આર્કિટેક્ચરનો સમાવેશ થાય છે.{{Clarify|date=May 2009}} આઇએએલ(IAL)ના સોફ્ટવર પ્રયત્નોના ભાગે વધુ મિશ્ર નસીબ આવ્યું હતું; તેના વિડીયો અને ગ્રાફિક્સ એ સોફ્ટવેર ડિજીટલ વીડીયોના વિકાસ માટે અગત્યના હતા, પરંતુ બાદમાં તેના પ્રયત્નો માઇક્રોસોફ્ટ તરફની સ્પર્ધાને કારણે ઢંકાઇ ગયા હતા. ઇન્ટેલ અને માઇક્રોસોફ્ટ વચ્ચેની સ્પર્ધાનો આઇએએલ(IAL)ના વાઇસ પ્રેસિડન્ટ સ્ટીવન મેકગેડીના માઇક્રોસોફ્ટ અવિશ્વાસ દાવાના સંબોધનમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. ===સુપરકમ્પ્યૂટર્સ=== હાયપરક્યુબ ક્ષેત્રવિદ્યામાં જોડાયેલા ઇન્ટેલ માઇક્રોપ્રોસેસર્સના આધારે પેરેલલ કમ્પ્યૂટર્સની ડિઝાઇન અને ઉત્પાદન કરવાના ઉદ્દેશથી ઇન્ટેલ સાયન્ટિફિક કમ્પ્યૂટર્સ ડિવિઝનની સ્થાપના 1984માં જસ્ટીન રેટનર દ્વારા કરવામાં આવી હતી.<ref name="wilson-1994">{{cite web|last=Wilson|first=Gregory|title=The History of the Development of Parallel Computing|url=http://ei.cs.vt.edu/~history/Parallel.html|access-date=11 November 2010|year=1994}}</ref> 1992માં આ નામ બદલાઇને ઇન્ટેલ સુપરકોમ્પ્યુટીંગ સિસ્ટમ્સ ડિવિઝન થઇ ગયું હતું અને આઇવેર્પ(iWarp) આર્કિટેક્ચરના વિકાસને પણ તેની હેઠળ મૂકવામાં આવ્યો હતો.<ref name="cmu-iwarp">{{cite web|title=iWarp Project|url=http://www-2.cs.cmu.edu/afs/cs/project/iwarp/archive/WWW-pages/iwarp.html|publisher=[[Carnegie Mellon University]]|access-date=11 November 2010}}</ref> આ ડિવિઝને વિવિધ સુપરકમ્પ્યૂટર સિસ્ટમ્સની ડિઝાઇન કરી હતી, જેમાં ઇન્ટેલ આઇપીએસસી (iPSC)/1, આઇપીએસસી/2 (iPSC/2), આઇપીએસસી/860 (iPSC/860), પેરાગોન અને એએસસીઆઇ રેડનો પણ સમાવેશ થાય છે. ===સ્પર્ધા, અવિશ્વાસ અને જાસૂસી=== {{See also|AMD v. Intel}} પ્રભુત્વની બાબતનો અંત લાવવા માટે બે પરિબળો એકઠા થઇ ગયાં હતાં: 2000માં શરૂ થયેલી પીસી(PC)ની માંગ વૃદ્ધિમાં ઘટાડો અને નીચા ખર્ચવાળા પીસી(PC)નો ઉદય. 1990ના દાયકાના અંતમાં માઇક્રોપ્રોસેસર કામગીરીએ એ સીપીયુ(CPU) પાવર માટે સોફ્ટવેરની માગને ઘટાડી દીધી હતી. ઊંચી કક્ષાના સર્વર સિસ્ટમ્સ અને સોફ્ટવેર ઉપરાંત "ડોટ કોમ પરપોટા"ના અંત સાથે ઘટી ગયેલી માંગને લીધે 2000 બાદ ઉપભોક્તા સિસ્ટમો વધતી જતી નીચા ખર્ચવાળી સિસ્ટમો પર અસરકારક રીતે ધસી ગઈ હતી. અત્યાર સુધીમાં સૌથી વધુ શક્તિશાળી પ્રોસેસર્સનું ઉત્પાદન કરવાની ઇન્ટેલની વ્યૂહરચના અને તેમના પુરોગામીઓના વિનાશમાં અસ્થિરતા ઊભી થઇ હતી,{{Citation needed|date=May 2009}} જેના કારણે સ્પર્ધકો માટે ઝડપી લાભની તકો ઊભી કરી હતી, તેમાં ખાસ કરીને એએમડી(AMD)નો સમાવેશ થાય છે. તેના કારણે પ્રોસેસર લાઇનની નફાકારકતામાં{{Citation needed|date=May 2009}} ઘટાડો થયો હતો અને ઇન્ટેલના પીસી(PC) હાર્ડવેર પરના અણધાર્યા પ્રભુત્વનો અંત આવ્યો હતો. {{Citation needed|date=July 2007}} ઇન્ટેલના એક્સ86(x86) માઇક્રોપ્રોસેસર બજારમાં પ્રભુત્વને કારણે વર્ષો સુધી અવિશ્વાસ ભંગના અસંખ્ય આરોપો થયા હતા, જેમાં 1980ના દાયકાના અંતમાં અને 1999માં, એમ બન્નેમાં એફટીસી(FTC)ની તપાસનો સમાવેશ થાય છે અને દિવાની કાર્યવાહીઓ જેમ કે ડિજીટલ ઇક્વીપમેન્ટ કોર્પોરેશન (ડીઇસી-DEC) અને ઇન્ટરગ્રાફ દ્વારા પેટન્ટ દાવાનો સમાવેશ થાય છે. ઇન્ટેલના બજાર પરનો પ્રભાવ (એક સમયે {{When|date=May 2009}} તે 32 બીટ એક્સ86(x86) માઇક્રોપ્રોસેસર્સમાં 85 ટકાથી વધુ બજાર હિસ્સો ધરાવતી હતી) તેમ જ ઇન્ટેલની કઠિન કાનૂની પદ્ધતિઓ (જેમ કે તેનો પીસી(PC) ઉત્પાદકોની વિરુદ્ધમાં પ્રચલિત નહીં તેવો 338 પેટન્ટ દાવો)<ref>{{Cite news |first=Richard |last=McCausland |coauthors= |title=Counterpunch: Amx86 buyers get 'legal aid.' – Advanced Micro Devices offers legal aid to manufactures of Amx86-based machines warned by Intel Corp. to take out patent licenses |date=1993-05-24 |publisher=LookSmart Ltd. |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EKF/is_n1964_v39/ai_13901771 |work=FindArticles |pages= |access-date=2007-07-12 |language= |archive-url=https://archive.today/20120711223700/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EKF/is_n1964_v39/ai_13901771/ |archive-date=2012-07-11 |url-status=dead }}</ref> એમ બન્નેએ તેને દોષારોપણ માટેનું આકર્ષક લક્ષ્યાંક બનાવી, પરંતુ થોડા દાવાઓમાં ક્યારેક પણ કોઈની પણ સામે હોઈ શકે છે. {{Clarify|date=May 2009}} ઔદ્યોગિક જાસૂસીનો કિસ્સો 1995માં ઉદ્ભવ્યો હતો જેમાં ઇન્ટેલ અને એએમડી(AMD) બન્ને સંડોવાયેલા હતા. એક [[આર્જેન્ટીના|આર્જેન્ટાઇન]] બીલ ગાએડ, અગાઉ એએમડીના અને ઇન્ટેલના એરિઝોનાના, એમ બંનેના પ્લાન્ટ ખાતે નોકરી કરતા હતા, આઇ486 અને P5 પેન્ટિયમની ડિઝાઇન એએમડી અને ચોક્કસ વિદેશી સત્તાઓને વેચતી વખતે 1993માં તેમની ધરપકડ થઇ હતી.<ref name="intel-spy">{{Cite news|first= |last= |coauthors= |title=Worker Pleads Not Guilty in Intel Spy Case |date=1995-10-20 |publisher=[[The New York Times Company]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=990CE7D81239F933A15753C1A963958260 |work=[[The New York Times]] |pages= |access-date=2007-07-12 |language=}}</ref> ગાયેડે ઇન્ટેલ ખાતે તેના કમ્પ્યૂટર સ્ક્રીન પરથી ડેટાની વિડીયોટેપ ઉતારી હતી અને તે એએમડી(AMD)ને મેલ કરી હતી, જેની તાત્કાલિક ઇન્ટેલ અને સત્તાવાળાઓને જાણ થઈ હતી, જે ગાએડની ધરપકડમાં પરિણમી હતી. ગાએડ ગુનેગાર સાબિત થયો હતો, જૂન 1996માં તેને 33 મહિના માટે જેલમાં મોકલી અપાયો હતો.<ref name="Guillermo Gaede">{{Cite news|first= |last= |coauthors= |title=Ex-Intel Engineer Sentenced to Prison Term |date=1996-06-25 |publisher=[[The New York Times Company]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E01E0DE1239F936A15755C0A960958260 |work=[[The New York Times]] |pages= |access-date=2007-07-12 |language=}}</ref><ref name="Guilty">{{Cite news |first= |last= |coauthors= |title=Ex-Intel employee pleads guilty – Guillermo Gaede pleads guilty to stealing Intel trade secrets – Industry Legal Issue |date=1996-03-25 |publisher=LookSmart, Ltd. |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EKF/is_n2109_v42/ai_18135525 |work=findarticles.com |pages= |access-date=2007-07-12 |language= |archive-date=2008-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080310062012/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EKF/is_n2109_v42/ai_18135525 |url-status=dead }}</ref> ===એપ્પલ સાથે ભાગીદારી=== {{details|Apple–Intel transition}} 6 જૂન 2005માં, એપ્પલના સીઇઓ(CEO) સ્ટીવ જોબ્સે જાહેરાત કરી હતી કે એપ્પલ તેના લાંબા ગાળાની પસંદગી એવા પાવરપીસી આર્કિટેક્ચરમાંથી ઇન્ટેલ એક્સ86 (x86) આર્કિટેક્ચરમાં સ્થળાતંર કરશે, કેમ કે ભવિષ્યની પાવરપીસીની યોજના એપ્પલની જરૂરિયાતોને સંતોષી શકશે નહીં. ઇન્ટેલના સીપીયુને સમાવતા પ્રથમ મેકિન્ટોશ કમ્પ્યૂટર્સની જાહેરાત 10 જાન્યુઆરી 2006ના રોજ કરવામાં આવી હતી અને એપ્પલ અને તેના મેક્સ ઉપભોક્તાની સમગ્ર લાઇન ઓગસ્ટ 2006ના પ્રારંભ સુધીમાં ઇન્ટેલના પ્રોસેસર્સ પર ચાલતી થઈ હતી. એપ્પલ એક્સસર્વ સર્વરને ઇન્ટેલ ક્ઝેઓન(Xeon) પ્રોસેસર્સ વડે નવેમ્બર 2006થી સુધારવામાં આવ્યા હતા, અને તેને એપ્પલના મેક પ્રો સમાન કંફ્યૂગરેશનમાં જ આપવામાં આવે છે.<ref name="newmacs">[https://web.archive.org/web/20080709001007/http://news.com.com/Jobs+New+Intel+Macs+are+screamers/2100-7354_3-6025409.html જોબ્સ: ન્યુ ઇન્ટેલ મેક્સ આર 'સ્ક્રીમર્સ'] news.com</ref> ===કોર 2 ડ્યૂઓ જાહેરાત વિવાદ=== 2007માં કંપનીએ તેના કોર 2 ડ્યૂઓ પ્રોસેસર માટેની પ્રિન્ટ જાહેરાત પ્રસિદ્ધ કરી હતી, જેમાં બાજુમાં આવેલી ઓફિસ પાસે છ આફ્રિકન દોડવીરો કૌકેશિયન પુરુષોને ઘૂંટણીયે પડતા દેખાય છે (દોડવીરો દ્વારા શરૂના બ્લોક્સમાં લેવામાં આવેલા પોસ્ટર દ્વારા). ઇન્ટેલ કોર્પોરેટ માર્કેટિંગના વાઇસ પ્રેસિડન્ટ નેન્સી ભગતના અનુસાર સામાન્ય લોકોને આ જાહેરાત "બિનસંવેદનશીલ અન અપમાનજનક" લાગી હતી.<ref name="Intel-ad blog">{{Cite web |url=http://blogs.intel.com/views/2007/07/sprinter_ad.html |title=Views@Intel – Sprinter Ad (Blog post) |access-date=2007-08-09 |last=Bhagat |first=Nancy |date=2007-07-31 |work=blogs.intel.com |publisher=Intel Corporation |archive-date=2007-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820070329/http://blogs.intel.com/views/2007/07/sprinter_ad.html |url-status=dead }}</ref> આ ઝુંબેશને ઝડપથી પાછી ખેંચી લેવામાં આવી હતી અને વિવિધ ઇન્ટેલ એક્ઝિક્યુટિવોએ કોર્પોરેટ વેબસાઇટ પર જાહેરમાં માફી માગી હતી.<ref name="Intel-ad 2007-08">{{Cite web |url=http://www.intel.com/news/sprintad.htm?iid=search |title=Apologies from Intel for Sprinter Ad |access-date=2007-08-09 |last=MacDonald |first=Don |work=Intel Corporation |archive-date=2008-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080202081025/http://www.intel.com/news/sprintad.htm?iid=search |url-status=dead }}</ref> ===ક્લાસમેટ પીસી(PC)=== ઇન્ટેલનું ક્લાસમેટ પીસી(PC) કંપનીનું પ્રથમ ઓછા ખર્ચવાળું નેટબુક કમ્પ્યૂટર છે. ==કોર્પોરેટ બાબતો== સપ્ટેમ્બર 2006માં, ઇન્ટેલમાં આશરે 100,000 કર્મચારીઓ અને વિશ્વભરમાં 200 જેટલી સવલતો હતી. 2005માં તેની આવક 38.8 અબજ ડોલર હતી અને ફોર્ચ્યુન 500માં તેનો ક્રમ 49મો હતો. તેના શેરનો સંકેત આઇએનટીસી (INTC) છે, જે નાસડેક (NASDAQ) પર નોંધણી થયેલ છે. ફેબ્રુઆરી 2009ના રોજ ઇન્ટેલના સૌથી મોટા ગ્રાહકો હ્યુવલેટ પેકાર્ડ અને ડેલ હતા. <ref>{{Cite news|author=Dan Nystedt|title=HP Overtakes Dell as Intel's Largest Customer|url=http://www.pcworld.com/article/160080/hp_overtakes_dell_as_intels_largest_customer.html|date=2009-02-24|access-date=2009-02-24|work=[[PC World (magazine)|PC World]]|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225204220/http://www.pcworld.com/article/160080/hp_overtakes_dell_as_intels_largest_customer.html|url-status=dead}}</ref> ===આગેવાની અને કોર્પોરેટ માળખું=== રોબર્ટ નોયસી ઇન્ટેલની 1968માં સ્થાપના સમયના સીઇઓ(CEO) હતા, ત્યાર બાદ 1975માં તેના સહ સ્થાપક ગોર્ડન મૂર હતા. એન્ડી ગ્રોવ 1979માં કંપનીના પ્રેસિડન્ટ બન્યા હતા અને જ્યારે મૂરે ચેરમેન બન્યા ત્યારે સીઇઓ(CEO)ના પદનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો હતો. 1998માં ગ્રૂવ, મૂરેના ચેરમેન તરીકે અનુગામી બન્યા હતા અને ક્રેગ બેરેટ, પહેલેથી જ કંપનીના પ્રેસિડન્ટ બન્યા હતા. 18 મેના રોજ બેરેટ કંપનીનું શાસન પાઉલ ઓટેલીનીના હાથમાં સોંપ્યુ હતું, જેઓ અગાઉ મૂળ આઇબીએમ પીસી(PC)માં ઇન્ટેલની ડિઝાઇન જીત માટે જવાબદાર હતા. બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સે ઓટેલિનીને સીઇઓ(CEO) તરીકે ચૂંટી કાઢ્યા હતા અને બોર્ડના ચેરમેન તરીકે ગ્રૂવનું સ્થાન બેરેટે લીધું હતું. ગ્રૂવ ચેરમેનના પદ પરથી ઊતરી ગયા હતા પરંતુ, તેમને ખાસ સલાહકાર તરીકે ચાલુ રાખવામાં આવ્યા હતા. મે 2009માં, બેરેટ ચેરમેન તરીકે ઊતરી ગયા હતા અને જેને શો બોર્ડના નવા ચેરમેન તરીકે ચૂંટાયા હતા. ઇન્ટેલના બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સના પ્રવર્તમાન સભ્યોમાં ક્રેગ બેરેટ, ચાર્લેન બાર્શેફસ્કાય, સુસાન ડેકર, જેમ્સ ગુઝી, રીડ હંટ, પાઉલ ઓટેલિની, જેમ્સ પ્લુમર, ડેવીડ પોટ્રુક, જેન શો, જોહ્ન થોર્નટોન અને ડેવીડ યોફી છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.intel.com/pressroom/bod.htm |title=Intel Board of Directors |access-date=2007-09-15}}</ref> ===રોજગારી=== {{Ref improve section|date=October 2008}} [[File:Intel Costa 12 2007 SJO 105b.jpg|thumb|ઇન્ટેલની કોસ્ટા રિકામાં રહેલી માઇક્રોપ્રોસેસર સવલતને 20 ટકાની કોસ્ટા રિકન નિકાસ અને દેશની આંતરિક આવકના 4.9 ટકા માટે જવાબદાર ગણવામાં આવી હતી. <ref>[96]</ref>]] કંપની ખાસ કરીને તેના એક્ઝિક્યુટિવ જૂથમાં ખૂબ જુસ્સાપૂર્વક પ્રોત્સાહન આપે છે. કંપનીઓ બહારના સીઇઓ(CEO)થી બચીને દૂર રહેવાનું વલણ જાળવી રાખ્યું છે. પાઉલ ઓટેલિનીએ જ્યારે સીઇઓની ભૂમિકા શરૂ કરી ત્યારે તેઓ કંપનીની 30 વર્ષથી ઘડાયેલી વ્યક્તિ હતા. કંપનીના તમામ ટોચના હોદ્દાવાળી વ્યક્તિઓએ, કંપનીની સાથે વર્ષો સુધી કામ કર્યા પછી રેન્ક દ્વારા વિકાસ કર્યો છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં ઇન્ટેલના ટોચના એક્ઝિક્યુટિવોએ તેમની સમગ્ર કામગીરી કારકીર્દી ઇન્ટેલ સાથે વીતાવી છે, જે અસ્થિર સિલિકોન વેલીમાં ભાગ્યે જ બનતી ઘટના છે {{Citation needed|date=January 2009}}. ઇન્ટેલ તેના સીઇઓ(CEO) 65 વર્ષની વયે પહોંચે ત્યારે ફરજિયાત નિવૃત્ત નીતિ ધરાવે છે, એન્ડી ગ્રૂવ 62 વર્ષે, જ્યારે રોબર્ટ નોયસી અને ગોર્ડન મૂરે 58 વર્ષે નિવૃત્ત થયા હતા. ગ્રૂવ ચેરમેન તરીકે અને બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સના સભ્ય તરીકે 2005માં 68 વર્ષની ઉંમરે નિવૃત્ત થયા હતા. કોઇની પણ પાસે ઓફિસ નથી; દરેક જણ, ઓટેલિની પણ ક્યુબિકલમાં બેસે છે. આવી ડિઝાઇન કર્મચારીઓમાં સમતાવાદની પ્રેરણા આપવા માટે કરવામાં આવી છે, પરંતુ કેટલાક નવા કામે રાખેલાઓને આ ફેરફાર સાથે અનુકૂળ થવામાં મુશ્કેલી નડતી હોય છે{{Citation needed|date=January 2009}}. આ નીતિમાં ઇન્ટેલ એકલી જ નથી. ડેલ કમ્પ્યૂટર્સ, હ્યુવલેટ પેકાર્ડ અને એનવીઆઇડીઆઇએ (NVIDIA) પણ ઓફિસ નહીં-ની નીતિ ધરાવે છે. કંપનીનું વડુમથક કેલિફોર્નિયાની સિલિકોન વેલીમાં આવેલું છે અને વિશ્વભરમાં કામગીરી ધરાવે છે. કેલિફોર્નિયાની બહાર, કંપની ચીન, કોસ્ટા રિકા, [[મલેશિયા|મલેશિયા]], [[ઈઝરાયલ|ઇઝરાયેલ]], [[આયરલેંડનું ગણતંત્ર|આયર્લેન્ડ]], [[ભારત|ભારત]], [[રશિયા|રશિયા]] અને [[વિએટનામ|વિયેતનામ]] તેમ જ 63 દેશો અને પ્રાંતોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સવલતો ધરાવે છે. યુ.એસ.(U.S.)માં ઇન્ટેલ કેલિફોર્નિયા, કોલોરાડો, મેસ્સાચ્યુસેટ્સ, એરિઝોના, ન્યુ મેક્સિકો, ઓરેગોન, ટેક્સાસ, વોશિંગ્ટન, અને ઉતાહમાં મોટી સંખ્યામાં કર્મચારીઓને રોજગારી આપે છે. ઓરેગોનમાં ઇન્ટેલ રાજ્યની સૌથી મોટી રોજગારદાતા છે, જે મુખ્યત્વે હિલ્સબોરોમાં જ 15,000થી વધુ કર્મચારીઓ ધરાવે છે.<ref name="businessprofile">સુહ, એલિઝાબેથ. [http://www.oregonlive.com/special/oregonian/index.ssf?/base/news/1192589730189230.xml&amp;coll=7 ઓરેગોનના સૌથી મોટા રોજગારદાતાનું ઘર અને ઘણું બધું.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304061822/http://www.oregonlive.com/special/oregonian/index.ssf?/base/news/1192589730189230.xml&coll=7 |date=2016-03-04 }} ''ધ ઓરેગોનિયન'' , 28 ઓક્ટોબર, 2007.</ref> કંપની ન્યુ મેક્સિકોમાં સૌથી મોટી ઔદ્યોગિક રોજગારદાતા છે, જ્યારે એરિઝોનામં કંપની 10,000થી વધુ કર્મચારીઓ ધરાવે છે, ઇન્ટેલ આયર્લેન્ડમાં પણ સૌથી મોટી રોજગારદાતા છે, જ્યાં તે 5,000થી વધુ કર્મચારીઓ ધરાવે છે. ====વૈવિધ્યતાની પહેલ==== ઇન્ટેલ વૈવિધ્યતા પહેલ ધરાવે છે, જેમાં કર્મચારી વૈવિધ્યતા જૂથો તેમ જ સપ્લાયર વૈવિધ્યતા કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Intel Diversity">{{Cite web|url=http://www.intel.com/jobs/diversity/index.htm |title=Jobs at Intel – Diversity |access-date=2007-07-28 |work=intel.com |publisher=Intel Corporation }}</ref> કર્મચારી વૈવિધ્યતા જૂથો ધરાવતી અન્ય કંપનીઓની જેમ તેઓ જાતિ અને રાષ્ટ્રીયતા આધારિત તેમ જ જાતીય ઓળખ અને ધર્મ અનુસાર જૂથોનો સમાવેશ કરે છે. 1994માં, ઇન્ટેલે સૌથી પહેલાં કોર્પોરેટ જગતના સમલૈંગિક(પુરુષ), સમલૈંગિક(સ્ત્રી), ઉભયલિંગી અને ટ્રાન્સજેન્ડર કર્મચારી જૂથોને મંજૂરી આપી હતી, અને તે <ref name="gay">{{Cite web |url=http://www.intelglbt.org/ |title=ઇન્ટેલ ગે, લેસ્બિયન, બાઈસેક્સ્યુઅલ અથવા ટ્રાન્સજેન્ડર એમ્પ્લોયીઝ હોમ પેજ |access-date=2011-06-24 |archive-date=2007-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070209204620/http://www.intelglbt.org/ |url-status=dead }}</ref> મુસ્લિમ કર્મચારી જૂથ,<ref name="IMEG">{{Cite web |url=http://www.intel.com/jobs/diversity/people/emplgroups.htm?grp=13 |title=Jobs at Intel – Diversity, Employee Groups (Intel Muslim Employee Group) |access-date=2007-07-28 |work=Intel Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20060624003954/http://www.intel.com/jobs/diversity/people/emplgroups.htm?grp=13 |archive-date=2006-06-24 |url-status=live }}</ref> યહૂદી કર્મચારી જૂથ,<ref name="IJC">{{Cite web |url=http://www.intel.com/jobs/diversity/people/emplgroups.htm?grp=11 |title=Jobs at Intel – Diversity, Employee Groups (Intel Jewish Community) |access-date=2007-07-28 |work=Intel Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080202081009/http://www.intel.com/jobs/diversity/people/emplgroups.htm?grp=11 |archive-date=2008-02-02 |url-status=live }}</ref> અને બાઇબલ આધારિત ખ્રિસ્તી જૂથને ટેકો આપે છે.<ref name="IBCN">{{Cite web |url=http://www.intel.com/jobs/diversity/people/emplgroups.htm?grp=7 |title=Jobs at Intel – Diversity, Employee Groups (Intel Bible-Based Christian Network) |access-date=2007-07-28 |work=Intel Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20070311222133/http://www.intel.com/jobs/diversity/people/emplgroups.htm?grp=7 |archive-date=2007-03-11 |url-status=live }}</ref><ref name="IBCN website">[http://ibcn.org/ ઇન્ટેલ બાઇબલ આધારિત ક્રિશ્ચિયન નેટવર્ક (આઈબીસીએન-IBCN) વેબસાઇટ]</ref> ઇન્ટેલે 2002માં માનવ અધિકાર ઝુંબેશ દ્વારા જાહેર કરાયેલ પ્રથમ કોર્પોરેટ ઇક્વાલિટી ઇન્ડેક્સ (કોર્પોરેટ સમાનતા સૂચકાંક) પર 100 ટકા રેટીંગ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. તેણે આ રેટીંગ 2003 અને 2004માં જાળવી રાખ્યું હતું. વધુમાં, 2005માં વર્કિંગ મધર મેગેઝિન દ્વારા કામ કરતી માતાઓ માટેની 100 શ્રેષ્ઠ કંપનીઓમાંની એક તરીકે તેનું નામ મૂકવામાં આવ્યું હતું. ===શાળા માટે અનુદાન=== રિયો રાંચો, ન્યુ મેક્સિકો, ઇન્ટેલ અગ્રણી રોજગારદાતા છે.<ref>{{Cite news|title=Wireless company dumps Rio Rancho|url=http://www.usatoday.com/tech/wireless/data/2004-08-18-usurf-dumps-rio-rancho_x.htm|work=[[USA Today]]|date=2004-08-18|access-date=2009-02-28}}</ref> 1997માં, સેન્ડોવલ કાઉન્ટી[[ અને ઇન્ટેલ કોર્પોરેશન વચ્ચેની સામુદાયિક ભાગીદારીથી [[રિયો રાંચો હાઇ સ્કુલ]] માટે અનુદાન આપીને શાળા બાંધવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.riorancho.com/rrsch.html |title=RIO RANCHO school district |publisher=Riorancho.com |date= |access-date=2010-07-29 |archive-date=2011-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104235135/http://www.riorancho.com/rrsch.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.intel.com/community/newmexico/media.htm |title=Intel in Your Community - New Mexico - News Room |publisher=Intel.com |date= |access-date=2010-07-29 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228004507/http://www.intel.com/community/newmexico/media.htm |url-status=dead }}</ref>]] ===નાણાકીય બાબતો=== [[File:Intc-hist-price-1986-2006.png|left|300px|thumb|ઇન્ટેલના શેરનો ભાવ, નવે 1986-નવે 2006]] ઇન્ટેલનું બજાર મૂડીકરણ 85.67 અબજ ડોલર છે. (11 મે 2009). જાહેર રીતે તેનું નાસદેક પર આઇએનટીસી(INTC)ના સંકેત સાથે ટ્રેડીંગ થાય છે. બહોળા પ્રમાણમાં ફેલાયેલા શેરો, નીચે જણાવેલા નિર્દેશાંકો ઇન્ટેલના શેરો ધરાવે છે: ડાઉ જોન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ એવરેજ, એસએન્ડપી 500, નાસદેક-100, રશેલ 1000 નિર્દેશાંક, રશેલ 1000 ગ્રોવ્થ ઇન્ડેક્સ, એસઓએક્સ (પીએચએલએક્સ સેમિકન્ડક્ટર સેકટર), અને જીએસટીઆઇ સોફ્ટવેર નિર્દેશાંક. 15 જુલાઇ, 2008ના રોજ, ઇન્ટેલે જાહેરાત કરી હતી કે કંપનીએ 2008ના બીજા ત્રિમાસિક ગાળા(Q2)માં ઇતિહાસમાં સૌથી વધુ કમાણી પ્રાપ્ત કરી છે. <ref>[http://arstechnica.com/news.ars/post/20080715-intel-posts-record-breaking-q2-earnings.html ઇન્ટેલે વિક્રમ તોડતાં Q2 આવકો પ્રાપ્ત કરી હતી]</ref> {{-}} ===જાહેરાત અને બ્રાંડ વ્યવસ્થાપન=== {{Ref improve section|date=May 2008}} ઇન્ટેલ તેની લાંબા ગાળાથી ચાલી રહેલી ''ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ'' ઝુંબેશને કારણે વિશ્વમાં ભારે ઓળખ ધરાવતી કમ્પ્યૂટર્ બ્રાંડોમાંની એક પુરવાર થઇ છે. 1991માં શરૂ થયેલી આ ઝુંબેશ,<ref>{{Cite web|title=Intel Inside Program: Anatomy of a Brand Campaign|url=http://www.intel.com/pressroom/intel_inside.htm|work=Intel Corporation|access-date=2008-05-12}}</ref>નું સર્જન ઇન્ટેલના માર્કેટિંગ મેનેજર ડેનીસ કાર્ટર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|title=Intel Inside Program|url=http://www.intel.com/pressroom/intel_inside.htm|work=Intel}}</ref> તેના પછીના વર્ષે પાંચ કડીઓવાળું જાહેરખબર-જોડકણું રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું અને કંપનીની 130મી વર્ષગાંઠ સુધીમાં તે વિશ્વભરમાં 130 દેશોમાં ગુંજતું થયું છે. ''''ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ''' ' ઝુંબેશ માટે પ્રારંભિક બ્રાન્ડિંગ એજન્સી સોલ્ટ લેક સિટીની ડાહલિનસ્મિથવ્હાઇટ એડવર્ટાઇઝીંગ હતી. ઇન્ટેલનો ''ઘૂમરાતો'' લોગો એ ડાહલિનસ્મિથવ્હાઇટ આર્ટ ડિરેક્ટર સ્ટીવ ગ્રીગનું ઇન્ટેલના પ્રેસિડન્ટ અને સીઇઓ એન્ડી ગ્રૂવના નિદર્શન હેઠળનું કાર્ય હતું. ''ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ'' જાહેરાત ઝુંબેશે જાહેર બ્રાન્ડ નિષ્ઠાની અને ઉપભોક્તા કમ્પ્યૂટર્સમાં ઇન્ટેલ પ્રોસેસર્સની સતર્કતાની ગરજ પૂરી પાડી હતી.<ref>{{Cite news|title=Intel plans a huge fall campaign for Pentium, its latest and most powerful computer chip.|url=http://www.nytimes.com/1994/08/24/business/media-business-advertising-intel-plans-huge-fall-campaign-for-pentium-its-latest.html | first=Stuart | last=Elliott | date=1994-08-24 | work=The New York Times}}</ref> ઇન્ટેલે ''ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ'' લોગો અને ટૂંકા જોડકણાનો ઉપયોગ કરનારા કેટલાક જાહેરાતકર્તાઓને અમુક ખર્ચ એ જાહેરાત પેટે ચૂકવ્યો હતો.<ref>{{Cite web|title=Intel mulls branding for handheld chips |url=http://news.cnet.com/Intel-mulls-branding-for-handheld-chips/2100-1041_3-1014468.html}}</ref> ====લોગો==== {| class="wikitable" style="margin:auto;width:80%" |+ ઇન્ટેલ બ્રાન્ડ લોગો |- !મુખ્ય લોગો ! style="width:10%"|તારીખ !સબસેટ લોગો ! style="width:10%"|તારીખ ! style="width:50%"|નોંધ |- style="background:white" | rowspan="2" style="text-align:center"|[[File:Intel Logo.svg|100px]] | rowspan="2" style="text-align:center"| 1968–2005 | style="text-align:center"|[[File:Intel Inside Logo (1991-2006).svg|100px]] | style="text-align:center"|1991–2003 | મૂળ "ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ" લોગો. |- style="background:white" | style="text-align:center"|[[File:Intelinsidemodified.PNG|100px]] | style="text-align:center"|2003–2005 | હજુ પણ '''ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ''' લોગો તરીકે, પરંતુ મૂળભૂત ઇન્ટેલના લોગોને ઇન્ટેલ "ઇ(e)" સાથે મેળવવા માટે બદલવામાં આવ્યો હતો અને ટાઇપફેસ બદલવામાં આવ્યા હતા. |- style="background:white" | rowspan="2" style="text-align:center"| | rowspan="2" style="text-align:center"|2005-વર્તમાન | style="text-align:center"|[[File:Intel Core Duo.png|100px|ઇન્ટેલ કોર ડ્યૂઓ બ્રાન્ડનો લોગો]] | style="text-align:center"|2006–2009 | [[File:Intel Leap ahead.png|right|100px]]ઇન્ટેલે નવા લોગો '''ઇન્ટેલ''' અને સૂત્ર ''લિપ અહેડ'' ની તરફેણમાં ઇન્ટેલ ઇનસાઇડને દૂર કર્યો હતો. '''''ઇનસાઇડ'' ''' ને છૂટ્ટું પાડવામાં આવ્યું, નવો લોગો સ્પષ્ટ રીતે ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ લોગો પરથી પ્રેરિત છે. ટાઇપફેસ નિયો સેન્સ ઇન્ટેલનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. |- style="background:white" | style="text-align:center"|[[File:Intel Inside 2009.png|100px]] | style="text-align:center"|(2009-હાલમાં) | '''''ઇનસાઇડ'' ''' ટ્રેડમાર્ક સાથે વર્તમાન '''ઇન્ટેલ''' લોગો. i3, i5, i7, એટોમ અને ક્ઝેઓન આ લોગોનો ઉપયોગ કરે છે. |} 2006માં ઇન્ટેલે ઓપન સ્પેશિફિકેશન પ્લેટફોર્મના પ્રોત્સાહનોને સેન્ટ્રીનોથી આગળ વધાર્યા હતા, જેથી વીવ મિડીયા સેન્ટર પીસી(PC) અને બિઝનેસ ડેસ્કટોપ ઇન્ટેલ વીપ્રો (vPro)નો સમાવેશ કરી શકાય. જાન્યુઆરી 2006ના મધ્યમાં ઇન્ટેલે એવી જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ પ્રોસેસર્સમાંથી લાંબા ગાળાથી ચાલી આવતા નામ ''પેન્ટિયમ'' ને પડતું મૂકે છે. પેન્ટિયમ નામનો ઉપયોગ પહેલાં P5 કોર ઇન્ટેલ પ્રોસેસર્સ(પેન્ટ એ P5માં 5નો ઉલ્લેખ કરે છે)નો ઉલ્લેખ કરવામાં થતો હતો અને તે કોર્ટના ચુકાદા સાથે છેતરપિંડી કરીને કરવામાં આવ્યું હતું, જે ક્રમાંક જોડાયેલા હોય તેવા ટ્રેડમાર્કીંગ સામે મનાઇ ફરમાવતો હતો, જેથી સ્પર્ધકો પણ તેમના પ્રોસેસર્સને સમાન નામથી બોલાવી શકે, જેમ કે પહેલાં 386 અને 486 પ્રોસેસર્સમાં થયું હતું. (તે બન્નેની આઇબીએમ(IBM) અને એએમડી(AMD) દ્વારા નકલ ઉત્પાદિત કરવામાં આવી હતી). જ્યારે નવી યોનાહ ચિપ્સ, બ્રાન્ડેડ કોર સોલો અને કોર ડ્યૂઓને રજૂ કરવામાં આવ્યા ત્યારે મોબાઇલ પ્રોસેસર્સમાંથી તેમણે પેન્ટિયમ નામ કાઢી નાખ્યું હતું. જ્યારે કોર 2 પ્રોસેસર્સ શ્રેણી રજૂ કરવામાં આવી ત્યારે ડેસ્કટોપ પ્રોસેસર્સને બદલી નાખવામાં આવ્યા હતા. ઇન્ટેલના પ્રવક્તાના અનુસાર 2009ના અનુસાર કોઇ પણ વ્યક્તિ સેલેરોન વિશે સારું-વધુ સારું-શ્રેષ્ઠની દ્રષ્ટિએ વિચારી શકે છે, જેમ કે સેલેરોન સારુ હતું, પેન્ટિયમ વધુ સારું અને ઇન્ટેલ કોર પરિવાર એ શ્રેષ્ઠતા દર્શાવે છે, જે કંપની પૂરી પાડી શકે છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.pcworld.com/article/166973/intels_chip_renaming_strategy_meets_resistance.html|title=Intel's Chip Renaming Strategy Meets Resistance|last=Shah|first=Agam|work=[[PC World (magazine)|PC World]]|access-date=2009-06-22|archive-date=2009-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20090622062304/http://www.pcworld.com/article/166973/intels_chip_renaming_strategy_meets_resistance.html|url-status=dead}}</ref> 2008માં ઇન્ટેલે તેની ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ ઝુંબેશ પરના ભારને ટેલિવિઝન અને પ્રિન્ટ જેવા પરંપરાગત માધ્યમથી નવા માધ્યમ જેમ કે ઇન્ટરનેટ તરફ સ્થળાંતર કરવાનું વિચાર્યું હતું.<ref name="IHT"></ref> કંપનીને તેના કો-ઓપ(co-op) કાર્યક્રમમાં પૂરા પાડવામાં આવતા નાણાંમાથી ઓછામાં ઓછા 35 ટકા જેટલી રકમ ઓનલાઇન માર્કેટિંગ માટે વાપરવામાં આવે તેવી જરૂરિયાત ઇન્ટેલે વ્યક્ત કરી હતી.<ref name="IHT">{{Cite news |first=Stuart |last=Elliott |coauthors= |title='Intel inside' ad campaign shifts focus to the Web |date=2007-10-11 |publisher=[[The New York Times Company]] |url=http://www.iht.com/articles/2007/10/11/business/adco.php?WT.mc_id=atomtechnology |work=[[International Herald Tribune]] |access-date=2007-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220214446/http://www.iht.com/articles/2007/10/11/business/adco.php?WT.mc_id=atomtechnology |archive-date=2008-02-20 |url-status=live }}</ref> કેટલાક કલાકારોએ ઇન્ટેલ બ્રાન્ડ સંસ્કૃતિને તેમનાં કાર્યોમાં ગૂંથી લીધી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, ''ઈવિલ ઇનસાઇડ'' સ્ટિકરો,<ref>{{Cite web |url=http://www.stickergiant.com/Merchant2/merchant.mvc?Screen=PROD&Product_Code=rst105 |title=ઇવિલ ઇનસાઇડ સ્ટિકર્સ: વિનયલ સ્ટિકર |access-date=2021-07-09 |archive-date=2008-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216121347/http://www.stickergiant.com/Merchant2/merchant.mvc?Screen=PROD&Product_Code=rst105 |url-status=dead }}</ref> ''ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ, ઇડિયોટ આઉટસાઇડ'' <ref>{{Cite web |url=http://jokewallpaper.info/yerinjoke2003/html/165.php |title=JokeWalpaper.info ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ, ઇડિયટ આઉટસાઇડ |access-date=2011-06-24 |archive-date=2010-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117160757/http://jokewallpaper.info/yerinjoke2003/html/165.php |url-status=dead }}</ref> અને ''આર.આઇ.પી. ઇન્ટેલ ઇનસાઇડ'' સાથેનો કબર પરની નિશાનીરૂપેનો પત્થર<ref name="Inquirer 2006-04-11">{{Cite news |first= |last= |coauthors= |title=IBM leads semiconductor plot against Intel |date=2006-04-11 |publisher=[[The Inquirer]] |url=http://www.theinquirer.net/?article=30912 |work=theinquirer.net |pages= |access-date=2008-01-07 |language= |archive-date=2006-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060412203909/http://www.theinquirer.net/?article=30912 |url-status=dead }}</ref>. ટેરી પ્રેટચેટ્ટની ડિસ્કવર્લ્ડ પુસ્તકોના સુપરકમ્પ્યૂટર હેક્સ પરના સ્ટિકરને "એન્થિલ ઇનસાઇડ" એમ વંચાય છે. ====સોનિક (ધ્વનિ) લોગો==== વિખ્યાત D♭&nbsp; D♭&nbsp; G♭&nbsp; D♭&nbsp; A♭ ટૂંકું જોડકણું, સોનિક(ધ્વનિ) લોગો, ટેગ, ઓડિયો નેમોનિક(સ્મૃતિસહાયક) ''([http://www.uspto.gov/go/kids/soundex/75332744.mp3 સોનિક લોગોની એમપી3 ફાઇલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090510215923/http://www.uspto.gov/go/kids/soundex/75332744.mp3 |date=2009-05-10 }})'' મુસિકવર્ગન્યુજેન દ્વારા ઉત્પન્ન કરવામાં આવી હતી અને ઓસ્ટ્રિયન 1980ના દાયકાના સેમ્પલીંગ બ્રાન્ડ એડલવેઇસમાંથી વોલ્તેર વેર્ઝોવા દ્વારા લખવામાં આવી હતી.<ref name="jingle">{{Cite news|author=[[Paul Morley]]|title=Boot me up, Dessie|url=http://observer.guardian.co.uk/print/0,3858,4774366-111639,00.html|work=[[The Observer]]|publisher=[[Guardian Media Group]]|date=2003-10-19|access-date=2009-01-17|location=London|archive-date=2008-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080205232833/http://observer.guardian.co.uk/print/0,3858,4774366-111639,00.html|url-status=dead}}</ref> પેન્ટિયમ III, પેન્ટિયમ 4, અને કોર પ્રોસેસર્સ કે જે હજુ પણ સમાન ટૂંકું જોડકણું ધરાવે છે, તેની રજૂઆતથી સોનિક લોગોના સૂરમાં ભારે ફેરફાર કરવામાં આવ્યા હતા. ====નામ વ્યૂહરચના==== પ્રવક્તા બીલ કાલ્ડરના અનુસાર 2009થી ઇન્ટેલે ફક્ત સેલેરોન બ્રાન્ડ, નેટબુક્સ માટે એટોમ બ્રાન્ડ અને વ્યવસાયો માટે વીપીઆરઓ (vPro) લાઇનઅપ જાળવી રાખી છે.<ref name="Mag">{{Cite news|url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2348923,00.asp|title=Intel Simplifying its Processor Branding|last=Hachman|first=Mark|date=2009-06-17|work=[[PC Magazine]]|access-date=2009-07-06}}</ref> આગામી પ્રોસેસર્સ ઇન્ટેલ કોર બ્રાન્ડ ધરાવતા હશે પરંતુ તે ઇનટેલ કોર i7 અથવા કોર i3 તરીકે જ તેમના બજાર વિભાગના આધારે ઓળખાશે.<ref name="Mag"></ref> વીપીઆરઓ (vPro) પ્રોડક્ટસમાં ઇન્ટેલ કોર i7 અથવા ઇન્ટેલ કોર i5 વીપીઆરઓ (vPro) નામનો સમાવેશ થશે.<ref name="Mag"></ref> 2010માં શરૂ થયેલા "સેન્ટ્રીનો"ને ઇન્ટેલના વાઇમેક્સ (WiMAX) અને વાઇ-ફાઇ (Wi-Fi) ટેકનોલોજી માટે લાગુ પડાશે; તે પીસી(PC) બ્રાન્ડ તરીકે રહેશે નહીં.<ref name="Mag"></ref> વખતો વખત સ્થાન લેનારી આ એક ક્રાંતિકારી પ્રક્રિયા રહેશે, સંક્રાતિ કાળ દરમિયાન જૂના સહિત એક કરતાં વધુ બ્રાન્ડો બજારમાં રહેશે તે વાતને ઇન્ટેલ સમર્થન આપે છે.<ref name="Mag"></ref> ====આઇટી મેનેજર 3: અદ્ગષ્ટ પરિબળો==== [[IT Manager 3: Unseen Forces|આઇટી મેનેજર III: અદ્ગષ્ટ પરિબળો]] એ વેબ આધારિત ઇન્ટેલની આઇટી નકલવાળી રમત છે. તેમાં તમે કંપનીના આઇટી વિભાગનું સંચાલન કરો છો. તેનો લક્ષ્યાંક ટેકનોલોજી અને કુશળતા લાગુ પાડવાનો છે, જેથી કંપનીને નાના કારોબારમાંથી વૈશ્વિક સાહસમાં વિકસાવી શકાય. ===ઓપન સોર્સ સપોર્ટ (મુક્ત સ્રોત સહાય)=== ઇન્ટેલ ઓપન સોર્સ સમુદાયોમાં નોંધપાત્ર ભાગીદારી ધરાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, 2006માં ઇન્ટેલે એમઆઇટી (MIT) પરવાના વાળા X.org ડ્રાઇવરોની ચિપસેટ્સના i965 ફેમિલીના તેમના સંકલિત ગ્રાફિક કાર્ડને રજૂ કર્યા હતા. ઇન્ટેલે કેટલાક નેટવર્કીંગ કાર્ડઝ માટે ફ્રીબીએસડી(FreeBSD) ડ્રાઇવરો રજૂ કર્યા હતા,<ref>{{Cite web|url=http://www.freebsd.org/cgi/man.cgi?query=em |title=FreeBSD Kernel Interfaces Manual |access-date=2007-08-05 |date=2005-11-27 |work=freebsd.org |publisher=The FreeBSD Project }}</ref> જે બીએસડી(BSD)-સ્વીકૃત પરવાના હેઠળ ઉપલબ્ધ હતા, જેને ઓપનબીએસડી(OpenBSD) માટે પણ લાગુ પાડવામાં આવ્યા હતા. ઇન્ટેલે 23 એપ્રિલ 2009 સુધી મોબલીન પ્રોજેક્ટ, તેમણે જ્યાં સુધી લિનક્સ ફાઉન્ડેશનને પ્રોજેક્ટ સોંપ્યો નહીં ત્યાં સુધી ચલાવ્યો હતો. ઇન્ટેલ વધુમાં ''લેસવોટ્સ.ઓઆરજી (LessWatts.org)'' ઝુંબેશો પણ ચલાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.lesswatts.org/about.php |title=LessWatts.org વિશે |access-date=2011-06-24 |archive-date=2008-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603083454/http://www.lesswatts.org/about.php |url-status=dead }}</ref> 2005માં પીઆરઓ/વાયરલેસ 2100, 2200બીજી/2225બીજી/2915એબીજી અને 3945 એબીજી તરીકે ઓળખાતી પ્રોડક્ટોની રજૂઆત બાદ, ચલાવવા માટેના વાયરલેસ ડિવાઇસ માટે ઓપરેટિંગ સિસ્ટમમાં સમાવી જ શકાય તેવા ફર્મવેર માટેના વિનામૂલ્યે પુનઃવિતરણ હક્કોની મંજૂરી નહીં આપવા બદલ ઇન્ટેલની ટીકા કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite news|first=Sam |last=Varghese |coauthors= |title=OpenBSD to support more wireless chipsets |date=2005-03-01 |publisher=The Age Company Ltd |url=http://www.theage.com.au/articles/2005/03/01/1109546842718.html |work=theage.com.au |pages= |access-date=2007-08-05 |language= | location=Melbourne}}</ref> તેના પરિણામે, ઇન્ટેલ બાયનરી ફર્મવેરને ઓપન સોર્સ સમુદાયને સ્વીકાર્ય બનાવવાની શરતો પર વિનામૂલ્યે ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ પૂરી પાડવા માટે ઝુંબેશનું લક્ષ્યાંક બની ગઇ હતી. લિનસ્પાયર-લિનક્સના સર્જક માઇકેલ રોબર્ટસને એ મુશ્કેલ સ્થિતિ પર ભાર મૂક્યો હતો કે ઇન્ટેલ તેમના મોટા ગ્રાહક માઇક્રોસોફ્ટને મુશ્કેલી ઊભી થાય તેવું કરવા માગતી નહીં હોવાથી ઓપન સોર્સ રજૂ કરવાની તૈયારીમાં હતી.<ref name="M.Robertson">{{Cite web|url=http://www.michaelrobertson.com/archive.php?minute_id=56 |title=Is Intel's "Centrino" Techno-Latin for "No Linux?" |access-date=2007-08-05 |last=Robertson |first=Michael |date=2003-03-19 |work=michaelrobertson.com }}</ref> ઓપનબીએસડીના થિયો ડિ રાડ્ટે પણ એવો દાવો કર્યો હતો કે ઇન્ટેલના કર્મચારીએ ઓપન સોર્સ પરિસંવાદમાં પરિસ્થિતિનો વિકૃત દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કર્યો હોવાથી ઇનટેલ "ઓપન સોર્સ કૌભાંડ" બની છે.<ref name="Theo">{{Cite web|url=http://www.undeadly.org/cgi?action=article&sid=20060930232710&mode=expanded |title=Intel: Only "Open" for Business |access-date=2007-08-05 |first=Theo de Raadt |date=2006-09-30 |work=undeadly.org |publisher=OpenBSD Journal }}</ref> વાયરલેસ વ્યવહારોના પરિણામ સ્વરૂપે ઇન્ટેલે નોંધપાત્ર માત્રામાં નકારાત્મક ધ્યાન ખેંચ્યું હોવા છતાં, બાયનરી ફર્મવેરને હજુ પણ મુક્ત સોફ્ટવેર સિદ્ધાંતો સાથે સ્વીકાર્યતાનો પરવાનો મળ્યો નથી. ===પર્યાવરણ સંબંધી ઇતિહાસ=== 2003માં, ઇન્ટેલના અનેક એસિડ સ્ક્રબર્સ(વાયુઓમાંથી અશુદ્ધિઓ દૂર કરવાનું સાધન)માંના એકમાંથી 1.4 ટન કાર્બન ટેટ્રાક્લોરાઇડ મળી આવ્યા હતા. જો કે, ઇન્ટેલે 2003ના આખા વર્ષમાં કોઇ પણ કાર્બન ટેટ્રાક્લોરાઇડ છૂટો નહીં કર્યો હોવાનો અહેવાલ આપ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.swop.net/2007/04/4807-corrales-comment-intel-air.html |title=સ્વોપબ્લોગર(SWOPblogger): 4/8/07 કોરાલ્સની ટિપ્પણી – ઇન્ટેલ હવા પ્રદૂષણ મંજૂરી સુધારો અપેક્ષિત |access-date=2011-06-24 |archive-date=2007-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071130110448/http://www.swop.net/2007/04/4807-corrales-comment-intel-air.html |url-status=dead }}</ref> ઇન્ટેલી રિયો રાંચો, ન્યુ મેક્સિકો ખાતેની સવલત નજીકનાં ગામડાઓ પર નજર રાખે છે અને તેના સ્થળની પર્વતીય રૂપરેખા હવા કરતાં ભારે રાસાયણિક ગેસની રચના કરે છે જેથી તે ગામડામાં પ્રવાહ અને સિંચાઇ નીક મારફતે તેને વહાવી શકાય. આ પ્રકારના પર્યાવરણમાં રસાયણોને મુક્ત કરવાથી તે પ્રાણીઓ અને માનવીઓ એમ બન્ને પર વિપરીત અસરમાં પરિણમી હતી. જ્યાં ઊંચા પ્રમાણમાં ફેફસામાં તોલ્યુને, હેક્ઝાને, ઇથીલબેન્ઝેન, અને ક્ઝાયલેન ઇસોમર્સ માલૂમ પડ્યા હતા તે વિસ્તારના કૂતરાઓને રોગ થઇ ગયો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.corralescomment.com/index.php?option=com_content&task=view&id=594&Itemid=2 |title=કોરાલ્સની ટિપ્પણી – સ્થાનિક ગ્રામ્ય સમાચાર, મુદ્દાઓ, ઘટનાઓ અને જાહેરાતો– ઇન્ટેલ પ્રદૂષણ વણઉકેલ્યું |access-date=2023-03-19 |archive-date=2016-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205141244/http://www.corralescomment.com/index.php?option=com_content&task=view&id=594&Itemid=2 |url-status=dead }}</ref> કંપનીએ જણાવ્યું હતું કે જૂન અને જુલાઇ 2006માં 1580 પાઉન્ડથી વધુ વીઓસી (VOC) છૂટો કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.swop.net/2006/12/intel-pollution-control-shut-down.html |title=સ્વોપબ્લોગર(SWOPblogger): ઇન્ટેલ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બંધ કરી દેતા તપાસ |access-date=2011-06-24 |archive-date=2008-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007020156/http://www.swop.net/2006/12/intel-pollution-control-shut-down.html |url-status=dead }}</ref> ઇન્ટેલની પર્યાવરણ સંબંધી કામગીરી તેમના કોર્પોરેટ જવાબદારી અહેવાલમાં વાર્ષિક ધોરણે પ્રકાશિત થાય છે.<ref>[http://www.intel.com/intel/cr/gcr/overview.htm?iid=intel_corp+rhc_visit_report ઇન્ટેલ કોર્પોરેટ જવાબદારી અહેવાલ]</ref> ===ધાર્મિક વિવાદ=== રૂઢીચુસ્ત યહૂદીઓએ ઇઝરાયેલમાં શનિવારે, ''શબ્બાત'' ના રોજ ઇન્ટેલની કામગીરીનો વિરોધ કર્યો હતો. ઇન્ટેલે તેની ઓફિસની આસપાસ કાંટાવાળો તાર લગાડ્યો હતો, પરંતુ કોઇ હિંસા થઇ ન હતી.<ref>{{Cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8360429.stm | work=BBC News | title='Sabbath' protest targets Intel | date=2009-11-14 | access-date=2010-03-31}}</ref> ડિસેમ્બર 2009 મુજબ, ઇન્ટેલ ઇઝરાયેલમાં પરિસ્થિતિ સ્થિર છે, જો કે હજુ કેટલાક કર્મચારીઓ ''શબ્બાત'' પર વધુ સમય કામ કરે છે. ===વય ભેદભાવ=== ઇન્ટેલમાં કર્મચારીઓને કાઢી મૂકવાની બાબતે અને છટણીમાં વય ભેદભાવ રખાતો હોવાની ફરિયાદો થઈ છે. ઇન્ટેલ સામે ભૂતપૂર્વ નવ કર્મચારીઓ દ્વારા એવા આરોપસર અદાલતી દાવો કરાયો હતો કે તેમને એટલા માટે છૂટા કરવામાં આવ્યા હતા કારણ કે તેઓ 40 વર્ષથી ઉપરની વયના હતા.<ref>"ઇન્ટેલ સ્યુડ ફોર ડિસ્ક્રીમિનેશન (ભેદભાવ માટે ઇન્ટેલ પર દાવો)", ''પિટ્સબર્ઘ પોસ્ટ ગેઝેટ'' , 30 જાન્યુ, 1993, બી-12.</ref> એફએસીઇ (ફેસ) (FACE) ઇન્ટેલ તરીકે ઓળખાતા જૂથ (ઇન્ટેલના ભૂતપૂર્વ અને વર્તમાન કર્મચારીઓ) એવો દાવો કરે છે કે ઇન્ટેલ મોટી વયના કર્મચારીઓને કાઢી મૂકે છે. ફેસ ઇન્ટેલ દાવો કરે છે કે ઇન્ટેલ દ્વારા જેમની નોકરી અટકાવી દેવામાં આવી છે તેવા 90 ટકાથી વધુ 40 વર્ષથી ઉપરના છે. ''અપસાઇડ'' મેગેઝીને વયને કારણે અચાનક જ કામે રાખવાની અને કાઢી મૂકવા બાબતે ઇન્ટેલ પાસેથી માહિતી માગી હતી પરંતુ કંપનીએ કોઇ પણ માહિતી આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.<ref name="upside">{{Cite web |url=http://www.programmersguild.org/archives/lib/agediscimination/upm19981207older.htm |title=નોર્મ આલ્સ્ટર, "ટેકીઝ કંપ્લેઇન ઓફ એજ બાયસીસ", ''અપસાઇડ મેગેઝીન'' , 07 ડિસેમ્બર, 1998. |access-date=2011-06-24 |archive-date=2009-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522163807/http://www.programmersguild.org/archives/lib/agediscimination/upm19981207older.htm |url-status=dead }}</ref> ઇન્ટેલની રોજગારી પદ્ધતિમાં ઉંમર ભૂમિકા ભજવે છે તે સામે નનૈયો ભણ્યો હતો. <ref>[http://www.cnn.com/TECH/computing/9809/14/tooold.idg/index.html નીલ વેઇનબર્ગ, "હેલ્પ વોન્ટેડ: ઓલ્ડર વર્કર્સ નીડ નોટ એપ્લાય", ''cnn.com'' , 14 સપ્ટે., 1998.]</ref> ફેસ ઇન્ટેલની સ્થાપના કેન હમીદી દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેમન ઇન્ટેલે 1995માં 47 વર્ષની ઉંમરે કાઢી મૂક્યા હતા.<ref name="upside"></ref> કંપનીની ટીકા કર્મચારીઓમાં ફેલાવા માટે ઇન્ટેલની ઇમેલ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવા માટે હમિદીને 1999માં કોર્ટના ચુકાદા દ્વારા અટકાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>[http://news.cnet.com/Court-blocks-former-Intel-employees-spam/2100-1023_3-225092.html ડેન ગુડીન, "કોર્ટ બ્લોક્સ ફોર્મર ઇન્ટેલ એમ્પ્લોયીઝ સ્પામ", ''સીએનઇટી(CNET) ન્યૂઝ'' 28, એપ્રિલ, 1999.]</ref> ==સ્પર્ધા== {{See|Semiconductor sales leaders by year}} 1980માં, ઇન્ટેલ વિશ્વમાં સેમિકન્ડક્ટરના ટોચના દસ વેચાણકર્તાઓમાં (1987માં 10મા ક્રમે) સમાવેશ ધરાવતી હતી. 1991માં ઇન્ટેલ આવક દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટી ચિપ ઉત્પાદક બની હતી અને ત્યારથી તે સ્થિતિ કાયમ માટે જાળવી રાખી છે. ટોચની અન્ય સેમિકન્ડક્ટર કંપનીઓમાં એએમડી(AMD), સેમસંગ, ટેક્સાસ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટસ, તોશીબા અને એસટીમાઇક્રોઇલેક્ટ્રોનિક્સનો સમાવેશ થાય છે. પીસી(PC) ચિપમાં સ્પર્ધકોમાં એએમડી, વીઆઇએ ટેકનોલોજીસ, એસઆઇએસ, અને વિદિયા (Nvidia)નો સમાવેશ થાય છે. નેટવર્કીંગમાં ઇન્ટેલના સ્પર્ધકોમાં ફ્રીસ્કેલ, ઇન્ફીનિયોન, બ્રોડકોમ, માર્વેલ ટેકનોલોજી ગ્રૂપ અને એએમસીસી(AMCC)નો, અને ફ્લેશ મેમરીના સ્પર્ધકોમાં સ્પેનસન, સેમસંગ, ક્વિમોન્ડા, તોશીબા, એસટીમાઇક્રોઇલેક્ટ્રોનિક્સ, અને હાયનીક્સનો સમાવેશ થાય છે. એક્સ86(x86) પ્રોસેસર બજારમાં એકમાત્ર મોટો સ્પર્ધક એડવાન્સ્ડ માઇક્રો ડિવાઇસીસ (એએમડી) છે, જેની સાથે ઇન્ટેલ 1976થી સંપૂર્ણ અસરપરસના પરવાના (ક્રોસ લાયસન્સીંગ) કરારો ધરાવે છે: દરેક ભાગીદાર અન્યની પેટન્ટવાળી ટેકનોલોજીકલ શોધનો ચોક્કસ સમય કોઇ પણ દર આપ્યા વિના ઉપયોગ કરી શકે છે.<ref name="Intel-AMD deal 2001">{{Cite news |first=Ian |last=Fried |coauthors= |title=Intel, AMD sign new licensing deal |date=2001-04-04 |publisher=CNET Networks, Inc |url=http://news.com.com/2100-1040-257059.html |work=news.com.com |pages= |access-date=2007-07-28 |language= |archive-url=https://archive.is/20121216055256/http://news.cnet.com/2100-1040-257059.html |archive-date=2012-12-16 |url-status=live }}</ref> જો કે, ક્રોસ લાયસન્સીંગ કરાર એએમડી(AMD)ની નાદારી અથવા ટેકઓવરની ઘટનામાં રદ થઇ ગઇ છે.<ref name="Patent Cross License Agreement">{{Cite news|title=Patent Cross License Agreement – Advanced Micro Devices Inc. and Intel Corp. |publisher=Findlaws, Inc |url=http://contracts.corporate.findlaw.com/agreements/amd/intel.license.2001.01.01.html |pages= |access-date=2007-09-15 |language=}}</ref> કેટલાક નાના સ્પર્ધકો જેમ કે વીઆઇએ અને ટ્રાન્સમેટા સ્મોલ ફેક્ટર કમ્પ્યૂટર્સ અને પોર્ટેબલ સાધનો માટે ઓછી શક્તિવાળા એક્સ86 (x86) પ્રોસેસર્સનું ઉત્પાદન કરે છે. ===કાયદાકીય દાવાઓ=== ઇન્ટેલ પર સ્પર્ધામાં વિઘ્નો નાખવા માટે કાનૂની દાવાઓ કરવાનો આરોપ સ્પર્ધકો દ્વારા વારંવાર મૂકવામાં આવ્યો છે. ઇન્ટેલ એવો દાવો કરે છે કે તે તેની બૌદ્ધિક સંપત્તિનો બચાવ કરે છે. ઇન્ટેલ અસંખ્ય કાનૂની દાવાઓમાં પ્રતિવાદી અને વાદી રહી છે. સપ્ટેમ્બર 2005માં ઇન્ટેલે એએમડીના દાવા<ref name="Intel response 2005-09-01">{{Cite news |first= |last= |coauthors= |title=Intel Files Response To AMD Complaint |date=2005-09-01 |publisher=Intel Corporation |url=http://www.intel.com/pressroom/archive/releases/20050901corp.htm |work=intel.com (Press release) |pages= |access-date=2007-07-28 |language= |archive-url=https://web.archive.org/web/20060624004033/http://www.intel.com/pressroom/archive/releases/20050901corp.htm |archive-date=2006-06-24 |url-status=live }}</ref> સામે વાંધો ઉઠાવતા [[wikinews:AMD files antitrust lawsuit against Intel in the federal district court|એએમડી કાનૂની દાવા]]માં પોતાનો પ્રતિભાવ ફાઇલ કર્યો હતો કે ઇન્ટેલની કારોબાર પદ્ધતિ વાજબી અને કાયદેસરની છે. તેના પ્રત્યુત્તરમાં ઇન્ટેલે એમએમડીની આક્રમક વ્યૂહરચનાનુ્ ખંડન કર્યું હતું અને દલીલ કરી હતી કે એએમડીએ પોતના ખરાબ વ્યાવસાયિક નિર્ણયોને પરિણામે જ મોટે ભાગે સંઘર્ષ કર્યો છે જેમાં આવશ્યક ઉત્પાદન ક્ષમતામાં ઓછું રોકાણ અને ચિપ ફાઉન્ડ્રીઝના કરાર કરવામાં વધુ પડતા વિશ્વાસનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Forbes 2005-09-02">{{Cite news |first=David |last=Whelan |coauthors= |title=Intel's Legal Strategy Takes Shape |date=2005-09-02 |url=http://www.forbes.com/technology/2005/09/02/intel-amd-antitrust-cz_dw_0902intel.html |work=[[Forbes]] |pages= |access-date=2007-07-28 |archive-date=2008-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080206160807/http://www.forbes.com/technology/2005/09/02/intel-amd-antitrust-cz_dw_0902intel.html |url-status=dead }}</ref> કાનૂની વિશ્લેષકો એવી આગાહી કરે છે કે આ કાનૂની દાવાઓ વર્ષો સુધી ચાલશે, કારણ કે ઇન્ટેલના પ્રારંભિક પ્રતિભાવે એએમડી સાથે સમાધાન કરવાની તેની અનિચ્છાનો સંકેત આપ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.amd.com/us-en/assets/content_type/DownloadableAssets/AMD_Intel_Battle.pdf |title=AMD, Intel Battle Wages On As EU Decision Nears |access-date=2008-01-07 |date=2006-03-20 |format=PDF |work=[[AMD]] |publisher=Portfolio Media, Inc |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216022410/http://www.amd.com/us-en/assets/content_type/DownloadableAssets/AMD_Intel_Battle.pdf |archive-date=2008-02-16 |url-status=live }}</ref><ref name="InfoWorld 2005-09-01">{{Cite news|first=Tom |last=Krazit |coauthors= |title=Update: Intel issues formal response to AMD's antitrust lawsuit |date=2005-09-01 |publisher=IDG News Service |url=http://www.infoworld.com/article/05/09/01/HNintelresponse_1.html |work=infoworld.com |pages= |access-date=2008-01-07 |language=}}</ref> 2008માં કોર્ટની તારીખ અંતે નિશ્ચિત કરવામાં આવી હતી,<ref>{{Cite web|title=Intel, AMD Lawsuit Pushed Off to 2010|url=http://www.eweek.com/c/a/Desktops-and-Notebooks/Intel-AMD-Lawsuit-Pushed-Off-to-2010/|publisher=[[eWeek]]|access-date=2008-06-12}}{{Dead link|date=જૂન 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પરંતુ 2009માં ઇન્ટેલે એએમડી સાથે 1.25 અબજ ડોલરમાં પતાવટ કરી હતી (જુઓ નીચે).<ref name="settled">{{Cite web |last=Shankland |first=Stephen |url=http://news.cnet.com/8301-13578_3-10396798-38.html |title=What Intel just bought for $1.25 billion: Less risk &#124; Politics and Law - CNET News |publisher=News.cnet.com |date=2009-11-12 |access-date=2010-07-29 |archive-date=2012-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815170319/http://news.cnet.com/8301-13578_3-10396798-38.html |url-status=dead }}</ref> ઓક્ટોબર 2006માં કમ્પ્યૂટર આર્કિટેક્ચર અને વીજ ક્ષમતા ટેકનોલોજીઓ પરની પેટન્ટના ભંગ બદલ ઇન્ટેલ વિરુદ્ધ ટ્રાન્સમેટા કાનૂનીદાવો કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="Transmeta lawsuit 2006">{{Cite news |first= |last= |coauthors= |title=Transmeta Announces Patent Infringement Lawsuit Against Intel Corporation |date=2006-10-11 |publisher=Transmeta Corporation |url=http://investor.transmeta.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=214275 |work=investor.transmeta.com (Press release) |pages= |access-date=2007-07-28 |language= |archive-url=https://web.archive.org/web/20070501122930/http://investor.transmeta.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=214275 |archive-date=2007-05-01 |url-status=dead }}</ref> આ કાનૂનીદાવાની ઓક્ટોબર 2007માં પતાવટ કરવામાં આવી હતી, જેમાં ઇન્ટેલે પ્રારંભિક 150 મિલિયન ડોલરની ચૂકવવાની અને પાંચ વર્ષ માટે દર વર્ષે 20 મિલિયન ડોલર ચૂકવવાની સંમતિ દર્શાવી હતી. જ્યારે ઇન્ટેલને તેની ચિપ્સમાં 10 વર્ષ માટે પેટન્ટ કરાયેલ ટ્રાન્સમેટા ટેકનોલોજીનો વર્તમાનમાં અને ભવિષ્યમાં ઉપયોગ કરવા માટે સતત નોન-એક્સક્લુઝીવ કરારની મંજૂરી આપવામાં આવી, ત્યારે બન્ને કંપનીઓ એકબીજા સામેના કાનૂની દાવાઓ પડતા મૂકવા માટે સંમત થઇ હતી.<ref name="Reuters 2007-10-24">{{Cite news|first= |last= |coauthors= |title=Transmeta settles patent suit with Intel |date=2007-10-24 |publisher= |url=http://www.reuters.com/article/technology-media-telco-SP/idUSWNAS782620071024 |work=[[Reuters]]|pages= |access-date=2007-10-25 |language=}}</ref> 4 નવેમ્બર 2009ના રોજ, ન્યૂયોર્કના એટર્ની જનરલે ઇન્ટેલની વિરુદ્ધમાં અવિશ્વાસનો કાનૂનીદાવો કર્યો હતો, જેમાં કંપનીએ કમ્પ્યૂટર માઇક્રોપ્રોસેસર્સ માટે બજાર પર પ્રભુત્વ ધરાવવા માટે "ગેરકાયદે ધમકીઓ અને ઠગાઇ"નો ઉપયોગ કર્યો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. 12 નવેમ્બર 2009ના રોજ એએમડીએ(AMD) 1.25 મિલિયન ડોલરના બદલામાં ઇન્ટેલની સામે અવિશ્વાસનો કાનૂની દાવો પડતો મૂકવાની સંમતિ દર્શાવી હતી. <ref name="settled"></ref> બન્ને ચિપ ઉત્પાદકો દ્વારા પ્રસારિત કરવામાં આવેલી સંયુક્ત અખબારી યાદીમાં જણાવ્યું હતું કે "બન્ને કંપનીઓ વચ્ચે ભૂતકાળમાં ભલે સારો સંબંધ નહોતો, પણ આ કરાર કાનૂની વિવાદનો અંત આણે છે અને બંને કંપનીઓને પોતાના પ્રોડ્ક્ટ શોધ અને વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં સહાય કરે છે." <ref>{{Cite web|url=http://www.intel.com/pressroom/archive/releases/2009/20091112corp_a.htm?cid=rss-90004-c1-245235 |title=AMD and Intel Announce Settlement of All Antitrust and IP Disputes |publisher=Intel.com |date= |access-date=2010-07-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.amd.com/us/press-releases/Pages/amd-press-release-2009nov12.aspx |title=AMD and Intel Announce Settlement of All Antitrust and IP Disputes |publisher=Amd.com |date= |access-date=2010-07-29}}</ref> ===નિયમનકારી સંસ્થાઓ દ્વારા પ્રતિસ્પર્ધા-વિરોધી આરોપો=== {{See also|AMD v. Intel}} ====જાપાન==== 2005માં સ્થાનિક ફેર ટ્રેડ કમિશને ઇન્ટેલે જાપાનીઝ એન્ટીમોનોપોલી એક્ટનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાનું શોધી કાઢ્યું હતું. કમિશને ઇન્ટેલને એએમડી વિરુદ્ધ ભેદભાવ કરતાં ડિસ્કાઉન્ટને રદ કરવાનો હુકમ આપ્યો હતો. અદાલતી કાર્યવાહી ટાળવા માટે ઇન્ટેલે હુકમનું પાલન કરવાની સંમતિ દર્શાવી હતી.<ref>{{Cite news|title=EU files new competition charges against Intel|url=http://uk.reuters.com/article/technologyNews/idUKL1730607220080718?pageNumber=3&virtualBrandChannel=0|work=Reuters|date=2008-07-17|access-date=2011-06-24|archive-date=2008-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216122419/http://uk.reuters.com/article/technologyNews/idUKL1730607220080718?pageNumber=3&virtualBrandChannel=0|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.marketwatch.com/news/story/europe-files-more-antitrust-complaints/story.aspx?guid={6B204911-970B-468B-9E40-09787DDB4345}&amp;dist=msr_4 Europe files more antitrust complaints against Intel – MarketWatch]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iht.com/articles/2008/06/20/business/wbjoe21.php |title=લૂંટી લેવાની કિંમત અથવા જૂની ઢબની સ્પર્ધા? – ઇન્ટરનેશનલ હેરાલ્ડ ટ્રિબ્યૂન |access-date=2008-06-23 |archive-date=2008-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080623183211/http://www.iht.com/articles/2008/06/20/business/wbjoe21.php |url-status=live }}</ref><ref>[http://news.cnet.com/Intel-to-abide-by-Japan-FTC-recommendations/2100-1014_3-5649589.html ઇન્ટેલે જાપાન એફટીસી(FTC) ભલામણોને બંધનકર્તા રહેવું પડશે – CNET News.com]</ref> ====યુરોપીય સંઘ==== જુલાઇ 2007માં યુરોપિયન કમિશને ઇન્ટેલ પર, મોટે ભાગે એએમડી વિરુદ્ધ, પ્રતિસ્પર્ધા-વિરોધી પદ્ધતિઓ અંગે આરોપ મૂક્યો હતો.<ref name="Europa Memo 2007-07-27">{{Cite news|first= |last= |coauthors= |title=Competition: Commission confirms sending of Statement of Objections to Intel |date=2007-07-27 |publisher= |url=http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=MEMO/07/314& |work=Official website of the [[European Union]] |pages= |access-date=2007-07-28}}</ref> ભૂતકાળમાં 2003માં જોઇએ તો વિવિધ આરોપોમાં, ઇન્ટેલ દ્વારા તેમની મોટા ભાગની કે તમામ ચિપ્સ ખરીદવા માટે કમ્પ્યૂટર ઉત્પાદકોને પસંદગીનો ભાવ આપવો, એએમડી ચિપ્સનો ઉપયોગ કરીને કમ્પ્યૂટર ઉત્પાદકોને બજારમાં મૂકવામાં વિલંબ કરવા કે રદ કરવા માટે ચૂકવણી કરવી, અને સરકારી અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને નિયત કરતાં પણ ઓછી કિંમતે ચિપ્સ પૂરી પાડવી તેનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Reuters 2007-07-27">{{Cite news|first=David |last=Lawsky |coauthors= |title=UPDATE 4-EU says Intel tried to squeeze out Advanced Micro Devices|date=2007-07-27 |publisher=Reuters |url=http://www.reuters.com/article/governmentFilingsNews/idUSL2783620520070727?sp=true |work=reuters.com |pages= |access-date=2007-07-28 |language=}}</ref> ઇન્ટેલે પોતાના પ્રતિભાવમાં દર્શાવ્યું હતું કે તમામ આરોપો ઉપજાવી કાઢેલા છે અને ઊલટાનું ઉપભોક્તાલક્ષી બજાર વર્તણૂકને યોગ્ય ઠરાવે છે.<ref name="BBC Intel 2007-07-27"></ref> સામાન્ય સલાહકાર બ્રુસ સેવેલે એવો પ્રતિભાવ આપ્યો હતો કે કમિશને કિંમત અને ઉત્પાદકીય કિંમતોની દ્રષ્ટિએ વાસ્તવિક ધારણાઓને સમજવામાં ભૂલ કરી છે.<ref name="Reuters 2007-07-27 (2)">{{Cite news|first=David |last=Lawsky |coauthors= |title=Intel says EU made errors in antitrust charges |date=2007-07-27 |url=http://www.reuters.com/article/technology-media-telco-SP/idUSL2788098920070727?sp=true |work=[[Reuters]] |pages= |access-date=2007-07-28 |language=}}</ref> ફેબ્રુઆરી 2008માં, ઇન્ટેલે જણાવ્યું હતું કે તેની મુનિકમાં આવેલી ઓફિસ પર યુરોપીયન સંઘ નિયમનકર્તાઓ દ્વારા દરોડો પાડવામાં આવ્યો છે. ઇન્ટેલે એવો અહેવાલ આપ્યો હતો કે તે તપાસકર્તાઓને સહકાર આપી રહી હતી. <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7241022.stm |date=2008-02-12 |access-date=2008-02-12 |publisher=BBC News |title=EU regulator raids Intel offices}}</ref> જો સ્પર્ધાને ગૂંગળાવવામાં દોષી પુરવાર થાય તો ઇન્ટેલને તેની વાર્ષિક આવકના 10 ટકા જેટલો દંડ ભરવાનો સામનો કરવો પડે તેમ હતો.<ref name="BBC Intel 2007-07-27">{{Cite news|first= |last= |coauthors= |title=EU outlines Intel 'market abuse' |date=2007-07-27 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6918975.stm |work=[[BBC News]] |pages= |access-date=2007-07-28 |language=}}</ref> ત્યાર બાદ એએમડીએ આ આરોપોને વેગ આપતી વેબસાઇટ શરૂ કરી હતી. <ref>{{Cite news |first=Peter |last=Clarke |coauthors= |title=AMD sets up website to tell "the truth about Intel" |date=2007-08-08 |publisher=CMP Media LLC |url=http://www.eetimes.com/news/latest/showArticle.jhtml?articleID=201303681 |work=eetimes.com |pages= |access-date=2007-08-09 |language= |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926220601/http://www.eetimes.com/news/latest/showArticle.jhtml?articleID=201303681 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://breakfree.amd.com/en-us/default.aspx |title=AMD Break Free |access-date=2007-08-09 |date=2007-07-31 |work=breakfree.amd.com |publisher=Advanced Micro Devices, Inc |archive-date=2007-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070731232711/http://breakfree.amd.com/en-us/default.aspx |url-status=dead }}</ref> જૂન 2008માં, યુરોપિયન સંઘે ઇન્ટેલ સામે નવા આરોપો ફાઇલ કર્યા હતા.<ref>{{Cite news|title=EU files new competition charges against Intel|url=http://uk.reuters.com/article/technologyNews/idUKL1730607220080718|work=[[Reuters]]|date=2008-07-17|access-date=2008-09-10|first=Pete|last=Harrison|archive-date=2008-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20081204062439/http://uk.reuters.com/article/technologyNews/idUKL1730607220080718|url-status=dead}}</ref> મે 2009માં ઇયુને ઇન્ટેલ સ્પર્ધા-વિરોધી પદ્ધતિઓમાં સામેલ હોવાનું જણાયું હતું અને તેના પરિણામે ઇન્ટેલને €1.06 અબજ (પાઉન્ડ) ($1.44 અબજ (ડોલર)), જેટલી વિક્રમી રકમનો દંડ કર્યો હતો. ઇન્ટેલ કંપનીઓને પોતાની પ્રોડક્ટમાં સંપૂર્ણપણે ઇન્ટેલની ચિપ્સ જ વાપરવા માટે ચૂકવણી કરતી હોવાનું પણ માલૂમ પડ્યું હતું તેમાં એસર, ડેલ, એચપી, લિનોવો અને એનઇસીનો સમાવેશ થાય છે,<ref name="fine"></ref> અને તેથી એએમડી સહિતની અન્ય કંપનીઓને નુકસાન પહોચ્યું હતું.<ref name="fine">{{Cite news|url=http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1897913,00.html|title=The Chips Are Down: Intel's $1.45 Billion Fine|date=May 13, 2009|publisher=TIME|access-date=2009-05-13|archive-date=2009-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090516170330/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1897913,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/745&amp;format=HTML&amp;aged=0&amp;language=EN&amp;guiLanguage=en "અવિશ્વાસ: અગ્રણી સ્થિતિનો દુરુપયોગ કરવા બદલ કમિશને ઇન્ટેલ પર 1.06 અબજ પાઉન્ડનો દંડ લાદ્યો હતો; ઇન્ટેલને ગેરકાયદે કામકાજો સ્થગિત કરવાના હુકમો આપવામાં આવ્યા હતા", સંદર્ભ: IP/09/745, તારીખ: 13 મે 2009]</ref><ref>નીલી ક્રોએસ, [http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=SPEECH/09/241&amp;format=HTML&amp;aged=0&amp;language=EN&amp;guiLanguage=en "કમિશન ઇન્ટેલ સામે અવિશ્વાસના પગલાં લે છે", અખબારી પરિષદમાં પ્રારંભિક નોંધ, બ્રશેલ્સ, 13 મે, 2009]</ref> યુરોપીયન કમિશને જણાવ્યું હતું કે ઇન્ટેલે કમ્પ્યૂટર ચિપ બજારમાંથી સ્પર્ધકોને બહાર રાખવા માટે ઇરાદાપૂર્વક કામગીરી કરી છે અને આવું કરવાથી તેણે "યુરોપિયન સંઘના અવિશ્વાસના નિયમોનો ગંભીર અને કાયમી ધોરણે ભંગ કર્યો છે".<ref name="fine"></ref> આ દંડ ઉપરાંત, ઇન્ટેલને તાત્કાલિક ધોરણે તમામ ગેરકાયદે પદ્ધતિઓ બંધ કરી કરી દેવાનો આદેશ અપાયો હતો.<ref name="fine"></ref> ઇન્ટેલે દર્શાવ્યું હતં કે તે કમિશનના ચુકાદા સામે અરજી કરશે.<ref name="fine"></ref> ====દક્ષિણ કોરિયા==== સપ્ટેમ્બર 2007માં, દક્ષિણ કોરિયાના નિયમનકારોએ ઇન્ટેલ પર અવિશ્વાસનો કાયદો તોડ્યો હોવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. જ્યારે અધિકારીઓએ ઇન્ટેલની દક્ષિણ કોરિયાની ઓફિસો પર દરોડો પાડતા ફેબ્રુઆરી 2006માં તપાસનો પ્રારંભ થયો હતો. જો દોષી જણાય તો કંપનીને તેના વાર્ષિક વેચાણના 3 ટકા સુધીના દંડનું જોખમ હતું. <ref name="iht 2007-09-11">{{Cite news |first= |last= |coauthors= |title=Intel facing antitrust complaint in Korea |date=2007-09-11 |agency=[[Bloomberg News]], [[The Associated Press]] |publisher=[[The New York Times Company]] |url=http://www.iht.com/articles/2007/09/11/business/chip.php?WT.mc_id=atomtechnology |work=[[International Herald Tribune]] |pages= |access-date=2007-09-13 |language= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220231301/http://www.iht.com/articles/2007/09/11/business/chip.php?WT.mc_id=atomtechnology |archive-date=2008-02-20 |url-status=dead }}</ref> જૂન 2008માં, ફેર ટ્રેડ કમિશને ઇન્ટેલને પોતાની અગ્રણી સ્થિતિનો લાભ ઉઠાવતા એએમડી પાસેથી પ્રોડક્ટો નહીં ખરીદવાની શરતે કોરીયન પીસી(PC) ઉત્પાદકોને મોટા વળતરની ઓફર કરવા બદલ ઇન્ટેલને $25.5 મિલિયન (ડોલર) ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો હતો.<ref name="MarketWatch 2008-06-05">{{Cite news|first=Benjamin |last=Pimentel|coauthors= |title=Intel fined $25.5 million by South Korea |date=2008-06-05 |publisher=[[MarketWatch]] |url=http://www.marketwatch.com/news/story/intel-fined-255-million-south/story.aspx?guid={5E548C55-0A59-47BA-8910-96F61A8C23E0}&dist=msr_2 |work=marketwatch.com |pages= |access-date=2008-07-05 |language=}}</ref> ====અમેરિકા==== કંપનીએ તેના માઇક્રોપ્રોસેસર્સની કિંમત અને વેચાણમાં અવિશ્વાસના કાયદાનો ભંગ કર્યો છે કે કેમ તે અંગે ન્યૂ યોર્કે જાન્યુઆરી 2008માં તપાસ આરંભી હતી.<ref>{{Cite news| url=http://www.nytimes.com/2008/01/10/technology/10cnd-chip.html?_r=4&ref=technology&oref=slogin&oref=slogin&oref=slogin&oref=slogin | work=The New York Times | title=Intel Gets New York Subpoena in Antitrust Inquiry | first=Nicholas | last=Confessore | date=2008-01-10 | access-date=2010-05-05}}</ref> જૂન 2008માં ફેડરલ ટ્રેડ કમિશને પણ કેસમાં અવિશ્વાસની તપાસ શરૂ કરી હતી.<ref>{{Cite news|title=In Turnabout, Antitrust Unit Looks at Intel|url=http://www.nytimes.com/2008/06/07/technology/07chip.html?_r=1&partner=rssnyt&emc=rss&oref=slogin|work=[[The New York Times]]|date=2008-06-07|access-date=2008-12-31 | first=Stephen | last=Labaton}}</ref> ડિસેમ્બર 2009માં એફટીસી(FTC)એ જાહેરાત કરી હતી કે તે સપ્ટેમ્બર 2010માં ઇન્ટેલ સામે વહીવટીય કાર્યવાહીનો પ્રારંભ કરશે.<ref>{{Cite web|url=http://ftc.gov/opa/2009/12/intel.shtm |title=FTC Challenges Intel's Dominance of Worldwide Microprocessor Markets |publisher=Ftc.gov |date=2009-12-16 |access-date=2010-07-29}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://online.wsj.com/article/BT-CO-20091217-712217.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-06-24 |archive-date=2010-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100118015722/http://online.wsj.com/article/BT-CO-20091217-712217.html |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.ftc.gov/os/adjpro/d9341/091216intelcmpt.pdf</ref><ref>{{Cite web|last=King |first=Ian |url=http://www.businessweek.com/technology/content/dec2009/tc20091216_885383.htm |title=FTC Wants Intel to Repent, Not Pay Up |publisher=BusinessWeek |date=2009-12-16 |access-date=2010-07-29}}</ref> નવેમ્બર 2009માં, બે વર્ષની તપાસને પગલે, ન્યૂ યોર્ક એટર્ની જનરલ એન્ડ્રુ ક્યુઓમો ઇન્ટેલ સામે ફરિયાદ કરી હતી, જેમાં તેની સામે લાંચ અને બળજબરી આરોપ મૂકીને એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે ઇન્ટેલે તેના હરીફોની તુલનામાં તેમની ચિપ્સ ખરીદવા માટે કમ્પ્યૂટર ઉત્પાદકોને લાંચ આપી હતી અને જો કમ્પ્યૂટર ઉત્પાદકો તેના સ્પર્ધકો સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલા હોવાનું દેખાશે તો આ ચૂકવણી પાછી ખેંચી લેશે. ઇન્ટેલે આ દાવાઓ નકારી કાઢ્યા હતા.<ref>{{Cite news|title=Intel in threats and bribery suit|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8343179.stm|work=[[BBC News]]|date=2009-11-04|access-date=2009-12-18}}</ref> 22 જુલાઇ 2010ના રોજ, ડેલે યુ.એસ. સિક્યુરિટીઝ એન્ડ એક્સચેંજ કમિશન (એસઇસી-SEC) સાથે યોગ્ય રીતે રોકાણકારો સમક્ષ હિસાબી માહિતી જાહેર નહીં કરવા બદલ દંડ તરીકે 100 મિલિયન ડોલરની ચૂકવણી અંગે સંમતિ દર્શાવી હતી. ખાસ કરીને એસઇસીએ(SEC) એવો આરોપ મૂક્યો હતો કે 2002થી 2006 સુધી એડવાન્સ્ડ માઇક્રો ડિવાઇસીસ દ્વારા ઉત્પાદિત ચિપ્સનો ઉપયોગ નહીં કરવાના બદલામાં, ડેલનો ઇન્ટેલ સાથે વળતર પ્રાપ્ત કરવાનો કરાર હતો. આ નોંધપાત્ર વળતરોની જાહેરાત રોકાણકારો સમક્ષ કરવામાં આવી ન હતી, પરંતુ તેનો ઉપયોગ કંપનીની નાણાકીય કામગીરી સંબંધિત રોકાણકારોની ધારણાઓને પહોંચી વળવાની સહાય માટે કરવામાં આવ્યો હતો; એસઇસી(SEC)એ જણાવ્યું હતું કે 2007ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં આવી રકમનો ડેલની કામગીરી આવકમાં 70 ટકા હિસ્સો હતો. આખરે ડેલે એએમડી(AMD)ને 2006માં બીજા સપ્લાયર તરીકે સ્વીકારી લીધી હતી અને પરિણામે ઇન્ટેલે વળતરો અટકાવી દીધા હતા, તેના કારણે ડેલની નાણાંકીય કામગીરીમાં ઘટાડો થયો હતો.<ref> {{Cite news | last = Gibb | first = Gordon | coauthors = | title = Dell Agrees to $100 in Penalties to Settle SEC Accounting Fraud Charges | newspaper = | location = | publisher = LawyersandSettlements.com | date = 2010-07-24 | url = http://www.lawyersandsettlements.com/articles/14615/business-fraud-unfair-accounting-dell.html | access-date = 2010-07-25}}</ref><ref> {{Cite news | last = Krantz | first = Matt | coauthors = Swartz, Jon | title = Dell settles SEC charges of fraudulent accounting | newspaper = [[USA Today]] | location = | publisher = | date = 2010-07-24 | url = http://www.usatoday.com/money/industries/technology/2010-07-22-dell-sec-settlement_N.htm | access-date = 2010-07-25}} </ref><ref>{{Cite news | first = Kevin | last = Reed | title = Dell pays $100m penalty to settle accounting fraud charges | url = http://www.accountancyage.com/accountancyage/news/2266948/dell-pays-100m-penalty-settle | work = [[Accountancy Age]] | date = 2010-07-23 | access-date = 2010-07-25 | archive-date = 2010-07-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100725104512/http://www.accountancyage.com/accountancyage/news/2266948/dell-pays-100m-penalty-settle | url-status = dead }}</ref> ==આ પણ જોશો== {{Portal box|San Francisco Bay Area|Companies}} * એએસસીઆઇ રેડ (ASCI Red) * એટીઆઇ(ATI) ગ્રાફિક્સ પ્રોસેસીંગ યુનિટ્સની તુલના * ન્વિદિયા ગ્રાફિક્સ પ્રોસેસીંગ યુનિટ્સની તુલના * સિરીક્સ * એન્જિનીયરીંગ નમૂનો (સીપીયુ-CPU) * બીલ ગાયેડ * ઇન્ટેલ જીએમએ(GMA) (ગ્રાફિક્સ મિડીયા એક્સેલરેટર) * ઇન્ટેલ મ્યુઝિયમ * ઇન્ટેલ સાયન્સ ટેલેન્ટ સર્ચ (ઇન્ટેલ વિજ્ઞાન પ્રતિભા શોધ) * ઇન્ટેલ સોફ્ટવેર નેટવર્ક (આઇએસએન-ISN) * જસ્ટીન રેટનર * ઇન્ટેલ કોર્સની યાદી * ઇન્ટેલ માઇક્રોપ્રોસેસર્સની યાદી *વર્ષ મુજબ સેમિકન્ડક્ટર્સ વેચાણ અગ્રણીઓ * વિન્ટેલ ==સંદર્ભો== {{Reflist|colwidth=30em}} ==બાહ્ય લિંક્સ== {{Commons category|Intel}} * [http://www.intel.com/ ઇન્ટેલ સત્તાવાર વેબસાઇટ] * {{dmoz|Computers/Companies/Product_Support/Intel}} * [http://software.intel.com/en-us/ ઇન્ટેલ સોફ્ટવેર નેટવર્ક] '''વિડીયો ક્લિપ્સ''' * [http://www.youtube.com/user/channelintel ઇન્ટેલ યૂટ્યૂબ ચેનલ] {{Finance links |name = INTEL CORP. |symbol = INTC |sec_cik = 50863 |hoovers = 13787 }} {{Coord|37|23|16.54|N|121|57|48.74|W|type:landmark|display=title}} {{Intel technology}} {{Intel processors}} {{Solid-state Drive}} {{Dow Jones Industrial Average companies}} {{NASDAQ-100}} {{Open Handset Alliance Members}} [[Category:સાન્ટા ક્લેરા, કેલિફોર્નિયા સ્થિત કંપનીઓ]] [[Category:1968માં સ્થપાયેલી કંપનીઓ]] [[Category:બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ]] [[Category:મધરબોર્ડને લગતી કંપનીઓ]] [[Category:ઇન્ટેલ]] [[Category:સેમિકન્ડક્ટર્સને લગતી કંપનીઓ]] [[Category:નેટબુક નિર્માતાઓ]] [[શ્રેણી:કંપનીઓ]] pcwjhnxa71t8fkjneivn23p4s15g59h 0 37332 901592 840445 2026-06-18T14:41:55Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901592 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''આલિશા ચિનોઇ''' (જન્મ: ૧૮ માર્ચ ૧૯૬૫)નો જન્મ ગુજરાતી કુટુંબમાં થયો હતો અને તેના ઘણા આલ્બમ લોકપ્રિય થયા છે તથા પાર્શ્વગાયક તરીકે હિંદી સિનેમા મા પણ યોગદાન આપ્યુ છે.<ref name=alishapopbook>{{cite book |title=Pop culture India!: Media, Arts, and Lifestyle |last= Kasbekar|first= Asha|authorlink= |coauthors= |year=૨૦૦૬ |publisher= ABC-CLIO|location= |isbn=1-85109-636-1 |page= 34|pages= |url= http://books.google.com/books?id=Sv7Uk0UcdM8C&pg=PA34&dq=alisha+chinai&cd=7#v=onepage&q=alisha%20chinai&f=false|access-date=૨૭ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦}}</ref> == કારકિર્દી == આલિશાના પ્રારંભિક આલ્બમ જેવા કે જાદૂ, બેબી ડોલ, આહ આલિશા અને મેડ ઇન ઇંડિયા છે.<ref name=alishapopbook/> આલિશા ને પીઢ સંગીત દિગ્દર્શક અને સંગીતકાર બપ્પી લહેરી દ્વારા હિન્દી ફિલ્મ સંગીત મા રજૂ કરવામાં આવી હતી. તેઓએ ૧૯૮૦ ના દશક મા સાથે ઘણી હિટ ફિલ્મો જેવી કે ટાર્ઝન, ડાંસ ડાંસ, "કમાંડો", "ગુરુ", લવ લવ લવ વગેરે, હિટ ડિસ્કો કરી હતી. જ્યારે આલિશા તેમની સાથે તેની કારકિર્દી શરૂ કરી ત્યારે તે પાર્શ્વગાયિકા તરીકે ઘણી અભિનેત્રીઓ જેવીકે સ્મિતા પાટિલ, મંદાકિની, શ્રીદેવી, જૂહી ચાવલા, [[માધુરી દીક્ષિત]] અને દિવ્યા ભારતી વગેરે માટે ગાયુ હતુ. ==અંગત જીવન== માત્ર થોડા લોકો જાણે છે કે આલિશા એ પોતાનુ નામ પિતરાઇની પુત્રી (પણ ચિનોઇ) ના જન્મ પછી બદલી નાખ્યુ.<ref>{{Cite web |url=http://www.indiansingers.in/alisha-chinoy.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2012-02-21 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409092726/http://www.indiansingers.in/alisha-chinoy.html |url-status=dead }}</ref> તેનુ લગ્ન મેનેજર રાજેશ ઝવેરી સાથે થયુ હતુ પણ અત્યારે તેઓ અલગ રહે છે.<ref>{{cite web|url=http://sundaytimes.lk/961208/plus3.html |title=The Sunday Times On The Web - Plus |publisher=Sundaytimes.lk |date=૮ ડિસેમ્બર ૧૯૯૬ |access-date=૨૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧}}</ref> ==પુરસ્કાર== *ફિલ્મ બંટી ઓર બબલી ના ગીત "કજરારે" માટે ફિલ્મફેર શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયકનો એવોર્ડ ૨૦૦૫ મા પ્રાપ્ત કર્યો.<ref name="filmfare">[http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/1428474.cms 51st Filmfare Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927113905/http://filmfareawards.indiatimes.com/articleshow/1428474.cms |date=2011-09-27 }} filmfareawards.indiatimes.com Retrieved on 29-08-2007</ref> ==આંશિક કાર્યસૂચિ== # જાદૂ # આહ... # આલિશા Unleashed # સોનિયા # લવર ગર્લ # આલિશા: બેબી ડોલ ઓફ ઇંડિયા # મેડોના # બોમ્બે ગર્લ # મેઇડ ઈન ઇંડિયા # ઓમ # આલિશા # ગ્રેટેસ્ટ હિટ્સ્ # ફિલ્મ હિટ્સ્ # બેસ્ટ ઓફ આલિશા લીવ # દિલ કી રાની # શટ અપ એન કિસ મી # આલિશા : સિંગર ડોલ ઓફ ઇંડિયા ==આલિશા ચિનોઇ આંશિક કાર્યસૂચિ== આલિશા ચિનોઇ આંશિક કાર્યસૂચિ<ref>{{cite web |url=http://xyzsongs.com/search.php?search=alisha&type=Song&submit.x=0&submit.y=0 |title=Download and Listen To Songs By Alisha Chinai |publisher=xyzsongs.com |date= |access-date=2011-09-22 |archive-date=2015-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150607110153/http://xyzsongs.com/search.php?search=alisha&type=Song&submit.x=0&submit.y=0 |url-status=dead }}</ref> * '''Alisha Unleashed- આલિશા ચિનોઇ''' # આહ આલિશા # બાબુશા # બેબી ડોલ # દેખો દેખો # ધીરે ધીરે # જાદૂ # કિસ કો દિલ દૂ # પ્યારા આવારા # રૂઠો ના હમ સે # શોર શરાબા # સુપરમેન # તારા # ટારઝન માય ટારઝન # વોટ ફોર આલિશા * '''જાદૂ- આલિશા ચિનોઇ''' # જાદૂ # ખુદા # મોન ચેરી # માય એંજલ બ્લુ # રૂઠો ના હમ સે # કભી ના રાત # તુમ મેરી જીંદગી હો # જાદૂ * '''આલિશા- આલિશા ચિનોઇ''' # Seulement vous (Only you) # ઇશ્ક સે ઇશ્ક # દિલબર જાનિયા # માશુકા # વો પ્યાર મેરા # સોનિયા # ડોન્ટ વોન્ટ યોર લવ # આઇ તેરી યાદ # ધુંઆ ધુંઆ # કેન યુ ડાન્સ * '''મેડ ઇન ઇન્ડીયા- આલિશા ચિનોઇ''' # મેડ ઇન ઇન્ડીયા # લવર ગર્લ # દિલ # તુ કહાં # એક બાર દો બાર # આજા # મેરે સાથ # ઉ લા લા # ધડકન # મેડ ઇન ઇન્ડીયા (રિમિક્ષ) # દેદે * '''શટઅપ ન કિસ મી- આલિશા ચિનોઇ''' # શટઅપ ન કિસ મી (રવી બાલ મિક્ષ) # સોનિયા આજા (સ્મેડરોક ડાન્સ રિફિક્ષ) # ત્રા લા લા- તેરે પ્યાર મેં (૩સિ ઇબિઝા મિક્ષ) # દિલ ગોઝ બૂમ (મુંબઇ મિક્ષ) # મેરી જાન મુજે કેહકે # સિલસિલા (ઝાઝ્ડ્ અપ મિક્ષ) # ગઝલ # શટઅપ ન કિસ મી (રવી બાલ હિપહોપ રિફિક્ષ) # સોનિયે આજા (સ્લિ બૂટી મિક્ષ) # સુની મેરી કલાઇ # બી માય લેડી # શટઅપ ન કિસ મી (ચીકી મોન્કી રિફિક્ષ) * '''કામસૂત્ર- આલિશા ચિનોઇ''' # કામસૂત્ર # મે ઓર તુ # ઇંતજાર # રોતા હે ક્યું મેરા દિલ # જૂમ બેબી જૂમ # વોટ ફોર આલિશા # હે ગમ હમદમ # ડાન્સીંગ ક્વીન # કિસકો દિલ દૂં # તારા # જન્નત # જલતા હે ક્યું તેરા બદન ==પસંદિત હીટ ગીતો== * ''મેઇડ ઇન ઇંડિયા'' (''[[મેઇડ ઇન ઇંડિયા (આલ્બમ)|મેઇડ ઇન ઇંડિયા]]'') * ''જુમ્બાલાકા'' (''[[થક્ષક]]'', ૧૯૯૯) * ''ઝૂબી ઝૂબી'' (''[[ડાંસ ડાંસ (ફિલ્મ)|ડાંસ ડાંસ]]'') * ''લેટ્સ ડૂ ઇટ''(''[[જલવા]]'') * ''કાટે નહી'' (''[[મિ. ઇંડિયા]]'') * ''રાત ભર જામ સે'' (''[[ત્રિદેવ]]'') * ''ધક ધક'' (''[[મહા સંગ્રામ]]'') * ''છા રહા હૈ'' (''[[ચંદ્રમુખી]]'') * ''સેક્સી સેક્સી'' (''[[ખુદ્દાર]]'') * ''તૂ શમા મે પરવાના તેરા'' (''[[ખિલાડી]]'') * ''રુક રુક રુક'' (''[[વિજયપથ]]'') * ''બંબઈ સે રેલ ચલી'' (''[[ઝાલિમ]]'') * ''માય એડોરેબલ ડાર્લીંગ'' (''[[મે ખિલાડી તુ અનાડી]]'') * ''ઓરે બાબા'' (''[[બંબઈ કા બાબુ]]'') * ''તેરે ઈશ્ક મે નાચેંગે'' (''[[રાજા હિંદુસ્તાની]]'') * ''ક્રિશ્ના ક્રિશ્ના'' (''[[ઈન્સાફ]]'') * ''દે દિયા દિલ પિયા'' (''[[કિંમત]]'') * ''તીંકા તીંકા'' (''[[કરમ]]'') * ''પ્યાર આયા'' (''[[પ્લાન]]'') * ''મેહબુબ મેરે'' (''[[પ્લાન]]'') * ''ઓ માય ડાર્લિંગ!'' (''[[મુજસે દોસ્તી કરોગે]]'', ૨૦૦૨) * ''રંગ રંગ મેરે રંગ રંગ મે'' ([[બોલીવુડ / હોલીવુડ], ૨૦૦૨) * ''ચોટ દિલ પે લગી'' (''[[ઈશ્ક વીશ્ક]]'', ૨૦૦૩) * ''દિલ કો હજારબાર'' (''[[મર્ડર]]'', ૨૦૦૪) * ''મેને જિસ્કો ચાહા'' (''[[ફિદા]]'', ૨૦૦૪) * ''હમનશી'' (''[[Dobara]]'', 2004) * ''[[કજરારે]]'' (''[[બંટી ઓર બબલી]], ૨૦૦૫) * ''ઈશ્ક દી ગલીi'' (''[[નોએંટ્રી]]'', ૨૦૦૫) * ''દિલ ચુરાકે મેરા'' (''[[નોએંટ્રી]]'', ૨૦૦૫) * ''યે ઈશ્ક મે'' (''[[નોએંટ્રી]]'', ૨૦૦૫) * ''આજ કી રાત'' (''[[ડોન - The Chase Begins Again|ડોન]]'', ૨૦૦૬) * ''ટચ મી'' (''[[ધૂમ ૨]]'', ૨૦૦૬) * ''ઈટ્સ રોકીંગ'' (''[[ક્યા લવ સ્ટોરી હે]]'', ૨૦૦૭) * ''ટિકિટ ટુ હોલીવુડ'' ([[ઝુમ બરાબર ઝુમ]], ૨૦૦૭) * ''લવર બોય'' ([[લવ સ્ટોરી ૨૦૫૦]], ૨૦૦૮) * ''બેબો'' ([[કમ્બખ્ક્ત ઈશ્ક]], 2009) * ''તેરા હોને લગા હુ'' ([[અજબ પ્રેમ કી ગજબ કહાની]], ૨૦૦૯) * ''જિયારા જિયારા'' ([[પ્રિંસ (૨૦૧૦ ફિલ્મ)|પ્રિંસ]], ૨૦૧૦) * ''દિલરુબા'' ([[નમસ્તે લંડન]], ૨૦૦૭) * "દિલ તું હી બતા " (ક્રિશ 3, 2013) * "યુ આર માય લવ " ("ક્રિશ 3",2013) ==સંદર્ભો== {{reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== * [http://www.alishachinai.com The Official Alisha Chinai Website] * {{IMDb name|0157958}} [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:ભારતીય મહિલા ગાયકો]] [[શ્રેણી:ભારતીય હિન્દુઓ]] [[શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:૧૯૬૫માં જન્મ]] jjuddi5gvwr0khw7r8iuv8ums2eadt0 0 39820 901616 786762 2026-06-19T10:51:38Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901616 wikitext text/x-wiki {{Infobox Company | company_name = તાજ ફાર્માસ્યૂટિકલ્સ લિમિટેડ | company_type = [[Public company|Public]] |<ref name="AR2009">{{cite web |url=http://www.slideshare.net/ShantanuSingh3/annual-report-2009taj-pharmaceuticals-limited|format=PDF|title=Annual Report 2009 |access-date=2010-03-15 |publisher=Taj Pharma}}</ref> company_type = Public ([[Bombay Stock Exchange|BSE]])| company_slogan = Working for Healthier World| foundation = [[1995]]| location = [[મુંબઇ]], [[ભારત]]| key_people = <small>અભિષેક કુમાર સિંહ, (સીઇઓ)</small> | <ref name="Trade_India">{{cite web|url=http://www.tradeindia.com/credit_reports/show_ts.html?profile_id=1094503|format=HTM|title=Credit Report 2008|access-date=2011-02-15|publisher=Trade India|archive-date=2012-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120331145603/http://www.tradeindia.com/credit_reports/show_ts.html?profile_id=1094503|url-status=dead}}</ref> num_employees = 6400 ([[2006]])| industry = ફાર્માસ્યૂટિકલ્સ| products = [[ફાર્માસ્યૂટિકલ]], [[API માં]] & [[કેમિકલ્સ]]| revenue = {{profit}} {{INRConvert|790.3|c}} <small>(2009)</small> <ref name="AR2009_2">{{cite web|url=http://www.annualreport.com/2009-annual-reports-figure-reports-taj-pharmaceuticals.htm|format=PDF|title=Annual Report 2009|access-date=2010-03-15|publisher=Taj Pharma}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>| operating_income = {{profit}} {{INRConvert|221.3|c}} | net_income = {{profit}} {{INRConvert|22.3|c}} | assets = {{profit}} {{INRConvert|97.3|c}} | homepage = [www.tajpharma.com]| }} '''તાજ ફાર્માસ્યૂટિકલ્સ લિમિટેડ''' તાજ ફાર્મા મુંબઇ ભારત આધારિત ગ્રુપ ફ્લેગશીપ કંપની છે,<ref name="AR2009"/> તે 1995 માં એક સાહસ તરીકે સ્થાપના કરવામાં આવી હતી અને 2004 માં પબ્લિક લિમિટેડ કંપની બની હતી. <ref name="AR2009"/> તાજ ફાર્માસ્યૂટિકલ્સ 4600 ઉપર ઉત્પાદન વૈશ્વિક રજીસ્ટ્રેશન સાથે 30 કરતાં વધુ દેશોમાં ચલાવે છે. <ref name="Media">{{cite web|url=http://www.indiacompanynews.com/post/view/4527/Taj-Pharmaceuticals-Appointed-new-Director-at-Mumbai-for-Asset-Management-and-Finance/|format=HTM|title=About Taj Pharma : New Director at Mumbai for Asset Management and Finance|access-date=2010-03-15|publisher=Jack Andrew|archive-date=2012-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205071950/http://www.indiacompanynews.com/post/view/4527/Taj-Pharmaceuticals-Appointed-new-Director-at-Mumbai-for-Asset-Management-and-Finance/|url-status=dead}}</ref><br /> વધુમાં, તે સંપૂર્ણ માલિકીની પેટાકંપનીઓ 4 છે: # તાજ ફાર્મા કંપની ઇન્ટરનેશનલ SARL, લેબેનોન <ref>{{cite web|url=http://www.pharmaceuticals1.com/supplier/taj-pharma-international-company-sarl.html|format=htm|title=Taj Pharma International Company S.A.R.L Baalback - Lebanon|access-date=2010-03-15|publisher=Pharmaceuticals Database|archive-date=2010-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100415072811/http://www.pharmaceuticals1.com/supplier/taj-pharma-international-company-sarl.html|url-status=dead}}</ref> # ઓમેગા ફાર્મા, બેલ્જિયમ<ref>{{cite web|url=http://www.dewcosmetics.com/dental-implants/taj-pharmaceuticals-limited-acquires-from-omega-pharma-belgium-worldwide-rights-on-drug-delivery-technology/|format=htm|title=Taj Pharmaceuticals Limited Acquires From Omega Pharma, Belgium Worldwide Rights on Drug-Delivery Technology|access-date=2010-03-15|publisher=Prose Theme on Genesis Framework – Yahoo Answers}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> # તાજ ફાર્મા (UK) લિમિટેડ, યુનાઇટેડ કિંગડમ {{Citation needed|date=July 2011}}. # HPC તાજ ફાર્મા, રશિયા {{Citation needed|date=February 2011}}. તાજ ફાર્માસ્યૂટિકલ્સ Mulbery કેમ U.S. હાથ હસ્તગત REVIB જૂથ કંપની પાસેથી તમામ મંજૂરીઓ (DEA) સાથે 2009 માં.<ref name="Mul">{{cite web|url=http://www.indiaprwire.com/pressrelease/medical/2010122572909.pdf|format=PDF|title=Taj Pharmaceuticals Limited arm buys Mulberry Chem US Arm|access-date=2010-03-15|publisher=BBc World News - India PRwire|archive-date=2012-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120908155748/http://www.indiaprwire.com/pressrelease/medical/2010122572909.pdf|url-status=dead}}</ref> ==Operations== કંપનીનું કી વિસ્તારોમાં સામાન્ય દવાઓ, ફોર્મ્યૂલેશન API એ, આર એન્ડ ડી માદક છે તેની કામગીરી સ્થળો છે: * Sarigam, તાલુકા-Umbargaon જી.આઇ.ડી.સી. ખાતે ગુજરાત Sounth માં ઉત્પાદન પ્લાન્ટ * Kalgam ખાતે anufacturing પ્લાન્ટ, વલસાડ ગુજરાત * Raigarh, મહારાષ્ટ્ર ખાતે ઉત્પાદન પ્લાન્ટ * સંશોધન કેન્દ્ર, વાપી, ગુજરાત * કોર્પોરેટ ઓફિસ, પાંચમી ઉપનગર અંધેરી, મુંબઇ 2011 માં એપ્રિલ તાજ ફાર્મા કોર્પોરેટ સાહસ ભંડોળ ઉપર ગ્લેક્સોસ્મિથક્લાઇન અને ઇલી Lilly અને કંપની ગ્રુપ સમૂહ આધારભૂત તરીકે સાથીઓની ભવિષ્યમાં તબીબી સારવાર નવલકથા અભિગમ યોજના ઘડી રહ્યા હોય.<ref name="Venture">{{cite web|url=http://www.biospectrumasia.com/content/110411IND15909.asp|format=HTM|title=GSK, Taj, and Lilly start spin-outs corporate venturing fund|access-date=2011-04-15|publisher=BioSpectrum News, Singapore, Apr 11, 2011|archive-date=2012-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120503023055/http://www.biospectrumasia.com/content/110411IND15909.asp|url-status=dead}}</ref><ref name="Venture1">{{cite web|url=http://www.corporateventuringconference.com/pdfs/GCVMarch2011.pdf|format=PDF|title=GSK, Taj, and Lilly start spin-outs corporate venturing fund|access-date=2011-04-15|publisher=BF - International Business Forum, San Francisco, CA|archive-date=2012-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426052921/http://www.corporateventuringconference.com/pdfs/GCVMarch2011.pdf|url-status=dead}}</ref> ==બાહ્ય કડીઓ== * [Home page of Taj Pharmaceuticals Limited – www.tajpharma.com] Taj Pharma media reports * [www.tajpharma.com/media-taj-pharmaceuticals.htm] ==વધારાની માહિતી== {{col-begin}} {{col-2}} * The Pharmacist 2008, Vol. 3, No. 1, Published by Index Copernicus [[http://books.google.co.uk/books?id=iUFEfBNoEBwC&pg=PP3&dq=The+Pharmacist+2008&hl=en&ei=C2dRTdOuJZGj4Qb-5JSDCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=The%20Pharmacist%202008&f=false]] {{col-2}} {{col-end}} ==સંદર્ભો== {{Reflist|2}} gi8k8wl5vk9iuhfnuu1iobyxkvhya54 0 45691 901576 901524 2026-06-18T12:44:40Z Iswarsena khola 87644 901576 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = વાડાસડા |settlement_type = ગામ |image_skyline = |imagesize = |image_alt = |image_caption = |image_map = |map_alt = |map_caption = |pushpin_map = India Gujarat#India3 |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |pushpin_label_position = |coordinates = {{coord|21.662633|70.117557|type:village|display=inline}} |coor_pinpoint = |coordinates_footnotes = |subdivision_type = દેશ |subdivision_name = ભારત |subdivision_type1 = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]] |subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] |subdivision_type2 = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] |subdivision_name2 = [[જૂનાગઢ જિલ્લો|જૂનાગઢ]] |subdivision_type2 = તાલુકો |subdivision_name2 = [[માણાવદર તાલુકો|માણાવદર]] |established_title = |established_date = |seat_type = |seat = |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_note = |area_water_percent = |area_rank = |area_blank1_title = |area_blank2_title = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_urban_km2 = |area_rural_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_km2 = |area_blank2_km2 = |length_km = |width_km = |dimensions_footnotes = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_as_of = ૨૦૧૧ |population_total = |population_density_km2 = auto |population_footnotes = |population_blank1_title = લિંગ પ્રમાણ |population_blank1 = |population_blank2_title = સાક્ષરતા |population_blank2 = |population_demonym = |timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] |utc_offset1 = +૫:૩૦ |postal_code_type = પિનકોડ |postal_code = |area_code_type = ટેલિફોન કોડ |area_code = |area_codes = <!-- for multiple area codes --> |registration_plate = |iso_code = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''વાડાસડા''' [[ભારત]] દેશ ના પશ્ચિમ માં આવેલ [[ગુજરાત]] રાજ્ય ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] માં આવેલ [[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ જિલ્લા]]ના [[માણાવદર તાલુકો|માણાવદર તાલુકા]]નું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[મગફળી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. . વાડાસડામાં '''ડાંગર [[આહીર|આહીરો]]'''[[આહીર|નો]] ગરાસ હતો, જે ખૂબ મોટો અને સારો હતો.<ref>ઈશ્વરલાલ ડેવ, ''ઊર્મિ નવરચના'', ૧૯૮૦, પૃ. ૫૯૮. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.399336/</ref> . અહીં બાલવી માતાજીનું મંદિર આવેલ છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:માણાવદર તાલુકો]] laoqml6xdlmsu4suoj78ijsj3kilmm6 901577 901576 2026-06-18T13:19:23Z Dsvyas 561 [[Special:Contributions/Iswarsena khola|Iswarsena khola]] ([[User talk:Iswarsena khola|talk]]) દ્વારા કરેલ ફેરફારોને [[User:Snehrashmi|Snehrashmi]] દ્વારા કરેલા છેલ્લા સુધારા સુધી ઉલટાવાયા. 901524 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = વાડાસડા |settlement_type = ગામ |image_skyline = |imagesize = |image_alt = |image_caption = |image_map = |map_alt = |map_caption = |pushpin_map = India Gujarat#India3 |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |pushpin_label_position = |coordinates = {{coord|21.662633|70.117557|type:village|display=inline}} |coor_pinpoint = |coordinates_footnotes = |subdivision_type = દેશ |subdivision_name = ભારત |subdivision_type1 = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]] |subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] |subdivision_type2 = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] |subdivision_name2 = [[જૂનાગઢ જિલ્લો|જૂનાગઢ]] |subdivision_type2 = તાલુકો |subdivision_name2 = [[માણાવદર તાલુકો|માણાવદર]] |established_title = |established_date = |seat_type = |seat = |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_note = |area_water_percent = |area_rank = |area_blank1_title = |area_blank2_title = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_urban_km2 = |area_rural_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_km2 = |area_blank2_km2 = |length_km = |width_km = |dimensions_footnotes = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_as_of = ૨૦૧૧ |population_total = |population_density_km2 = auto |population_footnotes = |population_blank1_title = લિંગ પ્રમાણ |population_blank1 = |population_blank2_title = સાક્ષરતા |population_blank2 = |population_demonym = |timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] |utc_offset1 = +૫:૩૦ |postal_code_type = પિનકોડ |postal_code = |area_code_type = ટેલિફોન કોડ |area_code = |area_codes = <!-- for multiple area codes --> |registration_plate = |iso_code = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''વાડાસડા''' [[ભારત]] દેશ ના પશ્ચિમ માં આવેલ [[ગુજરાત]] રાજ્ય ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] માં આવેલ [[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ જિલ્લા]]ના [[માણાવદર તાલુકો|માણાવદર તાલુકા]]નું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[મગફળી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. અહીં બાલવી માતાજીનું મંદિર આવેલ છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:માણાવદર તાલુકો]] gjv7aiiylnq0sghhi4ly6zqo665q4hw 901580 901577 2026-06-18T13:41:52Z Iswarsena khola 87644 /* */ Added content and more information about village 901580 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = વાડાસડા |settlement_type = ગામ |image_skyline = |imagesize = |image_alt = |image_caption = |image_map = |map_alt = |map_caption = |pushpin_map = India Gujarat#India3 |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |pushpin_label_position = |coordinates = {{coord|21.662633|70.117557|type:village|display=inline}} |coor_pinpoint = |coordinates_footnotes = |subdivision_type = દેશ |subdivision_name = ભારત |subdivision_type1 = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]] |subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] |subdivision_type2 = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] |subdivision_name2 = [[જૂનાગઢ જિલ્લો|જૂનાગઢ]] |subdivision_type2 = તાલુકો |subdivision_name2 = [[માણાવદર તાલુકો|માણાવદર]] |established_title = |established_date = |seat_type = |seat = |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_note = |area_water_percent = |area_rank = |area_blank1_title = |area_blank2_title = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_urban_km2 = |area_rural_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_km2 = |area_blank2_km2 = |length_km = |width_km = |dimensions_footnotes = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_as_of = ૨૦૧૧ |population_total = |population_density_km2 = auto |population_footnotes = |population_blank1_title = લિંગ પ્રમાણ |population_blank1 = |population_blank2_title = સાક્ષરતા |population_blank2 = |population_demonym = |timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] |utc_offset1 = +૫:૩૦ |postal_code_type = પિનકોડ |postal_code = |area_code_type = ટેલિફોન કોડ |area_code = |area_codes = <!-- for multiple area codes --> |registration_plate = |iso_code = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''વાડાસડા''' [[ભારત]] દેશ ના પશ્ચિમ માં આવેલ [[ગુજરાત]] રાજ્ય ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] માં આવેલ [[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ જિલ્લા]]ના [[માણાવદર તાલુકો|માણાવદર તાલુકા]]નું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[મગફળી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. વાડાસડામાં '''ડાંગર [[આહીર|આહીરો]]'''[[આહીર|નો]] ગરાસ હતો, જે ખૂબ મોટો અને સારો હતો.<ref>ઈશ્વરલાલ ડેવ, ''ઊર્મિ નવરચના'', ૧૯૮૦, પૃ. ૫૯૮. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.399336/</ref> અહીં બાલવી માતાજીનું મંદિર આવેલ છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:માણાવદર તાલુકો]] bwy6fwvqoqgyvq0amjj4289e2eg5hoy 901583 901580 2026-06-18T14:07:13Z Dsvyas 561 માહિતી સારી લાગે છે, પણ સંદર્ભ તદ્દન ખોટો છે, સંદર્ભ આપ્યો છે તે કવિતા છે માટે દૂર કર્યું 901583 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = વાડાસડા |settlement_type = ગામ |image_skyline = |imagesize = |image_alt = |image_caption = |image_map = |map_alt = |map_caption = |pushpin_map = India Gujarat#India3 |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |pushpin_label_position = |coordinates = {{coord|21.662633|70.117557|type:village|display=inline}} |coor_pinpoint = |coordinates_footnotes = |subdivision_type = દેશ |subdivision_name = ભારત |subdivision_type1 = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]] |subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] |subdivision_type2 = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] |subdivision_name2 = [[જૂનાગઢ જિલ્લો|જૂનાગઢ]] |subdivision_type2 = તાલુકો |subdivision_name2 = [[માણાવદર તાલુકો|માણાવદર]] |established_title = |established_date = |seat_type = |seat = |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_note = |area_water_percent = |area_rank = |area_blank1_title = |area_blank2_title = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_urban_km2 = |area_rural_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_km2 = |area_blank2_km2 = |length_km = |width_km = |dimensions_footnotes = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_as_of = ૨૦૧૧ |population_total = |population_density_km2 = auto |population_footnotes = |population_blank1_title = લિંગ પ્રમાણ |population_blank1 = |population_blank2_title = સાક્ષરતા |population_blank2 = |population_demonym = |timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] |utc_offset1 = +૫:૩૦ |postal_code_type = પિનકોડ |postal_code = |area_code_type = ટેલિફોન કોડ |area_code = |area_codes = <!-- for multiple area codes --> |registration_plate = |iso_code = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> }} '''વાડાસડા''' [[ભારત]] દેશ ના પશ્ચિમ માં આવેલ [[ગુજરાત]] રાજ્ય ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] માં આવેલ [[જુનાગઢ જિલ્લો|જુનાગઢ જિલ્લા]]ના [[માણાવદર તાલુકો|માણાવદર તાલુકા]]નું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]] તેમ જ [[પશુપાલન]] છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે [[ઘઉં]], [[બાજરી]], [[કપાસ]], [[મગફળી]] તેમ જ [[શાકભાજી]]ના પાકની [[ખેતી]] કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]] તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. અહીં બાલવી માતાજીનું મંદિર આવેલ છે. {{ગુજરાત ગામ સ્ટબ}} [[શ્રેણી:માણાવદર તાલુકો]] gjv7aiiylnq0sghhi4ly6zqo665q4hw 0 46061 901610 891853 2026-06-19T07:02:59Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901610 wikitext text/x-wiki '''જાપાનના ઇતિહાસ'''માં [[:en:Geography of Japan|જાપાનનાં દ્વીપો]] તથા [[:en:Japanese people|જાપાનનાં લોકો]]ના ઇતિહાસનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં [[:en:Japanese Paleolithic|જાપાનના પ્રાચીન ઇતિહાસથી]] માંડીને [[:en:Heisei period|રાષ્ટ્ર તરીકેનો ઇતિહાસ]] આવે છે. છેલ્લા [[:en:Ice age|હિમયુગ]] પછી ૧૨,૦૦૦ બી.સી ની આજુબાજુ, [[:en:Japanese archipelago|જાપાની દ્વીપસમૂહની]] સમૃદ્ધ પર્યાવરણ વ્યવસ્થાને લીધે માનવ વિકાસ અને વસવાટ શક્ય બન્યાં. જાપાનમાંથી મળી આવેલું સૌથી પહેલું [[:en:Japanese pottery and porcelain|કુંભારકામ]] [[:en:Jōmon period|જોમોન કાળમાં]] બનેલું હતું. જાપાન વિષેની સૌથી પહેલી લેખિત નોંધ ઈ.સ. પહેલી સદીની ''[[:en:Book of Han|હાનની ચોપડી]]'' માંથી મળેલી સંક્ષિપ્ત માહિતીમાં મળે છે. જાપાનને સાંસ્કૃતિક અને પ્રાદેશિક રીતે પ્રભાવિત કરનારા દેશોમાં ચીન મુખ્ય છે.<ref>{{cite book|author=Jacques Gernet|title=A History of Chinese Civilization|url=http://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C&pg=PA290|year=1996|publisher=Cambridge University Press|page=290}}</ref> વર્તમાન [[:en:Imperial House of Japan|શાહી પરિવાર]]નો છઠી સદીમાં ઉદ્ભવ થયો અને સૌથી પહેલા સ્થાયી તેમજ [[:en:Capital of Japan|શાહી પાટનગર]]ની સ્થાપના [[:en:Heijō-kyō|હેઇજો-ક્યો]] (હાલ નારા) માં ઈ.સ. ૭૧૦માં થઈ, જે આગળ ચાલીને [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]] કલા, ધર્મ અને સંસ્કૃતિનું કેન્દ્ર બન્યું. બળવાન [[:en:Taihō Code|કેન્દ્રિય-શાસિત]] [[:en:Daijō-kan|સરકારના]] વિકાસને લીધે [[:en: Heian-kyō|હેઇઆન્-ક્યો]] (હાલના [[:en:Kyoto|ક્યોતો]]) માં એક નવા શાહી પાટનગરની સ્થાપના થઈ, અને [[:en:Heian period|હેઇઆન કાળ]] શાસ્ત્રીય [[:en:Culture of Japan|જાપાની સંસ્કૃતિ]]ના એક સોનેરી કાળ તરીકે ઓળખાય છે. ત્યારપછીની સદીઓ દરમ્યાન સત્તાધીશ [[:en:Emperor of Japan|સમ્રાટ]] અને [[:en:Kuge|સભાસદો]]ની સત્તા ધીરે-ધીરે ઘટતી ગઈ અને એક સમયનું કન્દ્રીય-શાસિત રાજ્ય ભાંગી પડ્યું. ૧૫મી સદી સુધીમાં રાજકીય સત્તા સેંકડો સ્થાનિક [[:en:Han system|"ડોમેન"]] (એકમો) માં વિભાજિત થઈ, જેમનું નિયંત્રણ સ્થાનિક "[[:en:daimyō|દાઇમ્યો]]" (સ્વામી, [[:en:Japanese language|જાપાની]]: 大名) કરતાં. દરેક દાઇમ્યો પાસે પોતાના [[:en:Samurai|સામુરાઈ ]]([[:en:Japanese language|જાપાની]]: 侍) ની સેના રહેતી. [[:en:Sengoku period|આંતર્યુદ્ધના એક લાંબા કાળ]] પછી [[:en:Tokugawa Ieyasu|તોકુગાવા ઇએયાસુ]]એ [[:en:Azuchi-Momoyama period|જાપાનનું એકીકરણ]] પૂરું કર્યું, અને ઈ.સ ૧૬૦૩માં [[:en:Emperor Go-Yōzei|સમ્રાટ]] દ્વારા [[:en:Shogun|શોગુન]] બનાવવામાં આવ્યાં. તેઓએ કબ્જે કરેલી જમીનને પોતાનાં સમર્થકોમાં વહેંચી અને પોતાની [[:en:Tokugawa Shogunate|"બાફુકુ"]] (અર્થાત "તંબુ સરકાર" અથવા લશ્કરી રાજ) ની [[:en:Edo|એદો]] (હાલના [[:en:Tokyo|ટોક્યો]]) માં સ્થાપના કરી, જયારે નામના શાસક, સમ્રાટે [[:en:Kyoto|ક્યોતો]]ના જૂના પાટનગરમાં રહેવાનું ચાલુ રાખ્યું. [[:en:Edo period|એદો કાળ]] સમૃદ્ધ અને શાંતિપૂર્ણ રહ્યો અને તે ગાળા દરમ્યાન જાપાને [[ખ્રિસ્તી ધર્મ|ખ્રિસ્તી મિશનો]]ને કચડીને [[:en:Sakoku|બહારની દુનિયાથી લગભગ સમ્પૂર્ણપણે સંપર્ક કાપી નાખ્યો]]. ઈ.સ. ૧૮૬૦ના દાયકામાં [[:en:Tokugawa Shogunate|શોગુનત]]નો [[:en:Bakumatsu|અંત આવ્યો]], [[:en:Emperor Meiji|સમ્રાટ]]ને સત્તા [[:en:Meiji Restoration|પાછી આપવામાં આવી]] અને [[:en:Meiji period|મેઇજી યુગ]]ની શરૂઆત થઈ. [[:en:Meiji Oligarchy|નવા રાષ્ટ્રીય નેતાઓ]] પદ્ધતિસર [[:en:Feudalism|સામંતવાદ]]નો અંત લાવ્યાં. તેઓએ આખી દુનિયાથી વિખૂટા થઈ ગયેલા એક [[:en:Island country|ટાપુ દેશ]]ને [[:en:Meiji Constitution|પશ્ચિમના મોડેલ પર આધારિત]] [[:en:Empire of Japan|મહાસત્તા]] બનાવી. [[:en:Taisho period|લોકશાહી]]નું સર્જન કરવું ઘણું અઘરું હતું, કેમ કે જાપાનની શક્તિશાળી સેના તે સમયે અર્ધ-સ્વતંત્ર હતી અને સામાન્ય નાગરિકોની વાત નામંજૂર કરી દેતી - ઈ.સ. ૧૯૨૦-૩૦ના દાયકા દરમ્યાન તો તે નાગરિકોને મારી પણ નાખતી. જાપાનના લશ્કરે ઈ.સ. ૧૯૩૧માં [[:en:Japanese invasion of Manchuria|માંચુરિયા પર આક્રમણ]] કર્યું અને ઈ.સ. ૧૯૩૭માં ચીન સામે [[:en:Second Sino-Japanese War|જાહેર યુદ્ધ]]નું એલાન કર્યું. જાપાને [[:en:Republic of China (1912-1949)|ચીન]]ના સમગ્ર દરિયાકાંઠા તથા મુખ્ય શહેરો પર કબ્જો મેળવી લીધો અને કઠપૂતળી શાસન સ્થાપિત કર્યું, તેમ છતાં ચીનને પરાસ્ત કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યું. ડીસેમ્બર ૧૯૪૧માં [[:en:Attack on Pearl Harbor|પર્લ હાર્બર પરના હુમલા]]ને કારણે તે [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]] અને તેના [[:en:Allies of World War II|મિત્ર દેશો]] સામે [[:en:Pacific War|યુદ્ધ]]માં મુકાઈ ગયું. ઈ.સ. ૧૯૪૨ના મધ્ય સુધી ઘણા નૌકાયુદ્ધોમાં શ્રેણીબદ્ધ વિજય પામ્યા પછી જાપાનનું લશ્કર વધારે પડતું ખેંચાઈ ગયું અને તેનો ઔદ્યોગિક આધાર પૂરતા પ્રમાણમાં વહાણ, શસ્ત્ર અને તેલ પૂરા ન પાડી શક્યું. પોતાના નૌકાદળના ડૂબવા અને મુખ્ય શહેરોનો [[:en:Air Raids on Japan|હવાઈ હુમલાઓ]] દ્વારા વિનાશ થવા છતાં લશ્કરે વળતી લડત આપી. પણ ઓગસ્ટ ૧૯૪૫માં [[:en:Hiroshima and Nagasaki|હિરોશિમા અને નાગાસાકી]] પર થયેલા [[:en:Nuclear Weapons|અણુ વિસ્ફોટો]] તેમજ [[:en:Soviet invasion of Manchuria|સોવિયેતના આક્રમણે]] [[:en:Emperor Showa|સમ્રાટ]] તથા લશ્કરને [[:en:Surrender of Japan|શરણાગતિ]] સ્વીકારવા માટે મજબૂર કરી દીધું. ઈ.સ. ૧૯૫૨ સુધી જાપાન [[:en:Occupation of Japan|અમેરિકાના કબ્જા]] હેઠળ રહ્યું. અમેરિકન સૈન્ય દળોની દેખરેખમાં એક [[:en:Constitution of Japan|નવા બંધારણ]]ની સંરચના થઈ જેના ઈ.સ ૧૯૪૭માં અમલમાં મુકાતા જાપાન એક [[:en:Parliamentary system|સંસદીય]] [[:en:Constitutional monarchy|રાજાશાહી]]માં [[:en:Politics of Japan|પરિવર્તન પામ્યું]]. ઈ.સ. ૧૯૫૫ પછી જાપાનનો [[:en: Japanese post-war economic miracle|ખુબ જ ઝડપથી આર્થિક વિકાસ થયો]] અને તે [[:en:Transport in Japan|ખુબજ વિકસિત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રકચર]], [[:en:Standard of living in Japan|ઉચ્ચ જીવન ધોરણ]] અને [[:en:List of countries by life expectancy|સૌથી લાંબું અપેક્ષિત આયુષ્ય]] ધરાવતું દુનિયાનું એક મુખ્ય [[:en:Economy of Japan|આર્થિક ઊર્જાસ્રોત]] બની ગયું, ખાસ કરીને [[:en:Manufacturing in Japan|ઇજનેરી, ઓટોમોબાઈલ અને ઈલેક્ટ્રોનિક]] ક્ષેત્રોમાં. [[:en:Emperor Shōwa|સમ્રાટ શોવા]]નું ઈ.સ. ૧૯૮૯માં દેહાંત થયું અને તેમના પુત્ર [[:en:Emperor Akihito|સમ્રાટ આકિહિતો]] ગાદી પર આવતા એક નવા [[:en:Japanese era name|યુગ]]ની શરૂઆત થઈ. [[:en:Heisei period|૧૯૯૦ના દાયકા]]માંની [[:en:Lost Decade (Japan)|આર્થિક નિષ્ક્રિયતા]] જાપાન માટે ચિંતાનું મુખ્ય કારણ રહી છે. વર્ષ [[:en:2011 Tōhoku earthquake and tsunami|૨૦૧૧માં આવેલા ભુકંપ અને ત્યારપછી ત્રાટકેલા સુનામી]]ના લીધે ભારે આર્થિક અવ્યવસ્થા સર્જાઈ અને [[:en:Nuclear power in Japan|અણુશક્તિના પુરવઠા]]ને ઘણું નુકસાન થયું. ==જાપાનનો પૂર્વ-ઇતિહાસ== ===પાષાણ યુગ=== [[File:JapanesePolishedStoneAxes.JPG|thumb|left|180px|[[:en:Nagano Prefecture|નાગાનો પ્રાંત]]ના [[:en:Shinano, Nagano|શિનાનો શહેર]]માં આવેલ હિનાતાબાયાશી બી નામક પુરાતત્વીય સ્થળેથી ખોદી કઢાયેલી ચમકાવેલી પથ્થરની કૂહાડીઓ. જોમોન કાળ પહેલાની, ૩૦,૦૦૦ બી. સી. [[:en:Tokyo National Museum|ટોક્યો રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય]]]] [[:en:Japanese Paleolithic|જાપાનના પાષાણ યુગ]]માં છેક ૫૦,૦૦૦ બી.સી થી લઈને ૧૨,૦૦૦ બી.સી ની આજુબાજુ છેલ્લા [[:en:Ice age|હિમયુગ]]ના અંત સુધીનો લાંબો કાળ આવે છે. ૩૮,૦૦૦ બી.સી કરતાં પણ જૂના હોવાનો દાવો કરાતા અવશેષોને સામાન્ય રીતે પુરાતત્વવિદો સ્વીકારતા નથી, જેથી મોટાભાગના ઇતિહાસકારો માને છે કે જાપાનમાં પાષાણયુગની શરૂઆત ૪૦,૦૦૦ વર્ષ પછી થઈ હતી.<ref>[http://www.t-net.ne.jp/~keally/palaeol.html Japanese Palaeolithic Period] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826235250/http://www.t-net.ne.jp/~keally/palaeol.html |date=2009-08-26 }}, Charles T. Keally</ref> [[:en:Japanese Archipelago|જાપાની દ્વીપસમૂહ]] ૧૧,૦૦૦ બી.સી ની આજુબાજુ [[એશિયા]]ની મુખ્યભૂમિથી અલગ પડી જવાનો હતો. [[:en:Shinichi Fujimura|શિનિચિ ફુજીમુરા]] નામના એક શીખાઉ સંશોધક દ્વારા મોટી શોધનો દાવો [[:en:Japanese Paleolithic hoax|પોકળ હોવાનો જાહેર ખુલાસો થયો]] પછી,<ref>[http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20001107a9.html Archaeology center sorry for fake finds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110107124731/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20001107a9.html |date=2011-01-07 }}. Japan Times. November 7, 2000. Retrieved on 2011-10-29.</ref> ફુજીમુરા અને તેના સહયોગીઓ દ્વારા નોંધાયેલા [[:en:Lower Paleolithic|શરૂઆતના]] અને [[:en:Middle Paleolithic|મધ્ય પાષાણ યુગના]] પુરાવા સંપૂર્ણ પુનઃતપાસ બાદ ફગાવી દેવામાં આવ્યા. બનાવટી શોધના ખુલાસા પછી થયેલી ચર્ચાઓને કારણે હવે ફક્ત થોડા (ફુજીમુરા છોડીને) [[:en:Upper Paleolithic|પછીના પાષાણ યુગના]] પુરાવા જ સારી રીતે સ્થાપિત થયેલા ગણી શકાય. ===જોમોન કાળ=== [[File:MiddleJomonVessel.JPG|thumb|left|200px|મધ્ય જોમોન કાળનું પાત્ર (૩,૦૦૦-૨,૦૦૦ બી.સી)]] [[:en:Jōmon period|જોમોન કાળ]] લગભગ ૧૪,૦૦૦ થી ૩૦૦ બી.સી સુધી ચાલ્યો. સંસ્કૃતિ અને સ્થિર વસવાટના સૌથી પહેલા ચિન્હો ૧૪,૦૦૦ બી.સી ની આજુબાજુ જોમોન્ સંસ્કૃતિના રૂપમાં પ્રકટ થયાં, જેમાં [[:en:Mesolithic|મેસોલિથિક]] થી [[:en:Neolithic|નીઓલિથિક]] અર્ધ-બેઠાડુ [[:en:hunter-gatherer|શિકારી-ભેગુ કરનારની]] જીવનશૈલી, [[:en:stilt house|પાણીની ઉપર બાંધેલા લાકડાંના ઘરો]] તેમજ ખાડાઓમાં નિવાસ અને [[:en:agriculture|કૃષિના]] અવિકસિત સ્વરૂપ સમાવિષ્ટ હતાં. [[:en:Weaving|વણવું]] તે સમયે હજુ અજ્ઞાત હતું અને કપડાં મોટાભાગે પશુઓની રૂંવાટીથી બનતાં. જોમોન કાળના લોકોએ માટીના વાસણ બનાવવાની શરુઆત કરી, જે ભીની માટીને વીંટાયેલા અને સીધા દોરડાં અને લાકડીઓ દ્વારા દબાવીને બનાવેલી પેટર્નથી સુશોભિત હતાં. જાપાનમાંથી હજુ પણ કુમ્ભારકામના દાખલાસ્વરૂપ ખંજર, જેડ, શંખથી બનેલા દાંતિયા અને બીજી ઘણી ઘરેલું ચીજવસ્તુઓ સાથે મળી આવે છે જે [[:en:Radiocarbon dating|રેડિયો-કાર્બન ડેટિંગ]] પ્રમાણે ૧૧મી સદી બી.સી જેટલી જૂની છે.<ref>"The earliest known pottery comes from Japan, and is dated to about 10,600 BC. China and Indo-China followed shortly afterward" ("Past Worlds" The Times Atlas of Archeology. p. 100, 1995).</ref> તાજેતરમાં ૧૯૯૮માં [[:en:Odai Yamamoto I site|ઓદાઇ યામામોતો-૧ સ્થળ]]થી ૧૪,૫૦૦ બી.સી (૧૬,૫૦૦ [[:en:Before Present|બી.પી]] ની આજુબાજુ) ના એક જ પાત્રના ઘણા બધા ટુક્ડાઓ મળી આવ્યા; આ હાલ જાપાનનું જૂનામાં જૂનું જ્ઞાત કુંભારકામ છે.<ref>{{cite book |title=Ancient Jomon of Japan (Case Studies in Early Societies) |author=Habu Junko |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2004 |isbn=978-0-521-77213-6 |pages=34–42}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pref.aomori.lg.jp/bunka/culture/oodaiyamamoto.html |title=大平山元Ｉ遺跡 －日本最古の土器出土－ |trans_title=Ōdaiyamamoto Ichi Site – Excavation of Japan's Earliest Earthenware |language=Japanese |publisher=[[Aomori Prefecture]] |access-date=12 June 2012 |archive-date=20 જૂન 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620233139/http://www.pref.aomori.lg.jp/bunka/culture/oodaiyamamoto.html |url-status=dead }}</ref><ref name="World">{{cite web |url=http://www.world-archaeology.com/features/jomon-pottery-japan/ |title=Jomon pottery, Japan |author=Kaner, S. |work=[[Current World Archaeology]] |publisher=[[Current Publishing (UK)|Current Publishing]] |year=2003 |issue=1 |access-date=12 June 2012}}</ref> આના સિવાય, ફુકુઇ ગુફામાંથી (૧૨૫૦૦ ± ૩૫૦ બી.પી) અને ૧૨૫૦૦ ± ૫૦૦ બી.પી (કામાકી અને સેરિઝાવા ૧૯૬૭), શિકોકુમાં સ્થિત કામિકુરોઇવા [[:en:rock shelter|રોક આશ્રય]] ૧૨ માંથી ૧૬૫ ± ૩૫૦ વર્ષ બી.પી જેટલા રેડિયોકાર્બન માપનું કાર્બનયુક્ત પદાર્થ પણ જૂની શોધોમાં સામેલ છે,<ref>{{cite book|author=Keiji Imamura|title=Prehistoric Japan: New Perspectives on Insular East Asia|url=http://books.google.com/books?id=HpgcaKpnuU0C&pg=PA46|year= 1996|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-1852-4|page=46}}</ref> જોકે ચોક્કસ તારીખ વિવાદાસ્પદ છે. પછીના જોમોન્ કાળના સમયનાં [[:en:dogū|દોગૂ]] તરીકે જાણીતા ઝીણવટભર્યા માટીના પૂતળાં મળી આવ્યાં છે. ===યાયોઇ કાળ=== [[File:DotakuBronzeBellLateYayoi3rdCenturyCE.jpg|thumb|યાયોઇ કાળનું તાંબાનું [[:en:Dōtaku|દોતાકુ]], ઈ.સ ત્રીજી સદી]] [[:en:Yayoi period|યાયોઇ કાળ]] લગભગ ૪૦૦ અથવા ૩૦૦ બી.સી થી ૨૫૦ એ.ડી સુધી ચાલ્યો. આ કાળ જોમોન કાળ પછી આવ્યો અને ઘણા ફેરફાર લાવ્યો. આ કાળનું નામ [[:en:Yayoi|યાયોઇ]] નગર (જે [[:en:Bunkyo, Tokyo|ટોક્યોના બુન્ક્યોનો]] એક ઉપભાગ છે) પરથી પડ્યું છે, જ્યાંથી પુરાતત્વીય તપાસના પગલે સૌથી પહેલા જાણીતા અવશેષો મળી આવ્યા. યાયોઇ કાળની શરૂઆત વણાટ, ચોખાની ખેતી અને કાંસ્યના નિર્માણ જેવી નવી પદ્ધતિઓ લઈ આવી. કાંસ્ય અને લોખંડનો પરિચય એક જ સાથે યાયોઇ કાળના જાપાનમાં થયા હોવાની સંભાવના છે. [[લોખંડ]] મોટાભાગે કૃષિ માટેના અને ઔદ્યોગિક સાધનો બનાવવા માટે વપરાતું, જ્યારે કાંસ્ય ધાર્મિક અને ઔપચારિક વિધિઓમાં વપરાતી શિલ્પકૃતિઓ બનાવવા માટે વપરાતું. જાપાનમાં કાંસ્ય અને લોખંડના ઢળાઈકામની શરુઆત કંઈક અંશે ૧૦૦ બી.સી સુધી થઈ ગઈ, પણ બન્ને ધાતુઓના કાચા માલ એશીયા ખંડથી આવ્યા. યાયોઇ કાળે સારા પાકની ખાતરી માટે શિંતો ધર્મનો [[:en:Shamanism|ઊંજણીથી]] અને ભવિષ્યકથનથી પરિચય કરાવ્યો.<ref>{{cite book|editor=John Whitney Hall|title=The Cambridge History of Japan: Ancient Japan|url=http://books.google.com/books?id=A3_6lp8IOK8C&pg=PA334|year=1993|publisher=Cambridge University Press|page=334|isbn=9780521223522}}</ref> જાપાન વિષેની સૌથી પહેલી લેખિત નોંધ ૫૭ એ.ડી ની ચીનની [[:en:Book of the Later Han|"પછીના હાન ની ચોપડી"]] માં આ પ્રમાણે મળે છે:<ref>後漢書, ''樂浪海外有東鯷人 分爲二十餘國''</ref> "[[:en:Lelang Commandery|લેલાંગ]] થી મહાસાગરની પેલી પારે [[:en:Wa (Japan)|'વા']] દેશના લોકો છે. એકસો થી પણ વધારે આદિજાતિઓના બનેલાં, તેઓ આવે છે અને વારંવાર ખંડણી ચૂકવે છે." ચોપડીમાં એવી પણ નોંધ છે કે વા દેશના રાજા, [[:en:Suishō|સુઇશોએ]] હાન ના સમ્રાટ [[:en:Emperor An of Han|આન]] ને ભેંટમાં ગુલામો આપ્યા. ત્રીજી સદીમાં લખાયેલ [[:en:Records of Three Kingdoms|''સાંગુઓ ઝી'']] માં એવી નોંધ છે કે તે દેશ કોઈક ૩૦ આદિજાતિઓ અથવા રાજ્યોના એકીકરણથી બન્યો અને [[:en:Yamataikoku|યામાતાઇકોકુની]] [[:en:Himiko (queen)|હિમિકો]] નામની ઊંજાણી નાખનાર રાણી તેના પર રાજ કરતી. [[:en:Han Dynasty|હાન]] અને [[:en:Cao Wei|વેઇ]] રાજવંશોના શાસન દરમ્યાન [[:en:Kyūshū|ક્યૂશૂની]] યાત્રા કરનાર ચીની મુસાફરોએ પોતાની નોંધમાં ઉમેર્યું છે કે ત્યાંના રહેવાસીઓ એવો દાવો કરતા કે તેઓ [[:en:Wu (state)|'વૂ']] ના એક મહાન સભાસદ (તાઇબો) ના વંશજ હતાં. તેઓ [[:en:wiktionary:sinicize|પૂર્વ-ચીની]] વૂ લોકોના લક્ષણો પણ દર્શાવે છે, જેમ કે શરીર પર છૂંદણા છુંદવાં, દાંત ખેંચવા, અને નાના બાળકોને તેડવાની પ્રથા. ''સાંગુઓ ઝી'' માં ''[[:en:haniwa|હાનિવા]]'' મૂર્તિઓથી મળતા ભૌતિક વર્ણનો છે, જેમાં વીંટાયેલા વાળ રાખવાવાળા પુરુષો અને એક જ મોટો કપડાનો ટુક્ડો પહેરવાવાળી સ્ત્રીઓનો સમાવેશ થાય છે. ક્યૂશૂમાં આવેલ [[:en:Yoshinogari site|યોશિનોગારી સ્થળ]] યાયોઇ કાળનું સૌથી જાણીતું સ્થળ છે જે સાબિત કરે છે કે સેંકડો વર્ષો સુધી એક મોટી વસાહતે તે વિસ્તારમાં વસવાટ કર્યો. પુરાતત્વીય ખોદકામ કરવાથી જાણવા મળ્યું કે ત્યાંના સૌથી પ્રાચીન ભાગ ૪૦૦ બી.સી ની આજુબાજુના સમયના છે. એવું લાગે છે કે રહેવાસીઓ મુખ્યભૂમિ સાથે અવારનવાર સંદેશાવ્યવહાર કરતા અને વેપારી સંબંધ પણ રાખતા. આજે પણ, કોઈક પુનઃનિર્મિત ઇમારતો પુરાતત્વીય સ્થળ પરનાં પાર્કમાં ઉભી છે.<ref>{{cite book|author1=Peter G. Stone|author2=Philippe G. Planel|title=The Constructed Past: Experimental Archaeology, Education and the Public|url=http://books.google.com/books?id=456jNSMNwrcC&pg=PA66|year=1999|publisher=Psychology Press|page=66|isbn=9780203205822}}</ref> ==પ્રાચીન જાપાન== ===કોફુન કાળ=== [[File:NintokuTomb Aerial photograph 2007.jpg|thumb|left|દાઇસેન્ર્યો કોફુન્, [[:en:Osaka Prefecture|ઓસાકા]], પાંચમી સદી]] [[:en:Kofun period|કોફુન કાળની]] શરુઆત ૨૫૦ એ.ડી. ની આજુબાજુ થઈ, અને એનું નામ તે સમયથી દેખાવાના શરૂ થનારા મોટા સ્તૂપના આકારવાળા શબને દફનાવવા માટેના "કોફુન" તરીકે જણાતા [[:en:tumulus|ટેકરાઓ]] (古墳, જેનો [[:en:Sino-Japanese vocabulary|ચીની-જાપાની ભાષામાં]] અર્થ છે "પ્રાચીન કબર") પરથી પડ્યું. કોફુન કાળ (જાપાનીમાં "કોફુન-જિદાઇ") દરમ્યાન જાપાનમાં શક્તિશાળી લશ્કરી રાજ્યોની સ્થાપના થઈ, જેમાનું દરેક રાજ્ય શક્તિશાળી કુળો (''[[:en:zoku|ઝોકુ]]'') ની આજુબાજુ કેન્દ્રિત હતું. ત્રીજી થી સાતમી સદી એ.ડી સુધી [[:en:Yamato Province|યામાતો]] અને [[:en:Kawachi Province|કાવાચિ]] પ્રાંતોમાં પ્રભાવશાળી યામાતો [[:en:polity|રાજ્યવ્યવસ્થાની]] સ્થાપના કેન્દ્રિત હતી, જેનાથી જાપાની શાહી વંશનો ઉદ્ભવ થયો. અને આમ, બીજા કુળોને દબાણ હેઠળ રાખીને અને વધારે ખેતીની જમીન પર કબ્જો મેળવીને, તેઓએ પશ્ચિમ જાપાન પર ભારે પ્રભાવ બનાવી રાખ્યો.{{Citation needed|date=December 2013}} જાપાને [[:en:List of tributaries of Imperial China|શાહી ચીનને પાંચમી સદી એ.ડી થી ખંડણીઓ મોકલવાનું]] શરૂ કર્યું. ચીનના ઇતિહાસની નોંધ મુજબ, રાજ્યવ્યવસ્થા વા કહેવાતી, અને તેના [[:en:Five kings of Wa|પાંચ રાજાઓની]] નોંધ થઈ. તેઓએ ચીની મોડેલ પર આધારિત કેન્દ્રીય વહીવટ અને શાહી સભાની સિસ્ટમ વિકસિત કરી, અને સમાજને વિવિધ વ્યાવસાયિક ભાગોમાં આયોજિત કર્યું. આ કાળ દરમ્યાન, ચોથી સદીના અંતની આજુબાજુ, [[:en:Three Kingdoms of Korea|કોરિયાના ત્રણ રાજ્યો]] અને જાપાન વચ્ચેના સંબંધો ગાઢ બન્યા.{{Citation needed|date=December 2013}} ==શાસ્ત્રીય જાપાન== ===આસુકા કાળ=== [[File:Takamat1.jpg|thumb|200px|[[:en:Takamatsuzuka Tomb|તાકામાત્સુઝુકા કબર]] ની દીવાલ પરનું ભીંત ચિત્ર, [[:en:Asuka, Nara|આસુકા]], [[:en:Nara Prefecture|નારા]], આઠમી સદી]] આસુકા કાળ (ઈ.સ ૫૩૮ થી ૭૧૦) દરમ્યાન (પછી જાપાની તરીકે ઓળખાતી) યામાતો રાજ્યવ્યવસ્થા ધીરે-ધીરે તાઇકા સુધારણાઓ અને તાઇહો કોડ જેવા કાયદાઓની વ્યાખ્યા કરી, તેઓને અમલમાં મુક્તા એક સ્પષ્ટપણે કેન્દ્રિત રાજ્ય બની ગઈ.<ref name="HOJ">R.H.P. Mason and J.G. Caiger (2004) ''A History of Japan'', Tuttle Publishing, ISBN 080482097X</ref> આ જ સમય દરમ્યાન, જાપાની લોકોએ કોરિયાના નૈઋત્ય કિનારા પર રહેવાવાળા પૈક્ચે અથવા બૈકજે લોકો સાથે મજબૂત આર્થિક સંબંધો બનાવ્યાં. બૈકજે લોકો સાથેનાં સારા સંબંધોની શરૂઆત ઈ.સ. ૩૯૧ માં થઈ જયારે નવા પ્રદેશોની શોધખોળ કરતા એક જાપાની દળે બૈક્જે રાજા અને લોકોની કોરિયા દ્વીપકલ્પના ઉત્તરીય ભાગમાં રહેવાવાળા તેઓના શત્રુઓ - કોગુરિયો લોકો - થી રક્ષા કરી. ચોથી સદીના દ્વીતીયાર્ધ પછી, [[:en:three kingdoms of Korea|કોરિયાના ત્રણ રાજ્યો]]માં પરસ્પર સહકાર આપવાનો ઈન્કાર તેમજ સંઘર્ષના કાળ જોવા મળ્યા. [[:en:Emperor Kotoku|સમ્રાટ કોતોકુ]]ના શાસન દરમ્યાન, [[:en:Goguryeo|ગોગુર્યો]], [[:en:Baekje|બૈક્જે]] and [[:en:Silla|સિલ્લા]] રાજ્યોના દૂતોએ ઘણી વાર જાપાનની મુલાકાત લીધી. જાપાનનો બૌદ્ધ ધર્મથી પરિચય બૈક્જે રાજા સૌંગે કરાવ્યો, જેમને જાપાને સૈન્ય સહાય આપવાનું ચાલુ રાખ્યું.<ref>See ''[[Nihon Shoki]]'', volumes 19, Story of Kinmei. [http://applepig.idv.tw/kuon/furu/text/syoki/syoki19_2.htm#sk19_11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071005084453/http://applepig.idv.tw/kuon/furu/text/syoki/syoki19_2.htm#sk19_11|date=2007-10-05}}"''[[Nihon Shoki]]''</ref><ref>{{cite book |author=Bowring, Richard John |title=The religious traditions of Japan, 500-1600 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2005 |pages=15–17 |isbn=0-521-85119-X |oclc= |doi= |access-date=}}</ref><ref>{{cite book |author=Dykstra, Yoshiko Kurata; De Bary, William Theodore |title=Sources of Japanese tradition |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=2001 |pages=100 |isbn=0-231-12138-5 |oclc= |doi= |access-date=}}</ref> શાસક વર્ગો બૌદ્ધ ધર્મનો પ્રચાર મોટાભાગે પોતાના હેતુઓ માટે કરતાં.{{Citation needed|date=April 2012}} તદનુસાર, પ્રારંભિક તબક્કાઓમાં, જાપાનની સામાન્ય પ્રજામાં બૌદ્ધ ધર્મ લોકપ્રિય ન હતો.<ref>Sansom (1958) p. 62</ref> જોકે, બૌદ્ધ ધર્મનો પ્રચાર વધવાથી મોટા કોફુનોમાં શબોને દફનાવવાની પ્રથાનો અંત આવ્યો. રાજકુમાર શોતોકુ ઈ.સ ૫૯૪માં સામ્રાજ્ઞી સુઇકોના કારભારી તરીકે સત્તામાં આવ્યાં. મહારાણી સુઇકો ગત્ સમ્રાટ, સુજુન્ (ઈ.સ ૫૮૮-૫૯૩, જેમની ૫૯૩માં હત્યા કરવામાં આવી હતી) નાં ભત્રીજી હોવાથી ગાદી પર આવ્યાં હતાં. તેમનાં લગ્ન પહેલાનાં એક સમ્રાટ, બિદાત્સુ (ઇ.સ ૫૭૨-૫૮૫) જોડે પણ થયાં હતાં, પણ તેઓ સુપ્રસિદ્ધ માતૃપ્રધાન સમય પછીનાં જાપાનનાં સૌથી પહેલા મહિલા શાસક હતાં.<ref name="George Sansom p. 50">Sansom (1958) p. 50.</ref> સામ્રાજ્ઞી સુઇકોના કારભારી તરીકે, રાજકુમાર શોતોકુએ જાપાનમાં બૌદ્ધ ધર્મ અને ચીની સંસ્કૃતિનાં ફેલાવા માટે પોતાના પ્રયાસો સમર્પિત કર્યા.<ref name="George Sansom p. 50"/> તેઓએ સત્તર-લેખના બંધારણની ઘોષણા કરીને શાંતિની સ્થાપના કરી. સત્તર-લેખોનું બંધારણ એક કોન્ફ્યુશીયન-શૈલી દસ્તાવેજ હતી, જે સરકારી અધિકારીઓ અને સમ્રાટ તરફથી પ્રજા દ્વારા અપેક્ષિત નૈતિકતા અને મૂલ્યો પર કેન્દ્રિત હતી. બૌદ્ધ ધર્મ પાછળથી જાપાની સંસ્કૃતિનો એક કાયમી ભાગ બન્યો. ઈ.સ ૬૦૭માં જાપાનથી એક દૂત દ્વારા ચીનને પત્ર મળ્યો જેમાં લખેલું હતું કે 'ઉગતા સૂરજનો દેશ (જાપાન) આથમતા સૂરજના દેશ (ચીન) ને પત્ર મોકલે છે'<ref>[[Book of Sui]] (隋書 東夷伝 第81巻列伝46): "日出处天子至书日没处天子无恙" [http://www.guoxue.com/shibu/24shi/suisu/sui_081.htm]</ref> જેનાથી જાપાન ચીનની બરાબર હોવાના સંકેત મળવાથી ચીની સમ્રાટ રોષે ભરાઈ ગયાં.<ref>{{Cite book|author=general editors|title=The Cambridge history of Japan|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, UK|year=1988|pages=182–183|isbn=0-521-22352-0|oclc=|doi=|author-separator=,|author2=John W. Hall...|display-authors=2}}</ref> ===નારા કાળ=== [[File:NaraTodaijiDaibutsu0212.jpg|thumb|left|200px|[[:en:Nara, Nara|નારા]]નાં વિશાળ [[:en:Buddharupa|બુદ્ધ]], ઈ.સ ૭૫૨]] આઠમી સદીનો નારા કાળ એક શક્તિશાળી જાપાની રાજ્યના ઉદ્ભવનો સાક્ષી હોવાથી તે એક સુવર્ણ કાળ તરીકે ઓળખાય છે. ઈ.સ ૭૧૦માં જાપાનની રાજધાની આસુકાથી નારા ખસેડાઈ ગઈ.<ref name="George Sansom p. 82">Sansom (1958) p. 82.</ref> હોલ (ઈ.સ ૧૯૬૬) ના તારણ પ્રમાણે "જાપાન પાંચમી સદીના ઉજિના એક નબળા સંઘમાંથી આઠમી સદીમાં શાહી ચીનને ટક્કર આપે તેવા સામ્રાજ્યમાં પલ્ટાઈ ગયું હતું. રાજ્યના નવા સિદ્ધાંત અને સરકારની નવી સંરચનાએ જાપાની સાર્વભૌમને એક નિરપેક્ષ શાસકની શૈલી અને સત્તાથી સહાયતા કરી."<ref>John W. Hall, ''Government and Local Power in Japan, 500–1700: A Study Based on Bizen Province'' (Princeton University Press, 1966) p 63.</ref> પારંપરિક, રાજકીય અને આર્થિક પદ્ધતિઓ હવે તાર્કિક રીતે સંરચિત પ્રક્રિયાઓ દ્વારા આયોજિત કરાતી જે કાયદેસર જુદા-જુદા કાર્યો અને વિધિઓની વ્યાખ્યા કરતી. જમીનનું સર્વેક્ષણ થતું અને રાજ્ય દ્વારા નોંધણી થતી. એક શક્તિશાળી અને નવા ઉચ્ચતમ વર્ગનો જન્મ થયો. આ ઉચ્ચતમ વર્ગ રાજ્યનું શાસન કરતું અને કાર્યક્ષમ રીતે વસૂલ કરાયેલા કરો તેને ટેકો આપતા. સરકારે કચેરીઓ, મંદિર, રસ્તાઓ અને સિંચાઈ સિસ્ટમ જેવા ઘણા બાંધકામ કર્યાં. ગ્રામીણ વસ્તી વચ્ચે જમીન માલિકી ફેલાવવા માટે રચાયેલી જમીન હક અને કરની એક નવી પદ્ધતિ અમલમાં મુકાઈ ગઈ. આવી ફાળવણીઓ સામાન્યપણે લગભગ એક એકર જેટલી મોટી રહેતી. જોકે, તેઓ એકરના દસમાં ભાગ જેટલી નાની પણ હોય શકતી. તેમ છતાં, દર પાંચ વર્ષે જ્યારે વસ્તીગણતરી કરવામાં આવતી ત્યારે ગુલામો માટેની ફાળવણીઓની સમીક્ષા કરવામાં આવતી.<ref name=s83>Sansom (1958) pp. 83–84.</ref> આ કાળ દરમ્યાન ઘણો સાંસ્કૃતિક વિકાસ થયો.<ref name="George Sansom p. 82"/> ટૂંક સમયમાં, ચાર સદીઓ સુધી ચાલવાવાળા નારા કાળના લક્ષણ તરીકે પછી પ્રસિદ્ધ થનારી કેટલીક નવી અદ્ભુત અભિવ્યક્તિઓ બહાર આવી.<ref>Hall (1966) p 64</ref> [[:en:Empress Gemmei|સામ્રાજ્ઞી ગેમ્મેઇ]] દ્વારા એક શાહી [[Wiktionary:rescript|જાહેરનામા]]ના પગલે, ઈ.સ. ૭૧૦માં હાલના [[:en:Nara, Nara|નારા]]માં સ્થિત [[:en:Heijō Palace|હેઇજો-ક્યો (હેઇજો મહેલ)]] ને પાટનગર બનાવવામાં આવ્યું. આ શહેરની સંરચના ચીની [[:en:Tang Dynasty|તાંગ રાજવંશ]]ની રાજધાની [[:en:Chang'an|ચાંગાન્]] (હાલ [[:en:Xi'an|ઝિઆન્]]) પર આધારિત હતી. નારા કાળની રાજનીતિક ગતિવિધિઓમાં [[:en:Imperial House of Japan|જાપાની શાહી પરિવાર]]ના બૌદ્ધ પાદરીઓ સાથે,<ref name=s83/> તથા તેઓના કારભારીઓ—[[:en:Fujiwara clan|ફુજીવારા કુળ]]—સાથેના સંઘર્ષનો સમાવેશ થાય છે. જાપાને પોતાના પરંપરાગત શત્રુઓ—કોરિયન દ્વીપકલ્પના અગ્નેય કિનારા પર રહેવાવાળા [[:en:Silla|સિલ્લા]] લોકો —સાથે શાંતિપૂર્ણ સંબંધો માણ્યાં. જાપાને ચીનના તાંગ રાજવંશ સાથે પણ ઔપચારિક સંબંધો બાંધ્યાં.<ref>Sansom (1958) p. 128</ref> ઈ.સ. ૭૮૪માં, બૌદ્ધ પાદરીઓથી છટકવા માટે રાજધાની ફરીથી [[:en:Nagaoka-kyō|નાગાઓકા-ક્યો]] ખસેડાઈ ગઈ; અને ઈ.સ. ૭૯૪માં [[:en:Heian-kyō|હેઇઆન્-ક્યો]] ખસેડાઈ, જે હાલનું [[:en:Kyoto|ક્યોતો]] છે. તે પછી ઈ.સ. ૧૮૬૮ સુધી પાટનગર ક્યોતો જ રહેવાનું હતુ.<ref name="George Sansom p. 99">Sansom (1958) p. 99.</ref> ક્યોતો નાં ધાર્મિક શહેરમાં, બૌદ્ધ ધર્મ અને શિંતો ધર્મમાંથી એક સમધર્મી સિસ્ટમ બનવાનું શરુ થયું.<ref>Elmer M. Brown, ed. ''The Cambridge history of Japan: Ancient Japan: Volume 1'' (1993) p. 356 ISBN 0-521-22352-0</ref> જાપાનમાં ઐતિહાસિક લખાણ પ્રારંભિક આઠમી સદીમાં ''[[:en:Kojiki|કોજિકી]]'' (''પ્રાચીન બાબતો ની નોંધ'', ઈ.સ. ૭૧૨) અને ''[[:en:Nihon Shoki|નિહોન્ શોકિ]]'' (''જાપાનની ગાથાઓ'', ઈ.સ. ૭૨૦) જેવી મોટી નોંધોની રચનાથી પોતાના ઉચ્ચતમ સ્તરે પહોચ્યું. આ નોંધો જાપાનના શરૂઆતના સમયનું દંતકથારૂપ વર્ણન આપે છે, જે આજના સમયમાં [[:en:Japanese mythology|જાપાની પૌરાણિક કથાઓ]] તરીકે જાણીતી છે. આ નોંધોમાં રહેલી દંતકથાઓ અનુસાર, જાપાનની સ્થાપના ૬૬૦ બી.સી. માં વડીલોપાર્જિત [[:en:Emperor Jimmu|સમ્રાટ જિમ્મુ]] દ્વારા થઇ હતી, જે [[:en:Shinto|શિંતો]] કુળદેવી [[:en:Amaterasu|આમાતેરાસુ]] (સુર્ય દેવી) ના સગા વંશજ હતાં. દંતકથાઓએ નોંધ કરી કે જિમ્મુએ સમ્રાટોની એક શ્રેણીની શરુઆત કરી જે આજ સુધી ચાલતી આવે છે. ઇતિહાસકારો એવી ધારણા કરે છે કે આ દંતકથાઓ કંઈક અંશે ઐતિહાસિક તથ્યોનું વર્ણન કરે છે, પણ હકીકતમાં ખરા અસ્તિત્વમાં સૌથી પહેલા સમ્રાટ [[:en:Emperor Ōjin|ઓજિન્]] હતાં, જોકે તેઓના શાસનની તારીખ હજુ અનિશ્ચિત છે. નારા કાળથી લઈને છેક અત્યાર સુધી, અસલી રાજનીતિક સત્તા સમ્રાટના હાથમાં નથી રહી, પણ, જુદા-જુદા સમયે સભાના અમીર વર્ગ, લડાકુ સરદારો, લશ્કર, અને, વધુ તાજેતરમાં, [[:en:Prime Minister of Japan|જાપાનના વડાપ્રધાન]]ના હાથમાં રહી છે. ૪૫૦૦ કવિતાઓના સંગ્રહ, [[:en:Man'yoshu|માન્યોશૂ]], નું સંકલન પણ આ કાળના અંતમાં ઈ.સ. ૭૫૯માં થયું હતું. ===હેઇઆન્ કાળ=== [[File:西寺復元模型.jpg|thumb|left|[[:en:Heian-kyō|હેઇઆન્-ક્યો]] નો એક લઘુચિત્ર નમૂનો]] ઈ.સ. ૭૯૪ થી ૧૧૮૫ સુધી ચાલવાવાળો હેઇઆન્ કાળ શાસ્ત્રીય જાપાની ઇતિહાસનો છેલ્લો તબક્કો છે. તે જાપાની શાહી સભાની ટોચ ગણવામાં આવે છે અને તેની કલા, કવિતઓ અને સાહિત્ય માટે જાણીતો છે. ૧૧મી સદીના પ્રારંભમાં પ્રસિદ્ધ શાહી સેવિકા મુરાસાકી શિકિબુએ જાપાનની (અને દુનિયાની) સૌથી જુની ટકી ગયેલી નવલકથા, "ગેંજીની કથા", લખી.<ref>Sansom (1958) p. 150.</ref> જાપાની કવિતાઓના સંગ્રહોમાં જૂનામાં જૂનો એક સંગ્રહ, કોકિન્ વાકાશૂ,<ref>Sansom (1958) pp. 130–131.</ref> આ કાળ દરમ્યાન સંકલિત થયો. એશિયાની બીજી સંસ્કૃતીઓથી (સ્વદેશી લેખન પદ્ધતિ, [[:en:kana|કાના]], અને બીજા કેટલાક કારણોને લીધે) ઘણી ભિન્નતાઓ દેખાવા માંડી. તાંગ રાજવંશના પતનને કારણે,<ref>Fairbank, p. 121.</ref> જાપાનમાં (તે સમયે) ચીની પ્રભાવ પોતાની ટોચે પહોંચ્યો, અને છેવટે ઈ.સ. ૮૩૮માં તાંગ ચીનમાં જાપાનની શાહી મંજુરી વાળા અંતિમ મિશન સાથે અંત પામ્યો, જોકે વેપાર પ્રવાસો અને બૌદ્ધ પવિત્ર યાત્રાઓ ચાલતી રહી.<ref>"[http://www.metmuseum.org/toah/hd/heia/hd_heia.htm Heian Period]," Metropolitan Museum of Art.</ref> [[File:Genji emaki TAKEKAWA.jpg|thumb|ઈ.સ. ૧૧૩૦ ની આજુબાજુના સમયનું પટચિત્ર, જે "[[:en:Tale of Genji|ગેંજીની કથા]]" નાં "વાંસની નદી" નામના પાઠમાંથી એક દૃશ્યનું વર્ણન કરે છે]] શાહી સભામાં રાજકીય સત્તા શક્તિશાળી ઉચ્ચતમ વર્ગો "([[:en:kuge|કુગે]])"ના હાથમાં રહી, ખાસ કરીને [[:en:Fujiwara clan|ફુજીવારા કુળ]], જે [[:en:Sesshō and Kampaku|સેશ્શો અને કામ્પાકુ]] (શાહી કારભારીઓ) ના શીર્ષક સાથે રાજ કરતાં. ફુજીવારા કુળે શાહી પરિવાર પર લગભગ સંપૂર્ણપણે અંકુશ મેળવી લિધો. જોકે, શાહી સભાને સલાહ આપવાવાળો ફુજીવારા કુળ શાહી વંશથી જ પોતાની સત્તા મેળવવામાં સંતુષ્ટ હતો. આનો અર્થ એમ હતો કે ફુજીવારા કુળની સત્તાને ક્યારેય પણ કોઈ જોશીલો સમ્રાટ પડકારી શકતો હતો. શાહી સભા પર ઈ.સ ૮૫૮થી લગભગ ૧૧૬૦ સુધીના વર્ચસ્વને લીધે આ કાળ "ફુજીવારા કાળ" તરીકે જણાતો.<ref name="transformation351">Fairbank, p. 351.</ref> ફુજીવારા કુળે શાહી પરિવાર સાથેની લગ્ન કડીઓના કારણે આ સ્વામિત્વ પામ્યું.<ref>Sansom (1958) p. 155.</ref> ખરેખર જોઈએ તો, ફુજીવારા માતાઓથી જન્મ પામેલા સમ્રાટોની સંખ્યાના લીધે, ફુજીવારા કુળની ઓળખ શાહી પરિવારની એટલી નજીકથી થવા માંડી, કે લોકોને શાહી પરિવારના "સીધા શાસન" અને ફુજીવારા કારભારીઓના શાસન વચ્ચે કોઈ અંતર જ ન દેખાતું.<ref>Sansom (1958) p. 212.</ref> તદનુસાર, જ્યારે સરકાર સામેનો અસંતોષ [[:en:Hogen Rebellion|હોગેન્ બળવો]] (ઈ.સ ૧૧૫૬-૧૧૫૮), [[:en:Heiji Rebellion|હેઇજી બળવો]] (ઈ.સ ૧૧૬૦) અને [[:en:Gempei War|ગેમ્પેઇ યુદ્ધ]] (ઈ.સ ૧૧૮૦-૧૧૮૫) માં પરિવર્તન પામ્યો, ત્યારે ફુજીવારા કારભારીઓ અને શાહી પરિવારને જવાબદાર ગણવામાં આવ્યાં. [[:en:Gempei War|ગેમ્પેઇ યુદ્ધ]]નો અંત ઈ.સ ૧૧૮૫માં દાન્-નો-ઉરાના નૌકાયુદ્ધ સાથે થયો જેમાં મિનામોતો કુળે તાઇરા કુળને હાર આપી. ઈ.સ ૧૧૯૨માં મિનામોતો કુળના યોરિતોમોને શાહી સભા તરફથી સરકારમાં ઘણા ઉચ્ચ હોદ્દા આપવામાં આવ્યા. આ હોદ્દાઓ એકત્રિત કરવામાં આવ્યા અને યોરિતોમો ''સેઇ-તાઇ-શોગુન્'' અથવા "શોગુન્" નો હોદ્દો પ્રાપ્ત કરવાવાળો સૌથી પહેલો માણસ બન્યો.<ref name="transformation363">Fairbank, p. 363.</ref> યોરિતોમોએ તે પછી ફુજીવારા કુળને જાપાનના ઉત્તરમાં એક સૈન્ય અભિયાનમાં હરાવ્યું. આની સાથે કુજીવારા કાળ અને સરકાર પરના ફુજીવારા કુળના વર્ચસ્વનો અંત આવ્યો. હેઇઆન્ કાળે ઘણા સૈન્ય કુળોના ઉદય જોયા. સૌથી શક્તિશાળી ચાર કુળોમાં [[:en:Minamoto clan|મિનામોતો કુળ]], [[:en:Taira clan|તાઇરા કુળ]], [[:en:Fujiwara clan|ફુજીવારા કુળ]] અને [[:en:Tachibana clan (kuge)|તાચિબાના કુળ]] આવે છે. બારમી સદીના અંત તરફ, આ કુળો વચ્ચેની તકરારો [[:en:Hogen Rebellion|હોગેન્ બળવા]] (ઈ.સ ૧૧૫૬-૧૧૫૮) જેવા આંતરયુદ્ધોમાં પરિણામી. હોગેન્ બળવાનું જાપાન માટે ખાસ મહત્વ હતું, કારણ કે તેણે જાપાનમાં સામંતવાદના વિકાસનાં પ્રારંભિક તબક્કાઓ માટેનો રસ્તો સાફ કર્યો.<ref>Sansom (1958) pp. 210–211.</ref> ઈ.સ ૧૧૬૦નો [[:en:Heiji rebellion|હેઇજી બળવો]] પણ આ કાળ દરમ્યાન થયો<ref>Sansom (1958) p. 257.</ref> અને તે પછી [[:en:Gempei War|ગેમ્પેઇ યુદ્ધ]] થયું, જેનાથી [[:en:shogun|શોગુન્]] ના રાજકીય શાસન હેઠળ [[:en:Samurai|સામુરાઈ]] કુળો દ્વારા નેતૃત્વ કરાતા સમાજનો ઉદ્ભવ થયો—જાપાનમાં સામંતવાદની શરૂઆત થઈ. [[File:Byodo-in Uji01pbs2640.jpg|thumb|[[:en:Byōdō-in|બ્યોદો-ઇન્]] (ઈ.સ ૧૦૫૩) [[:en:Pure Land Buddhism|કુકાવતી બૌદ્ધ ધર્મ]] નું એક મંદિર છે. તેની યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ્સ ની યાદીમાં નોંધ થઈ હતી.]] હેઇઆન્ કાળ દરમ્યાન બૌદ્ધ ધર્મના ફેલાવાની શરુઆત થઈ. જોકે, બૌદ્ધ ધર્મનું બે સંપ્રદાય વચ્ચે વિભાજન થઈ ગયું—[[:en:Tendai|તેન્દાઇ]] સંપ્રદાય જે [[:en:Saichō|સાઇચો]] (ઈ.સ ૭૬૭-૮૨૨) દ્વારા ચીનથી જાપાન લાવવામાં આવ્યું અને [[:en:Shingon Buddhism|શિંગોન્ બૌદ્ધ]] સંપ્રદાય જેનો ચીનથી [[:en:Kūkai|કૂકાઇ]] (ઈ.સ ૭૭૪-૮૩૫) દ્વારા લાવીને પરિચય કરાવાયો. એક બાજુ, તેન્દાઇ સંપ્રદાય બૌદ્ધ ધર્મનું મઠવાસી રૂપ હતું જેમાં પર્વતોની ટોચ પર એકાંતમાં મઠ સ્થાપિત કરવામાં આવતા,<ref>Sansom (1958) p. 117.</ref> જ્યારે બીજી બાજુ બૌદ્ધ ધર્મનું શિંગોન્ સંસ્કરણ ઓછું દાર્શનિક, વધુ વ્યાવહારિક અને વધારે લોકપ્રીય હતું.<ref>Sansom (1958) p. 119.</ref> [[:en:Pure Land Buddhism|કુકાવતી બૌદ્ધ ધર્મ]] ([[:en:Jōdo-shū|જોદો-શૂ]], [[:en:Jōdo Shinshū|જોદો શિન્શૂ]]) બૌદ્ધ ધર્મનું એક રૂપ હતું જે બંને તેન્દાઇ અને શિંગોન્ સંસ્કરણો કરતા સરળ હતું. તે જાપાનમાં ૧૧મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં અવનતિ અને મુશ્કેલીના સમયે ઘણું પ્રચલિત થયું.<ref>Sansom (1958) p. 224.</ref> ==મધ્યકાલીન જાપાન (ઈ.સ. ૧૧૮૫-૧૫૭૩/૧૬૦૦)== ઈ.સ ૧૧૮૫ થી ૧૮૬૮ સુધી ચાલવાવાળા જાપાની ઇતિહાસના મધ્યકાલીન અથવા "[[:en:Feudalism|સામંતી]]" કાળ દરમ્યાન શક્તિશાળી પ્રાદેશિક કુળો ([[:en:daimyo|દાઇમ્યો]]) નું પ્રભુત્વ તથા લડાકુ સરદારો (શોગુન્) નું લશ્કરી શાસન રહ્યું. સમ્રાટ પણ પોતાની જગ્યાએ રહ્યા, પણ કાયદાથી કેવળ નામનાં શાસક તરીકે, અને વેપારીઓની સત્તા નબળી હતી. આ કાળ સત્તાધીશ શોગુન્ ના કુટુંબના નામ પ્રમાણે અલગ-અલગ સમયગાળાઓમાં વિભાજિત છે. ===કામાકુરા કાળ=== ઈ.સ ૧૧૮૫ થી ૧૩૩૩ સુધી ચાલવાવાળો [[:en:Kamakura period|કામાકુરા કાળ]] [[:en:Kamakura shogunate|કામાકુરા શોગુનો]] અને જાપાનની પ્રાચીન યુગમાંથી મધ્યકાલીન યુગ તરફની સંક્રાંતિને ચિહ્નિત કરે છે. ૭૦૦ વર્ષ લાંબા આ કાળ દરમ્યાન સમ્રાટ, શાહી સભા અને પારંપરિક કેન્દ્રીય સરકારને અકબંધ રાખવામાં આવ્યાં, પણ તેઓની સત્તા માત્ર ઔપચારિક કાર્યો સુધી સીમિત હતી. નાગરિક, લશ્કરી અને ન્યાયિક બાબતો ''બુશી'' (સામુરાઈ) વર્ગ દ્વારા નિયંત્રિત હતી, જેમાં સૌથી શક્તિશાળી હતો ''[[:en:de facto|અસલ]]'' રાષ્ટ્રીય શાસક, શોગુન્. જાપાનમાં આ કાળ જુની ''[[:en:shōen|શોએન્]]'' વ્યવસ્થા કરતાં વ્યાપક સૈન્યને વધુ મહત્વ આપવાના કારણે અલગ હતો. ઈ.સ ૧૧૮૫માં, [[:en:Minamoto no Yoritomo|મિનામોતો કુળના યોરિતોમો]] અને તેના નાના ભાઈ [[:en:Minamoto no Yoshitsune|યોશિત્સુને]] એ દાન્-નો-ઉરાના નૌકાયુદ્ધમાં [[:en:Taira clan|તાઇરા કુળ]]ને હરાવ્યું.<ref>Fairbank, p. 362.</ref> દાન્-નો-ઉરા ના યુદ્ધના પરિણામનાં કારણે યોદ્ધા અથવા સામુરાઈ વર્ગનો વિકાસ થયો. જાપાનમાં ઉભા થતા બંધારણ પ્રમાણે, સામુરાઈ સમ્રાટને લશ્કરી સેવા આપવા અને સમ્રાટને વફાદાર રહેવા માટે ઋણી રહેતા. આની સામે, સામુરાઈને ખેડૂતોથી વફાદારી અને કામ કરાવવાની જરૂર પડતી, જે તેમની પાસેથી જમીન ભાડે લેતા અને તેઓની સેવા કરતા. ક્યારેક, સામુરાઈ એકબીજા સામે યુદ્ધ કરતા, જેનાથી સમાજમાં ભંગાણ પડતું. ઈ.સ ૧૧૯૨માં, યોરિતોમો સમ્રાટ દ્વારા ''સેઇ-તાઇ-શોગુન્'' નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો. શોગુન્ થી સમ્રાટ વતી સરકારનું રોજનું કામકાજ ચલાવવાની તથા સામુરાઈને નિયંત્રણમાં રાખવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવતી. આ સમય દરમ્યાન શાહી સભા પોતાની રાજધાની ક્યોતોમાં જ ભરાતી. ક્યોતોની પ્રજા બાકીનાં દેશની પ્રજા કરતા વધુ શુદ્ધ અને સંસ્કારી માનવામાં આવતી.<ref name=s421>Sansom (1958) p. 421.</ref> જોકે, યોરિતોમોએ [[:en:Bakufu|બાકુફુ]] નામની પોતાની સત્તાના આધારની સ્થાપના દરિયા કિનારે આવેલા [[:en:Kamakura, Kanagawa|કામાકુરા]] ના શહેરમાં કરી. યોરિતોમો કામાકુરાથી શાસન કરવાવાળા શોગુનોની શ્રેણીમાં સૌથી પહેલા શોગુન્ બન્યાં. એટલા માટે, ઈ.સ ૧૧૮૫ થી ૧૩૩૪ સુધીનો કાળ કામાકુરા શોગુનો ના કાળ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. કામાકુરાના લશ્કરી અથવા સામુરાઈ પાટનગરના સમાજને અસભ્ય અને અજ્ઞાની માનવામાં આવતું.<ref name=s421/> જોકે, યોરિતોમો પોતાની સરકારને ક્યોતોના અધિકારી તંત્રના વાંધાજનક પ્રભાવથી દૂર રાખવા ઇચ્છતાં હતાં, માટે તેઓ કામાકુરામાં જ રહ્યા. કામાકુરા ના શોગુનોએ ક્યોતોની અમલદારશાહી કરતા આ વધતા વર્ગનાં હિતોને પોતાનાં આધાર બનાવ્યાં. તદનુસાર, શોગુનો માટે રાજધાની તરીકે કામાકુરાની પસંદગી આ નવા યોદ્ધા વર્ગ માટે યોગ્ય હતી. યોરિતોમોનાં લગ્ન હોજો કુળની હોજો માસાકો સાથે થયાં, જે પોતે [[:en:kyujutsu|ક્યૂજુત્સુ]] (ધનુષની કળા) અને [[:en:kenjutsu|કેંજુત્સુ]] (તલવારની કળા) ની સેન્સે (શિક્ષક) હતી. તેણીએ યોરિતોમોને પ્રભુત્વ મેળવવામાં અને બાફુકુનું આયોજન કરવામાં ઘણી મદદ આપી. જોકે, યોરિતોમોની મૃત્યુ પછી, [[:en:Hōjō clan|હોજો]] નામનો બીજો યોદ્ધા કુળ ''[[:en:shikken|શિક્કેન્]]'' (શોગુન્ ના કારભારીઓ) તરીકે સત્તામાં આવ્યો. [[File:Mokoshuraiekotoba.jpg|thumb|260px|ઈ.સ ૧૨૮૧માં મોંગોલ્ વહાણમાં ચઢતા જાપાની [[:en:samurai|સામુરાઈ]]]] આ સમયની બે આઘાતજનક ઘટનાઓ ઈ.સ ૧૨૭૪ અને ૧૨૮૧માં [[:en:Mongol invasions of Japan|મોંગોલ્ લોકો દ્વારા જાપાન પર આક્રમણો]]ની હતી. મોટા મોંગોલ્ સૈન્યે ચઢિયાતી નૌકા ટેકનોલોજી અને હથિયાર સાથે ઈ.સ ૧૨૭૪ અને ૧૨૮૧માં જાપાની દ્વીપો પર સંપૂર્ણ પાયે આક્રમણનો પ્રયાસ કર્યો. પણ, ''[[:en:Kamikaze (typhoon)|કામિકાઝે]]'' (જેનો જાપાનીમાં ભાષાંતર થાય છે ''દિવ્ય પવન'') તરીકે જાણીતા એક [[:en:typhoon|પ્રચંડ વાવાઝોડા]]ને મોંગોલ્ સૈન્યનો વિનાશ કરવાનો તથા જાપાનને બચાવવાનો શ્રેય અપાય છે.<ref>{{Cite book|last=Rossabi |first=Morris |title=Khubilai Khan: his life and times |publisher=University of California Press |year=1988 |page=207 |url=http://books.google.com/books?id=sJd-OqqnUBwC&pg=PA207&dq=KAMIKAZE#v=onepage&q=KAMIKAZE&f=false |isbn=0-520-06740-1}}</ref> જાપાની લોકોના મોંગોલ્ સેનાને રોકવા છતાં, આક્રમણના પ્રયાસના લીધે ખરાબ સ્થાનિક અસર પડી, જેના કારણે કામાકુરા શોગુનોનો વિનાશ થયો. જાપાન પરના બીજા નિષ્ફળ આક્રમણના પ્રયાસ પછી બે દાયકાઓ સુધી જાપાની લોકોને એક ત્રીજા મોંગોલ્ પ્રયાસની બીક રહી. (ખરેખર તો, ઈ.સ ૧૨૯૪માં થયેલ [[:en:Kublai Khan|કુબ્લાઇ ખાન]]ની મૃત્યુ સુધી જાપાન ચેનના શ્વાસ ન લઈ શક્યું.) પરિણામે, શોગુન્ ને સામુરાઈ દ્વારા ભોગ-વિલાસમાં વપરાતા નાણાંની સશસ્ત્ર દળોના વિકાસ માટે જરૂર પડી જેથી તેઓ અપેક્ષિત ત્રીજા મોંગોલ્ આક્રમણ માટે તૈયાર રહે. નાણાંના આ વિશાળ ખર્ચાની જાપાનના અર્થતંત્ર પર વિનાશક અસર પડી. કામાકુરાના શોગુનો કદાચ સતત લશ્કરી સજ્જ્તા અને તેના પરિણામસ્વરૂપ ખરાબ અર્થતંત્ર થવા છતાં ટકી જાત, જો તે એક માત્ર જ સમસ્યા હોત. પણ, ઈ.સ ૧૨૭૨માં સમ્રાટ ગો-સાગાની મૃત્યુ થતા, શાહી કુટુંબમાં રાજગાદી મેળવવા માટે કડવો વિવાદ ઉભો થયો. ===કેમ્મુ પુનઃસ્થાપન=== ઈ.સ. ૧૩૩૩માં, [[:en:Emperor Go-Daigo|સમ્રાટ ગો-દાઇગો]] અને તેમનાં અનુયાયીઓ ([[:en:Ashikaga Takauji|આશિકાગા તાકાઉજી]], [[:en:Nitta Yoshisada|નિત્તા યોશિસાદા]] અને [[:en:Kusunoki Masashige|કુસુનોકી માસાશિગે]]) એ [[:en:Kemmu Restoration|કેમ્મુ પુનઃસ્થાપન]] તરીકે ઓળખાતા [[:en:coup d'état|બળવા]]માં કામાકુરા શોગુનોને ખતમ કરી નાખ્યાં. સમ્રાટ ગો-દાઇગો ઈ.સ ૧૩૧૮માં ગાદી પર આવ્યા હતાં. શરૂઆતથી જ, ગો-દાઇગોએ સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું કે તેઓ ગાદી છોડીને "વિખુટા સમ્રાટ" નહોતા બનવાનાં અને તેઓ કામાકુરા શોગુનોથી મુક્ત રહીને ક્યોતોમાં પોતાના મહેલથી શાસન કરવા ઇચ્છતા હતાં.<ref>Sansom (1961) p. 22.</ref> ગો-દાઇગો અને તેમના અનુયાયીઓ કામાકુરાનાં શોગુનો સામે યુદ્ધમાં ઉતર્યા, શાહી સભા ફરીથી સત્તામાં આવી, અને કામાકુરા શોગુનોની લશ્કરી સરકારની જગ્યાએ હવે એક બિનલશ્કરી સરકાર આવી. જોકે, એ બહુ વાર ટકી ન શકી. સમગ્ર જાપાનમાં યોદ્ધા વર્ગ ઉત્તેજિત થઈ ગયો હતો.<ref name="autogenerated35">Sansom (1961) p. 35.</ref> તે ઉપરાંત, ગો-દાઇગો એક મેધાવી અગ્રણી નહોતા, અને તેઓનું અન્ય લોકો સાથે બહુ ન બનતું. ગો-દાઇગો દ્વારા અવગણના કરાયેલ લોકોમાંનો એક હતો તેમનો અગાઉનો સમર્થક, આશિકાગા તાકાઉજી. આશિકાગા તાકાઉજીને ખબર પડી કે તેને જાપાનનાં અન્ય સ્થાનિક લડાકુ સરદારોનું સમર્થન હતું. ઈ.સ. ૧૩૩૫નાં= પ્રારંભમાં, આશિકાગા ક્યોતો છોડીને કામાકુરા જતો રહ્યો.<ref>Sansom (1961) p. 37.</ref> તે પછી, આશિકાગા સમ્રાટ દ્વારા પ્રદાન ન કરાયેલી સત્તા પણ પોતાનાં હાથમાં લેવા લાગ્યો. આનાં કારણે આશિકાગા તાકાઉજી ક્યોતોમાં રહેલ સરકારી અધિકારીઓની સામે સીધા સંઘર્ષમાં આવી ગયો, જેમાં તેના જુના સાથીદારો, નિત્તા યોશિસાદા અને કુસુનોકી માસાશિગે પણ સામેલ હતા. જોકે, શોગુન જેવી સત્તા પોતાનાં હાથમાં લેવાના લીધે, આશિકાગા યોદ્ધાઓની સત્તા ખતમ કરી નાખવાનો ઇરાદો રાખતી હોય તેવી લાગવાવાળી નાગરિક સત્તાની સામે યોદ્ધા વર્ગ તરફથી ઉભો હોય એવો લાગ્યો. તદનુસાર, આશિકાગા સાથે સંખ્યાબંધ સ્થાનિક લડાકુ સરદારો કામાકુરામાં જોડાયા. ૧૭મી નવેમ્બર, ૧૩૩૫નાં રોજ, તાકાઉજીના ભાઈ, આશિકાગા તાદાયોશીએ (પોતાનાં ભાઈ તાકાઉજીનાં નામે) આખાં દેશનાં સમસ્ત યોદ્ધાઓને "પોતાનાં કુળોને ભેગા કરી જલ્દીથી મારી સાથે જોડાઓ" નું આવાહ્ન કર્યું.<ref>Sansom (1961) p. 39.</ref> ગો-દાઇગો માટેનો અસંતોષ એટલી હદે વધી ગયો હતો કે જાપાનનાં મોટાભાગના યોદ્ધાઓએ આ આવાહ્નને પ્રતિભાવ આપ્યો.<ref>Sansom (1961) p. 40.</ref> [[:en:Honshu|હોન્શૂ]]ના મુખ્ય ટાપુ પરના શરૂઆતનાં પરાજય બાદ, આશિકાગા અને તેની સેનાએ દક્ષિણમાં આવેલ [[:en:Kyushu|ક્યૂશૂ]]ના ટાપુ તરફ પીછેહઠ કરી, જ્યાં તેણે તરત જ મોટાભાગના સ્થાનિક લડાકુ સરદારોને પોતાની તરફ કરી લીધા અને બાકી બચેલા ગો-દાઇગોને વફાદાર રહેવાવાળાઓને હરાવ્યા. ક્યૂશૂનાં બધા જ ટાપુઓ પર હવે પોતાનો કબજો થતા, આશિકાગા તાકાઉજીએ હોન્શૂના મુખ્ય ટાપુ પર ફરી આક્રમણ કર્યું અને, ઈ.સ. ૧૩૩૬માં, નિર્ણાયક બનનાર [[:en:Battle of Minatogawa|મિનાતોગાવાના યુદ્ધ]]માં નિત્તા યોશિસાદા અને કુસુનોકી માસાશિગેના સશસ્ત્ર દળો તથા ગો-દાઇગોને વફાદાર દળોને પરાજય આપ્યો. કામાકુરા નગરની આસપાસ ભેગી થનાર વિજયી યોદ્ધા વર્ગની સેનાઓ "ઉત્તરીય સભા" તરીકે જાણીતી થઈ. વફાદાર સેનાઓ હાર પામવા છતાં પણ લડત આપવા ટકી રહી. તેઓએ "દક્ષિણી સભા" બનાવી અને ઈ.સ. ૧૩૩૯નાં ઉનાળાના અંતમાં [[:en:Emperor Kōgon|સમ્રાટ કોગોન્]] તરીકે સિંહાસન પર બેસાડવામાં આવેલ રાજકુમાર કાઝુહિતોની સાથે ભેગા થતા ગયાં. રાજકુમાર કાઝુહિતો શાહી પરિવારની યુવાન વંશજોની શૃંખલામાંથી આવ્યા હતાં, તેથી તેમનાં સમર્થકો "યુવાન શ્રેણી" ના સમર્થક થયાં. ૨૦મી સપ્ટેમ્બર, ૧૩૩૬ના રોજ, ગો-દાઇગોનો વિરોધ કરનારા આશિકાગા ગઠબંધને [[:en:Prince Yutahito|રાજકુમાર યુતાહિતો]]ને [[:en:Emperor Kōmyo|સમ્રાટ કોમ્યો]]<ref>[[#Sansom 61|Sansom (1961)]], p. 55.</ref> તરીકે ગાદી ઉપર બેસાડ્યાં.<ref>[[#Sansom 61|Sansom (1961)]], p. 55.</ref> રાજકુમાર યુતાહિતો શાહી પરિવારની વરિષ્ઠ શ્રેણીમાંથી આવ્યા હતાં. તદનુસાર, એક તરફ આશિકાગા કુળ - ઉત્તરીય સભા, અને બીજી તરફ "વફાદાર" દક્ષિણી સભા વચ્ચેનું આંતરયુદ્ધ, શાહી પરિવારની "પ્રવર" શ્રેણી અને "અવર" શ્રેણીના અનુયાયીઓ વચ્ચે શાહી ઉત્તરાધિકાર માટેનું આંતરયુદ્ધ બન્યું. એક તરફ, યોદ્ધાઓ અને આશિકાગા કુળ ક્યોતો પર કબજો મેળવીને પોતાની સેનાઓને કામાકુરાથી ક્યોતો ખસેડવા માંડ્યાં. જયારે બીજી તરફ, પોતાની રાજધાની ક્યોતોથી પદભ્રષ્ટ કરાયેલી દક્ષિણી સભા હવે યોશિનોમાં સ્થાપિત થઈ. આશિકાગા શોગુનો ક્યારેય પણ સરકારને આખા દેશમાં નિયંત્રિત તથા કેન્દ્રિત ન કરી શકયાં. ખરેખર તો તેઓ માત્ર પોતાનું સમર્થન કરનારી એક નાની અને નિરંતર બદલાતી લડાકુ સરદારોની બહુમતીના કારણે જ સત્તામાં રહ્યાં. હંમેશા થોડાંક એવા સરદારો હતા જે બંને ઉત્તરીય તથા દક્ષિણી સભાથી સ્વતંત્ર રહીને નિર્ણયો લેતા. બાદમાં, ઉત્તરાધિકાર માટેના યુદ્ધ દરમ્યાન, આ સ્વતંત્ર લડાકુ સરદારોએ એક ત્રીજા સમ્રાટને ગાદી ઉપર બેસાડ્યાં - સમ્રાટ શોકુ. આનાથી ઉત્તરાધિકાર માટેનું યુદ્ધ ત્રણ પક્ષ વચ્ચેનું થઈ ગયું. યુદ્ધ આગળ વધતા ગાદીની પ્રતિષ્ઠા ઓછી થતી ગઈ, જે "શાહી પરિવાર ને રાજનીતિથી હટાવવા જોઈએ" ના વિચાર માટેનું આધાર બન્યું, અને જેથી રોજ-દરરોજ સરકારને ચલાવવા માટે શોગુન્ ને નિમણુક કરવાની જરૂર દેખાઈ આવી. ઈ.સ. ૧૩૩૮માં, નવા સમ્રાટ દ્વારા આશિકાગા તાકાઉજી શોગુન્ તરીકે નિમણુક કરવામાં આવ્યાં. તેઓ આશિકાગા શોગુનોની શ્રેણીનાં સૌથી પહેલા શોગુન્ બન્યાં. કેમ્મુ પુનઃસ્થાપન તરીકે ઓળખાતા ગાદીની સ્વતંત્ર સત્તાના પુનઃસ્થાપન માટેના પ્રયાસનો અંત આવ્યો અને આશિકાગા શોગુનોના યુગની શરૂઆત થઈ ગઈ હતી. ઉત્તરાધિકાર માટેનુ આંતર્યુદ્ધ છેવટે શમ્યું. કરાર પ્રમાણે, ત્રણેય "સમ્રાટો" એ ૬ એપ્રિલ, ૧૩૫૨નાં દિવસે ગાદી છોડી દીધી.<ref>[[#Sansom 61|Sansom (1961)]], p. 88.</ref> આશિકાગા ઈ.સ. ૧૩૫૮માં મૃત્યુ પામ્યાં અને આશિકાગા યોશીઆકિરાએ તેમનાં પછી શોગુનનું પદ સાંભળ્યું.<ref>[[#Sansom 61|Sansom (1961)]], p. 106.</ref> જોકે, ઈ.સ. ૧૩૬૮ સુધી આશિકાગા શોગુનોનું વર્ચસ્વ એટલી હદે વધી ગયું હતું કે આશિકાગા યોશિમિત્સુ સમ્રાટનો ઉલ્લેખ વગર જાપાન પર રાજ કરી શક્યાં.<ref>[[#Sansom 61|Sansom (1961)]], pp. 141–142.</ref> ઈ.સ. ૧૩૯૨માં, ઉત્તરીય અને દક્ષિણી સભાઓ છેવટે એવા કરારના અંતર્ગત એકમાં ભળી ગઈ, કે ત્યારપછીથી, ગાદી પર વારાફરતી ઉત્તરીય અને દક્ષિણી સભાઓનાં ઉમેદવારો બેસશે. જોકે, આ કરાર ક્યારેય અમલમાં મુકવામાં ન આવ્યો. ===મુરોમાચી કાળ=== [[File:Kinkakuji 2004-09-21.jpg|thumb|left|[[:en:Kinkaku-ji|કિન્કાકુ-જી]], [[:en:Kitayama period|કિતાયામા કાળ]] દરમ્યાન, ક્યોતો, ઈ.સ. ૧૩૯૭]] મુરોમાચી કાળ દરમ્યાન, આશિકાગા શોગુનોએ ઈ.સ. ૧૩૩૬થી ઈ.સ. ૧૫૭૩ સુધી, ૨૩૭ વર્ષ માટે શાસન કર્યું. આ શાસન આશિકાગા તાકાઉજી દ્વારા સમ્રાટ ગો-દાઇગો પાસેથી રાજકીય સત્તા જપ્ત કરીને સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું. યોદ્ધા વર્ગનાં મોટા ભાગના યોદ્ધાઓએ આશિકાગા કુળને ઉત્તરાધિકાર માટેનાં યુદ્ધ દરમ્યાન ટેકો આપ્યો. સમ્રાટ ગો-દાઇગો પાસેથી ક્યોતો લઈ લીધા પછી આશિકાગા કુળે ઈ.સ. ૧૩૩૬ના પછીના ભાગમાં ક્યોતોને આશિકાગા શોગુનોનું પાટનગર બનાવ્યું.<ref>[[#Sansom 61|Sansom (1961)]], p. 143.</ref> ક્યોતો ઉત્તરીય સભાનું નવું પાટનગર બન્યું. ગો-દાઇગો, તે પછી, [[:en:Yoshino, Nara|યોશિનો]] નગર ગયાં, અને ત્યાં તેઓએ દક્ષિણી સભાના નવા પાટનગરની સ્થાપના કરી. આ રીતે, રાજગાદીની સત્તાના પુનઃસ્થાપનના પ્રયત્ન - કેમ્મુ પુનઃસ્થાપન - નો અંત આવ્યો. મુરોમાચી કાળના પ્રારંભિક વર્ષો ( સન્ ૧૩૩૬ થી સન્ ૧૩૯૨) [[:en:Nanboku-chō period|નામ્બોકુ-ચો (ઉત્તરીય અને દક્ષિણી સભા) કાળ]] તરીકે ઓળખાય છે કેમ કે શાહી સભા બે ભાગમાં વિભાજિત થઈ ગઈ હતી. સન્ ૧૩૯૨માં, ઉત્તરીય અને દક્ષિણી સભાઓ છેવટે એક થઈ અને સમ્રાટ કોગોન્ ને ગાદી ઉપર બેસાડવામાં આવ્યાં. એક કરાર થયો, જે પ્રમાણે, ત્યારપછી, ઉત્તરીય અને દક્ષિણી સભાનાં ઉમેદવારોને વારાફરતી ગાદીનો ઉત્તરાધિકાર સોંપવામાં આવવાનો હતો. પણ, તે કરાર ક્યારેય અમલમાં મુકવામાં ન આવ્યો. આશિકાગા બાકુફુનું શાસન કામાકુરા બાકુફુના શાસન જેવું ઘણું લાગ્યું, કેમ કે આશિકાગા કુળ એ પહેલાની સરકારની કચેરીઓ તેમજ પરિષદોમાં ઘણા ફેરફારો કર્યાં.<ref>[[#Sansom 61|Sansom (1961)]], pp. 143–144.</ref> જોકે, આશિકાગા શોગુનોએ શાહી ગાદી પર કામાકુરા કાળના કોઈ પણ સમય કરતા વધારે પ્રભુત્વ જમાવ્યું. તેમ છતાં, આશિકાગા શોગુનો ક્યારેય પણ પ્રાદેશિક લડાકુ સરદારો ને પોતાના કેન્દ્રની સત્તા હેઠળ પહેલાંની કામાકુરા સરકાર જેટલાં ન લાવી શક્યાં. આશિકાગા શોગુનો દેશમાં આવેલા વિવિધ પ્રાદેશિક લડાકુ સરદારોની છુટક બહુમતીના ગઠબંધન ઉપર ટેકાયેલા હતાં. પરિણામ સ્વરૂપે, તેઓ પોતાના દરિયાકાંઠાની નજીક લુંટફાટ કરતા ચાંચિયાઓની સમસ્યાનું, કોરિયા<ref>[[#Sansom 61|Sansom (1961)]], pp. 178–179</ref> અને મિંગ રાજવંશના સમયના ચીન<ref>[[#Sansom 61|Sansom (1961)]], p. 168.</ref> દ્વારા વારંવાર વિનંતી કરેલી હોવા છતાં, કાંઈ પણ ન કરી શક્યાં. [[:en:Seto Inland Sea|આંતરિક સમુદ્ર]] ના કિનારા પર રહેવાવાળા [[:en:Kotsuna|કોત્સુના]] કુળ અને તાઇરા કુળની કિયોમોરી શાખા જેવા લડાકુ સરદારોના કુળો, ચાંચિયાઓથી પૈસા બનાવતાં અને તેઓને ટેકો આપતાં. [[File:Osaka Castle 02bs3200.jpg|thumb|[[:en:Osaka Castle|ઓસાકાનો કિલ્લો]]]] સન્ ૧૩૬૮માં, ચીનમાં મોન્ગોલોના [[:en:Yuan Dynasty|યુઆન્ રાજવંશ]]ની જગ્યા [[:en:Ming Dynasty|મિંગ રાજવંશે]] લીધી. સન્ ૧૨૮૧ના જાપાન પરના આક્રમણના મોન્ગોલ ચીન દ્વારા કરાયેલા બીજા અને છેલ્લા પ્રયત્ન પછી જાપાને ચીન સાથેનો વેપાર રદ્દ કરી દીધો હતો. હવે ચીનના મિંગ શાસકો સાથે એક નવા વેપારના સંબંધની શરૂઆત થઈ. નવા વેપાર માટે ઝેન બૌદ્ધ સંતોનું જાપાનમાં આવવું કાંઈક અંશે કારણભૂત હતું. આશિકાગા શોગુનોના સમય દરમ્યાન, જાપાનના શાસક વર્ગ ઉપર ઝેન બૌદ્ધ ધર્મનો ઘણો પ્રભાવ પડ્યો.<ref>[[#Sansom 61|Sansom (1961)]], pp. 157–158.</ref> મુરોમાચી કાળનો સન્ ૧૫૭૩માં અંત આવ્યો જયારે ૧૫માં અને છેલ્લા શોગુન, [[:en:Ashikaga Yoshiaki|આશિકાગા યોશિઆકી]]ને ક્યોતોના પાટનગરમાંથી [[:en:Oda Nobunaga|ઓદા નોબુનાગા]] દ્વારા બહાર તગેડી મુકવામાં આવ્યાં. સાંસ્કૃતિક ઈતિહાસની દ્રષ્ટિએ, [[:en:Kitayama period|કિતાયામા કાળ]] (૧૪મી સદીનો અંત – ૧૫મી સદીના પહેલા ૫૦૦ વર્ષ <ref name="Japanese About Muromachi Culture">[http://www.isu.edu.tw/upload/84203/17/files/dept_17_lv_3_13436.pdf (Japanese) About Muromachi Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319185328/http://www.isu.edu.tw/upload/84203/17/files/dept_17_lv_3_13436.pdf |date=2012-03-19 }}. isu.edu.tw.</ref>) અને [[:en:Higashiyama period|હિગાશિયામા કાળ]] (૧૫મી સદીનો દ્વીતીયાર્ધ - ૧૬મી સદીનાં પહેલા ૫૦૦ વર્ષ<ref name="Japanese About Muromachi Culture"/>) મુરોમાચી કાળમાં આવે છે. ===સેન્ગોકુ કાળ=== [[File:HasekuraWithShipDetail.jpg|thumb|[[:en:Hasekura Tsunenaga|હાસેકુરા ત્સુનેનાગા]] અને [[:en:Japanese warship San Juan Bautista|સાન્ જુઆન્ બૌતિસ્તા]]]] મુરોમાચી કાળનાં પછીનાં વર્ષો, સન્ ૧૪૬૭ થી ૧૫૭૩, [[:en:Sengoku period|સેન્ગોકુ કાળ]] (લડતા રાજ્યોનો કાળ) તરીકે ઓળખાય છે. આ તીવ્ર આંતરિક યુદ્ધના સમય દરમ્યાન, [[:en:Portugal|પોર્ટુગલના]] "[[:en:Nanban trade|નામ્બાન્]]" વેપારીઓના આગમન સાથે, જાપાનનો પશ્ચિમ સાથેનો પહેલો સંપર્ક થયો. સન્ ૧૫૪૩માં, ચીનના માર્ગે ભૂલા પડેલા પોર્ટુગલના એક વહાણે [[:en:Tanegashima|તાનેગાશિમા ટાપુ]] પર ઉતરાણ કર્યું. પોર્ટુગલવાસીઓ દ્વારા લઈ આવેલા હથિયાર સેન્ગોકુ કાળની એક પ્રમુખ નવીનતા તરીકે પુરવાર થયા, જેના પરિણામે [[:en:Battle of Nagashino|નાગાશીનોના યુદ્ધ]]માં અહેવાલ મુજબ ૩,૦૦૦ આર્કેબસ બંદુકો (અસલી અંક ૨,૦૦૦ની આસપાસ કહેવાય છે) એ ધસી આવતી સમુરાઈ સેનાને કાપી નાખી. ત્યારપછીના વર્ષોમાં, [[પોર્ટુગલ]], [[:en:Netherlands|નેધરલેન્ડ્ઝ]] , [[:en:England|ઇંગ્લેન્ડ]] અને [[:en:Spain|સ્પેનથી]], તેમજ [[:en:Society of Jesus|યેસુઇત્]], [[:en:Dominican Order|ડોમિનિકન]] અને [[:en:Franciscan|ફ્રાન્સિસી]] ખ્રિસ્તી ધર્મપ્રચારકો આવ્યાં. ===આઝુચિ-મોમોયામા કાળ=== સન્ ૧૫૬૮થી ૧૬૦૩ની વચ્ચેના સમયગાળાને [[:en:Azuchi-Momoyama period|આઝુચિ-મોમોયામા કાળ]] કહેવાય છે. પછીના લડતા રાજ્યોના કાળ તરીકે પણ ઓળખાતા આ કાળ દરમ્યાન, જાપાનને લગભગ પૂરી રીતે સંગઠિત કરનારા [[:en:Oda Nobunaga|ઓદા નોબુનાગા]] (સન્ ૧૫૩૪-૧૫૮૨) ના લશ્કરી અભિયાનોથી એક જ શાસક નીચે દેશનું લશ્કરી એકીકરણ અને સ્થિરીકરણ થયું. નોબુનાગાએ બૌદ્ધ સંતોની સત્તાને ઘટાડવાનો પ્રયાસ કર્યો, અને ખ્રિસ્તી ધર્મને રક્ષણ આપ્યું. તેણે ઘણા બૌદ્ધ સંતોને મારી નાખ્યા અને તેઓના કિલ્લેબંધ મંદિરોને કબજે કરી લીધા. તે સન્ ૧૫૮૨ના એક બળવામાં માર્યો ગયો.<ref>John Whitney Hall, ed. (1991) ''The Cambridge History of Japan, Vol. 4: Early Modern Japan'' ISBN 0521223555.</ref> છેવટે, નોબુનાગાના સેનાપતિ, [[:en:Toyotomi Hideyoshi|તોયોતોમી હિદેયોશી]]એ એકીકરણ કરવામાં સફળતા પ્રાપ્ત કરી. [[File:Frare crucificat.jpg|thumb|૫ ફેબ્રુઆરી ૧૫૯૭ના રોજ રોમન કેથોલિક સંતોને અપાયેલા મૃત્યુદંડને દર્શાવતું ચિત્ર]] જાપાનનું એકીકરણ કર્યા બાદ, હિદેયોશીએ કોરિયાથી થઈને ચીનના મિંગ રાજવંશ પર વિજય મેળવવા માટેના અભિયાનની શરૂઆત કરી. જોકે, કોરિયા અને ચીનની એકત્રિત થયેલી સેનાઓ સામેના બે નિષ્ફળ પ્રયત્નો અને હિદેયોશીની મૃત્યુ પછી, તેની સેનાઓ પાછી જાપાન આવી ગઈ ([[:en:Japanese invasions of Korea (1592–98)|બુન્રોકુ-કેઈચો યુદ્ધ]]). હિદેયોશીની મૃત્યુ પછી, જાપાન એ થોડીક વાર ઉત્તરાધિકાર માટેના યુદ્ધનો સમય જોયો. હિદેયોશીના જુવાન ઉત્તરાધિકારીના કારભારીઓમાંનાં એક, [[:en:Tokugawa Ieyasu|તોકુગાવા ઇએયાસુ]], [[:en:Battle of Sekigahara|સેકિગાહારા ના યુદ્ધ]]માં વિજયી થયાં અને તેઓએ રાજકીય સત્તા ઝડપી લીધી. ===ખ્રિસ્તી મિશનો=== સન્ ૧૫૪૯માં [[:en:Francis Xavier|ફ્રાન્સિસ ઝેવિઅર]]ની આગેવાની હેઠળ, રોમન કેથોલિક યેસુઈત્ ધર્મપ્રચારકો આવ્યાં અને તેઓનું ક્યોતોમાં સ્વાગત થયું.<ref>{{cite journal|author=Robert Richmond Ellis|title=The Best Thus Far Discovered": The Japanese in the Letters of St. Francisco Xavier|journal=Hispanic Review|volume=71|issue=2 |year=2003|pages=155–169 |jstor=3247185|doi=10.2307/3247185}}</ref> તેઓના ધર્માંતરણ કરવાના પ્રયાસો ક્યૂશૂમાં સૌથી સફળ રહ્યા, જ્યાં ઘણા દાઈમ્યો સહિત, લગભગ ૧૦૦,૦૦૦ થી ૨૦૦,૦૦૦ ધર્માંતરણો થયાં.<ref>Otis Cary (1909) [http://books.google.com/books?id=ldtBAAAAIAAJ ''A History of Christianity in Japan: Roman Catholic and Greek Orthodox missions''], pp. 13–241</ref> સન્ ૧૫૮૭માં, હિદેયોશીએ માર્ગ ઉલટાવીને નક્કી કર્યું કે ખ્રિસ્તીઓની હાજરી વિભાજનવાદી હતી અને યુરોપિયનોને જાપાનમાં ભંગાણ પાડવાની તક આપી શકેત. ખ્રિસ્તી ધર્મપ્રચારકો જોખમ તરીકે જોવાતા ગયાં; પોર્ટુગલના વેપારીઓને પોતાની કામગીરી આગળ વધારવાની અનુમતિ અપાતી ગઈ. ફરમાન તરત અમલમાં મુકવામાં ન આવ્યો પણ તે પછીના ત્રણ દાયકા દરમ્યાન પ્રતિબંધો વધારે અને વધારે સખત થતા ગયા જેના પછી સરકાર દ્વારા સંપૂર્ણ પાયે ઉપાડાયેલા દમન અભિયાને ૧૬૨૦ના દાયકા સુધીમાં ખ્રિસ્તી સમુદાયનો નાશ કરી નાખ્યો. યેસુઇતોને તગેડી મુકવામાં આવ્યાં, સ્કૂલો અને ચર્ચો તોડી પાડવામાં આવી, અને દાઈમ્યોના ખ્રિસ્તી બનવા પર પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો. ધર્માંતરણ થયેલ ખ્રિસ્તી ધર્મનો અસ્વીકાર ન કરવાવાળા માણસોને મારી નાખવામાં આવ્યાં. ઘણા ખ્રિસ્તીઓ ગુપ્તવાસમાં રહેવા માંડ્યાં, અને {{nihongo|[[:en:Kakure Kirishitan|છુપાયેલા ખ્રિસ્તીઓ]]|隠れキリシタン|કાકુરે કિરિશિતાન}} બન્યાં, પણ તેઓના સમુદાયો નાશ પામ્યાં. જાપાનમાં ખ્રિસ્તી ધર્મની પુનઃસ્થાપના ફરીથી સન્ ૧૮૭૦ના દાયકા સુધી ન થઈ.<ref>Jurgis Ellisonas (1991) [http://books.google.com/books?id=6RBXXJixf-sC&pg=PA301 "Christianity and the daimyo,"] pp. 301–72 in Hall, ed. ''The Cambridge History of Japan: Early modern Japan'' Cambridge University Press, ISBN 0-521-22355-5</ref><ref>George Elison (1988) ''Deus Destroyed: The Image of Christianity in Early Modern Japan'', University of Michigan ISBN 0-674-19962-6</ref> ==એદો કાળ (ઈ.સ. ૧૬૦૩-૧૮૬૮)== [[File:Tokugawa Ieyasu2.JPG|thumb|તોકુગાવા ઇએયાસુ, તોકુગાવા શોગુનોની શ્રેણીના પહેલા શોગુન્]] એદો, અથવા તોકુગાવા કાળે સત્તાને એક વંશપરંપરાગત શોગુનતના હાથમાં જોઈ, જેણે ધર્મ પર અંકુશ મેળવ્યો, અર્થવ્યવસ્થાને નિયંત્રિત કરી, અમીર વર્ગને પોતાના અધીન કરી, તથા કરવેરા, સરકારી ખર્ચા અને અમલદારશાહીની એકરૂપ સિસ્ટમની સ્થાપના કરી. શોગુનત અંતરરાષ્ટ્રીય સંડોવણી અને યુદ્ધથી દૂર રહી, અને રાષ્ટ્રીય ન્યાયતંત્ર સ્થાપિત કરવા તેમજ વિરોધ અને ટીકાઓને દબાવવામાં સફળ રહી. તોકુગાવા કાળ શાંતિ લઈ આવ્યો, જેથી ૩૧ મિલિયનની પ્રજાના રાષ્ટ્રને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ. ===અર્થતંત્ર=== લગભગ ૮૦% લોકો ડાંગરના ખેડૂત હતાં.<ref>Susan B. Hanley and Kozo Yamamura (1977) ''Economic and demographic change in preindustrial Japan, 1600–1868'', pp. 69–90 ISBN 0-691-10055-1</ref> ચોખાનું ઉત્પાદન સતત વધતું ગયું, પણ વસ્તી સ્થિર રહી, જેથી સમૃદ્ધિ વધી. ડાંગરની ખેતીનો વિસ્તાર ૧૬ લાખ ચો થી વધીને, સન્ ૧૭૨૦માં, ૩૦ લાખ ચો જેટલો થઈ ગયો.<ref>એક ચો, અથવા ચોબુ, ૨.૫ એકર બરાબર છે.</ref> ટેકનોલોજીમાં સુધારાઓને લીધે ખેડૂતો પોતાનાં ડાંગરના ખેતરોની સિંચાઈ માટેના પાણીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવામાં સક્ષમ બન્યાં. દાઈમ્યો ઘણા બધા કિલ્લેબંધ નગરો ચલાવતાં, જે સ્થાનિક વેપારનાં કેન્દ્રો બન્યાં. એદો અને ઓસાકાને કેન્દ્ર બનાવતાં ચોખાના મોટા પાયાના બજારો વિકસિત થયાં.<ref>{{cite book|author=Conrad D. Totman|title=A history of Japan|url=http://books.google.com/books?id=UJLtPR_gMtsC&pg=PA225|year=2000|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-0-631-21447-2|chapter=ch. 11}}</ref> નગરો અને શહેરોમાં, વેપારીઓ અને કારીગરોના સંઘો વસ્તુઓ અને સેવાઓની વધતી જરૂરને પૂરી પાડતા. વેપારીઓનો દરજ્જો નીચો હોવા છતાં, સમૃદ્ધ થયાં, ખાસ કરીને જેઓને પ્રોત્સાહન મળતું. તેઓએ પૈસાના લેણ-દેણ માટે ઉધારના સિદ્ધાંતો બનાવ્યા, ચલણ સામાન્યપણે વપરાવવા માંડ્યું, અને મજબૂત થતા ઉધારના બજારે ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપ્યું.<ref>{{cite journal|author=Tetsuji Okazaki|title=The role of the merchant coalition in pre-modern Japanese economic development: an historical institutional analysis|journal=Explorations in Economic History|year=2005|volume=42|issue=2|pages=184–201|url=http://www2.e.u-tokyo.ac.jp/cemano/research/DP/documents/coe-f-33.pdf|doi=10.1016/j.eeh.2004.06.005|access-date=2014-01-24|archive-date=2012-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510095959/http://www2.e.u-tokyo.ac.jp/cemano/research/DP/documents/coe-f-33.pdf|url-status=dead}}</ref> ખેતી અને ધંધો કરવાથી પ્રતિબંધિત કરાયેલા, પણ પૈસા ઉધાર ઉપર લેવાની અનુમતિ અપાયેલા સમુરાઈ વર્ગે, બહુ વધારે ઉધાર લઈ લીધું. એક વિદ્વાને નોંધ કરી છે કે, સંપૂર્ણ લશ્કરી વર્ગ "હોટેલમાં રહેતા હોય તે રીતે રહેતો હતો, એટલે કે, અત્યારે વાપરવું અને પૈસા પછી આપવા".<ref name="McKayHill1992">{{cite book|author1=John P. McKay|author2=Bennett D. Hill|author3=John Buckler|title=A History of World Societies: Since 1500|url=http://books.google.com/books?id=9ux63MLJzdAC|access-date=2012-06-08|year=1992|publisher=Houghton Mifflin Company|isbn=978-0-395-47295-8}}</ref> બાફુકુ અને દાઈમ્યો ખેડૂતો પર ટેક્સ લાદતા, પણ ધંધા પર નહી, એટલે તેઓ પણ કરજમાં પડી ગયા. સન્ ૧૭૫૦ સુધીમાં વધતા ટેક્સના લીધે ખેડૂતોમાં અશાંતિ વધી અને તેઓ બળવા કરવા પર પણ ઉતરી આવતાં. રાષ્ટ્રને સમુરાઈઓની દરિદ્રતા અને તિજોરીમાં મોટી ખોટ જેવી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો. સમુરાઈઓની આર્થિક સમસ્યાઓને કારણે તેઓની તંત્ર પ્રત્યે વફાદારી ઓછી થઈ, અને ખાલી પડેલી તિજોરીના લીધે તંત્ર ભાંગી પડવાની બીક પણ હતી. એક પ્રત્યાઘાતી ઉપાય હતો—ભોગ-વિલાસ પર પ્રતિબંધ લાદવો. બીજા ઉપાયો આધુનિકીકરણ તરફી હતાં, જેમનો ધ્યેય ખેતીની ઉત્પાદકતા વધારવાનો હતો. આઠમાં તોકુગાવા શોગુન, [[:en:Tokugawa Yoshimune|તોકુગાવા યોશિમુને]] (ઈ.સ. ૧૭૧૬-૧૭૪૫ સુધી સત્તામાં) ને નોંધપાત્ર સફળતા મળી, જોકે તેઓના કાર્યના મોટા ભાગને શોગુનના મુખ્ય સભાસદ, [[:en:Matsudaira Sadanobu|માત્સુદાઇરા સાદાનોબુ]] (ઈ.સ. ૧૭૫૯-૧૮૨૯) એ ફરીથી કરવું પડ્યું. બીજા શોગુનોએ કરજ ચુકવવા માટે સિક્કાઓનું મૂલ્ય ઘટાડ્યું, જેના લીધે ફુગાવો થયો..<ref>{{cite book|author=Herman Ooms|title=Charismatic bureaucrat: a political biography of Matsudaira Sadanobu, 1758–1829|url=http://books.google.com/books?id=5yArAAAAIAAJ|year=1975|publisher=The University of Chicago Press|isbn=978-0-226-63031-1}}</ref> [[File:Map of Japan appears in the Cihannuma.jpg|thumb|[[:en:Katip Çelebi|કાતિપ્ સેલેબી]] દ્વારા લખાયેલ શિહાન્નુમા માં જાપાનનો નકશો મળી આવે છે]] ઈ.સ. ૧૮૦૦થી અર્થતંત્રમાં વેપારીકરણનો ઝડપથી વધારો થવા લાગ્યો, જેથી વધારે ને વધારે ગામો રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રમાં જોડાઈ ગયાં. પૈસાદાર ખેડૂતો [[ડાંગર]] કરતા વધારે નફો કરાવવાવાળા રોકડિયા પાકો તરફ જવા માંડ્યાં, અને સ્થાનિક નાણાં ધિરાણ, વેપાર તથા નાના પાયે ઉત્પાદનમાં વ્યસ્ત થયાં. થોડાંક ધનવાન વેપારીઓએ સામુરાઈ વર્ગમાં લગ્ન કરીને સમાજમાં પોતાનો દરજ્જો વધારવાનો પ્રયત્ન કર્યો. [[:en:Chōshū Domain|ચોશૂ]] અને [[:en:Satsuma Domain|સાત્સુમા]] જેવા થોડાંક રાજ્યોએ નવીન પદ્ધતિઓ વાપરીને પોતાની આર્થિક સ્થિતિને ફરીથી વ્યવસ્થિત કરી લીધી, પણ મોટાભાગનાં રાજ્યો વધારે કરજમાં પડી ગયાં. આ નાણાકીય કટોકટીએ મુખ્ય સલાહકાર [[:en:Mizuno Tadakuni|મીઝુનો તાદાકુની]] દ્વારા જાહેર કરાયેલ "[[:en:Tenpō Reforms|તેમ્પો સુધારણાઓ]]" (ઈ.સ. ૧૮૩૦-૧૮૪૩) ના અંત તરફ એક પ્રત્યાઘાતી ઉકેલના રૂપમાં ઉશ્કેર્યો. તાદાકુનીએ કર વધાર્યા, ભોગ-વિલાસ યુક્ત જીવનશૈલીની ટીકા કરી અને વ્યવસાયના વિકાસને અવરોધવાનો પ્રયાસ કર્યો; તેઓ નિષ્ફળ થયાં, અને ઘણા લોકોને લાગ્યું કે તોકુગાવા તંત્રનું અસ્તિત્વ જ જોખમમાં મુકાઈ ગયું હતું.<ref>James L. McClain, ''Japan: A Modern History'' (2001) pp. 128–29 ISBN 0-393-04156-5</ref> ===સામાજિક સંરચના=== જાપાની સમાજની સંરચના વિસ્તૃત હતી, જેમાં દરેક જણ પોતાના હોદ્દા તથા પ્રતિષ્ઠાના સ્તરથી વાકેફ હતો. સૌથી ઉપર હતાં સમ્રાટ અને સભાસદ, જે પ્રતિષ્ઠામાં અજેય હતાં પણ સત્તામાં નબળા હતાં. એમની પછી શોગુન્ ના "બુશિ", દાઈમ્યો અને સામન્ત સ્વામીઓનાં સ્તરો આવતાં જેમનાં દરજ્જાઓ તેઓની તોકુગાવાથીની સમીપતાથી સૂચિત થતા. તેઓની પાસે સત્તા હતી. "દાઈમ્યો" માં લગભગ ૨૫૦ જેમનાં "હાન્" પ્રાદેશિક હતાં અને જેઓનું વાર્ષિક ઉત્પાદન ૫૦,૦૦૦ કે વધારે ચોખાનાં બશેલ (અનાજનું માપ) નું હતું. સમાજનું આ ઉચ્ચ સ્તર વિસ્તૃત અને ખર્ચાળ વિધિઓમાં લાગ્યું રહેતું, જેમાં ભવ્ય વાસ્તુશિલ્પ, લૅન્ડસ્કેપ બગીચાઓ, નાટક અને કલાને પ્રોત્સાહન, તથા જાપાનની જગપ્રસિદ્ધ ચાની વિધિનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite book|author=Conrad D. Totman|title=A history of Japan|url=http://books.google.com/books?id=UJLtPR_gMtsC&pg=PA225|year=2000|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-0-631-21447-2|pages=225–230}}</ref> ====સામુરાઈ==== આના પછી જાપાની સામાજિક સંરચનામાં આવતા "સામુરાઈ" કહેવાતા ૪,૦૦,૦૦૦ સૈનિક, જેમનાં હોદ્દાઓમાં અનેક કક્ષાઓ તેમજ પદવીઓનો સમાવેશ થતો. કોઈક ઉપરના વર્ગના સમુરાઈ ઉચ્ચ સત્તા માટે યોગ્ય ગણાતા; પણ મોટાભાગના સામુરાઈ નાની-અમથી ફરજ બજાવતા હરતા-ફરતા સૈનિક (આશિગારૂ) હતા. સામુરાઈ વરિષ્ઠ સરદારો સાથે નિયંત્રણની સુસ્થાપિત વ્યવસ્થા પ્રમાણે સંબંધ રાખતા. શોગુન્ પાસે પોતાનાં ૧૭,૦૦૦ અનુયાયી હતાં; દરેક દાઈમ્યો પાસે પોતાનાં સેંકડો હતાં. મોટાભાગના સામુરાઈ પોતાના સ્વામીના મુખ્યાલયની નજીક સામાન્ય ઘરોમાં રહેતા, અને વારસાગત હક્કથી ભાડા અને વૃત્તિકાઓ મેળવીને જીવન-નિર્વાહ કરતા. આમ ભેગા કરીને આ ઉચ્ચ વર્ગના જૂથોનો જાપાની શાસક વર્ગમાં સમાવેશ થતો, જે તે સમયની વસ્તીનો ૬ ટકાનો ભાગ હતો.<ref>Jonathan Clements, ''A Brief History of the Samurai'', Running Press (2010) ISBN 0-7624-3850-9</ref> ====નીચલા વર્ગો==== નીચલા વર્ગો મુખ્યત્વે બે ભાગોમાં વહેંચાયેલા હતાં—ખેડૂતો—વસ્તીનો ૮૦% ભાગ—જેમની ઉત્પાદકો તરીકેની ઉચ્ચ પ્રતિષ્ઠા તેઓના કરના સૌથી મોટા સ્રોત હોવાના બોજના લીધે અભડાઈ જતી. તેઓ અભણ હતાં અને શાંતિ બનાવી રાખવાવાળા તેમજ કર વસૂલતાં નિમણુંક કરાયેલા અધિકારીઓ દ્વારા નિયંત્રિત કરાયેલા ગામડાઓમાં રહેતાં. ખેડૂતો અને ગ્રામજનોએ વારંવાર ગેરકાનૂની તથા વિચ્છેદક વિરોધ પ્રદર્શનો કર્યાં, ખાસ કરીને ૧૭૮૦ પછી.<ref>{{cite book|author=Anne Walthall|title=Peasant uprisings in Japan: a critical anthology of peasant histories|url=http://books.google.com/books?id=mXiwI_oZfyoC|year=1991|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-87234-6}}</ref> ====વેપારીઓ અને કારીગરો==== પ્રતિષ્ઠાના માપદંડને તળિયે—પણ આવક તથા જીવનશૈલીની દ્રષ્ટીએ ઘણા ઉપર—નગરો અને શહેરોનાં વેપારીઓ અને કારીગરો આવતાં. તેઓ આગળ જરા પણ રાજકીય સત્તા નહોતી, અને જન્મથી જ દરજ્જો નક્કી કરતા સમાજમાં ધનવાન વેપારીઓને પણ ઉપર આવવું અઘરું લાગતું.<ref>Charles Sheldon (1973) ''The rise of the merchant class in Tokugawa Japan, 1600–1868'', Russell & Russell, ISBN 0846217252</ref> સૌથી છેલ્લે આવતાં મનોરંજકો, વેશ્યાઓ, રોજીદારો, ચોર, ભીખારીઓ અને વારસાગત રીતે સમાજથી કઢાયેલા લોકો. તેઓ સ્થાનિક અધિકારીઓ દ્વારા નિયંત્રણમાં રખાતાં અને ઉપલા વર્ગનાં લોકો જોડે હળી-ભળી ન શકતાં.<ref>{{cite journal|author=Geraldo Groemer|title=The Creation of the Edo Outcaste Order|jstor=3591967|journal=Journal of Japanese Studies|year=2001|volume=27|issue= 2|pages=263–83|doi=10.2307/3591967}}</ref> ====સાક્ષરતા==== સાક્ષર હોવું મોટા ગર્વની વાત હતી, ખાસ કરીને લખાણની અઘરી પદ્ધતિને કારણે. ૧૫૦૦ જાપાની મુદ્રકોએ ખસેડી શકાય તેવી ટાઈપ પર પ્રયોગ કર્યા પછી; અક્ષરોનું છાપકામ ફરી લાકડાંનાં ચોસલાઓ પર થવા માંડ્યું, અને આ ઘણા વખત સુધી ચાલ્યું. ૧૮૫૦ નો દાયકો આવતા આવતા પશ્ચિમની વિજ્ઞાન અને ભૂગોળની ચોપડીઓનું ભાષાંતર કરવું એક નવું મુખ્ય વલણ બની ગયું હતું, જે માણસોની મોટી સંખ્યાને પહોંચ્યું. ૧૮૬૦ સુધીમાં ગ્રામ્ય વિસ્તારનાં ૪૦% ભાઈઓ તેમજ ૧૦% બહેનો સાક્ષર હતાં.<ref>Cyril E. Black ''et al.'', ''The Modernization of Japan and Russia: A Comparative Study'' Free Press (1975) pp. 106–9 ISBN 0-02-906850-9</ref> અને ૧૮૭૦ના દાયકા સુધીમાં (રશિયાની ૪૦૦ની સરખામણીએ) જાપાન દર વર્ષે ૩૦૦૦ ચોપડીઓ પ્રકાશિત કરી રહ્યું હતું. સાર્વત્રિક ફરજીયાત શિક્ષણ ૧૮૭૧માં જ શરૂ થયું.<ref>{{cite book|author=Richard Rubinger|title=Popular literacy in early modern Japan|url=http://books.google.com/books?id=mYkLNEczmogC&pg=PA139|year=2007|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-3124-0|pages=139–}}</ref> ===સરકાર=== [[File:Tokugawa Yoshimune.jpg|thumb|૧૭૧૬-૧૭૪૫ ના શોગુન [[:en:Tokugawa Yoshimune|તોકુગાવા યોશિમુને]]]] '''તોકુગાવા કાળ''' તરીકે જણાતા [[:en:Edo Period|એદો કાળ]] દરમ્યાન, રાષ્ટ્રનો વહીવટ [[:en:Tokugawa shogunate|તોકુગાવા શોગુનત]] દ્વારા શાસિત ૨૦૦ કરતાં પણ વધારે દાઈમ્યોના સંઘ ==સંદર્ભો== {{reflist|colwidth=30em}} [[શ્રેણી:જાપાન]] p7c7krqdy78avwbatzvgq0a447ts2d2 3 49054 901586 893098 2026-06-18T14:31:08Z MediaWiki message delivery 18151 /* Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 */ નવો વિભાગ 901586 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Kandarpajit Kallol}} -- [[સભ્ય:Ashok modhvadia|<b><font color="magenta">અશોક મોઢવાડીયા</font></b>]] ૧૯:૩૪, ૮ મે ૨૦૧૩ (IST) == મહેરબાની કરો == તમે અહીં કોઈ ચર્ચા કર્યા વગર {{tl|Delete}} દૂર ન કરી શકો. એમ કરવું એ એડિટ વોરમાં ખપે છે. અને ગુજરાતી ભાષામાં મશિનભાષાંતર કરેલા લેખો નિરર્થક છે, કેમ કે એની ભાષા અસ્પષ્ટ હોય છે. તમારા બાયોડેટા પરથી લાગે છે કે તમને ગુજરાતી ભાષાની જાણકારી નથી, એ સંજોગોમાં મારી એ જ સલાહ છે કે તમે અહિં યોગદાન ન કરો. જો ગુજરાતી ભાષાનું જ્ઞાન હોય તો મૌલિક ભાષાંતર કરી ને લેખો બનાવો. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૦:૧૬, ૩૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૦:૦૧, ૧૮ જૂન ૨૦૨૬ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 --> 2thukvwldngkhwpp376ye1hm9bt8qop 0 65245 901590 823395 2026-06-18T14:35:12Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901590 wikitext text/x-wiki '''આર્ચ લિનક્સ''' (સામાન્ય રીતે માત્ર '''આર્ચ''') એ ૩૨-બીટ અને ૬૪-બીટ કોમ્પ્યુટર્સ માટેની લિનક્સ આધારિત ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ છે.<ref>{{cite web|url=//www.archlinux.org/about/ |title=Arch Linux - About |publisher=Archlinux.org |access-date=2011-09-27}}</ref> તે મોટાભાગે તેની સાથે [[ફ્રી સૉફ્ટવૅર]] ધરાવે છે,<ref>{{cite web |url=https://www.gnu.org/distros/common-distros.html#Arch |title=Explaining Why We Don't Endorse Other Systems |publisher=Gnu.org |access-date=2011-09-28 |archive-date=2011-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110424061731/http://www.gnu.org/distros/common-distros.html#Arch |url-status=dead }}</ref> અને તેના બહોળા સમુદાય વડે આધાર પામે છે.<ref>{{cite web |url=http://distrowatch.com/table.php?distribution=arch |title=Arch Linux |publisher=Distrowatch.com |access-date=2011-09-28}}</ref> આર્ચ લિનક્સ લાવણ્યતા, સાચી રીતે લખાયેલ કોડ, સરળતા અને ન્યૂનતમતા પર ધ્યાન રાખે છે અને તેનો ઉપયોગ કરવા માટે વપરાશકર્તાને તેને શીખવા માટેની ઇચ્છા હોવી જોઇએ.<ref name="TheArchWay">{{cite web|url=//wiki.archlinux.org/index.php/The_Arch_Way |title=The Arch Way |publisher=Wiki.archlinux.org |date=2009-10-09 |access-date=2013-03-18}}</ref> આર્ચ લિનક્સ માટેના "પેકમેન" સૉફ્ટવૅરનો ઉપયોગ કરીને તેમાં સૉફ્ટવૅર ઉમેરી, દૂર કે સુધારો કરી શકાય છે. == સંદર્ભ== {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * અધિકૃત વેબસાઇટ: [https://www.archlinux.org/ આર્ચલિનક્સ.ઓર્ગ] [[શ્રેણી:સોફ્ટવેર]] [[શ્રેણી:ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ]] et1i13tkmpcdsiiayy69ntr18lswixz 0 90212 901606 874376 2026-06-19T03:45:23Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901606 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:GoldenGateBridge-001.jpg|left|ગોલ્ડન ગેટ સેતુ|thumb]] {{Infobox bridge|bridge_name=ગોલ્ડન ગેટ બ્રિજ|image=Ggb_by_night.jpg|coordinates={{coord|37|49|11|N|122|28|43|W|region:US-CA_type:landmark}}|carries=૬ માર્ગીય, પગપાળા, સાયકલ|crosses=ગોલ્ડન ગેટ|locale=સાન ફ્રાન્સિસ્કો, [[કેલિફોર્નિયા]] તથા મરીન કાઉન્ટી, કેલીફોર્નિયા|also_known_as=કૂલ ટ્રેન|maint=ગોલ્ડન ગેટ, હાઇવે એન્ડ ટ્રાન્સપોર્ટ ડિસ્ટ્રીક્ટ|design=સસ્પેંશન, ટ્રસ આર્ક, ટઅસ કોઝવેઝ|length={{convert|8981|ft|m|0}}|width=90 ફીટ (27 મીટર)|height=746 ફીટ (227 મીટર)|mainspan={{convert|4200|ft|m|0}}|clearance={{convert|14|ft|m|1}} ટોલ દરવાજા પાસે|below={{convert|220|ft|m|0}} આશરે ઉચ્ચ શૃંગ પર|open=[[મે ૨૭|૨૭ મે]], [[૧૯૩૭]]|traffic=118,000<ref name=calrpt2006>http://www.dot.ca.gov/hq/traffops/saferesr/trafdata/truck2006final.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121015414/http://www.dot.ca.gov/hq/traffops/saferesr/trafdata/truck2006final.pdf |date=2010-11-21 }} Annual Average Daily Truck Traffic on the California State Highway System, 2006, p.169</ref>|toll=[[યુ એસ ડોલર|US$]]6.00 (સાઉથબાઉન્ડ) ([[યુ એસ ડોલર|US$]]5.00)|map_image=San_Francisco_Bay_Bridges_map_en.svg|map_width=180px}} '''ગોલ્ડન ગેટ બ્રિજ''' [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા|યુએસએ]]<nowiki/>ના સાન ફ્રાન્સિસ્કો શહેર પાસેની સાન ફ્રાન્સિસ્કો ખાડીના બંને કાંઠાઓને એકબીજા સાથે જોડતો એક ઝૂલા સેતુ (સસ્પેન્શન બ્રિજ) છે. આ સેતુ અમેરિકાના રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ નં. ૧૦૧ અને રાજ્ય માર્ગ ૧ના વહીવટ હેઠળ છે. વર્ષ ૧૯૩૭ના સમયમાં જ્યારે આ સેતુનું નિર્માણ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું, તે સમયે વિશ્વનો સૌથી લાંબો ઝૂલો પૂલ હતો તેમ જ આ સેતુ સાન ફ્રાન્સિસ્કો અને [[કેલિફોર્નિયા]] બંને માટે આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતીક ચિન્હ બની ગયું હતું. ગોલ્ડન ગેટ સેતુ આજે પણ ઈજનેરી અને સ્થાપ્ત્ય ઉપલબ્ધી તરીકે આદર્શ ઉદાહરણરૂપ છે. ૫ વર્ષ સુધી ચાલેલા નિર્માણ પછી ૨૭મી મેના દિવસે ૧૯૩૭ના સમયમાં તેને ખુલ્લો મુકાયો હતો. આ સેતુ પર પગપાળા ચાલવા માટે, સાઈકલ માટે અલગ તથા વાહનો માટે ૬ માર્ગ (લેન) અલગથી નક્કી કરાયેલ છે. આ સેતુને પ્રથમ દિવસે સામાન્ય લોકોની મુલાકાત માટે ખુલ્લો મુકવામાં આવ્યો હતો. તે સમયે બે લાખ લોકો સેતુ પર હાજર રહ્યા હતા. બીજા દિવસે (૨૮ મે)ના રોજ વાહનોનું પરિવહન શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. બ્રિજની યોજના ૧૮૭૨માં બનાવવામા આવી હતી, પરંતુ નિર્માણ ૫ જાન્યુઆરી, ૧૯૩૩માં શરુ કરવામાં આવ્યું હતું<ref name="db">{{cite web |url= https://www.divyabhaskar.co.in/news/SAU-MAT-latest-div-news-044016-1956225-NOR.html|title=માત્ર પાંચ વર્ષમાં બન્યો હતો 2.7 કિમી લાંબો ગોલ્ડન ગેટ બ્રિજ |date= ૨૭ મે ૨૦૧૫ |publisher= [[દિવ્ય ભાસ્કર]]|access-date=૨૮ માર્ચ ૨૦૧૮}}</ref>. == સંદર્ભો == {{reflist}} * Tad Friend: [https://web.archive.org/web/20140606234505/http://www.newyorker.com/fact/content/articles/031013fa_fact ''Jumpers: The fatal grandeur of the Golden Gate Bridge''], The New Yorker, October 13, 2003 v79 i30 page 48 * "[http://www.vibrationdata.com/golden.htm Golden Gate Bridge Natural Frequencies]", ''Vibrationdata.com'', April 5, 2006 * Eric Steel: ''The Bridge,'' a 2006 documentary film regarding suicides occurring at the Golden Gate Bridge. == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.goldengate.org/ Golden Gate Bridge] અધિકૃત જાળ સ્થળ * {{DMOZ|/Regional/North_America/United_States/California/Metro_Areas/San_Francisco_Bay_Area/Travel_and_Tourism/Attractions/Golden_Gate_Bridge/|Golden Gate Bridge}} * [http://sflib1.sfpl.org:82/search~S0/?searchtype=X&searcharg=%22Bridges+--+Golden+Gate%22+&sortdropdown=-&SORT=D&extended=0&SUBMIT=Search&searchlimits=&searchorigarg=X%22s%3ABridges%22+--+Golden+Gate+%26SORT%3DD Images of the Golden Gate Bridge]" from San Francisco Public Library's Historical Photograph database] [[શ્રેણી:અમેરિકા]] [[શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો]] 46gnp48q5g2d4z6thffcj5gk7sf6w1b 0 91156 901575 894612 2026-06-18T12:10:01Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901575 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''અરુણ મણિલાલ ગાંધી''' (૧૪ એપ્રિલ ૧૯૩૪ – ૨ મે ૨૦૨૩) દક્ષિણ આફ્રિકન-અમેરિકન લેખક, સામાજિક-રાજકીય કાર્યકર અને [[મણિલાલ ગાંધી]]ના પુત્ર અને મહાત્મા ગાંધીના પૌત્ર હતા.<ref name=":0">{{Cite book |last=Gandhi |first=Arun |title=The Gift of Anger: And Other Lessons from My Grandfather Mahatma Gandhi |date=2017 |publisher=Gallery/Jeter Publishing |isbn=978-1-4767-5485-7 |location=Riverside}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == અરુણ ગાંધીએ પોતાના દાદાના દક્ષિણ આફ્રિકામાં એક નાના, દૂરસ્થ વસાહત આશ્રમમાં મોટાભાગનું બાળપણ ગુજાર્યુ. ઉછેરમાં, આસપાસના ક્ષેત્રોમાં કામ કરતા અભણ ખેતરના પરિવારો કરતા ગાંધીજીને શિક્ષણનો ફાયદો થયો હતો. "ગરીબીમાં કેમ જીવન ગાળવું" તે શીખવા તેમના દાદા તેમણે દરરોજ શાળા પછી પડોશી બાળકો સાથે રમવા પ્રોત્સાહિત કરતા. સાથોસાથ અરુણ દરરોજ વર્ગમાં જે શીખ્યા હોય તે બાળકોને શીખવવા માટે પણ પ્રોત્સાહન આપતા. ગાંધીએ આને પોતાને માટે "સર્વોત્તમ સર્જનાત્મક અને અજોડ અનુભવ" ગણાવ્યો. આખરે, બાળકો અને તેમના માતા-પિતા ના ટોળાં પાઠ શીખવા આવવા માંડયા. આ સમયે ગાંધી, કરુણા અને સહભાગિતાનું મહત્ત્વ શીખ્યા.<ref name="Columbian">Hewitt, Scott (January 18, 2015). [http://www.columbian.com/news/2015/jan/18/gandhis-grandson-urges-change-from-within/ "Gandhi’s grandson urges change from within"]. ''[//en.wikipedia.org/wiki/The_Columbian The Columbian]''.</ref> == કારકિર્દી == અરુણ મણિલાલ ગાંધી પોતાની જાતને એક હિન્દુ માને છે પરંતુ સાર્વત્રિકવાદી વિચારોને વ્યક્ત કરે છે.<ref>{{cite web | last=Rtiz | first=Mary Kaye | title=Arun Gandhi reaches beyond Hindu religious traditions | website=The Honolulu Advertiser | date=2002-02-21 | url=http://the.honoluluadvertiser.com/article/2002/Feb/21/il/il10a.html | access-date=2025-11-18}}</ref> ગાંધીએ ખ્રિસ્તી પાદરીઓ સાથે મળીને કામ કર્યું છે અને તેમના ફિલસૂફીઓ બૌદ્ધ, હિન્દુ, મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તી વિચારોથી પ્રભાવિત છે. તેમના દાદાની જેમ, તેઓ પણ 'અહિંસા'ની વિભાવનામાં માને છે.<ref>(May 8, 2018) [http://www.arungandhi.org/2.html Arun Gandhi Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190304233505/http://arungandhi.org/2.html |date=2019-03-04 }}</ref> ૧૯૮૨ માં, જ્યારે કોલંબિયા પિક્ચર્સે તેમના દાદાના જીવન પર આધારિત ફિલ્મને રિલીઝ કરી, ગાંધીએ એક લેખ લખ્યો હતો જેમા એમણે ૨૫ મિલિયન ડોલર સાથે ફિલ્મ સબસિડી આપવા માટે ભારત સરકારની ટીકા કરી હતી, અને એવી દલીલ કરી હતી કે આ પૈસા બીજી મહત્તવ ની વસ્તુઓ પર ખર્ચવા જોઇતા હતા. ફિલ્મના વિશિષ્ટ સ્ક્રિનિંગમાં હાજરી આપ્યા પછી, ગાંધી એ નિરાકરણ પર આવ્યા કે ફિલ્મે તેમના દાદાના તત્ત્વજ્ઞાન અને વારસા ને (તેની ઐતિહાસિક અયોગ્યતા હોવા છતાં) આબેહુબ સમજાવ્યું હતું. તેમના દલીલ લેખને વ્યાપકપણે પુનઃમુદ્રિત અને ઉજવવામાં આવ્યા હોવા છતાં, ફિલ્મના વિશિષ્ટ સ્ક્રિનિંગ પછી તેમણે પ્રથમ લેખ પાછો ખેંચી લીધો હતો.<ref>{{cite web | last=Hewitt | first=Scott | title=Gandhi’s grandson urges change from within | website=The Columbian | date=2015-01-18 | url=https://www.columbian.com/news/2015/jan/18/gandhis-grandson-urges-change-from-within/ | access-date=2025-11-18}}</ref> ૧૯૮૭ માં, મિસિસિપી યુનિવર્સિટીમાં એક ખાસ અભ્યાસ પર કામ કરવા માટે, અરુણ ગાંધી તેમની પત્ની સુનંદા સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ગયા હતા. આ અભ્યાસમાં ભારત, યુ.એસ. અને દક્ષિણ આફ્રિકામાં અસ્તિત્વમાં રહેલા ભેદભાવની તપાસ કરવામાં આવી હતી. પછીથી તેઓ મેમ્ફિસ, ટેનેસીમાં ગયા અને કેથોલિક શૈક્ષણિક સંસ્થા ક્રિશ્ચિયન બ્રધર્સ યુનિવર્સિટી દ્વારા હોસ્ટ થયેલી એમ.કે. ગાંધી ઇન્સ્ટિટ્યુટ ફોર અનવાયોલન્સની સ્થાપના કરી. આ સંસ્થા બંને સ્થાનિક અને વૈશ્વિક ધોરણે અહિંસાનો સિદ્ધાંત લાગુ પાડવા માટે સમર્પિત હતી. ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં તેમના કામ માટે, ગાંધીને બોસ્ટનની જ્હોન એફ. કેનેડી લાયબ્રેરી ખાતે પીસ એબ્બી કૌરેજ ઓફ કન્સ્રીન્સ એવોર્ડ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૯૬ માં, તેમણે મોહનદાસ ગાંધી અને રેવ. ડો. માર્ટિન લ્યુથર કિંગ જુનિયર ની ફિલસૂફીઓ અને જીવનના વાર્ષિક ઉત્સવ નિમિત્તે "સિઝન ફોર નોનવાયોલ્ન્સ" ની સ્થાપના કરી<ref>{{Cite web|url=http://www.agnt.org/season-for-nonviolence8|title=The 14th Annual Gandhi King Chavez Season for Nonviolence|archive-url=https://web.archive.org/web/20110117060756/http://www.agnt.org/season-for-nonviolence|archive-date=2011-01-17|url-status=dead|access-date=2025-11-18}}</ref> ૨૦૦૩ માં, ગાંધી હ્યુમનિઝમ અને તેણી મહત્વાકાંક્ષાઓ (હ્યુમનિસ્ટ મેનિફેસ્ટો III) ના હસ્તાક્ષરોમાંનો એક હતો.<ref name = "Human Manifesto III Signers">{{cite web | title=Humanism and Its Aspirations: Notable Signers | website=American Humanist Association | date=2018-08-09 | url=https://americanhumanist.org/what-is-humanism/manifesto3/signers/ | access-date=2025-11-18}}</ref> ૨૦૦૭ ના અંતમાં, ગાંધી સેલ્સબરી, મેરીલેન્ડમાં સેલીસ્બરી યુનિવર્સિટીમાં "ગાંધી ઓન પર્સનલ લીડરશીપ એન્ડ નોનવાયોલન્સ" કોર્સ ના સહ-અધ્યાપક હતા.<ref>[http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3338 Salisbury University press release] {{Webarchive|url=https://archive.ph/20120805175544/http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3338 |date=2012-08-05 }}, July 17, 2007.</ref> ૧૨ નવેમ્બર, ૨૦૦૭ ના રોજ, ગાંધીએ "એક વ્યક્તિ પણ ફેર લાવી શકે છે" લેક્ચર સિરીઝ માટે સેલીસ્બરી યુનિવર્સિટી સેન્ટર ફોર કોન્ફ્લિક્ટ રિસોલ્યુશન માટે "ટેરરિઝમના યુગમાં અહિંસા" નામનુ એક પ્રવચન આપ્યું હતું.<ref>[http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3432 Salisbury University press release: Dr. Arun Gandhi Speaks on Nonviolence November 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401204351/http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3432 |date=2012-04-01 }}, October 23, 2007.</ref> ૨૦૦૮ ના અંત ભાગમાં, ગાંધીજીએ "ગાંધીજીનો વૈશ્વિક પ્રભાવ" નો અભ્યાસક્રમ સહ-શીખવવા માટે સેલીસ્બરી યુનિવર્સિટી પાછા ફર્યા.<ref>[http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3704 "SU's Polkinghorn Receives Second Elkins Professorship"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401204357/http://www.salisbury.edu/newsevents/fullstoryview.asp?id=3704 |date=2012-04-01 }}. [//en.wikipedia.org/wiki/Salisbury_University Salisbury University]. September 12, 2008</ref> ૨૦૦૭ માં, તેમની પત્ની ના અવસાન પછી, સંસ્થા રોચેસ્ટર, ન્યૂયોર્કમાં ખસેડવામાં આવી હતી, અને હાલમાં રોચેસ્ટર યુનિવર્સિટીના કેમ્પસ ખાતે આવેલી છે.<ref>[http://www.rochester.edu/news/show.php?id=2924 Gandhi Institute for Nonviolence Relocates to University of Rochester], June 1, 2007 press release, [//en.wikipedia.org/wiki/University_of_Rochester University of Rochester].</ref> વોશિંગ્ટન પોસ્ટના "ફેઇથ" વિભાગમાં જાન્યુઆરી ૨૦૦૮ ના રોજ એમણે એક લેખ પ્રકાશિત કર્યો. ગાંધીએ એ લેખ મા જણાવ્યું હતું કે ઇઝરાયેલીઓએ હોલોકાસ્ટ વિશે વધારે વાત કરે છે અને એણે કારણે વિશ્વ સહાનુભૂતિ ગુમાવી હતી. તેઓ એ એમ પણ જણાવ્યુ કે ઇઝરાયેલ અને યુ.એસ. નુ યોગદાન "હિંસા સંસ્કૃતિ" ફેલાવવામા સહુ થી વધારે છે. આને કારણે રોચેસ્ટર સાથે ના તેમના સંબંધો મા ખટાશ આવી હતી. ગાંધીએ એમ કહીને માફી માંગી હતી કે તેમનુ કેહવુ એમ હતુ કે જમણેરી લિકુડ સમર્થકો સમસ્યાનો હિસ્સો હતા, પરંતુ યુનિવર્સિટીએ તેમની સમજૂતી ન સ્વીકારી અને તેમને જાણ કરી હતી કે જ્યાં સુધી તે તેનાથી રાજીનામું નહિ આપે ત્યાં સુધી સંસ્થા બંધ રહેશે. ગાંધીજીએ થોડા સમય પછી તરત જ સંસ્થા છોડી દીધી અને તે પછીથી કોઇ પણ ક્ષમતામાં સંસ્થામાં પાછા ફર્યા નથી. ગાંધીએ અહિંસા પર ઘણા દેશોમાં ઘણા ભાષણો આપ્યા છે. ઇઝરાયલના તેમના પ્રવાસ દરમિયાન, સ્વતંત્રતા ની ખાતરી આપતા તેમણે પેલેસ્ટાઈન ના લોકો ને ઇઝરાયેલી તાબા સામે શાન્તિપુર્વક પ્રતિકાર કરવા માટે વિનંતી કરી. ઓગસ્ટ ૨૦૦૪ માં, ગાંધીએ પેલેસ્ટિનિયન સંસદને દરખાસ્ત કરી કે ૫૦,૦૦૦ શરણાર્થીઓ એ જોર્દન નદી ને એક શાંતિપૂર્ણ કૂચ કરી ને પાર કરવી અને પોતાના વતન પાછા ફરવુ અને કહ્યું કે સંસદસભ્યો એ કુચ ની આગેવાની લેવી. ગાંધીએ એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે દક્ષિણ આફ્રિકાના રંગભેદના કિસ્સામાં સબડતા લોકો કરતા પેલેસ્ટિનિયન લોકો નુ ભવિષ્ય દસ ગણુ વધુ ખરાબ છે. તેમણે પૂછ્યું: "શું થશે? કદાચ ઈઝરાયેલી સૈન્ય ઘણાને મારશે અને મારી નાખશે. તેઓ ૧૦૦ લોકો ને મારી શકશે. તેઓ ૨૦૦ પુરૂષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકોને મારી શકશે. અને તે વિશ્વને આંચકો આપશે. વિશ્વ જાગ્શે અને કેહશે 'શું ચાલી રહ્યું છે?'.<ref>[http://www.theage.com.au/articles/2004/08/30/1093852180639.html March home, urges Gandhi grandson], August 31, 2004.</ref> ૧૨ ઓકટોબર, ૨૦૦૯ ના રોજ ગાંધીજીએ સ્કોટલેન્ડ ના ઇસ્ટ લોથિયન પ્રાન્ત ના ૭મા ધોરણ ના વિધ્યાર્થીઓ સાથે મુસેલબર્ગ ના બ્રુન્ટન થિયેટર માં વાત કરી. ૧૧ નવેમ્બર, ૨૦૦૯ ના રોજ ગાંધીએ ચટ્ટાનૂગા, ટેનેસ્સી ની ચટ્ટાનૂગા રાજ્ય ટેકનિકલ કોમ્યુનિટી કોલેજની મુલાકાત લીધી અને તેમના શાન્તિ ના સંદેશનો ફેલાવો કર્યો. ૧૩ નવેમ્બર, ૨૦૦૯ ના રોજ ગાંધીએ તેમના શાંતિનો સંદેશ ફેલાવવા માટે ક્લેવલેન્ડ, ટેનેસીના ક્લેવલેન્ડ સ્ટેટ કોમ્યુનિટી કોલેજની મુલાકાત લીધી. ૧૬ નવેમ્બર, ૨૦૧૦ ના રોજ ગાંધીએ લામોમી, વ્યોમિંગમાં વ્યોમિંગની યુનિવર્સિટી ની મુલાકાત લીધી અને શાંતિના સંદેશનો ફેલાવો કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.uwyo.edu/uw/news/2010/10/uw-social-justice-research-center-hosts-gandhis-grandson-nov.-16.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2018-05-03 |archive-date=2012-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108001414/http://www.uwyo.edu/uw/news/2010/10/uw-social-justice-research-center-hosts-gandhis-grandson-nov.-16.html |url-status=dead }}</ref> 2 માર્ચ, 2011 ના રોજ, અરુણ ગાંધીએ પૂર્વ પશ્ચિમ સેન્ટર ખાતે હવાઈ યુનિવર્સિટીના કેમ્પસમાં મનોઆ ખાતે, હોનોલુલુ, હવાઈમાં પ્રવચન આપ્યુ હતુ. તેમણે અહિંસકતા વિશે વાત કરી હતીઃ એ મીન્સ ફોર સોસિયલ ચેન્જ. તે જ દિવસે તેમણે હોનોલુલુના ઇઓલાની સ્કૂલમાં "વિઝ્ડમ ઑફ ચુસીગ પીસ" ના વિષય પર બીજુ પ્રવાચન આપ્યુ હતુ. 3 માર્ચ, 2011 ના રોજ, હવાઈમાં હોનોલુલુમાં સ્પાર્ક મત્સુનાગા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર પીસ એન્ડ કોન્ફ્લિક્ટ રિઝોલ્યુશન દ્વારા પ્રાયોજિત એક ઇવેન્ટમાં, ગાંધીએ હવાઈ આર્કિટેક્ચર બિલ્ડીંગ યુનિવર્સિટીમાં વાત કરી હતી. માર્ચ 4, 2011 ના રોજ હોનોલુલુ, હવાઈમાં પેસિફિક બૌદ્ધ એકેડેમી ખાતે વાત કરી. તેમણે "હવાઈ અને વિશ્વમાં માનવ અધિકારોની સંસ્કૃતિ બનાવવા માટે શાંતિની શક્તિ" વિષય પર હવાઈ રાજ્ય કેપિટોલ (જાહેર સભાગૃહ) સાથે વાત કરી હતી. આ હ્યુમન રાઇટ્સ વીકનો એક ભાગ હતો, જે હવાઈ રાજ્ય દ્વારા પ્રાયોજિત કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે "ગાંધીવાદી શાંતિ (અહિંસકતા) આધુનિક દિવસ સંઘર્ષના ઉકેલ માટે પાથવે" વિષય પર ડાઉનટાઉન હોનોલુલુના પાયોનિયર પ્લાઝા ક્લબમાં પણ વાત કરી હતી. માર્ચ 5, 2011 ના રોજ ગાંધીએ હૉનોલુલુ, હવાઈમાં કૃષ્ણ ભાવનામૃત મંદિર માટે ઇન્ટરનેશનલ સોસાયટીની મુલાકાત લીધી અને શાંતિનો સંદેશો ફેલાવ્યો. તેમણે "ઓલ લિવિંગ બીઇંગ્સ તરફ અહિંસકતાના માર્ગ", અને PAAAC યુવા પરિષદના ભાગરૂપે હવાઈ કન્વેન્શન સેન્ટરના વિષય પર ડૉ. ટેરી શિંટાની દ્વારા પ્રાયોજિત ઇવેન્ટમાં, હોનોલુલુના હો નો હિકારી ચર્ચમાં પણ વાત કરી હતી. ૬ માર્ચ, ૨૦૧૧ ના રોજ ગાંધીએ "મારા પડોશી સાથે શીખ્યા પાઠો" વિષય પર ડાયરી હેડ, હોનોલુલુ યુનિટી ચર્ચમાં બોલ્યા.<ref name = "Gandhi's talk in Honolulu"> (Mar 7, 2011) [http://www.staradvertiser.com/2011/02/26/religion/gandhis-grandson-to-talk-of-peace-in-troubled-world/ "Gandhi's talk in Honolulu"] </ref> [[ચિત્ર:9.21.14PeaceNextGenerationPanelByLuigiNovi7.jpg|thumb|ડાબેથી જમણે: ગાંધી, "ગાંધી દાદા" ના તેમના સહ લેખક બેથની હેગેડસ, અને ઇલ્યાસહ શેબઝ, માલ્કમ એક્સની પુત્રી, એક રાજકીય આકૃતિ ના બાળ ઉછેર ના વિષય પર ૨૦૧૪ બ્રુકલિન બૂક ફેસ્ટિવલ ખાતે "પીસ: ધ નેક્સ્ટ જનરેશન" પેનલ પર. ]] વી આર વન ફાઉન્ડેશન ના બાર્બરા અલ્ટીમસ અને ગાંધીવાદી ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર પીસે ભેગા મડી ને ગાંધીના ૨૦૧૧ ના હોનોલુલુના પ્રવાસ ને પ્રાયોજિત કર્યો હતો. ઓસ્કર-નામાંકિત વિલિયમ ગઝેકી દ્વારા દિગ્દર્શિત અને બાર્બરા ઓલ્ટેમસ દ્વારા નિર્માણ પામેલ દસ્તાવેજી ફિલ્મ "ધ કોલિંગ: હીલ અવરવેસ હીલ અવર પ્લેનેટ" માં ગાંધી દર્શાવવામાં આવ્યા છે.<ref name="The calling"> (May 4, 2018). [http://www.thegiftofpain.com/film.htm "The calling"].</ref> ૨૩ માર્ચ, ૨૦૧૨ ના રોજ, પેન્સિલવેનિયાના ગ્લેન્સાઇડમાં આર્કેડીયા યુનિવર્સિટી ખાતે યોજાયેલી પ્રથમ વાર્ષિક ઇગેજીગ પીસ કોન્ફરન્સમાં ગાંધી મુખ્ય વક્તા હતા.<ref name = "Engaging Peace Conference">(Mar 23, 2012) [http://philadelphia.eventful.com/events/engaging-peace-conference-/E0-001-045694372-7 Engaging Peace Conference] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190930034237/https://philadelphia.eventful.com/events/engaging-peace-conference-/E0-001-045694372-7 |date=2019-09-30 }}</ref> માર્ચ ૨૦૧૪ માં, એથેન્યુમ બૂક્સ ફોર યંગ વાચકોએ "ગાન્ધી દાદા" નામનુ બાળકો નુ એક પુસ્તક પ્રકાશિત કર્યું હતું, જે અરુણ ગાંધીએ બેથેની હેગેડસ સાથે સહલેખ્યુ હતુ અને ઇવાન ટર્કે સચિત્રિત કર્યુ હતુ.<ref>Rule, Adi (April 16, 2014). [http://info.vcfa.edu/vcfa-launch-pad/bid/170820/Bethany-Hegedus-Arun-Gandhi-and-GRANDFATHER-GANDHI "Bethany Hegedus, Arun Gandhi, and GRANDFATHER GANDHI"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215056/http://info.vcfa.edu/vcfa-launch-pad/bid/170820/Bethany-Hegedus-Arun-Gandhi-and-GRANDFATHER-GANDHI |date=2017-10-19 }}. "the MFA in Writing for Children & Young Adults Author Blog", [//en.wikipedia.org/wiki/Vermont_College_of_Fine_Arts Vermont College of Fine Arts].</ref> ચિત્ર-પત્ર સંસ્મરણો, જે શાંતિ-સંદેશ મોકલાવે છે, તે કેવી રીતે અરુણના દાદા, કે જે ક્યાં તો નાશ કરી શકે છે અથવા પ્રકાશિત કરી શકે છે તે ગુસ્સાને ગણાવે છે તે વાર્તા કહે છે, અરુણને શાંતિપૂર્ણ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને અન્યાયનો પ્રતિભાવ આપવા માટે "અંધકારને પ્રકાશમાં ફેરવવા" ". આ પુસ્તકમાં અરુણ, તેમના દાદાના ધ્યાનની આજ્ઞા પાળનારા, તેમના શાળાના કાર્યથી નિરાશ થયા હતા અને તેમના ગુસ્સોને અંકુશમાં રાખવામાં અસમર્થતાને લીધે શરમિંદગીભર્યા તેમના દાદાને ગૌરવ આપવા માટે સંઘર્ષ કર્યો તે રીતે આ પુસ્તક પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. બાળકના વાચકોને સમજી શકાય તેવા જટિલ ઐતિહાસિક મુદ્દાને ધ્યાનમાં લેવા માટે, અને બાળકોને લાગણીશીલ પડઘા સાથેના ચિત્રને બનાવવા માટે કાગળના કાગળની અમૂર્ત છબીઓનો ઉપયોગ કરવા માટે, આ પુસ્તકને બાળકના દ્રષ્ટિકોણ માટે હકારાત્મક સમીક્ષાઓ મળ્યા હતા.<ref>Bird, Elizabeth (April 8, 2014). [http://blogs.slj.com/afuse8production/2014/04/08/review-of-the-day-grandfather-gandhi-by-arun-gandhi-and-bethany-hegedus/#_ "Review of the Day: Grandfather Gandhi by Arun Gandhi and Bethany Hegedus"]. ''[//en.wikipedia.org/wiki/School_Library_Journal School Library Journal]''.</ref><ref>Smith, Robin (November 4, 2014). [http://www.hbook.com/2014/11/featured/grandfather-gandhi/#_ "Grandfather Gandhi"]. ''[//en.wikipedia.org/wiki/The_Horn_Book_Magazine The Horn Book Magazine]''.</ref><ref>[http://www.publishersweekly.com/978-1-4424-2365-7 "Grandfather Gandhi"]. ''[//en.wikipedia.org/wiki/Publishers_Weekly Publishers Weekly]''. Retrieved September 6, 2015.</ref> == અંગત જીવન == 2016 ના પ્રમાણે, અરુણ મણિલાલ ગાંધી રોચેસ્ટર, ન્યૂ યોર્કમાં રહે છે.<ref name="Columbian" /> == સંદર્ભ == {{reflist|30em}} {{ઢાંચો:મહાત્મા ગાંધી}} [[શ્રેણી:૧૯૩૪માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૨૩માં મૃત્યુ]] rwnf0igkwycqwzkvgth61ydqhgsw7qw 3 93073 901574 901385 2026-06-18T12:05:36Z MediaWiki message delivery 18151 /* Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 */ નવો વિભાગ 901574 wikitext text/x-wiki == Invitation to Organize Feminism and Folklore 2024 Writing Competition == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear {{PAGENAME}}, Hope you are doing well, Wishing you a Happy New Year!. We extend a heartfelt invitation to you to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition, which is scheduled to take place from February 1, 2024, to March 31, 2024. This year's edition of Feminism and Folklore will concentrate on feminism, women's issues, and gender-focused topics, aligning with a Wiki Loves Folklore gender gap focus and featuring a folk culture theme on Wikipedia. This year we have created two new Tools for the Feminism and Folklore project. The tool is called '''Campwiz'''. This tool is created by the international Tech team of Wiki Loves Folkore especially crafted for Feminism and Folklore project. The tool works as same as fountain or dashboard but has extra abilities required for jury and submission of articles. To create a new campaign on Campwiz, organizers to follow these steps: # Go to the tool link: <nowiki>https://tools.wikilovesfolklore.org/</nowiki> # Select your wiki on which you want to organize the campaign (enter the name or short code, such as "{{CONTENTLANG}}" for {{#language:{{PAGELANGUAGE}}}} {{SITENAME}}). # Give your campaign a name example "Feminism and Folklore 2024 on {{#language:{{PAGELANGUAGE}}}} {{SITENAME}})". # Select the start and end dates (note: keep your start date as Feb 1 and end date as March 31). # Provide a description for your campaign (you can briefly describe the campaign in this section). # Make sure to keep the checkboxes ticked for "Allow users to submit articles that were not created but expanded." if you want to use the campaign for expanded articles also. # Keep minimum added bytes as 4000 and minimum added words as 400 and click next. # In the jury section, keep the checkboxes ticked for "Allow jury members to participate in the campaign" and "Prevent jury members from seeing each other's votes." As per your preference. # Under the jury search box, type the username of your jury and click on the "+" button to add; you can add multiple jury members. # Click next to review and then click on save. With this we have also created a '''Missing article tool'''. This tool identifies articles in the English Wikipedia that are absent from your native language Wikipedia. You can customize your selection criteria, and our tool will provide you with a table displaying the missing articles along with suggested titles. You also have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Both tools, the Missing Article Tool and the Campwiz Tool, are now available for public use during the Feminism and Folklore campaign. You can find more information about these tools here: <nowiki>https://tools.wikilovesfolklore.org/</nowiki> There are also some changes in the rules and criteria's. Please go through the rules below. # '''Minimum Length:''' The expanded or new article should have a minimum of '''''4000 bytes or 400 words''''', ensuring sufficient depth and coverage of the chosen topic. The local organizers are free to choose the minimum length criteria as per needs of their local Wikipedia and must be clearly mention on local project page. # '''Language Quality:''' Articles should not be poorly machine-translated, ensuring that language quality and readability are maintained at a high standard. # '''Timeline of Creation or Expansion:''' The article should be created or expanded between 1 February and 31 March, aligning with the specified contest timeline. # '''Theme Relevance''': Articles should directly address the theme of feminism and folklore, exploring connections between gender, cultural traditions, and intangible heritage. # '''No Orphaned Articles:''' Articles must not be orphaned, meaning they should be linked from at least one other article to ensure visibility within the Wikipedia ecosystem. # '''No Copyright violations:''' There should be no copyright violations, and articles should adhere to local Wikipedia policies on notability, ensuring that the content meets the standards for notability. # '''Adequate references and Citations:''' Each article should include proper references and citations following local Wikipedia policies, ensuring the reliability and credibility of the information presented. Learn more about the contest details and prizes on our project page [[:m:Feminism and Folklore 2024|here]]. Should you require any assistance, please feel free to contact us on our meta talk page or via email. We eagerly anticipate your enthusiastic coordination and participation in Feminism and Folklore 2024. Thank you and Best wishes, '''Feminism and Folklore 2024 International Team''' --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૨:૨૧, ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૪ (IST) </div></div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&oldid=26088038 --> == Organising Feminism and Folklore == [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg | 350px | right]] Hello Community Organizers, Thank you for organising Feminism and Folklore writing competition on your wiki. We congratulate you in joining and celebrating our cultural heritage and promoting gender equality on Wikipedia. To encourage boost for the contributions of the participants, we're offering prizes for Feminism and Folklore local prizes. Each Wikipedia will have three local winners: *First Prize: $15 USD *Second Prize: $10 USD *Best Jury Article: $5 USD All this will be in '''gift voucher format only'''. Kindly inform your local community regarding these prizes and post them on the local project page The Best Jury Article will be chosen by the jury based on how unique the article is aligned with the theme. The jury will review all submissions and decide the winner together, making sure it's fair. These articles will also be featured on our social media handles. We're also providing internet and childcare support to the first 50 organizers and Jury members for who request for it. Remember, only 50 organizers will get this support, and it's given on a first-come, first-served basis. The registration form will close after 50 registrations, and the deadline is March 15, 2024. This support is optional and not compulsory, so if you're interested, fill out the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdnytyact-HR6DvsWwnrVeWuzMfuNH1dSjpF24m6od-f3LzZQ/viewform here]. Each organizer/jury who gets support will receive $30 USD in gift voucher format, even if they're involved in more than one wiki. No dual support will be provided if you have signed up in more than one language. This support is meant to appreciate your volunteer support for the contest. We also invite all organizers and jury members to join us for office hours on '''Saturday, March 2, 2024'''. This session will help you understand the jury process for both contests and give you a chance to ask questions. More details are on [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Folklore_2024_Office_Hour_2 meta page]. Let's celebrate our different cultures and work towards gender equality on Wikipedia! Best regards, Rockpeterson [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૧:૨૬, ૨૯ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪ (IST) <!-- Message sent by User:Rockpeterson@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/fnf2024golbal&oldid=26304232 --> == રુક્મિણી લક્ષ્મીપતિનું સબમિશન == આ લેખમાં ભલે બાઇટ્સ પૂરતા છે પરંતુ લેખમાં શબ્દોની સંખ્યા ઘણી ઓછી છે માટે સબમિશન હાલમાં સ્વીકારતો નથી. હા, એ વાત સાચી કે સ્પર્ધાના નિયમ મુજબ બાઇટ્સ કે શબ્દો, બેમાંથી એકનું ધોરણ મેળવવું જરુરી છે, પણ અહીં તો માંડ ૨૦૦ શબ્દો છે જે ગુજરાતી વિકિપીડિયા અનુસાર સ્ટબ કક્ષાનો લેખ બને છે. તમારા બીજા એકબે લેખો ૪૦૦ કરતા ઓછા શબ્દોના હતા, પરંતુ તેમાં ૩૮૦-૩૯૦ શબ્દો હોવાથી તેમને સ્વીકાર્યા છે. આ લેખનું થોડું વિસ્તરણ કરો તો એને સ્વીકારવાથી અન્ય સ્પર્ધકોને અન્યાય થયા જેવી પરિસ્થિતી ન ઊભી થાય. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૦૫, ૨૬ માર્ચ ૨૦૨૪ (IST) :નમસ્કાર @[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]], આપના દિશાનિર્દેશ માટે આભાર. [[રુક્મિણી લક્ષ્મીપતિ]] લેખમાં વિષય સામગ્રી ઉમેરી લેખનું વિસ્તરણ કરેલ છે. જોકે, હાલ લેખની શબ્દસંખ્યાને ૪૦૦ પાર કરવામાં હું સફળ રહ્યો નથી. હાલની સ્થિતિએ લેખમાં ૩૬૫ જેટલા શબ્દો છે. હજુ મારી પાસે વધુ વિષયવસ્તુ ઉમેરવા માટે એક દિવસનો સમય છે. પરંતુ હું ચીલાચાલુ સામગ્રી ઉમેરી કે વાક્યરચનાઓમાં ફેરબદલ કરીને શબ્દસંખ્યા વધારવાના પક્ષે નથી. હાલની સ્થિતિએ લેખ સામગ્રી આપના મૂલ્યાંકન ધારાધોરણોને સંતોષી શકે તેમ હોય તો જ લેખને સ્વીકૃત કરશો. ૪૦૦ શબ્દોના માપદંડ પ્રમાણે આપ ઈચ્છો તો મારા અન્ય લેખોને પણ અસ્વીકૃત કરી શકો છો. નિર્ણાયક તરીકે આપનો જે પણ નિર્ણય હશે તે મને માન્ય રહેશે. હાલ પૂરતી મારા તરફથી આપને એટલી જ વિનંતી છે કે જે પણ લેખોના મૂલ્યાંકન બાબતે આપે દિશાનિર્દેશ આપ્યા છે તે લેખોનું મૂલ્યાંકન સ્પર્ધાનો સમયગાળો પૂરો થયા પછી કરશો જેથી કરીને કદાચ કોઈ યોગ્ય માહિતી હાથ લાગે તો ઉમેરી શકાય. આભાર.[[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૦૯:૦૫, ૩૦ માર્ચ ૨૦૨૪ (IST) ::આભાર @[[સભ્ય:Snehrashmi|Snehrashmi]], ૩૬૫ શબ્દો પૂરતા છે. આમ પણ શબ્દો અથવા બાઇટ્સ, બેમાંથી એકનું ધારાધોરણ સચવાય એ પ્રતિયોગિતાનો નિયમ છે. મારી ટિપ્પણી લેખ અત્યંત ટૂંકો હોવાને કારણે હતી, પરંતુ હવે ૩૬૫ને '''લગભગ ૪૦૦''' ગણી શકું તેમ છું અને બાઇટ્સ તો પહેલેથી જ પૂરતા હતા. લેખના વિસ્તરણ માટે ઘણોઘણો આભાર. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૩:૫૨, ૨ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) == Next Steps and Feedback Request for Feminism and Folklore Organizers == [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] Dear Organizer, I hope this message finds you well. First and foremost, I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause. As the campaign draws to a close, I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|sign-up page]]. Once the jury process is completed, kindly update the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2024'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on our Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed. Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, I kindly ask you to spare just 10 minutes to share your progress and achievements with us through a Google Form survey. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful. Here's the link to the survey: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfCkFONXlPVlakMmdh-BWtZp0orYBCSVvViJPbsjf2TIXAWvw/viewform?usp=sf_link Survey Google Form Link] Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon. Warm regards, '''Feminism and Folklore International Team #WeTogether''' [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૩:૫૬, ૭ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2024&oldid=26557949 --> == આભાર અને અભિનંદન == શ્રી. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મી]], આપે [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪|નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪ સ્પર્ધા]]માં ભાગ લીધો તે બદલ આપનો આભાર માનું છું. સ્પર્ધામાં સબમિટ કરેલા લેખોનું મુલ્યાંકન પૂર્ણ થયું છે અને [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪/અહેવાલ|અહેવાલ અંતર્ગત]] સ્પર્ધાનું પરિણામ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. આપે સ્પર્ધા અંતર્ગત નવા બનાવેલા અને વિસ્તારેલા બધા જ લેખો સ્વીકૃતિ પામ્યા છે અને પરિણામે ૨૨ ગુણ સાથે આપ આ સ્પર્ધામાં '''પ્રથમ ક્રમે''' આવ્યા છો, જેના માટે સવિશેષ અભિનંદન. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૪:૩૭, ૧૧ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) :આભાર નિર્ણાયકશ્રી. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૪, ૧૧ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) == આપના નીચેના લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે == છેલ્લી અપડેટ બાદ નીચેના નવા લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે: * [[ઝલકારીબાઈ]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ચીમનાબાઈ પ્રથમ]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[બેગમ હઝરત મહલ]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[અપ્સરા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ત્રિદેવી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[રંભા (અપ્સરા)]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ઘૃતાચી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ભારતમાતા (ચિત્ર)]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[સરલાદેવી ચૌધરાણી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[સુશીલા નાયર]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[મનસા દેવી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[વસૂરીમાલા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ઉદા દેવી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[રાણી દુર્ગાવતી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[વિજયા મહેતા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[અવન્તીબાઈ]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[અંજની]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[વેલુ નાચ્ચિયાર]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ભારત માતા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[તિલોત્તમા (અપ્સરા)]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ગાંધારી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[રુક્મિણી લક્ષ્મીપતિ]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) જો આપે હા કહી હશે તો જ કેમ્પવિઝ બોટ આ યાદી મોકલશે. - [[સભ્ય:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[સભ્યની ચર્ચા:CampWiz Bot|ચર્ચા]]) ૦૩:૩૮, ૧૬ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) == Congratulations to the Feminism and Folklore Prize Winner! == Dear Winner, We are thrilled to announce that you have been selected as one of the prize winners in the 2024 '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore]]''' Writing Contest! Your contributions have significantly enriched Wikipedia with articles that document the vibrant tapestry of folk cultures and highlight the crucial roles of women within these traditions. As a token of our appreciation, you will receive a gift coupon. To facilitate the delivery of your prize and gather valuable feedback on your experience, please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc9Rkv1803Q6DnAc1SLxyYy95KN22GNrGXeA7kNFT-u62MGyg/viewform?usp=sf_link the Winners Google Form]. In the form, kindly provide your details for receiving the gift coupon and share your thoughts about the project. Your dedication and hard work have not only helped bridge the gender gap on Wikipedia but also ensured that the cultural narratives of underrepresented communities are preserved for future generations. We look forward to your continued participation and contributions in the future. Congratulations once again, and thank you for being a vital part of this global initiative! Warm regards, '''The Feminism and Folklore Team''' <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&oldid=26890688 --> == Thank You for Your Contribution to Feminism and Folklore 2024! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|center|500px]] {{int:please-translate}} Dear Wikimedian, We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor. As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in organizing the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeHYAhFA9Q5vUs9UA1N45TOUxUdSNO8igGTmg4oPUL_qXS1EQ/viewform?usp=sf_link this form] by August 15th, 2024. Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2025. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity. Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia. With warm regards, '''Feminism and Folklore International Team'''. --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૭:૫૮, ૨૧ જુલાઇ ૨૦૨૪ (IST) </div>. <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2024&oldid=26557949 --> == સમુદાય તકનિકી પરામર્શ પ્રક્રિયા 2024 == પ્રિય મિત્રો, [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|The Indic MediaWiki Developers User Group]] is facilitating a community technical consultation process to understand the needs of the community members on various technical issues while contributing to Wikimedia projects. The goal is to better understand the challenges across communities, understand common problems, and streamline future technical development activities. The first step is a survey where to report your common issues, ideas etc. Please fill the survey (in a language of your choice) at https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfvVFtXWzSEL4YlUlxwIQm2s42Tcu1A9a_4uXWi2Q5jUpFZzw/viewform?usp=sf_link સર્વે ફોર્મ ભરવાની '''છેલ્લી તારીખ છે ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪'''. અમારી આ પહેલ વિષે વધુ જાણવા માટે મુલાકાત લો: https://w.wiki/AV78 સર્વે તમે ઉપરની કડી પર ગુજરાતી ભાષામાં પણ વાંચી શકો છો. જો તમારી પાસે એક કરતા વધુ આઇડિયા કે સમસ્યાઓ હોય તો તમે આ સર્વે ફોર્મ એક કરતા વધુ વખત ભરી શકો છો. આપ સૌના યોગદાન માટે આગોતરો આભાર! [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૫૬, ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪ (IST), on behalf of Indic MediaWiki Developers UG <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Indic_Tech_Consults_2024/gu&oldid=27434526 --> == Translation request == Hello, Snehrashmi. Can you translate and upload the articles [[:en:Azerbaijani manat sign]], [[:en:Azerbaijani manat]] and [[:en:Dani Rodrik]] in Gujarati Wikipedia? Yours sincerely, [[સભ્ય:Oirattas|Oirattas]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Oirattas|ચર્ચા]]) ૧૧:૨૪, ૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST) :@[[સભ્ય:Oirattas|Oirattas]]: ચ્યમ ભઈ? [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૪:૫૩, ૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST) ::I am sorry. I don't know Gujarati. Would you like to translate those three articles? [[સભ્ય:Oirattas|Oirattas]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Oirattas|ચર્ચા]]) ૧૯:૪૪, ૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST) == Feminism and Folklores 2024 Organizers Feedback == Dear Organizer, [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg | right | frameless]] We extend our heartfelt gratitude for your invaluable contributions to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2024 Feminism and Folklore 2024]. Your dedication to promoting feminist perspectives on Wikimedia platforms has been instrumental in the campaign's success. To better understand your initiatives and impact, we invite you to participate in a short survey (5-7 minutes). Your feedback will help us document your achievements in our report and showcase your story in our upcoming blog, highlighting the diversity of [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore Feminism and Folklore] initiatives. Click to participate in the [https://forms.gle/dSeoDP1r7S4KCrVZ6 survey]. By participating in the By participating in the survey, you help us share your efforts in reports and upcoming blogs. This will help showcase and amplify your work, inspiring others to join the movement. The survey covers: #Community engagement and participation #Challenges and successes #Partnership Thank you again for your tireless efforts in promoting [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore Feminism and Folklore]. Best regards,<br> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 14:23, 26 October 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == [Reminder] Apply for Cycle 3 Grants by December 1st! == Dear Feminism and Folklore Organizers, We hope this message finds you well. We are excited to inform you that the application window for Wikimedia Foundation's Cycle 3 of our grants is now open. Please ensure to submit your applications by December 1st. For a comprehensive guide on how to apply, please refer to the Wiki Loves Folklore Grant Toolkit: https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Folklore_Grant_Toolkit Additionally, you can find detailed information on the Rapid Grant timeline here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Project/Rapid#Timeline We appreciate your continuous efforts and contributions to our campaigns. Should you have any questions or need further assistance, please do not hesitate to reach out: '''support@wikilovesfolkore.org''' Kind regards, <br> On behalf of the Wiki Loves Folklore International Team. <br> [[User:Joris Darlington Quarshie | Joris Darlington Quarshie]] ([[User talk:Joris Darlington Quarshie|talk]]) 08:39, 9 November 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == [Workshop] Identifying Win-Win Relationships with Partners for Wikimedia == Dear Recipient,<br> We are excited to invite you to the third workshop in our Advocacy series, part of the Feminism and Folklore International Campaign. This highly anticipated workshop, titled <b>"Identifying Win-Win Relationships with Partners for Wikimedia,"</b> will be led by the esteemed Alex Stinson, Lead Program Strategist at the Wikimedia Foundation. Don't miss this opportunity to gain valuable insights into forging effective partnerships. ===Workshop Objectives=== * <b>Introduction to Partnerships: </b>Understand the importance of building win-win relationships within the Wikimedia movement. * <b>Strategies for Collaboration: </b>Learn practical strategies for identifying and fostering effective partnerships. * <b>Case Studies:</b> Explore real-world examples of successful partnerships in the Wikimedia community. * <b>Interactive Discussions: </b>Engage in discussions to share experiences and insights on collaboration and advocacy. ===Workshop Details=== 📅 Date: 7th December 2024<br> ⏰ Time: 4:30 PM UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1733589000 Check your local time zone])<br> 📍 Venue: Zoom Meeting ===How to Join:=== Registration Link: https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Identifying_Win-Win_Relationships_with_Partners_for_Wikimedia <br> Meeting ID: 860 4444 3016 <br> Passcode: 834088 We welcome participants to bring their diverse perspectives and stories as we drive into the collaborative opportunities within the Wikimedia movement. Together, we’ll explore how these partnerships can enhance our advocacy and community efforts. Thank you, Wiki Loves Folklore International Team [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 07:34, 03 December 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2025 in Your Country == [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|frameless]] Dear Team, My name is Joris Darlington Quarshie (user: Joris Darlington Quarshie), and I am the Event Coordinator for the Wiki Loves Folklore 2025 (WLF) International campaign. Wiki Loves Folklore 2025 is a photographic competition aimed at highlighting folk culture worldwide. The annual international photography competition is held on Wikimedia Commons between the 1st of February and the 31st of March. This campaign invites photographers and enthusiasts of folk culture globally to showcase their local traditions, festivals, cultural practices, and other folk events by uploading photographs to Wikimedia Commons. As we celebrate the seventh anniversary of Wiki Loves Folklore, the international team is thrilled to invite Wikimedia affiliates, user groups, and organizations worldwide to host a local edition in their respective countries. This is an opportunity to bring more visibility to the folk culture of your region and contribute valuable content to the internet. * Please find the project page for this year’s edition at: https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Folklore_2025 * To sign up and organize the event in your country, visit: https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Folklore_2025/Organize If you wish to organize your local edition in either February or March instead of both months, feel free to let us know. In addition to the photographic competition, there will also be a Wikipedia writing competition called Feminism and Folklore, which focuses on topics related to feminism, women's issues, gender gaps, and folk culture on Wikipedia. We welcome your team to organize both the photo and writing campaigns or either one of them in your local Wiki edition. If you are unable to organize both campaigns, feel free to share this opportunity with other groups or organizations in your region that may be interested. * You can find the Feminism and Folklore project page here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025 * The page to sign up is: https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Project_Page For any questions or to discuss further collaboration, feel free to contact us via the Talk page or email at support@wikilovesfolklore.org. If your team wishes to connect via a meeting to discuss this further, please let us know. We look forward to your participation in Wiki Loves Folklore 2025 and to seeing the incredible folk culture of your region represented on Wikimedia Commons. Sincerely, The Wiki Loves Folklore International Team [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 08:50, 27 December 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == Invitation to Organise Feminism and Folklore 2025 == == Invitation to Organise Feminism and Folklore 2025 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center;"><em>{{int:please-translate}}</em></div> Dear {{PAGENAME}}, My name is [[User:SAgbley|Stella Agbley]], and I am the Event Coordinator for the Feminism and Folklore 2025 (FnF) International campaign. We're thrilled to announce the Feminism and Folklore 2025 writing competition, held in conjunction with Wiki Loves Folklore 2025! This initiative focuses on enriching Wikipedia with content related to feminism, women's issues, gender gaps, and folk culture. === Why Host the Competition? === * Empower voices: Provide a platform for discussions on feminism and its intersection with folk culture. * Enrich Wikipedia: Contribute valuable content to Wikipedia on underrepresented topics. * Raise awareness: Increase global understanding of these important issues. === Exciting Prizes Await! === We're delighted to acknowledge outstanding contributions with a range of prizes: **International Recognition:** * 1st Prize: $300 USD * 2nd Prize: $200 USD * 3rd Prize: $100 USD * Consolation Prizes (Top 10): $50 USD each **Local Recognition (Details Coming Soon!):** Each participating Wikipedia edition (out of 40+) will offer local prizes. Stay tuned for announcements! All prizes will be distributed in a convenient and accessible manner. Winners will receive major brand gift cards or vouchers equivalent to the prize value in their local currency. === Ready to Get Involved? === Learn more about Feminism and Folklore 2025: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025 Feminism and Folklore 2025] Sign Up to Organize a Campaign: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Project_Page Campaign Sign-Up Page] === Collaboration is Key! === Whether you choose to organize both photo and writing competitions (Wiki Loves Folklore and Feminism and Folklore) or just one, we encourage your participation. If hosting isn't feasible, please share this opportunity with interested groups in your region. === Let's Collaborate! === For questions or to discuss further collaboration, please contact us via the Talk page or email at support@wikilovesfolklore.org. We're happy to schedule a meeting to discuss details further. Together, let's celebrate women's voices and enrich Wikipedia with valuable content! Thank you, **Wiki Loves Folklore International Team** </div> </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:02, 05 January 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- Message sent by User:Biplab Anand@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28078122 --> == Join Us Today: Amplify Women’s Stories on Wikipedia! == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{center|''{{int:please-translate}}''}} Dear {{PAGENAME}}, {{quote|Join us this International Women’s Month to uncover hidden stories and reshape cultural narratives! Dive into an interactive workshop where we’ll illuminate gaps in folklore and women’s history on Wikipedia—and take action to ensure their legacies are written into history.}} Facilitated by '''Rosie Stephenson-Goodknight''', this workshop will explore how to identify and curate missing stories about women’s contributions to culture and heritage. Let’s work together to amplify voices that have been overlooked for far too long! == Event Details == * '''📅 Date''': Today (15 March 2025) * '''⏰ Time''': 4:00 PM UTC ([https://www.timeanddate.com/worldclock/converter.html Convert to your time zone]) * '''📍 Platform''': [https://us06web.zoom.us/j/87522074523?pwd=0EEz1jfr4i9d9Nvdm3ioTaFdRGZojJ.1 Zoom Link] * '''🔗 Session''': [[meta:Event:Feminism and Folklore International Campaign: Finding and Curating the Missing Gaps on Gender Disparities|Feminism and Folklore International Campaign: Finding and Curating the Missing Gaps on Gender Disparities]] * '''🆔 Meeting ID''': 860 8747 3266 * '''🔑 Passcode''': FNF@2025 == Participation == Whether you’re a seasoned editor or new to Wikipedia, this is your chance to contribute to a more inclusive historical record. ''Bring your curiosity and passion—we’ll provide the tools and guidance!'' '''Let’s make history ''her'' story too.''' See you there! Best regards,<br> '''Joris Quarshie'''<br> [[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]] <div style="margin-top:1em; text-align:center;"> Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]] [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div> --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|msg]]) 07:15, 24 March 2025 (UTC) </div> </div> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == આપના નીચેના લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે == છેલ્લી અપડેટ બાદ નીચેના નવા લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે: * [[સુદેશણા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[દમયંતી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[હિડિમ્બા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[સત્યવતી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ઉલૂપી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[અંબા (પૌરાણિક પાત્ર)]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ગંગા (દેવી)]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ઉત્તરા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) જો આપે હા કહી હશે તો જ કેમ્પવિઝ બોટ આ યાદી મોકલશે. Please look [[User:CampWiz Bot/Templates/CampWiz Bot Subscription/doc|here]] for more info. - [[સભ્ય:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[સભ્યની ચર્ચા:CampWiz Bot|ચર્ચા]]) ૧૭:૩૦, ૨૦ માર્ચ ૨૦૨૫ (IST) == આપના નીચેના લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે == છેલ્લી અપડેટ બાદ નીચેના નવા લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે: * [[રુક્મિણી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[શર્મિષ્ઠા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[યશોદા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[સુભદ્રા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[રતિ]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[દુર્ગા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[પૂતના]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[સત્યભામા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ચિત્રાંગદા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[માદ્રી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[કુંતી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[મિત્રવિન્દા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[અંબાલિકા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = rejected) * [[સરસ્વતી દેવી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[મેનકા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = rejected) જો આપે હા કહી હશે તો જ કેમ્પવિઝ બોટ આ યાદી મોકલશે. Please look [[User:CampWiz Bot/Templates/CampWiz Bot Subscription/doc|here]] for more info. - [[સભ્ય:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[સભ્યની ચર્ચા:CampWiz Bot|ચર્ચા]]) ૦૩:૩૦, ૨ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) :: સ્પર્ધામાં પ્રથમ સ્થાને ઉત્તિર્ણ થવા બદલ અઢળક અભિનંદન --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૨:૪૨, ૧૭ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) == Invitation: Gendering the Archive - Building Inclusive Folklore Repositories (April 30th) == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{center|''{{int:please-translate}}''}} Dear {{PAGENAME}}, You are invited to a hands-on session focused on [[meta:Gendering the Archive: Building Inclusive Repositories for Folklore Documentation|Gendering the Archive: Building Inclusive Repositories for Folklore Documentation]]. This online workshop will guide participants on how to create, edit, and expand gender-inclusive folklore articles and multimedia archives on Wikipedia and Wikidata. The session will be led by Rebecca Jeannette Nyinawumuntu. === Objectives === * '''Design Inclusive Repositories:''' Learn best practices for structuring folklore archives that foreground gender perspectives. * '''Hands-On Editing:''' Practice creating and improving articles and items on Wikipedia and Wikidata with a gender-inclusive lens. * '''Collaborative Mapping:''' Work in small groups to plan new entries and multimedia uploads that document underrepresented voices. * '''Advocacy & Outreach:''' Discuss strategies to promote and sustain these repositories within your local and online communities. === Details === * '''Date:''' 30th April 2025 * '''Day:''' Wednesday * '''Time:''' 16:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746028800 Check your local time zone]) * '''Venue:''' Online (Zoom) * '''Speaker:''' Rebecca Jeannette Nyinawumuntu (Co-founder, Wikimedia Rwanda & Community Engagement Director) === How to Join === * '''Zoom Link:''' [https://us06web.zoom.us/j/89158738825?pwd=ezEgXbAqwq9KEr499DvJxSzZyXSVQX Join here] * '''Meeting ID:''' 891 5873 8825 * '''Passcode:''' FNF@2025 * '''Add to Calendar:''' [https://zoom.us/meeting/tZ0scuGvrTMiGNH4I3T7EEQmhuFJkuCHL7Ci/ics?meetingMasterEventId=Xv247OBKRMWeJJ9LSbX2hA Add to your calendar] '''' === Agenda === # Welcome & Introductions: Opening remarks and participant roll-call. # Presentation: Overview of gender-inclusive principles and examples of folklore archives. # Hands-On Workshop: Step-by-step editing on Wikipedia and Wikidata—create or expand entries. # Group Brainstorm: Plan future repository items in breakout groups. # Q&A & Discussion: Share challenges, solutions, and next steps. # Closing Remarks: Summarise key takeaways and outline follow-up actions. We look forward to seeing you there! Best regards,<br> Stella<br> Feminism and Folklore Organiser -[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 10:28, 24 April 2025 (UTC) </div> </div> </div> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=28399508 --> == You're invited: Feminism and Folklore Advocacy Session – June 20! == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> Hello {{PAGENAME}} [[File:Feminism and Folklore logo.svg | right | frameless]] We are pleased to invite you to an inspiring session in the Feminism and Folklore International Campaign Advocacy Series titled: 🎙️ Documenting Indigenous Women’s Wisdom: The Role of Grandmothers and Elders<br> 🗓 Friday, June 20, 2025<br> ⏰ 4:00 PM UTC<br> 🌍 Online – [https://us06web.zoom.us/j/86470824823?pwd=s7ruwuxrradtJNcZLVT9EyClb8g7ho.1 Zoom link]<br> 👤 Facilitator: Obiageli Ezeilo (Wiki for Senior Citizens Network)<br> Join us as we explore how the oral teachings of grandmothers and elders preserve cultural heritage and influence today’s feminist movements. Learn how to document these narratives using Wikimedia platforms! 🔗 Event Page & Details: https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Documenting_Indigenous_Women%E2%80%99s_Wisdom:_The_Role_of_Grandmothers_and_Elders This session includes:<br> ✔️ A keynote presentation<br> ✔️ Story-sharing interactive segment<br> ✔️ Q&A + tools for documenting women’s wisdom on Wikimedia<br> We hope to see you there! Warm regards,<br> Stella<br> On behalf of Feminism and Folklore Team<br> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 23:49, 17 June 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=28399508 --> == Feminism and Folklore 2025 - Local prize winners == [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, Congratulations on your outstanding achievement in winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2025''' writing competition! We truly appreciate your dedication and the valuable contribution you’ve made in documenting local folk culture and highlighting women’s representation on your local Wikipedia. To claim your prize, please complete the [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdONlpmv1iTrvXnXbHPlfFzUcuF71obJKtPGkycgjGObQ4ShA/viewform?usp=dialog prize form] by July 5th, 2025. Kindly note that after this date, the form will be closed and submissions will no longer be accepted. Please also note that all prizes will be awarded in the form of [https://www.tremendous.com/ Tremendous Vouchers] only. If you have any questions or need assistance, feel free to contact us via your talk page or email. We're happy to help. Warm regards, [[:m:Feminism and Folklore 2025|FNF 2025 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div> --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૫:૫૦, ૨૧ જૂન ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&oldid=28891702 --> == Invitation to Organise Feminism and Folklore 2026 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center;"><em>{{int:please-translate}}</em></div> Dear {{PAGENAME}}, Hope you’re doing well. I’m reaching out with some exciting updates about '''[[m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Thanks to the amazing support from organizers like you, the campaign has grown into one of the biggest and most collaborative initiatives in the entire Wikimedia movement. Your efforts have played a huge part in that, and we’re truly grateful. We’re hoping to make the 2026 edition even larger and even more community-driven. We’d be very happy to have you join again as an organizer. The sign-up process is simple this year: #Create your local event page (you can copy from the [[:m:Feminism_and_Folklore/Sample|sample]]) #Set up your Fountain or [https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/ CampWiz] campaign. #Add your campaign link to the 2026 '''[[:m:Feminism_and_Folklore_2026/Project_Page|registration list]]''' The focus of the campaign remains the same - creating or expanding Wikipedia content on feminism, women’s issues, gender topics, and diverse folk traditions from around the world. International and local prizes will continue as before. '''Special Prize for 2026:''' Every participant will receive a Wikipedia 25 digital postcard as a token of appreciation for contributing to the global movement during Wikipedia’s 25th anniversary year. This will be sent to all contributors who take part in the campaign. We’re also adding an optional one-time internet and childcare support for organizers who may need extra assistance to carry out their local campaign. This is entirely optional and meant to help those who might otherwise face challenges in organizing. More details will be shared soon. If you’re unable to organize this year, no worries at all - please feel free to share the invitation with others in your community who might be interested. If you have any questions or would like to discuss plans, you can reach us on the [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026|talk page]] or by email. Looking forward to collaborating again, '''Wiki Loves Folklore International Team''' --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૩:૪૮, ૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) </div></div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&oldid=29792058 --> == Feminism and Folklore 2026 – Community Organisers & Jury == Hello {{PAGENAME}}!, Thank you for taking the lead in organising '''Feminism and Folklore 2026''' in your community. We truly appreciate your efforts! To ensure a smooth and successful campaign, please make sure you have: * Fully completed all details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Feminism and Folklore 2026 Project Page]]: * Started promoting the campaign within your community. * Requested a local administrator to place a '''sitenotice''' about the campaign so users are notified. * Used the '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ Article List Generator Tool]''' and shared the generated article lists with your community. === Internet & Childcare Support === Community organisers and jury members who require '''internet and childcare support''' (non-mandatory, opt-in, request-only support) should fill the support request form '''by 22 February 2026'''. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeutXEF1yTnJfExWUYPIf6SkhcnTgul07BeI-biqT4RE_vsrA/viewform Link to the form]''' Requests submitted after this date will not be entertained. === Important Participation Guidelines === * Minimum article size: '''3000 bytes and 300 words''' (final decision may be set by local organisers). * If your country is not listed on the Article list generator tool, please contact us. === Community Engagement === * Keep your community active and motivated throughout the campaign. * Share your achievements and notable articles with us so we can highlight them globally. * In the support form, please indicate if you would like a '''quick coordination call after the campaign'''. Let’s make '''Feminism and Folklore''', under the banner of '''#WeTogether''', help bridge the '''gender gap''' and '''folklore gap''' on Wikipedia worldwide. 🌍✊ Thank you for your collaboration! ''If someone from your community organisers or jury has missed this message feel free to share this message with them.'' Feminism and Folklore International Team. –[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૦:૪૭, ૧૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30083330 --> == ફેરફારો પૂર્વવત કરવા બાબત == પ્રણામ સ્નેહરશ્મિ જી આપે મારા લખાણ ને રદ કરવા માટે નું કારણ બતાવશો તો મને આનંદ થશે. બસ આપના ઉતર ની પ્રતિક્ષા કરીશ :@[[સભ્ય:નિહાર બારોટ|નિહાર બારોટ]], વિકિપીડિયામાં આપનું સ્વાગત છે. વિકિપીડિયા એ મુક્ત જ્ઞાનકોશ છે અને એમાં આપ બેલાશક આપનો સહયોગ, યોગદાન આપી શકો છો. પરંતુ આપના દ્વારા કરાયેલ ફેરફારો ([https://w.wiki/HxB7], [https://w.wiki/HxAy], [https://w.wiki/HxAg], [https://w.wiki/HxAu], [https://w.wiki/HwBa], [https://w.wiki/HxB4]) તથા ઉમેરેલી માહિતી માટે રજૂ કરેલા સ્ત્રોત વિકિપીડિયા પર માન્ય ન હોવાથી તેમજ વિકિપીડિયાના પાયાના સિદ્ધાંતો [[વિકિપીડિયા:પ્રારંભિક સંશોધન નહીં|પ્રારંભિક સંશોધન નહીં]] અને [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા|ચકાસણીયોગ્યતા]]નું પાલન કરતા ન હોવાથી મારા દ્વારા પૂર્વવત કરાયા છે. અન્ય કોઈ ફેરફાર કરતાં પહેલાં આપના ચર્ચા પાનાં પર પ્રબંધક દ્વારા મૂકાયેલ ''સ્વાગત'' સંદેશનો અભ્યાસ કરશો. આપના સકારાત્મક યોગદાનનો અભિલાષી... [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૦૮:૪૩, ૨૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ (IST) == Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> Dear Organizer, I hope this message finds you well. First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause. As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]]. Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed. Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful. Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon. Warm regards, [[User:Tiven2240|Tiven2240]] on behalf of Feminism and Folklore International Team <nowiki>#WeTogether</nowiki> </div></div> --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૭:૨૭, ૧૧ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30391231 --> == Final Reminder: Submission of Local Winners for Feminism and Folklore 2026 == Dear Feminism and Folklore organiser, This is a friendly reminder that the deadline for submitting the names and details of your local winners for '''Feminism and Folklore 2026''' is '''5 June 2026'''. Please ensure that your community's [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|winner information]] is submitted before this date. Communities that do not provide their winner data by the deadline will unfortunately not be eligible for prize distribution, and the international organizing team will not be able to accommodate late submissions received after 5 June 2026. Thank you for your prompt attention to this matter and for your participation in the campaign. Best regards, '''Feminism and Folklore International Organizing Team''' --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૭:૩૯, ૩ જૂન ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30627457 --> == Wikipedia Asian Month 2025 Golden Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> [[File:2025 Wikipedia Asian Month Special Barnstar.png|500px]]</div> [[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group </div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist2&oldid=30642952 --> == Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages. Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign. === Appreciation Form === As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''. '''Form link''' - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here] ; Deadline : 22 June 2026 Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process. === Thank you === We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world. Congratulations once again on your achievement. —''Feminism and Folklore International Organizing Team'' </div> --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૫૫, ૭ જૂન ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 --> == Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants. As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign. '''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions. '''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]''' Please submit your response by '''25 June 2026'''. Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future! Regards, '''Feminism and Folklore Team''' --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૭:૩૫, ૧૮ જૂન ૨૦૨૬ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704175 --> 3gk7x946k5gdeckom8cg3hunzqj283v 901588 901574 2026-06-18T14:31:08Z MediaWiki message delivery 18151 /* Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 */ નવો વિભાગ 901588 wikitext text/x-wiki == Invitation to Organize Feminism and Folklore 2024 Writing Competition == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear {{PAGENAME}}, Hope you are doing well, Wishing you a Happy New Year!. We extend a heartfelt invitation to you to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition, which is scheduled to take place from February 1, 2024, to March 31, 2024. This year's edition of Feminism and Folklore will concentrate on feminism, women's issues, and gender-focused topics, aligning with a Wiki Loves Folklore gender gap focus and featuring a folk culture theme on Wikipedia. This year we have created two new Tools for the Feminism and Folklore project. The tool is called '''Campwiz'''. This tool is created by the international Tech team of Wiki Loves Folkore especially crafted for Feminism and Folklore project. The tool works as same as fountain or dashboard but has extra abilities required for jury and submission of articles. To create a new campaign on Campwiz, organizers to follow these steps: # Go to the tool link: <nowiki>https://tools.wikilovesfolklore.org/</nowiki> # Select your wiki on which you want to organize the campaign (enter the name or short code, such as "{{CONTENTLANG}}" for {{#language:{{PAGELANGUAGE}}}} {{SITENAME}}). # Give your campaign a name example "Feminism and Folklore 2024 on {{#language:{{PAGELANGUAGE}}}} {{SITENAME}})". # Select the start and end dates (note: keep your start date as Feb 1 and end date as March 31). # Provide a description for your campaign (you can briefly describe the campaign in this section). # Make sure to keep the checkboxes ticked for "Allow users to submit articles that were not created but expanded." if you want to use the campaign for expanded articles also. # Keep minimum added bytes as 4000 and minimum added words as 400 and click next. # In the jury section, keep the checkboxes ticked for "Allow jury members to participate in the campaign" and "Prevent jury members from seeing each other's votes." As per your preference. # Under the jury search box, type the username of your jury and click on the "+" button to add; you can add multiple jury members. # Click next to review and then click on save. With this we have also created a '''Missing article tool'''. This tool identifies articles in the English Wikipedia that are absent from your native language Wikipedia. You can customize your selection criteria, and our tool will provide you with a table displaying the missing articles along with suggested titles. You also have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Both tools, the Missing Article Tool and the Campwiz Tool, are now available for public use during the Feminism and Folklore campaign. You can find more information about these tools here: <nowiki>https://tools.wikilovesfolklore.org/</nowiki> There are also some changes in the rules and criteria's. Please go through the rules below. # '''Minimum Length:''' The expanded or new article should have a minimum of '''''4000 bytes or 400 words''''', ensuring sufficient depth and coverage of the chosen topic. The local organizers are free to choose the minimum length criteria as per needs of their local Wikipedia and must be clearly mention on local project page. # '''Language Quality:''' Articles should not be poorly machine-translated, ensuring that language quality and readability are maintained at a high standard. # '''Timeline of Creation or Expansion:''' The article should be created or expanded between 1 February and 31 March, aligning with the specified contest timeline. # '''Theme Relevance''': Articles should directly address the theme of feminism and folklore, exploring connections between gender, cultural traditions, and intangible heritage. # '''No Orphaned Articles:''' Articles must not be orphaned, meaning they should be linked from at least one other article to ensure visibility within the Wikipedia ecosystem. # '''No Copyright violations:''' There should be no copyright violations, and articles should adhere to local Wikipedia policies on notability, ensuring that the content meets the standards for notability. # '''Adequate references and Citations:''' Each article should include proper references and citations following local Wikipedia policies, ensuring the reliability and credibility of the information presented. Learn more about the contest details and prizes on our project page [[:m:Feminism and Folklore 2024|here]]. Should you require any assistance, please feel free to contact us on our meta talk page or via email. We eagerly anticipate your enthusiastic coordination and participation in Feminism and Folklore 2024. Thank you and Best wishes, '''Feminism and Folklore 2024 International Team''' --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૨:૨૧, ૧૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૪ (IST) </div></div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf&oldid=26088038 --> == Organising Feminism and Folklore == [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg | 350px | right]] Hello Community Organizers, Thank you for organising Feminism and Folklore writing competition on your wiki. We congratulate you in joining and celebrating our cultural heritage and promoting gender equality on Wikipedia. To encourage boost for the contributions of the participants, we're offering prizes for Feminism and Folklore local prizes. Each Wikipedia will have three local winners: *First Prize: $15 USD *Second Prize: $10 USD *Best Jury Article: $5 USD All this will be in '''gift voucher format only'''. Kindly inform your local community regarding these prizes and post them on the local project page The Best Jury Article will be chosen by the jury based on how unique the article is aligned with the theme. The jury will review all submissions and decide the winner together, making sure it's fair. These articles will also be featured on our social media handles. We're also providing internet and childcare support to the first 50 organizers and Jury members for who request for it. Remember, only 50 organizers will get this support, and it's given on a first-come, first-served basis. The registration form will close after 50 registrations, and the deadline is March 15, 2024. This support is optional and not compulsory, so if you're interested, fill out the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdnytyact-HR6DvsWwnrVeWuzMfuNH1dSjpF24m6od-f3LzZQ/viewform here]. Each organizer/jury who gets support will receive $30 USD in gift voucher format, even if they're involved in more than one wiki. No dual support will be provided if you have signed up in more than one language. This support is meant to appreciate your volunteer support for the contest. We also invite all organizers and jury members to join us for office hours on '''Saturday, March 2, 2024'''. This session will help you understand the jury process for both contests and give you a chance to ask questions. More details are on [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Folklore_2024_Office_Hour_2 meta page]. Let's celebrate our different cultures and work towards gender equality on Wikipedia! Best regards, Rockpeterson [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૧:૨૬, ૨૯ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૪ (IST) <!-- Message sent by User:Rockpeterson@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Rockpeterson/fnf2024golbal&oldid=26304232 --> == રુક્મિણી લક્ષ્મીપતિનું સબમિશન == આ લેખમાં ભલે બાઇટ્સ પૂરતા છે પરંતુ લેખમાં શબ્દોની સંખ્યા ઘણી ઓછી છે માટે સબમિશન હાલમાં સ્વીકારતો નથી. હા, એ વાત સાચી કે સ્પર્ધાના નિયમ મુજબ બાઇટ્સ કે શબ્દો, બેમાંથી એકનું ધોરણ મેળવવું જરુરી છે, પણ અહીં તો માંડ ૨૦૦ શબ્દો છે જે ગુજરાતી વિકિપીડિયા અનુસાર સ્ટબ કક્ષાનો લેખ બને છે. તમારા બીજા એકબે લેખો ૪૦૦ કરતા ઓછા શબ્દોના હતા, પરંતુ તેમાં ૩૮૦-૩૯૦ શબ્દો હોવાથી તેમને સ્વીકાર્યા છે. આ લેખનું થોડું વિસ્તરણ કરો તો એને સ્વીકારવાથી અન્ય સ્પર્ધકોને અન્યાય થયા જેવી પરિસ્થિતી ન ઊભી થાય. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૦૫, ૨૬ માર્ચ ૨૦૨૪ (IST) :નમસ્કાર @[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]], આપના દિશાનિર્દેશ માટે આભાર. [[રુક્મિણી લક્ષ્મીપતિ]] લેખમાં વિષય સામગ્રી ઉમેરી લેખનું વિસ્તરણ કરેલ છે. જોકે, હાલ લેખની શબ્દસંખ્યાને ૪૦૦ પાર કરવામાં હું સફળ રહ્યો નથી. હાલની સ્થિતિએ લેખમાં ૩૬૫ જેટલા શબ્દો છે. હજુ મારી પાસે વધુ વિષયવસ્તુ ઉમેરવા માટે એક દિવસનો સમય છે. પરંતુ હું ચીલાચાલુ સામગ્રી ઉમેરી કે વાક્યરચનાઓમાં ફેરબદલ કરીને શબ્દસંખ્યા વધારવાના પક્ષે નથી. હાલની સ્થિતિએ લેખ સામગ્રી આપના મૂલ્યાંકન ધારાધોરણોને સંતોષી શકે તેમ હોય તો જ લેખને સ્વીકૃત કરશો. ૪૦૦ શબ્દોના માપદંડ પ્રમાણે આપ ઈચ્છો તો મારા અન્ય લેખોને પણ અસ્વીકૃત કરી શકો છો. નિર્ણાયક તરીકે આપનો જે પણ નિર્ણય હશે તે મને માન્ય રહેશે. હાલ પૂરતી મારા તરફથી આપને એટલી જ વિનંતી છે કે જે પણ લેખોના મૂલ્યાંકન બાબતે આપે દિશાનિર્દેશ આપ્યા છે તે લેખોનું મૂલ્યાંકન સ્પર્ધાનો સમયગાળો પૂરો થયા પછી કરશો જેથી કરીને કદાચ કોઈ યોગ્ય માહિતી હાથ લાગે તો ઉમેરી શકાય. આભાર.[[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૦૯:૦૫, ૩૦ માર્ચ ૨૦૨૪ (IST) ::આભાર @[[સભ્ય:Snehrashmi|Snehrashmi]], ૩૬૫ શબ્દો પૂરતા છે. આમ પણ શબ્દો અથવા બાઇટ્સ, બેમાંથી એકનું ધારાધોરણ સચવાય એ પ્રતિયોગિતાનો નિયમ છે. મારી ટિપ્પણી લેખ અત્યંત ટૂંકો હોવાને કારણે હતી, પરંતુ હવે ૩૬૫ને '''લગભગ ૪૦૦''' ગણી શકું તેમ છું અને બાઇટ્સ તો પહેલેથી જ પૂરતા હતા. લેખના વિસ્તરણ માટે ઘણોઘણો આભાર. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૩:૫૨, ૨ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) == Next Steps and Feedback Request for Feminism and Folklore Organizers == [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] Dear Organizer, I hope this message finds you well. First and foremost, I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause. As the campaign draws to a close, I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|sign-up page]]. Once the jury process is completed, kindly update the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2024'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on our Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed. Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, I kindly ask you to spare just 10 minutes to share your progress and achievements with us through a Google Form survey. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful. Here's the link to the survey: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfCkFONXlPVlakMmdh-BWtZp0orYBCSVvViJPbsjf2TIXAWvw/viewform?usp=sf_link Survey Google Form Link] Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon. Warm regards, '''Feminism and Folklore International Team #WeTogether''' [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૩:૫૬, ૭ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2024&oldid=26557949 --> == આભાર અને અભિનંદન == શ્રી. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મી]], આપે [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪|નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪ સ્પર્ધા]]માં ભાગ લીધો તે બદલ આપનો આભાર માનું છું. સ્પર્ધામાં સબમિટ કરેલા લેખોનું મુલ્યાંકન પૂર્ણ થયું છે અને [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪/અહેવાલ|અહેવાલ અંતર્ગત]] સ્પર્ધાનું પરિણામ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. આપે સ્પર્ધા અંતર્ગત નવા બનાવેલા અને વિસ્તારેલા બધા જ લેખો સ્વીકૃતિ પામ્યા છે અને પરિણામે ૨૨ ગુણ સાથે આપ આ સ્પર્ધામાં '''પ્રથમ ક્રમે''' આવ્યા છો, જેના માટે સવિશેષ અભિનંદન. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૪:૩૭, ૧૧ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) :આભાર નિર્ણાયકશ્રી. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૪, ૧૧ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) == આપના નીચેના લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે == છેલ્લી અપડેટ બાદ નીચેના નવા લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે: * [[ઝલકારીબાઈ]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ચીમનાબાઈ પ્રથમ]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[બેગમ હઝરત મહલ]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[અપ્સરા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ત્રિદેવી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[રંભા (અપ્સરા)]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ઘૃતાચી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ભારતમાતા (ચિત્ર)]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[સરલાદેવી ચૌધરાણી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[સુશીલા નાયર]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[મનસા દેવી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[વસૂરીમાલા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ઉદા દેવી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[રાણી દુર્ગાવતી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[વિજયા મહેતા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[અવન્તીબાઈ]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[અંજની]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[વેલુ નાચ્ચિયાર]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ભારત માતા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[તિલોત્તમા (અપ્સરા)]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ગાંધારી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[રુક્મિણી લક્ષ્મીપતિ]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) જો આપે હા કહી હશે તો જ કેમ્પવિઝ બોટ આ યાદી મોકલશે. - [[સભ્ય:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[સભ્યની ચર્ચા:CampWiz Bot|ચર્ચા]]) ૦૩:૩૮, ૧૬ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) == Congratulations to the Feminism and Folklore Prize Winner! == Dear Winner, We are thrilled to announce that you have been selected as one of the prize winners in the 2024 '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore]]''' Writing Contest! Your contributions have significantly enriched Wikipedia with articles that document the vibrant tapestry of folk cultures and highlight the crucial roles of women within these traditions. As a token of our appreciation, you will receive a gift coupon. To facilitate the delivery of your prize and gather valuable feedback on your experience, please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc9Rkv1803Q6DnAc1SLxyYy95KN22GNrGXeA7kNFT-u62MGyg/viewform?usp=sf_link the Winners Google Form]. In the form, kindly provide your details for receiving the gift coupon and share your thoughts about the project. Your dedication and hard work have not only helped bridge the gender gap on Wikipedia but also ensured that the cultural narratives of underrepresented communities are preserved for future generations. We look forward to your continued participation and contributions in the future. Congratulations once again, and thank you for being a vital part of this global initiative! Warm regards, '''The Feminism and Folklore Team''' <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&oldid=26890688 --> == Thank You for Your Contribution to Feminism and Folklore 2024! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|center|500px]] {{int:please-translate}} Dear Wikimedian, We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor. As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in organizing the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeHYAhFA9Q5vUs9UA1N45TOUxUdSNO8igGTmg4oPUL_qXS1EQ/viewform?usp=sf_link this form] by August 15th, 2024. Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2025. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity. Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia. With warm regards, '''Feminism and Folklore International Team'''. --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૭:૫૮, ૨૧ જુલાઇ ૨૦૨૪ (IST) </div>. <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2024&oldid=26557949 --> == સમુદાય તકનિકી પરામર્શ પ્રક્રિયા 2024 == પ્રિય મિત્રો, [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|The Indic MediaWiki Developers User Group]] is facilitating a community technical consultation process to understand the needs of the community members on various technical issues while contributing to Wikimedia projects. The goal is to better understand the challenges across communities, understand common problems, and streamline future technical development activities. The first step is a survey where to report your common issues, ideas etc. Please fill the survey (in a language of your choice) at https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfvVFtXWzSEL4YlUlxwIQm2s42Tcu1A9a_4uXWi2Q5jUpFZzw/viewform?usp=sf_link સર્વે ફોર્મ ભરવાની '''છેલ્લી તારીખ છે ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪'''. અમારી આ પહેલ વિષે વધુ જાણવા માટે મુલાકાત લો: https://w.wiki/AV78 સર્વે તમે ઉપરની કડી પર ગુજરાતી ભાષામાં પણ વાંચી શકો છો. જો તમારી પાસે એક કરતા વધુ આઇડિયા કે સમસ્યાઓ હોય તો તમે આ સર્વે ફોર્મ એક કરતા વધુ વખત ભરી શકો છો. આપ સૌના યોગદાન માટે આગોતરો આભાર! [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૫૬, ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪ (IST), on behalf of Indic MediaWiki Developers UG <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Indic_Tech_Consults_2024/gu&oldid=27434526 --> == Translation request == Hello, Snehrashmi. Can you translate and upload the articles [[:en:Azerbaijani manat sign]], [[:en:Azerbaijani manat]] and [[:en:Dani Rodrik]] in Gujarati Wikipedia? Yours sincerely, [[સભ્ય:Oirattas|Oirattas]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Oirattas|ચર્ચા]]) ૧૧:૨૪, ૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST) :@[[સભ્ય:Oirattas|Oirattas]]: ચ્યમ ભઈ? [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૪:૫૩, ૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST) ::I am sorry. I don't know Gujarati. Would you like to translate those three articles? [[સભ્ય:Oirattas|Oirattas]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Oirattas|ચર્ચા]]) ૧૯:૪૪, ૯ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST) == Feminism and Folklores 2024 Organizers Feedback == Dear Organizer, [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg | right | frameless]] We extend our heartfelt gratitude for your invaluable contributions to [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2024 Feminism and Folklore 2024]. Your dedication to promoting feminist perspectives on Wikimedia platforms has been instrumental in the campaign's success. To better understand your initiatives and impact, we invite you to participate in a short survey (5-7 minutes). Your feedback will help us document your achievements in our report and showcase your story in our upcoming blog, highlighting the diversity of [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore Feminism and Folklore] initiatives. Click to participate in the [https://forms.gle/dSeoDP1r7S4KCrVZ6 survey]. By participating in the By participating in the survey, you help us share your efforts in reports and upcoming blogs. This will help showcase and amplify your work, inspiring others to join the movement. The survey covers: #Community engagement and participation #Challenges and successes #Partnership Thank you again for your tireless efforts in promoting [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore Feminism and Folklore]. Best regards,<br> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 14:23, 26 October 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == [Reminder] Apply for Cycle 3 Grants by December 1st! == Dear Feminism and Folklore Organizers, We hope this message finds you well. We are excited to inform you that the application window for Wikimedia Foundation's Cycle 3 of our grants is now open. Please ensure to submit your applications by December 1st. For a comprehensive guide on how to apply, please refer to the Wiki Loves Folklore Grant Toolkit: https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Folklore_Grant_Toolkit Additionally, you can find detailed information on the Rapid Grant timeline here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Project/Rapid#Timeline We appreciate your continuous efforts and contributions to our campaigns. Should you have any questions or need further assistance, please do not hesitate to reach out: '''support@wikilovesfolkore.org''' Kind regards, <br> On behalf of the Wiki Loves Folklore International Team. <br> [[User:Joris Darlington Quarshie | Joris Darlington Quarshie]] ([[User talk:Joris Darlington Quarshie|talk]]) 08:39, 9 November 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == [Workshop] Identifying Win-Win Relationships with Partners for Wikimedia == Dear Recipient,<br> We are excited to invite you to the third workshop in our Advocacy series, part of the Feminism and Folklore International Campaign. This highly anticipated workshop, titled <b>"Identifying Win-Win Relationships with Partners for Wikimedia,"</b> will be led by the esteemed Alex Stinson, Lead Program Strategist at the Wikimedia Foundation. Don't miss this opportunity to gain valuable insights into forging effective partnerships. ===Workshop Objectives=== * <b>Introduction to Partnerships: </b>Understand the importance of building win-win relationships within the Wikimedia movement. * <b>Strategies for Collaboration: </b>Learn practical strategies for identifying and fostering effective partnerships. * <b>Case Studies:</b> Explore real-world examples of successful partnerships in the Wikimedia community. * <b>Interactive Discussions: </b>Engage in discussions to share experiences and insights on collaboration and advocacy. ===Workshop Details=== 📅 Date: 7th December 2024<br> ⏰ Time: 4:30 PM UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1733589000 Check your local time zone])<br> 📍 Venue: Zoom Meeting ===How to Join:=== Registration Link: https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Identifying_Win-Win_Relationships_with_Partners_for_Wikimedia <br> Meeting ID: 860 4444 3016 <br> Passcode: 834088 We welcome participants to bring their diverse perspectives and stories as we drive into the collaborative opportunities within the Wikimedia movement. Together, we’ll explore how these partnerships can enhance our advocacy and community efforts. Thank you, Wiki Loves Folklore International Team [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 07:34, 03 December 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2025 in Your Country == [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|frameless]] Dear Team, My name is Joris Darlington Quarshie (user: Joris Darlington Quarshie), and I am the Event Coordinator for the Wiki Loves Folklore 2025 (WLF) International campaign. Wiki Loves Folklore 2025 is a photographic competition aimed at highlighting folk culture worldwide. The annual international photography competition is held on Wikimedia Commons between the 1st of February and the 31st of March. This campaign invites photographers and enthusiasts of folk culture globally to showcase their local traditions, festivals, cultural practices, and other folk events by uploading photographs to Wikimedia Commons. As we celebrate the seventh anniversary of Wiki Loves Folklore, the international team is thrilled to invite Wikimedia affiliates, user groups, and organizations worldwide to host a local edition in their respective countries. This is an opportunity to bring more visibility to the folk culture of your region and contribute valuable content to the internet. * Please find the project page for this year’s edition at: https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Folklore_2025 * To sign up and organize the event in your country, visit: https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Folklore_2025/Organize If you wish to organize your local edition in either February or March instead of both months, feel free to let us know. In addition to the photographic competition, there will also be a Wikipedia writing competition called Feminism and Folklore, which focuses on topics related to feminism, women's issues, gender gaps, and folk culture on Wikipedia. We welcome your team to organize both the photo and writing campaigns or either one of them in your local Wiki edition. If you are unable to organize both campaigns, feel free to share this opportunity with other groups or organizations in your region that may be interested. * You can find the Feminism and Folklore project page here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025 * The page to sign up is: https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Project_Page For any questions or to discuss further collaboration, feel free to contact us via the Talk page or email at support@wikilovesfolklore.org. If your team wishes to connect via a meeting to discuss this further, please let us know. We look forward to your participation in Wiki Loves Folklore 2025 and to seeing the incredible folk culture of your region represented on Wikimedia Commons. Sincerely, The Wiki Loves Folklore International Team [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 08:50, 27 December 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == Invitation to Organise Feminism and Folklore 2025 == == Invitation to Organise Feminism and Folklore 2025 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center;"><em>{{int:please-translate}}</em></div> Dear {{PAGENAME}}, My name is [[User:SAgbley|Stella Agbley]], and I am the Event Coordinator for the Feminism and Folklore 2025 (FnF) International campaign. We're thrilled to announce the Feminism and Folklore 2025 writing competition, held in conjunction with Wiki Loves Folklore 2025! This initiative focuses on enriching Wikipedia with content related to feminism, women's issues, gender gaps, and folk culture. === Why Host the Competition? === * Empower voices: Provide a platform for discussions on feminism and its intersection with folk culture. * Enrich Wikipedia: Contribute valuable content to Wikipedia on underrepresented topics. * Raise awareness: Increase global understanding of these important issues. === Exciting Prizes Await! === We're delighted to acknowledge outstanding contributions with a range of prizes: **International Recognition:** * 1st Prize: $300 USD * 2nd Prize: $200 USD * 3rd Prize: $100 USD * Consolation Prizes (Top 10): $50 USD each **Local Recognition (Details Coming Soon!):** Each participating Wikipedia edition (out of 40+) will offer local prizes. Stay tuned for announcements! All prizes will be distributed in a convenient and accessible manner. Winners will receive major brand gift cards or vouchers equivalent to the prize value in their local currency. === Ready to Get Involved? === Learn more about Feminism and Folklore 2025: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025 Feminism and Folklore 2025] Sign Up to Organize a Campaign: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Feminism_and_Folklore_2025/Project_Page Campaign Sign-Up Page] === Collaboration is Key! === Whether you choose to organize both photo and writing competitions (Wiki Loves Folklore and Feminism and Folklore) or just one, we encourage your participation. If hosting isn't feasible, please share this opportunity with interested groups in your region. === Let's Collaborate! === For questions or to discuss further collaboration, please contact us via the Talk page or email at support@wikilovesfolklore.org. We're happy to schedule a meeting to discuss details further. Together, let's celebrate women's voices and enrich Wikipedia with valuable content! Thank you, **Wiki Loves Folklore International Team** </div> </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:02, 05 January 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- Message sent by User:Biplab Anand@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28078122 --> == Join Us Today: Amplify Women’s Stories on Wikipedia! == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{center|''{{int:please-translate}}''}} Dear {{PAGENAME}}, {{quote|Join us this International Women’s Month to uncover hidden stories and reshape cultural narratives! Dive into an interactive workshop where we’ll illuminate gaps in folklore and women’s history on Wikipedia—and take action to ensure their legacies are written into history.}} Facilitated by '''Rosie Stephenson-Goodknight''', this workshop will explore how to identify and curate missing stories about women’s contributions to culture and heritage. Let’s work together to amplify voices that have been overlooked for far too long! == Event Details == * '''📅 Date''': Today (15 March 2025) * '''⏰ Time''': 4:00 PM UTC ([https://www.timeanddate.com/worldclock/converter.html Convert to your time zone]) * '''📍 Platform''': [https://us06web.zoom.us/j/87522074523?pwd=0EEz1jfr4i9d9Nvdm3ioTaFdRGZojJ.1 Zoom Link] * '''🔗 Session''': [[meta:Event:Feminism and Folklore International Campaign: Finding and Curating the Missing Gaps on Gender Disparities|Feminism and Folklore International Campaign: Finding and Curating the Missing Gaps on Gender Disparities]] * '''🆔 Meeting ID''': 860 8747 3266 * '''🔑 Passcode''': FNF@2025 == Participation == Whether you’re a seasoned editor or new to Wikipedia, this is your chance to contribute to a more inclusive historical record. ''Bring your curiosity and passion—we’ll provide the tools and guidance!'' '''Let’s make history ''her'' story too.''' See you there! Best regards,<br> '''Joris Quarshie'''<br> [[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]] <div style="margin-top:1em; text-align:center;"> Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]] [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div> --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|msg]]) 07:15, 24 March 2025 (UTC) </div> </div> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=27662256 --> == આપના નીચેના લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે == છેલ્લી અપડેટ બાદ નીચેના નવા લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે: * [[સુદેશણા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[દમયંતી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[હિડિમ્બા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[સત્યવતી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ઉલૂપી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[અંબા (પૌરાણિક પાત્ર)]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ગંગા (દેવી)]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ઉત્તરા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) જો આપે હા કહી હશે તો જ કેમ્પવિઝ બોટ આ યાદી મોકલશે. Please look [[User:CampWiz Bot/Templates/CampWiz Bot Subscription/doc|here]] for more info. - [[સભ્ય:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[સભ્યની ચર્ચા:CampWiz Bot|ચર્ચા]]) ૧૭:૩૦, ૨૦ માર્ચ ૨૦૨૫ (IST) == આપના નીચેના લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે == છેલ્લી અપડેટ બાદ નીચેના નવા લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે: * [[રુક્મિણી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[શર્મિષ્ઠા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[યશોદા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[સુભદ્રા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[રતિ]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[દુર્ગા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[પૂતના]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[સત્યભામા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ચિત્રાંગદા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[માદ્રી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[કુંતી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[મિત્રવિન્દા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[અંબાલિકા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = rejected) * [[સરસ્વતી દેવી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[મેનકા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = rejected) જો આપે હા કહી હશે તો જ કેમ્પવિઝ બોટ આ યાદી મોકલશે. Please look [[User:CampWiz Bot/Templates/CampWiz Bot Subscription/doc|here]] for more info. - [[સભ્ય:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[સભ્યની ચર્ચા:CampWiz Bot|ચર્ચા]]) ૦૩:૩૦, ૨ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) :: સ્પર્ધામાં પ્રથમ સ્થાને ઉત્તિર્ણ થવા બદલ અઢળક અભિનંદન --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૨:૪૨, ૧૭ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) == Invitation: Gendering the Archive - Building Inclusive Folklore Repositories (April 30th) == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{center|''{{int:please-translate}}''}} Dear {{PAGENAME}}, You are invited to a hands-on session focused on [[meta:Gendering the Archive: Building Inclusive Repositories for Folklore Documentation|Gendering the Archive: Building Inclusive Repositories for Folklore Documentation]]. This online workshop will guide participants on how to create, edit, and expand gender-inclusive folklore articles and multimedia archives on Wikipedia and Wikidata. The session will be led by Rebecca Jeannette Nyinawumuntu. === Objectives === * '''Design Inclusive Repositories:''' Learn best practices for structuring folklore archives that foreground gender perspectives. * '''Hands-On Editing:''' Practice creating and improving articles and items on Wikipedia and Wikidata with a gender-inclusive lens. * '''Collaborative Mapping:''' Work in small groups to plan new entries and multimedia uploads that document underrepresented voices. * '''Advocacy & Outreach:''' Discuss strategies to promote and sustain these repositories within your local and online communities. === Details === * '''Date:''' 30th April 2025 * '''Day:''' Wednesday * '''Time:''' 16:00 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746028800 Check your local time zone]) * '''Venue:''' Online (Zoom) * '''Speaker:''' Rebecca Jeannette Nyinawumuntu (Co-founder, Wikimedia Rwanda & Community Engagement Director) === How to Join === * '''Zoom Link:''' [https://us06web.zoom.us/j/89158738825?pwd=ezEgXbAqwq9KEr499DvJxSzZyXSVQX Join here] * '''Meeting ID:''' 891 5873 8825 * '''Passcode:''' FNF@2025 * '''Add to Calendar:''' [https://zoom.us/meeting/tZ0scuGvrTMiGNH4I3T7EEQmhuFJkuCHL7Ci/ics?meetingMasterEventId=Xv247OBKRMWeJJ9LSbX2hA Add to your calendar] '''' === Agenda === # Welcome & Introductions: Opening remarks and participant roll-call. # Presentation: Overview of gender-inclusive principles and examples of folklore archives. # Hands-On Workshop: Step-by-step editing on Wikipedia and Wikidata—create or expand entries. # Group Brainstorm: Plan future repository items in breakout groups. # Q&A & Discussion: Share challenges, solutions, and next steps. # Closing Remarks: Summarise key takeaways and outline follow-up actions. We look forward to seeing you there! Best regards,<br> Stella<br> Feminism and Folklore Organiser -[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 10:28, 24 April 2025 (UTC) </div> </div> </div> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=28399508 --> == You're invited: Feminism and Folklore Advocacy Session – June 20! == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> Hello {{PAGENAME}} [[File:Feminism and Folklore logo.svg | right | frameless]] We are pleased to invite you to an inspiring session in the Feminism and Folklore International Campaign Advocacy Series titled: 🎙️ Documenting Indigenous Women’s Wisdom: The Role of Grandmothers and Elders<br> 🗓 Friday, June 20, 2025<br> ⏰ 4:00 PM UTC<br> 🌍 Online – [https://us06web.zoom.us/j/86470824823?pwd=s7ruwuxrradtJNcZLVT9EyClb8g7ho.1 Zoom link]<br> 👤 Facilitator: Obiageli Ezeilo (Wiki for Senior Citizens Network)<br> Join us as we explore how the oral teachings of grandmothers and elders preserve cultural heritage and influence today’s feminist movements. Learn how to document these narratives using Wikimedia platforms! 🔗 Event Page & Details: https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Documenting_Indigenous_Women%E2%80%99s_Wisdom:_The_Role_of_Grandmothers_and_Elders This session includes:<br> ✔️ A keynote presentation<br> ✔️ Story-sharing interactive segment<br> ✔️ Q&A + tools for documenting women’s wisdom on Wikimedia<br> We hope to see you there! Warm regards,<br> Stella<br> On behalf of Feminism and Folklore Team<br> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 23:49, 17 June 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Joris Darlington Quarshie@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joris_Darlington_Quarshie/FnF1&oldid=28399508 --> == Feminism and Folklore 2025 - Local prize winners == [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, Congratulations on your outstanding achievement in winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2025''' writing competition! We truly appreciate your dedication and the valuable contribution you’ve made in documenting local folk culture and highlighting women’s representation on your local Wikipedia. To claim your prize, please complete the [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdONlpmv1iTrvXnXbHPlfFzUcuF71obJKtPGkycgjGObQ4ShA/viewform?usp=dialog prize form] by July 5th, 2025. Kindly note that after this date, the form will be closed and submissions will no longer be accepted. Please also note that all prizes will be awarded in the form of [https://www.tremendous.com/ Tremendous Vouchers] only. If you have any questions or need assistance, feel free to contact us via your talk page or email. We're happy to help. Warm regards, [[:m:Feminism and Folklore 2025|FNF 2025 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div> --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૫:૫૦, ૨૧ જૂન ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&oldid=28891702 --> == Invitation to Organise Feminism and Folklore 2026 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center;"><em>{{int:please-translate}}</em></div> Dear {{PAGENAME}}, Hope you’re doing well. I’m reaching out with some exciting updates about '''[[m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Thanks to the amazing support from organizers like you, the campaign has grown into one of the biggest and most collaborative initiatives in the entire Wikimedia movement. Your efforts have played a huge part in that, and we’re truly grateful. We’re hoping to make the 2026 edition even larger and even more community-driven. We’d be very happy to have you join again as an organizer. The sign-up process is simple this year: #Create your local event page (you can copy from the [[:m:Feminism_and_Folklore/Sample|sample]]) #Set up your Fountain or [https://tools.wikilovesfolklore.org/campwiz/ CampWiz] campaign. #Add your campaign link to the 2026 '''[[:m:Feminism_and_Folklore_2026/Project_Page|registration list]]''' The focus of the campaign remains the same - creating or expanding Wikipedia content on feminism, women’s issues, gender topics, and diverse folk traditions from around the world. International and local prizes will continue as before. '''Special Prize for 2026:''' Every participant will receive a Wikipedia 25 digital postcard as a token of appreciation for contributing to the global movement during Wikipedia’s 25th anniversary year. This will be sent to all contributors who take part in the campaign. We’re also adding an optional one-time internet and childcare support for organizers who may need extra assistance to carry out their local campaign. This is entirely optional and meant to help those who might otherwise face challenges in organizing. More details will be shared soon. If you’re unable to organize this year, no worries at all - please feel free to share the invitation with others in your community who might be interested. If you have any questions or would like to discuss plans, you can reach us on the [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026|talk page]] or by email. Looking forward to collaborating again, '''Wiki Loves Folklore International Team''' --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૩:૪૮, ૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) </div></div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&oldid=29792058 --> == Feminism and Folklore 2026 – Community Organisers & Jury == Hello {{PAGENAME}}!, Thank you for taking the lead in organising '''Feminism and Folklore 2026''' in your community. We truly appreciate your efforts! To ensure a smooth and successful campaign, please make sure you have: * Fully completed all details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Feminism and Folklore 2026 Project Page]]: * Started promoting the campaign within your community. * Requested a local administrator to place a '''sitenotice''' about the campaign so users are notified. * Used the '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ Article List Generator Tool]''' and shared the generated article lists with your community. === Internet & Childcare Support === Community organisers and jury members who require '''internet and childcare support''' (non-mandatory, opt-in, request-only support) should fill the support request form '''by 22 February 2026'''. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeutXEF1yTnJfExWUYPIf6SkhcnTgul07BeI-biqT4RE_vsrA/viewform Link to the form]''' Requests submitted after this date will not be entertained. === Important Participation Guidelines === * Minimum article size: '''3000 bytes and 300 words''' (final decision may be set by local organisers). * If your country is not listed on the Article list generator tool, please contact us. === Community Engagement === * Keep your community active and motivated throughout the campaign. * Share your achievements and notable articles with us so we can highlight them globally. * In the support form, please indicate if you would like a '''quick coordination call after the campaign'''. Let’s make '''Feminism and Folklore''', under the banner of '''#WeTogether''', help bridge the '''gender gap''' and '''folklore gap''' on Wikipedia worldwide. 🌍✊ Thank you for your collaboration! ''If someone from your community organisers or jury has missed this message feel free to share this message with them.'' Feminism and Folklore International Team. –[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૦:૪૭, ૧૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30083330 --> == ફેરફારો પૂર્વવત કરવા બાબત == પ્રણામ સ્નેહરશ્મિ જી આપે મારા લખાણ ને રદ કરવા માટે નું કારણ બતાવશો તો મને આનંદ થશે. બસ આપના ઉતર ની પ્રતિક્ષા કરીશ :@[[સભ્ય:નિહાર બારોટ|નિહાર બારોટ]], વિકિપીડિયામાં આપનું સ્વાગત છે. વિકિપીડિયા એ મુક્ત જ્ઞાનકોશ છે અને એમાં આપ બેલાશક આપનો સહયોગ, યોગદાન આપી શકો છો. પરંતુ આપના દ્વારા કરાયેલ ફેરફારો ([https://w.wiki/HxB7], [https://w.wiki/HxAy], [https://w.wiki/HxAg], [https://w.wiki/HxAu], [https://w.wiki/HwBa], [https://w.wiki/HxB4]) તથા ઉમેરેલી માહિતી માટે રજૂ કરેલા સ્ત્રોત વિકિપીડિયા પર માન્ય ન હોવાથી તેમજ વિકિપીડિયાના પાયાના સિદ્ધાંતો [[વિકિપીડિયા:પ્રારંભિક સંશોધન નહીં|પ્રારંભિક સંશોધન નહીં]] અને [[વિકિપીડિયા:ચકાસણીયોગ્યતા|ચકાસણીયોગ્યતા]]નું પાલન કરતા ન હોવાથી મારા દ્વારા પૂર્વવત કરાયા છે. અન્ય કોઈ ફેરફાર કરતાં પહેલાં આપના ચર્ચા પાનાં પર પ્રબંધક દ્વારા મૂકાયેલ ''સ્વાગત'' સંદેશનો અભ્યાસ કરશો. આપના સકારાત્મક યોગદાનનો અભિલાષી... [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૦૮:૪૩, ૨૩ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ (IST) == Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> Dear Organizer, I hope this message finds you well. First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause. As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]]. Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed. Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful. Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon. Warm regards, [[User:Tiven2240|Tiven2240]] on behalf of Feminism and Folklore International Team <nowiki>#WeTogether</nowiki> </div></div> --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૭:૨૭, ૧૧ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30391231 --> == Final Reminder: Submission of Local Winners for Feminism and Folklore 2026 == Dear Feminism and Folklore organiser, This is a friendly reminder that the deadline for submitting the names and details of your local winners for '''Feminism and Folklore 2026''' is '''5 June 2026'''. Please ensure that your community's [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|winner information]] is submitted before this date. Communities that do not provide their winner data by the deadline will unfortunately not be eligible for prize distribution, and the international organizing team will not be able to accommodate late submissions received after 5 June 2026. Thank you for your prompt attention to this matter and for your participation in the campaign. Best regards, '''Feminism and Folklore International Organizing Team''' --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૭:૩૯, ૩ જૂન ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30627457 --> == Wikipedia Asian Month 2025 Golden Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> [[File:2025 Wikipedia Asian Month Special Barnstar.png|500px]]</div> [[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group </div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist2&oldid=30642952 --> == Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages. Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign. === Appreciation Form === As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''. '''Form link''' - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here] ; Deadline : 22 June 2026 Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process. === Thank you === We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world. Congratulations once again on your achievement. —''Feminism and Folklore International Organizing Team'' </div> --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૫૫, ૭ જૂન ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 --> == Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants. As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign. '''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions. '''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]''' Please submit your response by '''25 June 2026'''. Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future! Regards, '''Feminism and Folklore Team''' --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૭:૩૫, ૧૮ જૂન ૨૦૨૬ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704175 --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૦:૦૧, ૧૮ જૂન ૨૦૨૬ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 --> dzaiw8pdv50phjy4qj9pvwk3nfiepwv 3 98784 901589 901386 2026-06-18T14:31:08Z MediaWiki message delivery 18151 /* Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 */ નવો વિભાગ 901589 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Harshil169}} -- [[:User:Ashok modhvadia|<b><font color="magenta">અશોક મોઢવાડીયા</font></b>]]^{[[:User_talk:Ashok modhvadia|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Ashok modhvadia|યોગદાન]]} ૨૧:૪૬, ૧ નવેમ્બર ૨૦૧૮ (IST) == નમસ્કાર == હેલ્લો, આપના યોગદાન બદલ આભાર. યોગદાન માટે કંઈ મદદની જરૂર હોય તો મારા ચર્ચાને પાને આપ પુછી શકો છો. [[વિકિપીડિયા:સંદર્ભ વિનિમય પરિયોજના]]ની મુલાકાત પણ લેશો. --[[સભ્ય:Gazal world|Gazal world]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gazal world|ચર્ચા]]) ૧૦:૫૩, ૫ માર્ચ ૨૦૧૯ (IST) == આભાર == ગુજરાતી વિકિપીડિયામાં આસોપાલવ જેવો ઉપયોગી લેખ બનાવવા માટે આભાર. તમે સરળતાથી ભાષાંતર કરવા માટે [[વિશેષ:ContentTranslation|ભાષાંતર સાધન]]નો ઉપયોગ પણ કરી શકો છો. --[[User:KartikMistry|કાર્તિક મિસ્ત્રી]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૦:૦૭, ૨૮ જૂન ૨૦૧૯ (IST) == નવાં બનાવેલા પૃષ્ઠો == તમે [https://gu.wikipedia.org/w/index.php?limit=100&title=%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B6%E0%AB%87%E0%AA%B7%3A%E0%AA%AA%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%A6%E0%AA%BE%E0%AA%A8&contribs=user&target=Harshil169&namespace=0&tagfilter=&newOnly=1&start=&end= આ કડી]નો ઉપયોગ કરીને તમે નવાં બનાવેલા પૃષ્ઠોની યાદી સીધી જ મેળવી શકો છો! --[[User:KartikMistry|કાર્તિક મિસ્ત્રી]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૩:૦૫, ૨૯ જૂન ૨૦૧૯ (IST) == ચર્ચા == પ્રણામ, મ્હારો એડિટ જગદ્ગુરુ રામભદ્રાચાર્ય જી ના પાના ઉપર નો કારણ એ છે કે ટાઇટલ ઉપર માનવાચક શબ્દો નો ઉપયોગ વિકી ઉપર ઘણા બધા ઉપર નથી, અને હેમચંદ્રાચાર્ય જી ના પણ ટાઇટલ ઉપર એ નથી પણ, બનેઓ પાના ની અંદર માનવાચક શબ્દ તો ચેજ, અને આવો એડિટ કરી પાનો નાનો થાય તો એમાં વાંધોજ શું,અને તમે મને એમ કહ્યું કે honorific suffix ને વાપરવા ની "જરૂર નથી".એમાં મે તમને અંગ્રેજી નો ઉપયોગ કરી વાત કરી, કદાચ તમને ખરાબ લાગ્યું કારણ અંગ્રેજી મા કોઈને માન આપવા માટે ગુજરાતી જેમ "તમે" જેવો શબ્દ નથી.. મ્હારો ઉદ્દેશ્ય કોઈ ની પણ સાથે તુચ્છ રીતે બરતાવ કરવાનો નથી. છતાં ખરાબ લાગ્યું હોએ તો ક્ષમા. [[સભ્ય:Rishabh.rsd|Rishabh.rsd]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Rishabh.rsd|ચર્ચા]]) :{{ping|Rishabh.rsd}} તમારી સાંપ્રદાયિક વિચારધારા તમારા ઉચ્ચારોમાં થી જ દેખાઈ આવે છે. મને એવા લોકો વિષે ખ્યાલ છે, અને હું પણ એવા લોકોની વચ્ચે રહેલો/મળેલો છું જેઓ 'મારી' ની જગ્યા એ 'મ્હારી' શબ્દ નો પ્રયોગ કરતાં હોય છે. તું મને કહેવાવાળો કોણ? એ વિકિપીડિયાની ભાષા નથી, કદાચ ક્યાંક પાઠશાળામાં આ ભાષા ચાલતી હશે, પણ અહીંયા સભ્યતાથી ચર્ચા થશે અને પોલિસી મુજબ જ  થશે. તમારા એડિટ્સ ખોટા હતાં કારણ કે કોઈની પાછળ 'જી' લગાવવા નો વિકિપીડિયા નો રિવાજ નથી. 'તમે' લગાવવા માટે ના એડિટ્સ મેં રિવર્ટ નથી કર્યાં અને સાથે જ જોઈ લેવું કે અંગ્રેજી માં જગદ્ગુરુ જેવા શબ્દો વપરાય છે. અન્ય કાર્ય હોય તો નિઃશંકપણે પૂછી શકાય.‌--[[સભ્ય:Harshil169|Harshil169]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Harshil169|ચર્ચા]]) ૨૦:૦૨, ૨૮ જુલાઇ ૨૦૧૯ (IST) == Rollbackers અધીકાર == પ્રિય Harshil169<br/>આપને માટે થયેલા મતદાન ને આધારે આપને '''ઉલટાવનાર તરીકે ના હક્કો''' ગુજરાતી વિકિપિડિયા પર '''પ્રદાન કરતા હું અનહદ આનંદની લાગણી અનુભવું છું'''. આશા છે કે આપનું યોગદાન ગુજરાતી વિકિપિડીયાને નવા સીમાડાઓ સુધી લઈ જવામાં મદદ કરશે. નોંધ લેવા વિનંતી કે આપના આ અધિકારો ૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦ ના દિવસે આપોઆપ ખતમ થશે. આપ એ પહેલા ફરીથી આ હક્કો માટે આવેદન પત્ર ભરીને જે તે સમયે એ ચુંટણીના પરીણામોને આધારે આપના હક્કોનું સાતત્ય જાળવી શકો છો. આભાર. --[[સભ્ય:Aniket|A. Bhatt]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૨:૦૧, ૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯ (IST) :જી, વિકિપીડિયા ની પોલિસી ના વિરુદ્ધમાં હોય તે રીતે હું તેનો ઉપયોગ નહીં કરું. સાથે જ ઍડીટ વોરમાં સંકળાઈશ નહીં. અધિકાર આપવા બદલ આભાર. --[[સભ્ય:Harshil169|હર્ષિલ મહેતા]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Harshil169|ચર્ચા]]) ૧૪:૧૦, ૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯ (IST) == ભલે અજાણ્યા સહયોગીએ કર્યા હોય પણ સારા સુધારા હોય તો ન ઉલટાવવા જોઈએ. == આશા પારેખના પાના પર ના [https://gu.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%AA%86%E0%AA%B6%E0%AA%BE_%E0%AA%AA%E0%AA%BE%E0%AA%B0%E0%AB%87%E0%AA%96&action=historysubmit&type=revision&diff=669949&oldid=669941 આ સુધારાઓ] ઉલટાવવા જેવા ન હતા. કોઈ અજાણ્યા સહયોગીએ સારા સુધારા કરેલા હોય એમ લાગે છે. પુરતી ચકાસણી કર્યા પછી જ ઉલટાવવા વિનંતી. --[[સભ્ય:Aniket|A. Bhatt]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૮:૨૦, ૧૦ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯ (IST) :જી, મેં ચકાસણી કરી હતી પરંતુ તેમાં અભિનેત્રી [[સાધના]] ના પ્રુષ્ઠ ની લિંક દૂર કરેલી હતી, જે યોગ્ય ન લાગ્યું. --[[સભ્ય:Harshil169|હર્ષિલ મહેતા]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Harshil169|ચર્ચા]]) ૧૮:૪૨, ૧૦ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯ (IST) ::કંઈક સમજફેર લાગે છે.--[[સભ્ય:Aniket|A. Bhatt]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૯:૦૩, ૧૦ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯ (IST) :::એ કડી એમણે ઉમેરેલી હતી. તમે એ ફેરફાર ઉલટાવ્યો એને કારણે એ કડી નીકળી ગયેલી. હવે મેં તમારો ફેરફાર ઉલટાવ્યા પછી એ કડી ફરી દેખાઈ રહી છે. આભાર. --[[સભ્ય:Aniket|A. Bhatt]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૯:૦૭, ૧૦ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯ (IST) ::::જી, મારાથી કંઈક ભૂલ થઈ હશે. --[[સભ્ય:Harshil169|હર્ષિલ મહેતા]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Harshil169|ચર્ચા]]) ૧૯:૫૭, ૧૦ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯ (IST) :::::કશો વાંધો નહી. ભૂલ તો કોઇના થી પણ થઈ શકે. હવે પછીથી જરા વધારે સાવચેતી રાખવા વિનંતિ. આભાર. --[[સભ્ય:Aniket|A. Bhatt]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૦૯:૨૦, ૧૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯ (IST) == કનૈયાલાલ મુનશી પાના પરનો ફેરફાર == હેલ્લો. આપે [https://gu.m.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B6%E0%AB%87%E0%AA%B7:MobileDiff/672323 અહીં] IP દ્વારા કરેલો ફેરફાર ઉલટાવ્યો છે, જે ખરેખર ઉપયોગી હતો. આ પણ જુઓ, [[w:en:Wikipedia:IPs are human too|Wikipedia:IPs are human too]]. --[[સભ્ય:Gazal world|Gazal world]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gazal world|ચર્ચા]]) ૧૫:૦૬, ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૯ (IST) :જો આપણે આ જ રીતે કોઈએ સુધારેલ ભૂલ Revert કરતાં રહીશું તો ફરી ક્યારેય તે વ્યક્તિ ભૂલ સુધારવા વિકિપીડિયા પર નહીં આવે. --[[સભ્ય:Gazal world|Gazal world]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gazal world|ચર્ચા]]) ૧૫:૦૯, ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૯ (IST) :::જી, ભુલ ધ્યાનમાં આવી ગઈ છે. હું સામાન્ય રીતે મુન્શી લખું છું તેથી મને તે યોગ્ય નતો લાગ્યો પણ નામ જોતાં તે યોગ્ય જ છે. --‌[[સભ્ય:Harshil169|હર્ષિલ મહેતા]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Harshil169|ચર્ચા]]) ૧૫:૧૭, ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૯ (IST) ::::Appreciated. તો હવે તમે જાતે જ એ ફેરફાર ઉલટાવી દેશો. આભાર. --[[સભ્ય:Gazal world|Gazal world]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gazal world|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૦, ૧૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૯ (IST) {{od}} :<s>I don't know why you have removed [https://gu.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%AA%B2%E0%AB%82%E0%AA%88_%E0%AA%AA%E0%AA%BE%E0%AA%B6%E0%AB%8D%E0%AA%9A%E0%AA%B0&curid=26380&diff=672415&oldid=672411&diffmode=source this] edits made by an IP user. એ Vandalism તો નથી જ. નવા ઍડિટર્સને અહિંના નિયમોનો ખ્યાલ નથી હોતો. માટે તેઓ માહિતીની સાથે સંદર્ભ ઉમેરવા વિશે સભાન નથી હોતા. જો નવા ઍડિટર્સ દ્વારા ઉમેરેલ માહિતી ઉપયોગી હોય તો તે રાખવી. જો ઉમેરેલ માહિતી અડધી જ ઉપયોગી હોય. તો તે અડધી માહિતી રાખવી અને બાકીની માહિતી Remove કરવી. અને સંદર્ભ વગરના ફકરાઓમાં 'સંદર્ભ આપો' ટેગ મૂકવું. અને જો આ બધુ ન કરવું હોય તો (બીજા લોકો સમય મળ્યે આ કરી દેશે એવી આશાથી) આ કામ બીજા એડિટર્સ પર માટે છોડવું. :એ ઉપરાંત આપે સંદર્ભ નથી - ફક્ત એટલા જ માટે મહિતી Remove કરી હોય તો જે તે IP કે સભ્યના ચર્ચાના પાને સંદર્ભ સાથે મહિતી ઉમેરવા તેમજ ઉમેરલ માહિતીનો સંદર્ભ આપવા માટે વિનંતી કરવી. મે કહ્યું એમ નવા લોકો અહિંના નિયમો જાણતા નથી હોતા, આથી આપણે જાતે જ એમને આ બધુ જણાવવુ જોઈએ. એ ઉપરાંત, તમે જાતે જ જે તે માહિતીનો સંદર્ભ શોધીને એ સંદર્ભ લેખમાં ઉમેરી શકો છો. અને જરૂર પડે તો એ માટે તમે [[વિકિપીડિયા:સંદર્ભ વિનિમય પરિયોજના|સંદર્ભ વિનિમય પરિયોજના]]નો ઉપયોગ કરી શકો છો. :કોઈએ પોતાનો સમય ખર્ચીને ઉમેરેલ માહિતી આપણે આમ જ Revert કરતાં રહીશુ તો તે વ્યક્તિ ફરી ક્યારેય અહિં માહિતી ઉમેરવા માટે નહિં આવે. (જો કે ઉપરના કિસ્સામાં હું નથી જાણતો કે તે IP યુઝરે માહિતી જાતે ટાઇપ કરી છે કે પછી ક્યાકથી કૉપી-પૅસ્ટ કરી છે. Assume good faith) આભાર. --[[સભ્ય:Gazal world|Gazal world]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gazal world|ચર્ચા]]) ૦૦:૧૭, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૯ (IST)</s> :Apologize, it was a machine translation. I realized it latter when I looked it again with a fresh eye. --[[સભ્ય:Gazal world|Gazal world]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Gazal world|ચર્ચા]]) ૦૦:૪૩, ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૯ (IST) == આભાર. == તમારા તરફ થી [[રાવ સાહેબ]] પેજ પરના સંદર્ભ વિનાનાં બદલાવ ને revert કરવા બદલ ખૂબ ખૂબ આભાર. હર્ષિલ ભાઈ તમે સોશ્યિલ મીડિયા પર ઉપસ્થિત છો? [[સભ્ય:HinduKshatrana|HinduKshatrana]] ([[સભ્યની ચર્ચા:HinduKshatrana|ચર્ચા]]) ૧૨:૦૧, ૨૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૯ (IST) ::[[સભ્ય:HinduKshatrana|HinduKshatrana]] જી. ઈન્સ્ટાગ્રામ અને ટ્વિટર પર આઈ ડી @harshilmeh169 રાખેલ છે. --[[સભ્ય:Harshil169|હર્ષિલ મહેતા]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Harshil169|ચર્ચા]]) ૧૨:૦૪, ૨૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૯ (IST) == Thank you and Happy Diwali == {| style="border: 5px ridge red; background-color: white;" |rowspan="2" valign="top" |[[File:Feuerwerks-gif.gif|120px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | <center>[[File:Emoji_u1f42f.svg|40px]]'''<span style="color: Red;">Thank</span> <span style="color: Blue;">you</span> <span style="color: Green;">and</span> <span style="color: purple;">Happy</span> <span style="color: orange;">Diwali</span> [[File:Emoji_u1f42f.svg|40px]]'''</center> |- |style="vertical-align: top; border-top: 1px solid gray;" | <center>"Thank you for being you." —anonymous</center>Hello, this is the festive season. The sky is full of fireworks, tbe houses are decorated with lamps and rangoli. On behalf of the [[:m:Growing Local Language Content on Wikipedia (Project Tiger 2.0)|Project Tiger 2.0 team]], I sincerely '''thank you''' for [[Special:MyContributions|your contribution]] and support. Wishing you a Happy Diwali and a festive season. Regards and all the best. --[[સભ્ય:Titodutta|Titodutta]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Titodutta|ચર્ચા]]) ૧૮:૪૮, ૨૭ ઓક્ટોબર ૨૦૧૯ (IST) |} ==[[:Green]]== {| align=center border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 2px solid #777; background-color: #F1F1DE" |- | '''દૂર કરવા વિનંતી''' || [[:Green]] ની નોંધણી [[વિકિપીડિયા:દૂર કરવા વિનંતી]] પર થયેલી છે એટલે સૌ વિકિમિત્રો તેને રાખવા કે હટાવવા વિશે ચર્ચા કરશે. જો તમે [[Project:દૂર કરવા વિનંતી/Green|તેની નોંધણી]]ના પાને જઈ અને તમારૂં મંતવ્ય જણાવશો તો અમે તેની યોગ્ય મુલવણી કરી શકીશું.<br/> <small>જો તમે આ લેખ કે ચિત્ર બનાવ્યું હોય તો, કૃપયા એ વાસ્તવિકતાની નોંધ લો કે આની દૂર કરવા માટેની નોંધણી થયાનો અર્થ એવો નથી કે અમને તમારા સદ્ભાવપૂર્ણ સહયોગની કદર નથી. તેનો સરળ અર્થ એટલો જ છે કે કોઈ એક વ્યક્તિ એમ માને છે કે આમાં કોઈક ચોક્કસ, જેમ કે પ્રકાશનાધિકાર વગેરે જેવી, સમસ્યા છે. જો આ વિષયનો અન્ય લેખ અહીં હાજર હોવાને કારણે આ લેખ દૂર કરાતો હશે તો, તમારી ''મહેનત'' (જેની અમે સૌ ખૂબ જ કદર કરીએ છીએ) એળે નહિ જાય. એનો ઉપસ્થિત લેખમાં યોગ્ય રીતે સમાવેશ કરાશે.</small><br/> સઘળી અવસ્થામાં, કૃપયા આ દૂર કરવાની વિનંતીને અંગતપણે ન લેશો. આ જરાય એવા હેતુપૂર્વક કરેલું નથી. ધન્યવાદ ! |} [[સભ્ય:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[સભ્યની ચર્ચા:आर्यावर्त|ચર્ચા]]) ૨૧:૩૧, ૨૦ નવેમ્બર ૨૦૧૯ (IST) == વિકિપીડિયા:દૂર કરવા વિનંતી/સભ્ય:શાસ્ત્રી ભાવેશભાઈ ધીરજલાલ દવે વિષે == પ્રિય હર્ષિલભાઈ, સભ્ય પાના પરનું લખાણ વિકી લાયક ન હોય તો પણ રહેવા દેવું પડે છે. એને આપણે ડીલીટ કરી શકતા નથી. ફક્ત જાહેરાતો અને અંગત મહિતિ જેવી કે સરનામુ, મોબાઈલ નંબર, ઇમેલ વગેરે (એ પણ જો જાહેરાતના આશયથી મુકાયેલા હોય તો, ફક્ત એટલું જ) દુર કરી શકીએ છીએ એટલું જરા આપની જાણ સારુ. આભાર.--[[સભ્ય:Aniket|A. Bhatt]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૦:૪૭, ૨૮ નવેમ્બર ૨૦૧૯ (IST) ::{{ping|Aniket}} હું જાણું છું પણ અહીં સરનામું અને નંબર મૂક્યા હતા.—[[સભ્ય:Harshil169|હર્ષિલ મહેતા]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Harshil169|ચર્ચા]]) ૨૦:૫૪, ૨૮ નવેમ્બર ૨૦૧૯ (IST) ::::તો ફક્ત કાંતો ફક્ત એટલી માહિતિ દુર કરવી અથવા તો ફેરફારો ઉલટાવી નાખવા જોઈએ. ડીલીશન રીક્વેસ્ટ કદાચ સભ્ય પાના પર ઉપયોગ કરી શકવા માટે લાગુ પડતી નથી. આભાર. --[[સભ્ય:Aniket|A. Bhatt]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૦:૫૯, ૨૮ નવેમ્બર ૨૦૧૯ (IST) ::::ધ્યાનમાં રાખીશ. પરંતુ [[સભ્ય:Tachukdi Ad]] માટે કદાચ આ રીક્વેસ્ટનો ઉપયોગ કર્યો હતો. હવે મને બંને કિસ્સામાં ભેદ ખબર પડી છે.—[[સભ્ય:Harshil169|હર્ષિલ મહેતા]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Harshil169|ચર્ચા]]) ૨૧:૦૧, ૨૮ નવેમ્બર ૨૦૧૯ (IST) == ટીકા વિષે == ભાઈ તમે વિકિપીડિયાને જે કઈ યોગદાન કરો છો એ મહત્વનું છે,પરંતુ એ પણ જોવું જોઈએ કે વિકીપીયાની પોલીસી વિરુધ ન હોય.તમે ઇસ્લામની ટીકા પેજ બનાવ્યું છે એ તો ઠીક પણ તમે મોહમ્મદ ની ટીકા પેજ પણ બનાવ્યું છે... કોઈની પણ ધાર્મિક લાગણી ને ઠેસ પહોંચે એવું કશું પણ પોલીસી વિરુધ છે.હું આશા રાખું છું કે તમે આ પેજ જ ડીલીટ કરી નાખશો...92saeedshaikh ૨૦:૨૪, ૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૯ (IST) :{{ping|92saeedshaikh}} વિકિપીડિયા પર કોઈ એવો નિયમ નથી કે ધાર્મિક લાગણી દુભાય તેવા પૃષ્ઠ ન બનાવવા. આપ આ પોલિસી [[:en:WP:NOTCENSORED]] વાંચી શકો છો, વિકિપીડિયા સેન્સર્ડ નથી અને કોઈ પણ ધર્મ કે ધાર્મિક વ્યક્તિ ટીકાથી ઉપર નથી. મારા પૃષ્ઠ માત્ર અંગ્રેજી પૃષ્ઠ જેવા કે [[:en:Criticism of Muhammad]],[[en:Criticism of Jesus]] નો ગુજરાતી અનુવાદ જ છે, આપ અંગ્રેજી વિકિ પર દલીલ કરી શકો છો.—[[સભ્ય:Harshil169|હર્ષિલ મહેતા]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Harshil169|ચર્ચા]]) ૨૦:૩૫, ૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૯ (IST) ::મારા મત અનુસાર આ પાનાંનું લખાણ પણ સીધું જ ભાષાંતર છે, જે તટસ્થ નથી. હર્ષિલ, હું વિનંતી કરું છું કે તેમાં સુધારો કરીને તેને તટસ્થ બનાવાય. --[[User:KartikMistry|કાર્તિક મિસ્ત્રી]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૨૧:૦૩, ૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૯ (IST) :::જી, અત્યારે થોડોક વ્યસ્ત છું. સમય મળ્યે તેમાં હું ફેરફાર કરતો રહીશ પણ કોઈની ધાર્મિક લાગણી દૂભાય તેથી વિકિપીડિયા પર તે ન હોવું તે દલીલ મને ગળે ઉતરતી નથી.—[[સભ્ય:Harshil169|હર્ષિલ મહેતા]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Harshil169|ચર્ચા]]) ૨૧:૨૩, ૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૯ (IST) ==[[:મોહમ્મદની ટીકા]]== {| align=center border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 2px solid #777; background-color: #F1F1DE" |- | '''દૂર કરવા વિનંતી''' || [[:મોહમ્મદની ટીકા]] ની નોંધણી [[વિકિપીડિયા:દૂર કરવા વિનંતી]] પર થયેલી છે એટલે સૌ વિકિમિત્રો તેને રાખવા કે હટાવવા વિશે ચર્ચા કરશે. જો તમે [[Project:દૂર કરવા વિનંતી/મોહમ્મદની ટીકા|તેની નોંધણી]]ના પાને જઈ અને તમારૂં મંતવ્ય જણાવશો તો અમે તેની યોગ્ય મુલવણી કરી શકીશું.<br/> <small>જો તમે આ લેખ કે ચિત્ર બનાવ્યું હોય તો, કૃપયા એ વાસ્તવિકતાની નોંધ લો કે આની દૂર કરવા માટેની નોંધણી થયાનો અર્થ એવો નથી કે અમને તમારા સદ્ભાવપૂર્ણ સહયોગની કદર નથી. તેનો સરળ અર્થ એટલો જ છે કે કોઈ એક વ્યક્તિ એમ માને છે કે આમાં કોઈક ચોક્કસ, જેમ કે પ્રકાશનાધિકાર વગેરે જેવી, સમસ્યા છે. જો આ વિષયનો અન્ય લેખ અહીં હાજર હોવાને કારણે આ લેખ દૂર કરાતો હશે તો, તમારી ''મહેનત'' (જેની અમે સૌ ખૂબ જ કદર કરીએ છીએ) એળે નહિ જાય. એનો ઉપસ્થિત લેખમાં યોગ્ય રીતે સમાવેશ કરાશે.</small><br/> સઘળી અવસ્થામાં, કૃપયા આ દૂર કરવાની વિનંતીને અંગતપણે ન લેશો. આ જરાય એવા હેતુપૂર્વક કરેલું નથી. ધન્યવાદ ! |} [[User:KartikMistry|કાર્તિક મિસ્ત્રી]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૨૨:૪૫, ૧૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૯ (IST) == વિકિ લવ્સ વુમન ૨૦૨૦ == Took some very interesting articles. Good work! --[[User:KartikMistry|કાર્તિક મિસ્ત્રી]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૦૯:૫૭, ૪ મે ૨૦૨૦ (IST) == Wiki Loves Women South Asia 2020 == [[File:Wiki Loves Women South Asia 2020.svg|frameless|right]] Hello! Thank you for your contribution in [[:m:Wiki Loves Women South Asia 2020|Wiki Loves Women South Asia 2020]]. We appreciate your time and efforts in bridging gender gap on Wikipedia. Due to the novel coronavirus (COVID-19) pandemic, we will not be couriering the prizes in the form of mechanize in 2020 but instead offer a gratitude token in the form of online claimable gift coupon. Please fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScJ_5LgwLdIVtIuBDcew839VuOcqLtyPScfFFKF-LiwxQ_nqw/viewform?usp=sf_link this form] by last at June 10 for claiming your prize for the contest. Wiki Love and regards! [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore/International Team|Wiki Loves Folklore International Team]]. --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૯:૪૦, ૩૧ મે ૨૦૨૦ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlwsa&oldid=20129673 --> == Project Tiger 2.0 - Feedback from writing contest participants (editors) and Hardware support recipients == <div style="border:8px red ridge;padding:6px;> [[File:Emoji_u1f42f.svg|right|100px|tiger face]] Dear Wikimedians, We hope this message finds you well. We sincerely thank you for your participation in Project Tiger 2.0 and we want to inform you that almost all the processes such as prize distribution etc related to the contest have been completed now. As we indicated earlier, because of the ongoing pandemic, we were unsure and currently cannot conduct the on-ground community Project Tiger workshop. We are at the last phase of this Project Tiger 2.0 and as a part of the online community consultation, we request you to spend some time to share your valuable feedback on the Project Tiger 2.0 writing contest. Please '''fill this [https://docs.google.com/forms/d/1ztyYBQc0UvmGDBhCx88QLS3F_Fmal2d7MuJsiMscluY/viewform form]''' to share your feedback, suggestions or concerns so that we can improve the program further. '''Note: If you want to answer any of the descriptive questions in your native language, please feel free to do so.''' Thank you. [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૩:૩૫, ૧૧ જૂન ૨૦૨૦ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/list-1/PT2.0_Participants&oldid=20161046 --> </div> == Wiki Loves Women South Asia Barnstar Award == {| style="background-color: ; border: 3px solid #f1a7e8; padding-right: 10px;" |rowspan="2" valign="left; padding: 5px;" | [[File:WLW Barnstar.png|150px|frameless|left]] |style="vertical-align:middle;" | [[File:Wiki Loves Women South Asia 2020.svg|frameless|100px|right]] Greetings! Thank you for contributing to the [[:m:Wiki Loves Women South Asia 2020|Wiki Loves Women South Asia 2020]]. We are appreciative of your tireless efforts to create articles about Women in Folklore on Wikipedia. We are deeply inspired by your persistent efforts, dedication to bridge the gender and cultural gap on Wikipedia. Your tireless perseverance and love for the movement has brought us one step closer to our quest for attaining equity for underrepresented knowledge in our Wikimedia Projects. We are lucky to have amazing Wikimedians like you in our movement. Please find your Wiki Loves Women South Asia postcard [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeGOOxMFK4vsENdHZgF56NHPw8agfiKD3OQMGnhdQdjbr6sig/viewform here]. Kindly obtain your postcards before 15th July 2020. Keep shining! Wiki Loves Women South Asia Team |} [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૫૭, ૫ જુલાઇ ૨૦૨૦ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlwsa&oldid=20247075 --> == તમારા વિકિપીડિયાને વધુ સમૃદ્ધ બનાવવા માટે આવનારી સંશોધન પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લઈને અમને મદદ કરો == પ્રિય {{ping|user:Brihaspati}}, વિકિપીડિયામાં તમારા મહત્વના યોગદાનો માટે આભાર! તમારા વિકિપીડિયાને વધુ સમૃદ્ધ બનાવવા માટે આવનારી સંશોધન પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લઈને અમને મદદ કરો. આ તક માટે વધુ જાણવા માટે, [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_2i2sbUVQ4RcH7Bb કેટલાંક પ્રશ્નોનો જવાબ આપો] અને અમે યોગ્ય ઉમેદવારોને મોજણી કરવા માટે સંપર્ક કરીશું. આભાર, [[સભ્ય:BGerdemann (WMF)|BGerdemann (WMF)]] ([[સભ્યની ચર્ચા:BGerdemann (WMF)|ચર્ચા]]) ૦૧:૩૮, ૯ જુલાઇ ૨૦૨૦ (IST) આ મોજણી અન્ય સેવા વડે કરવામાં આવશે, જે વધારાની શરતોને આધીન છે. અંગતતા અને માહિતીને સાચવવાની શરતો માટે, [https://drive.google.com/file/d/1ck7A3qq9Lz3lEjHoq4PYO-JJ8c7G6VVW/view મોજણીનું અંગતતા લખાણ] જુઓ. == Mahatma Gandhi edit-a-thon on 2 and 3 October 2020 == <div style=" border-left:12px blue ridge; padding-left:18px;box-shadow: 10px 10px;box-radius:40px;>[[File:Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg|right|180px]] Hello,<br> Thanks for showing interest to participate in the <span style="text-shadow: 1px 1px yellow;">'''[[:m:Mahatma Gandhi 2020 edit-a-thon|Mahatma Gandhi 2020 edit-a-thon]]'''</span>. The event starts tomorrow 2 October 12:01 am IST and will run till 3 October 11:59 pm IST. '''Note a few points'''<br> * You may contribute to any Wikimedia project on the topic: Mahatma Gandhi, his life and contribution. Please see [[:m:Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon#Scope|this section]] for more details. * If you have added your name in the "[[:m:Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon#Participants|Participants]]" section, please make sure that you have mentioned only those projects where you'll participate for this particular edit-a-thon. The list is not supposed to be all the projects once contributes to in general. You may go back to the page and re-edit if needed. If you have questions, feel free to ask.<br> Happy Gandhi Jayanti. -- [[User:Nitesh (CIS-A2K)]] <small>(sent using [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૪:૩૯, ૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૦ (IST))</small> </div> <!-- Message sent by User:Titodutta@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&oldid=20496916 --> == Wikipedia Asian Month 2020 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[File:Wikipedia_Asian_Month_Logo.svg|link=m:Wikipedia_Asian_Month_2020|right|217x217px|Wikipedia Asian Month 2020]] Hi WAM organizers and participants! Hope you are all doing well! Now is the time to sign up for [[:m:Wikipedia Asian Month 2020|Wikipedia Asian Month 2020]], which will take place in this November. '''For organizers:''' Here are the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020/Organiser Guidelines|basic guidance and regulations]] for organizers. Please remember to: # use '''[https://fountain.toolforge.org/editathons/ Fountain tool]''' (you can find the [[:m:Fountain tool|usage guidance]] easily on meta page), or else you and your participants’ will not be able to receive the prize from WAM team. # Add your language projects and organizer list to the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#Communities and Organizers|meta page]] before '''October 29th, 2020'''. # Inform your community members WAM 2020 is coming soon!!! # If you want WAM team to share your event information on [https://www.facebook.com/wikiasianmonth/ Facebook] / [https://twitter.com/wikiasianmonth twitter], or you want to share your WAM experience/ achievements on our blog, feel free to send an email to info@asianmonth.wiki or PM us via facebook. If you want to hold a thematic event that is related to WAM, a.k.a. [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#Subcontests|WAM sub-contest]]. The process is the same as the language one. '''For participants:''' Here are the [[:m:Wikipedia Asian Month 2020#How to Participate in Contest|event regulations]] and [[:m:Wikipedia Asian Month/QA|Q&A information]]. Just join us! Let’s edit articles and win the prizes! '''Here are some updates from WAM team:''' # Due to the [[:m:COVID-19|COVID-19]] pandemic, this year we hope all the Edit-a-thons are online not physical ones. # The international postal systems are not stable enough at the moment, WAM team have decided to send all the qualified participants/ organizers extra digital postcards/ certifications. (You will still get the paper ones!) # Our team has created a [[:m:Wikipedia Asian Month 2020/WAM2020 postcards and certification deliver progress (for tracking)|meta page]] so that everyone tracking the progress and the delivery status. If you have any suggestions or thoughts, feel free to reach out the WAM team via emailing '''info@asianmonth.wiki''' or discuss on the meta talk page. If it’s urgent, please contact the leader directly ('''jamie@asianmonth.wiki'''). Hope you all have fun in Wikipedia Asian Month 2020 Sincerely yours, [[:m:Wikipedia Asian Month 2020/International Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 2020.10</div> <!-- Message sent by User:KOKUYO@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WAM_2020&oldid=20508138 --> == Mahatma Gandhi 2020 edit-a-thon: Token of appreciation == <div style=" border-left:12px blue ridge; padding-left:18px;box-shadow: 10px 10px;box-radius:40px;>[[File:Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg|right|50px]] Namaste, we would like to thank you for participating in [[:m: Mahatma Gandhi 2020 edit-a-thon|Mahatma Gandhi 2020 edit-a-thon]]. Your participation made the edit-a-thon fruitful. Now, we are sending a token of appreciation to them who contributed to this event. Please fill the Google form for providing your personal information as soon as possible. After getting the addresses we can proceed further. Please find the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfyc-GyLOV8YsT0bKKuZlTvja4Kv2ifmZMvU5FdfI0g6C93BQ/viewform here]. [[સભ્ય:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Nitesh (CIS-A2K)|ચર્ચા]]) ૨૧:૪૯, ૨૬ ઓક્ટોબર ૨૦૨૦ (IST) </div> == વિકિપીડિયા સ્વંત્રતા == ૨ દિવસ પેલા મારા દ્વારા થયેલા ચાપલધરા ગામ ના પેજ માં થયેલા ફેરફાર ને આપ દ્વારા ઉલ્ટાવાયો ચાપલધરા ગામ થી ૩૫૦ કિમી દૂર બેસેલા આપને આટલી માહિતી ક્યાંથી છે.? શું આપ એડિટર લોકો મારા દ્વારા આટલા એડિટ થયા છે, એવું સાબિત કરવાના હરખ પડુદા થયા છો?? કે નવી માહિતી સ્વીકારવાની હોજરી નથી આપમાં?? આખા દક્ષિણ ગુજરાત ની માહિતી માં ગામ ના નામ અને લોકેશન સિવાય બધી માહિતી સરખી છે / ફક્ત copy paste કરેલ છે?? શું આ વિકિપીડિયા ની સ્વતંત્રતા છે?? નવી માહિતી સ્વીકારતા શીખો.. [[સભ્ય:Jugalaparmar|Jugalaparmar]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Jugalaparmar|ચર્ચા]]) ૧૧:૦૯, ૬ નવેમ્બર ૨૦૨૦ (IST) :{{સાંભળો|Jugalaparmar}} વિકિપીડિયામાં આપનું સ્વાગત છે. વિકિપીડિયા પર યોગદાન કરવા માટે કેટલીક નીતિઓથી બંધાવું પડે છે અને તેમાની એક [[વિકિપીડિયા:ચકાસણી|ચકાસણી]] પણ છે. જો કોઈએ માહિતી ઉમેરી હશે જે ચકાસવી અશક્ય હશે, તો હું તેને દૂર કરવા બંધાયેલો છું. સાથે જ હોજરીઓની વાત કરી જંગલિયાત ન કરવી, અહીં સભ્ય લોકો યોગદાન કરીએ છીએ. આપને વિકિપીડિયા પર પ્રતિબંધિત કરવા માત્ર એક ક્લિકનું જ કામ છે. --[[સભ્ય:Brihaspati|હર્ષિલ મહેતા]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|ચર્ચા]]) ૧૨:૩૨, ૬ નવેમ્બર ૨૦૨૦ (IST) હા, ભલે બંધાયેલ હોય , તમે કઈ ચકાસણી કરી એ જણાવશો??? [[સભ્ય:Jugalaparmar|Jugalaparmar]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Jugalaparmar|ચર્ચા]]) ૧૬:૫૦, ૬ નવેમ્બર ૨૦૨૦ (IST) આપનાં ૧૦૦૦ હાથ નથી એટલા માટેજ વિકિપીડિયા બધા ને છૂટ આપે છે, વિકિપીડિયા એ ઓપન પેજ છે, તમારો કહેવાનો મતલબ એમ થાય છે કે જે મને ખબર નથી (આઉટ ઓફ કવરેજ) છે એ હું બદલી દઈશ?? [[સભ્ય:Jugalaparmar|Jugalaparmar]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Jugalaparmar|ચર્ચા]]) ૧૬:૫૨, ૬ નવેમ્બર ૨૦૨૦ (IST) :{{સાંભળો|Jugalaparmar}} તમે કયો સંદર્ભ ઉમેર્યો? આ વિકિપીડિયા છે, બોડીબામણીનું ખેતર નહિ કે સંદર્ભ વગર માહિતી ઉમેરશો અને અમે ચલાવી લઈશું. --[[સભ્ય:Brihaspati|હર્ષિલ મહેતા]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|ચર્ચા]]) ૧૭:૫૬, ૬ નવેમ્બર ૨૦૨૦ (IST) શિક્ષકો ની માહિતિ ઉમેરી હતી, તમારા શબ્દો _ " એક ક્લિક મા block Kari દઈશ, " બતાવે છે કે તમે બોડી બામની નું ખેતર સમજો છો. પોતાની માલિકી નું સમજો છો, જે મને ખબર નહિ તે, ચાલે નહિ નો અભિગમ દર્શાવો છો. ખેર, ચલાવો તમે કહો છો સભ્ય લોકો નું કામ છે , નવી માહિતી સ્વીકારવાની તૈયારી ન બતાવ વી સૌથી મોટી જંગલિ યાત છે. હસે તમારું ખેતર છે , ચલાવો મન ફાવે તેમ . [[સભ્ય:Jugalaparmar|Jugalaparmar]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Jugalaparmar|ચર્ચા]]) ૦૮:૦૭, ૭ નવેમ્બર ૨૦૨૦ (IST) :{{સાંભળો|Jugalaparmar}}, તમારા [https://gu.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%AA%9A%E0%AA%BE%E0%AA%AA%E0%AA%B2%E0%AA%A7%E0%AA%B0%E0%AA%BE&type=revision&diff=726071&oldid=724524&diffmode=source|એક જ ફેરફાર]માં તમે જે માહિતી ઉમેરી છે, તે વિકિપીડિયા યોગ્ય નથી. ભલે તમે તે ગામના વતની હોવ કે ત્યાં વર્ષોથી રહેતા હોવ - સંદર્ભ જરુરી છે. દા.ત. આખા ગામમાં ૨૫૦૦ શિક્ષકો છે, તે વાક્ય જ શંકાસ્પદ છે. તમારી પાસે આ માહિતીના કોઇ સરકારી આંકડા કે સમાચારપત્રમાં આવેલા સંદર્ભ છે? હોય તો, ઉમેરો. બાકી ફોરમેટિંગ કે બીજી કોઇ બાબતો અમે સુધારી લઇશું. સંદર્ભ વગર તમારી બધી દલીલો અયોગ્ય છે. --[[User:KartikMistry|કાર્તિક મિસ્ત્રી]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૧:૩૭, ૭ નવેમ્બર ૨૦૨૦ (IST) == Festive Season 2020 edit-a-thon == <div style=" border-left:12px red ridge; padding-left:18px;box-shadow: 10px 10px;box-radius:40px;>[[File:Rangoli on Diwali 2020 at Moga, Punjab, India.jpg|right|160px]] Dear editor, Hope you are doing well. First of all, thank you for your participation in [[:m: Mahatma Gandhi 2020 edit-a-thon|Mahatma Gandhi 2020 edit-a-thon]]. <br>Now, CIS-A2K is going to conduct a 2-day-long '''[[:m: Festive Season 2020 edit-a-thon|Festive Season 2020 edit-a-thon]]''' to celebrate Indian festivals. We request you in person, please contribute in this event too, enthusiastically. Let's make it successful and develop the content on our different Wikimedia projects regarding festivities. Thank you [[User:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|talk]]) 18:22, 27 November 2020 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Festive_season_2020_edit-a-thon_Participants&oldid=20720417 --> == Reminder: Festive Season 2020 edit-a-thon == Dear Wikimedians, Hope you are doing well. This message is to remind you about "[[Festive Season 2020 edit-a-thon|Festive Season 2020 edit-a-thon]]", which is going to start from tonight (5 December) 00:01 am and will run till 6 December, 11:59 pm IST. <br/><br/> Please give some time and provide your support to this event and participate. You are the one who can make it successful! Happy editing! Thank You [[User:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|talk]]) 15:53, 4 December 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Festive_Season_2020_Participants&oldid=20746996 --> == Token of appreciation: Festive Season 2020 edit-a-thon == <div style=" border-left:12px red ridge; padding-left:18px;box-shadow: 10px 10px;box-radius:40px;>[[File:Rangoli on Diwali 2020 at Moga, Punjab, India.jpg|right|110px]] Hello, we would like to thank you for participating in [[:m: Festive Season 2020 edit-a-thon|Festive Season 2020 edit-a-thon]]. Your contribution made the edit-a-thon fruitful and successful. Now, we are taking the next step and we are planning to send a token of appreciation to them who contributed to this event. Please fill the given Google form for providing your personal information as soon as possible. After getting the addresses we can proceed further. Please find the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScBp37KHGhzcSTVJnNU7PSP_osgy5ydN2-nhUplrZ6aD7crZg/viewform here]. Thank you [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૫:૨૨, ૧૪ ડિસેમ્બર ૨૦૨૦ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/list/Festive_Season_2020_Participants&oldid=20811654 --> == Reminder: Wikipedia 20th celebration "the way I & my family feels" == <div style="border:4px red ridge; background:#fcf8de; padding:8px;> '''Greetings,''' A very Happy New Year 2021. As you know this year we are going to celebrate Wikipedia's 20th birthday on 15th January 2021, to start the celebration, I like to invite you to participate in the event titled '''"[https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_20th_celebration_the_way_I_%26_my_family_feels Wikipedia 20th celebration the way I & my family feels]"''' The event will be conducted from 1st January 2021 till 15th January and another one from 15th January to 14th February 2021 in two segments, details on the event page. Please have a look at the event page: ''''"[https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_20th_celebration_the_way_I_%26_my_family_feels Wikipedia 20th celebration the way I & my family feels]"''' Let's all be creative and celebrate Wikipedia20 birthday, '''"the way I and my family feels"'''. If you are interested to contribute please participate. Do feel free to share the news and ask others to participate. [[સભ્ય:Marajozkee|Marajozkee]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Marajozkee|ચર્ચા]]) ૨૦:૨૮, ૧ જાન્યુઆરી ૨૦૨૧ (IST) </div> == Wikimedia Wikimeet India 2021 Program Schedule: You are invited 🙏 == [[File:WMWMI logo 2.svg|right|150px]] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hello {{BASEPAGENAME}}, Hope this message finds you well. [[:m:Wikimedia Wikimeet India 2021|Wikimedia Wikimeet India 2021]] will take place from '''19 to 21 February 2021 (Friday to Sunday)'''. Here is some quick important information: * A tentative schedule of the program is published and you may see it [[:m:Wikimedia Wikimeet India 2021/Program|here]]. There are sessions on different topics such as Wikimedia Strategy, Growth, Technical, etc. You might be interested to have a look at the schedule. * The program will take place on Zoom and the sessions will be recorded. * If you have not registered as a participant yet, please register yourself to get an invitation, The last date to register is '''16 February 2021'''. * Kindly share this information with your friends who might like to attend the sessions. Schedule : '''[[:m:Wikimedia Wikimeet India 2021/Program|Wikimeet program schedule]]'''. Please register '''[[:m:Wikimedia Wikimeet India 2021/Registration|here]]'''. Thanks<br/> On behalf of Wikimedia Wikimeet India 2021 Team </div> <!-- Message sent by User:Jayantanth@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Wikimeet_India_2021/list/active&oldid=21060878 --> == WMF Board Governance meeting Gujarati community on March 7 (Sunday) from 12 pm to 1 pm == The Wikimedia Foundation Board of Trustees is organizing a call for feedback about community selection processes between February 1 and March 14. While the Wikimedia Foundation and the movement have grown about five times in the past ten years, the Board’s structure and processes have remained basically the same. As the Board is designed today, we have a problem of capacity, performance, and lack of representation of the movement’s diversity. Our current processes to select individual volunteer and affiliate seats have some limitations. Direct elections tend to favor candidates from the leading language communities, regardless of how relevant their skills and experience might be in serving as a Board member, or contributing to the ability of the Board to perform its specific responsibilities. It is also a fact that the current processes have favored volunteers from North America and Western Europe. As a matter of fact, there had only been one member who served on the Board, from South Asia, in more than fifteen years of history. In the upcoming months, we need to renew three community seats and appoint three more community members in the new seats. This call for feedback is to see what processes can we all collaboratively design to promote and choose candidates that represent our movement and are prepared with the experience, skills, and insight to perform as trustees? In this regard, a meeting with the Gujarati community has been scheduled to discuss the proposed ideas and collect your thoughts and feedback. The meeting is on March 7 (Sunday) from 12 pm to 1 pm. The link to join is, https://meet.google.com/ocv-stgm-syb. Please ping me if you have any questions. The ideas will be explained in Gujarati, and you can share your thoughts in Gujarati. Looking forward to your participation. [[User:KCVelaga (WMF)|KCVelaga (WMF)]], ૧૯:૪૪, ૪ માર્ચ ૨૦૨૧ (IST) <!-- Message sent by User:KCVelaga (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21182906 --> == [Wikimedia Foundation elections 2021] Candidates meet with South Asia + ESEAP communities == Hello, As you may already know, the [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021|2021 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]] are from 4 August 2021 to 17 August 2021. Members of the Wikimedia community have the opportunity to elect four candidates to a three-year term. After a three-week-long Call for Candidates, there are [[:m:Template:WMF elections candidate/2021/candidates gallery|20 candidates for the 2021 election]]. An <u>event for community members to know and interact with the candidates</u> is being organized. During the event, the candidates will briefly introduce themselves and then answer questions from community members. The event details are as follows: *Date: 31 July 2021 (Saturday) *Timings: [https://zonestamp.toolforge.org/1627727412 check in your local time] :*Bangladesh: 4:30 pm to 7:00 pm :*India & Sri Lanka: 4:00 pm to 6:30 pm :*Nepal: 4:15 pm to 6:45 pm :*Pakistan & Maldives: 3:30 pm to 6:00 pm * Live interpretation is being provided in Hindi. *'''Please register using [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSflJge3dFia9ejDG57OOwAHDq9yqnTdVD0HWEsRBhS4PrLGIg/viewform?usp=sf_link this form] For more details, please visit the event page at [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP|Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP]]. Hope that you are able to join us, [[:m:User:KCVelaga (WMF)|KCVelaga (WMF)]], ૧૨:૦૨, ૨૩ જુલાઇ ૨૦૨૧ (IST) <!-- Message sent by User:KCVelaga (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21774692 --> == Feedback for Mini edit-a-thons == Dear Wikimedian, Hope everything is fine around you. If you remember that A2K organised [[:Category: Mini edit-a-thons by CIS-A2K|a series of edit-a-thons]] last year and this year. These were only two days long edit-a-thons with different themes. Also, the working area or Wiki project was not restricted. Now, it's time to grab your feedback or opinions on this idea for further work. I would like to request you that please spend a few minutes filling this form out. You can find the form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdNw6NruQnukDDaZq1OMalhwg7WR2AeqF9ot2HEJfpeKDmYZw/viewform here]. You can fill the form by 31 August because your feedback is precious for us. Thank you [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૦૦:૨૮, ૧૭ ઓગસ્ટ ૨૦૨૧ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon to celebrate Mahatma Gandhi's birth anniversary == [[File:Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon poster 2nd.pdf|thumb|100px|right|Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon]] Dear Wikimedian, Hope you are doing well. Glad to inform you that A2K is going to conduct a mini edit-a-thon to celebrate Mahatma Gandhi's birth anniversary. It is the second iteration of Mahatma Gandhi mini edit-a-thon. The edit-a-thon will be on the same dates 2nd and 3rd October (Weekend). During the last iteration, we had created or developed or uploaded content related to Mahatma Gandhi. This time, we will create or develop content about Mahatma Gandhi and any article directly related to the Indian Independence movement. The list of articles is given on the [[:m: Mahatma Gandhi 2021 edit-a-thon|event page]]. Feel free to add more relevant articles to the list. The event is not restricted to any single Wikimedia project. For more information, you can visit the event page and if you have any questions or doubts email me at nitesh@cis-india.org. Thank you [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૩:૦૨, ૨૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == ''WLWSA-2021 Newsletter #6 (Request to provide information)'' == <div style="background-color:#FAC1D4; padding:10px"> <span style="font-size:200%;">'''Wiki Loves Women South Asia 2021'''</span> <br/>'''September 1 - September 30, 2021''' <span style="font-size:120%; float:right;">[[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|<span style="font-size:10px;color:red">''view details!''</span>]]</span> </div> <div style="background-color:#FFE7EF; padding:10px; font-size:1.1em;">[[File:Wiki_Loves_Women_South_Asia.svg|right|frameless]]Thank you for participating in the Wiki Loves Women South Asia 2021 contest. Please fill out <span class="plainlinks">[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc7asgxGgxH_6Y_Aqy9WnrfXlsiU9fLUV_sF7dL5OyjkDQ3Aw/viewform?usp=sf_link '''this form''']</span> and help us to complete the next steps including awarding prizes and certificates. <small>If you have any questions, feel free to reach out the organizing team via emailing [[metawiki:Special:EmailUser/Hirok_Raja|@here]] or discuss on [[metawiki:Talk:Wiki Loves Women South Asia 2021|the Meta-wiki talk page]]</small> ''Regards,'' <br/>[[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|'''''Wiki Loves Women Team''''']] <br/>૧૨:૦૦, ૧૭ નવેમ્બર ૨૦૨૧ (IST) <!-- sent by [[User:Hirok Raja|Hirok Raja]] --> </div> == WLWSA'21 બાર્નસ્ટાર == <div style="display:flex;flex-direction:row; flex-wrap:wrap; justify-content: center; align-items: center; border-radius: 5px; border:1px solid #FAC1D4; padding:10px;gap:10px;"> <div style="flex:0 0 200px;">[[File:WLWSA 2021 Barnstar.svg|200px|link=|બાર્નસ્ટાર]]</div> <div style="flex:1 0 300px; text-align: left; vertical-align:middle;"> <span style="font-size: 1.5em;">'''વિકિ લવ્સ વુમન દક્ષિણ એશિયા ૨૦૨૧ બાર્નસ્ટાર'''</span><br> પ્રિય Brihaspati,<br> [[વિકિપીડિયા:વિકિ લવ્સ વુમન ૨૦૨૧|વિકિ લવ્સ વુમન દક્ષિણ એશિયા ૨૦૨૧]]માં ભાગ લેવા માટે આભાર. આ પ્રતિયોગિતામાં તમારા એકથી વધુ લેખો સ્વિકૃત કરવામાં આવ્યા છે. આ બાર્નસ્ટાર તમારા યોગદાનની કદરરુપે આપવામાં આવ્યો છે. પ્રતિયોગિતામાં તમે આપેલા યોગદાનથી વિકિપીડિયા સમૃદ્ધ બન્યું છે અને અમે આશા રાખીએ છીએ કે ભવિષ્યમાં પણ તમે તમારું યોગદાન આપતા રહેશો. <br />આભાર, <br />'''કાર્તિક મિસ્ત્રી''' <br />સ્થાનિક સંચાલક, વિકિ લવ્સ વુમન દક્ષિણ એશિયા ૨૦૨૧ <br />૧૨:૩૫, ૧ જાન્યુઆરી ૨૦૨૨ (IST) </div> </div> [[User:KartikMistry|કાર્તિક]] ^{[[User talk:KartikMistry|ચર્ચા]]} ૧૨:૪૬, ૧ જાન્યુઆરી ૨૦૨૨ (IST) == International Mother Language Day 2022 edit-a-thon == Dear Wikimedian, CIS-A2K announced [[:m:International Mother Language Day 2022 edit-a-thon|International Mother Language Day]] edit-a-thon which is going to take place on 19 & 20 February 2022. The motive of conducting this edit-a-thon is to celebrate International Mother Language Day. This time we will celebrate the day by creating & developing articles on local Wikimedia projects, such as proofreading the content on Wikisource, items that need to be created on Wikidata [edit Labels & Descriptions], some language-related content must be uploaded on Wikimedia Commons and so on. It will be a two-days long edit-a-thon to increase content about languages or related to languages. Anyone can participate in this event and editors can add their names [https://meta.wikimedia.org/wiki/International_Mother_Language_Day_2022_edit-a-thon#Participants here]. Thank you [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૪૩, ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૨ (IST) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == International Women's Month 2022 edit-a-thon == Dear Wikimedians, Hope you are doing well. Glad to inform you that to celebrate the month of March, A2K is to be conducting a mini edit-a-thon, International Women Month 2022 edit-a-thon. The dates are for the event is 19 March and 20 March 2022. It will be a two-day long edit-a-thon, just like the previous mini edit-a-thons. The edits are not restricted to any specific project. We will provide a list of articles to editors which will be suggested by the Art+Feminism team. If users want to add their own list, they are most welcome. Visit the given [[:m:International Women's Month 2022 edit-a-thon|link]] of the event page and add your name and language project. If you have any questions or doubts please write on [[:m:Talk:International Women's Month 2022 edit-a-thon|event discussion page]] or email at nitesh@cis-india.org. Thank you [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૮:૨૩, ૧૪ માર્ચ ૨૦૨૨ (IST) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == ''WLWSA-2021 Newsletter #7 (Request to provide information)'' == <div style="background-color:#FAC1D4; padding:10px"> <span style="font-size:200%;">'''Wiki Loves Women South Asia 2021'''</span> <br/>'''September 1 - September 30, 2021''' <span style="font-size:120%; float:right;">[[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|<span style="font-size:10px;color:red">''view details!''</span>]]</span> </div> <div style="background-color:#FFE7EF; padding:10px; font-size:1.1em;">[[File:Wiki_Loves_Women_South_Asia.svg|right|frameless]]Thank you for participating in the Wiki Loves Women South Asia 2021 contest. Unfortunately, your information has not reached us. Please fill out <span class="plainlinks">[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc7asgxGgxH_6Y_Aqy9WnrfXlsiU9fLUV_sF7dL5OyjkDQ3Aw/viewform?usp=sf_link '''this form''']</span> and help us to complete the next steps including awarding prizes and certificates. <small>If you have any questions, feel free to reach out the organizing team via emailing [[metawiki:Special:EmailUser/Aishik_Rehman|@here]] or discuss on [[metawiki:Talk:Wiki Loves Women South Asia 2021|the Meta-wiki talk page]]</small> ''Regards,'' <br/>[[metawiki:Wiki Loves Women South Asia 2021|'''''Wiki Loves Women Team''''']] <br/>૧૯:૦૭, ૧ એપ્રિલ ૨૦૨૨ (IST) </div> <!-- Message sent by User:MdsShakil@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:MdsShakil/WLWSA2021&oldid=23091023 --> == June Month Celebration 2022 edit-a-thon == Dear User, CIS-A2K is announcing June month mini edit-a-thon which is going to take place on 25 & 26 June 2022 (on this weekend). The motive of conducting this edit-a-thon is to celebrate June Month which is also known as pride month. This time we will celebrate the month, which is full of notable days, by creating & developing articles on local Wikimedia projects, such as proofreading the content on Wikisource if there are any, items that need to be created on Wikidata [edit Labels & Descriptions], some June month related content must be uploaded on Wikimedia Commons and so on. It will be a two-days long edit-a-thon to increase content about the month of June or related to its days, directly or indirectly. Anyone can participate in this event and the link you can find [[:m: June Month Celebration 2022 edit-a-thon|here]]. Thank you [[User:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]] ([[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|talk]]) 12:46, 21 June 2022 (UTC) <small>On behalf of [[User:Nitesh (CIS-A2K)]]</small> <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/list/Festive_Season_2020_Participants&oldid=20811654 --> == 30,000 શિખર ચંદ્રક == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Tireless Contributor Barnstar Hires.gif|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''30,000 શિખર ચંદ્રક''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | ગુજરાતી વિકિપીડિયાને 30,000 લેખોના સીમાચિહ્નરૂપ શિખર પર પહોંચાડવામાં આપના અવિરત યોગદાન બદલ હૃદયપૂર્વક આભાર. --[[સભ્ય:Nizil Shah|Nizil Shah]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Nizil Shah|ચર્ચા]]) ૨૦:૧૨, ૨૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૨ (IST) |} == ફેરફારોને ઉલ્ટવવા અંગે. == પ્રિય, સંપાદક બંધુ. નરેશ કનોડિયાના ચલચિત્રના કોષ્ટકમાં જે તે ફિલ્મમાં તેમની સાથે કામ કરેલ સહ અભિનેતાઓ ખાસ કરીને જેતે ફિલ્મની મુખ્ય અભિનેત્રીઓના નામ લખ્યાં હતા. આપે તેને ઉલ્ટવ્યાં છે. આપે શા માટે આમ કર્યું એ સમજમાં ન આવ્યું ? શું મે કશુંક ખોટું કર્યું હતું ? પ્રત્યુતર આપશોજી. [[વિશેષ:પ્રદાન/2405:205:C8A1:9D1E:D3F7:C1E:D1E1:21B7|2405:205:C8A1:9D1E:D3F7:C1E:D1E1:21B7]] ૧૪:૨૦, ૭ નવેમ્બર ૨૦૨૨ (IST) :પ્રિય સંપાદક, વિકિપીડિયામાં સ્ત્રોત સાથે માહિતી ઉમેરવી જરૂરી છે. જો આપ યોગ્ય સ્ત્રોત ઉમેરશો તો એ માહિતી અમે દૂર નહીં કરીએ. [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૨:૦૯, ૧૧ નવેમ્બર ૨૦૨૨ (IST) == WikiConference India 2023: Program submissions and Scholarships form are now open == Dear Wikimedian, We are really glad to inform you that '''[[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]''' has been successfully funded and it will take place from 3 to 5 March 2023. The theme of the conference will be '''Strengthening the Bonds'''. We also have exciting updates about the Program and Scholarships. The applications for scholarships and program submissions are already open! You can find the form for scholarship '''[[:m:WikiConference India 2023/Scholarships|here]]''' and for program you can go '''[[:m:WikiConference India 2023/Program Submissions|here]]'''. For more information and regular updates please visit the Conference [[:m:WikiConference India 2023|Meta page]]. If you have something in mind you can write on [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. ‘‘‘Note’’’: Scholarship form and the Program submissions will be open from '''11 November 2022, 00:00 IST''' and the last date to submit is '''27 November 2022, 23:59 IST'''. Regards [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૬:૫૪, ૧૬ નવેમ્બર ૨૦૨૨ (IST) (on behalf of the WCI Organizing Committee) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&oldid=24082246 --> == WikiConference India 2023: Help us organize! == Dear Wikimedian, You may already know that the third iteration of [[:m:WikiConference_India_2023|WikiConference India]] is happening in March 2023. We have recently opened [[:m:WikiConference_India_2023/Scholarships|scholarship applications]] and [[:WikiConference_India_2023/Program_Submissions|session submissions for the program]]. As it is a huge conference, we will definitely need help with organizing. As you have been significantly involved in contributing to Wikimedia projects related to Indic languages, we wanted to reach out to you and see if you are interested in helping us. We have different teams that might interest you, such as communications, scholarships, programs, event management etc. If you are interested, please fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdN7EpOETVPQJ6IG6OX_fTUwilh7MKKVX75DZs6Oj6SgbP9yA/viewform?usp=sf_link this form]. Let us know if you have any questions on the [[:m:Talk: WikiConference_India_2023|event talk page]]. Thank you [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૦:૫૧, ૧૮ નવેમ્બર ૨૦૨૨ (IST) (on behalf of the WCI Organizing Committee) <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_organizing_teams&oldid=24094749 --> == WikiConference India 2023: Open Community Call and Extension of program and scholarship submissions deadline == Dear Wikimedian, Thank you for supporting Wiki Conference India 2023. We are humbled by the number of applications we have received and hope to learn more about the work that you all have been doing to take the movement forward. In order to offer flexibility, we have recently extended our deadline for the Program and Scholarships submission- you can find all the details on our [[:m:WikiConference India 2023|Meta Page]]. COT is working hard to ensure we bring together a conference that is truly meaningful and impactful for our movement and one that brings us all together. With an intent to be inclusive and transparent in our process, we are committed to organizing community sessions at regular intervals for sharing updates and to offer an opportunity to the community for engagement and review. Following the same, we are hosting the first Open Community Call on the 3rd of December, 2022. We wish to use this space to discuss the progress and answer any questions, concerns or clarifications, about the conference and the Program/Scholarships. Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call * '''WCI 2023 Open Community Call''' * '''Date''': 3rd December 2022 * '''Time''': 1800-1900 (IST) * '''Google Link'''': https://meet.google.com/cwa-bgwi-ryx Furthermore, we are pleased to share the email id of the conference contact@wikiconferenceindia.org which is where you could share any thoughts, inputs, suggestions, or questions and someone from the COT will reach out to you. Alternatively, leave us a message on the Conference [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. Regards [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૧:૫૧, ૨ ડિસેમ્બર ૨૦૨૨ (IST) On Behalf of, WCI 2023 Core organizing team. <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&oldid=24083503 --> == ટોગગ == @[[User:Brihaspati|Brihaspati]] નમસ્તે, શું તમે કૃપા કરીને આ લેખ પરનો કાઢી નાખવાનો સંદેશ દૂર કરી શકો છો? [[સભ્ય:ARDITGILA|ARDITGILA]] ([[સભ્યની ચર્ચા:ARDITGILA|ચર્ચા]]) ૦૮:૩૨, ૬ ડિસેમ્બર ૨૦૨૨ (IST) :કોઈ કૃપા નથી કરવી. [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૧:૪૧, ૬ ડિસેમ્બર ૨૦૨૨ (IST) == Indic Wiki Improve-a-thon 2022 == Dear Wikimedian, Glad to inform you that CIS-A2K is going to conduct an event, Indic Wiki improve-a-thon 2022, for the Indic language. It will run from 15 December to 5 January 2023. It will be an online activity however if communities want to organise any on-ground activity under Improve-a-thon that would also be welcomed. The event has its own theme '''Azadi Ka Amrit Mahatosav''' which is based on a celebration of the 75th anniversary of Indian Independence. The event will be for 20 days only. This is an effort to work on content enrichment and improvement. We invite you to plan a short activity under this event and work on the content on your local Wikis. The event is not restricted to a project, anyone can edit any project by following the theme. The event page link is [[:m:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]]. The list is under preparation and will be updated soon. The community can also prepare their list for this improve-a-thon. If you have question or concern please write on [[:m:Talk:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]]. Regards [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૩:૦૫, ૧૨ ડિસેમ્બર ૨૦૨૨ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&oldid=20516231 --> == Indic Wiki Improve-a-thon 2022 has started == Dear Wikimedians, As you already know, Indic Wiki improve-a-thon 2022 has started today. It runs from 15 December (today) to 5 January 2023. This is an online activity however if communities want to organise any on-ground activity under Improve-a-thon please let us know at program@cis-india.org. Please note the event has a theme ''' Azadi Ka Amrit Mahatosav''' which is based on a celebration of the 75th anniversary of Indian Independence. The event will be for 20 days only. This is an effort to work on content enrichment and improvement. The event is not restricted to a particular project. The event page link is [[:m:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]] please add your name in the participant's section. A few lists are there and we will add more. The community can also prepare their list for this improve-a-thon but we suggest you list stub articles from your Wiki. If you have a question or concern please write [[:m:Talk:Indic Wiki Improve-a-thon 2022|here]]. Regards [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૪:૦૦, ૧૫ ડિસેમ્બર ૨૦૨૨ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&oldid=20516231 --> == WikiConference India 2023:WCI2023 Open Community call on 18 December 2022 == Dear Wikimedian, As you may know, we are hosting regular calls with the communities for [[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]. This message is for the second Open Community Call which is scheduled on the 18th of December, 2022 (Today) from 7:00 to 8:00 pm to answer any questions, concerns, or clarifications, take inputs from the communities, and give a few updates related to the conference from our end. Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call. * [WCI 2023] Open Community Call * Date: 18 December 2022 * Time: 1900-2000 [7 pm to 8 pm] (IST) * Google Link: https://meet.google.com/wpm-ofpx-vei Furthermore, we are pleased to share the telegram group created for the community members who are interested to be a part of WikiConference India 2023 and share any thoughts, inputs, suggestions, or questions. Link to join the telegram group: https://t.me/+X9RLByiOxpAyNDZl. Alternatively, you can also leave us a message on the [[:m:Talk:WikiConference India 2023|Conference talk page]]. Regards [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૩:૪૧, ૧૮ ડિસેમ્બર ૨૦૨૨ (IST) <small>On Behalf of, WCI 2023 Organizing team</small> <!-- Message sent by User:Nitesh Gill@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_organizing_teams&oldid=24099166 --> == Women's Month Datathon on Commons == Dear Wikimedian, Hope you are doing well. CIS-A2K and [[:commons:Commons Photographers User Group|CPUG]] have planned an online activity for March. The activity will focus on Wikimedia Commons and it will begin on 21 March and end on 31 March 2023. During this campaign, the participants will work on structure data, categories and descriptions of the existing images. We will provide you with the list of the photographs that were uploaded under those campaigns, conducted for Women’s Month. You can find the event page link [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|here]]. We are inviting you to participate in this event and make it successful. There will be at least one online session to demonstrate the tasks of the event. We will come back to you with the date and time. If you have any questions please write to us at the event [[:m:Talk:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|talk page]] Regards [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૩:૩૯, ૧૨ માર્ચ ૨૦૨૩ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == Women's Month Datathon on Commons Online Session == Dear Wikimedian, Hope you are doing well. As we mentioned in a previous message, CIS-A2K and [[:commons:Commons Photographers User Group|CPUG]] have been starting an online activity for March from 21 March to 31 March 2023. The activity already started yesterday and will end on 31 March 2023. During this campaign, the participants are working on structure data, categories and descriptions of the existing images. The event page link is [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons|here]]. We are inviting you to participate in this event. There is an online session to demonstrate the tasks of the event that is going to happen tonight after one hour from 8:00 pm to 9:00 pm. You can find the meeting link [[:m:CIS-A2K/Events/Women's Month Datathon on Commons/Online Session|here]]. We will wait for you. Regards [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૯:૦૮, ૨૨ માર્ચ ૨૦૨૩ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_(CIS-A2K)/Mini_edit-a-thon_Participants&oldid=21886141 --> == Image Description Month in India Campaign == Dear Wikimedian, A2K has conducted an online activity or campaign which is an ongoing Image Description Month in India description-a-thon, a collaborative effort known as [[:m:Image Description Month|Image Description Month]]. This initiative aims to enhance image-related content across Wikimedia projects and is currently underway, running from October 1st to October 31st, 2023. Throughout this event, our focus remains centered on three primary areas: Wikipedia, Wikidata, and Wikimedia Commons. We have outlined several tasks, including the addition of captions to images on Wikipedia, the association of images with relevant Wikidata items, and improvements in the organization, categorization, and captions of media files on Wikimedia Commons. To participate, please visit our dedicated [[:m:CIS-A2K/Events/Image Description Month in India|event page]]. We encourage you to sign up on the respective meta page and generously contribute your time and expertise to make essential and impactful edits. Should you have any questions or require further information, please do not hesitate to reach out to me at nitesh@cis-india.org or [[User talk:Nitesh (CIS-A2K)|Nitesh (CIS-A2K)]]. Your active participation will play a significant role in enriching Wikimedia content, making it more accessible and informative for users worldwide. Join us in this ongoing journey of improvement and collaboration. Regards [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૧:૩૯, ૧૦ ઓક્ટોબર ૨૦૨૩ (IST) <!-- Message sent by User:Nitesh (CIS-A2K)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Satpal_(CIS-A2K)/Mahatma_Gandhi_2020_edit-a-thon_Participants&oldid=20516231 --> == ઉદયમતીનું સબમિશન == આ લેખમાં ભલે બાઇટ્સ પૂરતા છે પરંતુ લેખમાં શબ્દોની સંખ્યા ઘણી ઓછી છે માટે સબમિશન હાલમાં સ્વીકારતો નથી. હા, એ વાત સાચી કે સ્પર્ધાના નિયમ મુજબ બાઇટ્સ કે શબ્દો, બેમાંથી એકનું ધોરણ મેળવવું જરુરી છે, પણ અહીં તો ફક્ત ૧૬૩ જ શબ્દો છે જે ગુજરાતી વિકિપીડિયા અનુસાર માંડ સ્ટબ કક્ષાનો લેખ બને છે. તમારો બીજો પણ એક લેખ ટૂંકો હતો, પરંતુ ૩૯૦ શબ્દો હોવાથી તેને સ્વીકાર્યો છે. આ લેખનું થોડું વિસ્તરણ કરો તો એને સ્વીકારવાથી અન્ય સ્પર્ધકોને અન્યાય થયા જેવી પરિસ્થિતી ન ઊભી થાય. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૧:૪૦, ૨૬ માર્ચ ૨૦૨૪ (IST) :{{સાંભળો|Dsvyas}} લેખ માટે વધુ માહિતી અપ્રાપ્ય છે તેથી ઉમેરતો નથી. [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૫:૪૬, ૧૧ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) == નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪ == નમસ્કાર, [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪|નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪]] પ્રતિયોગિતામાં ગુજરાતી વિકિપીડિયા પર લેખ સંપાદન દ્વારા આપનું અમૂલ્ય યોગદાન આપવા બદલ આપનો ખૂબ ખૂબ આભાર અને અભિનંદન. વિકિપીડિયા આપના સહભાગની સરાહના કરે છે. [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૦૮:૨૧, ૫ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) == આભાર અને અભિનંદન == શ્રી. [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]], આપે [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪|નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪ સ્પર્ધા]]માં ભાગ લીધો તે બદલ આપનો આભાર માનું છું. સ્પર્ધામાં સબમિટ કરેલા લેખોનું મુલ્યાંકન પૂર્ણ થયું છે અને [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૪/અહેવાલ|અહેવાલ અંતર્ગત]] સ્પર્ધાનું પરિણામ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. આપે સ્પર્ધા અંતર્ગત નવા બનાવેલા ૪ લેખોમાંથી ૩ સ્વીકૃતિ પામ્યા છે અને પરિણામે ૩ ગુણ સાથે આપ આ સ્પર્ધામાં '''ચતુર્થ ક્રમે''' આવ્યા છો, જેના માટે અભિનંદન. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૪:૪૪, ૧૧ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) == આપના નીચેના લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે == છેલ્લી અપડેટ બાદ નીચેના નવા લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે: * [[કિત્તુર ચેન્નમ્મા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[રાણી ચેન્નાભૈરદેવી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[પદ્માવતી (જૈન ધર્મ)]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ઉદયમતી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = rejected) જો આપે હા કહી હશે તો જ કેમ્પવિઝ બોટ આ યાદી મોકલશે. - [[સભ્ય:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[સભ્યની ચર્ચા:CampWiz Bot|ચર્ચા]]) ૦૩:૩૮, ૧૬ એપ્રિલ ૨૦૨૪ (IST) == ઝીંઝુવાડા == સંદર્ભ ચેક કરો પછી માહિતી બદલો ઝૂંઝો ભરવાડ જ હતો જર્મન ઇતિહાસ કારે લખેલું છતાં તમે સા માટે ડિલીટ કરો સો જાતિવાદી વિરોધ પ્રદર્શન બંધ કરો [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૧૨:૩૨, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST) :કૃપા કરીને ચર્ચા પાના પર ચર્ચા કરો અને વિકિએડિટરોને સહમત કરો. ત્યારપછી યોગ્ય રીતે ફેરફાર કરવામાં આવશે. [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૩:૨૪, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST) ::તમે સંદર્ભ તો જોવો પણ ઝુંઝા ભરવાડ ચોક્ખું તો લખ્યું છે [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૧૩:૩૫, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST) == ઝીંઝુવાડા == ભાઈ જુંઝા ભરવાડ ના પરથી ગામ નું નામ પડ્યું છે એટલે હું સંદર્ભ આપુ છું તમારા કરતા પણ જૂનો સંદર્ભ છે એને સુ કામ હટાવો છો એટલે હું revert karu chhu [[સભ્ય:Devendra gop bharvad|Devendra gop bharvad]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Devendra gop bharvad|ચર્ચા]]) ૧૩:૪૧, ૩૦ મે ૨૦૨૪ (IST) == સમુદાય તકનિકી પરામર્શ પ્રક્રિયા 2024 == પ્રિય મિત્રો, [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|The Indic MediaWiki Developers User Group]] is facilitating a community technical consultation process to understand the needs of the community members on various technical issues while contributing to Wikimedia projects. The goal is to better understand the challenges across communities, understand common problems, and streamline future technical development activities. The first step is a survey where to report your common issues, ideas etc. Please fill the survey (in a language of your choice) at https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfvVFtXWzSEL4YlUlxwIQm2s42Tcu1A9a_4uXWi2Q5jUpFZzw/viewform?usp=sf_link સર્વે ફોર્મ ભરવાની '''છેલ્લી તારીખ છે ૨૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪'''. અમારી આ પહેલ વિષે વધુ જાણવા માટે મુલાકાત લો: https://w.wiki/AV78 સર્વે તમે ઉપરની કડી પર ગુજરાતી ભાષામાં પણ વાંચી શકો છો. જો તમારી પાસે એક કરતા વધુ આઇડિયા કે સમસ્યાઓ હોય તો તમે આ સર્વે ફોર્મ એક કરતા વધુ વખત ભરી શકો છો. આપ સૌના યોગદાન માટે આગોતરો આભાર! [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૫૬, ૧૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૪ (IST), on behalf of Indic MediaWiki Developers UG <!-- Message sent by User:KCVelaga@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Indic_Tech_Consults_2024/gu&oldid=27434526 --> == Translation request == Hello, Brihaspati. Can you translate and upload the articles [[:en:Azerbaijani manat sign]], [[:en:Azerbaijani manat]] and [[:en:Dani Rodrik]] in Gujarati Wikipedia? Yours sincerely, [[સભ્ય:Oirattas|Oirattas]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Oirattas|ચર્ચા]]) ૧૭:૩૪, ૧૨ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST) :@[[સભ્ય:Oirattas|Oirattas]] કેમ બકા? [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૦:૪૩, ૧૩ ઓક્ટોબર ૨૦૨૪ (IST) == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- Message sent by User:Biplab Anand@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28078122 --> == નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૫ == નમસ્તે,<br/> ૧ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ થી ગુજરાતી વિકિપીડિયા પર [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૫|નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ]] પ્રતિયોગિતાની ચતુર્થ આવૃતિની શરૂઆત કરવામાં આવી છે. પ્રતિયોગિતાની પૂર્વ આવૃતિઓમાં સાંસ્કૃતિક અને લિંગભેદના અંતરને ઘટાડવામાં તમારું નોંધપાત્ર સમર્પણ અને પ્રયત્નો સહાયક રહ્યા છે. આ વર્ષની પ્રતિયોગિતામાં આપની હાજરી અને યોગદાન અમને પ્રોત્સાહક રહેશે. પ્રતિયોગિતામાં આપના વિશેષ પ્રદાન અને હિસ્સેદારીનો અભિલાષી... [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૧૦:૧૧, ૨૦ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ (IST) :બૃહસ્પતિ, [[વિકિપીડિયા:નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૫|નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૫]] સંપાદન ઉત્સવમાં આપના વિશેષ યોગદાન માટે ખૂબ ખૂબ આભાર. આપની ઊર્જા સભર સંપાદન સહભાગિતાથી આ વર્ષનું પ્રતિયોગિતા સંસ્કરણ ગત વર્ષ કરતાં વધુ સમૃદ્ધ અને સફળ રહ્યું છે. ભવિષ્યના સંસ્કરણોમાં પણ આપના તરફથી ઉત્સાહવર્ધક યોગદાન મળતું રહેશે તેવી અભિલાષા સાથે ધન્યવાદ...[[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૧:૩૮, ૧ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) == આપના નીચેના લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે == છેલ્લી અપડેટ બાદ નીચેના નવા લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે: * [[દેવીભાગવત પુરાણ]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[નંદ કુંવરબાઈજી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ત્રિપુરસુંદરી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[બગલામુખી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) જો આપે હા કહી હશે તો જ કેમ્પવિઝ બોટ આ યાદી મોકલશે. Please look [[User:CampWiz Bot/Templates/CampWiz Bot Subscription/doc|here]] for more info. - [[સભ્ય:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[સભ્યની ચર્ચા:CampWiz Bot|ચર્ચા]]) ૧૮:૩૦, ૨૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ (IST) == દેવીસૂક્ત (ચંડીપાઠ) == તમે બનાવેલો લેખ દેવીસૂક્તમ્ (ચંડીપાઠ) મેં [[દેવીસૂક્ત (ચંડીપાઠ)]] પર વાળ્યો છે. કારણ કે ગુજરાતીમાં આપણે સહજા જ ખોડો મ્ વાપર્યા વગર નામ ઉચ્ચારીએ છીએ. તમે '''નારીવાદ અને લોકસંસ્કૃતિ ૨૦૨૫ પ્રતિયોગિતા''' હેઠળ રજૂ કરેલો લેખ [[ચંડીપાઠ]] કેવળ રિડાયરેક્ટ પેજ હોવાથી મેં એને સ્વીકાર્યો નથી. તમે આ [[દેવીસૂક્ત (ચંડીપાઠ)]] લેખ નવેસરથી સબમિટ કરશો? જેથી ભવિષ્યમાં પણ એને ટ્રેક કરી શકાય. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૩૫, ૨૬ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ (IST) :@[[સભ્ય:Dsvyas|Dsvyas]] લેખને હું ફરીથી સબમિટ કરી શકતો નથી, એરર આવે છે. [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૧:૩૧, ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ (IST) ::ઓકે, એ સબમિશન પણ હવે સ્વીકારી લીધું છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૫:૧૨, ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ (IST) == આપના નીચેના લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે == છેલ્લી અપડેટ બાદ નીચેના નવા લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે: * [[ચંડીપાઠ]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) જો આપે હા કહી હશે તો જ કેમ્પવિઝ બોટ આ યાદી મોકલશે. Please look [[User:CampWiz Bot/Templates/CampWiz Bot Subscription/doc|here]] for more info. - [[સભ્ય:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[સભ્યની ચર્ચા:CampWiz Bot|ચર્ચા]]) ૧૫:૩૦, ૨૭ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ (IST) == આપના નીચેના લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે == છેલ્લી અપડેટ બાદ નીચેના નવા લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે: * [[ધૂમાવતી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) જો આપે હા કહી હશે તો જ કેમ્પવિઝ બોટ આ યાદી મોકલશે. Please look [[User:CampWiz Bot/Templates/CampWiz Bot Subscription/doc|here]] for more info. - [[સભ્ય:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[સભ્યની ચર્ચા:CampWiz Bot|ચર્ચા]]) ૧૫:૩૦, ૬ માર્ચ ૨૦૨૫ (IST) == આપના નીચેના લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે == છેલ્લી અપડેટ બાદ નીચેના નવા લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે: * [[છિન્નમસ્તા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[માતંગી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[ઉમિયા માતા મંદિર]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[મહાદેવી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) જો આપે હા કહી હશે તો જ કેમ્પવિઝ બોટ આ યાદી મોકલશે. Please look [[User:CampWiz Bot/Templates/CampWiz Bot Subscription/doc|here]] for more info. - [[સભ્ય:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[સભ્યની ચર્ચા:CampWiz Bot|ચર્ચા]]) ૧૭:૩૦, ૨૦ માર્ચ ૨૦૨૫ (IST) == આપના નીચેના લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે == છેલ્લી અપડેટ બાદ નીચેના નવા લેખોની ચકાસણી કરવામાં આવી છે: * [[શાકંભરી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[સીતા ઉપનિષદ]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[મીનાક્ષી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[દેવી કન્યા કુમારી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[દેવી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[યમુના (દેવી)]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[રુદ્રમા દેવી]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) * [[આચ્છાદિત રેબેકા]] ( Dsvyas એ ચકાસણી કરી; સ્થિતિ = approved) જો આપે હા કહી હશે તો જ કેમ્પવિઝ બોટ આ યાદી મોકલશે. Please look [[User:CampWiz Bot/Templates/CampWiz Bot Subscription/doc|here]] for more info. - [[સભ્ય:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[સભ્યની ચર્ચા:CampWiz Bot|ચર્ચા]]) ૦૩:૩૦, ૨ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) :: સ્પર્ધામાં બીજા સ્થાને ઉત્તિર્ણ થવા બદલ અઢળક અભિનંદન --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૨:૪૩, ૧૭ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) :::ધન્યવાદ! [[સભ્ય:Brihaspati|બૃહસ્પતિ]] [[સભ્યની ચર્ચા:Brihaspati|^{મારી સાથે વાત કરો}]] ૧૨:૦૬, ૨૦ એપ્રિલ ૨૦૨૫ (IST) == Feminism and Folklore 2025 - Local prize winners == [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, Congratulations on your outstanding achievement in winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2025''' writing competition! We truly appreciate your dedication and the valuable contribution you’ve made in documenting local folk culture and highlighting women’s representation on your local Wikipedia. To claim your prize, please complete the [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdONlpmv1iTrvXnXbHPlfFzUcuF71obJKtPGkycgjGObQ4ShA/viewform?usp=dialog prize form] by July 5th, 2025. Kindly note that after this date, the form will be closed and submissions will no longer be accepted. Please also note that all prizes will be awarded in the form of [https://www.tremendous.com/ Tremendous Vouchers] only. If you have any questions or need assistance, feel free to contact us via your talk page or email. We're happy to help. Warm regards, [[:m:Feminism and Folklore 2025|FNF 2025 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div> --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૧૫:૫૦, ૨૧ જૂન ૨૦૨૫ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&oldid=28891702 --> == મહાત્મા ગાંધી ઍડિટાથોન ૨૦૨૫ == [[File:Mahatma Gandhi Edit-a-thon Logo.png|111px|right]] [[વિકિપીડિયા:ગાંધી જયંતિ ઍડિટાથોન ૨૦૨૫|મહાત્મા ગાંધી ઍડિટાથોન ૨૦૨૫]] સંપાદન ઉત્સવમાં આપના વિશેષ યોગદાન માટે ખૂબ ખૂબ આભાર. સંક્ષિપ્ત સમયની મીની ઍડિટાથોન દ્વારા રાષ્ટ્રપિતાના વારસાને સાચવવાના મહાન કાર્યમાં આપના સહભાગ બદલ આભાર. આપની ઊર્જા સભર સંપાદન સહભાગિતાથી આ વર્ષનું પ્રતિયોગિતા સંસ્કરણ સમૃદ્ધ અને સફળ રહ્યું છે. ભવિષ્યના સંસ્કરણોમાં પણ આપના તરફથી ઉત્સાહવર્ધક યોગદાન મળતું રહેશે તેવી અભિલાષા સાથે ધન્યવાદ... [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૩:૪૬, ૨ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ (IST) == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) on ૦૦:૦૦, ૧૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬ (IST)'' </div> <!-- Message sent by User:Gnoeee@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 --> == Wikipedia Asian Month 2025 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="text-align: center;"> [[File:2025 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|500px]] [[User:Betty2407|Betty2407]] ([[User talk:Betty2407|talk]]) 08:38, 6 June 2026 (UTC) on behalf of Wikipedia Asian Month User Group </div></div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=30642887 --> == Congratulations to the Local Winners of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, The Feminism and Folklore International Organizing Team is pleased to congratulate the Local Winners of '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]'''. Local Winners are participants who achieved top rankings within their respective language communities through their valuable contributions to documenting folklore, women's history, culture, traditions, and related knowledge on Wikimedia projects in their local languages. Your efforts have helped enrich Wikimedia content, preserve cultural heritage, and improve the representation of diverse communities and knowledge systems across the movement. We sincerely appreciate your dedication and contribution to the success of the campaign. === Appreciation Form === As a token of appreciation to receive prizes, all Local Winners are requested to complete the following form by '''22 June 2026'''. '''Form link''' - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdGU7vkzANkB8P1k2X-NPwOwqBoTZafzgUZ-23wnVCeW2cj3g/viewform here] ; Deadline : 22 June 2026 Please ensure that all information provided in the form is accurate and complete. This information will be used for the appreciation process. === Thank you === We extend our heartfelt thanks to all Local Winners for their outstanding contributions and continued support of free knowledge. Your work has strengthened local-language content and helped make knowledge about folklore and women more accessible to communities around the world. Congratulations once again on your achievement. —''Feminism and Folklore International Organizing Team'' </div> --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૨:૫૫, ૭ જૂન ૨૦૨૬ (IST) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30649454 --> == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૦:૦૧, ૧૮ જૂન ૨૦૨૬ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 --> gizb6dz1pmi5s02u2ryp980ahowrdt8 0 123770 901598 888465 2026-06-18T18:00:40Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901598 wikitext text/x-wiki {{Cleanup|reason=અસ્પષ્ટ ભાષાંતર.}} {{Infobox sportsperson |name=એસ. કલાઈવાણી |image = Kalaivani.jpg |sport= બૉક્સિંગ |birth_date= ૨૫ નવેમ્બર ૧૯૯૯ |nationality = ભારત |birth_place=ચેન્નાઈ, તમિલનાડુ, ભારત }} '''એસ. કલાઈવાણી''' (જન્મ ૨૫ નવેમ્બર ૧૯૯૯, ચેન્નાઈ, તામિલનાડુ) એક ભારતીય મહિલા બૉક્સર છે. જેઓ ૪૮ કિ.ગ્રા. કૅટેગરીમાં ભાગ લે છે. તેમણે ૨૦૧૯માં 18 વર્ષની ઉંમરે વિજયનગર ખાતે ભારતીય સિનિયર નેશનલ બૉક્સિંગ ચૅમ્પિયનશિપમાં સિલ્વર મેડલ જીત્યો હતો. તેમને ૨૦૧૯ની ભારતીય સિનિયર નેશનલ બૉક્સિંગ ચૅમ્પિયનશિપ દરમિયાન 'સૌથી આશાસ્પદ બૉક્સર' જાહેર કરાયાં હતાં. ૨૦૧૯માં તેમણે કાઠમંડુ, નેપાળ ખાતે યોજાયેલી સાઉથ એશિયન ગેમ્સમાં ગોલ્ડ મેડલ જીત્યો હતો.<ref name="bbc">{{Cite news|title=એસ. કલાઈવાણી : ભારતીય બૉક્સિંગનો ઊભરતો સિતારો|url=https://www.bbc.com/gujarati/india-55782758|newspaper=BBC News ગુજરાતી|access-date=2025-07-31|language=gu}}</ref> == અંગત જીવન અને પૃષ્ઠભૂમિ == એસ. કલાઈવાણીનો જન્મ ૧૯૯૯ની ૨૫મી નવેમ્બરે તામિલનાડુના ચેન્નાઈ ખાતે વૉશરમૅનપેટમાં થયો હતો.<ref name="boxing">{{Cite web|title=Official Website of Indian Amateur Boxing Federation (IABF) - Boxerdetails|url=https://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=11803|access-date=2025-07-31|website=www.indiaboxing.in|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090711/http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=11803|url-status=dead}}</ref> તેમના પિતા એમ. શ્રીનિવાસન એક ઍમેચ્યોર બૉક્સર હતા અને તેમના ભાઈ રણજીથ પણ રાષ્ટ્રીય કક્ષાના બૉકસર હતા. એસ. કલાઈવાણીના ભાઈને તેમના પિતા ઘરે તાલીમ આપતા હતા તે જોઈને તેઓ બાળપણમાં જ બૉક્સિંગ પ્રત્યે આકર્ષાયાં હતાં. પરિવાર સામે આર્થિક મુશ્કેલીઓ હતી જેથી કલાઈવાણીના પિતાએ વધારાની આવક રળવા માટે ખેતી કરવાની શરૂ કરી હતી.<ref name="scroll">{{Cite web|last=Vishal|first=R.|date=2019-01-15|title=Tamil Nadu’s Kalaivani is emerging as the surprise package in Indian women’s boxing|url=https://scroll.in/field/909398/tamil-nadus-kalaivani-is-emerging-as-the-surprise-package-in-indian-womens-boxing|access-date=2025-07-31|website=Scroll.in|language=en}}</ref> કલાઈવાણીને પિતા તરફથી પ્રોત્સાહન મળતું પરંતુ શાળાના શિક્ષકો ઇચ્છતા હતા કે કલાઈવાણી શિક્ષણ પ્રત્યે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે. કલાઈવાણીએ ધોરણ ૪થી બૉક્સિંગ શરૂ કરી દીધું હતું.<ref name="deccan">{{Cite web|last=SURANA|first=NEHA|date=2020-02-01|title=Packing a punch {{!}} Packing a punch|url=https://www.deccanchronicle.com/sports/in-other-news/010220/packing-a-punch-3.html|access-date=2025-07-31|website=www.deccanchronicle.com|language=en}}</ref> જ્યારથી સબ જુનિયર લેવલ પર તેઓ મેડલ્સ જીતવા લાગ્યાં ત્યારથી તેઓ સ્કૂલમાં 'ગોલ્ડન ગર્લ' તરીકે જાણીતા બન્યાં હતાં.<ref name="scroll" /> સંબંધીઓના વિરોધ છતાં તેમના પિતાએ કલાઈવાણીને એ જ તાલીમ આપી જે પોતાના પુત્રને અપાવતા હતા. મર્યાદિત નાણાકીય સંસાધનોને કારણે પિતાએ પરિવારમાં માત્ર કલાઇવાણીની તાલીમ પર જ ધ્યાન કેંદ્રિત કરવાનું નક્કી કર્યું હતું.<ref name="deccan" /> == સિદ્ધિઓ == એસ. કલાઈવાણીએ નવ વર્ષની ઉંમરે પહેલી વાર બૉક્સિંગ રમવાનું શરૂ કર્યું. તેમણે વર્ષ ૨૦૧૨માં સબ-જુનિયર વિમેન્સ નેશનલ બૉક્સિંગ ચૅમ્પિયનશિપમાં બ્રૉન્ઝ મેડલ જીત્યો હતો.<ref name="boxing" /> તેમણે ૨૦૧૯ માં સિનિયર વિમેન્સ નેશનલ બૉક્સિંગ ચૅમ્પિયનશિપમાં સિલ્વર મેડલ જીત્યો હતો.<ref name="scroll" /> ૨૦૧૯ માં કાઠમંડુ ખાતેની સાઉથ એશિયન ગેમ્સમાં કલાઈવાણીએ નેપાળના મહાર્જન લલિતાને ૪૮ કિલોગ્રામ મુકાબલામાં હરાવીને ભારતને ગોલ્ડ મેડલ અપાવી હતી.<ref>{{Cite news|title=S.Kalaivani: ‘Boxing keeps my head straight’|url=https://www.fistosports.com/interview-skalaivani-boxing-keeps-my-head-straight-inspire-institute-for-sport-iis-ronald-simms-indian-boxing-talent|date=2020-12-01|access-date=2025-07-31|language=en-US|first=FISTO|last=SPORTS|archive-date=2021-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420064009/https://www.fistosports.com/interview-skalaivani-boxing-keeps-my-head-straight-inspire-institute-for-sport-iis-ronald-simms-indian-boxing-talent|url-status=dead}}</ref> આ યુવાન ભારતીય બૉક્સરનો લક્ષ્યાંક ૨૦૨૪ ઑલિમ્પિક્સમાં દેશ માટે ગોલ્ડ મેડલ જીતવાનો છે. કલાઈવાણી હાલમાં ૪૮ કિલોગ્રામ કૅટેગરીમાં ભાગ લે છે, પરંતુ આ કૅટેગરી ઑલિમ્પિક્સનો ભાગ નથી. તેથી ઑલિમ્પિક્સમાં ભાગ લેવા માટે તેમણે વધુ વજનની કૅટેગરીમાં આગળ વધવું પડશે.<ref name="bbc" /> === મેડલ === * ૨૦૧૨માં સબ જુનિયર વિમેન્સ બૉક્સિંગ ચૅમ્પિયનશિપમાં એક બ્રૉન્ઝ મેડલ * ૨૦૧૯માં સિનિયર નેશનલ વિમેન્સ બૉક્સિંગ ચૅમ્પિયનશિપમાં એક સિલ્વર મેડલ * ૨૦૧૯ માં સાઉથ એશિયન ગેમ્સ, કાઠમંડુ ખાતે એક ગોલ્ડ મેડલ == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:ખેલાડી]] 771oro8pwcit7ixp5jl8gj41ok31dvo 0 140290 901605 890447 2026-06-19T01:55:49Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901605 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency|agency_name=''ગુજરાત સરકારની એજન્સીઓની યાદી''|type=|nativename=|nativename_a=|nativename_r=|logo=Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg|logo_width=150px|logo_caption=|seal=|seal_width=|seal_caption=|picture=|picture_width=|picture_caption=|formed=|preceding1=|preceding2=<!-- (etc.) -->|dissolved=|superseding=|jurisdiction=[[ગુજરાત]]|headquarters=[[ગાંધીનગર]]|coordinates=|motto=|employees=|budget=|minister1_name=|minister1_pfo=|minister2_name=|minister2_pfo=<!-- (etc.) -->|deputyminister1_name=|deputyminister1_pfo=|deputyminister2_name=|deputyminister2_pfo=<!-- (etc.) -->|chief1_name=|chief1_position=|chief2_name=|chief2_position=<!-- (etc.) -->|parent_department=|parent_agency=|child1_agency=|child2_agency=<!-- (etc.) -->|keydocument1=<!-- (etc.) -->|website=|footnotes=|map=|map_width=|map_caption=}}'''ગુજરાત સરકારની સંસ્થાઓ''' એ ભારતના [[ગુજરાત]] રાજ્યમાં [[ગુજરાત સરકાર]] અથવા [[ભારત સરકાર]] દ્વારા વ્યાપારી અને બિન-વ્યાવસાયિક સંસ્થાઓ છે. આમાં રાજ્ય સંચાલિત જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો ( પીએસયુ ), વૈધાનિક નિગમો અને સહકારી મંડળીઓનો સમાવેશ થાય છે. આ વ્યાપારી સંસ્થાઓ આ રાજ્યના આર્થિક વિકાસ માટે મહત્વપૂર્ણ છે. <ref>{{Cite web|title=statutory corporations, companies and other bodies in government ...|url=https://loksabha.nic.in/writereaddata/questions/Questions_Brochure.pdf|website=loksabha.nic.in}}</ref> [[ગુજરાત|ગુજરાતમાં]] 97 રાજ્ય જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો (પીએસયુ) છે. <ref>{{Cite web|date=2023-02-24|title=Govt mulling PSU disinvestment to generate funds: Gujarat FM|url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/gujarat-finance-minister-govt-psu-disinvestment-generate-funds-8465122/|access-date=2023-04-08|website=The Indian Express|language=en}}</ref> 2018માં, 50 PSUsએ CAGના રિપોર્ટ અનુસાર નફો કર્યો હતો. <ref>{{Cite web|date=2019-07-29|title=50 Gujarat PSUs posted profit, 19 incurred losses in FY18: CAG|url=https://indianexpress.com/article/india/50-gujarat-psus-posted-profit-19-incurred-losses-in-fy18-cag-5861639/|access-date=2023-04-08|website=The Indian Express|language=en}}</ref> 5 ગુજરાત PSUs ફોર્ચ્યુન ઈન્ડિયા 500 માં સ્થાન બનાવે છે. <ref>{{Cite web|title=5 Gujarat PSUs in Fortune India 500 list|url=https://www.dnaindia.com/india/report-5-gujarat-psus-in-fortune-india-500-list-1647137|access-date=2023-04-08|website=DNA India|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Bureau|first=PSU Watch|title=These PSUs made it to Fortune 500 list 2020 of Indian companies|url=https://psuwatch.com/national-news/these-psus-made-it-to-fortune-500-list-2020-of-indian-companies|access-date=2023-04-08|website=PSU Watch|language=en}}</ref> 2018 માં, સાત ગુજરાત PSUs પણ D&Bના ભારતના ટોચના 500 માં સ્થાન મેળવે છે <ref>{{Cite web|date=2015-05-27|title=Seven Gujarat PSUs make it to D&amp;B's 'India's top 500 cos' list|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/seven-gujarat-psus-make-it-to-dampbs-indias-top-500cos-list/article7251731.ece|access-date=2023-04-08|website=www.thehindubusinessline.com|language=en}}</ref> == પ્રસ્તાવના == ગુજરાતમાં જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો (પીએસયુ) તેમની પ્રકૃતિ અને હેતુના આધારે જુદા જુદા અધિનિયમો હેઠળ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. ગુજરાતમાં PSUs કે જેના હેઠળ સ્થાપવામાં આવે છે તેમાંથી કેટલાક મહત્વના અધિનિયમો અહીં છે: <ref>{{Cite web|title=GIDC|url=https://gidc.gujarat.gov.in/Pages/Contents/Acts|access-date=2023-04-08|website=gidc.gujarat.gov.in|archive-date=2023-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408090323/https://gidc.gujarat.gov.in/Pages/Contents/Acts|url-status=dead}}</ref> * કંપની એક્ટ, 2013 : ગુજરાતમાં ઘણા જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો ( પીએસયુ ) કંપની એક્ટ, 2013 હેઠળ સ્થપાયા છે. આ અધિનિયમ ભારતમાં કંપનીઓના નિવેશ, કામગીરી અને નિયમન માટે જોગવાઈ કરે છે. આ અધિનિયમ હેઠળ ગુજરાત સ્ટેટ ફર્ટિલાઇઝર્સ એન્ડ કેમિકલ્સ લિમિટેડ (GSFC) અને ગુજરાત સ્ટેટ પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (GSPC) જેવી કંપનીઓની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. <ref>{{Cite web|title=Company's act, 2013|url=http://www.mca.gov.in/Ministry/pdf/The_Companies_Bill_2012.pdf|website=www.mca.gov.in|access-date=2023-05-20|archive-date=2023-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603105253/https://www.mca.gov.in/Ministry/pdf/The_Companies_Bill_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> * ગુજરાત રાજ્ય નાણાકીય નિગમ અધિનિયમ, 1951: આ અધિનિયમ ગુજરાત રાજ્ય નાણાકીય નિગમ (GSFC) ની સ્થાપના માટે જોગવાઈ કરે છે, જે રાજ્યમાં નાના અને મધ્યમ કક્ષાના ઉદ્યોગોને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. <ref>{{Cite web|title=Gujarat State Financial Corporations Act, 1951|url=https://www.courtkutchehry.com/Judgement/Search/AdvancedV2?s_acts=Gujarat%20State%20Financial%20Corporations%20Act,%201951|access-date=2023-04-08|website=www.courtkutchehry.com}}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat State Financial Corporation Act, 1951|url=https://gsfc.gujarat.gov.in/|website=gsfc.gujarat.gov.in|access-date=2023-05-20|archive-date=2022-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220054430/https://gsfc.gujarat.gov.in/|url-status=dead}}</ref> * ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કોર્પોરેશન એક્ટ, 1972: આ અધિનિયમ ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ કોર્પોરેશન (GIIC) ની સ્થાપના માટે જોગવાઈ કરે છે, જે રાજ્યમાં ઔદ્યોગિક એકમોને નાણાકીય અને તકનીકી સહાય પૂરી પાડે છે. <ref>{{Cite web|title=Gujarat Industrial Investment Corporation|url=https://indiankanoon.org/doc/1942467/|website=Indian kanoon}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Industrial Investment Corporation Limited|url=https://giic.gujarat.gov.in/|website=giic.gujarat.gov.in|access-date=2023-05-20|archive-date=2019-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190827123404/https://giic.gujarat.gov.in/|url-status=dead}}</ref> * ગુજરાત ઔદ્યોગિક વિકાસ અધિનિયમ, 1962: આ અધિનિયમ [[જી.આઈ.ડી.સી.|ગુજરાત ઔદ્યોગિક વિકાસ નિગમ]] (GIDC) ની સ્થાપના માટે જોગવાઈ કરે છે, જે ઔદ્યોગિક વસાહતોના વિકાસ માટે, ઉદ્યોગોને માળખાકીય સુવિધાઓ પૂરી પાડવા અને રાજ્યમાં ઔદ્યોગિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે જવાબદાર છે. <ref>{{Cite web|title=The Gujarat Industrial Development Act 1962 - GIDC|url=https://gidc.gujarat.gov.in/pdf/act-and-rules/Gujarat-Act-No-XXIII-of-1962.pdf|website=gidc.gujarat.gov.in|access-date=2023-05-20|archive-date=2023-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408090323/https://gidc.gujarat.gov.in/pdf/act-and-rules/Gujarat-Act-No-XXIII-of-1962.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Industrial Development Act, 1962|url=http://www.bareactslive.com/Guj/guj083.htm?AspxAutoDetectCookieSupport=1|access-date=2023-04-08|website=www.bareactslive.com|archive-date=2023-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408090322/http://www.bareactslive.com/Guj/guj083.htm?AspxAutoDetectCookieSupport=1|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat act 023 of 1962 : Gujarat Industrial Development Act, 1962 {{!}} CaseMine|url=https://www.casemine.com/act/in/5a9ccc6c4a93265347812213|access-date=2023-04-08|website=www.casemine.com|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Industrial Development Act, 1962|url=https://vlex.in/vid/gujarat-industrial-development-act-545548198|access-date=2023-04-08|website=vLex|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Gujarat Industrial Development Act, 1962|url=https://www.latestlaws.com/bare-acts/state-acts-rules/gujarat-state-laws/gujarat-industrial-development-act-1962/|access-date=2023-04-08|website=latestlaws.com|language=en}}</ref> * ગુજરાત મિનરલ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન એક્ટ, 1961: આ અધિનિયમ ગુજરાત મિનરલ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (GMDC) ની સ્થાપના માટે જોગવાઈ કરે છે, જે રાજ્યમાં ખનિજોની શોધ, શોષણ અને પ્રક્રિયા માટે જવાબદાર છે. <ref>{{Cite web|title=Gujarat Mineral Development Corporation Act|url=https://www.gmdcltd.com/wp-content/uploads/2022/07/filenameFtcwCrfftLW1eoi_dividend-banker_2021-22.pdf|website=www.gmdcltd.com}}</ref> == પીએસયુ(PSUs)ની યાદી == '''જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો''' ( '''પીએસયુ''' ) એ સરકારની માલિકીની સંસ્થાઓ છે, જે [[ભારત સરકાર|ભારત ''સરકાર'']] અથવા ભારતની રાજ્ય સરકારો દ્વારા સ્થાપિત અને માલિકીની છે. ''જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમોની'' સ્થાપના કાં તો રાષ્ટ્રીયકરણ દ્વારા કરવામાં આવે છે અથવા ''કેન્દ્ર સરકાર'' અને ''રાજ્ય સરકારના'' ''એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડર'' દ્વારા અથવા કેન્દ્ર સરકારના કિસ્સામાં ''સંસદના'' ''અધિનિયમ'' અને રાજ્ય સરકારના કિસ્સામાં ''રાજ્ય'' ''વિધાનસભાના'' અધિનિયમ દ્વારા ''સરકારને'' નફો મેળવવાના હેતુથી સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. ખાનગી ક્ષેત્રની સંસ્થાઓ, નાગરિકોને પોસાય તેવા ભાવે ઉત્પાદનો અને સેવાઓ પ્રદાન કરે છે, સરકારી યોજનાઓનો અમલ કરે છે અને દેશના દૂરના સ્થળોએ ઉત્પાદનો અને સેવાઓ પહોંચાડે છે. '''સેક્ટર દ્વારા જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમોની યાદી''' : <ref>{{Cite web|title=List of PSUs in Gujarat - page 1 & 2 of pdf|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/documents/ListofPSUs,JointSectorPSUAuthorities.pdf|website=[[Government of Gujarat]]}}{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Incomplete list|date=}} === કૃષિ અને સહકાર વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |1 |ગુજરાત રાજ્ય જમીન વિકાસ નિગમ લિ |[[ગાંધીનગર]] |[http://gsldc.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200520203122/http://gsldc.gujarat.gov.in/ |date=2020-05-20 }} |- |2 |ગુજરાત એગ્રો ઇન્ડસ્ટ્રીઝ કોર્પોરેશન લિ |[[ગાંધીનગર]] |[http://gaic.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230511134319/https://gaic.gujarat.gov.in/ |date=2023-05-11 }} |- |3 |ગુજરાત રાજ્ય બીજ નિગમ લિ |[[ગાંધીનગર]] |[http://www.gurabini.com/] |- |4 |ગુજરાત ઘેટાં અને ઊન વિકાસ નિગમ લિ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gusheel.gujarat.gov.in/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227224122/http://gusheel.gujarat.gov.in/index.htm |date=2015-12-27 }} |} === ઉર્જા અને પેટ્રોકેમિકલ્સ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યાલય !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |5 |ગુજરાત પાવર કોર્પોરેશન લિ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gpcl.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220125122949/https://gpcl.gujarat.gov.in// |date=2022-01-25 }} |- |6 |ગુજરાત સ્ટેટ પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.gspcgroup.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522194040/https://gspcgroup.com/ |date=2023-05-22 }} |- |7 |GSPC LNG લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gspcgroup.com/]{{Dead link|date=મે 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |8 |GSPC (JPDA) લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.gspcgroup.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522194040/https://gspcgroup.com/ |date=2023-05-22 }} |- |9 |જીએસપીસી પીપાવાવ પાવર કોર્પોરેશન લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gpcl.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=13] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519162528/https://gpcl.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=13 |date=2022-05-19 }} |- |10 |ગુજરાત સ્ટેટ પેટ્રોનેટ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gspcgroup.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522194040/https://gspcgroup.com/ |date=2023-05-22 }} |- |11 |જીએસપીએલ ઈન્ડિયા ગેસનેટ લિમિટેડ |[[અમદાવાદ]] |[http://www.gspcgroup.com/GIGL/] |- |12 |જીએસપીએલ ઈન્ડિયા ટ્રાન્સકો લિમિટેડ |[[અમદાવાદ]] |[http://www.gspcgroup.com/GITL/] |- |13 |ગુજરાત ઉર્જા વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[http://www.guvnl.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230521005329/https://www.guvnl.com/ |date=2023-05-21 }} |- |14 |ગુજરાત રાજ્ય વિદ્યુત નિગમ લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://www.gsecl.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230524231655/https://www.gsecl.in/ |date=2023-05-24 }} |- |15 |ઉત્તર ગુજરાત વિજ કંપની લિમિટેડ |[[મહેસાણા]] |[https://www.ugvcl.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230527233050/https://ugvcl.com/ |date=2023-05-27 }} |- |16 |દક્ષિણ ગુજરાત વિજ કંપની લિમિટેડ |[[સુરત]] |[https://www.dgvcl.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230525171050/https://www.dgvcl.com/ |date=2023-05-25 }} |- |17 |પશ્ચિમ ગુજરાત વિજ કંપની લિમિટેડ |[[રાજકોટ]] |[https://www.pgvcl.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230508045540/https://www.pgvcl.com/ |date=2023-05-08 }} |- |18 |મધ્ય ગુજરાત વિજ કંપની લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://www.mgvcl.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522123745/https://www.mgvcl.com/ |date=2023-05-22 }} |- |19 |ગુજરાત સ્ટેટ એનર્જી જનરેશન કંપની લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://www.gsecl.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230524231655/https://www.gsecl.in/ |date=2023-05-24 }} |- |20 |ગુજરાત એનર્જી ટ્રાન્સમિશન કોર્પોરેશન લિ |[[વડોદરા]] |[https://www.getcogujarat.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210805033131/http://getcogujarat.com/ |date=2021-08-05 }} |- |21 |ભાવનગર એનર્જી કંપની લિ |[[ભાવનગર]] |[https://www.gsecl.in/projects/bhavnagar-lignite-thermal-power-station/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408060427/https://www.gsecl.in/projects/bhavnagar-lignite-thermal-power-station/ |date=2023-04-08 }} |- |22 |ગુજરાત ઇન્ફો પેટ્રો લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gipl.in/]{{Dead link|date=મે 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |23 |ગુજરાત ગેસ કંપની લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://www.gujaratgas.com/] |} === નાણા વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |24 |ગુજરાત સ્ટેટ ફાયનાન્સિયલ સર્વિસીસ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.gsfs.co.in/] |- |25 |ગુજરાત સ્ટેટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[http://www.gujsil.in/] |} === અન્ન અને નાગરિક પુરવઠા વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU !મુખ્ય મથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |26 |ગુજરાત નાગરિક પુરવઠા નિગમ લિમિટેડ |ગાંધીનગર |[https://gscscl.gujarat.gov.in/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227021813/http://gscscl.gujarat.gov.in/index.htm |date=2015-12-27 }} |} === વન અને પર્યાવરણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU ! !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |27 |ગુજરાત રાજ્ય વન વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://www.gsfdcltd.co.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230520171832/https://gsfdcltd.co.in/ |date=2023-05-20 }} |} === આરોગ્ય અને કુટુંબ કલ્યાણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |28 |ગુજરાત ઔષધીય વનસ્પતિ બોર્ડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gmpb.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190122200343/https://gmpb.gujarat.gov.in/ |date=2019-01-22 }} |- |29 |ગુજરાત મેડિકલ સર્વિસ કોર્પોરેશન લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gmscl.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180410155433/https://gmscl.gujarat.gov.in/ |date=2018-04-10 }} |} === ગૃહ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |30 |ગુજરાત રાજ્ય પોલીસ હાઉસિંગ કોર્પોરેશન લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gsphc.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411003333/https://www.gsphc.gujarat.gov.in/ |date=2021-04-11 }} |} === ઉદ્યોગ અને ખાણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |31 |આલ્કોક એશડાઉન (ગુજરાત) લિમિટેડ |[[ભાવનગર]] |[https://www.bloomberg.com/profile/company/9255909Z:IN] |- |32 |ગુજરાત મિનરલ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન લિમિટેડ |[[અમદાવાદ]] |[https://gmdcltd.com/] |- |33 |ગુજરાત ઈન્ડસ્ટ્રીયલ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ કોર્પોરેશન લિ |[[અમદાવાદ]] |[https://giic.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827123404/https://giic.gujarat.gov.in/ |date=2019-08-27 }} |- |34 |ગુજરાત પ્રવાસન નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.gujarattourism.com/] |- |35 |ગુજરાત હેન્ડલૂમ એન્ડ હેન્ડીક્રાફ્ટ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન લિમિટેડ |[[અમદાવાદ]] |[https://gurjari.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220701151104/https://gurjari.gujarat.gov.in/ |date=2022-07-01 }} |- |36 |ગુજરાત ગ્રામીણ ઔદ્યોગિક માર્કેટિંગ કોર્પોરેશન લિમિટેડ |[[અમદાવાદ]] |[https://m.economictimes.com/company/gujarat-rural-industries-marketing-corporation-limited/U51100GJ1979SGC003391] |- |37 |ગુજરાત ગ્રોથ સેન્ટર ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://m.economictimes.com/company/gujarat-growth-centres-development-corporation-ltd/U45201GJ1992GOI018678] |- |38 |ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફાઇનાન્સ કંપની ઓફ ગુજરાત લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://m.economictimes.com/company/infrastructure-finance-company-gujarat-limited/U67120GJ2000SGC037295] |- |39 |ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રીયલ એન્ડ ટેકનિકલ કન્સલ્ટન્સી લિમિટેડ |[[અમદાવાદ]] |[https://www.gitco.co.in/] |- |40 |ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રીયલ કોરિડોર કોર્પોરેશન લિ |[[ગાંધીનગર]] |[https://economictimes.indiatimes.com/company/gujarat-industrial-corridor-corporation-limited/U45209GJ2009SGC056466] |- |41 |ગુજરાત સ્ટેટ એવિએશન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કંપની લિમિટેડ |[[અમદાવાદ]] |[https://gujsail.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827121630/https://gujsail.gujarat.gov.in/ |date=2019-08-27 }} |- |42 |ધોલેરા ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ કંપની લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://dholera.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230128034301/https://www.dholera.gujarat.gov.in/ |date=2023-01-28 }} |- |43 |દહેજ SEZ લિમિટેડ |[[ભરૂચ]] |[https://www.dahejsez.com/] |- |44 |ગુજરાત પ્રવાસ વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://tourism.gujarat.gov.in/]{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |45 |ગુજરાત પવિત્ર યાત્રાધામ વિકાસ બોર્ડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://yatradham.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230526131037/https://yatradham.gujarat.gov.in/ |date=2023-05-26 }} |- |46 |નર્મદા ક્લીન ટેક |[[ભરૂચ]] |[http://www.nctc.co.in/] |- |47 |સરીગામ સ્વચ્છ પહેલ |[[વલસાડ]] |[https://m.economictimes.com/company/sarigam-clean-initiative/U93000GJ2015NPL083458] |} === નર્મદા જળ સંપત્તિ અને પાણી પુરવઠા કલ્પસર વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |48 |ગુજરાત જળ સંસાધન વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gwrdc.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190822132959/http://gwrdc.gujarat.gov.in/ |date=2019-08-22 }} |- |49 |સરદાર સરોવર નર્મદા નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.sardarsarovardam.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230515015627/https://www.sardarsarovardam.org/ |date=2023-05-15 }} |- |50 |ગુજરાત વોટર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gwilws.gujarat.gov.in/]{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} === પંચાયત ગ્રામ ગૃહ નિર્માણ અને ગ્રામ વિકાસ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્ય મથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |51 |ગુજરાત રાજ્ય ગ્રામ વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gsrdc.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408064541/https://gsrdc.org/ |date=2023-04-08 }} |- |52 |ગુજરાત લાઇવલીહુડ પ્રમોશન કંપની લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[http://glpc.co.in/] |} === બંદરો અને પરિવહન વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યાલય !વેબસાઈટ |- |53 |ગુજરાત પોર્ટ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એન્ડ ડેવલપમેન્ટ કંપની |[[ગાંધીનગર]] |[https://maritimecluster.org/contact-us/] |- |54 |[[ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહનવ્યવહાર નિગમ|ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમ]] |[[અમદાવાદ]] |[https://www.gsrtc.in/] |- |55 |ગાંધીનગર રેલવે અને શહેરી વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.garud.org.in/] |- |56 |ગુજરાત મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.gujaratmetrorail.com/] |} === માર્ગ અને મકાન વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યાલય !વેબસાઈટ |- |57 |ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વિકાસ નિગમ લિ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gsrdc.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607154053/https://www.gsrdc.com/ |date=2023-06-07 }} |} === વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |58 |ગુજરાત ઇન્ફોર્મેટિક્સ લિમિટેડ |ગાંધીનગર |[https://gil.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230529045615/https://gil.gujarat.gov.in/ |date=2023-05-29 }} |- |59 |ગુજરાત ISP સર્વિસીસ લિમિટેડ |ગાંધીનગર |[https://gil.gujarat.gov.in/it_policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230531041258/https://gil.gujarat.gov.in/it_policy |date=2023-05-31 }} |- |60 |ગુજરાત ફાઈબર ગ્રીડ નેટવર્ક લિમિટેડ |ગાંધીનગર |[https://bharatnet.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411092524/https://bharatnet.gujarat.gov.in/ |date=2023-04-11 }} |- |61 |BISAG સેટેલાઇટ કોમ્યુનિકેશન |ગાંધીનગર |[https://bisag-n.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408070738/https://bisag-n.gov.in/ |date=2023-04-08 }} |} === સામાજિક ન્યાય અને અધિકારીતા વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |62 |ગુજરાત લઘુમતી નાણા અને વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://sje.gujarat.gov.in/gmfdcl/home?lang=English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230410074214/https://sje.gujarat.gov.in/gmfdcl/home?lang=English |date=2023-04-10 }} |- |63 |ગુજરાત ગોપાલક વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર રેલ્વે સ્ટેશન|ગાંધીનગર]] |[https://sje.gujarat.gov.in/ggvn/home?lang=English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230528115727/https://sje.gujarat.gov.in/ggvn/home?lang=English |date=2023-05-28 }} |- |64 |ગુજરાત ઠાકોર અને કોળી વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://sje.gujarat.gov.in/gtkvn/Home?lang=English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230528135542/https://sje.gujarat.gov.in/gtkvn/Home?lang=English |date=2023-05-28 }} |- |65 |ગુજરાત સફાઈ કામદાર વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://sje.gujarat.gov.in/gskvn/home?lang=English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230528133425/https://sje.gujarat.gov.in/gskvn/Home?lang=English |date=2023-05-28 }} |- |66 |ગુજરાત વિચરતી અને વિમુક્ત જાતિ વિકાસ નિગમ |[[ગાંધીનગર]] |[https://sje.gujarat.gov.in/gntdnt/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230602130407/https://sje.gujarat.gov.in/gntdnt/ |date=2023-06-02 }} |- |67 |આંબેડકર અંત્યોદય વિકાસ નિગમ દ્વારા ડો |[[ગાંધીનગર]] |[https://m.economictimes.com/company/dr-ambedkar-antyodaya-development-corporation/U85300GJ2014NPL080965] |- |68 |બિન અનામત વર્ગ શિક્ષાનિક અને આર્થિક વિકાસ નિગમ |[[ગાંધીનગર]] |[https://sje.gujarat.gov.in/gbcdc/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230528124725/https://sje.gujarat.gov.in/gbcdc/ |date=2023-05-28 }} |} === શહેરી વિકાસ અને શહેરી ગૃહ નિર્માણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |69 |ગુજરાત અર્બન ડેવલપમેન્ટ કંપની લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gudc.gujarat.gov.in/]{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |70 |ગાંધીનગર અને અમદાવાદ માટે મેટ્રો લિંક એક્સપ્રેસ |[[અમદાવાદ]] |[https://www.gujaratmetrorail.com/] |} === મહિલા અને બાળ વિકાસ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !PSU નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |71 |ગુજરાત મહિલા આર્થિક વિકાસ નિગમ લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[http://gwedc.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230401012104/http://gwedc.gov.in/ |date=2023-04-01 }} |} == વૈધાનિક નિગમની યાદી == ''વૈધાનિક કોર્પોરેશનો'' સંસદના વિશેષ અધિનિયમ દ્વારા અસ્તિત્વમાં આવેલી સરકારી સંસ્થાઓ છે. આ અધિનિયમ તેની સત્તાઓ અને કાર્યો, તેના કર્મચારીઓને સંચાલિત કરતા નિયમો અને નિયમો અને સરકારી વિભાગો સાથેના તેના સંબંધોને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. '''સેટર દ્વારા ગુજરાતમાં વૈધાનિક નિગમની યાદી:''' <ref>{{Cite web|title=List of PSUs in Gujarat - page 3 of pdf|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/documents/ListofPSUs,JointSectorPSUAuthorities.pdf|website=[[Government of Gujarat]]}}{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === કૃષિ અને સહકાર વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |1 |ગુજરાત રાજ્ય વેરહાઉસિંગ કોર્પોરેશન |[[ગાંધીનગર]] |[https://gswc.gujarat.gov.in/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190827121716/https://gswc.gujarat.gov.in/index.htm |date=2019-08-27 }} |} === વન અને પર્યાવરણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |2 |ગુજરાત પ્રદુષણ નિયંત્રણ બોર્ડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gpcb.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408072227/https://gpcb.gov.in/ |date=2023-04-08 }} |} === ઉદ્યોગો અને ખાણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યાલય !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |3 |[[જી.આઈ.ડી.સી.|ગુજરાત ઔદ્યોગિક વિકાસ નિગમ]] |[[ગાંધીનગર]] |[https://gidc.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522121112/https://gidc.gujarat.gov.in/ |date=2023-05-22 }} |- |4 |ગુજરાત રાજ્ય નાણાકીય નિગમ |[[અમદાવાદ]] |[https://gsfc.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221220054430/https://gsfc.gujarat.gov.in/ |date=2022-12-20 }} |- |5 |ગુજરાત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.gidb.org/] |- |6 |ગુજરાત રાજ્ય ખાદી ગ્રામોદ્યોગ બોર્ડ |[[અમદાવાદ]] |[https://www.khadigujarat.in/contact.html] |} === નર્મદા જળ સંપત્તિ અને પાણી પુરવઠા કલ્પસર વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |7 |ગુજરાત પાણી પુરવઠા અને ગટર વ્યવસ્થા બોર્ડ (GWSSB) |[[ગાંધીનગર]] |[https://gwssb.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706094825/https://gwssb.gujarat.gov.in// |date=2022-07-06 }} |} === પંચાયત ગ્રામ ગૃહ નિર્માણ અને ગ્રામ વિકાસ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |8 |ગુજરાત ગ્રામીણ ગૃહ નિર્માણ બોર્ડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gujarathousingboard.gujarat.gov.in/]{{Dead link|date=જૂન 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} === બંદરો અને પરિવહન વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |9 |ગુજરાત મેરીટાઇમ બોર્ડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://gmbports.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230224083345/https://gmbports.org/ |date=2023-02-24 }} |- |10 |[[ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહનવ્યવહાર નિગમ|ગુજરાત સ્ટેટ રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પો.]] |[[અમદાવાદ]] |[http://www.gsrtc.in/]{{Dead link|date=જુલાઈ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} === સામાજિક ન્યાય અને અધિકારીતા વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યાલય !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |11 |ગુજરાત પછાત વર્ગ વિકાસ નિગમ |[[અમદાવાદ]] |[https://sje.gujarat.gov.in/gbcdc/home?lang=English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607154954/https://sje.gujarat.gov.in/gbcdc/home?lang=English |date=2023-06-07 }} |- |12 |ગુજરાત રાજ્ય અનુસૂચિત જાતિ વિકાસ નિગમ |[[ગાંધીનગર]] |[https://sje.gujarat.gov.in/gscdc/home?lang=English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230528123654/https://sje.gujarat.gov.in/gscdc/home?lang=English |date=2023-05-28 }} |} === આદિજાતિ વિકાસ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |13 |ગુજરાત આદિજાતિ વિકાસ નિગમ |[[વડોદરા]] |[https://adijatinigam.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220521050006/https://adijatinigam.gujarat.gov.in/ |date=2022-05-21 }} |} === શહેરી વિકાસ અને શહેરી ગૃહ નિર્માણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કોર્પોરેશનનું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |14 |ગુજરાત મ્યુનિસિપલ ફાયનાન્સ બોર્ડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.gmfb.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408074434/https://www.gmfb.in/ |date=2023-04-08 }} |- |15 |ગુજરાત હાઉસિંગ બોર્ડ |[[અમદાવાદ]] |[https://gujarathousingboard.gujarat.gov.in/]{{Dead link|date=જૂન 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} == સંયુક્ત ક્ષેત્રની કંપનીઓની યાદી == '''[[ગુજરાત સરકાર|ગુજરાત સરકારની]] સંયુક્ત સાહસ કંપનીઓની યાદી:''' <ref>{{Cite web|title=List of Joint Sector Companies in Gujarat - page 4 of pdf|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/documents/ListofPSUs,JointSectorPSUAuthorities.pdf|website=[[Government of Gujarat]]}}{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === કૃષિ અને સહકાર વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કંપની નું નામ !મુખ્યાલય !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |1 |ગ્રોમેક્સ એગ્રી ઇક્વિપમેન્ટ લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[http://www.trakstartractor.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230508113704/https://www.trakstartractor.com/ |date=2023-05-08 }} |} === ઉર્જા અને પેટ્રોકેમિકલ્સ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કંપની નું નામ !મુખ્યાલય !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |2 |ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રીઝ પાવર કંપની લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://www.gipcl.com/] |- |3 |ગુજરાત સ્ટેટ ફર્ટિલાઇઝર્સ એન્ડ કેમિકલ્સ લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://www.gsfclimited.com/] |- |4 |[[ગુજરાત નર્મદાવેલી ફર્ટિલાઇઝર કંપની લિમિટેડ|ગુજરાત નર્મદા વેલી ફર્ટિલાઇઝર્સ કંપની લિમિટેડ]] |[[ભરૂચ]] |[https://www.gnfc.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717084226/https://www.gnfc.in/ |date=2019-07-17 }} |- |5 |સાબરમતી ગેસ કંપની લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.sabarmatigas.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230610035731/https://www.sabarmatigas.in/ |date=2023-06-10 }} |- |6 |ગુજરાત આલ્કલીઝ એન્ડ કેમિકલ્સ લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://www.gacl.com/] |} === ઉદ્યોગ અને ખાણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કંપની નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |7 |ગુજરાત રેલ્વે અને શહેરી વિકાસ કંપની લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.garud.org.in/] |- |8 |ગુજરાત રેલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન લિ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.gride.org.in/] |} === વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કંપની નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |9 |ક્રિએટિવ ઇન્ફોસિટી લિમિટેડ |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.theinfocity.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230528190029/https://www.theinfocity.in/ |date=2023-05-28 }} |} === શહેરી વિકાસ અને શહેરી ગૃહ નિર્માણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કંપની નું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |10 |[[ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટિ|ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટી કંપની લિમિટેડ]] |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.giftgujarat.in/] |} === નર્મદા જળ સંપત્તિ અને પાણી પુરવઠા કલ્પસર વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !કંપની નું નામ !મુખ્યાલય !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |11 |ગુજરાત ગ્રીન રિવોલ્યુશન કંપની લિમિટેડ |[[વડોદરા]] |[https://ggrc.co.in/] |} == રાજ્ય સરકાર સત્તાવાળાઓ == '''રાજ્ય સરકાર સત્તાધિકારીઓ(અથૉરિટી)ની યાદી:''' <ref>{{Cite web|title=List of State Government Authorities in Gujarat - page 6 & 7 of pdf|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/documents/ListofPSUs,JointSectorPSUAuthorities.pdf|website=[[Government of Gujarat]]}}{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ઉદ્યોગ અને ખાણ વિભાગ === {| class="wikitable" !ના. !ઓથોરિટીનું નામ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |1 |ધોલેરા સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્રાદેશિક વિકાસ સત્તામંડળ |[[ધોલેરા]] |[https://dholera.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230128034301/https://www.dholera.gujarat.gov.in/ |date=2023-01-28 }} |- |2 |ગુજરાત કેમિકલ એન્ડ પેટ્રોકેમિકલ્સ સ્પેશિયલ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ રિજનલ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી |[[અમદાવાદ]] |[http://gujaratpcpir.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608225529/http://www.gujaratpcpir.org/ |date=2023-06-08 }} |- |3 |ડાયમંડ રિસર્ચ એન્ડ મર્કેન્ટાઇલ સિટી લિમિટેડ |[[સુરત]] |[http://www.dreamcitysurat.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408081124/http://www.dreamcitysurat.in/ |date=2023-04-08 }} |- |4 |ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસ સેન્ટર્સ ઓથોરિટી (IFSCA) |[[ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટિ|ગિફ્ટ સિટી]] |[https://www.ifsca.gov.in/] |- |5 |મંડળ બેચરાજી ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્રાદેશિક વિકાસ સત્તામંડળ |[[બહુચરાજી|બેચરાજી]] |[https://mbsirda.gujarat.gov.in/]{{Dead link|date=જૂન 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |} === શહેરી વિકાસ === {| class="wikitable" !ના. !શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |1 |ગાંધીનગર શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ |[[ગાંધીનગર]] |[http://www.guda.gujarat.gov.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728185422/http://www.guda.gujarat.gov.in/ |date=2017-07-28 }} |- |2 |[[અમદાવાદ શહેરી વિકાસ સત્તા મંડળ|અમદાવાદ શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ]] |[[અમદાવાદ]] |[https://www.auda.org.in/] |- |3 |વડોદરા શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ |[[વડોદરા]] |[https://www.vuda.co.in/] |- |4 |[[સુરત શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ]] |[[સુરત]] |[https://www.sudaonline.org/] |- |5 |રાજકોટ શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ |[[રાજકોટ]] |[http://www.rajkotuda.com/] |- |6 |જૂનાગઢ શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ |[[જુનાગઢ]] | |- |7 |ભરૂચ-અંકલેશ્વર શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ |[[ભરૂચ]] |[http://www.bauda.org.in/Home.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230607124150/http://bauda.org.in/Home.aspx |date=2023-06-07 }} |- |8 |ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક સિટી શહેરી દેવ. ઓથ. |[[ગાંધીનગર]] |[https://www.giftgujarat.in/] |- |9 |મોરબી-વાંકાનેર શહેરી વિકાસ સત્તા મંડળ |[[મોરબી]] |[https://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214024202/http://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php |date=2019-02-14 }} |- |10 |સુરેન્દ્રનગર-દુધરગે-વઢવાણ શહેરી દેવ. સત્તા |[[સુરેન્દ્રનગર]] |[https://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214024202/http://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php |date=2019-02-14 }} |- |11 |આણંદ-વલ્લભ વિદ્યાનગર-કરમસદ શહેરી દેવ. સત્તા |[[આણંદ]] |[https://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214024202/http://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php |date=2019-02-14 }} |- |12 |હિંમતનગર શહેરી વિકાસ સત્તા મંડળ |[[હિંમતનગર]] |[https://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214024202/http://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php |date=2019-02-14 }} |- |13 |નવસારી શહેરી વિકાસ સત્તામંડળ |[[નવસારી]] |[http://www.nudanavsari.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230411093658/http://www.nudanavsari.org/ |date=2023-04-11 }} |- |14 |બારડોલી શહેરી વિકાસ સત્તા મંડળ |[[બારડોલી]] |[https://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190214024202/http://udd.gujarat.gov.in/UrbanDevelopment.php |date=2019-02-14 }} |} === વિસ્તાર વિકાસ === {| class="wikitable" !ના. !વિસ્તાર વિકાસ સત્તામંડળ !મુખ્યમથક શહેર !સત્તાવાર વેબસાઇટ |- |1 |ભાવનગર વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |[[ભાવનગર]] |[https://udd.gujarat.gov.in/AreaDevelopment.php]{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |2 |જામનગર વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |[[જામનગર]] |[http://www.jada.org.in/] |- |3 |ભુજ વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |[[ભુજ]] |[http://bhujada.com/] |- |4 |અંજાર વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |[[અંજાર]] |[http://www.anjarada.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220926161441/http://anjarada.org/ |date=2022-09-26 }} |- |5 |ભચાઉ વિસ્તાર વિકાસ સત્તામંડળ |[[ભચાઉ]] |[http://bhadabhachau.in/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180330232647/http://bhadabhachau.in/ |date=2018-03-30 }} |- |6 |રાપર વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |[[રાપર]] |N/A |- |7 |અંબાજી વિસ્તાર વિકાસ સત્તામંડળ |[[અંબાજી]] |N/A |- |8 |અલંગ વિસ્તાર વિકાસ સત્તામંડળ |[[અલંગ]] |N/A |- |9 |વાડીનાર વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |[[વાડીનાર]] |N/A |- |10 |ખંભાળિયા વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |ખંભડિયા |N/A |- |11 |શામળાજી વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |[[શામળાજી]] |N/A |- |12 |ખાજોદ વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |ખાજોદ |N/A |- |13 |ગાંધીધામ વિસ્તાર વિકાસ સત્તા મંડળ |[[ગાંધીધામ]] |N/A |} == નિષ્ક્રિય કંપનીઓ == '''નિષ્ક્રિય કંપનીઓની યાદી:''' <ref>{{Cite web|title=List of Defunct companies in Gujarat - page 5 of pdf|url=https://financedepartment.gujarat.gov.in/documents/ListofPSUs,JointSectorPSUAuthorities.pdf|website=[[Government of Gujarat]]}}{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" !કંપની નું નામ !સ્થિતિ |- |ગુજરાત ફિશરીઝ દેવ. કોર્પોરેશન લિ. |બિન-કાર્યકારી |- |ગુજરાત ડેરી દેવ. કોર્પોરેશન લિ. |બિન-કાર્યકારી |- |ગુજરાત સ્ટેટ કન્સ્ટ્રક્શન કો. લિ. |બિન-કાર્યકારી |- |ગુજરાત રાજ્ય મશીન ટૂલ્સ લિ. |બિન-કાર્યકારી |- |ગુજરાત ટ્રાન્સ-રિસીવર્સ લિ. |બિન-કાર્યકારી |- |ગુજરાત લઘુ ઉદ્યોગ નિગમ લિ. |લિક્વિડેશન હેઠળ |- |ગુજરાત લેધર ઇન્ડસ્ટ્રીઝ કોર્પોરેશન લિ. |લિક્વિડેશન હેઠળ |- |ગુજરાત કોમ્યુનિકેશન એન્ડ ઈલેક્ટ્રોનિક્સ લિ. |લિક્વિડેશન હેઠળ |- |ગુજરાત સ્ટેટ ટેક્સટાઈલ કોર્પોરેશન |લિક્વિડેશન હેઠળ |- |ગુજરાત ફિન્ટેક્સ લિ. |લિક્વિડેશન હેઠળ |- |ગુજરાત સિલ્ટેક્સ લિ. |લિક્વિડેશન હેઠળ |- |ગુજરાત ટેક્સફેબ લિ. |લિક્વિડેશન હેઠળ |- |GSFS કેપિટલ એન્ડ સિક્યોરિટીઝ લિ. |બિન-કાર્યકારી |- |નૈની કોલ કંપની લિ. |બિન-કાર્યકારી |- | colspan="2" |* PSU ના નવીનતમ C&AG અહેવાલ મુજબ |} == આ પણ જુઓ == * [[ભારતમાં જાહેર ક્ષેત્રના એકમો|ભારતમાં જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમો]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20220403143831/https://cag.gov.in/webroot/uploads/download_audit_report/2020/Rep_No_4_2020_PSU_Gujarat-05f808a3f690aa5.14714391.pdf ગુજરાત રાજ્ય હસ્તકના સાહસો] * [https://financedepartment.gujarat.gov.in/documents/ListofPSUs,JointSectorPSUAuthorities.pdf ગુજરાતમાં PSU]{{Dead link|date=મે 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[શ્રેણી:ગુજરાત સરકાર]] avqzk0gin1r4d2vp67hdctfewqzkcuu 0 151831 901614 901398 2026-06-19T09:41:37Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901614 wikitext text/x-wiki '''ઠરાવ''' ([[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]: Resolution) એ કોઈ પણ ચર્ચાસભા, સંસ્થા, કંપની કે વિધાનસભા દ્વારા લેવાયેલો સત્તાવાર નિર્ણય છે. તે સામાન્ય રીતે લેખિત સ્વરૂપમાં રજૂ કરવામાં આવે છે અને સ્વીકાર્યા બાદ તે સત્તાવાર રીતે અમલમાં આવે છે. કાનૂની ભાષામાં તેને ક્યારેક રિઝોલ્વ-Resolve પણ કહેવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં પણ વિવિધ પ્રકારની સરકારી સમિતિઓ, પંચાયતો, મહાનગરપાલિકા, નગરપાલિકા, તેમજ વિધાનસભા દ્વારા ઠરાવો કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=https://gujaratgr.in/|title=ગુજરાત સરકારના બધા વિભાગોના ઠરાવો|access-date=૮ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫}}</ref> == કંપનીઓમાં == ગુજરાત સહિત ભારતમાં કંપનીઓમાં બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ દ્વારા લેવાયેલા મહત્વના નિર્ણયો 'કોર્પોરેટ ઠરાવ' તરીકે ઓળખાય છે. ઉદાહરણ તરીકે: * કંપની માટે બેંક ખાતું ખોલવું. * મિલકત ખરીદવી કે વેચવી. * નવા શેર જારી કરવાના ઠરાવો. == વિધાનસભા અને સંસદમાં == * ભારતમાં 'અબાધ્ય ઠરાવ' ઘણી વખત વિધાનસભામાં કે સંસદમાં રજૂ થાય છે, જે માત્ર મંતવ્ય દર્શાવે છે, કાયદાકીય અસરકારકતા ધરાવતા નથી. * 'બંધનકર્તા ઠરાવો' પણ કરાય છે, જેમ કે ભારતની સંસદમાં બંધારણીય સુધારા માટે ઠરાવ. == ગુજરાતમાં ઠરાવનો ઉપયોગ == * પંચાયતોમાં: ગામ પંચાયત કોઈ વિકાસકાર્ય (જેમ કે પાણીની ટાંકી બાંધવાની, રસ્તો બનાવવાનો, શાળા મરામત કરવાનો) માટે ઠરાવ પસાર કરે છે. * મહાનગરપાલિકા/નગરપાલિકામાં: શહેરમાં બજેટ પાસ કરવું, કર વધારવો કે કોઈ નવા પ્રોજેક્ટની મંજૂરી આપવી. * વિધાનસભામાં: રાજ્ય સરકારના નીતિગત નિર્ણયો કે વિશેષ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરીને ઠરાવો કરવામાં આવે છે. == ઠરાવના પ્રકારો == # અબાધ્ય ઠરાવ – માત્ર નૈતિક અથવા પ્રતીકાત્મક આધાર ધરાવતો, કાયદાકીય અસર વિનાનો. # ઠોસ ઠરાવ – મુખ્ય કાનૂની સિદ્ધાંતો અથવા હક્કો સાથે સંકળાયેલો. # પ્રક્રિયાત્મક ઠરાવ – કામકાજ ચલાવવાની રીત કે પ્રક્રિયા સંબંધિત == સરકારી ઠરાવો - ઓનલાઈન== ગુજરાત સરકાર દ્વારા પારદર્શિતા વધારવા માટે મોટાભાગના વહીવટી ઠરાવો ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે. નાગરિકો સરકારના સત્તાવાર પોર્ટલ પર જઈને વિભાગવાર, તારીખવાર અથવા કીવર્ડના આધારે ઠરાવો શોધી અને ડાઉનલોડ કરી શકે છે. * ગુજરાત સરકારનું સત્તાવાર પોર્ટલ * ગુજરાત સરકારના તમામ વિભાગોના ઠરાવો (GR) માટેનું પોર્ટલ<ref>{{Cite web|date=2025-09-02|title=Gujarat GR - All Gujarat Government GRs|url=https://gujaratgr.in/|access-date=2026-06-07|language=en-US}}</ref> * ગુજરાત ઈ-ગેઝેટ (રાજપત્ર)<ref>{{Cite web |url= https://egazette.gujarat.gov.in/GazettesSearch.aspx |title= Directorate of Government Printing & Stationery |access-date= ૮ જૂન ૨૦૨૬ }}{{Dead link|date=જૂન 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ગુજરાત સરકારના મુખ્ય વિભાગો અને તેમના ઠરાવોનું કાર્યક્ષેત્ર == {| class="wikitable" |'''ક્રમ''' |'''વિભાગનું નામ''' |'''મુખ્ય કાર્ય અને ઠરાવોનો પ્રકાર''' |- |૧ |'''સામાન્ય વહીવટ વિભાગ (GAD)''' |સરકારી કર્મચારીઓની બદલી, ભરતીના નિયમો અને જાહેર રજાઓ અંગેના ઠરાવો.<ref>{{Cite web|date=2025-09-02|title=GR Folder|url=https://gujaratgr.in/gr-folder/|access-date=2026-06-07|language=en-US}}</ref> |- |૨ |'''ગૃહ વિભાગ (Home Department)''' |કાયદો અને વ્યવસ્થા, પોલીસ વહીવટ અને જેલ સુધારણાને લગતા ઠરાવો.<ref>{{Cite web |url=https://home.gujarat.gov.in/ |title=ગૃહ વિભાગ, ગુજરાત સરકાર |access-date=2026-06-07 |archive-date=2008-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080720005350/http://www.home.gujarat.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> |- |૩ |'''નાણા વિભાગ (Finance Department)''' |બજેટ, સરકારી ખર્ચના નિયમો, પગાર ભથ્થા અને પેન્શન અંગેના મહત્વના ઠરાવો.<ref>{{Cite web|last=GR|first=Gujarat|date=2025-09-13|title=Finance Department GRs Gujarat Government {{!}} All Gujarat Government GRs|url=https://gujaratgr.in/finance-department-grs/|access-date=2026-06-07|language=en-US}}</ref> |- |৪ |'''મહેસૂલ વિભાગ (Revenue Department)''' |જમીન માપણી, જમીન બિનખેતી (NA), પ્રીમિયમ અને જમીન મહેસૂલ ધારાના ઠરાવો.<ref>{{Cite web|last=GUJARAT|first=Revenue Department, GOVERNMENT OF|title=મહેસૂલ વિભાગ|url=https://revenuedepartment.gujarat.gov.in/home|access-date=2026-06-07|website=revenuedepartment.gujarat.gov.in|language=en-IN}}</ref> |- |૫ |'''શિક્ષણ વિભાગ (Education Department)''' |પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને ઉચ્ચ શિક્ષણ, નવી શાળાઓની મંજૂરી અને સ્કોલરશિપના ઠરાવો.<ref>{{Cite web|last=GR|first=Gujarat|date=2026-05-07|title=ગુજરાત શિક્ષણ વિભાગ (Education Department) પરિપત્ર (GR) અને નિયમો|url=https://gujaratgr.in/education-department-gr-gujarat/|access-date=2026-06-07|language=en-US}}</ref> |- |૬ |'''આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગ''' |હોસ્પિટલોની સુવિધા, આરોગ્ય યોજનાઓ (જેમ કે પીએમ-જય) અને દવાની ખરીદી અંગેના ઠરાવો.<ref>{{Cite web|last=GR|first=Gujarat|date=2026-05-21|title=આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગ (Health and Family Welfare Department) ના અગત્યના ઠરાવો (GR)|url=https://gujaratgr.in/health-and-family-welfare-department-gr-gujarat/|access-date=2026-06-07|language=en-US}}</ref> |- |૭ |'''કૃષિ, ખેડૂત કલ્યાણ અને સહકાર વિભાગ''' |સબસિડી, પાક વીમો, ટેકાના ભાવે ખરીદી અને ધિરાણ અંગેના ઠરાવો. |- |૮ |'''ઉદ્યોગ અને ખાણ વિભાગ''' |નવી ઔદ્યોગિક નીતિ, સ્ટાર્ટ-અપ સબસિડી અને ખનિજ ઉત્ખનનના નિયમો અંગેના ઠરાવો. |- |૯ |'''માર્ગ અને મકાન વિભાગ (R&B)''' |હાઈવે નિર્માણ, સરકારી મકાનો અને ટેન્ડર પ્રક્રિયાના નિયમો અંગેના ઠરાવો. |- |૧૦ |'''શહેરી વિકાસ અને શહેરી ગૃહ નિર્માણ''' |નગરપાલિકાઓ, મહાનગરપાલિકાઓ અને ટી.પી. સ્કીમને લગતા વહીવટી ઠરાવો. |- |૧૧ |'''પંચાયત, ગ્રામ ગૃહ નિર્માણ અને ગ્રામ વિકાસ''' |ગ્રામ પંચાયતોની સત્તા, સરપંચોના અધિકાર અને ગ્રામીણ આવાસ યોજનાના ઠરાવો. |- |૧૨ |'''કાનૂની વિભાગ (Legal Department)''' |અદાલતોની સ્થાપના, સરકારી વકીલોની નિમણૂક અને કાયદાકીય અભિપ્રાયો અંગેના ઠરાવો. |} == ઐતિહાસિક અને જાણીતા ઉદાહરણો == * ગુજરાત વિધાનસભાના ઠરાવો – નર્મદા ડેમ, શિક્ષણ નીતિ કે ખેતી માટેના વિશેષ ઠરાવો. * ભારતની સંસદમાં ઠરાવો – ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ પછીની સ્થિતિ અંગે, અથવા બંધારણીય સુધારા માટે. * મસાચ્યુસેટ્સ પ્રોવિન્શિયલ કોંગ્રેસ ઠરાવ (૧૭૭૫, અમેરિકા) – લડાઈ પહેલાં રાજ્યને સુરક્ષા માટે તૈયાર કરવાનો ઠરાવ. * કેન્ટકી અને વર્જિનિયા ઠરાવો (૧૭૯૮, અમેરિકા) – બંધારણવિરોધી કાયદાઓ સામે. * વોર પાવર્સ ઠરાવ (૧૯૭૩, અમેરિકા) – રાષ્ટ્રપતિની સૈન્ય સત્તાઓ મર્યાદિત કરતો. * સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા અને સુરક્ષા પરિષદના ઠરાવો – વૈશ્વિક સ્તરે લેવામાં આવતા. == સંદર્ભો == {{reflist}} [[શ્રેણી:કાયદો]] rjqqk62unf3w8a3ihgcebq7vu04uhbg 3 153185 901587 899102 2026-06-18T14:31:08Z MediaWiki message delivery 18151 /* Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 */ નવો વિભાગ 901587 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Surajkumar9931}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૮:૫૩, ૨૧ ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ (IST) == અમેરિકન લોક નૃત્ય રદ કરવા માટે અંકિત == આપે બનાવેલો લેખ [[:અમેરિકન લોક નૃત્ય]] રદ કરવા માટે અંકિત કરવામાં આવ્યો છે, કારણ છે: અસ્પષ્ટ ભાષા, સંભવતઃ મશિનભાષાંતર. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૯:૪૮, ૧૭ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૦:૦૧, ૧૮ જૂન ૨૦૨૬ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 --> dt7jp2go1qyvoybztcyjesef0y5pda5 3 154101 901585 899392 2026-06-18T14:31:08Z MediaWiki message delivery 18151 /* Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 */ નવો વિભાગ 901585 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=RupamKumari82}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૯:૦૨, ૨૭ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) == જ્યોતિ કુમારી રદ્દ કરવા માટે અંકિત == આ સાથે આપને જાણ કરવામાં આવે છે કે આપે બનાવેલો લેખ [[:જ્યોતિ કુમારી]] અહિંથી '''અસ્પષ્ટ ભાષા, સંભવતઃ મશિનભાષાંતર''' હોવાને કારણે રદ્દ કરવા માટે અંકિત કર્યો છે. [[:User:Dsvyas|ધવલ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૪:૫૬, ૨૭ માર્ચ ૨૦૨૬ (IST) == Thank you for being a part of Feminism and Folklore 2026 == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]] Dear {{PAGENAME}}, Your contributions helped make this year's [[:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign a great success, and we are truly grateful for your time, knowledge, and dedication to documenting women's stories and folklore on Wikimedia projects. As we reflect on this year's campaign and prepare for the next edition, we'd love to hear about your experience. Please take a few minutes to fill out our feedback form and share your thoughts and suggestions. As a token of our appreciation, everyone who completes the form will receive a '''special digital postcard'''! in their email. This year marks '''''25 years of Wikipedia''''', and the postcard has been created to celebrate this milestone and to recognize the incredible efforts of participants like you who continue to enrich free knowledge for the world. '''Form Link - [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqFZN9IdWbAnZ_7DyG5bIsuq7KAkdsIxweC_TdPH9In-tthQ/viewform?usp=dialog here]''' Please complete the feedback form by '''25 June 2026'''. Thank you once again for making Feminism and Folklore 2026 a success. We hope to see you again in future campaigns! Best regards, Feminism and Folklore international Team. --[[સભ્ય:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[સભ્યની ચર્ચા:MediaWiki message delivery|ચર્ચા]]) ૨૦:૦૧, ૧૮ જૂન ૨૦૨૬ (IST) </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&oldid=30704478 --> i0cv746q6ovyvfy237pu51egreiapjp 3 154587 901604 2026-06-19T01:31:48Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 901604 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=ડૉ.લીના ઉપાધ્યાય}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૦૭:૦૧, ૧૯ જૂન ૨૦૨૬ (IST) 5zr0xwkkoaerhxp2cyi5j8mg0ryhz8c 3 154588 901611 2026-06-19T08:18:00Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 901611 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Pipaliya sanjay c}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૩:૪૮, ૧૯ જૂન ૨૦૨૬ (IST) 8afqujw9divh6j3cvseediueg4w00pc