વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 1129 901625 900086 2026-06-19T15:34:22Z Snehrashmi 41463 જન્મ અને મૃત્યુ તારીખ 901625 wikitext text/x-wiki {{સંદર્ભ આપો}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''આશા ભોંસલે''' (૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૩ – ૧૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬) હિન્દી ફિલ્મ સંગીતની ખ્યાતનામ પાર્શ્વગાયિકા હતાં. તેઓ પાર્શ્વગાયિકા [[લતા મંગેશકર]]ના નાના બહેન અને દીનાનાથ મંગેશકરના પુત્રી હતા. તેમણે ફિલ્મોમાં અને ફિલ્મોની બહાર કુલ મળીને ૧૪ હજારથી વધુ ગાયનો ગાયાં છે. ૧૯૪૪માં તેમનાં ભાઈબહેનો લતા, મીના, ઉષા અને હૃદયનાથ મરાઠી ફિલ્મ ‘માઝં બાળ’માં તેમણે સૌપ્રથમ વાર પાર્શ્વગાયન કર્યું હતું.<ref name="ગુવિકો">{{cite web |url= https://gujarativishwakosh.org/ભોંસલે-આશા|title= ભોસલે, આશા|last= વ્યાસ|first= પીયૂષ|date= જાન્યુઆરી ૨૦૦૧|publisher= [[ગુજરાતી વિશ્વકોશ]]|access-date=૧૪ એપ્રિલ ૨૦૨૬ }}</ref> તેમણે [[શાસ્ત્રીય સંગીત]], [[ગઝલ]] અને પૉપ સંગીત એ તમામ ક્ષેત્રોમાં પોતાની સિદ્ધી પુરવાર કરી છે. આ ઉપરાંત તેમણે ગુજરાતી સહિત ભારતીય ઉપખંડની ઘણી ભાષાઓમાં તેમ જ અંગ્રેજી, રશિયન અને ચેકોસ્લોવેકિયન ભાષામાં પણ પોતાના અનેરા કંઠ વડે ગીતો ગાયેલાં છે. [[સપ્ટેમ્બર ૮|૮ સપ્ટેમ્બર]] ૧૯૩૩ના દિવસે [[મહારાષ્ટ્ર]]ના [[સાંગલી]]માં દીનાનાથ મંગેશકરના ઘરે તેમનો જન્મ થયો હતો. લગ્ન પછીની શરૂઆતની કારકિર્દીમાં તેમણે ઓછા બજેટવાળાં ચલચિત્રોમાં પાર્શ્વગાયિકા તરીકે ગીતો ગાઈને પોતાના કુટુંબનું ભરણપોષણ કર્યું હતું, પરંતુ ૧૯૫૭માં ઓ. પી. નય્યરના સંગીતનિર્દેશન હેઠળનાં ‘નયા દૌર’ અને ‘તુમ સા નહીં દેખા’ બે ચલચિત્રોએ તેમને માટે નવાં દ્વાર ખોલી આપ્યાં.<ref name="ગુવિકો" /> [[એપ્રિલ ૧૨|૧૨ એપ્રિલ]] ૨૦૨૬ના રોજ ૯૨ વર્ષની વયે મુંબઈ ખાતે તેમનું અવસાન થયું હતું.<ref>{{cite news |first= |last= |title= સૂર સામ્રાજ્ઞી 'આશા ભોસલે' 92 વર્ષે સૂરોમાં સમાઈ ગયા|url= https://www.gujaratsamachar.com/news/entertainment/the-queen-of-music-asha-bhosle-passed-away-at-the-age-of-92-55679607367.html|work= |publisher= [[ગુજરાત સમાચાર]]|date= ૧૨ એપ્રિલ ૨૦૨૬|access-date=૧૩ એપ્રિલ ૨૦૨૬}}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == આશાલતા દીનાનાથ મંગેશકરનો જન્મ સાંગલીના ગોઅર નામના નાનકડા ગામમાં થયો હતો, જે તે સમયે સાંગલી (હવે મહારાષ્ટ્ર)ના રજવાડાનો ભાગ હતું. તેમનો જન્મ પંડિત દીનાનાથ મંગેશકરના સંગીત પ્રેમી પરિવારમાં થયો હતો. પંડિત દીનાનાથ મરાઠી અને કોંકણી મૂળના હતા, જ્યારે તેમની પત્ની શેવંતી ગુજરાતી હતાં. પંડિત દીનાનાથ મરાઠી સંગીતમંચના ખ્યાતનામ અભિનેતા અને શાસ્ત્રીય ગાયક હતા. જ્યારે તેઓ નવ વર્ષના હતા, ત્યારે તેમના પિતાનું અવસાન થયું. પરિવાર પુણેથી કોલ્હાપુર અને પછી મુંબઈ રહેવા ગયો. તેમણે અને તેમની મોટી બહેન લતા મંગેશકરે તેમના પરિવારનું ગુજરાન ચલાવવા માટે ફિલ્મોમાં ગાવાનું અને અભિનય કરવાનું શરૂ કર્યું. તેમણે મરાઠી ફિલ્મ 'માઝા બાલ' (૧૯૪૩) માટે તેમનું પહેલું ફિલ્મ ગીત "ચલા ચલા નવ બાલા" ગાયું હતું. ફિલ્મનું સંગીત દત્તા દાવજેકરે આપ્યું હતું. તેમણે હિન્દી ફિલ્મોમાં પદાર્પણ હંસરાજ બહેલની ફિલ્મ 'ચુનરિયા' (૧૯૪૮) ના ગીત "સાવન આયા" થી કર્યું હતું.<ref name="rediff_70">{{cite web |url=http://ia.rediff.com/movies/2003/sep/05ms1.htm |title=Asha, 70 years, 70 landmarks |date=8 September 2003 |access-date=2006-11-11 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061108074820/http://ia.rediff.com/movies/2003/sep/05ms1.htm| archive-date= 8 November 2006 | url-status= live}}</ref> જોકે, તે જ વર્ષે 'ચુનરિયા' પહેલા તેમની અન્ય એક ફિલ્મ 'અંધોં કી દુનિયા' રિલીઝ થઈ હતી. આ બંને ફિલ્મોમાં તેમણે ત્રણ-ત્રણ ગીતો ગાયા હતા. એક પાર્શ્વગાયિકા તરીકે તેમનું પ્રથમ સોલો (એકલ) હિન્દી ગીત ફિલ્મ 'રાત કી રાની' (૧૯૪૯) માટે ગાયું હતું. આશા ભોંસલેએ પોતાની જાતને એક "આકસ્મિક ગાયિકા" (Accidental Singer) તરીકે વર્ણવી છે. તેમણે સંગીતની તાલીમ કોઈ વિધિવત ક્લાસ દ્વારા નહીં, પરંતુ તેમના પિતા દીનાનાથ મંગેશકર, તેમના શિષ્યો અને પોતાની મોટી બહેન લતા મંગેશકરને ધ્યાનથી સાંભળીને મેળવી હતી. વધતી ઉંમર છતાં તેમણે દૈનિક રિયાઝ (અભ્યાસ)નો ક્રમ જાળવી રાખ્યો હતો અને તેઓ માનતા કે સંગીત તેમના માટે "શ્વાસ લેવા જેટલું જ અનિવાર્ય" છે.<ref name=":2" /> પશ્ચિમી સંગીત શૈલી અપનાવવા પાછળ તેમણે એલ્વિસ પ્રેસ્લી અને બિલ હેલી જેવા કલાકારોના પ્રભાવનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમની બહેનો, લતા અને ઉષા મંગેશકર પ્રખ્યાત પાર્શ્વગાયિકાઓ રહી છે. જ્યારે તેમની મોટી બહેન મીના મંગેશકર અને નાના ભાઈ હૃદયનાથ મંગેશકર સંગીત દિગ્દર્શક તરીકે જાણીતા છે.<ref name="u507">{{cite web | last=Haniffa | first=Aziz | title='The new singers can't sing good' | website=Rediff | date=2016-07-11 | url=https://m.rediff.com/movies/report/exclusive-asha-bhosle-to-retire/20160711.htm | access-date=2026-04-12}}</ref><ref name="e139">{{cite web | title=Asha Bhosle on turning 92: I'm far from done. There's so much to learn, so little time | website=The Times of India | date=2025-09-08 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/music/news/asha-bhosle-on-turning-92-im-far-from-done-theres-so-much-to-learn-so-little-time/articleshow/123752708.cms | access-date=2026-04-12}}</ref><ref name="v580">{{cite web | title=Asha Bhosle: I sing every song like it's my first | website=EasternEye | date=2019-02-22 | url=https://www.easterneye.biz/i-sing-every-song-like-its-my-first/ | access-date=2026-04-12}}</ref> == કારકિર્દી == [[File:Asha Bhosle - still 47160 crop.jpg|thumb|right|આશા ભોંસલે (૨૦૦૮માં)]] ૧૯૪૦ના દાયકાના અંતથી ૧૯૫૦ના દાયકાની શરૂઆત સુધી, ગીતા દત્ત, શમશાદ બેગમ અને લતા મંગેશકર જેવી અગ્રણી પાર્શ્વગાયિકાઓનું મુખ્ય અભિનેત્રીઓ અને મોટી ફિલ્મોના ગાયન પર પ્રભુત્વ હતું. જોકે, ૧૯૫૦ના દાયકા દરમિયાન, આશા ભોંસલેએ હિન્દી ફિલ્મોમાં મોટાભાગની અન્ય પાર્શ્વગાયિકાઓ કરતા વધુ ગીતો ગાયા હતા. આમાંના મોટાભાગના ગીતો ઓછા બજેટની ફિલ્મોમાં હતા. તેમના શરૂઆતના ગીતો એ. આર. કુરેશી, સજ્જાદ હુસૈન, એસ. મોહિન્દર, સરદાર મલિક, ગુલામ મોહમ્મદ અને અન્ય કેટલાક સંગીતકારો દ્વારા સ્વરબદ્ધ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="rediff_70"/> ૧૯૫૨માં સજ્જાદ હુસૈનના સંગીત નિર્દેશન હેઠળ ફિલ્મ 'સંગદિલ' માં ગાયેલા ગીતોથી તેમને સારી એવી ઓળખ મળી. તે જ વર્ષે ઓ. પી. નૈયરના માર્ગદર્શન હેઠળ ફિલ્મ 'છમ છમા છમ' માં તેમને મુખ્ય ગાયિકા તરીકે તક મળી, જેમાં તેમણે ૧૧ માંથી ૧૦ ગીતો ગાયા હતા. પરિણામસ્વરૂપ, ફિલ્મ નિર્દેશક બિમલ રોયે તેમને 'પરિણીતા' (૧૯૫૩) માં ગાવાની તક આપી. ત્યારબાદ રાજ કપૂરે તેમને 'બૂટ પોલિશ' (૧૯૫૪) ના તમામ ગીતો ગાવા માટે સાઈન કર્યા, જેનાથી તેમની લોકપ્રિયતામાં ઘણો વધારો થયો.<ref>{{Cite web|last=Rao|first=Gayatri|date=2016-11-14|title=Nanhe munne bachche teri muthi mein kya hai – Rafi/Asha – Shankar–Jaikishan {{!}} Boot Polish (1954)|url=https://lemonwire.com/2016/11/14/nanhe-munne-bachche-teri-muthi-mein-kya-hai-rafiasha-shankar-jaikishan-boot-polish-1954/|access-date=2020-09-21|website=LemonWire|language=en-US}}</ref> ઓ. પી. નૈયરે ૧૯૫૨ થી ૧૯૫૬ દરમિયાન આશા ભોંસલેને અનેક ગીતો આપ્યા હતા, પરંતુ તેમને સાચી સફળતા ૧૯૫૭માં બી. આર. ચોપરાની ફિલ્મ 'નયા દૌર' થી મળી, જેનું સંગીત પણ નૈયરે જ આપ્યું હતું. સાહિર લુધિયાનવી દ્વારા લખાયેલા અને મોહમ્મદ રફી સાથેના તેમના યુગલ ગીતો જેવા કે "માંગ કે સાથ તુમ્હારા", "સાથી હાથ બઢાના" અને "ઉડે જબ જબ ઝુલ્ફે તેરી" એ તેમને ભારે ખ્યાતિ અપાવી. આમ, પ્રથમવાર તેમણે ફિલ્મની મુખ્ય અભિનેત્રી માટેના તમામ ગીતો ગાયા હતા. ત્યારબાદ બી. આર. ચોપરાએ તેમની ઘણી ફિલ્મો માટે આશાજીનો સંપર્ક કર્યો, જેમાં 'ધૂલ કા ફૂલ', 'ગુમરાહ' (૧૯૬૩), 'વક્ત' (૧૯૬૫), 'હમરાજ' (૧૯૬૭), 'આદમી ઔર ઈન્સાન' (૧૯૬૯), 'ધુંધ' (૧૯૭૩) અને અન્ય ઘણી ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે. ઓ. પી. નૈયર સાથેના તેમના સહયોગને પણ મોટી સફળતા મળી. ધીરે ધીરે, તેમણે પોતાની એક મજબૂત ઓળખ બનાવી અને તેમને સચિન દેવ બર્મન તથા રવિ જેવા દિગ્ગજ સંગીતકારોનું પણ માર્ગદર્શન અને સમર્થન મળ્યું. જોકે, ૧૯૭૦ના દાયકામાં આશા ભોંસલે અને ઓ. પી. નૈયર વ્યાવસાયિક અને વ્યક્તિગત રીતે એકબીજાથી અલગ થયા હતા.<ref name=":1">{{Cite web|title=The stubborn note of O P Nayyar|url=https://www.rediff.com/movies/2003/feb/04dinesh.htm|access-date=2020-09-21|website=Rediff.com}}</ref> ૧૯૬૬માં, સંગીત નિર્દેશક આર. ડી. બર્મનના સંગીતથી સજ્જ ફિલ્મ 'તીસરી મંઝિલ' ના યુગલ ગીતોમાં આશા ભોંસલેના પર્ફોર્મન્સને ભારે લોકપ્રિયતા મળી હતી. અહેવાલો અનુસાર, જ્યારે તેમણે પહેલીવાર ડાન્સ નંબર "આજા આજા" સાંભળ્યું, ત્યારે તેમને લાગ્યું કે તેઓ આ વેસ્ટર્નાઈઝ્ડ (પશ્ચિમી ઢબની) ધૂન ગાઈ શકશે નહીં. બર્મને સંગીતમાં ફેરફાર કરવાની તૈયારી બતાવી હોવા છતાં, આશાજીએ તેને એક પડકાર તરીકે સ્વીકારીને તેમ કરવાની ના પાડી દીધી હતી. દસ દિવસના સખત રિયાઝ પછી તેમણે આ ગીત પૂર્ણ કર્યું. "આજા આજા", "ઓ હસીના ઝુલ્ફોંવાલી" અને "ઓ મેરે સોના રે" (આ ત્રણેય રફી સાથેના યુગલ ગીતો) અત્યંત સફળ રહ્યા. આ ફિલ્મના મુખ્ય અભિનેતા શમ્મી કપૂરે એકવાર કહ્યું હતું કે, "જો મારી પાસે ગાવા માટે મોહમ્મદ રફી ન હોત, તો મેં આ કામ આશા ભોંસલે પાસે કરાવ્યું હોત." આર. ડી. બર્મન સાથેના તેમના સહયોગથી અસંખ્ય હિટ ગીતો મળ્યા અને પરિણામે તેઓ લગ્નગ્રંથિથી જોડાયા. ૧૯૬૦ અને ૧૯૭૦ના દાયકા દરમિયાન, તેઓ હિન્દી ફિલ્મોની અભિનેત્રી અને નૃત્યાંગના હેલનનો અવાજ બન્યા હતા, જેમના પર "ઓ હસીના ઝુલ્ફોં વાલી" ફિલ્માવવામાં આવ્યું હતું. એવું કહેવાય છે કે હેલન તેમના રેકોર્ડિંગ સત્રોમાં હાજર રહેતી હતી જેથી તે ગીતને વધુ સારી રીતે સમજી શકે અને તે મુજબ નૃત્યના સ્ટેપ્સ આયોજિત કરી શકે.<ref>{{cite news|title=Asha Unplugged over the years|url=http://movies.indiatimes.com/articleshow/msid-3457219,prtpage-1.cms|date=8 September 2008|author=Malani, Gaurav|publisher=Indiatimes|access-date=2009-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912143433/http://movies.indiatimes.com/articleshow/msid-3457219,prtpage-1.cms|archive-date=12 September 2008|url-status=dead}}</ref> તેમના અન્ય લોકપ્રિય ગીતોમાં "પિયા તુ અબ તો આજા" (કારવાં) અને "યે મેરા દિલ" (ડોન) વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. ૧૯૮૧માં, આશા ભોંસલેએ રેખા અભિનીત ફિલ્મ 'ઉમરાવ જાન' માટે કેટલીક ગઝલો ગાઈને એક અલગ જ પ્રકારના સંગીત (શૈલી)માં પદાર્પણ કર્યું. જેમાં "દિલ ચીઝ ક્યા હૈ", "ઈન આંખો કી મસ્તી કે", "યે ક્યા જગહ હૈ દોસ્તોં" અને "જુસ્તજૂ જિસકી થી" જેવી ગઝલોનો સમાવેશ થાય છે. આ ફિલ્મના સંગીત નિર્દેશક ખય્યામે આશાજીના અવાજની પિચ (સૂર) અડધો નોટ જેટલી નીચે ઉતારી હતી. પોતે આટલી અલગ રીતે ગાઈ શકે છે તે જોઈને આશાજીએ સ્વયં આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું હતું. આ ગઝલો માટે તેમને તેમના કરિયરનો પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો. તેના થોડા વર્ષો પછી, ૧૯૮૭માં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'ઈજાઝત' ના ગીત "મેરા કુછ સામાન" માટે તેમણે રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર જીત્યો હતો. ૧૯૯૫માં, ૬૨ વર્ષની વયે આશા ભોંસલેએ ફિલ્મ 'રંગીલા' માં અભિનેત્રી ઉર્મિલા માતોંડકર માટે ગીતો ગાયા હતા. આ ફિલ્મના "તન્હા તન્હા" અને "રંગીલા રે" જેવા ગીતો તેમણે ગાયા હતા અને તેનું સંગીત એ. આર. રહેમાને આપ્યું હતું, જેમણે આગળ જતાં આશાજી સાથે અનેક ગીતો રેકોર્ડ કર્યા. ૨૦૦૦ના દાયકા દરમિયાન પણ આશા ભોંસલેના અનેક ગીતો ચાર્ટબસ્ટર (સુપરહિટ) સાબિત થયા, જેમાં 'લગાન' (૨૦૦૧)નું "રાધા કૈસે ના જલે", 'પ્યાર તુને ક્યા કિયા' (૨૦૦૧)નું "કમ્બખ્ત ઈશ્ક", 'ફિલહાલ' (૨૦૦૨)નું "યે લમ્હા" અને 'લકી' (૨૦૦૫)નું "લકી લિપ્સ" મુખ્ય છે. ઓક્ટોબર ૨૦૦૪માં, 'ધ વેરી બેસ્ટ ઓફ આશા ભોંસલે: ધ ક્વીન ઓફ બોલિવૂડ' નામનું એક કમ્પાઈલેશન આલ્બમ રિલીઝ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ૧૯૬૬ થી ૨૦૦૩ દરમિયાન તેમણે આલ્બમ્સ અને હિન્દી ફિલ્મો માટે ગાયેલા શ્રેષ્ઠ ગીતોનો સંગ્રહ કરવામાં આવ્યો હતો. ૨૦૧૩માં, ૭૯ વર્ષની વયે આશા ભોંસલેએ ફિલ્મ 'માઈ' માં શીર્ષક ભૂમિકા દ્વારા અભિનય ક્ષેત્રે પદાર્પણ કર્યું હતું. આ ફિલ્મમાં તેમણે ૬૫ વર્ષની એક એવી માતાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું જે અલ્ઝાઈમર (સ્મૃતિભ્રંશ)ની બીમારીથી પીડાય છે અને તેના બાળકો દ્વારા તેની ઉપેક્ષા કરવામાં આવે છે.<ref name=Only>{{cite news | url=http://daily.bhaskar.com/article/ENT----mai-will-be-my-only-experiment-with-acting----asha-bhosle-4163843-NOR.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20160122233652/http://daily.bhaskar.com/article/ENT----mai-will-be-my-only-experiment-with-acting----asha-bhosle-4163843-NOR.html | url-status=dead | archive-date=22 January 2016 | title='Mai' will be my only experiment with acting: Asha Bhosle | newspaper=Dainik Bhaskar | date=30 January 2013 | access-date=3 February 2013 | author=Jha, Subhash K}}</ref> તેમના આ અભિનયને વિવેચકો દ્વારા પણ ખૂબ જ સકારાત્મક પ્રતિસાદ મળ્યો હતો.<ref>{{cite web | url=http://movies.ndtv.com/movie-reviews/movie-review-i-mai-i-780 | title=Movie review: Mai | publisher=NDTV | date=1 February 2013 | access-date=3 February 2013}}</ref><ref>{{cite magazine | url=http://www.filmfare.com/reviews/movie-review-mai-2269.html | title=Movie Review: Mai | magazine=[[Filmfare]] | date=2 February 2013 | access-date=3 February 2013 | author=Gupta, Rachit}}</ref> મે ૨૦૨૦માં, આશા ભોંસલેએ પોતાની યુટ્યુબ ચેનલ, "આશા ભોંસલે ઓફિશિયલ" લોન્ચ કરી હતી.<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/asha-bhosle-launches-youtube-channel-and-unveil-main-hoon-a-birthday-song-for-sri-sri-ravishankar/article31590129.ece |title=Asha Bhosle launches YouTube channel, egged on by her granddaughter |work=The Hindu |date=15 May 2020 |access-date=15 July 2021}}</ref> ૨૦૨૩માં 'ધ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ' ને આપેલા એક ઈન્ટરવ્યુમાં આશા ભોંસલેએ જણાવ્યું હતું કે: "મારી સંગીત સફરનો સૌથી મુશ્કેલ ભાગ સભાનપણે મારી પોતાની એક આગવી ઓળખ ઊભી કરવાનો હતો. આજે મને એ વાતનો આનંદ છે કે મારી સંગીત શૈલી 'આશા ભોંસલે સ્ટાઈલ' તરીકે ઓળખાય છે." તે જ ઈન્ટરવ્યુમાં તેમણે એ પણ ઉમેર્યું હતું કે ઉંમર વધવાની સાથે સંગીત સાથેનો તેમનો નાતો વધુ ગાઢ બન્યો છે: "હવે હું માત્ર ધૂન નથી ગાતી, પણ હું મારા લોહીમાં સૂરના તરંગોને વહેતા અનુભવું છું. મને એવું લાગે છે કે જાણે હું સંગીતને જોઈ શકું છું."<ref name=":2" /> == જાણીતા ગુજરાતી ગીતો == * કાયા કાળુડી, છોરો ગારૂડી, મુને પજવે છે. * છેલાજી રે, મારે હાટું પાટણથી પટોળાં મોઘા લાવજો. * મહેંદી તે વાવી માળવે ને એનો રંગ ગયો ગુજરાત. * તારી વાંકી રે પાઘલડીનું ફુમતું રે, મને ગમતું રે. * માડી તારું કંકુ ખર્યું ને સૂરજ ઊગ્યો. * દૂધે તે ભરી તલાવડી ને મોતીડે બાંધી પાળ રે. * ઘોર અંધારી રાતલડીમાં નીકળ્યા ચાર અસવાર. * ઉંચી તલાવડીની કોર, પાણી ભરતાં. * સોના વાટકડી રે કેસર ઘોળ્યા વાલમીયા. * દાદા હો દીકરી. * છાનું રે છપનું કંઇ થાય નહિં. * ખમ્મા મારા નંદજીના લાલ. * પિયરને પિપળેથી આવ્યું પારેવડું. * મારા રામ તમે સિતાજીની તોલે ન આવો. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડી == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર}} [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] [[શ્રેણી:ભારતીય મહિલા ગાયકો]] [[શ્રેણી:૧૯૩૩માં જન્મ]] [[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર વિજેતા]] [[શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:મરાઠી લોકો]] [[શ્રેણી:૨૦૨૬માં મૃત્યુ]] 5lyn36r2cl2w1ix16q1af3oqqxh819z 0 1544 901648 889757 2026-06-20T00:50:10Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901648 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = પ્લુટો | symbol = [[File:Pluto symbol (large orb, bold).svg|16px|⯓]] | image = Pluto in True Color - High-Res.jpg | caption = પ્લુટોનો ઉત્તર ગોળાર્ધ{{efn|name = caption|This photograph was taken by the [[Ralph (New Horizons)|Ralph]] telescope aboard ''[[New Horizons]]'' on July 14, 2015 from a distance of {{convert|35,445|km|mi|abbr=on}}. The most prominent feature in the image, the bright, youthful plains of [[Tombaugh Regio]] and [[Sputnik Planitia]], can be seen at right. It contrasts the darker, more cratered terrain of [[Cthulhu Macula]] at lower left. Because of Pluto's 119.591° tilt at its axis, the southern hemisphere is barely visible in this image; the [[equator]] runs through Cthulhu Macula and the southern parts of Sputnik Planitia.}} | background = #f8f9fa | discoverer = [[Clyde Tombaugh|Clyde W. Tombaugh]] | discovered = February 18, 1930 | discovery_site = [[Lowell Observatory]] | mpc_name = '''(134340) Pluto''' | named_after = [[Pluto (mythology)|Pluto]] | mp_category = {{plainlist | * [[Dwarf planet]] * [[Trans-Neptunian object]] * [[Plutoid]] * [[Kuiper belt]] object * [[Plutino]] }} | orbit_ref =<ref name="TOP2013" />{{efn|name = MeanElements|The mean elements here are from the Theory of the Outer Planets (TOP2013) solution by the Institut de mécanique céleste et de calcul des éphémérides (IMCCE). They refer to the standard equinox J2000, the barycenter of the Solar System, and the epoch J2000.}} | epoch = [[J2000]] | earliest_precovery_date = August 20, 1909 | aphelion = {{plainlist | * {{val|49.305|ul=AU}} * ({{nowrap|{{val|fmt=commas|7.37593|u=billion km}}}}) * February 2114 }} | perihelion = {{plainlist | * {{val|29.658|u=AU}} * ({{nowrap|{{val|fmt=commas|4.43682|u=billion km}}}})<ref name="Pluto Fact Sheet" /> * (September 5, 1989)<ref name="jpl-ssd-horizons" /> }} | semimajor = {{plainlist | * {{val|39.482|u=AU}} * ({{nowrap|{{val|fmt=commas|5.90638|u=billion km}}}}) }} | eccentricity = {{val|0.2488}} | inclination = {{plainlist | * {{val|17.16|u=°}} * (11.88° to Sun's equator) }} | asc_node = {{val|110.299|u=°}} | arg_peri = {{val|113.834|u=°}} | period = {{plainlist | * {{val|247.94}} [[julian year (astronomy)|years]]<ref name="Pluto Fact Sheet" /> * {{nowrap|{{val|fmt=commas|90560|u=days}}}}<ref name="Pluto Fact Sheet" /> <!-- * {{nowrap|{{val|fmt=commas|14164.4}}}} Plutonian [[solar day]]s<ref name="planet_years" /> --> }} | synodic_period = 366.73 days<ref name="Pluto Fact Sheet" /> | avg_speed = 4.743&nbsp;km/s<ref name="Pluto Fact Sheet" /> | mean_anomaly = {{val|14.53|u=[[Degree (angle)|deg]]}} | satellites = [[Moons of Pluto|5]] | mean_radius = {{plainlist | * {{nowrap|{{val|fmt=commas|1188.3|0.8|u=km}}}}<ref name = "Pluto System after New Horizons">{{Cite journal|last=Stern |first=S. A. |last2=Grundy |first2=W. |last3=McKinnon |first3=W. B. |last4=Weaver |first4=H. A. |last5=Young |first5=L. A.|title=The Pluto System After New Horizons|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=2018 |pages=357–392 |arxiv=1712.05669 |year=2017 |doi=10.1146/annurev-astro-081817-051935 }}</ref><ref name="Nimmo2017">{{cite journal |last1=Nimmo |first1=Francis |displayauthors=etal |title=Mean radius and shape of Pluto and Charon from New Horizons images|journal=Icarus |date=2017 |volume=287 |pages=12–29 |doi=10.1016/j.icarus.2016.06.027|bibcode=2017Icar..287...12N |arxiv=1603.00821}}</ref> * 0.1868 [[Earth radius|Earths]] }} | dimensions = {{val|fmt=commas|2376.6|1.6|u=km}} (observations consistent with a sphere, predicted deviations too small to be observed)<ref name="Nimmo2017"/> | surface_area = {{plainlist | * {{val|1.779|e=7|u=km2}}{{efn|name=Surface area}} * 0.035 Earths }} | volume = {{plainlist | * {{val|7.057|0.004|e=9|u=km3}}{{efn|name=Volume}} * {{val|0.00651|u=Earths}} }} | mass = {{plainlist | * {{val|1.303|0.003|e = 22|u=kg}}<ref name="Stern2015">{{cite journal |last1=Stern |first1=S. A. |displayauthors=etal |title=The Pluto system: Initial results from its exploration by New Horizons |journal=[[Science (journal)|Science]] |date=2015 |volume=350 |issue=6258 |pages=249–352 |doi=10.1126/science.aad1815 |bibcode=2015Sci...350.1815S |pmid=26472913 |arxiv=1510.07704}}</ref><!-- Calculated from GM=869.6 ± 1.8 km3 s–2 --> * {{val|0.00218|u=[[Earth mass|Earths]]|fmt=none}} * 0.177 [[Moon mass|Moons]] }} | density = {{val|1.854|0.006|u=g/cm3}}<ref name = "Pluto System after New Horizons" /><ref name="Stern2015" /> | surface_grav = {{plainlist | * {{val|0.620|}} [[Acceleration|m/s²]]{{efn|name = Surface gravity}} * 0.063 [[g-force|g]] }} | escape_velocity = {{val|1.212}}&nbsp;km/s{{efn|name = Escape velocity}} | sidereal_day = {{plainlist | * {{val|6.387230|u=day}} * 6 d, 9 h, 17&nbsp;m, 36 s }} | rot_velocity = 47.18&nbsp;km/h | axial_tilt = {{val|122.53|u=°}} (to orbit)<ref name="Pluto Fact Sheet" /> | right_asc_north_pole = 132.993°<ref name="Archinal" /> | declination = −6.163°<ref name="Archinal" /> | albedo = 0.49 to 0.66 ([[Geometric albedo|geometric]], varies by 35%)<ref name="Pluto Fact Sheet" /><ref name="Hamilton" /> | magnitude = 13.65<ref name="Pluto Fact Sheet" /> to 16.3<ref name="AstDys-Pluto" /> <br /> (mean is 15.1)<ref name="Pluto Fact Sheet" /> | abs_magnitude = −0.7<ref name="jpldata" /> | angular_size = 0.06″ to 0.11″<ref name="Pluto Fact Sheet" />{{efn|name = Angular size}} | pronounced = {{IPAc-en|audio=en-us-Pluto.ogg|ˈ|p|l|uː|t|oʊ}} | adjectives = Plutonian {{IPAc-en|p|l|uː|ˈ|t|oʊ|n|i|ə|n}}<ref>{{OED|Plutonian}}</ref> | atmosphere = yes | temp_name1 = [[Kelvin]] | min_temp_1 = 33 K | mean_temp_1 = 44 K (−229 °C) | max_temp_1 = 55 K | surface_pressure = 1.0 [[pascal (unit)|Pa]] (2015)<ref name=Stern2015 /><ref>{{cite news |last=Amos |first=Jonathan |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-33657447 |title=New Horizons: Pluto may have 'nitrogen glaciers' |work=BBC News |date=July 23, 2015 |access-date=July 26, 2015 |quote=It could tell from the passage of sunlight and radiowaves through the Plutonian "air" that the pressure was only about 10 microbars at the surface }}</ref> | atmosphere_composition = [[Nitrogen]], [[methane]], [[carbon monoxide]]<ref name="Physorg April 19, 2011" /> | note = no | scale_height = | flattening = <1%<ref name="Stern2015" /> }} [[File:NH-Pluto-Day1-TenImages-20150714-20151120.jpg|thumb|Mosaic of best-resolution images of Pluto from different angles]] '''પ્લૂટો''' (પ્રતીક: [[File:Pluto symbol (large orb, fixed width).svg|16px|⯓]]<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> અને [[File:Pluto monogram (fixed width).svg|16px|♇]]<ref>{{cite book |editor=John Lewis |date=2004 |title=Physics and chemistry of the solar system |edition= 2 |page=64 |publisher=Elsevier}}</ref>) પહેલાં સૂર્યમંડળના નવમા ગ્રહ તરીકે ઓળખવામાં આવતો હતો, પણ હવે તેને સૌરમંડળના બીજા સૌથી મોટા વામન ગ્રહ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. તેની સૂર્યની આસપાસ પરીભ્રમણ કક્ષા એટલી લંબગોળ છે જેને કારણે તે નૅપ્ચ્યુન ગ્રહની કક્ષા ની અંદર પ્રવેશ કરે છે. પ્લૂટો સૂર્યથી ખૂબ દૂર હોવાને કારણે તે આખો બરફથી ઢંકાયેલો છે અને અંધાર્યો છે. પ્લૂટો પૃથ્વીના ઉપગ્રહ ચંદ્રથી પણ નાનો છે. પ્લૂટોને ૫ ચંદ્ર છે. પ્લૂટોનું તાપમાન -૨૩૩° સે. સુધીનું હોય છે. == નોંધ == {{notelist| colwidth = 30em| notes = {{efn| name = Surface area| Surface area derived from the radius ''r'': <math>4\pi r^2</math>'''.}} {{efn| name = Volume| Volume ''v'' derived from the radius ''r'': <math>4\pi r^3/3</math>'''.}} {{efn| name = Surface gravity| Surface gravity derived from the mass ''M'', the [[gravitational constant]] ''G'' and the radius ''r'': <math>GM/r^2</math>.}} {{efn| name = Escape velocity| Escape velocity derived from the mass ''M'', the [[gravitational constant]] ''G'' and the radius ''r'': <math>\sqrt{2GM/r}</math>.}} {{efn| name = Angular size| Based on geometry of minimum and maximum distance from Earth and Pluto radius in the factsheet}} }} ==સંદર્ભો== {{Reflist | 30em | refs = <ref name="jpl-ssd-horizons">{{cite web | title = Horizon Online Ephemeris System for Pluto Barycenter | publisher = [[JPL Horizons On-Line Ephemeris System]] @ Solar System Dynamics Group | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=9 | access-date = January 16, 2011 }} (Observer Location @sun with the observer at the center of the Sun)</ref> <ref name="Hamilton">{{cite web | date = February 12, 2006 | title = Dwarf Planet Pluto | publisher = Views of the Solar System | first = Calvin J. | last = Hamilton | url = http://www.solarviews.com/eng/pluto.htm | access-date = January 10, 2007 }}</ref> <ref name="Pluto Fact Sheet">{{cite web | first = David R. | last = Williams | title = Pluto Fact Sheet | publisher = NASA | date = July 24, 2015 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html | access-date = August 6, 2015 | archive-date = નવેમ્બર 19, 2015 | archive-url = https://archive.today/20151119095810/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html | url-status = dead }}</ref> <ref name=TOP2013>{{cite journal |title=New analytical planetary theories VSOP2013 and TOP2013 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=557 |issue=2 |pages=A49 |date=September 2013 |last1=Simon |first1=J.L. |last2=Francou |first2=G. |last3=Fienga |first3=A. |last4=Manche |first4=H. |bibcode=2013A&A...557A..49S |doi=10.1051/0004-6361/201321843}} The elements in the clearer and usual format [https://drive.google.com/file/d/0B7EgQjYURXMTSGE5LVMyMUMwa00/view?usp=sharing is in the spreadsheet] and the original TOP2013 [ftp://ftp.imcce.fr/pub/ephem/planets/top2013/TOP2013-secular.txt elements here.]</ref> <ref name="AstDys-Pluto">{{cite web | title = AstDys (134340) Pluto Ephemerides | publisher = Department of Mathematics, University of Pisa, Italy | url = https://newton.spacedys.com/astdys/index.php?pc=1.1.3.1&n=134340&oc=500&y0=1870&m0=2&d0=9&h0=0&mi0=0&y1=1870&m1=3&d1=20&h1=0&mi1=0&ti=1.0&tiu=days | access-date = June 27, 2010 }}</ref> <ref name="jpldata">{{cite web | title = JPL Small-Body Database Browser: 134340 Pluto | url = https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Pluto | access-date = June 12, 2008 }}</ref> <ref name="Physorg April 19, 2011">{{cite web | title = Pluto has carbon monoxide in its atmosphere | publisher = Physorg.com | date = April 19, 2011 | url = http://www.physorg.com/news/2011-04-pluto-carbon-monoxide-atmosphere.html | access-date = November 22, 2011 }}</ref> <ref name="Archinal">{{Cite journal |doi = 10.1007/s10569-010-9320-4 |title = Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009 |url = http://astropedia.astrogeology.usgs.gov/alfresco/d/d/workspace/SpacesStore/28fd9e81-1964-44d6-a58b-fbbf61e64e15/WGCCRE2009reprint.pdf |journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |volume = 109 |issue = 2 |pages = 101–135 |year = 2010 |last1 = Archinal |first1 = Brent A. |last2 = A'Hearn |first2 = Michael F. |last3 = Bowell |first3 = Edward G. |last4 = Conrad |first4 = Albert R. |last5 = Consolmagno |first5 = Guy J. |display-authors = 5 |last6 = Courtin |first6 = Régis |last7 = Fukushima |first7 = Toshio |last8 = Hestroffer |first8 = Daniel |last9 = Hilton |first9 = James L. |last10 = Krasinsky |first10 = George A. |last11 = Neumann |first11 = Gregory A. |last12 = Oberst |first12 = Jürgen |last13 = Seidelmann |first13 = P. Kenneth |last14 = Stooke |first14 = Philip J. |last15 = Tholen |first15 = David J. |last16 = Thomas |first16 = Paul C. |last17 = Williams |first17 = Iwan P. |bibcode = 2011CeMDA.109..101A |access-date = September 26, 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304065344/http://astropedia.astrogeology.usgs.gov/alfresco/d/d/workspace/SpacesStore/28fd9e81-1964-44d6-a58b-fbbf61e64e15/WGCCRE2009reprint.pdf |archive-date = March 4, 2016 |url-status = dead |df = mdy-all }}</ref> }} == પૂરક વાચન == {{Refbegin}} * Codex Regius (2016), ''Pluto & Charon'', CreateSpace Independent Publishing Platform {{ISBN|978-1534960749}} * Stern, S A and Tholen, D J (1997), ''Pluto and Charon'', University of Arizona Press {{ISBN|978-0816518401}} * {{cite book |title=Chasing New Horizons: Inside the Epic First Mission to Pluto |publisher=Picador |first1=Alan |last1=Stern |first2= David |last2= Grinspoon|date=2018|isbn=978-125009896-2}} {{Refend}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Sisterlinks|Pluto|પ્લુટો}} {{Refbegin}} * [http://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/main/index.html ''New Horizons'' homepage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150726155211/http://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/main/index.html |date=2015-07-26 }} * [https://web.archive.org/web/20120729075223/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Pluto Pluto Profile]at [http://solarsystem.nasa.gov/ NASA's Solar System Exploration site] * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html NASA Pluto factsheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107081306/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html |date=2015-11-07 }} * [http://www.lowell.edu/ Website of the observatory that discovered Pluto] * [http://www.astrobio.net/pressrelease/5055/sharpest-ever-views-of-pluto-and-charon Earth telescope image of Pluto system] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105124326/http://www.astrobio.net/pressrelease/5055/sharpest-ever-views-of-pluto-and-charon |date=2012-11-05 }} * [http://www.ifa.hawaii.edu/info/press-releases/PlutoPictures/Pluto-Tholen-10-07.html Keck infrared with AO of Pluto system] * {{cite web | first = Meghan | last = Gray | title = Pluto | url = http://www.sixtysymbols.com/videos/pluto.htm | work = Sixty Symbols | publisher = [[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]] | date = 2009 }} * [http://www.nasa.gov/image-feature/goddard/views-of-pluto-through-the-years Video – Pluto – viewed through the years (GIF)] (NASA; animation; July 15, 2015). * [http://photojournal.jpl.nasa.gov/archive/PIA19873_FLYTHROUGH_ANIMATION_V5.mp4 Video – Pluto – "FlyThrough" (00:22; MP4)] [https://www.youtube.com/watch?v=ds_OlZnV9qk (YouTube)] (NASA; animation; August 31, 2015). * [http://www.scientificamerican.com/video/a-day-on-pluto-reconstructed-from-new-horizons-images/ "A Day on Pluto Video made from July 2015 New Horizon Images"] [[Scientific American]] * NASA CGI [http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20170714-2 video] of Pluto flyover (July 14, 2017) * [https://www.flickr.com/photos/136797589@N04/35260746413/in/photostream/ CGI video] simulation of rotating Pluto by Seán Doran (see [https://www.flickr.com/photos/136797589@N04/albums/72157686474817595 album] for more) * [https://www.google.com/maps/space/pluto/@26.4828801,-19.6602925,11338964m/data=!3m1!1e3 Google Pluto 3D], interactive map of the dwarf planet * [https://thehappykoala.github.io/Harmony-of-the-Spheres/#/category/Solar%20System/scenario/The%20Plutonian%20System Interactive 3D visualisation of the Plutonian system] {{Refend}} {{સૌરમંડળ}} [[શ્રેણી:સૌરમંડળ]] [[શ્રેણી:કુદરતી ગ્રહો]] omkz2hzc90ggs5gevf5a30g4zkkldt7 0 1570 901620 886592 2026-06-19T14:07:35Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901620 wikitext text/x-wiki {{translate}} [[ચિત્ર:Comet-Hale-Bopp-29-03-1997.jpeg|thumb|300px|હૅલ-બૉપ ધૂમકેતુ]] [[ચિત્ર:Comet P1 McNaught02 - 23-01-07.jpg|thumb|250px|મકનૉટ ધૂમકેતુ વિક્ટોરિયા, [[ઑસ્ટ્રેલિયા]]માં ૨૩ જાન્યુઆરી ૨૦૦૭ માં લેવાયેલ દૃશ્ય]] '''ધૂમકેતુ''' [[સૂર્યમંડળ]]ના બરફ અને ધૂળથી બનેલા સભ્યો છે. ધૂમકેતુની [[ભ્રમણકક્ષા]] અતિશય લાંબા [[ઉપવલય]] આકારની હોય છે. આથી તેઓ [[પ્લૂટો (ગ્રહ)|પ્લૂટો]]ની ભ્રમણકક્ષાને પણ વટાવી જાય છે. ધૂમકેતુ સામાન્યત: થીજેલા [[કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ]], [[મિથેન|મીથેન]], [[પાણી]], [[ધૂળ]] અને અનેક [[ખનીજ]] પદાર્થોના બનેલા હોય છે. ધૂમકેતુઓ સૂર્યમંડળના અંતમાં આવેલા [[ઊર્ટ વાદળ]]<nowiki/>માંથી ઊદ્ભવતા હોય છે. ઊર્ટ વાદળ સૂર્યમંડળના નિર્માણના અવશેષોનું બનેલું હોવાનું કહેવાય છે. [[એસ્ટરોઈડ]] ભિન્ન રીતે બનતાં હોય છે. પરંતુ ક્યારેક ધૂમકેતુઓ પોતાના [[જ્વલનશીલ]] તત્વો નાશ પૂરા થઇ જવાથી એસ્ટરોઈડમાં પરિણમે છે. == ધૂમકેતુની બાહ્ય લાક્ષણિકતાઓ == ધૂમકેતુઓ સૂર્યમંડળના અંતમાં આવેલા [[ઊર્ટ વાદળ]]<nowiki/>માંથી ઉદ્ભવતા હોવાની માન્યતા [[જાન હેન્ડ્રીક ઊર્ટ]] નામના વૈજ્ઞાનિકે રજૂ કરી હતી. જ્યારે બરફના થીજેલા આ ગોળાઓ તેમની ભ્રમણકક્ષામાંથી (બાહ્ય ગુરુત્વાકર્શી ખલેલોને કારણે) ચલિત થાય છે ત્યારે તેઓ [[સૂર્ય]] તરફ ખેંચાય છે. જ્યારે ધૂમકેતુ સૂર્યમંડળના અંદરના ભાગમાં પ્રવેશ કરે છે ત્યારે સૂર્યના વિકિરણોને કારણે થીજેલા વાયુઓ પીગળવા માંડે છે. આમ ધૂળ અને વાયુઓના મુક્ત થવાથી મોટું વાતાવરણ ધૂમકેતુના કેન્દ્રની આસપાસ રચાય છે, જેને ધૂમકેતુનું ''[[કૉમા]]'' કહે છે. સૂર્યના [[વિકિરણ દબાણ]] તથા [[સૂર્ય પવન]]<nowiki/>ની કૉમા પર થતી અસરને કારણે ધૂમકેતુની લાંબી પૂં''છ'' રચાય છે. આ પૂંછ હંમેશાં સૂર્યથી વિરૂદ્ધ (ભ્રમણકક્ષાની બહારની) દિશામાં રચાતી હોય છે. ધૂળ તથા વાયુઓ પોતપોતાની અલગઅલગ પૂંછ રચતા હોય છે. વાયુઓના [[આયનીકરણ]]<nowiki/>ને કારણે તે પૂંછ સૂર્યના ચુંબકીય ક્ષેત્રની અસર હેઠળ આવે છે જ્યારે ધૂળની પૂંછ સામાન્યરીતે ગુરુત્વાકર્ષણ હેઠળ આવે છે. ધૂમકેતુના ઘનકેન્દ્રને તેનું ''ન્યુક્લિયસ'' કહેવાય છે, જે સામાન્યરીતે ૫૦ કિ.મી.થી નાનું હોય છે. કૉમા તથા તેની પૂંછ ક્યારેક ૧ AU (૧૫૦ મિલિયન કિ.મી.)થી પણ વધુ લાંબી હોય છે. કૉમા અને પૂંછ સૂર્યના પ્રકાશને કારણે [[પૃથ્વી]] પરથી નિહાળી શકાય છે. મોટાભાગના ધૂમકેતુઓ ખૂબ ઝાંખા હોવાથી ફક્ત [[દૂરબીન]] વડે જ જોઈ શકાય છે. પરંતુ ક્યારેક તે ઘણા તેજસ્વી હોવાને કારણે નરી આંખે પણ જોઈ શકાય છે. ધૂમકેતુઓ અચાનક રાત્રિના આકાશમાં દેખાય છે અને થોડા સમય પછી ફરી લુપ્ત થઈ જાય છે. આને કારણે ધૂમકેતુઓ પહેલાંના વખતમાં અપશુકન તથા આફત લાવનારા કહેવાતા. સૌથી પ્રખ્યાત ધૂમકેતુ હેલીનો ધૂમકેતુ ૧૦૬૬ની સાલથી નિયમિતપણે દેખાતો આવ્યો છે. [[ચિત્ર:Comet_Diagram_text_stripped.png|thumb|400px|ધૂમકેતુની લંબગોળ ભ્રમણકક્ષા ની આકૃતિ બે જુદી પૂંછ દર્શાવે છે]] ધૂમકેતુનું ન્યુક્લિયસ સૂર્યમંડળના સૌથી [[કાળા]] પદાર્થોમાંનું એક છે. જીયોટો પ્રોબે કરેલા નિરીક્ષણ મુજબ [[હેલીનો ધૂમકેતુ]] તેના ન્યુક્લિયસ પર પડતા પ્રકાશમાંથી ફક્ત ૪% પ્રકાશનું પરાવર્તન કરે છે તથા ડીપ સ્પેસ-૧એ શોધ્યું કે [[બૉરેલી ધૂમકેતુ]] તેની પર પડતા પ્રકાશનું ફક્ત ૨.૪% થી ૩% [[પરાવર્તન]] કરે છે. આની સરખામણીમાં રોડ પર વપરાતો [[ડામર]] ૭% પરાવર્તન કરતો હોય છે. આ કાળો પદાર્થ એ જટિલ કાર્બનિક સંયોજનો હોવાનું મનાય છે. સૂર્યની ગરમીને કારણે સરળ જ્વલનશીલ કાર્બનિક સંયોજનોનું દહન થઈ જાય છે અને ઘણી લાંબી કાર્બન શ્રુંખલાવાળા ડામર અને ક્રૂડતેલ જેવા પદાર્થો રહી જાય છે જે અત્યંત કાળા હોય છે. સૂર્યની ગરમી શોષી લેતી ધૂમકેતુની આ જ કાળાશ તેની અંદર દહન માટે જરૂરી છે જેનાથી તેની પૂંછડી માટે વાયુઓ સર્જાય છે. [[૧૯૯૬]]માં ધૂમકેતુઓ [[ક્ષ-કિરણો]] ઉત્સર્જીત કરતા હોવાનું શોધાયું[http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/rosat/hyakutake.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725040521/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/rosat/hyakutake.html |date=2012-07-25 }}. ધૂમકેતુના આ ક્ષ-કિરણોની શોધે વૈજ્ઞાનિકોને આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધાં હતાં કેમકે આ પહેલાં તેની આગાહી કોઈએ કરી નહોતી. એવું મનાય છે કે આ ક્ષ-કિરણો ધૂમકેતુ અને સૂર્ય પવનની વચ્ચે થતી પ્રક્રિયાથી સર્જાય છે; જેમાં ઉત્તેજીત આયન કણો જ્યારે ધૂમકેતુના વાતાવરણમાં આવેલા અણુ તથા પરમાણુઓ સાથે અથડાય છે ત્યારે એક કે વધુ ઈલેક્ટ્રોનનું વિસર્જન થવાથી આ ક્ષ-કિરણો સર્જાય છે. [http://www.kvi.nl/~bodewits] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213232726/http://www.kvi.nl/~bodewits |date=2006-02-13 }}. == ભ્રમણકક્ષાની લાક્ષણિકતાઓ == [[ચિત્ર:Comet Kohoutek orbit p391.jpg|thumb|376px|right|[[પૃથ્વી]] અને [[કોહૂટેક ધૂમકેતુ]]ની ભ્રમણકક્ષા, આ ચિત્ર ભ્રમણકક્ષા ની તિવ્ર [[વિકેન્દ્રિતતા (ભ્રમણકક્ષા)|વિકેન્દ્રિતતા]] દર્શાવે છે, જુઓ કે ધૂમકેતુ ની ગતિ સૂર્યની નજીક આવતાં ઝડપી બને છે.]] ધૂમકેતુને તેની ભ્રમણકક્ષાના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. ''નાની ભ્રમણકક્ષાવાળા ધૂમકેતુઓ''ની ભ્રમણકક્ષા ૨૦૦ વર્ષથી નાની હોય છે. જ્યારે ''લાંબી ભ્રમણકક્ષાવાળા ધૂમકેતુઓ''ની ભ્રમણકક્ષા ખૂબ લાંબી હોવા છતાં સૂર્યના ગુરુત્વાકર્ષણની અંદર હોય છે. ''એકલ ભ્રમણ ધૂમકેતુઓ''ની ભ્રમણકક્ષા [[પરવલયાકાર]] કે [[અતિવલયાકાર]] હોવાથી આવા ધૂમકેતુઓ એક વાર સૂર્યની પાસે ફરી હંમેશાં માટે સૂર્યમંડળની બહાર નીકળી જાય છે. જ્યારે નાની કક્ષાવાળા [[ધૂમકેતુ એન્કૅ]]ની ભ્રમણકક્ષા સૂર્ય અને [[ગુરુ (ગ્રહ)|ગુરુ]]ની વચ્ચે છે. નાની ભ્રમણકક્ષાવાળા ધૂમકેતુઓ [[ક્યુપીયર બેલ્ટ]]માંથી ઉદ્ભવતા હોવાનું મનાય છે જ્યારે લાંબી ભ્રમણકક્ષાવાળા ધૂમકેતુઓ [[ઊર્ટ વાદળ|ઊર્ટ વાદળમાંથી]] ઉદ્ભવતા હોવાનું મનાય છે. એક માન્યતા પ્રમાણે જ્યારે સૂર્ય તેની [[આકાશ ગંગા|આકાશગંગા]]ની ભ્રમણકક્ષામાં કોઈ [[તારા]] પાસેથી પસાર થાય છે કે પછી સૂર્યના સંભાવિત સાથી તારા [[નેમેસીસ (તારો)|નેમેસિસ]] કે [[પ્લૅનેટ X]] નજીક આવે છે ત્યારે ધૂમકેતુઓ ખૂબ લાંબી ભ્રમણકક્ષા ધારણ કરે છે. ધૂમકેતુના ઓછાંં [[દળ]] અને લંબગોળ ભ્રમણકક્ષાને કારણે તેઓ ક્યારેક મોટા ગ્રહોની તરફ આકર્ષિત થાય છે. આને કારણે તેની ભ્રમણકક્ષા પર પણ અસર પડે છે. નાની ભ્રમણકક્ષાવાળા ધૂમકેતુઓનું એક કેન્દ્ર (લંબગોળના બે કેન્દ્ર હોય છે) મોટા ગ્રહોની કક્ષાની અંદર આવે છે. એ સ્પષ્ટ છે કે ઊર્ટ વાદળમાંથી આવતા ધૂમકેતુઓની ભ્રમણકક્ષાઓ મોટા ગ્રહોથી અસર પામે છે. મોટાભાગના આવા ધૂમકેતુ પર ખાસ કરીને ગુરુની અસર પડે છે. જેનું દળ સૂર્યમંડળના અન્ય ગ્રહોના ભેગાં દળ કરતાં પણ વધુ છે. ભ્રમણકક્ષાની આ અસરને કારણે ક્યારેક પહેલાં શોધાયેલ ધૂમકેતુઓ ખોવાઈ જાય છે. ક્યારેક 'નવા શોધાયેલા ધૂમકેતુ'ના વધુ અધ્યયન પછી આ ખોવાયેલા ધૂમકેતુઓ ફરી ઓળખાય છે. [[11P/ટેમ્પલ-સ્વીફ્ટ-લીનીયર]] ધૂમકેતુ આનું ઉદાહરણ છે. [[૧૮૬૯]]માં તેની સૌપ્રથમ શોધ થયેલી પણ [[૧૯૦૮]] પછી ગુરુની અસરને કારણે તેની ભ્રમણકક્ષા બદલી હતી અને તે દેખાતો બંધ થઈ ગયો હતો. [[૨૦૦૧]]માં [[લીનીયર]] નામના વૈજ્ઞાનિકે તેની ફરી શોધ કરી હતી.{{hnote|Kronk, '11P/Tempel-Swift-LINEAR'}} == ધૂમકેતુનાં નામ == વૈજ્ઞાનીક પધ્ધતીના વિકાસ પહેલા ધૂમકેતુના નામ વિવિધ રીતે પાડવામાં આવતા હતા. ૨૦મી સદીથી પહેલા, ધૂમકેતુના નામ વર્ષના આધારે પાડવામાં આવતા, જેમકે "૧૬૮૦નો મહાન ધૂમકેતુ", "સપ્ટેમ્બર ૧૮૮૨નો ધૂમકેતુ". [[એડમંડ હેલી]] નામના વૈજ્ઞાનીકે સીદ્ધ કર્યુ કે ૧૫૩૧, ૧૬૦૭ અને ૧૬૮૨માં દેખાયેલ ધૂમકેતુ એક જ હતા અને ૧૭૫૯માં તેના ફરી દેખાવાની આગાહી કરી. ખરેખર ૧૯૫૯માં આ ધૂમકેતુ દેખાયો ત્યારે તેનું નામ [[હેલીનો ધૂમકેતુ]] પાડવામાં આવ્યું. આજ રીતે, આવર્ત ધૂમકેતુઓ [[એન્કે ધૂમકેતુ]] અને [[બેયલા ધૂમકેતુ]] ના નામ તેની ભ્રમણકક્ષાની ગણતરી કરનાર ના નામ પરથી પાડવામાં આવ્યા છે. ત્યારથી આવર્ત ધૂમકેતુઓ ના નામ તેના શોધક પરથી પાડવામાં આવતા રહ્યા છે પણ એકજ વખત દેખાતા ધૂમકેતુઓના નામ હજુ પણ તેઓ જે વર્ષમાં દેખાય તે પરથી પાડવામાં આવે છે. ૨૦મી સદીની શરૂઆતથી, ધૂમકેતુઓ ના નામ તેના શોધક પરથી પાડવામાં આવે છે. આ પરંપરા હજુ પણ પ્રચલીત છે. ધૂમકેતુના નામ પહેલા ત્રણ શોધકોના નામ થી રાખવા માં આવે છે. ઘણા ધૂમકેતુઓની ખોજ યાંત્રીક સાધનો દ્વારા થાય છે. આવા ધૂમકેતુઓના નામ આ સાધનો પરથી પડાય છે. ધૂમકેતુ IRAS-આરાકી-આલકૉક ની શોધ [[IRAS]] સેટેલાઈટ, તથા શીખાઉ અવલોકનકાર જેનીચી આરાકી અને જ્યોર્જ આલકૉકે સ્વત્રંત્ર પણે કરી હતી. ક્યારેક એકજ વૈજ્ઞાનીક કે ટુકડી બે થી વધુ ધૂમકેતુની શોધ કરે છે. આવા ધૂમકેતુના નામની પાછળ અંક લગાડાય છે. જેમકે ધૂમકેતુ [[શૂમેકર-લીવી૧]]. હવે મોટા પ્રમાણમાં ધૂમકેતુઓની શોધ થવાથી આ નામકરણ પ્રક્રીયા પણ વ્યાવહારીક રહી નથી. મે, ૨૦૦૫ સુધી માં [[સોલાર અને હેલીયોસ્ફીયરીક ઓબ્ઝરવેટરી|સોહો]]એ ૯૫૦ ધૂમકેતુઓની ખોજ કરી છે અને તે ૧૦૦૦મા ધૂમકેતુની ક્યારે ખોજ કરશે તેની સંભાવના કરવાની પ્રતિયોગીતા પણ બહાર પાડેલ છે. {{hnote|SOHO (2005)}}) == ધૂમકેતુ નો ઇતિહાસ == === ઐતિહાસીક નિરીક્ષણ === ઐતિહાસીક માન્યતા (વહેમ) પ્રમાણે ધૂમકેતુ અપશુકન લાવનાર ગણાય છે. કેટલાક તેને ખરતા તારા સાથે સરખાવે છે. [[એરીસ્ટૉટલ]]નુ પ્રથમ પુસ્તક [[મીટ્રીયોલોજી]]મા ધૂમકેતુ ની ચર્ચા કરેલ છે. કેટલાક પહેલાના વિચારકોની માન્યતા પ્રમાણે ધૂમકેતુ સૂર્યમંડળના ગ્રહ છે. પરંતુ એરીસ્ટૉટલે આ વાત નકારી હતી કેમકે જ્યારે ગ્રહો આકાશમા ચોક્કસ નક્ષત્રોમા જોવા મળે છે પણ ધૂમકેતુઓ આકાશના કોઇપણ ભાગમા દેખાય શકે છે. તેના માનવા પ્રમાણે, ઘૂમકેતુઓ પૃથ્વીની બહારના વાતાવરણની પેદાશ છે. ધૂમકેતુની જેમ [[મીટીયર]], [[અરૉરા બૉરૉલીયસ]] તથા આકાશ ગંગા માટે પણ એરીસ્ટૉટલ ની તેવીજ માન્યતા હતી. એરીસ્ટૉટલ ના આ મતને કેટલાક વિચારકોએ અસંમતી દર્શાવેલ. [[સેનેકા]]એ તેના [[નેચરલ ક્વેશ્ચન]]મા આ મતની અસહમતી વ્યક્ત કરેલ છે. તેના મુજબ ધૂમકેતુઓને બહારના વાતાવરણ કે પવન વડે અસર પામતી નથી તેવુ નોધ્યુ હતુ. તે વખતે મનુષ્યોનુ અવકાશ વિષે જ્ઞાન અપુરતુ હતુ. {{hnote|Sagan, pp. 23–24}}પરંતુ એરીસ્ટૉટલ નો આ મત [[16મી સદી]] સુધી માન્ય રહ્યો. [[૧૫૭૭]]મા એક તેજસ્વી ધૂમકેતુ આકાશમા કેટલાક મહીના સુધી નીહાળી શકાયો હતોય [[ડેન્માર્ક]]ના ખગોળશાશ્ત્રી [[ટાયકો બ્રાહે]] તેનુ વૈજ્ઞાનીક નીરીક્ષણ કરેલ અને તેના તથા બીજા અન્ય ખગોળશાશ્ત્રીઓ ના નીરીક્ષણ ને સરખાવી તારવ્યુ હતુ કે - આ ધૂમકેતુ પૃથ્વી તથા ચંદ્ર ની સરખામણી થી ચાર ગણા અંતરે આવેલ છે. {{hnote|ESO, Part I}} === ભ્રમણકક્ષા વિષે === [[ચિત્ર:Newton_Comet1680.jpg|right|thumbnail|300px| ૧૬૮૦ ના ધૂમકેતુ ની [[પરવલય]] ને મળતી ભ્રમણકક્ષા, [[આઈઝેક ન્યુટન]] ના ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica|પ્રિન્સિપીયા]]'' મા દર્શાવ્યા પ્રમાણે.]] જોકે ધૂમકેતુ અવકાશ મા હોવાનુ સાબિત થયી ગયુ હતુ, પરંતુ કેવી રીતે તેઓ અવકાશ મા ભ્રમણ કરે છે તે આવતી સદી મા ચર્ચા નો વિષય હતો. ગ્રહો સૂર્ય ની આસપાસ [[દીર્ઘવૃત્તાકાર]] ભ્રમણકક્ષા મા ભ્રમણ કરે છે એમ [[૧૬૦૯]] મા નક્કી કરવા વાળા [[જોહાનિસ કેપ્લર]] પણ એ વાત માનવા રાજી નહોતા કે [[Kepler's laws|કેપ્લર ના ગ્રહો ના ભ્રમણ નિયમો]] અન્ય અવકાશી પદાર્થો ને પણ લાગુ પડી શકે છે - તેઓનુ એમ માનવુ હતુ કે ધૂમકેતુ ગ્રહો ને સમાંતર દિશા મા સફર કરે છે. [[Galileo Galilei|ગેલેલીયો ગલીલી]], કટ્ટર [[Copernicus|કોપરનીક્સ]] હોવા છતા, ટાયકો ના સમાન્તરીત ગણતરીઓ ને બદલે ધૂમકેતુs ઉપરી વાતાવરણ મા સીધી રેખા મા સફર કરતા હોવા ના એરીસ્ટોટલીન વિચારસરણી ના સમર્થન મા હતા.{{hnote|Prasar, Part II}} કેપ્લર ના ગ્રહો ના ભ્રમણ નીયમો ધૂમકેતુ ને પણ લાગુ પડવા જોઈએ તેમ સૂચન સૌપ્રથમ [[વિલિયમ લોવર]] એ [[૧૬૧૦]] મા કર્યુ હતુ.{{hnote|ESO, Part I}}આવનારા દશકો મા, અન્ય ખગોળશાસ્ત્રીઓ, જેમા [[પીયરે પેટિટ]], [[જિઓવાન્નિ બોરેલ્લી]], [[એડ્રિયન ઓઝાઉટ]], [[રોબર્ટ હુક]], અને [[જિન-ડોમીનીક કેસ્સીનિ]], ધૂમકેતુs ના સૂર્ય ફરતે દીર્ઘવૃત્તાકાર અથવા પરવલયી કક્ષા મા ભ્રમણ ની તરફેણ મા હતા , જ્યારે અન્ય, જેમ કે [[ક્રિસ્ચીયન હ્યુગીન્સ]] અને [[જોહાન્સ હેવેલીઅસ]], ધૂમકેતુ ના રેખીય ગતિ ના સમર્થન મા હતા .{{hnote|Prasar, Part II}} The matter was resolved by the [[C/1680 V1|bright ધૂમકેતુ]] that was discovered by [[Gottfried Kirch]] on [[November 14]], [[1680]]. Astronomers throughout Europe tracked its position for several months. In his ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica|Principia Mathematica]]'' of [[1687]], [[આઇઝેક ન્યુટન]] proved that an object moving under the influence of his [[inverse square law]] of [[Gravity|universal gravitation]] must trace out an ભ્રમણકક્ષા shaped like one of the [[conic section]]s, and he demonstrated how to fit a ધૂમકેતુ's path through the sky to a [[parabola|parabolic]] ભ્રમણકક્ષા, using the ધૂમકેતુ of 1680 as an example.{{hnote|Newton, Lib. 3, Prop. 41.}} In [[1705]], [[એઙમન્ઙ હેલિ]] applied Newton's method to twenty-four ધૂમકેતુary apparitions that had occurred between 1337 and 1698. He noted that three of these, the ધૂમકેતુs of 1531, 1607, and 1682, had very similar [[ભ્રમણકક્ષાal element]]s, and he was further able to account for the slight differences in their ભ્રમણકક્ષાs in terms of gravitational perturbation by [[ગુરુ (planet)|ગુરુ]] and [[Saturn (planet)|Saturn]]. Confident that these three apparitions had been three appearances of the same ધૂમકેતુ, he predicted that it would appear again in 1758-9. {{hnote|Halley (1705)}}(Earlier, Robert Hooke had identified the ધૂમકેતુ of 1664 with that of 1618, {{hnote|Pepys, 1 March 1664/5}}while Jean-Dominique Cassini had suspected the identity of the ધૂમકેતુs of 1577, 1665, and 1680. {{hnote|Sagan, pp. 42–43}} Both were incorrect.) Halley's predicted return date was later refined by a team of three [[France|French]] mathematicians: [[Alexis Clairaut]], [[Joseph Lalande]], and [[Nicole-Reine Lepaute]], who predicted the date of the ધૂમકેતુ's 1759 perihelion to within one month's accuracy. {{hnote|Sagan, p. 83}} When the ધૂમકેતુ returned as predicted, it became known as [[ધૂમકેતુ Halley]] or Halley's ધૂમકેતુ (its official designation is '''1P/Halley'''). Its next appearance is due in [[2061]]. Among the ધૂમકેતુs with short enough periods to have been observed several times in the historical record, ધૂમકેતુ Halley is unique in consistently being bright enough to be visible to the naked eye. Since the confirmation of ધૂમકેતુ Halley's periodicity, many other periodic ધૂમકેતુs have been discovered through the [[telescope]]. The second ધૂમકેતુ to be discovered to have a periodic ભ્રમણકક્ષા was [[ધૂમકેતુ Encke]] (official designation '''2P/Encke'''). Over the period [[1819]]-[[1821]] the [[Germany|German]] mathematician and physicist [[Johann Franz Encke]] computed ભ્રમણકક્ષાs for a series of ધૂમકેતુary apparitions observed in 1786, 1795, 1805, and 1818, concluded they were same ધૂમકેતુ, and successfully predicted its return in [[1822]].{{hnote|Kronk, '2P/Encke'}}By 1900, seventeen ધૂમકેતુs had been observed at more than one perihelion passage and recognized as periodic ધૂમકેતુs. As of January 2005, 164 ધૂમકેતુs have achieved this distinction, though several have since been destroyed or lost. === બાહ્ય લાક્ષણીકતાઓનુ અધ્યયન === :''Hast thou ne'er seen the ધૂમકેતુ's flaming flight?'' [[આઈઝ॓ક ન્યૂટન]] described ધૂમકેતુન્॓ as compact, ધન, fixed, અન્॓ durable bodies: in one word, a kind of planets, which move in very oblique ભ્રમણકક્ષા, every way, સંપૂર્ણ આઝાદીથી, persevering in their motions even against the course and direction of the planets; and their પૂંછ as a very thin, slender vapour, emitted by the head, or nucleus of the ધૂમકેતુ, ignited or heated by the સૂર્ય. ધૂમકેતુઓ also seemed to Newton absolutely requisite for the conservation of the પાણી તથા ભેજ of the planets; from their condensed vapours and exhalations all that moisture which is spent on vegetations and putrefactions, and turned into dry earth, might be resupplied and recruited; for all vegetables were thought to increase wholly from fluids, and turn by putrefaction into earth. Hence the quantity of dry earth must continually increase, and the moisture of the globe decrease, and at last be quite evaporated, if it have not a continual supply. Newton suspected that the spirit which makes the finest, subtilest, and best part of our air, and which is absolutely requisite for the life and being of all things, came principally from the ધૂમકેતુs. Another use which he conjectured ધૂમકેતુs might be designed to serve, is that of recruiting the સૂર્ય with fresh fuel, and repairing the consumption of his light by the streams continually sent forth in every direction from that luminary — :"From his huge vapouring train perhaps to shake :Reviving moisture on the numerous orbs, :Thro' which his long ellipsis winds; perhaps :To lend new fuel to declining સૂર્યs, :To light up worlds, and feed th' ethereal fire." As early as the 18th century, some scientists had made correct hypotheses as to ધૂમકેતુs' physical composition. In [[1755]], [[Immanuel Kant]] hypothesized that ધૂમકેતુs are composed of some volatile substance, whose vaporization gives rise to their brilliant displays near perihelion.{{hnote|Sagan, p. 77}}In 1836, the German mathematician [[Friedrich Wilhelm Bessel]], after observing streams of vapor in the 1835 apparition of ધૂમકેતુ Halley, proposed that the [[jet force]]s of evaporating material could be great enough to significantly alter a ધૂમકેતુ's ભ્રમણકક્ષા and argued that the non-gravitational movements of [[ધૂમકેતુ Encke]] resulted from this mechanism.{{hnote|Sagan, p. 117}} However, another ધૂમકેતુ-related discovery overshadowed these ideas for nearly a century. Over the period [[1864]]–[[1866]] the [[Italy|Italian]] astronomer [[Giovanni Schiaparelli]] computed the ભ્રમણકક્ષા of the [[Perseids|Perseid]] [[meteor]]s, and based on ભ્રમણકક્ષાal similarities, correctly hypothesized that the Perseids were fragments of [[ધૂમકેતુ Swift-Tuttle]]. The link between ધૂમકેતુs and meteor showers was dramatically underscored when in [[1872]], a major meteor shower occurred from the ભ્રમણકક્ષા of [[ધૂમકેતુ Biela]], which had been observed to split into two pieces during its [[1846]] apparition, and never seen again after [[1852]].{{hnote|Kronk, '3D/Biela'}}A "gravel bank" model of ધૂમકેતુ structure arose, according to which ધૂમકેતુs consist of loose piles of small rocky objects, coated with an icy layer. By the middle of the twentieth century, this model suffered from a number of shortcomings: in particular, it failed to explain how a body that contained only a little ice could continue to put on a brilliant display of evaporating vapor after several perihelion passages. In [[1950]], [[Fred Lawrence Whipple]] proposed that rather than being rocky objects containing some ice, ધૂમકેતુs were icy objects containing some ધૂળ and rock.{{hnote|Whipple (1950)}}This "dirty બરફball" model soon became accepted. It was confirmed when an armada of [[spacecraft]] (including the [[European Space Agency]]'s [[Giotto mission|Giotto]] probe and the [[Soviet Union]]'s [[Vega 1]] and [[Vega 2]]) flew through the coma of Halley's ધૂમકેતુ in [[1986]] to photograph the nucleus and observed the jets of evaporating material. The American probe [[Deep Space 1]] flew past the nucleus of [[ધૂમકેતુ Borrelly]] on [[September 21]] [[2001]] and confirmed that the લાક્ષણીકતાઓ of ધૂમકેતુ Halley are common on other ધૂમકેતુs as well. Forthcoming space missions will add greater deપૂંછ to our understanding of what ધૂમકેતુs are made of. The [[Starધૂળ (spacecraft)|Starધૂળ spacecraft]], launched in February [[1999]], has already collected particles from the coma of [[81P/Wild|ધૂમકેતુ Wild 2]] in January [[2004]], and will return the samples to Earth in a capsule in [[2006]]. In [[2005]], the [[Deep Impact (space mission)|Deep Impact]] probe will blast a crater on [[9P/Tempel|ધૂમકેતુ Tempel 1]] to study its interior. And in [[2014]], the European [[Rosetta space probe]] will ભ્રમણકક્ષા ધૂમકેતુ [[67P/Churyumov-Gerasimenko|ધૂમકેતુ Churyumov-Gerasimenko]] and place a small lander on its surface. == પ્રખ્યાત ધૂમકેતુઓ == While hundreds of tiny ધૂમકેતુs pass through the inner સૂર્યમંડળ every year, only a very few ધૂમકેતુs make any impact on the general public. About every decade or so, a ધૂમકેતુ will become bright enough to be noticed by a casual observer — such ધૂમકેતુs are often designated [[Great ધૂમકેતુ]]s. In times past, bright ધૂમકેતુs often inspired panic and hysteria in the general population, being thought of as bad omens. More recently, during the passage of Halley's ધૂમકેતુ in [[1910]], the Earth passed through the ધૂમકેતુ's પૂંછ, and erroneous newspaper reports inspired a fear that [[cyanogen]] in the પૂંછ might poison millions, while the appearance of [[ધૂમકેતુ Hale-Bopp]] in [[1997]] triggered the mass suicide of the [[Heaven's Gate (cult)|Heaven's Gate]] cult. To most people, however, a great ધૂમકેતુ is simply a beautiful spectacle. Predicting whether a ધૂમકેતુ will become a great ધૂમકેતુ is notoriously difficult, as many factors may cause a ધૂમકેતુ's brightness to depart drastically from predictions. Broadly speaking, if a ધૂમકેતુ has a large and active nucleus, will pass close to the સૂર્ય, and is not obscured by the સૂર્ય as seen from the Earth when at its brightest, it will have a chance of becoming a great ધૂમકેતુ. However, [[ધૂમકેતુ Kohoutek]] in [[1973]] fulfilled all the criteria and was expected to become spectacular, but failed to do so. [[ધૂમકેતુ West]], which appeared three years later, had much lower expectations (perhaps because scientists were much warier of glowing predictions after the Kohoutek fiasco), but became an extremely impressive ધૂમકેતુ.{{hnote|Kronk, 'C/1975 V1 (West)'}} The late 20th century saw a lengthy gap without the appearance of any great ધૂમકેતુs, followed by the arrival of two in quick succession — [[ધૂમકેતુ Hyakutake]] in [[1996]], followed by Hale-Bopp, which reached maximum brightness in [[1997]] having been discovered two years earlier. As yet, the 21st century has not seen the arrival of any great ધૂમકેતુs. == અસામાન્ય ધૂમકેતુઓ == હજારો જાણીતા ધૂમકેતુ માથી, કેટલાક અસામાન્ય હોય છે. ધૂમકેતુ Encke ની ભ્રમણકક્ષા ગુરુ ની ભ્રમણકક્ષા ની અન્દર ની તરફ થી [[Mercury (planet)|શૂક્ર]] ની ભ્રમણકક્ષા ની અન્દર ની તરફ થઈ ને જાય છે, જ્યારે ધૂમકેતુ [[29P/Schwassmann-Wachmann]] અને [[Saturn (planet)|શનિ]] ની ભ્રમણકક્ષા ના વચ્ચે લગભગ ગોળાકાર ભ્રમણકક્ષા મા સફર કરે છે.{{hnote|Kronk, '29P/Schwassmann-Wachmann 1'}}[[2060 Chiron]], જેની અસ્થિર ભ્રમણકક્ષા તેને [[Saturn (planet)|શનિ]] અને [[Uranus (planet)|યુરેનસ]] ની વચ્ચે રાખે છે, ને પહેલા લઘુગ્રહ તરીકે વર્ગીક્રુત કરેલ હતો જ્યા સુધી આછી કૉમા જોવા મા આવી.{{hnote|Kronk, '95P/Chiron'}} તેજ રીતે, [[137P/Shoemaker-Levy|ધૂમકેતુ શુમાકર-લેવી 2]] ને પહેલા લઘુગ્રહ નો દરજ્જો આપવા મા આવ્યો હતો. [[1990 UL3|1990 UL₃]].{{hnote|Kronk, '137P/Shoemaker-Levy 2'}} કેટલાક [[પ્રુથ્વી નજીક ના લઘુગ્રહો]] ને ધૂમકેતુs ના ક્ષત ન્યુક્લીયસ માનવા મા આવે છે જેમા થીજેલા વાયુઓ ના પીગળવા ની પ્રક્રિયા બંધ થઈ ગયી છે. Some ધૂમકેતુs have been observed to break up. [[3D/Biela|ધૂમકેતુ Biela]] was one significant example, breaking into two during its [[1846]] perihelion passage. The two ધૂમકેતુs were seen separately in [[1852]], but never again after that. Instead, spectacular meteor showers were seen in [[1872]] and [[1885]] when the ધૂમકેતુ should have been visible. A lesser meteor shower, the Andromedids, occurs annually in November, and is caused by the Earth crossing Biela's ભ્રમણકક્ષા [http://ધૂમકેતુs.amsmeteors.org/meteors/showers/andromedids.html]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Several other ધૂમકેતુs have been seen to break up during their perihelion passage, including great ધૂમકેતુs West and [[ધૂમકેતુ Ikeya-Seki]]. Some ધૂમકેતુs, such as the [[Kreutz સૂર્યgrazers]], ભ્રમણકક્ષા in groups and are thought to be pieces of a single object that has previously broken apart. Another very significant ધૂમકેતુary disruption was that of [[ધૂમકેતુ Shoemaker-Levy 9]], which was discovered in [[1993]]. At the time of its discovery, the ધૂમકેતુ was in ભ્રમણકક્ષા around ગુરુ, having been captured by the planet during a very close approach in [[1992]]. This close approach had already broken the ધૂમકેતુ into hundreds of pieces, and over a period of 6 days in July [[1994]], these pieces slammed into ગુરુ's વાતાવરણ — the first time astronomers had observed a collision between two objects in the સૂર્યમંડળ.{{hnote|Kronk, 'D/1993 F2 Shoemaker-Levy 9'}}However, it has been suggested that the object responsible for the [[Tunguska event]] in [[1908]] was a fragment of ધૂમકેતુ Encke. == આ પણ જુઓ == {{pic}} * [[પીરીયોડીક ધૂમકેતુઓ]] * [[નોન-પીરીયોડીક ધૂમકેતુઓ]] == વધુ વિગત માટે (અંગ્રેજી મા) == # Aristotle (ca. 350 B.C.) ''Meteorologia''. An English translation by E.W. Webster is [http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.1.i.html available online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629061102/http://classics.mit.edu/Aristotle/meteorology.1.i.html |date=2011-06-29 }}. # Bill Arnett. (2000). "Astronomical Names." [http://www.nineplanets.org/names.html Available online]. # Committee on Small Body Nomenclature (1994). "cometary Designation System." [https://web.archive.org/web/19990117090623/http://cfa-www.harvard.edu/cfa/ps/lists/CometResolution.html Available online]. # European Southern Observatory. (2003). "A Brief history of comets." Available online: [http://www.eso.org/outreach/info-events/hale-bopp/comet-history-1.html Part I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050305084811/http://www.eso.org/outreach/info-events/hale-bopp/comet-history-1.html |date=2005-03-05 }}, [http://www.eso.org/outreach/info-events/hale-bopp/comet-history-2.html Part II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070303052804/http://www.eso.org/outreach/info-events/hale-bopp/comet-history-2.html |date=2007-03-03 }}. # {{Journal reference | Author=Edmundo Halleio | Title=Astronomiæ cometicæ Synopsis | Journal=Philosophical Transactions | Year=1705 | Volume=24 | Pages=1882–1899 }} # Gary W. Kronk. (2001–2005). ''cometography''. [http://cometography.com Available online]. # I.S. Newton (1687). ''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica''. Londoni: Josephi Streater. # Samuel Pepys (1893). ''The Diary of Samuel Pepys, M.A., F.R.S.''. London: George Bell & Sons. # Vigyan Prasar (2001). "Development of cometary Thought." Available online: [http://www.vigyanprasar.com/dream/mar2001/comets.htm Part I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050416165441/http://www.vigyanprasar.com/dream/mar2001/comets.htm |date=2005-04-16 }}, [http://www.vigyanprasar.com/dream/apr2001/comets.htm Part II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050414162435/http://www.vigyanprasar.com/dream/apr2001/comets.htm |date=2005-04-14 }}. # Reading Museum Service (2000-2004). ''Britain's Bayeux Tapestry.'' [http://www.bayeuxtapestry.org.uk/ Available online]. Accessed [[22 April]] [[2005]]. # {{Book reference | Author=Carl Sagan & Ann Druyan | Title=Comet | Publisher=New York:Random House | Year=1985 | ID=ISBN 0-394-54908-2 }} # Solar and Heliospheric Observatory. (2005). "The SOHO 1000th Comet Contest." [http://soho.nascom.nasa.gov/comet1000/ Available online]. # {{Journal reference | Author=F.L. Whipple | Title=A Comet Model I. The Acceleration of Comet Encke | Journal=Astrophysical Journal | Year=1950 | Volume=111 | Pages=375–394 }} == બાહ્ય કડીઓ (અંગ્રેજીમા) == * [http://www.cometography.com/ cometography.com] * [http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/comet.html David Jewitt overview of the comets] * [https://web.archive.org/web/20081006164512/http://cfa-www.harvard.edu/iau/lists/CometLists.html Harvard: Lists and Plots: Comets] * [[Open Directory Project]]: [http://www.dmoz.org/Science/Astronomy/Solar_System/Asteroids,_Comets_and_Meteors/comets/Comets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119104739/http://www.dmoz.org/Science/Astronomy/Solar_System/Asteroids,_Comets_and_Meteors/comets/Comets |date=2012-01-19 }} * [http://fax.libs.uga.edu/QB721xM635/ ''ESSAY ON COMETS''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050402090716/http://fax.libs.uga.edu/QB721xM635/ |date=2005-04-02 }}, which gained the first of Dr. Fellowes's prizes, proposed to those who had attended the University of Edinburgh within the last twelve years. By David Milne. Publisher: Edinburgh, Printed for A. Black; 1828. {{MinorPlanets_Footer}} {{Footer_SolarSystem}} {{ઢાંચો:સૌરમંડળ}} <!-- The below are interlanguage links. --> [[શ્રેણી:વિજ્ઞાન]] 6unzvlrxko2np3p24umzsp39ch9xvpm 0 4471 901643 872904 2026-06-19T22:51:31Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901643 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = પાવાગઢ | image_skyline = Top of Pavadagh hill.JPG | image_caption = પાવાગઢની ટોચ પર આવેલું મહાકાળી માતાનું મંદિર | image_map = Pavagadh plan 1847 by J Ramsay.jpg | map_caption = પાવાગઢનો નકશો, ૧૮૪૭ | elevation_m = 762 | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = ભારત | subdivision_type1 = [[ગુજરાત]] | subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_name2 = [[પંચમહાલ જિલ્લો|પંચમહાલ]] | coordinates = {{coord|22.46672|73.50048|display=inline}} | official_name = પાવાગઢ }} '''પાવાગઢ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત|ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[પંચમહાલ જિલ્લો|પંચમહાલ જિલ્લા]]માં આવેલા [[હાલોલ]] નજીક આવેલો એક ડુંગર છે. આ ડુંગરની તળેટીમાં ગુજરાતની એક સમયની રાજધાની રહેલુ ઐતિહાસિક [[ચાંપાનેર]] ગામ વસેલું છે તેમજ આ ડુંગરની ટોચ પર આવેલા [[મહાકાળી મંદિર, પાવાગઢ|મહાકાળી માતાના મંદિર]]ને કારણે આ સ્થળ ગુજરાતનાં પવિત્ર યાત્રાધામ પૈકીનું એક તીર્થસ્થળ ગણાય છે. ચૈત્રી તેમજ આસોની નવરાત્રિના નવ દિવસોમાં અહીં સૌથી વધુ લોકો દર્શનાર્થે આવે છે. એક માન્યતા મુજબ પાવાગઢનો સમાવેશ માતાજીની શક્તિપીઠોમાં થાય છે અને અહીં સતિનાં સ્તનનો ભાગ પડ્યો હોવાનું કહેવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.templenet.com/Western/pavagadh.html|title=templenet.com પર પાવાગઢનો શક્તિપીઠ તરીકે ઉલ્લેખ|publisher=K. Kannikeswaran|access-date={{#time: j F Y}}}}</ref> == ભૂગોળ == [[File:Path on Pavadagh hill.JPG|thumb|પાવાગઢના ડુંગર પર જવાનો પગથીયાંવાળો માર્ગ]] ભૌગોલિક રીતે પાવાગઢ {{coor d|22.776|N|73.618|E|}} પર વસેલું છે. પાવાગઢની તળેટીમાં ચાંપાનેર ગામ વસેલું છે, જ્યાંથી આશરે ૪ થી ૫ કિલોમીટર જેટલા અંતરે માંચી ગામ આવેલું છે. ચાંપાનેરથી માંચી સુધી જવા જીપની સવલત છે જે વન્ય વનરાજી સભર સર્પાકાર માર્ગ પર ચઢાણ કરી માંચી ગામ પહોચાડે છે. માંચી ખાતેથી ગઢ પર ચઢવા માટે [[પાવાગઢ ઉડનખટોલા|ઉડનખટોલા]] (રોપ-વૅ) બનાવવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.ushabreco.com/maa-kalidevi.html|title=Usha Breco Limited {{!}} Maa Kalidevi|archive-url = https://web.archive.org/web/20111219095105/http://www.ushabreco.com/maa-kalidevi.html|archive-date=2011-12-19|url-status=dead}}</ref> આ ઉપરાંત અહીં ઉપર ચઢવા માટે પગથિયાંવાળો માર્ગ પણ ઉપલબ્ધ છે. આશરે ૧૫૦૦ની આસપાસના આ પગથિયાં એકાદ કલાકમાં ચઢી શકાય છે. રોપવે પણ ૬ થી ૮ મિનિટનાં નજીવા સમયમાં મંદિરના પગથિયાં સુધી પહોચાડે છે. ઘણાં સાહસિકો અને પ્રકૃતિપ્રેમીઓ ચાંપાનેરથી જ માંચી સુધી જંગલના રસ્તે ચઢાણ કરે છે જેનો લ્હાવો અનેરો છે. આ રસ્તો જંગલ વચ્ચેથી પસાર થતો હોવાથી કપરો છે તેમજ સંધ્યાકાળ બાદ ચઢાણ કરવા માટે હિતાવહ પણ નથી. == ઇતિહાસ == દેવી કાલિકા માતાની શરૂઆતમાં ભીલ અને કોળી સમુદાયના મૂળ લોકો દ્વારા પ્રાર્થના કરવામાં આવતી હતી.<ref>{{Cite web|last=Rathaur|first=Ravi|date=2017-05-24|title=Kalika Mata Temple, Pavagadh, Gujarat - Pavagarh Shakti Peeth|url=https://www.gujaratexpert.com/blog/kali-mata-temple/|access-date=2022-09-02|website=Gujarat Travel Blog|language=en-US}}</ref> === દંતકથા === એક દંતકથા મુજબ પાવાગઢ ઉપર ચંપા ભીલનું રાજ્ય હતું.<ref>{{Cite web|title=ભીલ – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%AD%E0%AB%80%E0%AA%B2/|access-date=2022-09-02|language=en-GB}}</ref> વર્ષો પહેલા પાવાગઢ - [[ચાંપાનેર]] પંથકમાં પતય કુળના રાજા રાજ્ય કરતા હતા. તેઓ કાળકા માતાના પરમ ઉપાસક હતા અને તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન કાળકા માતા દર નવરાત્રિના નવ દિવસ અહીં ગરબા રમવા આવતા હતા. પતય કુળના છેલ્લા શાસક રાજા જયસિંહ કે જેઓએ એકવાર નવરાત્રિમાં મદિરાપાન કર્યું અને રૂપ બદલી ગરબે રમતા માતાજીને જોઇ તેમના રૂપથી મોહિત થઇ ગયા. તેમણે માતાજીનો પાલવ પકડી રાણી બનવા કહ્યું. માતાજીના ઘણું સમજાવ્યા બાદ પણ પતય રાજા જયસિંહે પોતાની જીદ છોડી નહી, તેથી કોપાયમાન થઇ માતાજીએ પોતાનું અસલ સ્વરૂપ ધારણ કરી રાજાને શ્રાપ આપ્યો કે આવતા છ મહિનામાં તારું સામ્રાજ્ય નષ્ટ થઇ જશે. પતય રાજા જયસિંહને [[મહમદ બેગડો|મહમદ બેગડા]]એ હરાવી [[ચાંપાનેર ]] જીતી લીધું અને ત્યાં પોતાનું સામ્રાજ્ય સ્થાપ્યું. == છબીઓ == <gallery> ચિત્ર:Top of Pavadagh hill.JPG|પાવાગઢની ટોચ પર આવેલું મહાકાળી માતાનું મંદિર ચિત્ર:Hanuman sitting in lotus mural on Gujarati vermilion red-orange village Hindu mandir temple - by Pavagadh hill station mountain Gujarat state India - wall painting photo - Etan Doronne myindiaexperience.jpg|[[હનુમાન]] મંદિર, પાવાગઢ ચિત્ર:SAT KAMAN, PAVAGHAD.JPG|સાત કમાન, પાવાગઢ </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.gujaratplus.com/web/gujarat/cities/pava.html પાવાગઢ વિશે માહિતી] * [http://www.gujaratguideonline.com/pavagadh-temple.php પાવાગઢ મંદિર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917174548/http://www.gujaratguideonline.com/pavagadh-temple.php |date=2008-09-17 }} * [http://www.templenet.com/Western/pavagadh.html પાવાગઢ શક્તિપીઠ વિશે માહિતી] * [http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=73&webpartid=89 પાવાગઢનો કિલ્લો તેમ જ પૌરાણિક મંદિરો વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100901172707/http://www.gujarattourism.com/showpage.aspx?contentid=73&webpartid=89 |date=2010-09-01 }} * [http://www.world-heritage-tour.org/asia/south-asia/india/champaner/pavagadh/map.html ચાંપાનેર - પાવાગઢ આર્કિયોલોજીકલ પાર્કની તસવીરો]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617201410/http://www.world-heritage-tour.org/asia/south-asia/india/champaner/pavagadh/map.html |date=2010-06-17 }} * [http://www.cruisingindia.com/document/gujarat/cities-in-gujarat/vadodara/things-to-do-in-vadodara/champaner-pavagadh-archeological-park-india-20060305123334/ ચાંપાનેર - પાવાગઢ આર્કિયોલોજીકલ પાર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008112224/http://www.cruisingindia.com/document/gujarat/cities-in-gujarat/vadodara/things-to-do-in-vadodara/champaner-pavagadh-archeological-park-india-20060305123334/ |date=2008-10-08 }} * [http://whc.unesco.org/en/list/1101 યુનેસ્કો (UNESCO) Fact Sheet] * [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=1101 યુનેસ્કો (UNESCO) વિશ્વ ધરોહર સ્થળ (World Heritage Center): ચાંપાનેર - પાવાગઢ આર્કિયોલોજીકલ પાર્ક] {{ગુજરાતના પર્વતો}} [[શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો]] [[શ્રેણી:યાત્રાધામ]] [[શ્રેણી:હાલોલ તાલુકો]] cx0zfpx7wqdhtpx5mvhyp8bnmxgkwy0 0 5929 901658 898008 2026-06-20T04:23:37Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901658 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} '''બ્લોગ''' '''''વેબલોગ'''''નું [[સંક્ષિપ્ત રુપ (વ્યાકરણ)|ટુંકુ રુપ]] ([[:en:contraction (grammar)|contraction]]). એક [[વેબસાઇટ]] ([[:en:website|website]]) છે, જે સામાન્યપણે ટીપ્પણીઓની નિયમિત એન્ટ્રીઝ, ઘટનાઓનું વર્ણન કે પછી ગ્રાફિક્સ અથવા વિડીયો જેવી અન્ય સામગ્રી સાથે વ્યક્તિ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે.એન્ટ્રીઝ સામાન્યપણે ઉલ્ટા કાલક્રમાનુસાર દર્શાવવામાં આવે છે."બ્લોગ"ને ક્રિયાપદ તરીકે પણ વાપરી શકાય છે, જેનો અર્થ'' બ્લોગ જાળવવો કે તેમાં વિગત ઉમેરવી ''એવો થાય છે. ઘણા બ્લોગ ચોક્કસ વિષય પર કોમેન્ટરી કે સમાચાર પૂરા પાડે છે, જ્યારે અન્ય બ્લોગ વ્યક્તિગત [[ઓનલાઇન ડાયરી]] ([[:en:online diary|online diaries]])ની કામગીરી બજાવે છે. એક નમુનારુપ બ્લોગમાં લખાણ, અન્ય બ્લોગ સાથેની લિન્ક્સ, [[વેબ પેઇજ]] ([[:en:Web page|Web page]]) અને તેના વિષય સંબંધિત અન્ય માધ્યમનો સમાવેશ થાય છે. ઘણા બ્લોગમાં વાચકો એક ઇન્ટરેક્ટિવ ફોર્મેટમાં ટીકાટીપ્પણી કરી શકે છે. તે બ્લોગનો મહત્વનો હિસ્સો હોય છે.મોટા ભાગના બ્લોગ લખાણ આધારિત હોય છે, તેમ છતાં કેટલાક કલા ([[આર્ટલોગ]] ([[:en:artlog|artlog]])), ફોટોગ્રાફ્ટ ([[ફોટોબ્લોગ|ફોટોલોગ]] ([[:en:photoblog|photoblog]])), સ્કેચીઝ ([[સ્કેચબ્લોગ|સ્કેચલોગ]] ([[:en:sketchblog|sketchblog]])), વિડીયોઝ ([[વીલોગ]] ([[:en:vlog|vlog]])), સંગીત ([[એમપીથ્રી બ્લોગ]] ([[:en:MP3 blog|MP3 blog]])), ઓડિયો ([[પોડકાસ્ટ|પોડકાસ્ટિંગ]] ([[:en:podcast|podcast]])) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જે [[સામાજિક માધ્યમ]] ([[:en:social media|social media]])ના વ્યાપક નેટવર્કનો ભાગ હોય છે. [[લઘુ-બ્લોગિંગ]] ([[:en:Micro-blogging|Micro-blogging]]) બ્લોગિંગનો અન્ય પ્રકાર છે, જેમાં અત્યંત નાની પોસ્ટ્સ સાથેના બ્લોગ્સનો સમાવેશ થાય છે. ડીસેમ્બર 2007એ, બ્લોગ સર્ચ એન્જિન [[ટેકનોરાતી]] ([[:en:Technorati|Technorati]])એ 11.2 કરોડથી પણ વધારે બ્લોગ્સ ટ્રેક કર્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://technorati.com/about/|title=Welcome to Technorati|date=unknown|access-date=2008-06-05|archive-date=2006-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20061108170657/http://technorati.com/about/|url-status=dead}}</ref>[[વિડીયો બ્લોગિંગ]] ([[:en:video blogging|video blogging]])ના આગમન સાથે, ''બ્લોગ'' શબ્દનો અર્થ વધારે વ્યાપક બન્યો - કોઈ પણ એવું માધ્યમ જેમાં બ્લોગ કર્તા પોતાનો અભિપ્રાય આપે છે અથવા કશાક વિષે ફક્ત વાતો કરે છે. {{Journalism}} == પ્રકારો == બ્લોગ્સના ઘણા પ્રકારો છે, જે માત્ર વિષયવસ્તુના પ્રકારથી જ નહીં, બલકે કઈ રીતે વિષયવસ્તુ પુરું પાડવાની કે લખવાની બાબતમાં પણ અલગ પડે છે. ;વ્યક્તિગત બ્લોગ્સ: કોઈ વ્યક્તિની સતત મુકાતી ડાયરી કે ટીપ્પણીરુપે વ્યક્તિગત બ્લોગ પરંપરાગત અને સૌથી સામાન્ય બ્લોગ છે. વ્યક્તિગત બ્લોગર્સને સામાન્યપણે તેમના બ્લોગ પોસ્ટ્સ પર ગર્વ હોય છે, પછી ભલે તેમના બ્લોગ તેમના સિવાય કોઈ વાંચતા જ ના હોય.બ્લોગ્સ માત્ર સંદેશો પહોંચાડવાના એક માર્ગ નથી રહ્યા પણ, જીવન કે કલા અંગે ચિંતન વ્યક્ત કરવાનો માર્ગ બન્યા છે. બ્લોગિંગ લાગણીશીલ ગુણવત્તા ધરાવી શકે છે. બહુ થોડા વ્યક્તિગત બ્લોગ્સ ખ્યાતિ અને મુખ્યપ્રવાહ સુધી પહોંચે છે, પરંતુ કેટલાક વ્યક્તિગત બ્લોગ્સ અત્યંત ઝડપથી વ્યાપક સમર્થકો પ્રાપ્ત કરે છે. વ્યક્તિગત બ્લોગના એક પ્રકારને "લઘુબ્લોગિંગ" કહે છે, જેમાં સમયની એક શ્રણને ઝીલવાની હોય તેમ અત્યંત વિગતવાર બ્લોગિંગ થાય છે.[[ટ્વિટ્ટર]] ([[:en:Twitter|Twitter]]) જેવી સાઇટો પર બ્લોગર મિત્રો અને કુટુંબ સાથે તત્ક્ષણ વિચારો અને લાગણીઓનું આદાન પ્રદાન કરી શકે છે અને તે ઇ-મેઇલ કે લખાણ કરતા ઘણું ઝડપી છે.[[સામાજિક માધ્યમ]] ([[:en:social media|social media]])નો આ પ્રકાર આજના સમયની અત્યંત વ્યસ્ત એવી ઓનલાઇન જનરેશનને એકબીજાના સંપર્કમાં રહેવાની તક પૂરી પાડે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.chicagotribune.com/business/chi-tue-microblogging-jul01,0,3597900.story | title="I'm now reading a story on microblogs" | author=Wong, Wailin | publisher=Chicago Tribune | date=2008-07-01 | access-date=2008-07-01 | archive-date=2008-07-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080701192234/http://www.chicagotribune.com/business/chi-tue-microblogging-jul01,0,3597900.story | url-status=dead }}</ref> ;કોર્પોરેટ બ્લોગ: મોટા ભાગના કિસ્સામાં આ બ્લોગ ખાનગી હોઈ શકે છે કે પછી [[વેપાર|વ્યાપારી]] ([[:en:business|business]]) હેતુઓ માટે હોઈ શકે છે. કોઈ [[કોર્પોરેશન|સંસ્થાન]] ([[:en:corporation|corporation]])માં આંતરિક સંદેશા વ્યવહાર અને સાંસ્કૃતિક બાબતોને ઉત્તેજન માટે વપરાતા કે પછી [[માર્કેટિંગ]] ([[:en:marketing|marketing]]), [[બ્રાન્ડ|બ્રાન્ડિંગ]] ([[:en:brand|brand]]) કે [[જાહેર સંબંધો|પબ્લિક રિલેશન્સ]] ([[:en:public relations|public relations]]) માટે બાહ્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતા બ્લોગ્સને [[કોર્પોરેટ બ્લોગ|કોર્પોરેટ બ્લોગ્સ]] ([[:en:corporate blog|corporate blog]]) કહે છે. ;'''પ્રશ્ન બ્લોગિંગ'': [[બ્લોગ]] ([[:en:blog|blog]])નો એવો પ્રકાર છે, જે સવાલોના જવાબો આપે છે. સવાલો એક નિવેદનપત્રના રુપમાં કે ઇમેઇલ દ્વારા કે ટેલિફોન અથવા વીઓઆઇપી જેવા સાધનથી રજુ કરી શકાય. ક્યુલોગ્સનો પોડકાસ્ટ્સ<ref>[http://techguylabs.com/radio/ShowNotes/Show465] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223224436/http://techguylabs.com/radio/ShowNotes/Show465 |date=2009-02-23 }}"પોડકાસ્ટ શોનોટ્સ"</ref>માંથી શોનોટ્સ પ્રદર્શિત કરવા કે ઇન્ટરનેટ મારફતે માહિતી પહોંચાડવાના સાધન તરીકે ઉપયોગ કરી શકાય.સવાલોના જવાબો પહોંચાડવાના સાધન તરીકે ઘણા પ્રશ્ન લોગ્સ આરએસએસ જેવા સીન્ડિકેશનનો ઉપયોગ કરે છે. ;માધ્યમના પ્રકાર:ની રીતે જોઇએ, તો વિડીયોનો સમાવેશ કરતા બ્લોગને [[વીલોગ|વીબ્લોગ]] ([[:en:vlog|vlog]]) કહે છે, લિન્ક્સનો સમાવેશ કરતા બ્લોગને [[લિન્કલોગ|લિન્કબ્લોગ]] ([[:en:linklog|linklog]]) કહે છે, સ્કેચીઝનો પોર્ટફોલીયો ધરાવતી સાઇટને [[સ્કેચલોગ]] ([[:en:sketchblog|sketchblog]]) કે ફોટાનો સમાવેશ કરતી સાઇટને [[ફોટોલોગ|ફોટોબ્લોગ]] ([[:en:photoblog|photoblog]])<ref>{{cite web|url=http://wiki.photoblogs.org/wiki/What_is_a_Photoblog|title=What is a photoblog|publisher=Photoblogs.org Wiki|access-date=2006-06-25|archive-date=2007-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320172256/http://wiki.photoblogs.org/wiki/What_is_a_Photoblog|url-status=dead}}</ref> કહે છે. નાની પોસ્ટ્સ અને મિશ્રિત માધ્યમ પ્રકારો ધરાવતા બ્લોગ્સને [[ટંબલલોગ|ટંબલબ્લોગ]] ([[:en:tumblelog|tumblelog]]) કહે છે. ટાઇપરાઇટર્સ પર લખાતા અને પછી સ્કેન થતા બ્લોગ્સને ટાઇપકાસ્ટ્સ કે ટાઇપકાસ્ટ બ્લોગ કહે છે, જુઓ [[ટાઇપકાસ્ટિંગ (બ્લોગિંગ)]] ([[:en:typecasting (blogging)|typecasting (blogging)]]). :[[ગોફર પ્રોટોકોલ]] ([[:en:Gopher Protocol|Gopher Protocol]]) પર હોસ્ટ થયેલા દુર્લભ પ્રકારના બ્લોગને [[ફ્લોગ]] ([[:en:Phlog|Phlog]]) કહે છે. ; ડીવાઇસ:ના જે પ્રકારથી કમ્પોઝ કરવામાં આવ્યું હોય, તેના પરથી બ્લોગની વ્યાખ્યા કરવામાં આવે છે.[[મોબાઇલ ફોન]] ([[:en:mobile phone|mobile phone]]) કે [[પર્સનલ ડિજિટલ આસિસ્ટન્ટ|પીડીએ]] ([[:en:Personal digital assistant|PDA]]) જેવી [[મોબાઇલ ડીવાઇસ]] ([[:en:mobile device|mobile device]]) દ્વારા લખાતા બ્લોગને [[મોબ્લોગ|મોબલોગ]] ([[:en:moblog|moblog]])<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/2783951.stm|publisher=[[BBC News]]|title=Blogging goes mobile|date=2003-02-23|access-date=2008-06-05}}</ref> કહી શકાય.એક પ્રારંભિક બ્લોગ વેરેબલ વાયરલેસ વેબકેમ હતો, જેમાં લખાણ, વિડીયો અને ચિત્રો સહિત કોઈ વ્યક્તિની વ્યકિતગત જિંદગીની ઓનલાઇન ડાયરીનું એક વેરેબલ કમ્પ્યુટર અને [[આઇ ટેપ]] ([[:en:EyeTap|EyeTap]]) ડીવાઇસથી વેબ સાઇટ પર જીવંત પ્રસારણ થતું હતું. લખાણ સહિતના જીવંત વિડીયો ધરાવતી આવી સેમિ-ઓટોમેટેડ બ્લોગિંગની પ્રથાને [[સાઉસ્વેલન્સ]] ([[:en:sousveillance|sousveillance]]) કહેવામાં આવતી.આવા જર્નલ્સનો કાનૂની બાબતોમાં ઉપયોગ થતો આવ્યો છે.{{Fact|date=August 2008}} ;(પ્રકાર):ની રીતે કેટલાક બ્લોગ્સ ચોક્કસ વિષય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેવા કે [[રાજકીય બ્લોગ]] ([[:en:political blog|political blog]]), [[પ્રવાસ બ્લોગ]] ([[:en:travel blog|travel blog]]), હાઉસ બ્લોગ,<ref>સ્ટીફન મેટકાફ, "ફિક્સિંગ અ હોલ", ''ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'', માર્ચ 2006</ref><ref>જેનિફર સારાનોવ, "બ્લોગવિચઃ ધીસ ઓલ્ડ હાઉસ", ''વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ'', સપ્ટેમ્બર 2007</ref> [[ફેશન બ્લોગ|ફેશન બ્લોગ,]] ([[:en:fashion blog|fashion blog]])પ્રોજેક્ટ બ્લોગ[[પ્રોજેક્ટ બ્લોગ|,]] ([[:en:project blog|project blog]])શિક્ષણ બ્લોગ[[એડ્યુબ્લોગ|,]] ([[:en:edublog|education blog]])વિશિષ્ટ બ્લોગ[[વિશિષ્ટ બ્લોગ|,]] ([[:en:niche blog|niche blog]])શિષ્ટ સંગીત બ્લોગ[[શિષ્ટ સંગીત બ્લોગ|,]] ([[:en:classical music blog|classical music blog]])ક્વિઝિંગ બ્લોગ અને (મોટેભાગે બ્લોઉગ્સ તરીકે જણાવાતા) કાનૂની બ્લોગ્સ કે [[ડ્રીમ બ્લોગ|ડ્રીમલોગ્સ]] ([[:en:dreamlog|dreamlog]]).બ્લોગનો જે કાયદેસરનો પ્રકાર નથી, પરંતુ સ્પામિંગના એક માત્ર હેતુસર વપરાય છે, તેને [[સ્પ્લોગ]] ([[:en:Splog|Splog]]) કહે છે. == સમુદાય અને સૂચિ તૈયાર કરવી == ;(બ્લોગસ્ફીયર): તમામ બ્લોગ્સના સંયુક્ત સમુદાયને ''બ્લોગોસ્ફીયર'' કહે છે. તમામ બ્લોગ્સ વ્યાખ્યાયિતપણે ઇન્ટરનેટ પર હોવાથી, તેઓ [[બ્લોગરોલ|બ્લોગરોલ્સ]] ([[:en:blogroll|blogroll]]), કમેન્ટ્સ, [[લિન્કબેક|લિન્કબેક્સ]] ([[:en:linkback|linkback]]) (રેફબેક્સ, ટ્રેકબેક્સ કે પિન્ગબેક્સ) અને [[બેકલિન્ક|બેકલિન્ક્સ]] ([[:en:backlink|backlink]]) દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા અને સામાજિક રીતે નેટવર્ક ધરાવે છે તેમ કહી શકાય."બ્લોગોસ્ફીયર"માં થતી ચર્ચાઓનો માધ્યમો દ્વારા વિવિધ મુદ્દાઓ પર જનમતના માપદંડ તરીકે ઉપયોગ કરાય છે.સ્થાનિક બ્લોગ્સના સંપુટને ક્યારેક બ્લોગહુડ કહેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.iw3p.com/DailyPundit/2001_12_30_dailypundit_archive.php#8315120 |title=ડેઇલીપંડિત |access-date=2009-06-10 |archive-date=2008-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080421144414/http://www.iw3p.com/DailyPundit/2001_12_30_dailypundit_archive.php#8315120 |url-status=dead }}</ref> ;((સર્ચ એન્જિનોની યાદી#બ્લોગ|બ્લોગ સર્ચ એન્જિન્સ)): કેટલાક બ્લોગ સર્ચ એન્જિન્સનો ઉપયોગ બ્લોગ કન્ટેન્ટ શોધવામાં થાય છે, જેવા કે [[બ્લોગલાઇન્સ]] ([[:en:Bloglines|Bloglines]]), [[બ્લોગસ્કોપ]] ([[:en:BlogScope|BlogScope]]) અને [[ટેકનોરાતી]] ([[:en:Technorati|Technorati]]).સૌથી લોકપ્રિય સર્ચ એન્જિનો પૈકીના એક ટેકનોરાતી બ્લોગ પોસ્ટિંગ્સ<ref>{{cite web|url=http://technorati.com/about|title=Welcome to Technorati|date=unknown|access-date=2008-06-25|archive-date=2008-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080205073146/http://www.technorati.com/about/|url-status=dead}}</ref>ને કેટેગરાઇઝ કરવામાં વપરાતા લોકપ્રિય સર્ચીઝ અને [[ટેગ (મેટાડેટા)|ટેગ્સ]] ([[:en:tag (metadata)|tags]]) બંને અંગે સાંપ્રત માહિતી પૂરી પાડે છે. [[બ્લોગસ્કોપ]] ([[:en:BlogScope|BlogScope]]){{fix|link=Wikipedia:Citation needed|text=citation needed}} જેવા પ્રોજેક્ટો દ્વારા પ્રદર્શિત થયું છે તેમ [[બ્લોગોસ્ફીયર]] ([[:en:blogosphere|blogosphere]])માં ઉપલબ્ધ માહિતીના જંગી ભંડારમાં નેવીગેશન કરવાના નવા માર્ગો શોધીને સિમ્પલ કીવર્ડ સર્ચથી આગળ જવાની દિશામાં સંશોધન સમુદાય કામ કરી રહ્યો છે. ;બ્લોગિંગ સમુદાયો અને ડિરેક્ટરીઝ: કેટલાક [[ઓનલાઇન સમુદાયો]] ([[:en:online communities|online communities]]) એવા છે જે લોકોને બ્લોગ્સ સાથે અને બ્લોગર્સને બ્લોગર્સ સાથે જોડે છે, જેવા કે બ્લોગકેટેલોગ અને [[માઇબ્લોગલોગ]] ([[:en:MyBlogLog|MyBlogLog]]).<ref name="MyBlogLog">{{cite web | title = About MyBlogLog | publisher = MyBlogLog | url = http://www.mybloglog.com/buzz/help/#a200502282152271 | access-date = 2007-06-29 | archive-date = 2007-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070629104745/http://www.mybloglog.com/buzz/help/#a200502282152271 | url-status = dead }}</ref> ;બ્લોગિંગ અને ((એડવર્ટાઇઝિંગ)): બ્લોગરને નાણાકીય રીતે ફાયદો થાય તે માટે કે પછી તેના મનપસંદ ઉદ્દેશો આગળ ધપાવવા બ્લોગ્સમાં જાહેરાતો મુકવામાં આવે છે. બ્લોગ્સની લોકપ્રિયતાએ [[ફેઇકબ્લોગ|"ફેઇક બ્લોગ્સ"]] ([[:en:Fake blog|"fake blogs"]])ને પણ પ્રચલિત બનાવ્યા છે, જેમાં એક કંપની તેની પ્રોડક્ટ<ref>{{cite web | last = Gogoi | first = Pallavi | title = Wal-Mart's Jim and Laura: The Real Story | work = BusinessWeek | publisher = | date = 2006-10-09 | url = http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/oct2006/db20061009_579137.htm | access-date = 2008-08-06}} </ref>ને આગળ ધપાવવા માટે માર્કેટિંગ સાધન તરીકે એક કાલ્પનિક બ્લોગ રચે છે. == લોકપ્રિયતા == બ્લોગ્સ કઈ રીતે લોકપ્રિય થયા તેના ગતિશાસ્ત્રનું સંશોધકોએ વિશ્લેષણ કર્યું છે. અનિવાર્યપણે આના માટે બે માપદંડો છે. ઉદ્ધરણો દ્વારા લોકપ્રિયતા તેમ જ જોડાણો (જેમ કે [[બ્લોગરોલ]] ([[:en:blogroll|blogroll]])) દ્વારા લોકપ્રિયતા.બ્લોગના માળખાંના અભ્યાસ પરથી પાયાનું તારણ એ મળે છે કે બ્લોગરોલ્સ દ્વારા લોકપ્રિયતા હાંસલ થતા બ્લોગને સમય લાગે છે, જ્યારે [[પર્માલિન્ક્સ]] ([[:en:permalinks|permalinks]]) લોકપ્રિયતા ઝડપથી વધારે છે અને કદાચ બ્લોગરોલ્સ કરતા વધારે લોકપ્રિયતા અને અધિકૃતતા દર્શાવે છે, કેમ કે તેઓ સૂચવે છે કે લોકો ખરેખર બ્લોગના લખાણો વાંચે છે અને ચોક્કસ કિસ્સાઓ<ref>માર્લો, સી. વેબલોગ સમુદાયમાં [http://alumni.media.mit.edu/~cameron/cv/pubs/04-01.pdf ઓડિયન્સ, માળખું અને ઓથોરિટી.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928143757/http://alumni.media.mit.edu/~cameron/cv/pubs/04-01.pdf |date=2011-09-28 }}ઇન્ટરનેશનલ કોમ્યૂનિકેશન એસોસિએશન કોન્ફરન્સમાં રજુ થયેલું, મે 2004, ન્યૂ ઓર્લીયન્સ, એલએ</ref>માં તેમને મૂલ્યવાન કે નોંધપાત્ર ગણે છે. [[બ્લોગડેક્સ]] ([[:en:blogdex|blogdex]]) પ્રોજેક્ટ વેબને ક્રાઉલ કરવા અને હજારો બ્લોગ પર આવતી સામાજિક બાબતોનું સંશોધન કરવા તેમાંથી ડેટા ભેગો કરવા [[એમઆઇટી મીડિયા લેબ]] ([[:en:MIT Media Lab|MIT Media Lab]])માં સંશોધકોએ શરુ કર્યો હતો.પ્રોજેક્ટે ચાર વર્ષ સુધી માહિતી એકઠી કરી અને બ્લોગ સમુદાયમાં સૌથી મોટા પ્રમાણમાં ફેલાતી માહિતીને તેની સાંપ્રતતા અને લોકપ્રિયતાના આધારે રેન્કિંગ આપીને સ્વાયત્તપણે ટ્રેક કરી હતી. તેથી તેને [[મીમટ્રેકર]] ([[:en:memetracker|memetracker]])નું સૌ પ્રથમ ઉદાહરણ કહી શકાય.પ્રોજેક્ટ હવે સક્રિય નથી, પરંતુ તેના જેવી જ કામગીરી હવે [[ટેઇલરેન્ક ડોટ કોમ]] ([[:en:tailrank.com|tailrank.com]]) દ્વારા થઈ રહી છે. ઇનકમિંગ લિન્ક્સની સંખ્યાના આધારે તેમ જ એલેક્સા ટુલબાર યુઝર્સની વેબહિટ્સ આધારિત [[એલેક્સા ઇન્ટરનેટ]] ([[:en:Alexa Internet|Alexa Internet]]) દ્વારા [[ટેકનોરાતી]] ([[:en:Technorati|Technorati]]) બ્લોગ્સને રેન્કિંગ આપે છે.ઓગસ્ટ 2006માં, ટેકનોરાતીને જણાયું હતું કે ચીનની અભિનેત્રી [[ઝુ જિંગલેઈ|ઝુ જિન્ગલેઈ]] ([[:en:Xu Jinglei|Xu Jinglei]])<ref name="Fickling">ફિક્લિંગ ડેવિડ, [http://blogs.guardian.co.uk/news/archives/2006/08/15/internet_killed_the_tv_star.html ઇન્ટરનેટે ટીવી સ્ટારની હત્યા કરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060819010054/http://blogs.guardian.co.uk/news/archives/2006/08/15/internet_killed_the_tv_star.html |date=2006-08-19 }}, [[ગાર્ડીયન]] ([[:en:The Guardian|The Guardian]]) ન્યૂઝબ્લોગ, 15 ઓગસ્ટ 2006.</ref> ઇન્ટરનેટ પર બ્લોગ સાથે સૌથી વધારે જોડાયેલી છે.ચીનના માધ્યમ [[ઝિનહુઆ]] ([[:en:Xinhua|Xinhua]])એ અહેવાલ આપ્યો હતો કે આ બ્લોગ પર 5 કરોડથી વધારે પેઇજ વ્યૂઝ પ્રાપ્ત થયા હતા અને દાવો કર્યો હતો કે તે વિશ્વમાં<ref>{{cite news|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2006-08/24/content_672747.htm|title=Xu Jinglei most popular blogger in world|date=2006-08-24|access-date=2008-06-05|publisher=China Daily}}</ref> સૌથી લોકપ્રિય બ્લોગ છે.ટેકનોરાતીએ [[બોઇંગ બોઇંગ]] ([[:en:Boing Boing|Boing Boing]])ને જૂથ દ્વારા લખાતા અને સૌથી વધારે વંચાતા બ્લોગ<ref name="Fickling"/>નું રેટિંગ આપ્યું હતું. [[ગાર્ટનર|ગાર્ટનરે]] ([[:en:Gartner|Gartner]]) આગાહી કરી હતી કે 2007માં પોતાની વ્યક્તિગત વેબસાઇટ ચલાવતા લેખકોની સંખ્યા 10 કરોડ થશે, ત્યારે બ્લોગિંગ તેની ટોચે પહોંચશે.ગાર્ટનરના વિશ્લેષકો એવી અપેક્ષા સેવે છે કે આ ઘટનામાં રસ ધરાવતા મોટા ભાગના લોકોએ તેનો કયાસ કાઢી લીધો હોવાથી આ માધ્યમનું નવીનતાનું તત્વ ઓછું થઈ જશે અને નવા બ્લોગર્સ કંટાળાને કારણે પોતાનું સર્જન છોડી દેનારા લેખકોનું સ્થાન લેશે.ફર્મનો અંદાજ એવો છે કે 20 કરોડ કરતા વધારે બ્લોગર્સ એવા છે, જેમણે તેમની ઓનલાઇન ડાયરીઓ પોસ્ટ કરવાનું બંધ કર્યું છે, જેના કારણે "ડોટસેમ" અને "નેટસેમ"ના પ્રમાણમાં અત્યંત વધારો થયો છે. જેમને નેટ પર અનિચ્છનીય તત્વો કહી શકાય. (ફ્લોટસેમ અને જેટસેમની જેમ). == સમૂહ માધ્યમો સાથે છેડછાડ == ખાસ કરીને [[ભાગીદારીયુક્ત પત્રકારત્વ| ભાગીદારીયુક્ત પત્રકારત્વ]] ([[:en:participatory journalism|participatory journalism]]) સાથે સંકળાયેલા ઘણા બ્લોગર્સ તેમને [[મુખ્ય પ્રવાહના માધ્યમો|મુખ્ય પ્રવાહના માધ્યમો]] ([[:en:mainstream media|mainstream media]])થી અલગ તારવે છે, જ્યારે અન્ય બ્લોગર્સ એ જ માધ્યમોના સભ્યો છે, પરંતુ અલગ ચેનલ દ્વારા કામ કરે છે. ઘણી સંસ્થાઓ બ્લોગિંગને "ફિલ્ટરની આસપાસ ફરવા"ના સાધન તરીકે ગણે છે અને લોકોને સીધે સીધા [[સંદેશા|સંદેશાઓ]] ([[:en:messages|messages]]) મોકલે છે.Some critics worry that bloggers respect neither [[કોપીરાઇટ|copyright]] ([[:en:copyright|copyright]]) nor the role of the [[સમૂહ માધ્યમો|mass media]] ([[:en:mass media|mass media]]) in presenting society with credible news. [[ટાઇમ (મેગેઝીન)|''ટાઇમ'']] ([[:en:Time (magazine)|''Time'']]) મેગેઝિને 2006માં [[વર્ષની વ્યકિત|વર્ષની વ્યક્તિ]] ([[:en:person of the year|person of the year]]) તરીકે ''યુ'' (તમે)ની ઘોષણા કરી તેનું શ્રેય બ્લોગર્સ તેમ જ [[યુઝર દ્વારા સર્જાતી વિષયસામગ્રી|યુઝરજનરેટેડ કન્ટેન્ટ]] ([[:en:user generated content|user-generated content]]) પ્રદાન કરનારા અન્ય લોકોને જાય છે. દરમિયાન, મુખ્ય પ્રવાહના ઘણા બધા પત્રકારો તેમના પોતાના બ્લોગ લખતા થયા છે - 300થી વધારે તેમની સંખ્યા હોવાનું સાઇબરજર્નાલિસ્ટ ડોટ નેટની જે-બ્લોગ યાદી જણાવે છે.ન્યૂઝ સાઇટ પર બ્લોગનો સૌ પ્રથમ ઉપયોગ ઓગસ્ટ 1998માં થયો હોવાનું જણાયું છે, જ્યારે [[ચાર્લોટ ઓબ્ઝર્વર]] ([[:en:Charlotte Observer|Charlotte Observer]])ના [[જોનાથન ડ્યૂબ|જોનાથન ડ્યૂબે]] ([[:en:Jonathan Dube|Jonathan Dube]]) હરીકેન બોની<ref>{{cite news|title=blogging Bonnie.|work=Poynter.org|date=2003-09-18|url=http://www.poynter.org/column.asp?id=52&aid=48413/|access-date=2021-08-25|archive-date=2010-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20100806053051/http://www.poynter.org/column.asp?id=52&aid=48413%2F|url-status=dead}}</ref> અંગે બ્લોગ પ્રગટ કર્યો હતો. કેટલાક બ્લોગર્સ અન્ય માધ્યમો તરફ વળી ગયા છે. નીચેના બ્લોગર્સ (અને અન્યો) રેડીયો અને ટેલિવિઝન પર ઉપસ્થિત થઈ ચૂક્યા છેઃ [[એટ્રીઓસ|ડંકન બ્લેક]] ([[:en:Atrios|Duncan Black]]) (તેમના તખલ્લુસ એટ્રીઓસથી વિશેષ જાણીતા છે), [[ગ્લેન રેનોલ્ડ્સ]] ([[:en:Glenn Reynolds|Glenn Reynolds]]) ([[ઇન્સ્ટાપંડિત]] ([[:en:Instapundit|Instapundit]])), [[માર્કોસ મોલિત્સાસ જુનિગા]] ([[:en:Markos Moulitsas Zúniga|Markos Moulitsas Zúniga]]) ([[ડેઇલી કોસ]] ([[:en:Daily Kos|Daily Kos]])), [[એલેક્સ સ્ટીફન]] ([[:en:Alex Steffen|Alex Steffen]]) ([[વર્લ્ડચેન્જિંગ]] ([[:en:Worldchanging|Worldchanging]])) અને [[આના મેરી કોક્સ]] ([[:en:Ana Marie Cox|Ana Marie Cox]]) ([[વોન્કેટ|વોન્કેટ્ટ]] ([[:en:Wonkette|Wonkette]]))પ્રતિમુદ્દે, [[હગ હેવિટ્ટ|હુગ હેવિટ્ટ]] ([[:en:Hugh Hewitt|Hugh Hewitt]]) સમૂહ માધ્યમોનું એવું વ્યક્તિત્વ છે, જે ઉલ્ટી દિશામાં ગયા છે અને વગદાર બ્લોગર બનીને તેમણે "જૂના માધ્યમ"માં પોતાની પહોંચનો વિસ્તાર કર્યો છે. એ જ રીતે ઘણા પ્રસ્થાપિત લેખકો, જેવા કે, [[મિત્ઝી ઝેરેટો]] ([[:en:Mitzi Szereto|Mitzi Szereto]])એ તેમના હાલના કાર્યોથી ચાહકોને વાકેફ કરવા જ નહીં, બલકે લેખનના નવા ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરવા માટે બ્લોગનો ઉપયોગ કરવાનુ શરુ કર્યું છે. અલગ થલગ વક્તાઓ અને શિખાઊઓને સાંકળીને બ્લોગ [[લઘુમતી ભાષા]] ([[:en:minority language|minority language]]) પર પણ પ્રભાવ પાડે છે. આ ખાસ કરીને [[ગોઇડેટિક ભાષા|ગેલિક ભાષાઓ]] ([[:en:Goidelic language|Gaelic languages]])માં લખાતા બ્લોગ્સમાં બન્યું છે.બિનખર્ચાળ બ્લોગિંગ દ્વારા લઘુમતી ભાષાના પ્રકાશનો તેમના વાચકો સુધી પહોંચી શકે છે, જે સામાન્ય સંજોગોમાં તેમને આર્થિક રીતે ના પણ પરવડે. પોતાના બ્લોગ પર પુસ્તકો પ્રસિદ્ધ કરનારા ઘણા બ્લોગર્સ છે, જેમ કે, [[સલામ પોક્સ]] ([[:en:Salam Pax|Salam Pax]]), [[એલેન સિમોનેટ્ટી]] ([[:en:Ellen Simonetti|Ellen Simonetti]]), [[જેસિકા કટલર]] ([[:en:Jessica Cutler|Jessica Cutler]]), [[સ્ક્રેપલફેઇસ]] ([[:en:ScrappleFace|ScrappleFace]])બ્લોગ-આધારિત પુસ્તકોને નામ અપાયું છે [[બ્લોક|બ્લુક]] ([[:en:blook|blook]]).બ્લોગ-આધારિત શ્રેષ્ઠ પુસ્તક માટેના ઇનામની શરુઆત 2005માં થઇ હતીઃ <ref>{{cite news|title=Blooker rewards books from blogs|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4326908.stm|publisher=[[BBC News]]|date=2005-10-11|access-date=2008-06-05}}</ref>[[લુલ બ્લુકર પ્રાઇઝ|લુલુ બ્લુકર પ્રાઇઝ]] ([[:en:Lulu Blooker Prize|Lulu Blooker Prize]]).<ref>{{cite news|title=Blooker prize honours best blogs|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/6446271.stm|publisher=[[BBC News]]|date=2007-03-17|access-date=2008-06-05}}</ref>જોકે, આ પેકીના મોટા ભાગના પુસ્તકો તેમ જ તેમના બ્લોગ્સની જેમ વેચાયા નહીં હોવાથી ઓફલાઇન સફળતા મળી નથી. (નોંધઃ પુસ્તક એકવચનમાં નંપુસકલિંગમાં આવે છે અને તેનું બહુવચન પુસ્તકો-કેવા એમ કહેવાય.)એક માત્ર બ્લોગર [[ટકર મેક્સ|ટકર મેક્સે]] ([[:en:Tucker Max|Tucker Max]]) [[ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ બેસ્ટસેલર્સ યાદી|ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સની બેસ્ટસેલર યાદી]] ([[:en:New York Times Bestseller List|New York Times Bestseller List]])<ref>[http://www.nytimes.com/2006/04/16/fashion/sundaystyles/16CADS.html?ex=1302840000&en=778087aa367d0620&ei=5090&partner=rssuserland&emc=rss ડ્યૂડ, હીયર ઇઝ માઇ બુક]</ref>માં પ્રવેશ મેળવ્યો છે. == બ્લોગિંગના પરીણામો == બ્લોગિંગના આગમને સંખ્યાબંધ કાનૂની જવાબદારીઓ તથા અન્ય વણકલ્પેલા પરીણામો સર્જ્યા છે. === બદનક્ષી કે જવાબદારી === [[મૌખિક બદનક્ષી અને બદનક્ષીકારક લખાણ|બદનક્ષી કે જવાબદારી]] ([[:en:Slander and libel|defamation or liability]]) સંબંધિત મુદ્દાઓની બાબતમાં બ્લોગર્સ સામે રાષ્ટ્રીય અદાલતોમાં કેટલાક કેસો થયા છે. અદાલતોએ મિશ્ર પ્રકારના ચુકાદાઓ આપ્યા છે. સામાન્યપણે, [[ઇન્ટરનેટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર]] ([[:en:Internet Service Provider|Internet Service Provider]]) (આઇએસપીઝ) ત્રાહિત પક્ષથી સર્જાતી માહિતી અંગે જવાબદારીમાંથી મુક્ત છે. (યુ.એસ. [[કમ્યુનિકેશન્સ ડીસન્સી એક્ટ]] ([[:en:Communications Decency Act|Communications Decency Act]]) એન્ડ ધી ઇયુ ડિરેક્ટિવ 2000/31/ઇસી). ''જહોન ડો વિરુદ્ધ પેટ્રિક કાહિલા''માં [[ડેલવરે સુપ્રીમ કોર્ટ|ડેલવરે સુપ્રીમ કોર્ટે]] ([[:en:Delaware Supreme Court|Delaware Supreme Court]]) ઠરાવ્યું હતું કે અનામી બ્લોગર્સને ખુલ્લા પાડવા કડક ધોરણો હોવા જોઇએ અને (અમેરિકી બદનક્ષી લખાણ કાયદા હેઠળ આધારવિહીન જણાતા) બદનક્ષી લખાણ કેસને પુનઃવિચારણા માટે [[ટ્રાયલ કોર્ટ]] ([[:en:trial court|trial court]])ને પાછો મોકલવાના બદલે ખારીજ કરવાનું અસામાન્ય પગલું ભર્યું હતું.કેસને મળેલા વિચિત્ર વળાંકમાં, કાહિલા જહોન ડોની ઓળખ શોધી કાઢવામાં સફળ થયા હતા, જે તેમણે ધાર્યું હતું તેમ શહેરના મેયર કાઉન્સિલમેન કાહિલાનો રાજકીય પ્રતિદ્વંદ્વી નીકળ્યો હતો. કાહિલાએ તેમની મૂળ ફરિયાદ સુધારી હતી અને ટ્રાયલ કોર્ટમાં જવાના બદલે મેયરે કેસની માંડવાળ કરી હતી.<ref>[http://caselaw.lp.findlaw.com/data2/delawarestatecases/266-2005.pdf જહોન ડો નં. 1 વિરુદ્ધ પેટ્રિક કાહિલા અને જુલિયા કાહિલા.]</ref> જાન્યુઆરી 2007માં, મલેશિયાના બે જાણીતા રાજકીય બ્લોગર્સ [[જેફ ઓઇ]] ([[:en:Jeff Ooi|Jeff Ooi]]) અને [[અહીરુદ્દીન અટ્ટાન]] ([[:en:Ahiruddin Attan|Ahiruddin Attan]]) પર સરકાર-તરફી અખબાર ધી ન્યૂ સ્ટ્રેટ્સ ટાઇમ્સ પ્રેસ (મલેશિયા) બરહાડ, કલિમુલ્લાહ બિન મશરુલ હસન, હિલામુદ્દીન બિન ઓન અને બર્નડન જહોન અને જહોન પરેરાએ કહેવાતી બદનક્ષી બદલ દાવો માંડ્યો હતો. વાદીઓને [[મલેશિયા]] ([[:en:Malaysia|Malaysia]])ની સરકાર<ref>{{cite news|url=http://www.rsf.org/article.php3?id_article=20489|title=New Straits Times staffers sue two bloggers|work=[[Reporters Without Borders]]|date=2007-01-19|access-date=2008-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070209042945/http://www.rsf.org/article.php3?id_article=20489|archive-date=2007-02-09|url-status=dead}}</ref>નો ટેકો હતો. દાવાના પગલે મલેશિયાની સરકારે પક્ષકારોના હિતો માટે બહેતર અંકુશ જાળવવા મલેશિયામાં તમામ બ્લોગર્સની "નોંધણી" કરવાની દરખાસ્ત મુકી.<ref>{{cite news|url=http://www.rsf.org/article.php3?id_article=21606|title=Government plans to force bloggers to register|work=[[Reporters Without Borders]]|date=2007-04-06|access-date=2008-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070429021605/http://www.rsf.org/article.php3?id_article=21606|archive-date=2007-04-29|url-status=dead}}</ref>દેશમાં બ્લોગર્સ સામે આ પ્રકારનો આ પ્રથમ કાનૂની કેસ હતો. બ્રિટનમાં એક કોલેજની મહિલા લેક્ચરરે એક બ્લોગમાં પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરનારા રાજકારણીને "નાઝી" સહિતના વિવિધ નિંદાત્મક નામોથી નવાજતું લખાણ એ જ બ્લોગમાં મોકલ્યું હતું. છદ્મ નામે લખનારી આ લેક્ચરરના અસલ નામની ખબર રાજકારણીને આઇએસપી દ્વારા પડી હતી અને તેણે લેક્ચરર પર નુકસાનીનો 10,000 [[પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ|£]] ([[:en:Pound sterling|£]])અને ખર્ચ પેટે 7,200 £નો સફળ દાવો માંડ્યો હતો. <ref>{{cite news |first = Owen |last = Gibson |url = http://www.guardian.co.uk/media/2006/mar/23/digitalmedia.law |title = Warning to chatroom users after libel award for man labelled a Nazi |work = [[The Guardian]] |date = [[2006-03-23]] |access-date = 2006-05-17}}</ref> અમેરિકામાં, બ્લોગર [[આરોન વોલ]] ([[:en:Aaron Wall|Aaron Wall]]) પર 2005<ref>{{cite news |first=David |last=Kesmodel |title=Blogger Faces Lawsuit Over Comments Posted by Readers |url=http://online.wsj.com/public/article/SB112541909221726743-_vX2YpePQV7AOIl2Jeebz4FAfS4_20060831.html?mod=blogs Wall Street Journal |publisher=Wall Street Journal Online |date=2005-08-31 |access-date=2008-06-05 |archive-date=2013-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130722221821/http://online.wsj.com/public/article/SB112541909221726743-_vX2YpePQV7AOIl2Jeebz4FAfS4_20060831.html?mod=blogs |url-status=dead }}</ref>માં ટ્રાફિક પાવરે [[બદનક્ષી]] ([[:en:defamation|defamation]]) અને [[વ્યાપારી રહસ્યો]] ([[:en:trade secrets|trade secrets]])ની પ્રસિદ્ધિ બદલ દાવો માંડ્યો હતો. વાયર્ડ મેગેઝિનના જણાવ્યા પ્રમાણે, "સર્ચ એન્જિનના કહેવાતા રિગિંગ બદલ ટ્રાફિક પાવર પર ગુગલે પ્રતિબંધ મુક્યો" હતો.<ref>[[વાયર્ડ મેગેઝિન]] ([[:en:Wired Magazine|Wired Magazine]]), [http://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2005/09/68799 લિગલ શોડાઉન ઇન સર્ચ ફ્રેકાસ], 1 સપ્ટેમ્બર, 2005</ref> વોલ અને "[[વ્હાઇટ હેટ]] ([[:en:white hat|white hat]])" [[સર્ચ એન્જિન ઓપ્ટિમાઇઝેશન]] ([[:en:search engine optimization|search engine optimization]]) સલાહકારોએ ટ્રાફિર પાવરનો પર્દાફાશ કર્યો હતો. જાહેર જનતાના રક્ષણ માટેનો આ પ્રયાસ હોવાનો તેમનો દાવો હતો.બ્લોગ પર પોસ્ટ થતી ટીપ્પણી બદલ કોણ જવાબદાર છે તે ગુંચવાડાભર્યા સવાલને લગતો આ કેસ હોવાથી ઘણા બ્લોગર્સ દ્વારા તે નિહાળવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://yro.slashdot.org/yro/05/08/31/1427228.shtml?tid=123 સ્લેશડોટ, 31 ઓગસ્ટ]</ref>વ્યક્તિગત અધિકારક્ષેત્રના અભાવને કારણે કેસ ખારીજ કરવામાં આવ્યો હતો અને ટ્રાફિક પાવર નિર્ધારીત સમયમાં અપીલ કરવામાં નિષ્ફળ ગયું હતું. <ref>{{Cite web |url=http://blog.searchenginewatch.com/blog/060413-084431 |title=સર્ચએન્જિનવોચ |access-date=2009-06-10 |archive-date=2009-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204155628/http://blog.searchenginewatch.com/blog/060413-084431 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ewriting.pamil-visions.com/2007/02/05/interview-with-aaron-wall-%e2%80%93-author-of-the-web%e2%80%99s-most-popular-%e2%80%9cseo-book%e2%80%9d/ |title=આરોન વોલની મુલાકાત |access-date=2009-06-10 |archive-date=2009-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090722171018/http://www.ewriting.pamil-visions.com/2007/02/05/interview-with-aaron-wall-%E2%80%93-author-of-the-web%E2%80%99s-most-popular-%E2%80%9Cseo-book%E2%80%9D/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.wolf-howl.com/local-search/aaron-wall-local-search-interview/ |title=લોકલ સર્ચ પર આરોન વોલ |access-date=2009-06-10 |archive-date=2013-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130401130338/http://www.wolf-howl.com/local-search/aaron-wall-local-search-interview/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.seobook.com/blog |title=આરોન વોલની એસઇઓ બુક બ્લોગ |access-date=2009-06-10 |archive-date=2021-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502194513/http://www.seobook.com/blog |url-status=dead }}</ref> === રોજગારી === સામાન્યપણે, બ્લોગરનું નામ અને/અથવા નોકરીનું સ્થળ ખોટા નામે છુપાવવાના પ્રયાસો બ્લોગરનું રક્ષણ કરવામાં નિષ્ફળ ગયા છે. <ref>{{cite news|url=http://commentisfree.guardian.co.uk/catherine_sanderson/2007/04/blogger_beware.html|last=Sanderson|first=Cathrine|title=Blogger beware!|publisher=Guardian Unlimited|date=2007-04-02|access-date=2007-04-02|archive-date=2007-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20070406071515/http://commentisfree.guardian.co.uk/catherine_sanderson/2007/04/blogger_beware.html|url-status=dead}}</ref>પોતાની નોકરીના સ્થળની વિગતો બ્લોગ પર જણાવતા કર્મચારીઓ [[કર્મચારી બ્રાન્ડિંગ]] ([[:en:employee branding|employee branding]])નો મુદ્દો ઉઠાવે છે, કેમ કે તેમની પ્રવૃત્તિ તેમના માલિકની બ્રાન્ડ સ્વીકૃતિને અસર કરવા માંડે છે. [[ચિત્ર:QoS3.png2004|thumbnail|300px|ના પાનખરમાં એલેન સિમોનેટ્ટી[[એલેન સિમોનેટ્ટી|ને તેની કંપની]] ([[:en:Ellen Simonetti|Ellen Simonetti]])ડેલ્ટા એરલાઇન્સે [[ડેલ્ટા એરલાઇન્સ|નોકરીમાંથી ફારેગ કરી. એલેને તેના બ્લોગ પર અયોગ્ય લખાણ મુક્યું હોવાનું કંપનીને જણાયું હતું.]] ([[:en:Delta Air Lines|Delta Air Lines]])તેણે ત્યાર બાદ તેના બ્લોગ પર આધારીત એક પુસ્તક લખ્યું હતું.]] [[ડેલ્ટા એરલાઇન્સ|ડેલ્ટા એરલાઇન્સે]] ([[:en:Delta Air Lines|Delta Air Lines]]) [[ફ્લાઇટ એટેન્ડન્ટ]] ([[:en:flight attendant|flight attendant]]) [[એલેન સિમોનેટ્ટી]] ([[:en:Ellen Simonetti|Ellen Simonetti]])ને બરતરફ કરી હતી, કારણ કે તેણે વિમાનમાં યુનિફોર્મમાં સજ્જ થઇને પડાવેલા તેના ફોટા પોસ્ટ કર્યા હતા અને તેના બ્લોગ પર "આકાશની રાણીઃ એક ફ્લાઇટ એટેન્ડન્ટની ડાયરી" એવી ટીપ્પણી મુકી હતી, જેને તેની કંપનીએ અયોગ્ય માની હતી.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/3974081.stm|last=Twist|first=Jo|title=US Blogger Fired by her Airline|work=BBC News|date=2004-11-03|access-date=2008-06-05}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/travel/news/2005-09-08-delta-blog_x.htm|title=Delta employee fired for blogging sues airline|work=[[USA Today]]|date=2005-09-08|access-date=2008-06-05}}</ref> આ કેસે વ્યક્તિગત બ્લોગિંગ અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા વિરુદ્ધ માલિકના હક અને જવાબદારીઓના મુદ્દાને બહાર આણ્યો હોવાથી તેણે માધ્યમોનું વ્યાપક ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. સિમોનેટ્ટીએ "ખોટી બરતરફી, ચરિત્રની બદનક્ષી અને ગુમાવેલા ભાવિ પગારો" બદલ એરલાઇન્સ સામે કાનૂની પગલું ભર્યું હતું. <ref>{{cite news|url=http://www.theregister.co.uk/2004/11/03/airline_blogger_sacked/|title=Queen of the Sky gets marching orders|publisher=The Register|date=2004-11-03|access-date=2008-06-05}}</ref>ડેલ્ટાએ નાદારીની કાર્યવાહી હાથ ધરી હોવાથી દાવો સ્થગિત રહ્યો હતો ([http://deltadocket.com/delta_downloads/delta_downloads_CourtFiledDocuments/Twelfth_OmnibusClaimsObjection.pdf કોર્ટ ડોકેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080528020859/http://deltadocket.com/delta_downloads/delta_downloads_CourtFiledDocuments/Twelfth_OmnibusClaimsObjection.pdf |date=2008-05-28 }}). 2006ના વસંત ઋતુમાં [[લંડન સ્કુલ ઓફ ઇકોનોમિક્સ]] ([[:en:London School of Economics|London School of Economics]])માં મુદતી વરિષ્ઠ લેક્ચરર, એરિક રિંગમારને તેના વિભાગના કન્વીનરે તેનો બ્લોગ "હટાવીને તેનો નાશ કરવા"નો આદેશ આપ્યો હતો, જેમાં તેણે સ્કુલના શિક્ષણની ગુણવત્તા અંગે ચર્ચા કરી હતી.<ref>[http://ringmar.net/forgethefootnotes/ ફર્ગેટ ધી ફુટનોટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060413192035/http://ringmar.net/forgethefootnotes/ |date=2006-04-13 }} પણ {{cite news|url=http://education.guardian.co.uk/higher/news/story/0,,1766663,00.html|publisher=The Guardian|title=Lecturer's Blog Sparks Free Speech Row|date=2006-05-03|access-date=2008-06-05}}જુઓ.</ref> [[ડલાસ મેવેરિક્સ]] ([[:en:Dallas Mavericks|Dallas Mavericks]])ના માલિક [[માર્ક ક્યુબન]] ([[:en:Mark Cuban|Mark Cuban]])ની 2006 [[નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોસિએશન|એનબીએ]] ([[:en:National Basketball Association|NBA]]) રમતોત્સવમાં વિરામ દરમિયાન કોર્ટ પર તેમ જ તેના બ્લોગમાં એનબીએના અધિકારીઓની ટીકા કરી હતી, તે બદલ તેને દંડ કરવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{cite news|url=http://sports.espn.go.com/nba/playoffs2006/news/story?id=2440355|publisher=ESPN|title=NBA fines Cuban $200K for antics on, off court|date=2006-05-11|access-date=2008-06-05}}</ref> [[ગૂગલ]] ([[:en:Google|Google]]) ખાતેના આસિસ્ટન્ટ પ્રોડક્ટ મેનેજર માર્ક જેને 2005માં 99ઝીરોઝના નામે ઓળખાતા અને ગૂગલની માલિકીની [[બ્લોગર.કોમ|બ્લોગર]] ([[:en:Blogger.com|Blogger]]) સર્વિસ<ref>{{cite news|url=http://news.cnet.com/Google-blogger-has-left-the-building/2100-1038_3-5567863.html| last=Hansen|first=Evan|publisher=CNET News|title=Google blogger has left the building|date=2005-02-08|access-date=2007-04-04}}</ref> પર હોસ્ટ થયેલા પોતાના વ્યક્તિગત બ્લોગમાં કંપનીના રહસ્યોની ચર્ચા કરી તે બદલ તેમને ગૂગલે નોકરીના દસ દિવસ બાદ બરખાસ્ત કર્યા. તેમણે કંપનીની કમાણીની જાહેરાતના એક સપ્તાહ પહેલાં કંપનીની બહાર નહીં પડેલી પ્રોડક્ટ્સ તથા નાણાકીય વિગતો બ્લોગ પર લખી હતી. પોતાના બ્લોગ પરથી સંવેદનશીલ લખાણ દૂર કરવાની કંપનીની વિનંતી પાળ્યાના બે દિવસ બાદ તેમને બરખાસ્ત કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite news|url=http://blog.plaxoed.com/2005/02/11/the-official-story-straight-from-the-source/|title=Official Story, straight from the source|access-date=2009-06-10|archive-date=2008-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725003614/http://blog.plaxoed.com/2005/02/11/the-official-story-straight-from-the-source|url-status=dead}}</ref> ભારતમાં, બ્લોગર ગૌરવ સબનીસે મેનેજમેન્ટ સ્કુલ આઇઆઇપીએમના ખોટા દાવાઓનો ઘટસ્ફોટ તેમના બ્લોગ પર કર્યા પછી આઇઆઇપીએમના મેનેજમેન્ટે તેમની સામેના વિરોધના પ્રતીકરુપેં આઇબીએમના લેપટોપ્સ સળગાવી નાંખવાની ધમકી આપી હતી. ત્યાર બાદ સબનીસે [[આઇબીએમ]] ([[:en:IBM|IBM]])માંથી રાજીનામુ આપ્યું હતું. <ref>http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=152721</ref> [[જેસિકા કટલર]] ([[:en:Jessica Cutler|Jessica Cutler]]) ઉર્ફે [http://washingtoniennearchive.blogspot.com/ ધી વોશિંગ્ટનિયને]કોંગ્રેસમાં આસિસ્ટન્ટ તરીકેની તેની નોકરી દરમિયાનના તેના સેક્સ જીવન અંગે બ્લોગ પર લખ્યું હતું. બ્લોગ જાહેર થયા બાદ તેને બરતરફ કરવામાં આવી હતી<ref> {{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A48909-2004May22.html|title=The Hill's Sex Diarist Reveals All (Well, Some)|work=[[The Washington Post]]|date=2004-05-23|access-date=2008-06-05}}</ref>. તેણે તેના અનુભવો અને બ્લોગ આધારિત નવલકથા લખી હતીઃ ''ધી વોશિંગ્ટનિયનઃએક નવલ''.કટલર પર હાલમાં તેના ભૂતપૂર્વ પ્રેમીઓ પૈકીના એકે દાવો માંડ્યો છે. બ્લોગર્સના વાસ્તવિક જીવન સાથીઓની ગુપ્તતાનું રક્ષણ કરવા માટે બ્લોગર્સ કેટલી હદે જવાબદાર છે, તે આ કેસમાં પ્રસ્થાપિત થઈ શકશે.<ref>{{cite news| url=http://www.msnbc.msn.com/id/16366256/| title=Steamy D.C. Sex Blog Scandal Heads to Court| work=[[The Associated Press]] ,[[MSNBC]]| date=2006-12-27| access-date=2008-06-05| archive-date=2012-10-19| archive-url=https://web.archive.org/web/20121019005245/http://www.msnbc.msn.com/id/16366256/| url-status=dead}}</ref> કેથેરિન સેન્ડરસન ઉર્ફે [[પેટિટ એંગ્લેઇસ|પેટિટ એંગ્લેઇઝે]] ([[:en:Petite Anglaise|Petite Anglaise]])બ્લોગિંગને કારણે બ્રિટિશ એકાઉન્ટન્સી ફર્મની પેરિસ ખાતેની નોકરી ગુમાવી હતી. <ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/07/19/france.blog/index.html?section=cnn_tech|title=Bridget Jones Blogger Fire Fury|work=[[CNN]]|date=2006-07-19|access-date=2008-06-05|archive-date=2021-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224134314/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/07/19/france.blog/index.html?section=cnn_tech|url-status=dead}}</ref>જોકે, બ્લોગમાં ફર્મ અને તેના કેટલાક લોકોના કેટલાક વર્ણનો એકદમ બેનામી રીતે આપવામાં આવ્યા હતા, તેમ છતાં તે પ્રશસ્તિ સમાન નહોતા.સેન્ડરસન પાછળથી જોકે, બ્રિટિશ ફર્મ સામેનો વળતરનો દાવો જીતી ગઈ હતી. <ref>{{cite news|url=http://news.yahoo.com/s/afp/20070330/tc_afp/lifestyleinternet_070330205230|archive-url = http://findarticles.com/p/articles/mi_kmafp/is_200703/ai_n18772706|archive-date=2007-03-30|work=AFP| title=Sacked "petite anglaise" blogger wins compensation claim|date=2007-03-30|access-date=2008-06-05}}</ref> બીજી તરફ, 2006માં [http://www.boston.com/business/globe/articles/2006/04/16/blogs_essential_to_a_good_career/ ગ્લોબ]માં લખતી વેળાએ [[પેનેલોપ ટ્રંક]] ([[:en:Penelope Trunk|Penelope Trunk]]) પ્રથમ વ્યક્તિ હતી, જેણે એ મુદ્દો દર્શાવ્યો હતો કે, મોટા ભાગના બ્લોગર્સ વ્યવસાયિક છે અને સારી રીતે લખાયેલો બ્લોગ વાસ્તવમાં રોજગારી-દાતાઓને આકર્ષવામાં મદદરુપ બની શકે છે. === રાજકીય જોખમો === રાજકીય રીતે સંવેદનશીલ ક્ષેત્રોમાં ક્યારેક બ્લોગિંગના અણધારેલા પરીણામો આવી શકે છે. બ્લોગને અંકુશમાં રાખવા બ્રોડકાસ્ટ કે મુદ્રણ માધ્યમો કરતાં પણ વધારે મુશ્કેલ છે. પરીણામે, [[એકાધિકારવાદ|એકાધિકારવાદી]] ([[:en:totalitarianism|totalitarian]]) કે [[એકહથ્થુસત્તાવાદ|એકહથ્થુસત્તાવાદી]] ([[:en:authoritarianism|authoritarian]]) શાસનો મોટે ભાગે બ્લોગ્સને દબાવી દેવા અને/અથવા તેમને જાળવતા લોકોને સજા કરવા માગે છે. [[સિંગાપુર]] ([[:en:Singapore|Singapore]])માં બે વંશીય ચીનાઓને તેમના બ્લોગ પર [[મુસ્લિમ-વિરોધી]] ([[:en:anti-Muslim|anti-Muslim]]) ટીપ્પણીઓ પોસ્ટ કરવા બદલ દેશના [[રાજદ્રોહ કાનૂન (સિંગાપુર)|રાજદ્રોહ-વિરોધી કાયદા]] ([[:en:Sedition Act (Singapore)|anti-sedition law]]) હેઠળ [[કેદમાં|જેલ]] ([[:en:imprisoned|imprisoned]])માં પુરવામાં આવ્યા.<ref>{{cite journal|last=Kierkegaard|first=Sylvia|authorlink=Sylvia Kierkegaard|year=2006|doi=10.1016/j.clsr.2006.01.002|title=Blogs, lies and the doocing: The next hotbed of litigation?|journal=Computer Law & Security Report|volume=22|pages=127}}</ref> [[ઇજિપ્ત]] ([[:en:Egypt|Egypt]])ના બ્લોગર [[કરીમ અમીર]] ([[:en:Kareem Amer|Kareem Amer]]) પર તેના ઓનલાઇન બ્લોગમાં ઇજિપ્તના પ્રમુખ [[હોસ્ની મુબારક]] ([[:en:Hosni Mubarak|Hosni Mubarak]]) અને એક [[ઇસ્લામ|ઇસ્લામી]] ([[:en:Islam|Islam]]) [[અલ-અઝહર યુનિવર્સિટી|સંસ્થા]] ([[:en:Al-Azhar University|institution]])નું અપમાન કરવાનો આરોપ મુકવામાં આવ્યો હતો. ઇજિપ્તના ઇતિહાસમાં પ્રથમવાર આ રીતે એક બ્લોગ પર કામ ચલાવવામાં આવ્યું હતું.[[એલેક્ઝાન્ડ્રીયા]] ([[:en:Alexandria|Alexandria]])માં હાથ ધરાયેલી ટૂંકી ઇન્સાફી કાર્યવાહી પછી બ્લોગર દોષિત જણાયો હતો અને તેને [[ઇસ્લામ]] ([[:en:Islam|Islam]])ના અપમાન તથા રાજદ્રોહને ઉત્તેજન આપવાના ગુનામાં ત્રણ વર્ષની તેમ જ મુબારકનું અપમાન કરવાના ગુનામાં એક વર્ષની સજા ફટકારવામાં આવી હતી. <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6385849.stm|title=Egypt blogger jailed for "insult"|work=[[BBC News]]|date=2007-02-22|access-date=2008-06-05}}</ref> [[ઇજિપ્ત]] ([[:en:Egypt|Egypt]])ના બ્લોગર [[એબ્દેલ મોનેમ મહમુદ]] ([[:en:Abdel Monem Mahmoud|Abdel Monem Mahmoud]])ની તેના [http://www.ana-ikhwan.blogspot.com/ બ્લોગ]માં સરકારની વિરુદ્ધમાં લખાણો લખવા બદલ 2007ના એપ્રિલમાં ધરપકડ કરવામાં આવી હતી,મોનેમ પ્રતિબંધિત [[મુસ્લિમ બ્રધરહૂડ]] ([[:en:Muslim Brotherhood|Muslim Brotherhood]])નો સભ્ય છે. [[યુનાઇટેડ નેશન્સ|સંયુક્ત રાષ્ટ્રો]] ([[:en:United Nations|United Nations]])ના [[સુદાન]] ([[:en:Sudan|Sudan]]) માટેના ખાસ પ્રતિનિધિ [[જેન પ્રોન્ક|જેન પ્રોન્કે]] ([[:en:Jan Pronk|Jan Pronk]]) સુદાનના લશ્કરી દળોની સ્થિતિ અંગે તેમના વ્યક્તિગત બ્લોગમાં અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યા બાદ તેમને ત્રણ દિવસમાં સુદાન છોડવાની નોટિસ પાઠવવામાં આવી હતી,સુદાનના લશ્કરે તેમને દેશ નિકાલ કરવાની માગણી કરી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2006/WORLD/africa/10/22/sudan.darfur.un/index.html|title=Sudan expels U.N. envoy for blog|work=[[CNN]]|date=2006-10-22|access-date=2007-03-14}}</ref><ref>{{cite news | title = UN envoy leaves after Sudan row | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6076022.stm | work = BBC NEWS | publisher = BBC | date = 23 October 2006 | access-date = 2006-10-24}}</ref><ref>{{cite news| title = Annan confirms Pronk will serve out his term as top envoy for Sudan |url = http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=20396&Cr=sudan&Cr1= | work = UN News Centre | publisher = UN|date = 27 October 2006 | access-date = 2008-06-05}}</ref> === અંગત સુરક્ષા === બ્લોગિંગનું એક પરીણામ બ્લોગર પર હૂમલા કે ધમકીઓની સંભાવનાનું છે અને તે પણ ક્યારેક દેખીતા કારણ વિના.નિરુપદ્રવી બ્લોગ[http://headrush.typepad.com/ ક્રીયેટિંગ પેશનટ યુઝર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210501222156/https://headrush.typepad.com/ |date=2021-05-01 }}ની લેખિકા [[કેથી સીયેરા]] ([[:en:Kathy Sierra|Kathy Sierra]]) આવી ઝેરીલી ધમકીઓ અને નારી-દ્વેષી અપમાનોનું લક્ષ્ય બની હતી, તેથી તેણે સાન ડીયેગોમાં ટેકનોલોજી કોન્ફરન્સમાં તેનું મુખ્ય વક્તવ્ય તેની સુરક્ષાના ડરથી રદ કર્યું હતું. <ref>{{cite news|url=http://www.latimes.com/business/la-fi-internet31mar31,0,4064392.story?coll=la-home-headlines|archive-url=https://web.archive.org/web/20070615164428/http://www.latimes.com/business/la-fi-internet31mar31,0,4064392.story?coll=la-home-headlines|archive-date=2007-06-15|title=Abuse, threats quiet bloggers' keyboards|last=Pham|first=Alex|publisher=Los Angeles Times|date=2007-03-31|access-date=2008-06-05|url-status=bot: unknown}}</ref>બ્લોગરની નામહિનતા મોટેભાગે પોકળ હોય છે, તેથી બ્લોગરને ધમકીઓ મોકલતા કે તેમનું અપમાન કરતા [[ટ્રોલ (ઇન્ટરનેટ)|ઇન્ટરનેટ ટ્રોલ્સ]] ([[:en:troll (internet)|Internet trolls]])ને નામહિનતાને કારણે પ્રોત્સાહન મળે છે.સીયેરા અને તેના ટેકેદારોએ એક ઓનલાઇન ચર્ચાનો પ્રારંભ કર્યો, જેનો હેતુ બિભત્સ ઓનલાઇન વર્તન<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/6499095.stm | title=Blog death threats spark debate |publisher=[[BBC News]]|date=2007-03-27|access-date=2008-06-05}}</ref>નો પ્રતિકાર કરવાનો અને [[બ્લોગર્સ માટેની આચાર સંહિતા|બ્લોગર્સની આચાર સંહિતા]] ([[:en:blogger's code of conduct|blogger's code of conduct]]) ઘડવાનો હતો. === રોગનિવારક લાભો === વ્યક્તિગત અનુભવો અંગે લખવાથી થતા રોગનિવારક ફાયદાઓ વૈજ્ઞાનિકો ઘણા સમયથી જાણે છે.બ્લોગ્સ વ્યક્તિગત અનુભવો લખવાનો વધુ એક માર્ગ છે.સંશોધનો દર્શાવે છે કે તે સ્મૃતિ અને નિંદ્રા સુધારે છે, રોગપ્રતિકારક કોષ કામગીરી ઝડપી બનાવે છે અને એઇડ્સના દર્દીઓમાં વાઇરલ લોડ ઘટાડે છે અને સર્જરી પછી ઝડપથી રુઝ પણ લાવે છે.<ref>[http://www.sciam.com/article.cfm?id=the-healthy-type&sc=rss વૈજ્ઞાનિક અમેરિકી બ્લોગિંગ - તે તમારા માટે સારું છે.]</ref>{{Dubious|date=November 2008}} == ઇતિહાસ == {{main|History of blogging timeline}} {{Main|Online diary}} "વેબલોગ" શબ્દ 17 ડીસેમ્બર 1997એ [[જોર્ન બાર્જર|જોન બાર્જરે]] ([[:en:Jorn Barger|Jorn Barger]]) <ref>{{cite web|url=http://www.wired.com/entertainment/theweb/news/2007/12/blog_anniversary|title=After 10 Years of Blogs, the Future's Brighter Than Ever|access-date=2008-06-05}}</ref>કોઇન કર્યો હતો. ટૂંકુ રુપ બ્લોગ પીટર મેરહોલ્ઝે ઘડી કાઢ્યો હતો. તેણે એપ્રિલ અથવા મે 1999માં તેના બ્લોગ પીટરમી.કોમના સાઇડબારમાં ''વેબ્લોગ'' શબ્દને રમુજપૂર્વક તોડીને ''વી બ્લોગ'' શબ્દ સમૂહ નીપજાવ્યો હતો. <ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/surveys/displaystory.cfm?story_id=6794172|title=It's the links, stupid|publisher=[[The Economist]]|date=2006-04-20|access-date=2008-06-05}}</ref><ref>{{cite web|url=http://peterme.com/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/19991013021124/http://peterme.com/index.html|archive-date=1999-10-13|title=Peterme.com|last=Merholz|first=Peter|publisher=[[The Internet Archive]]|year=1999|access-date=2008-06-05|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kottke.org/03/08/its-weblog-not-web-log|last=Kottke|first=Jason|authorlink=Jason Kottke|title=kottke.org|date=2003-08-26|access-date=2008-06-05}}</ref>એના થોડા જ સમય બાદ, [[પાઇરા લેબ્સ]] ([[:en:Pyra Labs|Pyra Labs]]) ખાતે [[ઇવાન વિલિયમ્સ (બ્લોગર)|ઇવાન વિલિયમ્સે]] ([[:en:Evan Williams (blogger)|Evan Williams]]) નામ અને ક્રિયાપદ ("બ્લોગ" એટલે "કોઈના વેબલોગનું સંપાદન કરવું અથવા કોઈના વેબલોગનું પોસ્ટિંગ કરવુ") બંને રીતે "બ્લોગ"નો ઉપયોગ કર્યો હતો અને પાઇરા લેબ્સની [[બ્લોગર (સર્વિસ)|બ્લોગર]] ([[:en:Blogger (service)|Blogger]]) પ્રોડક્ટના સંદર્ભમાં "બ્લોગર" શબ્દ યોજ્યો, જેને પરીણામે આ શબ્દ લોકપ્રિય બન્યો.<ref>[http://listserv.linguistlist.org/cgi-bin/wa?A2=ind0804C&L=ADS-L&P=R16795&I=-3 ઓરિજિન્સ ઓફ "બ્લોગ" એન્ડ "બ્લોગર્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221000000/http://listserv.linguistlist.org/cgi-bin/wa?A2=ind0804C&L=ADS-L&P=R16795&I=-3 |date=2009-02-21 }}, અમેરિકન ડાયાલેક્ટ સોસાયટી મેઇલિંગ લિસ્ટ (20 એપ્રિલ, 2008)</ref> === ઉદ્ભવ === બ્લોગિંગ લોકપ્રિય બન્યું તે પહેલાં, ડિજિટલ સમુદાયોએ [[યુઝનેટ]] ([[:en:Usenet|Usenet]]), વ્યાપારી ઓનલાઇન સેવાઓ જેવી કે [[જીએની]] ([[:en:GEnie|GEnie]]), બિક્સ અને [[કોમ્પ્યુસર્વ|અગાઉની કોમ્પ્યુસર્વ]] ([[:en:CompuServe|CompuServe]]), [[ઇલેક્ટ્રોનિક મેઇલિંગ લિસ્ટ|ઇ-મેઇલ યાદીઓ]] ([[:en:electronic mailing list|e-mail lists]])<ref>શબ્દ "ઇ-લોગ" છેક માર્ચ 1996થી ઇ-મેઇલ દ્વારા મોકલાતી જર્નલ એન્ટ્રીઝનું વર્ણન કરવા વપરાતો આવ્યો છે. {{Citation|last=Norman|first=David|title=Users confused by blogs|date=2005-07-13|url=http://lists.drupal.org/archives/development/2005-07/msg00208.html|archive-url=http://web.archive.org/web/20070607235110/http://lists.drupal.org/archives/development/2005-07/msg00208.html|archive-date=2007-06-07|access-date=2008-06-05|format={{Dead link|date=June 2008}} – ^{[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=author%3ANorman+intitle%3AUsers+confused+by+blogs&as_publication=&as_ylo=2005&as_yhi=2005&btnG=Search Scholar search]}|archivedate=2007-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070607235110/http://lists.drupal.org/archives/development/2005-07/msg00208.html}}{{cite web|title=Research staff and students welcome ‘E-Log’|publisher=University College London|month=December|year=2003|url=http://www.ucl.ac.uk/news-archive/archive/2003/december-2003/latest/newsitem.shtml?03120901|access-date=2008-06-05|archive-date=2007-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20070812190236/http://www.ucl.ac.uk/news-archive/archive/2003/december-2003/latest/newsitem.shtml?03120901|url-status=dead}}</ref> અને [[બુલેટિન બોર્ડ સીસ્ટમ|બુલેટિન બોર્ડ સીસ્ટમ્સ]] ([[:en:Bulletin Board System|Bulletin Board System]]) (બીબીએસ) સહિતના ઘણા સ્વરુપો ધારણ કર્યા હતા. 1990માં, [[વેબએક્સ]] ([[:en:WebEx|WebEx]]) જેવા [[ઇન્ટરનેટ ફોરમ]] ([[:en:Internet forum|Internet forum]]) સોફ્ટવેરે "થ્રેડ્સ" સાથે જીવંત વાર્તાલાપો રચ્યા હતા.થ્રેડ્સ એક લાક્ષણિક "કોર્કબોર્ડ" પરના સંદેશાઓ વચ્ચેના સાંપ્રત જોડાણો છે. આધૂનિક બ્લોગ [[ઓનલાઇન ડાયરી]] ([[:en:online diary|online diary]])માંથી નીપજ્યા છે, જેમાં લોકો તેમના અંગત જીવનોના જીવંત વર્ણનો રાખતા હોય છે.આવા મોટા ભાગના લેખકો પોતાને રોજનીશી લેખકો, [[પત્રકાર|પત્રકારો]] ([[:en:journalist|journalist]]) કે જર્નલ-લેખકો કહેવડાવે છે.[[સ્વોર્થમોર કોલેજ]] ([[:en:Swarthmore College|Swarthmore College]]) ખાતે [[જસ્ટિન હોલ]] ([[:en:Justin Hall|Justin Hall]]) વિદ્યાર્થી હતા, ત્યારે તેમણે વ્યક્તિગત બ્લોગિંગની શરુઆત કરી હતી.તેઓ [[જેરી પોર્નેલ|જેરી પોર્મેલ]] ([[:en:Jerry Pournelle|Jerry Pournelle]])ની જેમ પ્રારંભિક બ્લોગર્સ<ref>{{cite web|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/02/20/MNGBKBEJO01.DTL|title=Time to get a life — pioneer blogger Justin Hall bows out at 31|last=Harmanci|first=Reyhan|publisher=San Francisco Chronicle|date=2005-02-20|access-date=2008-06-05|archive-date=2005-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20050305110627/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/02/20/MNGBKBEJO01.DTL|url-status=dead}}</ref> પૈકીના એક તરીકે ઓળખાયા.{{Fact|date=March 2007}}[[ડેવ વાઇનર]] ([[:en:Dave Winer|Dave Winer's]])ની ક્રિપ્ટિંગ ન્યૂઝ પણ સૌથી જૂની અને લાંબો સમય ચાલેલી વેબલોગ્સ પૈકીની એક ગણવામાં આવે છે.<ref>{{cite news |url=http://news.cnet.com/2008-1082-985714.html |title=Newsmaker: Blogging comes to Harvard |author=Paul Festa |publisher=[[CNET]] |date=2003-02-25 |access-date=2007-01-25}}</ref><ref> "ડેવ વાઇનર...જેનું સ્ક્રિપ્ટંગ ન્યૂઝ (સ્ક્પિપ્ટિંગ.કોમ) સૌથી જૂના બ્લોગ્સ પૈકીનું એક છે."{{cite news |publisher=New York Times |date=2002-06-10 |author=David F. Gallagher |title=Technology; A rift among bloggers |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0DE3DE103DF933A25755C0A9649C8B63 }}</ref> અન્ય એક પ્રારંભિક બ્લોગ 1994માં વેરેબલ વાયરલેસ વેબકેમ હતો, જેમાં લખાણ, વિડીયો અને ચિત્રો સહિત કોઈ વ્યક્તિની વ્યકિતગત જિંદગીની ઓનલાઇન ડાયરીનું એક વેરેબલ કમ્પ્યુટર અને [[આઇટેપ|આઇ ટેપ]] ([[:en:EyeTap|EyeTap]]) ડીવાઇસથી વેબ સાઇટ પર જીવંત પ્રસારણ થતું હતું.લખાણ સાથેના જીવંત વિડીયો ધરાવતી અર્ધ-સ્વયંસંચાલિત બ્લોગિંગની પ્રથાને [[સાઉસ્વેલન્સ]] ([[:en:sousveillance|sousveillance]]) કહેવામાં આવ્યું હતું અને આવા જર્નલ્સનો કાનૂની બાબતોમાં પુરાવા તરીકે પણ ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. 1993માં ડો. ગ્લેન બેરીએ બ્લોગિંગની શોધ કરી હતી અને તેને વેબ-આધારિત ટીપ્પણી તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી હતી અને તેને અન્ય લેખો સાંકળી હતી.મૂળે ગાલાઝ ફોરેસ્ટ કોન્ઝર્વેશન આર્કાઇવ્ઝhttp://forests.org/blog/નું{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} શીર્ષક ધરાવતો ફોરેસ્ટ પ્રોટેકશન બ્લોગ પણ પ્રથમ રાજકીય બ્લોગ હતો, જેમાં ડો. બેરીએ જંગલના રક્ષણ માટે ઝુંબેશ ચલાવી હતી અને આ પ્રયાસોનું તેમના પીએચ.ડી. પ્રોજેક્ટ<ref>{{cite web|url=http://forests.org/includes/phd.htm|title=Global Forests and the Internet: Assessing the Reach and Usefulness of the Forest Conservation Portal|last=Barry|first=Glen|publisher=University of Wisconsin Ph.D.|date=2003-12-08|access-date=2008-09-13|archive-date=2008-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20080820023142/http://forests.org/includes/phd.htm|url-status=dead}}</ref>માં દસ્તાવેજીકરણ કર્યું હતું.આ બ્લોગમાં પ્રારંભમાં ગોફર પ્રોટોકોલનો ઉપયોગ થયો હતો અને [http://forests.org/archived_site/today/recent95.html છેક જાન્યુઆરી 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417060642/http://forests.org/archived_site/today/recent95.html |date=2009-04-17 }}થી વેબ પર સતત રહ્યો હતો અને વેબના પ્રથમ અને સૌથી લાંબા સમય સુધી ચાલેલા બ્લોગ તરીકે ઓળખાયો હતો. આ પહેલાં, ડો. બેરીએ છેક 1989થી ઇમેઇલ અને બુલેટિન બોર્ડ દ્વારા જંગલ રક્ષણને લગતી લખાણ સામગ્રી પૂરી પાડી હતી.આ કામ ત્યારથી દુનિયાની [http://www.ecoearth.info સૌથી મોટી પર્યાવરણીય પોર્ટલ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204031200/http://www.ecoearth.info/ |date=2016-02-04 }}માં ફેરવાયું છે. પ્રારંભિક બ્લોગ્સ સામાન્ય [[વેબસાઇટ|વેબસાઇટો]] ([[:en:website|Web site]])ના મેન્યુઅલી અપડેટ થયેલા કમ્પોનન્ટ્સ માત્ર હતા.જોકે, ઉલ્ટા કાલક્રમાનુસાર પોસ્ટ થયેલા વેબ લેખોના સર્જન અને જાળવણીને સરળ બનાવવા માટેના ટુલ્સના ક્રમિક વિકાસે પ્રકાશન પ્રક્રિયાને ઓછું તકનિકી જ્ઞાન ધરાવતી બૃહદ વસતી સુધી પહોંચાડી હતી.છેવટે, આ પ્રક્રિયા આપણે હાલ જેને બ્લોગ્સ તરીકે ઓળખીએ છીએ તેવા ઓનલાઇન પ્રકાશનના વિશિષ્ટ વર્ગમાં પરીણમી હતી.દાખલા તરીકે, અમુક પ્રકારના બ્રાઉઝર-આધારિત સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ હવે "બ્લોગિંગ"નું લાક્ષણિક પાસુ છે.ડેડિકેટેડ [[બ્લોગ હોસ્ટિંગ સર્વિસ|બ્લોગ હોસ્ટિંગ સેવા]] ([[:en:blog hosting service|blog hosting service]])ઓ દ્વારા બ્લોગ હોસ્ટ કરી શકાય છે અથવા તેમને [[બ્લોગ સોફ્ટવેર]] ([[:en:blog software|blog software]])નો ઉપયોગ કરીને અથવા નિયમિત [[વેબ હોસ્ટિંગ સર્વિસ|વેબ હોસ્ટિંગ સેવા]] ([[:en:web hosting service|web hosting service]])ઓ પર ચલાવી શકાય છે === લોકપ્રિયતામાં વધારો === ધીમી શરુઆત પછી, બ્લોગિંગની લોકપ્રિયતામાં ઝડપી વધારો થયો હતો.1999માં બ્લોગનો ઉપયોગ વધ્યો અને પછીના વર્ષે તેની સાથે સાથે જ આવેલા હોસ્ટેડ બ્લોગ ટુલ્સ દ્વારા પણ તેની લોકપ્રિયતા વધી હતી. * ઓક્ટોબર 1998માં [[ઓપન ડાયરી]] ([[:en:Open Diary|Open Diary]]) લોન્ચ થઈ હતી અને ટૂંક સમયમાં હજારો ઓનલાઇન ડાયરીઓ બહાર આવી હતી.ઓપન ડાયરીએ વાચકની ટીપ્પણીની શોધ કરી હતી અને એવો પ્રથમ બ્લોગ સમુદાય બન્યો હતો, જેમાં વાચકો અન્ય લેખકોની બ્લોગ એન્ટ્રીઝ પર પોતાની ટીપ્પણીઓ ઉમેરી શકતા હતા. * વિખ્યાત બ્લોગર [[બ્રેડ ફિત્ઝપેટ્રિક|બ્રેડ ફ્રિત્ઝપેટ્રિકે]] ([[:en:Brad Fitzpatrick|Brad Fitzpatrick]]) માર્ચ 1999માં [[લાઇવજર્નલ]] ([[:en:LiveJournal|LiveJournal]])ની શરુઆત કરી હતી. * વેબ સાઇટ પર "ન્યૂઝ પેઇજ " જાળવવાના સરળ વિકલ્પરુપે એન્ડ્રુ સ્મેલ્સે જુલાઇ 1999માં પિટાસ.કોમનું સર્જન કર્યું હતું, જેના પગલે ડાયરીલેન્ડે સપ્ટેમ્બર 1999માં વ્યક્તિગત ડાયરી સમુદાય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. <ref>જેનસન, મેલોરી [http://cjrarchives.org/issues/2003/5/blog-jensen.asp?printerfriendly=yes એ બ્રીફ હિસ્ટરી ઓફ વેબલોગ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411075325/http://cjrarchives.org/issues/2003/5/blog-jensen.asp?printerfriendly=yes |date=2008-04-11 }}</ref> * [[ઇવાન વિલિયમ્સ (બ્લોગર)|ઇવાન વિલિયમ્સ]] ([[:en:Evan Williams (blogger)|Evan Williams]]) અને [[મેગ હાઉરીહાન|મેગ હાઉરીહાને]] ([[:en:Meg Hourihan|Meg Hourihan]]) ([[પાઇરા લેબ્સ]] ([[:en:Pyra Labs|Pyra Labs]])) ઓગસ્ટ 1999માં [[બ્લોગર.કોમ]] ([[:en:blogger.com|blogger.com]]) લોન્ચ કરી હતી. (જેને [[ગૂગલ|ગૂગલે]] ([[:en:Google|Google]]) ફેબ્રુઆરી 2003માં ખરીદી લીધી) <!-- * Paul Kedrosky's [[GrokSoup]] -- EXPAND OR DELETE? --> === રાજકીય અસર === {{Unreferencedsection|date=July 2008}} :''જુઓ, [[રાજકીય બ્લોગ]] ([[:en:Political blog|Political blog]]) છેક 2002થી [[સમાચાર|સમાચાર વૃત્તાંતો]] ([[:en:news|news]])નો ઘટસ્ફોટ કરવામાં, ઘડવામાં અને [[સ્પિન (જાહેર સંબંધો)|કાંતવા]] ([[:en:Spin (public relations)|spinning]])માં ભૂમિકા ભજવવા બદલ બ્લોગ્સ તરફ ધ્યાન વધ્યું છે અને તેમનો વ્યાપ પણ વધ્યો છે.[[2003 ઇરાક પર આક્રમણ|ઇરાક યુદ્દે]] ([[:en:2003 invasion of Iraq|Iraq war]]) બ્લોગર્સને જોખી તોળીને મુકાતા, લાગણીભર્યા દ્રષ્ટિકોણો અપનાવતા જોયા, જે [[રાજકીય રંગપટ]] ([[:en:political spectrum|political spectrum]])ની પરંપરાગત [[જમણેરી-ડાબેરી રાજનીતિ|ડાબેરી-જમણેરી]] ([[:en:left-right politics|left-right]]) ખાઈથી આગળ નીકળી ગયા. [[ચિત્ર:Talkingpointsmemo2.png|thumbnail|300px|6 ડીસેમ્બર 2002એ જોશ માર્શલના ટોકિંગપોઇન્ટ્સમેમો.કોમ બ્લોગે સેનેટર થુર્મોન્ડ સંબંધિત અમેરિકી સેનેટર લોટ્ટની ટીપ્પણીઓ તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું. સેનેટર લોટ્ટને આ બાબતને લીધે ત્યારબાદ રાજીનામુ આપવું પડ્યું હતું. ]] બ્લોગ્સના વધતા જતા મહત્વના એક ઉદાહરણરુપે, 2002માં ઘણા બ્લોગોએ [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટના બહુમતી નેતા|અમેરિકી સેનેટના બહુમતી નેતા]] ([[:en:United States Senate Majority Leader|U.S. Senate Majority Leader]]) [[ટ્રેન્ટ લોટ્ટ|ટ્રેન્ટ લોટ્ટે]] ([[:en:Trent Lott|Trent Lott]]) કરેલી ટીપ્પણી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. [[યુનાઇટેડ સ્ટેટસ|અમેરિકી સેનેટર]] ([[:en:United States Senate|U.S. Senator]]) [[સ્ટોર્મ થુર્મોન્ડ]] ([[:en:Strom Thurmond|Strom Thurmond]])ના માનમાં યોજાએલી એક પાર્ટીમાં સેનેટર લોટ્ટે એવું સૂચવીને સેનેટર થુર્મોન્ડની સરાહના કરી હતી કે, થુર્મોન્ડ રાષ્ટ્રપ્રમુખ તરીકે ચુંટાયા હોત, તો અમેરિકા સારી સ્થિતિમાં હોત.લોટ્ટના આલોચકોને આ ટીપ્પણીઓમાં [[વંશીય ધોરણે અલગ પાડવા|વંશીય રીતે અલગ પાડવા]] ([[:en:racial segregation|racial segregation]])ની નીતિને ગર્ભિત અનુમોદન જણાયું, જેનું થુર્મોન્ડના [[યુ.એસ રાષ્ટ્રપ્રમુખની ચુંટણી, 1948|1948ના રાજકીય અભિયાન]] ([[:en:U.S. presidential election, 1948|1948 presidential campaign]])માં સમર્થન કરવામાં આવ્યું હતું.બ્લોગર્સ દ્વારા બહાર આણવામાં આવેલા દસ્તાવેજો અને નોંધાયેલી મુલાકાતોથી આ દ્રષ્ટિબિંદુ વધારે મજબૂત બન્યું.(જુઓ, [[જોશ માર્શલ]] ([[:en:Josh Marshall|Josh Marshall]])નું ''[[ટોકિંગ પોઇન્ટ્સ મેમો|ટોકિંગ પોઇન્ટ મેમો]] ([[:en:Talking Points Memo|Talking Points Memo]])'')માધ્યમોની હાજરી વચ્ચે યોજાએલા એક જાહેર કાર્યક્રમમાં લોટ્ટે ટીપ્પણી કરી હોવા છતાં, બ્લોગ્સ પર આ સ્ટોરીનો ઘટસ્ફોટ ના થયો ત્યાં સુધી કોઈ પણ મોટા માધ્યમ સંગઠને આ વિવાદસ્પદ ટીપ્પણીઓનો અહેવાલ આપ્યો ન હતો.બ્લોગિંગે એક એવી રાજકીય કટોકટીના નિર્માણમાં સહયોગ આપ્યો હતો, જેણે લોટ્ટને બહુમતી નેતાના પદેથી રાજીનામુ આપવાની ફરજ પાડી હતી. એ જ રીતે, "[[રાથરગેટ]] ([[:en:Rathergate|Rathergate]])" કૌભાંડની પાછળના પ્રેરક પરીબળો પણ બ્લોગ્સ જ હતા.ટેલિવિઝન પત્રકાર [[ડેન રાથર|ડેન રાથરે]] ([[:en:Dan Rather|Dan Rather]]) સીબીએસ શો'' [[60 મિનીટો|60 મિનીટ્સ]] ([[:en:60 Minutes|60 Minutes]])'' પર એવા દસ્તાવેજો રજુ કર્યા કે જે રાષ્ટ્રપતિ બુશના લશ્કરી સેવા રેકોર્ડના સ્વીકૃત હિસાબોથી વિરોધાભાસી હતા. આ દસ્તાવેજો [[બનાવટી દસ્તાવેજ તૈયાર કરવા|બનાવટી]] ([[:en:forgery|forgeries]]) હોવાનું બ્લોગર્સ દ્વારા જાહેર થયું હતું અને તેમના દ્રષ્ટિબિંદુના સમર્થનમાં પુરાવા અને દલીલો રજુ કરી હતી.પરીણામે, સીબીએસે તે અપર્યાપ્ત રીપોર્ટિંગ તકનીક હતી તેમ જણાવીને તેના બદલ માફી માગી હતી. (જુઓ [[લિટલ ગ્રીન ફુટબોલ્સ|લીટલ ગ્રીન ફુટબોલ્સ]] ([[:en:Little Green Footballs|Little Green Footballs]])). સમાચારોના સ્રોત અને અભિપ્રાય તેમ જ રાજકીય દબાણ ઉભુ કરવાના સાધન તરીકે બ્લોગ્સની સમૂહ માધ્યમોએ કરેલી સ્વીકૃતિરુપે આ કૌભાંડને ઘણા બ્લોગર્સ નિહાળે છે. આ વૃત્તાંતોની અસરે સમાચાર વિતરણના માધ્યમ તરીકે બ્લોગને વધારે વિશ્વસનીયતા પૂરી પાડી.મોટે ભાગે પક્ષપાતપૂર્ણ ગપસપ તરીકે જોવામાં આવતા હોવા છતાં બ્લોગર્સ ક્યારેક મહત્વની માહિતી જાહેર જનતાની જાણમાં લાવવામાં મોખરે રહે છે અને મુખ્યપ્રવાહના માધ્યમો પણ તેમને અનુસરે છે.જોકે, ઘણી વાર ન્યૂઝ બ્લોગ્સ મુખ્ય પ્રવાહના માધ્યમો દ્વારા પ્રસિદ્ધ થઈ ચૂકેલી સામગ્રી અંગે પ્રતિભાવ પાઠવવાનું વલણ ધરાવે છે.દરમિયાન, મોટા પ્રમાણમાં બ્લોગ પર આવનારા નિષ્ણાતોની સંખ્યા વધી રહી છે, જેઓ બ્લોગ્સને તલસ્પર્શી વિશ્લેષણનો સ્રોત બનાવી રહ્યા છે. (જુઓ, [[ડેનીયલ ડ્રેઝનર|ડેનીયલ ડ્રેઝ્નર]] ([[:en:Daniel Drezner|Daniel Drezner]]), [[બ્રેડફોર્ડ ડેલોન્ગ|જે. બ્રેડફોર્ડ ડેલોન્ગ]] ([[:en:J. Bradford DeLong|J. Bradford DeLong]]) અથવા [[બ્રેડ સેટસર|બ્રેડ સેટ્સર]] ([[:en:Brad Setser|Brad Setser]])) === મુખ્યપ્રવાહ લોકપ્રિયતા === {{Unreferencedsection|date=July 2008}} 2004 સુધીમાં, બ્લોગ્સની ભૂમિકા [[રાજકીય સલાહકાર|રાજકીય સલાહકારો]] ([[:en:political consultant|political consultant]]), ન્યૂઝ સેવાઓ તરીકે મુખ્યપ્રવાહ સમાન બની ગઈ અને ઉમેદવારો તેમનો ઉપયોગ લોકો સુધી પહોંચવા માટે અને અભિપ્રાય ઘડવા માટે કરવા માંડયા.રાજકારણીઓ અને રાજકીય ઉમેદવારોએ યુદ્ધ અને અન્ય મુદ્દાઓ અંગે અભિપ્રાયો વ્યકત કરવા બ્લોગિંગને પ્રસ્થાપિત કર્યું અને બ્લોગ્સની સમાચારોના સ્રોત તરીકેની ભૂમિકા વધારે મજબૂત બનાવી. (જુઓ [[હોવાર્ડ ડીન]] ([[:en:Howard Dean|Howard Dean]]) અને [[વેસ્લી ક્લાર્ક]] ([[:en:Wesley Clark|Wesley Clark]]))સક્રિયપણે ઝૂંબેશોમાં ના જોડાયેલા રાજકારણીઓ જેવા કે [[મજૂર પક્ષ (બ્રિટન)|બ્રિટનના મજૂર પક્ષ]] ([[:en:Labour Party (UK)|UK's Labour Party's]])ના [[સંસદ સભ્ય|સાંસદ]] ([[:en:Member of Parliament|MP]]) [[ટોમ વોટ્સન (રાજકારણી)|ટોમ વોટ્સન]] ([[:en:Tom Watson (politician)|Tom Watson]]) જેવા પણ તેમના મતવિસ્તારો સાથે નાતો જોડવા માટે બ્લોગિંગ કરવા માંડ્યા. જાન્યુઆરી 2005માં ''[[ફોર્ચ્યુન (મેગેઝિન)|ફોર્ચ્યુન]] ([[:en:Fortune (magazine)|Fortune]])'' મેગેઝિને એવા આઠ બ્લોગર્સની યાદી પ્રસિદ્ધ કરી, જેમને વ્યાપાર જગતના લોકો "ઉવેખી શક્યા નહોતા". તેઓ હતા [[એનગેઝેટ|પીટર રોજસ]] ([[:en:Engadget|Peter Rojas]]), [[ઝેની જાર્ડિન]] ([[:en:Xeni Jardin|Xeni Jardin]]), [[બેન ટ્રોટ]] ([[:en:Ben Trott|Ben Trott]]), [[મેના ટ્રોટ]] ([[:en:Mena Trott|Mena Trott]]), [[જોનાથન આઇ. સ્કાવર્ટ્ઝ|જોનાથન સ્ક્વાર્ટ્ઝ]] ([[:en:Jonathan I. Schwartz|Jonathan Schwartz]]), જેસન ગોલ્ડમેન, [[રોબર્ટ સ્કોબલ]] ([[:en:Robert Scoble|Robert Scoble]]) અને [[જેસન કેલાકેનિસ|જેસન કેલેકેનિસ]] ([[:en:Jason Calacanis|Jason Calacanis]]).<!-- Dead ext link: http://www.fortune.com/fortune/technology/articles/0,15114,1011763-1,00.html --> સત્તાવાર બ્લોગ સ્થાપનારી પ્રથમ રાષ્ટ્રીય સરકારોમાં [[ઇઝરાયેલ]] ([[:en:Israel|Israel]]) સૌ પ્રથમ હતું.<ref name=Ynet>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3220593,00.html ઇઝરાયેલ વિડીયો બ્લોગનો હેતુ દુનિયાને 'સાચા ઇઝરાયેલનો સુંદર ચહેરો'] બતાવવાનો છે, વાયનેટ, 24 ફેબ્રુઆરી, 2008</ref>[[ડેવિડ સરેંગા]] ([[:en:David Saranga|David Saranga]]) હેઠળ [[ઇઝરાયેલનું વિદેશ મંત્રાલય]] ([[:en:Israeli Ministry of Foreign Affairs|Israeli Ministry of Foreign Affairs]]) એક સત્તાવાર [[વિડીયો બ્લોગ]] ([[:en:video blog|video blog]])<ref name=Ynet/> અને એક [[રાજકીય બ્લોગ]] ([[:en:political blog|political blog]]) સહિતના [[વેબ 2.0]] ([[:en:Web 2.0|Web 2.0]]) ઇનિશિયેટીવ્ઝને અપનાવવામાં સક્રિય થયું હતું. <ref name=Ynet3>[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3220593,00.html ન્યૂ યોર્કમાં ઇઝરાયેલના રાજનૈતિક મિશન છેલ્લામાં છેલ્લા જાહેર સંબંધ સાહસે મોટા પ્રમાણમાં આરબ શ્રોતાગણને આકર્ષિક કર્યું હતું], વાયનેટ, 21 જૂન, 2007.</ref>વિદેશ મંત્રાલયે [[2008-2009 ઇઝરાયેલ-ગાઝા સંઘર્ષ|હમાસ સાથેના તેના યુદ્ધ]] ([[:en:2008–2009 Israel–Gaza conflict|war with Hamas]]) અંગે [[ટ્વિટ્ટર]] ([[:en:Twitter|Twitter]]) દ્વારા [[માઇક્રોબ્લોગિંગ]] ([[:en:microblogging|microblogging]]) અખબારી પરીષદ પણ યોજી હતી, જેમાં સરેંગાએ એક જીવંત વિશ્વવ્યાપી [[અખબારી પરીષદ]] ([[:en:press conference|press conference]]) દરમિયાન સામાન્ય લખાણ-સંદેશ ટૂંકા રુપોમાં લોકોના સવાલોના જવાબો આપ્યા હતા. <ref name=JP>[http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1230456533492&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull બેટલફ્રન્ટ ટ્વિટ્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110204933/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1230456533492&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |date=2011-11-10 }}, હેવિવ રેટ્ટિગ ગુર, ધી ''[[ધી જેરુસલામ પોસ્ટ|જેરુસલામ પોસ્ટ]] ([[:en:The Jerusalem Post|The Jerusalem Post]])'', 30 ડીસેમ્બર, 2008.</ref>સવાલો અને જવાબોને પાછળથી દેશના સત્તાવાર રાજકીય બ્લોગ ઇઝરાયેલપોલિટિક.ઓઆરજી પ પોસ્ટ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name=NYTs>[http://www.nytimes.com/2009/01/04/weekinreview/04cohen.html સૌથી સંક્ષિપ્ત ટ્વિટ્સમાં જેના જવાબો અપાયા તેવા સૌથી અઘરા સવાલો], નોમ કોહેન, ''[[ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]] ([[:en:The New York Times|The New York Times]])'', 3 જાન્યુઆરી, 2009, એક્સેસ કરવામાં આવી 5 જાન્યુઆરી, 2009.</ref> == આ પણ જુઓ == {{portalpar|Internet}} {{portalpar|Journalism}} * [[બ્લોગ એવોર્ડ]] ([[:en:Blog award|Blog award]]) * [[સર્ચ એન્જિનોની યાદી#બ્લોગ|બ્લોગ સર્ચ એન્જિન]] ([[:en:List of search engines#Blog|Blog search engines]]) * [[બ્લોગસ્કિન]] ([[:en:Blogskin|Blogskin]]) * [[બ્રોગ]] ([[:en:BROG|BROG]]) - જેનર પ્રોજેક્ટ પર (વી)બ્લોગ સંશોધન * [[નાગરિક પત્રકારત્વ]] ([[:en:Citizen journalism|Citizen journalism]]) * [[સહયોગપુર્ણ બ્લોગ|જોડાણયુક્ત બ્લોગ]] ([[:en:Collaborative blog|Collaborative blog]]) * [[ગ્રાહક જોડાણ]] ([[:en:Customer engagement|Customer engagement]]) * [[ડ્રીમ બ્લોગ]] ([[:en:Dream blog|Dream blog]]) * [[એડ્યુબ્લોગ]] ([[:en:Edublog|Edublog]]) * [[બ્લોગિંગ પરીભાષાની યાદી]] ([[:en:List of blogging terms|List of blogging terms]]) * [[બ્લોગ્સની યાદી]] ([[:en:List of blogs|List of blogs]]) * [[સામાજિક નેટવર્કિંગ વેબસાઇટોની યાદી]] ([[:en:List of social networking websites|List of social networking websites]]) * [[મોટા પાયે વિતરીત થયેલા જોડાણો]] ([[:en:Massively distributed collaboration|Massively distributed collaboration]]) * [[માઇક્રોબ્લોગ્સ]] ([[:en:Microblogs|Microblogs]]) * [[સાઇડબ્લોગ]] ([[:en:Sideblog|Sideblog]]) * [[ઉપયોગકર્તા દ્વારા સર્જાતી વિષયસામગ્રી|યુઝર દ્વારા સર્જાતી વિષયસામગ્રી]] ([[:en:User-generated content|User-generated content]]) * [[વેબલોગ સોફ્ટવેર]] ([[:en:Weblog software|Weblog software]]) * [[વેબમાસ્ટર]] ([[:en:Webmaster|Webmaster]]) == સંદર્ભો == {{Refimprove|date=July 2008}} {{Reflist|colwidth=30em}} == વિશેષ વાંચન == * અલવી, નસરિન, ''વી આર ઇરાનઃ ધી પર્શિયન બ્લોગ્સ'', સોફ્ટ સ્કલ પ્રેસ, ન્યૂ યોર્ક, 2005આઇએસબીએન 1-933368-05-5. * બ્રન્સ, એક્સેલ અને જોઆન જેકબ્સ, એડિટર્સ''બ્લોગ્સના ઉપયોગો'', પીટર લેન્ગ, ન્યૂ યોર્ક, 2006આઇએસબીએન 0-8204-8124-6. * બ્લૂડ, રેબેકા[http://www.rebeccablood.net/essays/weblog_history.html "વેબલોગ્સઃ ઇતિહાસ અને દ્રષ્ટિકોણ"]"રેબેકાઝ પોકેટ" * ક્લાઇન, ડેવિડ, બર્સ્ટેઇન, ડેન.''બ્લોગ!: તદ્દન નવી માધ્યમ ક્રાન્તિ કઈ રીતે રાજનીતિ, વેપાર અને સંસ્કૃતિ''ને બદલી રહી છે, સ્ક્વિબનોકેટ પાર્ટનર્સ, એલ.એલ.સી. 2005.આઇએસબીએન 1-59315-141-1. * [[માઇકલ ગોર્મેન (લાઇબ્રેરીયન)|માઇકલ ગોર્મેન]] ([[:en:Michael Gorman (librarian)|Michael Gorman]])[https://web.archive.org/web/20121025005911/http://www.libraryjournal.com/article/CA502009.html "રીવેન્જ ઓફ ધી બ્લોગ પીપલ!"].''લાઇબ્રેરી જર્નલ'' * રિંગમાર, એરિક[http://www.archive.org/download/ABloggersManifestoFreeSpeechAndCensorshipInTheAgeOfTheInternet/ErikRingmarABloggersManifesto.pdf એક બ્લોગરનું જાહેરનામુઃ ઇન્ટરનેટના યુગમાં મુક્ત ભાષણ અને સેન્સરશીપ] (લંડનઃ એન્થેમ પ્રેસ, 2007) == બાહ્ય લિન્ક્સ == <!-- These links should go to sites that extend this reference about weblogs. --> <!-- DO NOT add your specific blogs or blog search engines here. --> <!-- Please keep this list alphabetized. Thanks! --> {{wiktionary}} {{wikiquote|Blogging}} * [http://www.essex.ac.uk/chimera/content/pubs/wps/CWP-2005-02-blogging-in-the-Knowledge-Society-MB.pdf બ્લોગિંગ, વેબ પર જાહેર-જ્ઞાનના નિર્માણમાં વ્યક્તિગત હિસ્સેદારી ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090824051137/http://www.essex.ac.uk/chimera/content/pubs/wps/CWP-2005-02-blogging-in-the-Knowledge-Society-MB.pdf |date=2009-08-24 }}(પીડીએફ ફાઇલ) માર્ક બ્રેડી દ્વારા, કિમેરા વર્કિંગ પેપર 2005-02 [[કોલ્ચેસ્ટર]] ([[:en:Colchester|Colchester]]): [[એસેક્સ યુનિવર્સિટી|યુનિવર્સિટી ઓફ એસેક્સ]] ([[:en:University of Essex|University of Essex]]) * [http://www.weblogmatrix.org/ બ્લોગ સોફ્ટવેર સરખામણી વેબસાઇટ], કોસ્મોકોડના લોકો દ્વારા રચાયેલી. * [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VB3-4JH47F6-5&_user=10&_handle=V-WA-A-W-AB-MsSAYZW-UUA-U-AAVYYUUEZC-AAVZBYADZC-YBADCWEZW-AB-U&_fmt=summary&_coverDate=12%2F31%2F2006&_rdoc=5&_orig=browse&_srch=%23toc%235915%232006%23999779997%23619171!&_cdi=5915&view=c&_acct=C000050221&_version=1&;_urlVersion=0&_userid=10&md5=3a78d26b9ff73d0a9c37060c8bed6dbc કમ્પ્યુટર લો એન્ડ સીક્યુરિટી રીપોર્ટ વોલ્યુમ 22 ઇશ્યૂ 2, પૃષ્ઠ 127-136]{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} બ્લોગ્સ, લાઇઝ એન્ડ ડૂસિંગ, [[સીલ્વીયા કીર્કગાર્ડ]] ([[:en:Sylvia Kierkegaard|Sylvia Kierkegaard]]) (2006) * [[ઇલેક્ટ્રોનિક ફ્રન્ટીયર ફાઉન્ડેશન]] ([[:en:Electronic Frontier Foundation|Electronic Frontier Foundation]]) દ્વારા [http://www.eff.org/bloggers/lg/ બ્લોગર્સ માટેની કાનૂની માર્ગદર્શિકા] {{Blog topics}} <!-- [[Category:Internet terminology]] deleted. That cat is for short word definition articles, not long topics such as this --> <!-- [[Category:Internet]] deleted - the various subcats are more than enough! --> [[શ્રેણી:Blogs|બ્લોગ]] [[શ્રેણી:Blogging|બ્લોગ]] [[શ્રેણી:Social information processing]] [[શ્રેણી:Politics and technology]] [[શ્રેણી:Technology in society]] [[શ્રેણી:2000s fads]] pfsxr3p95syiv10nwzg9dwyl4iqx3zg 0 7269 901661 885676 2026-06-20T06:26:12Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901661 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = ભિલોડા | type = નગર | latd = 23.46 | longd = 73.15 | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | district = [[અરવલ્લી જિલ્લો | અરવલ્લી]] |leader_title = | leader_name = | altitude = | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total = ૧૬૬૭૪ | population_total_cite = <ref>{{Cite web| url = https://www.censusindia.co.in/towns/bhiloda-population-sabarkantha-gujarat-510317 | title=Bhiloda Population, Caste Data Sabarkantha Gujarat - Census India| website = www.censusindia.co.in | language=en-US| access-date = 2019-06-02 | archive-date=2019-06-02| archive-url = https://web.archive.org/web/20190602162408/https://www.censusindia.co.in/towns/bhiloda-population-sabarkantha-gujarat-510317 | url-status = dead }}</ref> | population_density = 286 | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = ૯૧ ૦૨૭૭૧ | postal_code = ૩૮૩૨૪૫| vehicle_code_range = | sex_ratio = ૯૪૧ | unlocode = | website = | footnotes = | abbreviation = IN-GJ | }} '''ભિલોડા''' [[ગુજરાત]] રાજ્યના ઈશાન ભાગમાં આવેલા [[અરવલ્લી જિલ્લો|અરવલ્લી જિલ્લા]]ના છ (૬) તાલુકા પૈકીના [[ભિલોડા તાલુકો|ભિલોડા તાલુકા]]નું નગર છે. આ નગર અરવલ્લીની પર્વતમાળાના ડુંગરોની તળેટીમાં વસેલું છે. મૂળ ભિલોડા ગામ હાથમતી નદીના તટ ઉપર વસેલું હતું. આ ગામ અત્યારે વિકસિત થઈને નગર-શહેરના સ્તર પર પહોચ્યું છે. અહીં પંચાયત, [[પ્રાથમિક શાળા|પ્રાથમિક]], [[માધ્યમિક શાળા]] અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળા, કોલેજ, કૃષિ બજાર, પોલીસ સ્ટેશન, બેંક અને કોટેજ હોસ્પિટલ આવેલી છે. == જાણીતી વ્યક્તિઓ == ભિલોડાની પ્રસિદ્ધ વ્યક્તિઓમાં અમર ઉપાધ્યાય છે, કે જેમણે ટી.વી. શ્રેણી 'કયું કી સાસ ભી કભી બહુ થી'માં મિહિર વિરાણીની ભૂમિકા ભજવી હતી.{{સંદર્ભ}} આ ઉપરાંત ગામની યોગિની ચૌહાણે ગામમાંથી પ્રથમ આઈ.એ.એસ. થઈને અસંખ્ય યુવતીઓ માટે પ્રેરણાદાયી ઉદાહરણ પૂરૂ પાડ્યું છે.{{સંદર્ભ}} == ઉદ્યોગો == ભિલોડામાં ૧૫ હેકટરમાં જી.આઈ.ડી.સી.ની ઔદ્યોગિક એસ્ટેટ આવેલ છે. == જોવાલાયક સ્થળો == [[હાથમતી નદી]]ના કિનારે આવેલ વૈજનાથ મહાદેવના મોટા મંદિર ઉપરાંત ગામની વચ્ચે લક્ષ્મીનારાયણ મંદિર અને રામજી મંદિર આવેલાં છે. ચંદ્રપ્રભુ દિગંબર જૈન બાવન જિનાલય ૧૨મી સદીમાં બંધાયેલું છે અને આઠમા તીર્થંકર ચંદ્રપ્રભુને સમર્પિત છે, જે ૭૦ ફીટ લંબાઇ, ૪૫ ફીટ પહોળાઇ અને ત્રીસ ફીટ ઉંચાઇ ધરાવે છે, તેનો મિનારો ચાર માળનો અને ૭૫ ફીટ ઉંચાઇ ધરાવે છે અને પ્રવેશદ્વારની જોડે આરામગૃહ ધરાવે છે.<ref name="gbp">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=dLUBAAAAYAAJ&pg=PA339|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Cutch, Palanpur, and Mahi Kantha|publisher=Printed at the Government Central Press|year=૧૮૮૦|page=૪૩૩}}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[ભિલોડા તાલુકો]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.bhiloda.in ભિલોડા વિશેની વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001232707/http://bhiloda.in/ |date=2016-10-01 }} * [http://www.bhiloda.org ભિલોડા વિશેની વેબસાઇટ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091027040547/http://www.bhiloda.org/ |date=2009-10-27 }} * [http://vanbandhukalyanyojana.gujarat.gov.in/taluka%20profileFinal/SabarKantha/Bhiloda.pdf ભિલોડા વિશે પીડીએફ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721155832/http://vanbandhukalyanyojana.gujarat.gov.in/taluka%20profileFinal/SabarKantha/Bhiloda.pdf |date=2011-07-21 }} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:ભિલોડા તાલુકો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] iszxb14itjazl07be59xc4fg08m20q9 0 7281 901654 893788 2026-06-20T03:12:20Z ~2026-35963-73 87900 ગોગા મહારાજનું મંદિર, (વડાવળ) 901654 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = ડીસા | type = શહેર | latd = 24.255833 | longd = 72.183611 | state_name = ગુજરાત | district = [[બનાસકાંઠા જિલ્લો| બનાસકાંઠા]] | leader_title = | altitude = | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total = ૧,૧૧,૧૪૯ | area_magnitude = sq. km | area_total = 20.8 | area_telephone = ૦૨૭૪૪-xxxxxx | postal_code = ૩૮૫૫૩૫, ૩૮૫૫૪૦ | vehicle_code_range = GJ08 | sex_ratio = | website = | સ્થિતિ = ચકાસો }} '''ડીસા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[બનાસકાંઠા જિલ્લો|બનાસકાંઠા જિલ્લા]]ના મહત્વના તાલુકા [[ડીસા તાલુકો|ડીસા તાલુકા]]નું શહેર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. ભારતનો બીજો અને ગુજરાતનો પ્રથમ સૌથી લાંબો ''એલિવેટેડ ઓવર બ્રિજ'' ડીસા શહેરમાં આવેલો છે.<ref>{{Cite web|title=ગુજરાતના સૌથી લાંબા એલીવેટેડ ઓવરબ્રીજ પર ઉદ્ઘાટન પહેલાં જ અકસ્માત સર્જાયો, 1નું મોત|url=http://sandesh.com/accident-in-gujarat-longest-elevated-over-bridge-at-disa-one-died/|access-date=2021-08-10|website=sandesh.com}}</ref> ==ઇતિહાસ== ડીસા [[બનાસ નદી]]નાં કાંઠે વસેલું છે. અગાઉ ડીસા "મંડોરી" (‘જાલોરી’) વંશની જાગીર અને થાણું હતું. હાલ એ મૂળ ડીસા [[જુના ડીસા]] તરીકે ઓળખાય છે. ડીસા, [[પાલનપુર]]નાં "જાલોરી નવાબ" દિવાનના તાબા હેઠળ હતું તે કારણે, કેમ્પ ડીસા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવતું હતું. ઇ.સ. ૧૮૧૩માં, ડીસામાં અવ્યવસ્થા થઈ. ભીલ જેવી આદિવાસી જાતિઓ સ્થાનિક લોકોને હેરાન કરવાનું શરૂ કર્યું. ૧૮૨૯ થી ૧૯૦૧ સુધી, ડીસા કેથોલિક પાદરી અને દેવળ સાથેની બ્રિટિશ લશ્કરી છાવણી બન્યું.<ref>{{cite web | url=http://www.cbcisite.com/Gandhinagar.htm | title=ગાંધીનગર આર્ચ્ડાયસિસ (મુખ્ય ધર્માધ્યક્ષની સત્તા નીચેનો મુલક) | access-date=૭ મે ૨૦૧૨ | archive-date=2011-05-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110502102303/http://www.cbcisite.com/Gandhinagar.htm | url-status=dead }}</ref> આ બ્રિટિશ છાવણી નામે ડીસા ફિલ્ડ બ્રિગેડ<ref>{{cite book | url=http://books.google.com/books?id=1MNGAAAAcAAJ&pg=RA1-PA170&lpg=RA1-PA170&dq=Deesa+Field+Brigade&source=bl&ots=WILFOZsnEx&sig=bF9HUfxBSBp6wxCh0Qfhhv26fjM&hl=en&sa=X&ei=eF6nT4ClKKjx6QHHy6HDBA&ved=0CFYQ6AEwCA#v=onepage&q=Deesa%20Field%20Brigade&f=false | title=ડીસા - એશિયન રોજનીશી | access-date=૭ મે ૨૦૧૨}}</ref> મધ્ય રાજસ્થાન અને પાલનપુરમાં બનાવાઈ જે [[માઉન્ટ આબુ|આબુ]] અને [[કચ્છ]] વચ્ચેના વિસ્તારને લૂંટારાઓથી રક્ષવા માટે બનાવાઈ હતી. ઉપરાંત હાલ નવા ડીસા તરીકે ઓળખાતા પૂર્વીય વિસ્તારમાં વસેલી ભીલાડ વસ્તીને રક્ષવાનું કાર્ય પણ આ બ્રિગેડનું હતું. ડીસા ખાતે સ્થિત સૈનિકો આબુ અને કચ્છ વચ્ચેના વિસ્તારના લૂટારાઓનાં સરદારની ગતિવિધીઓ પર નજર રાખતા અને તેને તાબે કરતા. એજન્સીને જંગલો અને લોકોનું અન્ય જનજાતિઓ જેવી કે, ખોસા, ભીલ અને ડફેર વગેરેથી રક્ષણ કરવાની જવાબદારી પણ સોંપાઈ હતી. તેઓ ઉત્તર ગુજરાતનાં રહેવાસીઓને પણ આ જનજાતિઓ સાથેના સંઘર્ષમાં રક્ષણ પુરૂં પાડતા. સ્થાનિક લોકોની સુરક્ષાના હેતુ માટે આ વિસ્તારમાં બ્રિટિશ છાવણી રચાઈ અને બ્રિટિશ લશ્કરે અહીં ઘણી બેરાકો પણ ઊભી કરી.ઈ.સ. ૧૮૦૧ માં રાજસ્થાન થી રાઠોડ, ગલ્સાર - રાજા અને ગોહિલ કુળના રાજપૂતોએ ડીસા સ્થળાંતર કર્યું હતું.<ref>ઈ.સ. ૧૮૦૧ માં રાજસ્થાન થી રાઠોડ, ગલ્સાર - રાજા અને ગોહિલ કુળના રાજપૂતોએ ડીસા સ્થળાંતર કર્યું હતું.</ref> == હવામાન == {{Weather box|location=ડીસા (૧૯૮૧–૨૦૧૦, મહત્તમ આંકડાઓ ૧૯૦૧–૨૦૧૨)|Jun rain mm=59.0|Feb rain days=0.2|Jan rain days=0.2|year rain mm=585.1|Dec rain mm=1.5|Nov rain mm=2.3|Oct rain mm=9.6|Sep rain mm=73.4|Aug rain mm=203.5|Jul rain mm=226.7|May rain mm=4.6|Apr rain days=0.1|Apr rain mm=1.0|Mar rain mm=0.7|Feb rain mm=0.9|Jan rain mm=2.1|rain colour=green|year record low C=2.0|Dec record low C=2.2|Nov record low C=8.3|Oct record low C=11.8|Mar rain days=0.1|May rain days=0.3|Aug record low C=14.8|Apr humidity=24|year humidity=39|Dec humidity=38|Nov humidity=34|Oct humidity=33|Sep humidity=52|Aug humidity=66|Jul humidity=62|Jun humidity=40|May humidity=27|Mar humidity=25|Jun rain days=2.6|Feb humidity=30|Jan humidity=36|time day=17:30 [[Indian Standard Time|IST]]|year rain days=24.1|Dec rain days=0.2|Nov rain days=0.2|Oct rain days=0.7|Sep rain days=3.3|Aug rain days=7.8|Jul rain days=8.5|Sep record low C=17.0|Jul record low C=19.7|metric first=yes|Oct record high C=42.2|Jun high C=38.8|May high C=40.5|Apr high C=38.8|Mar high C=35.0|Feb high C=29.8|Jan high C=27.1|year record high C=49.4|Dec record high C=35.6|Nov record high C=38.6|Sep record high C=42.5|Aug high C=32.2|Aug record high C=41.0|Jul record high C=43.0|Jun record high C=47.4|May record high C=49.4|Apr record high C=46.3|Mar record high C=43.0|Feb record high C=40.6|Jan record high C=34.4|width=auto|single line=yes|Jul high C=34.1|Sep high C=34.7|Jun record low C=13.1|Sep low C=23.8|May record low C=18.4|Apr record low C=11.2|Mar record low C=6.5|Feb record low C=2.0|Jan record low C=2.8|year low C=19.5|Dec low C=11.5|Nov low C=15.3|Oct low C=20.4|Aug low C=24.3|Oct high C=36.5|Jul low C=25.3|Jun low C=26.6|May low C=25.1|Apr low C=21.8|Mar low C=17.4|Feb low C=12.1|Jan low C=10.0|year high C=34.1|Dec high C=29.0|Nov high C=33.1|source 1=[[India Meteorological Department]]<ref name=IMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Deesa Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 231–232 | access-date = 28 September 2020}}</ref><ref name=IMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M52 | access-date = 28 September 2020}}</ref>}} ==વસ્તી== ભારતની વસ્તી ગણતરી, ૨૦૧૧ પ્રમાણે, ડીસાની વસ્તી ૧,૧૧,૧૪૯ છે;<ref>{{cite web | url=http://www.census2011.co.in/census/city/320-deesa.html | title=ડીસા - ભારતની વસતી ગણતરી | access-date=૭ મે ૨૦૧૨}}</ref> જેમાં ૫૮,૭૨૪ પુરુષ અને ૫૨,૪૨૫ સ્ત્રીઓ છે. ડીસા શહેરનો જાતિ ગુણોત્તર ૮૯૩ સ્ત્રી પ્રતિ ૧૦૦૦ પુરુષ છે. શિક્ષણનું પ્રમાણ જોઈએ તો, કુલ ૭૮,૨૧૯ શિક્ષિતો જેમાં ૪૫,૪૭૯ પુરુષ અને ૩૨,૭૪૦ સ્ત્રીઓ છે. સરેરાશ શિક્ષણ પ્રમાણ ૮૦.૬૭ ટકા છે જેમાં ૮૯.૨૭ % પુરુષ અને ૭૧.૧૪ % સ્ત્રીનો સમાવેશ થાય છે. બાળકોની (૦-૬ વર્ષ) સંખ્યા ૧૪,૧૯૨ છે. જેમાં ૭,૭૯૦ છોકરા અને ૬,૪૦૨ છોકરીઓ છે. બાળ જાતિ ગુણોત્તર છોકરીઓ ૮૨૨ પ્રતિ ૧૦૦૦ છોકરા છે. == પરિવહન == ડીસામાં [[ડીસા રેલ્વે સ્ટેશન]] આવેલું છે. પાલનપુર-ડીસા રેલ્વે માર્ગની શરુઆત ઇ.સ. ૧૮૯૩માં અને ડીસા-કન્ડલા રેલ્વે માર્ગની શરુઆત ઇ.સ. ૧૯૫૨માં થઇ હતી.<ref>{{Cite web|title=ડીસા – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%A1%E0%AB%80%E0%AA%B8%E0%AA%BE/|access-date=2022-05-04|language=en-GB}}</ref> પાલનપુરથી રાધનપુર થઈને જતો ધોરી માર્ગ તથા ડીસાથી થરાદ થઈને બારમેર જતો માર્ગ અને ડીસાથી ધાનેરા જતો માર્ગ વડે ડીસા જોડાયેલું છે. ડીસામાં હાલ વપરાશવિહિન એવું [[ડીસા હવાઇ મથક]] પણ આવેલું છે. ==જોવાલાયક સ્થળો== * સાઇ બાબા મંદિર * હરિ મંજીલ મહેલ * સિદ્ધાંબિકા મંદિર (જૂના ડીસા) * સત્તર શહિદ દરગાહ (જૂના ડીસા) * દરબાર ગઢ (જૂના ડીસા) * [[દાંતીવાડા બંધ]] * હવાઈ પિલ્લર<ref>{{Cite news|url=http://www.divyabhaskar.co.in/news/UGUJ-hawai-pillar-of-disa-will-be-renovationed-3407347.html|title=ડીસાવાસીઓ આનંદો, હવાઈ પિલ્લર બનશે નવલું નઝરાનું|date=૨૦૧૨-૦૬-૧૩|work=[[દિવ્ય ભાસ્કર]]|access-date=૨૦૧૭-૦૪-૧૮|language=gu|last=|first=|via=}}</ref> * ભાઈજાન બાવા ની દરગાહ * જલારામ મંદિર * ગાયત્રી મંદિર * બનાસ નદી ===મંદિરો=== મુખ્ય મંદિરો નીચે પ્રમાણે: * મહાકાળી મંદિર, ([[ભાચળવા (તા. ડીસા)|ભાચલવા]]) * રેજીમેન્ટ મહાદેવ મંદિર * જલારામ મંદિર * ગાયત્રી મંદિર * રામજી મંદિર * રસાલા મહાદેવ મંદિર * સાંઈબાબા મંદિર * સિદ્ધાંબિકા મંદિર (જૂના ડીસા) * શ્રીજી ધામ હવેલી * નાની ભાખર (પર્વત પર માતાજીનું મંદિર) * સ્વામીનારાયણ મંદિર * ગોગા મહારાજનું મંદિર (નાગફણા) ==શિક્ષણ== ===શાળાઓ=== * સર ચાર્લ્સ વોટસન હાઇ સ્કૂલ, સ્થાપના વર્ષ ૧૮૫૩, જે ડીસાની સૌથી જૂની શાળા છે. તે હવે ડીસા નગર પાલિકા વડે સંચાલિત છે. શાળામાં ૨૧ વર્ગખંડો અને ૧,૫૦૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓને સમાવેશ કરવાની સુવિધા છે.<ref>{{cite web | url=http://www.holidayiq.com/destinations/Deesa-Overview.html | title=ડીસા માહિતી | access-date=૭ મે ૨૦૧૨ | archive-date=2012-06-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120630122009/http://www.holidayiq.com/destinations/Deesa-Overview.html | url-status=dead }}</ref> * ડી.જે.એન.એમ. હાઇસ્કૂલ (જૂના ડીસા) * દરબાર ગઢ શાળા * સરદાર પટેલ માધ્યમિક શાળા * સેન્ટ ઝેવિયર્સ માધ્યમિક શાળા * સેન્ટ એન્સ માધ્યમિક શાળા * શ્રીમતિ મફતબેન ઉત્તમલાલ પેથાણી આદર્શ પ્રાથમિક શાળા * આદર્શ માધ્યમિક શાળા * એન્જલ્સ અંગ્રેજી માધ્યમ શાળા * કે.બી. અગ્રવાલ * દોશી નગરદાસ જેઠાલાલ આદર્શ માધ્યમિક શાળા * મોટી આખોલ પ્રાથમિક શાળા ==અર્થવ્યવસ્થા== ===ખેતી=== ડીસા [[બટાટા]]ના વાવેતર માટે જાણીતું છે. ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન પરિષદ (ICAR)<ref>{{cite web | url=http://www.icar.org.in/hi/node/1332 | title=ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન પરિષદ - વેબસાઇટ | access-date=૨ ઓકટોબર ૨૦૧૩}}</ref>, [[નવી દિલ્હી]]ની આર્થિક સહાય વડે બટેટા સંશોધન માટે વાવેતર અને કૃષિ-જલવાયુની સ્થિતિને ધ્યાને લેતાં, અખીલ ભારત અનુબદ્ધ બટેટા સુધારણા પરિયોજના ૧૯૭૧-૭૨માં દાખલ કરાઈ. તે પછી કાઉન્સિલને આ કિંમતી પાકનું ઉત્પાદન વધારવા લાંબા ગાળાના બહુઆયામી સંશોધનની જરૂરીયાત સમજાણી અને ખેડૂતોની સમસ્યાઓ નિવારવા અર્થે બટેટા પર યોજનાબદ્ધ સંશોધનને પાંચમી પંચવર્ષીય યોજના (૧૭૭૫-૮૦) દરમીયાન વેગ મળ્યો. [[કૃષિ યુનિવર્સિટી, સરદારકૃષિનગર દાંતીવાડા]] ડીસામાં બટાકાનું સંશોધન કેન્દ્ર ચલાવે છે. તે રાજ્યના ઉત્તર ગુજરાત કૃષિ જલવાયુ ક્ષેત્ર-૪ (Agroclimatic Zone-IV) અંતર્ગત આવે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.sdau.edu.in/index.php?option=com_content&view=article&id=289&Itemid=274&lang=en | title=બટેટા સંશોધન કેન્દ્ર - ડીસા | access-date=૭ મે ૨૦૧૨ | archive-date=2013-09-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130927160139/http://www.sdau.edu.in/index.php?option=com_content&view=article&id=289&Itemid=274&lang=en | url-status=dead }}</ref> ==સંદર્ભ== {{reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:ડીસા તાલુકો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] 02neo0oixaoppmx2q4sx970jhi71sa9 901669 901654 2026-06-20T09:44:26Z Snehrashmi 41463 [[Special:Contributions/~2026-35963-73|~2026-35963-73]] ([[User talk:~2026-35963-73|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/901654|901654]] પાછો વાળ્યો 901669 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = ડીસા | type = શહેર | latd = 24.255833 | longd = 72.183611 | state_name = ગુજરાત | district = [[બનાસકાંઠા જિલ્લો| બનાસકાંઠા]] | leader_title = | altitude = | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_total = ૧,૧૧,૧૪૯ | area_magnitude = sq. km | area_total = 20.8 | area_telephone = ૦૨૭૪૪-xxxxxx | postal_code = ૩૮૫૫૩૫, ૩૮૫૫૪૦ | vehicle_code_range = GJ08 | sex_ratio = | website = | સ્થિતિ = ચકાસો }} '''ડીસા''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[બનાસકાંઠા જિલ્લો|બનાસકાંઠા જિલ્લા]]ના મહત્વના તાલુકા [[ડીસા તાલુકો|ડીસા તાલુકા]]નું શહેર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. ભારતનો બીજો અને ગુજરાતનો પ્રથમ સૌથી લાંબો ''એલિવેટેડ ઓવર બ્રિજ'' ડીસા શહેરમાં આવેલો છે.<ref>{{Cite web|title=ગુજરાતના સૌથી લાંબા એલીવેટેડ ઓવરબ્રીજ પર ઉદ્ઘાટન પહેલાં જ અકસ્માત સર્જાયો, 1નું મોત|url=http://sandesh.com/accident-in-gujarat-longest-elevated-over-bridge-at-disa-one-died/|access-date=2021-08-10|website=sandesh.com}}</ref> ==ઇતિહાસ== ડીસા [[બનાસ નદી]]નાં કાંઠે વસેલું છે. અગાઉ ડીસા "મંડોરી" (‘જાલોરી’) વંશની જાગીર અને થાણું હતું. હાલ એ મૂળ ડીસા [[જુના ડીસા]] તરીકે ઓળખાય છે. ડીસા, [[પાલનપુર]]નાં "જાલોરી નવાબ" દિવાનના તાબા હેઠળ હતું તે કારણે, કેમ્પ ડીસા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવતું હતું. ઇ.સ. ૧૮૧૩માં, ડીસામાં અવ્યવસ્થા થઈ. ભીલ જેવી આદિવાસી જાતિઓ સ્થાનિક લોકોને હેરાન કરવાનું શરૂ કર્યું. ૧૮૨૯ થી ૧૯૦૧ સુધી, ડીસા કેથોલિક પાદરી અને દેવળ સાથેની બ્રિટિશ લશ્કરી છાવણી બન્યું.<ref>{{cite web | url=http://www.cbcisite.com/Gandhinagar.htm | title=ગાંધીનગર આર્ચ્ડાયસિસ (મુખ્ય ધર્માધ્યક્ષની સત્તા નીચેનો મુલક) | access-date=૭ મે ૨૦૧૨ | archive-date=2011-05-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110502102303/http://www.cbcisite.com/Gandhinagar.htm | url-status=dead }}</ref> આ બ્રિટિશ છાવણી નામે ડીસા ફિલ્ડ બ્રિગેડ<ref>{{cite book | url=http://books.google.com/books?id=1MNGAAAAcAAJ&pg=RA1-PA170&lpg=RA1-PA170&dq=Deesa+Field+Brigade&source=bl&ots=WILFOZsnEx&sig=bF9HUfxBSBp6wxCh0Qfhhv26fjM&hl=en&sa=X&ei=eF6nT4ClKKjx6QHHy6HDBA&ved=0CFYQ6AEwCA#v=onepage&q=Deesa%20Field%20Brigade&f=false | title=ડીસા - એશિયન રોજનીશી | access-date=૭ મે ૨૦૧૨}}</ref> મધ્ય રાજસ્થાન અને પાલનપુરમાં બનાવાઈ જે [[માઉન્ટ આબુ|આબુ]] અને [[કચ્છ]] વચ્ચેના વિસ્તારને લૂંટારાઓથી રક્ષવા માટે બનાવાઈ હતી. ઉપરાંત હાલ નવા ડીસા તરીકે ઓળખાતા પૂર્વીય વિસ્તારમાં વસેલી ભીલાડ વસ્તીને રક્ષવાનું કાર્ય પણ આ બ્રિગેડનું હતું. ડીસા ખાતે સ્થિત સૈનિકો આબુ અને કચ્છ વચ્ચેના વિસ્તારના લૂટારાઓનાં સરદારની ગતિવિધીઓ પર નજર રાખતા અને તેને તાબે કરતા. એજન્સીને જંગલો અને લોકોનું અન્ય જનજાતિઓ જેવી કે, ખોસા, ભીલ અને ડફેર વગેરેથી રક્ષણ કરવાની જવાબદારી પણ સોંપાઈ હતી. તેઓ ઉત્તર ગુજરાતનાં રહેવાસીઓને પણ આ જનજાતિઓ સાથેના સંઘર્ષમાં રક્ષણ પુરૂં પાડતા. સ્થાનિક લોકોની સુરક્ષાના હેતુ માટે આ વિસ્તારમાં બ્રિટિશ છાવણી રચાઈ અને બ્રિટિશ લશ્કરે અહીં ઘણી બેરાકો પણ ઊભી કરી.ઈ.સ. ૧૮૦૧ માં રાજસ્થાન થી રાઠોડ, ગલ્સાર - રાજા અને ગોહિલ કુળના રાજપૂતોએ ડીસા સ્થળાંતર કર્યું હતું.<ref>ઈ.સ. ૧૮૦૧ માં રાજસ્થાન થી રાઠોડ, ગલ્સાર - રાજા અને ગોહિલ કુળના રાજપૂતોએ ડીસા સ્થળાંતર કર્યું હતું.</ref> == હવામાન == {{Weather box|location=ડીસા (૧૯૮૧–૨૦૧૦, મહત્તમ આંકડાઓ ૧૯૦૧–૨૦૧૨)|Jun rain mm=59.0|Feb rain days=0.2|Jan rain days=0.2|year rain mm=585.1|Dec rain mm=1.5|Nov rain mm=2.3|Oct rain mm=9.6|Sep rain mm=73.4|Aug rain mm=203.5|Jul rain mm=226.7|May rain mm=4.6|Apr rain days=0.1|Apr rain mm=1.0|Mar rain mm=0.7|Feb rain mm=0.9|Jan rain mm=2.1|rain colour=green|year record low C=2.0|Dec record low C=2.2|Nov record low C=8.3|Oct record low C=11.8|Mar rain days=0.1|May rain days=0.3|Aug record low C=14.8|Apr humidity=24|year humidity=39|Dec humidity=38|Nov humidity=34|Oct humidity=33|Sep humidity=52|Aug humidity=66|Jul humidity=62|Jun humidity=40|May humidity=27|Mar humidity=25|Jun rain days=2.6|Feb humidity=30|Jan humidity=36|time day=17:30 [[Indian Standard Time|IST]]|year rain days=24.1|Dec rain days=0.2|Nov rain days=0.2|Oct rain days=0.7|Sep rain days=3.3|Aug rain days=7.8|Jul rain days=8.5|Sep record low C=17.0|Jul record low C=19.7|metric first=yes|Oct record high C=42.2|Jun high C=38.8|May high C=40.5|Apr high C=38.8|Mar high C=35.0|Feb high C=29.8|Jan high C=27.1|year record high C=49.4|Dec record high C=35.6|Nov record high C=38.6|Sep record high C=42.5|Aug high C=32.2|Aug record high C=41.0|Jul record high C=43.0|Jun record high C=47.4|May record high C=49.4|Apr record high C=46.3|Mar record high C=43.0|Feb record high C=40.6|Jan record high C=34.4|width=auto|single line=yes|Jul high C=34.1|Sep high C=34.7|Jun record low C=13.1|Sep low C=23.8|May record low C=18.4|Apr record low C=11.2|Mar record low C=6.5|Feb record low C=2.0|Jan record low C=2.8|year low C=19.5|Dec low C=11.5|Nov low C=15.3|Oct low C=20.4|Aug low C=24.3|Oct high C=36.5|Jul low C=25.3|Jun low C=26.6|May low C=25.1|Apr low C=21.8|Mar low C=17.4|Feb low C=12.1|Jan low C=10.0|year high C=34.1|Dec high C=29.0|Nov high C=33.1|source 1=[[India Meteorological Department]]<ref name=IMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Deesa Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 231–232 | access-date = 28 September 2020}}</ref><ref name=IMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M52 | access-date = 28 September 2020}}</ref>}} ==વસ્તી== ભારતની વસ્તી ગણતરી, ૨૦૧૧ પ્રમાણે, ડીસાની વસ્તી ૧,૧૧,૧૪૯ છે;<ref>{{cite web | url=http://www.census2011.co.in/census/city/320-deesa.html | title=ડીસા - ભારતની વસતી ગણતરી | access-date=૭ મે ૨૦૧૨}}</ref> જેમાં ૫૮,૭૨૪ પુરુષ અને ૫૨,૪૨૫ સ્ત્રીઓ છે. ડીસા શહેરનો જાતિ ગુણોત્તર ૮૯૩ સ્ત્રી પ્રતિ ૧૦૦૦ પુરુષ છે. શિક્ષણનું પ્રમાણ જોઈએ તો, કુલ ૭૮,૨૧૯ શિક્ષિતો જેમાં ૪૫,૪૭૯ પુરુષ અને ૩૨,૭૪૦ સ્ત્રીઓ છે. સરેરાશ શિક્ષણ પ્રમાણ ૮૦.૬૭ ટકા છે જેમાં ૮૯.૨૭ % પુરુષ અને ૭૧.૧૪ % સ્ત્રીનો સમાવેશ થાય છે. બાળકોની (૦-૬ વર્ષ) સંખ્યા ૧૪,૧૯૨ છે. જેમાં ૭,૭૯૦ છોકરા અને ૬,૪૦૨ છોકરીઓ છે. બાળ જાતિ ગુણોત્તર છોકરીઓ ૮૨૨ પ્રતિ ૧૦૦૦ છોકરા છે. == પરિવહન == ડીસામાં [[ડીસા રેલ્વે સ્ટેશન]] આવેલું છે. પાલનપુર-ડીસા રેલ્વે માર્ગની શરુઆત ઇ.સ. ૧૮૯૩માં અને ડીસા-કન્ડલા રેલ્વે માર્ગની શરુઆત ઇ.સ. ૧૯૫૨માં થઇ હતી.<ref>{{Cite web|title=ડીસા – Gujarati Vishwakosh – ગુજરાતી વિશ્વકોશ|url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%A1%E0%AB%80%E0%AA%B8%E0%AA%BE/|access-date=2022-05-04|language=en-GB}}</ref> પાલનપુરથી રાધનપુર થઈને જતો ધોરી માર્ગ તથા ડીસાથી થરાદ થઈને બારમેર જતો માર્ગ અને ડીસાથી ધાનેરા જતો માર્ગ વડે ડીસા જોડાયેલું છે. ડીસામાં હાલ વપરાશવિહિન એવું [[ડીસા હવાઇ મથક]] પણ આવેલું છે. ==જોવાલાયક સ્થળો== * સાઇ બાબા મંદિર * હરિ મંજીલ મહેલ * સિદ્ધાંબિકા મંદિર (જૂના ડીસા) * સત્તર શહિદ દરગાહ (જૂના ડીસા) * દરબાર ગઢ (જૂના ડીસા) * [[દાંતીવાડા બંધ]] * હવાઈ પિલ્લર<ref>{{Cite news|url=http://www.divyabhaskar.co.in/news/UGUJ-hawai-pillar-of-disa-will-be-renovationed-3407347.html|title=ડીસાવાસીઓ આનંદો, હવાઈ પિલ્લર બનશે નવલું નઝરાનું|date=૨૦૧૨-૦૬-૧૩|work=[[દિવ્ય ભાસ્કર]]|access-date=૨૦૧૭-૦૪-૧૮|language=gu|last=|first=|via=}}</ref> * ભાઈજાન બાવા ની દરગાહ * જલારામ મંદિર * ગાયત્રી મંદિર * બનાસ નદી ===મંદિરો=== મુખ્ય મંદિરો નીચે પ્રમાણે: * મહાકાળી મંદિર, ([[ભાચળવા (તા. ડીસા)|ભાચલવા]]) * રેજીમેન્ટ મહાદેવ મંદિર * જલારામ મંદિર * ગાયત્રી મંદિર * રામજી મંદિર * રસાલા મહાદેવ મંદિર * સાંઈબાબા મંદિર * સિદ્ધાંબિકા મંદિર (જૂના ડીસા) * શ્રીજી ધામ હવેલી * નાની ભાખર (પર્વત પર માતાજીનું મંદિર) * સ્વામીનારાયણ મંદિર * ગોગા મહારાજનું મંદિર (નાગફણા) ==શિક્ષણ== ===શાળાઓ=== * સર ચાર્લ્સ વોટસન હાઇ સ્કૂલ, સ્થાપના વર્ષ ૧૮૫૩, જે ડીસાની સૌથી જૂની શાળા છે. તે હવે ડીસા નગર પાલિકા વડે સંચાલિત છે. શાળામાં ૨૧ વર્ગખંડો અને ૧,૫૦૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓને સમાવેશ કરવાની સુવિધા છે.<ref>{{cite web | url=http://www.holidayiq.com/destinations/Deesa-Overview.html | title=ડીસા માહિતી | access-date=૭ મે ૨૦૧૨ | archive-date=2012-06-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120630122009/http://www.holidayiq.com/destinations/Deesa-Overview.html | url-status=dead }}</ref> * ડી.જે.એન.એમ. હાઇસ્કૂલ (જૂના ડીસા) * દરબાર ગઢ શાળા * સરદાર પટેલ માધ્યમિક શાળા * સેન્ટ ઝેવિયર્સ માધ્યમિક શાળા * સેન્ટ એન્સ માધ્યમિક શાળા * શ્રીમતિ મફતબેન ઉત્તમલાલ પેથાણી આદર્શ પ્રાથમિક શાળા * આદર્શ માધ્યમિક શાળા * એન્જલ્સ અંગ્રેજી માધ્યમ શાળા * કે.બી. અગ્રવાલ * દોશી નગરદાસ જેઠાલાલ આદર્શ માધ્યમિક શાળા * મોટી આખોલ પ્રાથમિક શાળા ==અર્થવ્યવસ્થા== ===ખેતી=== ડીસા [[બટાટા]]ના વાવેતર માટે જાણીતું છે. ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન પરિષદ (ICAR)<ref>{{cite web | url=http://www.icar.org.in/hi/node/1332 | title=ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન પરિષદ - વેબસાઇટ | access-date=૨ ઓકટોબર ૨૦૧૩}}</ref>, [[નવી દિલ્હી]]ની આર્થિક સહાય વડે બટેટા સંશોધન માટે વાવેતર અને કૃષિ-જલવાયુની સ્થિતિને ધ્યાને લેતાં, અખીલ ભારત અનુબદ્ધ બટેટા સુધારણા પરિયોજના ૧૯૭૧-૭૨માં દાખલ કરાઈ. તે પછી કાઉન્સિલને આ કિંમતી પાકનું ઉત્પાદન વધારવા લાંબા ગાળાના બહુઆયામી સંશોધનની જરૂરીયાત સમજાણી અને ખેડૂતોની સમસ્યાઓ નિવારવા અર્થે બટેટા પર યોજનાબદ્ધ સંશોધનને પાંચમી પંચવર્ષીય યોજના (૧૭૭૫-૮૦) દરમીયાન વેગ મળ્યો. [[કૃષિ યુનિવર્સિટી, સરદારકૃષિનગર દાંતીવાડા]] ડીસામાં બટાકાનું સંશોધન કેન્દ્ર ચલાવે છે. તે રાજ્યના ઉત્તર ગુજરાત કૃષિ જલવાયુ ક્ષેત્ર-૪ (Agroclimatic Zone-IV) અંતર્ગત આવે છે.<ref>{{cite web | url=http://www.sdau.edu.in/index.php?option=com_content&view=article&id=289&Itemid=274&lang=en | title=બટેટા સંશોધન કેન્દ્ર - ડીસા | access-date=૭ મે ૨૦૧૨ | archive-date=2013-09-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130927160139/http://www.sdau.edu.in/index.php?option=com_content&view=article&id=289&Itemid=274&lang=en | url-status=dead }}</ref> ==સંદર્ભ== {{reflist}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:ડીસા તાલુકો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] 1z02v8etayu2rj7gz3fnfyzs8dnc5h9 0 9837 901662 901390 2026-06-20T06:39:49Z Siddhrajsinh 5152 solanki 87717 /* ઇતિહાસ */ કડીઓ ઉમેરી 901662 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = સરધાર | state_name = ગુજરાત | district = રાજકોટ | taluk_names = [[રાજકોટ તાલુકો|રાજકોટ]] | latd = 22.303895 | longd = 70.80216 |longm = |longs = | area_total = | altitude = | population_total = ૮૧૩૭ | population_as_of = ૨૦૧૧<ref name="Census" /> | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]],<br /> [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]],<br /> [[રજકો]] તેમજ અન્ય [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''સરધાર''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[રાજકોટ જિલ્લો| રાજકોટ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[રાજકોટ તાલુકો| રાજકોટ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામ અગ્નિ ખુણામાં [[રાજકોટ]]-[[ભાવનગર]] રોડ ઉપર [[રાજકોટ]] શહેરથી ૩૬ કિ.મી.ના અંતરે આવેલુ છે. રાજાશાહીમાં [[રાજકોટ]]ની ગાદી પહેલા સરધારમાં હતી. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], માધ્યમિક શાળા, પોસ્ટ ઓફીસ, પંચાયતઘર, દુધની ડેરી વગેરે જેવી સગવડો ઉપલબ્ધ થયેલ છે. આ ગામમાં [[ખેતી]] અને [[પશુપાલન]] મુખ્ય વ્યવસાય છે. [[ઘઉં]], [[ડાંગર]], [[બાજરો]], [[કપાસ]], [[જીરૂ]], [[મગફળી]] અને [[શાકભાજી]] આ ગામનાં [[ખેત-ઉત્પાદનો]] છે. == નામ == સરધારનું નામ ''સરધનરી ધાર'', કાઠિયાવાડની મધ્યમાં આવેલી મુખ્ય ધાર પરથી પાડવામાં આવ્યું હશે એમ મનાય છે. આ ગામ ધારની ટોચ કે માથે આવેલું હોવાથી તેને સરધાર કહે છે. આ ધાર લગભગ ૫૦ કિમી લંબાઇ અને ૧૨-૩૦ મીટર ઉંચાઇ ધરાવે છે.<ref name="bg">{{cite book|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kathiawar (Public Domain text)|url=https://archive.org/details/1884GazetteerByBombayPresidencyVol8Kathiawar349D|year=૧૮૮૪|publisher=Printed at the Government Central Press, Bombay|volume=૮|pages=૩૦ અને ૬૭૪}}</ref> == ઇતિહાસ == સરઘાર ઉપર [વાઘેલા] પેલા [સોલંકી] નુ શાસન હતુ, સરધાર ઘણાં વર્ષો સુધી [[અકબર]]ના સમય સુધી [[વાઘેલા વંશ|વાઘેલા]]ઓના શાસન હેઠળ હતું અને ત્યારબાદ સતત આક્રમણો વડે મુસ્લિમો વડે જીતી લેવાયું હતું.<ref name="bg" /> ૧૮૮૦ના દાયકામાં સરધાર સ્થાનિક લુહારો વડે બનાવવામાં આવતા લોખંડના તેલના ડબ્બાઓ માટે પ્રખ્યાત હતું.<ref name="bg" /> == ભૂગોળ == સરધાર અને રાજકોટ વચ્ચેના પર્વતીય વિસ્તારમાંથી આજી નદી નીકળે છે.<ref>{{Cite web|url=https://guj-nwrws.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=1596&lang=gujarati|title=આજી નદી {{!}} નદીનો ડેટા {{!}} ડેટાબેંક {{!}} નર્મદા (ગુજરાત રાજય)|last=|first=|date=|website=guj-nwrws.gujarat.gov.in|publisher=|access-date=૧૫ માર્ચ ૨૦૧૭|archive-date=2015-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222020926/http://guj-nwrws.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=1596&lang=Gujarati|url-status=dead}}</ref> == વસ્તી == ૧૮૭૨ની વસ્તી ગણતરી મુજબ સરધારની વસ્તી ૨,૯૨૨ હતી અને ૧૮૮૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબર ૨,૮૦૫ વ્યક્તિઓનો વસવાટ ગામમાં હતો.<ref name="bg" /> ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ ગામમાં ૮,૧૩૭ વ્યકિતઓ વસે છે, જેમાંથી ૩,૮૭૮ સ્ત્રીઓ અને ૪,૨૫૯ પુરુષો છે.<ref name="Census">{{Cite web|url=http://www.census2011.co.in/data/village/512989-sardhar-gujarat.html|title=Sardhar Village Population - Rajkot - Rajkot, Gujarat|last=|first=|date=|website=www.census2011.co.in|publisher=|access-date= ૧૫ માર્ચ ૨૦૧૭}}</ref> == મહત્વના સ્થળો == આ ગામમાં [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય|સ્વામિનારાયણ]]નું મંદીર આવેલું છે. == જાણીતા વ્યક્તિઓ == ગુજરાતી સાહિત્ય જગતનાં કવિ અને ગઝલકાર [[અમૃત ઘાયલ]] પણ સરધારના વતની હતા. તેમની 'આઠોં જામ ખુમારી' ગઝલ ખુબ પ્રચલિત છે. તેમજ બીજા એક કવિ અને વાર્તાકાર જયંતિલાલ દવે (માણીગર) પણ સરધારના વતની હતાં. જેમણે ગુજરાતીમાં કવિતાઓ અને બાળસાહિત્ય જેવી કૃતિઓ લખી હતી. {{રાજકોટ તાલુકાનાં ગામો}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:રાજકોટ તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] 7xyb87fvcgnqcrkftio17eofxf62708 901670 901662 2026-06-20T09:44:58Z Snehrashmi 41463 [[Special:Contributions/Siddhrajsinh 5152 solanki|Siddhrajsinh 5152 solanki]] ([[User talk:Siddhrajsinh 5152 solanki|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/901662|901662]] પાછો વાળ્યો 901670 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | type = ગામ | native_name = સરધાર | state_name = ગુજરાત | district = રાજકોટ | taluk_names = [[રાજકોટ તાલુકો|રાજકોટ]] | latd = 22.303895 | longd = 70.80216 |longm = |longs = | area_total = | altitude = | population_total = ૮૧૩૭ | population_as_of = ૨૦૧૧<ref name="Census" /> | population_density = | leader_title_1 = | leader_name_1 = | leader_title_2 = | leader_name_2 = | footnotes = | blank_title_1 = સગવડો | blank_value_1 = [[પ્રાથમિક શાળા]], [[પંચાયતઘર]], [[આંગણવાડી]], દૂધની ડેરી | blank_title_2 = મુખ્ય વ્યવસાય | blank_value_2 = [[ખેતી]], [[ખેતમજૂરી]], [[પશુપાલન]] | blank_title_3 = મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો | blank_value_3 = [[ઘઉં]], [[જીરુ]], [[મગફળી]], [[તલ]],<br /> [[બાજરી]], [[ચણા]], [[કપાસ]], [[દિવેલી| દિવેલા]],<br /> [[રજકો]] તેમજ અન્ય [[શાકભાજી]] | blank_title_4 = | blank_value_4 = }} '''સરધાર''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત| ગુજરાત રાજ્ય]]ના [[સૌરાષ્ટ્ર]] વિસ્તારમાં આવેલા [[રાજકોટ જિલ્લો| રાજકોટ જિલ્લા]]માં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા [[રાજકોટ તાલુકો| રાજકોટ તાલુકા]]માં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામ અગ્નિ ખુણામાં [[રાજકોટ]]-[[ભાવનગર]] રોડ ઉપર [[રાજકોટ]] શહેરથી ૩૬ કિ.મી.ના અંતરે આવેલુ છે. રાજાશાહીમાં [[રાજકોટ]]ની ગાદી પહેલા સરધારમાં હતી. આ ગામમાં [[પ્રાથમિક શાળા]], માધ્યમિક શાળા, પોસ્ટ ઓફીસ, પંચાયતઘર, દુધની ડેરી વગેરે જેવી સગવડો ઉપલબ્ધ થયેલ છે. આ ગામમાં [[ખેતી]] અને [[પશુપાલન]] મુખ્ય વ્યવસાય છે. [[ઘઉં]], [[ડાંગર]], [[બાજરો]], [[કપાસ]], [[જીરૂ]], [[મગફળી]] અને [[શાકભાજી]] આ ગામનાં [[ખેત-ઉત્પાદનો]] છે. == નામ == સરધારનું નામ ''સરધનરી ધાર'', કાઠિયાવાડની મધ્યમાં આવેલી મુખ્ય ધાર પરથી પાડવામાં આવ્યું હશે એમ મનાય છે. આ ગામ ધારની ટોચ કે માથે આવેલું હોવાથી તેને સરધાર કહે છે. આ ધાર લગભગ ૫૦ કિમી લંબાઇ અને ૧૨-૩૦ મીટર ઉંચાઇ ધરાવે છે.<ref name="bg">{{cite book|title=Gazetteer of the Bombay Presidency: Kathiawar (Public Domain text)|url=https://archive.org/details/1884GazetteerByBombayPresidencyVol8Kathiawar349D|year=૧૮૮૪|publisher=Printed at the Government Central Press, Bombay|volume=૮|pages=૩૦ અને ૬૭૪}}</ref> == ઇતિહાસ == સરધાર ઘણાં વર્ષો સુધી [[અકબર]]ના સમય સુધી [[વાઘેલા વંશ|વાઘેલા]]ઓના શાસન હેઠળ હતું અને ત્યારબાદ સતત આક્રમણો વડે મુસ્લિમો વડે જીતી લેવાયું હતું.<ref name="bg" /> ૧૮૮૦ના દાયકામાં સરધાર સ્થાનિક લુહારો વડે બનાવવામાં આવતા લોખંડના તેલના ડબ્બાઓ માટે પ્રખ્યાત હતું.<ref name="bg" /> == ભૂગોળ == સરધાર અને રાજકોટ વચ્ચેના પર્વતીય વિસ્તારમાંથી આજી નદી નીકળે છે.<ref>{{Cite web|url=https://guj-nwrws.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=1596&lang=gujarati|title=આજી નદી {{!}} નદીનો ડેટા {{!}} ડેટાબેંક {{!}} નર્મદા (ગુજરાત રાજય)|last=|first=|date=|website=guj-nwrws.gujarat.gov.in|publisher=|access-date=૧૫ માર્ચ ૨૦૧૭|archive-date=2015-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222020926/http://guj-nwrws.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=1596&lang=Gujarati|url-status=dead}}</ref> == વસ્તી == ૧૮૭૨ની વસ્તી ગણતરી મુજબ સરધારની વસ્તી ૨,૯૨૨ હતી અને ૧૮૮૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબર ૨,૮૦૫ વ્યક્તિઓનો વસવાટ ગામમાં હતો.<ref name="bg" /> ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ ગામમાં ૮,૧૩૭ વ્યકિતઓ વસે છે, જેમાંથી ૩,૮૭૮ સ્ત્રીઓ અને ૪,૨૫૯ પુરુષો છે.<ref name="Census">{{Cite web|url=http://www.census2011.co.in/data/village/512989-sardhar-gujarat.html|title=Sardhar Village Population - Rajkot - Rajkot, Gujarat|last=|first=|date=|website=www.census2011.co.in|publisher=|access-date= ૧૫ માર્ચ ૨૦૧૭}}</ref> == મહત્વના સ્થળો == આ ગામમાં [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય|સ્વામિનારાયણ]]નું મંદીર આવેલું છે. == જાણીતા વ્યક્તિઓ == ગુજરાતી સાહિત્ય જગતનાં કવિ અને ગઝલકાર [[અમૃત ઘાયલ]] પણ સરધારના વતની હતા. તેમની 'આઠોં જામ ખુમારી' ગઝલ ખુબ પ્રચલિત છે. તેમજ બીજા એક કવિ અને વાર્તાકાર જયંતિલાલ દવે (માણીગર) પણ સરધારના વતની હતાં. જેમણે ગુજરાતીમાં કવિતાઓ અને બાળસાહિત્ય જેવી કૃતિઓ લખી હતી. {{રાજકોટ તાલુકાનાં ગામો}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:રાજકોટ તાલુકો]] [[શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર]] 2ursc55o1k2ji7t044k7tywir664dbx 0 10454 901666 864670 2026-06-20T09:08:49Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901666 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction |type = ગામ |type_2 = |native_name = માધવપુર ઘેડ |iucn_category = |state_name = ગુજરાત |skyline = |skyline_caption = |latd = 21.253542 |longd = 69.965343 |locator_position = right |base_map_label = <!-- yes --> |inset_map_marker = <!-- yes --> |area_total = |area_magnitude = |area_rank = |area_total_cite = |altitude = |altitude_cite = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |largest_city = |largest_metro = |nearest_city = પોરબંદર |region = [[સૌરાષ્ટ્ર]] |division = |district = [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર]] |સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''માધવપુર ઘેડ''' ગામ [[ભારત]] દેશનાં પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજયનાં [[પોરબંદર જિલ્લો|પોરબંદર જિલ્લાનાં]] [[પોરબંદર તાલુકો|પોરબંદર તાલુકા]]માં આવેલું દરિયાકાંઠાનું ગામ છે. == સ્થળ == આ ગામ [[પોરબંદર]] શહેરથી આશરે ૬૦ કિ.મી.નાં અંતરે પાકા ડામર માર્ગે જોડાયેલ છે. જયાં પહોંચવા માટે એસ.ટી.બસ અથવા ખાનગી વાહન દ્વારા જઈ શકાય છે. તેનાં આજુબાજુનાં પંથકને ''ઘેડ પ્રદેશ'' તરીકે ઓળખાય છે. આ ભુમિ ખાસ તો [[કૃષ્ણ|ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ]]ની લગ્નભુમિ તરીકે વધારે પ્રખ્યાત છે. આ ગામમાં આંગણવાડી, તાલુકા પ્રાથમિક શાળા, માધ્યમિક શાળા, દુધની ડેરી, બસ સ્ટેશન, હોસ્પીટલ વગેરે સગવડો આવેલી છે. અહીંના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય [[ખેતી]], [[પશુપાલન]], [[માછીમારી]], બેલાની ખાણ તેમજ ટ્રાન્સપોર્ટનો છે. માધવપુર ઘેડ કાંપવાળો ફળદ્રુપ પ્રદેશ હોવાને લીધે વસ્તીની સઘનતા છે. == ઇતિહાસ == રાજાશાહીના સમયમાં માધવપુર ગામ ઉપર પોરબંદરના જેઠવા રાજપુતોનું રાજ હતું. તેઓને "મહારાજા રાણાસાહેબ" નો ખિતાબ પણ મળેલ હતો. જેથી તેઓ રાણા તરીકે પણ ઓળખાય છે. [[સૌરાષ્ટ્ર]]માં પ્રાચીન [[દ્વારકા]] જે કેટલાક સ્થળોએ હોવાનો દાવો થાય છે. તેમાં માધવપુર પણ એક છે. ઘેડપંથકની ઘણી જગ્યાએ એક હજાર વર્ષ પહેલાનાં અવશેષો મળી આવે છે. == ઘેડ પ્રદેશ == ચોમાસામાં નદીઓના પાણી ઘેડમાં ભરાઈ રહે છે. ચોમાસુ ઉતરતા અહીં વાવણી શરૂ થાય છે. જેથી વાવણી પછી પાકને પાણી ઓછુ પાવુ પડે છે. અહીં કાંપનાં ભેજને કારણે મોલ પાકે છે. જે માધવપુર ઘેડ પંથકની એક આગવી ખાસિયત છે. માધવપુર ગામની આજુબાજુનો વિસ્તાર '''ઘેડ''' તરીકે ઓળખાય છે, તેની પણ એક અલગ વિશેષતા છે. સામાન્ય રીતે કોઈ પણ નદીનાં મુળથી મુખ સુધીમાં ત્રણ ભાગ હોય છે. જે ગિરિપ્રદેશ, મેદાન પ્રદેશ અને મુખ પ્રદેશ. જેમાં મુખ પાસે નદીનો વેગ ધીમો હોય છે. તેમાં કાંપને ઘસડી જવાની શક્તિ નથી હોતી. આથી મુખ પાસે કાંપ એકત્ર થતો જાય છે. નદીના આવા ભાગને '''ઘેડ''' કહે છે. [[સૌરાષ્ટ્ર]]માં [[દ્વારકા]]થી [[સોમનાથ]] સુધીના વિસ્તારમાં બે ઘેડ મુખ્ય છે. એક બરડાઘેડ અને બીજો સોરઠઘેડ. સાની, સોરઠી અને વરતુનો ઘેડ તે બરડાઘેડ, [[પોરબંદર]], [[કુતિયાણા]], [[કેશોદ]] અને [[માંગરોલ, જૂનાગઢ જિલ્લો]] તાલુકાનાં નીચાણવાળા પ્રદેશમાં [[ભાદર નદી]], [[ઓઝત નદી]] અને મધુવંતી નદીના ઘેડ પ્રદેશ આવેલા છે. પશ્ચિમ કાંઠાનો આ સૌથી મોટો ઘેડ છે. [[ભાદર નદી]]થી બનતા ઘેડને ''ભાદરકાંઠો'' તથા [[ઓઝત નદી]] અને મધુવંતી નદીથી બનતા ઘેડને ''ઘેડ'' કહેવાય છે. ઘેડનો વિસ્તાર જયાંથી પુરો થાય, ત્યાંથી અલગ પડતા પ્રદેશને ''નાઘેડ'' કહેવાય છે. == ધાર્મિક સ્થળો == આ પ્રદેશનાં મુખ્ય સંપ્રદાયો [[રામદેવપીર]], [[સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય]] અને વૈષ્ણવ છે. ઘણા વૈષ્ણવ કવિઓ આ પંથકે પકવ્યા છે. વેલાબાવા અને રામૈયા જેવા સંતો ઘેડની નિપજ છે. [[મેર]] જ્ઞાતિમાંથી આઈ [[લીરબાઈ]]માં જેવા સ્ત્રીસંત પણ ઘેડમાં જન્મયા છે. અમરપુરી, મોતીગર, તપસી મહારાજ, યોગી વસનગર, રામગર, નેભાભગત વગેરે જેવા તેજસ્વી ભકતોની વાણી માધવપુરનાં ગામડાઓમાંથી વહી છે. માધવપુરમાં મુખ્ય તો માધવરાયજીનું મંદિર આવેલુ છે. આ ઉપરાંત કપિલમુનિની દેરી, પાંચ [[પાંડવો|પાંડવ]]ની દેરી, ગુજરાતમાં જમણી શુંઢના [[ગણેશ]]ના મંદિરો જુજ છે. તેમાંનુ એક મંદિર આવેલુ છે, આ મંદિરમાં ગણેશનાં ઘણા શિલ્પો છે. જેથી તે ગણેશજારૂ તરીકે પ્રખ્યાત છે. ગદાવાવ, બ્રહ્મકુંડ, પાળીયા, બળદેવજીનો મંડપ, રેવતીકુંડ, [[રામદેવપીર]]નું મંદિર દર્શનીય છે. આ ઉપરાંત વૈષ્ણવોનાં [[ચૈતન્ય મહાપ્રભુ|મહાપ્રભુજી]] ની ૮૪ બેઠકોમાંની ૬૬ મી બેઠક અહીં માધવપુરમાં આવેલી છે. શ્રી ઓશો આનંદ આશ્રમ પણ આવેલો છે. જયાં દેશ વિદેશમાંથી આ આશ્રમની મુલાકાતે આવે છે. ગામથી થોડે દુર મધુવંતી નદીને કિનારે સુર્યમંદિર આવેલું છે. જયાં [[ભાદરવા સુદ ૧૧|ભાદરવા સુદ અગિયારસે]] નદીકાંઠે મેળો ભરાય છે. તે દિવસે શ્રધ્ધાળુ ભકતો વરાહકુંડ, ગોમતીકુંડ, જ્ઞાનવાવ, મધુવંતી નદી તથા સમુદ્રસંગમે સ્નાન કરી કૃતકૃત્યતા અનુભવે છે. === શ્રી માધવરાયજીનું પૌરાણિક મંદિર === માધવપુર ઘેડમાં શ્રી માધવરાયજીનું પૌરાણિક મંદિર આવેલું છે,આ ભગ્નમંદિર સોલંકી ઢબનું ચૌદમી પંદરમી સદીનું ગણાય છે. મંદિર ઉતમ શિલ્પખચિત છે. તેની પ્રાચીનતા અને કલાસમૃધ્ધિ નયનાર્ષક છે. સમુદ્રકિનારા પર રેતીથી અર્ધ દટાઈને ઇતિહાસ જાળવીને હજુ પણ આ મંદિર બેઠુ છે. મંદિરનું શિખર વર્તુળાકાર છે. પુર્વે ઉત્ખન્ન દરમિયાન મંડોવરનો મહત્વનો નીચેનો ભાગ દટાયેલો મળી આવ્યો હતો. તેની આસપાસ જીર્ણવાવ, સપ્તમાતૃકા અને અન્ય મંદિરના ભગ્નાવશેષો પણ મળીઆવેલા છે. માધવરાયજીનાં આ મંદિરને ૧૬ થાંભલા છે. ૧૬ થાંભલાયુકત મંડપ "સિંહમંડપ" તરીકે જાણીતો છે. તેમાંના આઠ થાંભલા શિખરને ટેકવે છે. બાકીનાં આઠ સ્તંભ મંડપ તથા પ્રવેશની છતને ટેકવે છે. માધવરાયજીનું આ જુનુ મંદિર પુરાતત્વનાં અવશેષરૂપે સાચવવામાં આવેલુ છે. નવું મંદિર લગભગ સતરમી સદીમાં બનાવેલુ છે.<ref>{{cite web|url=http://porbandardp.gujarat.gov.in/Porbander/jilavishe/jovalayak-sthalo/madhvpur.htm|title=Archived copy|archive-url = https://archive.is/20120726195247/http://porbandardp.gujarat.gov.in/Porbander/jilavishe/jovalayak-sthalo/madhvpur.htm|archive-date=2012-07-26|access-date=2012-04-04|url-status=dead}}</ref> જે પોરબંદરનાં રાણા વિકમાતજી અને રૂપાળીબાએ બંધાવી આપેલ છે. આ નવા મંદિરમાં જુના મંદિરની જ પ્રતિમા (મુર્તિઓ) પધરાવવામાં આવેલ છે. કહેવાય છેકે સૌરાષ્ટ્રનાં વિખ્યાત બહારવટીયા મુળુ માણેક અને જોધા માણેક અહીં આવીને પ્રાચીન મંદિર પર ભગવાન કૃષ્ણની ધજા ફરકાવી ગયેલા હતા. હાલ આ મંદિરનો વહીવટ શ્રી માધવરાયજી મંદિર ટ્રસ્ટ સંભાળે છે. દર વર્ષે ભરાતા મેળા અને રૂક્ષ્મણી વિવાહનુ આયોજન પણ ટ્રસ્ટ જ કરે છે. === માધવપુરની આસપાસનાં ધાર્મિક સ્થળો === * આ ગામથી થોડે દુર મધુવન (રૂપેણવન) આવેલું છે. આ વનમાં મધુ નામનો દૈત્ય રહેતો હતો અને કૃષ્ણએ તેનો સંહાર કરેલો. દૈત્યનાં નામ ઉપરથી મધુવન નામ પડ્યુ તેમજ મધુ દૈત્યનો સંહાર કર્યો એટલે કૃષ્ણ મધુસુદન કહેવાયા તેવી લોકવાયકા છે. અહીં [[શિવ|નિલકંઠ મહાદેવ]]નું પ્રાચીન સ્થાનક આવેલ છે. * આ ગામની નજીકમાં દિવાસા ગામ છે. જે ગામમાં દાડમા દૈત્યની જગ્યા આવેલી છે. કૃષ્ણએ દાડમા દૈત્યનો અહીં સંહાર કર્યો હતો તેમ મનાય છે. દિવાસા ગામમાં જુના સમયનો દરબારગઢ પણ આવેલો છે, જેની શિલાઓ ખુબજ મોટી અને જુની હોય તેવુ જણાય છે. * ઘેડ પંથકમાં બળેજ ગામ આવેલુ છે. બળેજનાં મંદિરમાં જુનાં સમયનુ પથ્થરનું અદભુત તોરણ જોવાલાયક છે. જૈતમાલનો પાળિયો પણ શૌર્યગાથાઓની યાદ અપાવે છે. * ઘેડમાં માંગરોલનાં રસ્તે મુળ માધવપુર ગામમાં અગિયારમી સદીનું ભગ્ન વિષ્ણુ મંદિર આવેલુ છે. જે તેનાં ઘુંમટનાં નાગદમનની કલાકૃતિ છે તે શિલ્પનો શ્રેષ્ઠ નમુનો છે. આમ પુરાવશેષોની દ્રષ્ટિએ માધવપુર પંથક સમુધ્ધ છે, તો માધવરાયજી મંદિરને કારણે તે જીવંત તિર્થધામ છે. * માધવપુરની બાજુમાં આવેલા ઘોડાદર ગામે જય ગંજપીરની જગ્યા આવેલી છે. જયાં [[ફાગણ વદ ૧]] એટલેકે [[ધુળેટી]]ના દિવસે મેળો ભરાય છે, જે મેળાને લોકો ''આસ્થાનો મેળો'' કહે છે. આ મેળાની વિશેષતા એ છે કે લોકો આ દિવસે ગંજપીરને સાકર, ખજુર અને [[શ્રીફળ]]ની માનતા ચડાવે છે. આ મેળામાં લોકો એકસાથે ખુબજ મોટી સંખ્યામાં માનતા ચડાવતા હોવાથી સાકર, ખજુર અને શ્રીફળને પ્રસાદ તરીકે જમાડવામાં આવે છે. માનતાનાં આ પ્રસાદને ઘોડાદર ગામની બહાર લઈ જવાની મનાઈ છે અને જો કોઈ લઈ જાય તો તે ગામની બહાર જઈ શકતા નથી. જેથી જે પ્રસાદ વધે તે પશુઓને ખવડાવી દેવામાં આવે છે. આમ લોકો પોતાના કાર્ય સફળ થયાનો આનંદ વ્યકત કરે છે. અને આ મેળો સવારથી શરૂ થાય અને સાંજે પુર્ણ થાય છે. == માધવપુરનો મેળો == {{મુખ્ય|માધવરાયનો મેળો (માધવપુર ઘેડ)}} ===પ્રારંભ=== અહીં માધવપુરમાં [[ચૈત્ર સુદ ૯]] એટલેકે [[રામનવમી]]ના દિવસે લગ્નોત્સવને કેન્દ્રમાં રાખીને ભકિત-કીર્તનનો પાંચ દિવસનો '''માધવપુરનો મેળો''' ભરાય છે. જે [[ચૈત્ર સુદ ૧૩]]ના દિવસે પૂરો થાય છે. કહેવાય છે કે આ મેળાની શરૂઆત લગભગ તેરમી સદીની આસપાસથી થઈ હતી. ===ઐતિહાસિક કથા અને મહત્વ=== માધવપુર ઘેડમાં ભરાતા મેળાની કથા ભગવાન શ્રી [[કૃષ્ણ]] અને [[રુક્મિણી]]નાં લગ્ન પ્રંસંગની સાથે જોડાલીલ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.tourismofgujarat.com/fairs-of-gujarat/madhavpur-fair.html |title=Madhavpur Fair, Madhavpur Fair in Gujarat, Gujarat Madhavpur Fair, Madhavpur Fair of Gujarat, Madhavpur Fair Gujarat |publisher=Tourismofgujarat.com |date= |access-date=૨૪ મે ૨૦૧૨ |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305071117/http://www.tourismofgujarat.com/fairs-of-gujarat/madhavpur-fair.html |url-status=dead }}</ref> પુરાણ કથા મુજબ વિદર્ભનાં રાજકુંવરી રૂક્ષ્મણીનું ગરવા [[ગિરનાર]]ની ગોદમાં [[શિવરાત્રિ|મહાશિવરાત્રિ]] નાં દિવસે ભરાતા [[ગીરનાર#ભવનાથનો મેળો|ભવનાથનો મેળા]] માંથી અપહરણ કરીને શ્રીકૃષ્ણ માધવપુર લઈ આવેલ. ત્યારબાદ અહીં માધવપુરમાં તેમના લગ્ન થયા હતાં. ત્યાર પછીથી તેમની યાદમાં દરવર્ષે અહીં ભારતીય શાસ્ત્રોકત વિધીથી લગ્નની ધામધુમથી ઉજવણી કરવામાં આવે છે. આ લગ્નમાં દેશવિદેશથી દરેક જ્ઞાતિનાં લોકો જોડાય છે, જેથી અલગ અલગ ક્ષેત્રનાં લોકો આ મેળામાં આવતાં હોવાથી દરેક પ્રદેશનાં પોશાકો, ભાષા, રિતરીવાજ તેમજ કૌશલ્ય જોવા મળે છે. આ લગ્ન પ્રંસંગની ઉજવણી બધાજ લોકો સાથે રહીને કરે છે. ===પ્રંસંગો અને ઉજવણી=== ભગવાન [[વિષ્ણુ]] નાં અવતાર એવા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને લાડ લડાવવા તેમનાં લગ્નની યાદની ઉજવણી માધવપુર ઘેડમાં પાંચ દિવસ ચાલે છે. આ મેળાનું આયોજન અને બધી વ્યવસ્થા શ્રી માધવરાયજી મંદિર ટ્રસ્ટ તરફથી કરવામાં આવે છે. જેમાં આજુબાજુનાં ગામનાં સેવકો તથા મંડળોને અલગ અલગ સમિતીઓ બનાવીને જુદાજુદા વિભાગની જવાબદારીઓ સોપવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત બહેનોને લગતી જવાબદારીઓ ત્યાનાં ધુનમંડળની મહિલાઓ ને સોપવામાં આવે છે. મેળામાં ફજર ફારકાઓ, વિવિધ પ્રકારની ચકરડીઓ, મેળામાં આવેલા રબારી, ઘેડીયા કોળી, મેર વગેરે જેવી જ્ઞાતિનાં લોકો પોતાનાં પરંપરાગત પોશાકની વેશભુષાથી સજ્જ થઈને અલગ અલગ જાતનાં સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ યોજે છે. ==== શ્રી ગોપાલ લાલજીનું ફુલેકું ==== શ્રી ગોપાલ લાલજી એટલે કે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું બાળસ્વરૂપ. માધવપુરનો આ લોકમેળો [[ચૈત્ર સુદ ૯]] એટલે કે [[રામનવમી]]નાં દિવસે સવારથી જ શરૂ થઈ જાય છે. જેથી ખુબજ મોટી સંખ્યામાં લોકો ઉમટી પડે છે. જેમ જેમ સમય પસાર થતો જાય છે તેમ તેમ મેળાની રંગત જામતી જાય છે. તો બીજી બાજુ મંદિરમાં ભગવાનનાં ફુલેકાની તૈયારી શરૂ થઈ જાય છે. રામનવમીની સાંજે આ ફુલેકાની શરૂઆત થાય છે. જેમાં હજારોની સંખ્યામાં લોકો જોડાય છે અને કિર્તનો અને લોકગીતો ની રમઝટો બોલે છે. આ ફુલેકું શ્રી માધવરાયજીનાં મંદિરેથી નીકળીને પુર્વનાં દરવાજા બહાર ઉતર બાજુનાં પૌરાણિક બ્રહ્મકુંડનાં પુર્વ કાંઠા પર આવેલ પાંચ પાંડવની દેરીઓ પાસે લાવવામાં આવે છે. આ દરમિયાન થોડાથોડા અંતરે રાસમંડળીઓ જમાવટ કરે છે. તે સમયે શ્રી ગોપાલ લાલજી મહારાજની મુર્તિનાં દર્શન કરીને લોકો કૃતાર્થ થાય છે. આમ ફરતા ફરતા કિર્તનોની રમઝટ વચ્ચે વરણાગી (પાલખી) અગીરેક વાગ્યાનાં સમયે પરત પોતાનાં નીજ સ્થાને પહોંચે છે. ફુલેકાનો આ ક્રમ ચૈત્ર સુદ ૯, [[ચૈત્ર સુદ ૧૦]] અને [[ચૈત્ર સુદ ૧૧]] આમ ત્રણ દિવસ ચાલે છે. ==== જાનનું આગમન અને સ્વાગત ==== ભગવાનનાં ફુલેકાનાં ત્રણ દિવસની ઉજવણી પુર્ણ થયા બાદ [[ચૈત્ર સુદ ૧૨]]નાં દિવસની સવારે પોરબંદરનાં રાજવી પરીવાર દ્વારા મોકલાવામાં આવેલ ધજા લઈને માધવપુરની બાજુમાં આવેલ કડછ ગામનાં લોકો આવે છે. સૌ પ્રથમ મંદિરનાં ભકતજનો તરફથી ધજાનું વાજતે ગાજતે સામૈયું કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ આ ધજા શ્રી માધવરાયજી મંદિર ઉપર શાસ્ત્રોકત વિધી કરીને પછી ચડાવવામાં આવે છે. આ પ્રંસંગ પત્યા બાદ લોકમેળોતો ચાલુ જ રહે છે. સાંજનાં ચારેક વાગ્યાનાં સમયે શ્રી માધવરાયજીનાં નવા મંદિરનાં પ્રાંગણમાં મોટો સમીયાણો ગોઠવવામાં આવે છે. ત્યાંથી બે ઘોડાઓવાળા લાકડાનાં શણગારેલા રથમાં ભગવાનનાં બે ફુલેકા નીકળે છે. આ પ્રંસંગ પછી તરત જ ભગવાનશ્રી કૃષ્ણની જાન પરણવા માટે વરઘોડા સ્વરૂપે મંદિરેથી નીકળે છે અને તે જયાં શ્રી કૃષ્ણ અને રૂક્ષ્મણીનાં લગ્ન થયા હતાં તે જગ્યા '''રૂક્ષ્મણીમઠ''' ખાતે પહોંચે છે. આવા ખુશીનાં લગ્નોત્સવ પ્રંસંગે લોકો ઢોલ, શરણાઈ, નગારા તેમજ અલગ અલગ પ્રકારનાં વાંજીત્રો વગાડીને કિર્તન અને લગ્નગીતો ગાતા જાય છે અને આનંદવિભોર બની જાય છે. દુલ્હેરાજાનાં રથને ગામનાં પાદરથી હિમારીનાં [[વડ]] સુધી દોડાવવામાં આવે છે અને ત્યાં વડ પાસે થોડો સમય રોકવામાં આવે છે. ત્યારબાદ વરઘોડાનાં રથની સાથે માનવમેદની મધુવન પહોંચે છે. જયાં વરરાજાની જાનનું ભવ્યાતીભવ્ય રજવાડી ઠાઠમ ઠાઠથી સ્વાગત (સામૈયું) કરવામાં આવે છે. ==== લગ્નવિધી પ્રંસંગ ==== વરરાજાની જાનનાં સ્વાગત પછી દુલ્હેરાજા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને વિવાહ મંડપમાં લઈ આવવામાં આવે છે. જયાં વરરાજાને પોખવાની ભવ્ય વિધી કરવામાં આવે છે. આ વિધીનો લાભ લેવા માટે લોકો દ્વારા પૈસાની ઉચી બોલી બોલાય છે, જે પૈસાનો વધારે ચડાવો કરે તેને આ લાભ આપવામાં આવે છે. આ વિધી પુર્ણ થયાબાદ ભારતીય સંસ્કૃતિ મુજબ પરંપરગત શાસ્ત્રોકત વિધીથી લગ્નવિધી શરૂ થાય છે. આ દરમિયાન કન્યાપક્ષ એટલેકે માંડવાપક્ષનાં મહેમાનો અલગ બેસે છે અને વરપક્ષનાં મહેમાનો તેની સામેની બાજુએ પોતાનુ સ્થાન લે છે. લગ્નવિધી દરમિયાન બન્ને પક્ષ તરફથી વારાફરતી ફટાણાઓ (લગ્નગીત) ગવાય છે. જેમ જેમ લગ્નવિધી આગળ ચાલતી જાય છે તેમાં કંસાર પીરસવાની વિધી, મંગલફેરાની વિધીઓ આગળ ચાલે છે. જે રીતે હિન્દુસમાજમાં લગ્ન માટેની જે વિધીઓ છે તેનો સંપુર્ણ અમલ થાય છે. આવા શુભ પ્રંસંગે બધાને પ્રસાદની પણ વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે. આમ કિર્તનો અને લગ્નગીતોની રમઝટ વચ્ચે લગ્નવિધી પુર્ણ થાય છે. ==== કન્યાવિદાય પ્રંસંગ ==== સામાન્ય રીતે જાન વિદાયનાં સમયે જેવી રીતે બે વેવાઈઓ સામ સામે બાથ ભીડીને કરૂણ પ્રંસંગે એકબીજાને દિલાસો આપે છે, તે જ રીતે માધવપુરનાં પાદરમાં આવા દ્રશ્યો ખડા થાય છે. આમ તે રાત મધુવનમાં પસાર કરે છે અને સવારે જાન પરણીને પરત જાય છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની જાન પરણીને પરત નીજ મંદિરે આવે છે. અહીં આવ્યાબાદ ફરીથી જાનનાં આગમન પ્રંસંગને અનુરૂપ રજવાડી ઠાઠથી સામૈયા થાય છે. જેમાં પણ ઢોલ શરણાઈ અને સંગીતનાં શુરો રેલાવીને લોકો આનંદમાં ડુબી જાય છે. આ પ્રંસંગની સમાપ્તીની સાથે જ મેળો પણ પુર્ણ થાય છે. આ દરમિયાન માધવપુર પધારેલા સૌલોકો આ લગ્નોત્સવનો અને મેળાનો આનંદ માણે છે. ખરેખર આવા મેળાઓ મનુષ્યનાં જીવનને આનંદથી ભરી દે છે અને આનંદમય જીવન જીવવાની પ્રેરણા આપે છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://service.gurjardesh.com/unicode.aspx/www.gujaratsamachar.com/gsa/20080413/guj/gujarat/news52.html ગુજરાત સમાચાર સામયિકમાં રૂક્ષ્મણીવિવાહ વિષેનો એક લેખ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://porbandardp.gujarat.gov.in/Porbander/jilavishe/jovalayak-sthalo/madhvpur.htm પોરબંદર જિલ્લાની અધિકૃત સાઈટ ઉપર માધવપુરનો લેખ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130404021159/http://porbandardp.gujarat.gov.in/Porbander/jilavishe/jovalayak-sthalo/madhvpur.htm |date=2013-04-04 }} * [http://www.sandesh.com/sandesh_article.aspx?newsid=51373 સંદેશ સામયિકમાં શ્રી ઓશો આનંદ આશ્રમ-માધવપુર વિષે એક લેખ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો]] [[શ્રેણી:પોરબંદર તાલુકો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના લોકમેળા]] dda4epq4vxsk7oeqziw8bw648ra14yc 0 13037 901631 832448 2026-06-19T20:32:29Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901631 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''નિશા ગણાત્રા''' (જન્મ: [[જૂન ૨૫]] ૧૯૭૪, વાનકુંવર, બ્રિટિશ કોલંબિયા), એ ભારતીય મુળની [[કેનેડા|કેનેડિયન]] ચલચિત્ર દિગ્દર્શક, નિર્માતા,લેખક અને અભિનેત્રી છે. તેણી તેમનાં બહુપ્રસિદ્ધ ચલચિત્ર ચટની પોપકોર્ન અને 'કોસ્મોપોલિટન' થી પ્રખ્યાત છે. ==જીવન== નિશાએ ન્યુયોર્ક વિશ્વવિદ્યાલયમાંથી, કલામાં સ્નાતકની ઉપાધી મેળવેલ. તેણી ખુલ્લેઆમ સમલૈંગિક છે.<ref>Tucker, Karen Iris. "[http://findarticles.com/p/articles/mi_m1589/is_2000_June_6/ai_62496635 Popcorn confidential]{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}," ''[[The Advocate]]'', June 6, 2000.</ref><ref>Corson, Suzanne. "[https://web.archive.org/web/20121010013818/http://www.afterellen.com/people/2007/6/nishaganatra Nisha Ganatra's On-screen Comeback]," ''afterellen on logoonline.com'', June 27, 2007</ref> ==ફિલ્મોગ્રાફી== ===દિગ્દર્શક=== * ''"જંકી પંકી ગર્લ્સ" ([[:en:Junky Punky Girlz|Junky Punky Girlz]])'' (૧૯૯૬) * ''"ડ્રોવન સોડા" ([[:en:Drown Soda|Drown Soda]])'' (૧૯૯૭) * ''"ચટની પોપકોર્ન" ([[:en:Chutney Popcorn|Chutney Popcorn]])'' (૧૯૯૯) * ''"રીઅલ વર્લ્ડ" ([[:en:The Real World|The Real World]]/Road Rules Battle of the Seasons)'' (૨૦૦૨) ટેલિવિઝન શ્રેણી * ''"રીઅલ વર્લ્ડ" ([[:en:The Real World|The Real World]])'' (૨૦૦૦) ટેલિવિઝન શ્રેણી * ''"કોસ્મોપોલિટન" ([[:en:Cosmopolitan (film)|Cosmopolitan]])'' (૨૦૦૩) * ''"ફાસ્ટફૂડ હાઇ" ([[:en:Fast Food High|Fast Food High]])'' (૨૦૦૩) * ''"કેક" ([[:en:Cake (film)|Cake]])'' (૨૦૦૫) ===અભિનેત્રી=== * ''"ચટની પોપકોર્ન" ([[:en:Chutney Popcorn|Chutney Popcorn]])'' (૧૯૯૯) રીના તરીકે * ''"ધ એકટિંગ ક્લાસ" ([[:en:The Acting Class|The Acting Class]])'' (૨૦૦૦) માદક નૃત્યાંગના તરીકે * ''"બામ બામ એન્ડ સેલેસ્ટ ([[:en:Bam Bam and Celeste|Bam Bam and Celeste]])'' (૨૦૦૫) લિંડા તરીકે ==સંદર્ભ== {{reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== *{{imdb name|0304091}} *[http://sify.com/news/nri/fullstory.php?id=13526754 sify.com પર સાક્ષાતકાર] *[http://www.rediff.com/news/1999/jun/05us1.htm રીડિફ પર સાક્ષાતકાર] *[http://www.asiasource.org/arts/Nisha.cfm એશિયા સ્ત્રોત પર સાક્ષાતકાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090625130236/http://www.asiasource.org/arts/Nisha.cfm |date=2009-06-25 }} *[http://www.theculturalconnect.com/magazines/desi/2006-12-19/pro# કલ્ચરલ કનેક્ટ પત્રિકા પર સાક્ષાતકાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080808121936/http://www.theculturalconnect.com/magazines/desi/2006-12-19/pro |date=2008-08-08 }} [[Category:વ્યક્તિત્વ]] [[Category:અભિનેત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૭૪માં જન્મ]] {{stub}} bt7vwuoh2jt9zsvl2rulvr3atxb79w8 0 16964 901657 898581 2026-06-20T03:47:45Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901657 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox officeholder |name = બેનઝીર ભુટ્ટો<br/>બેનઝિર ભુટ્ટો<br/><small>{{Nastaliq| بينظير بھٹو }}</small> |nick name = પિન્કી |parents = ઝુલ્ફિકાર અલી ભુટ્ટો, નુસરત ભુટ્ટો |image = Benazir Bhutto.jpg |office = પાકિસ્તાનના ૧૧માં વડાપ્રધાન |president = વસિમ સજ્જાદ<br/>ફારૂક લેઘારી |term_start = ૧૯ ઓક્ટોબર, ૧૯૯૩ |term_end = ૫ નવેમ્બર, ૧૯૯૬ |predecessor = મોઈનુદ્દિન અહેમદ કુરેશી <small>(કાર્યકારી)</small> |successor = મલીક મેરાજ ખાલીદ <small>(કાર્યકારી)</small> |president1 = ગુલામ ઈશાક ખાન |term_start1 = ૨ ડિસેમ્બર, ૧૯૮૮ |term_end1 = ૬ ઓગસ્ટ, ૧૯૯૦ |predecessor1 = મહમદખાન જુણેજા |successor1 = ગુલામ મુસ્તફા જતોઈ <small>(કાર્યકારી)</small> |office2 = વિપક્ષના નેતા |term_start2 = ૧૭ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૯૭ |term_end2 = ૧૨ ઓક્ટોબર, ૧૯૯૯ |predecessor2 = નવાઝ શરીફ |successor2 = ફઝલ-ઉલ-રહેમાન |term_start3 = ૬ નવેમ્બર, ૧૯૯૦ |term_end3 = ૧૮ એપ્રિલ, ૧૯૯૩ |predecessor3 = ખાન અબ્દુલ વલિ ખાન |successor3 = નવાઝ શરીફ |office4 = પાકિસ્તાન પીપલ્સ પાર્ટીના પ્રમુખ |term_start4 = ૧૨ નવેમ્બર, ૧૯૮૨ |term_end4 = ૨૭ ડિસેમ્બર, ૨૦૦૭<br/><small>૧૦ જાન્યુઆરી, ૧૯૮૪ સુધી કાર્યરત</small> |predecessor4 = નુસરત બુટ્ટો |successor4 = આસિફ અલી ઝરદારી<br/>બિલાવલ ઝરદારી ભુટ્ટો |birth_date = {{birth date|1953|6|21|df=y}} |birth_place = [[કરાચી]], [[સિંધ]], [[પાકિસ્તાન]] |death_date = {{death date and age|2007|12|27|1953|6|21|df=y}} |death_place = રાવલપીંડી, પંજાબ (પાકિસ્તાન) |relations = ભુટ્ટો કુટુંબ |spouse = આસિફ અલી ઝરદારી<small>(૧૯૮૭-૨૦૦૭)</small> |children = બિલાવલ, બખ્તાવર, આસિફા |alma_mater = હાવર્ડ યુનિવર્સિટી<br/>ઓક્સફર્ડ<br/>કરાંચી સ્કૂલ |religion = [[ઇસ્લામ]] |website = [http://www.ppp.org.pk/ અધિકૃત વેબસાઈટ] |signature = Benazir Bhutto Signature.svg }} '''બેનઝિર ભુટ્ટો''' ([[સિંધી ભાષા]] بينظير ڀٽو, {{lang-ur|{{Nastaliq|بینظیر بھٹو}}}}, (beːnəziːɾ bʱʊʈːoː); ([[જૂન ૨૧|૨૧ જૂન]], ૧૯૫૩ – [[ડિસેમ્બર ૨૭|૨૭ ડિસેમ્બર]], ૨૦૦૭) [[પાકિસ્તાન]]નાં ૧૧માં વડાપ્રધાન હતા. તેઓ ૧૯૮૮-૯૦ અને ૧૯૯૩-૯૬ એમ બે મુદ્દત સુધી વડાપ્રધાન પદે રહ્યા હતા. તેઓ પાકિસ્તાનનાં શક્તિશાળી રાજકિય પરિવાર, ભુટ્ટો પરિવારનાં, સભ્ય હતા, તેમનાં પિતા ઝુલ્ફિકાર અલી ભુટ્ટો પણ માજી વડાપ્રધાન અને પાકિસ્તાન પીપલ્સ પાર્ટી (PPP)ના સ્થાપક હતા. તેઓ [[પાકિસ્તાન]]ના પ્રથમ અને આજ સુધીના એકમાત્ર મહિલા વડા પ્રધાન છે.<ref>"બેનઝિર ભુટ્ટો: ડોટર ઓફ ટ્રેજડી" મોહમ્મદ નજીબ, હસન ઝૈદી, સૌરભ શુક્લા અને એસ. પ્રસન્નારાજન દ્વારા, ''ઇન્ડિયા ટૂડે'' , 7 જાન્યુઆરી, 2008</ref> તેમનું કુટુંબ [[સિંધીઓ]]ની [[ભુટ્ટો]] જાતિ સાથે સંબંધ ધરાવતું હતું. ભુટ્ટો એ [[સિંધી લોકો|સિંધી]] વંશના પાકિસ્તાની અને ધર્મથી [[શિયા મુસ્લિમ]] એવા દેશના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન [[ઝુલ્ફિકર અલિભુટ્ટો]] અને [[ઇરાનમાં કુર્ડ્સ|ઇરાનિયન-કુરદિશ]] વંશના પાકિસ્તાની અને ધર્મથી શિયા મુસ્લિમ એવા [[બેગમ]] [[નુસરત ભુટ્ટો]]ના સૌથી મોટા સંતાન હતા. તેમના દાદાજી [[સર શાહ નવાઝ ભુટ્ટો]] [[ભારત]]ના [[હરિયાણા]] રાજ્યમાં આવેલા તેમના મૂળ વતન [[ભટ્ટો કલાન]]માંથી સ્વતંત્રતા પહેલા [[સિંધ]]ના [[લરકાના જિલ્લો|લરકાના જિલ્લા]]માંથી આવ્યા હતા. <ref>{{cite web|url=http://www.scribd.com/doc/1018605/Benazir-Bhuttos-Biography|title=Benazir Bhutto's Biography<!-- Bot generated title -->}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pak-times.com/2007/12/27/biography-of-ppp-chairperson-benazir-bhutto/|title=Pakistan Times! » Blog Archive » Biography of PPP Chairperson Benazir Bhutto<!-- Bot generated title -->|access-date=2009-10-01|archive-date=2009-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090813195850/http://www.pak-times.com/2007/12/27/biography-of-ppp-chairperson-benazir-bhutto/|url-status=dead}}</ref> ભુટ્ટો વર્ષ 1988માં 35 વર્ષની વયે પ્રથમ વખત વડા પ્રધાન બન્યા હતા, પરંતુ તે સમયના [[પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ|રાષ્ટ્રપતિ]] [[ગુલામ ઇશાક ખાન]]ના આદેશથી ભ્રષ્ટાચારના આરોપસર 20 મહિના બાદ તેમને પદેથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. વર્ષ 1993માં તેઓ ફરી ચૂંટાયા હતા, પરંતુ ફરીથી વર્ષ 1996માં સમાન આરોપસર તેમને રાષ્ટ્રપતિ [[ફારૂક લેગહરિ]] દ્વારા દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. તેઓ વર્ષ 1998માં સ્વયં સ્વદેશત્યાગ કરીને [[દૂબઇ]] જતા રહ્યા હતા. રાષ્ટ્રપતિ [[પરવેઝ મુશર્રફ]] સાથે સમજૂતિ બાદ 18 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ ભુટ્ટો પાકિસ્તાન પરત ફર્યા હતા. તેમના દ્વારા ભુટ્ટોને ક્ષમા આપવામાં આવી હતી અને બધાજ ભ્રષ્ટાચારના આરોપો પાછા ખેંચી લેવામાં આવ્યા હતા. વર્ષ [[પાકિસ્તાનની સામાન્ય ચૂંટણી, 2008|2008ની પાકિસ્તાની સામાન્ય ચૂંટણીઓ]]ના બે સપ્તાહ પહેલા, 27 ડિસેમ્બર, 2007ના રોજ પાકિસ્તાનના [[રાવલપિંડી]] શહેરમાં પીપીપી (PPP)સરઘસમાંથી છૂટા પડ્યા બાદ તેમનું [[બેનઝિર ભુટ્ટોની હત્યા|ખૂન]] કરવામાં આવ્યું હતું. આ ચૂંટણીઓમાં તેઓ અગ્રણી વિરોધી ઉમેદવાર હતા. ત્યાર બાદના તેઓ વર્ષમાં [[માનવીય હક્કોના ક્ષેત્રે યુનાઇટેડ નેશન્સનું પારિતોષિક|માનવીય હકોના ક્ષેત્રમાં યુનાઇટેડ નેશન્સના પારિતોષિક]]ના સાત વિજેતાઓમાં સ્થાન પામ્યા હતા. <ref>http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=29090&Cr=human+rights&Cr1=prize</ref> == શિક્ષણ અને વ્યક્તિગત જીવન == બેનઝિર ભુટ્ટો લરકાનાના અગ્રણી મુસ્લિમ કુટુંબના [[નુસરત ભુટ્ટો|બેગમ નુસરત ઇસ્પાહાનિ]] અને [[ઝુલ્ફિકર અલિભુટ્ટો]]ને ત્યાં 21 જૂન, 1953ના રોજ [[પાકિસ્તાનના તાબા હેઠળનો મુલક|પાકિસ્તાનના રાજ્ય]] [[કરાચિ]]માં જન્મ્યા હતા. તેમણે કરાચિની લેડી જેન્નીંગ્સ નર્સરી સ્કૂલ અને [[કોન્વેન્ટ ઓફ જિસસ એન્ડ મેરિ (કરાચિ)|કોન્વેન્ટ ઓફ જિસસ એન્ડ મેરિ]] ખાતે શાળાકીય શિક્ષણ લીધું હતું. <ref>{{cite web|url=http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P024|title=Story of Pakistan — Benazir Bhutto|date=2003-06-01|access-date=2009-10-01|archive-date=2007-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20071230083535/http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P024|url-status=dead}}</ref> રાવલપિંડી પ્રેઝન્ટેશન કોન્વેન્ટ ખાતે બે વર્ષના શાળાકીય અભ્યાસ બાદ, તેમને [[મરિ]] ખાતેની [[કોન્વેન્ટ ઓફ જિસસ એન્ડ મેરિ (મરિ)|જિસસ એન્ડ મેરિ કોન્વેન્ટ]] મોકલવામાં આવ્યા હતા. તેમણે 15 વર્ષની વયે [[સામાન્ય કક્ષા|O-કક્ષા]]ની પરિક્ષા પાસ કરી હતી. <ref name="br">{{cite web|url=http://www.bookrags.com/Benazir_Bhutto|title=Bookrags Encyclopedia of World Biography entry}}</ref> ત્યારબાદ તેમને [[એ-કક્ષા]]નું શિક્ષણ પૂર્ણ કરવા માટે [[કરાચિ ગ્રામર સ્કૂલ]] ખાતે મોકલવામાં આવ્યા હતા. પાકિસ્તાનમાં પ્રારંભિક શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા બાદ, તેમણે [[અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] ખાતે ઉચ્ચ શિક્ષણ પ્રાપ્ત કર્યુ હતું. વર્ષ 1969થી 1973 દરમિયાન, તેમણે [[હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી]] ખાતે [[રેડક્લિફ કોલેજ]]માં અભ્યાસ કર્યો હતો, જ્યાં તેમણે ''[[લેટિન ઓનર્સ#પ્રકારો|કમ લોડ]]'' ઓનર્સ [[તુલનાત્મક સરકાર|કમ્પેરેટિવ સરકાર]] સાથે [[આર્ટ્સના સ્નાતક|આર્ટ્સ વિષયમાં સ્નાતકની ડીગ્રી]] મેળવી હતી. <ref>[http://womenshistory.about.com/gi/dynamic/offsite.htm?zi=1/XJ/Ya&sdn=womenshistory&cdn=education&tm=12&f=00&tt=14&bt=1&bts=1&zu=http%3A//www.britannica.com/eb/article%3Feu%3D81217 એન્સાઇક્લોપિડીયા બ્રિટાનીકા પ્રવેશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130923142738/http://womenshistory.about.com/gi/dynamic/offsite.htm?zi=1%2FXJ%2FYa&sdn=womenshistory&cdn=education&tm=12&f=00&tt=14&bt=1&bts=1&zu=http%3A%2F%2Fwww.britannica.com%2Feb%2Farticle%3Feu%3D81217 |date=2013-09-23 }} about.com દ્વારા</ref> તેઓ [[ફિ બીટા કપ્પા|ફિ બેટા કપ્પા]]માં પણ પસંદગી પામ્યા હતા. <ref name="br"/> ભુટ્ટોએ પાછળથી આ હાર્વર્ડ ખાતે પસાર કરેલા સમયને "મારા જીવનના સૌથી યાદગાર ચાર વર્ષ" તરીકે ગણાવ્યા હતા અને જણાવ્યું હતું કે આ સમયે તેમની લોકશાહી પરની શ્રદ્ધાનો પાયો નાખ્યો હતો. ત્યારબાદ વર્ષ 1995માં વડા પ્રધાન તરીકે, તેમણે પાકિસ્તાની સરકાર તરફથી [[હાર્વર્ડ લો સ્કૂલ]]ને ભેટ આપી હતી. <ref>[http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/12/28/classmates_at_harvard_recall_a_shy_girl_pinkie/ હાર્વર્ડ ખાતેના સહવિદ્યાર્થીનીઓ શરમાળ છોકરી 'પિન્કી'ને યાદ કર છે.] 28 ડિસેમ્બર, 2007</ref> જૂન 2006માં તેમને યુનિવર્સિટી ઓફ ટોરેન્ટો તરફથી માનદ એલએલ.ડી પદવી એનાયત થઇ હતી. <ref name="University of Toronto">{{cite web|url=http://www.news.utoronto.ca/campus-news/u-of-t-names-20-honorary-degre.html|title=honorary degree recipients}}</ref> શિક્ષણનો બીજો તબક્કો તેમણે [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]] ખાતે ગાળ્યો હતો. વર્ષ 1973થી 1977 વચ્ચે ભુટ્ટોએ [[લેડી માર્ગરેટ હોલ, ઓક્સ્ફોર્ડ|લેડી માર્ગરેટ હોલ, ઓક્સફોર્ડ]] ખાતે [[તત્ત્વજ્ઞાન,રાજકારણ અને અર્થશાસ્ત્ર|તત્ત્વજ્ઞાન, રાજકારણ અને અર્થશાસ્ર]]નો અભ્યાસ કર્યો હતો, તે દરમિયાન તેમણે [[આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા]] અને [[આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધ|મુત્સદ્દીગીરી]] વિષયમાં વધારાનો અભ્યાસક્રમ પૂર્ણ કર્યો હતો. <ref>{{cite web|url=http://www.wic.org/bio/bbhutto.htm|title=WIC Biography - Benazir Bhutto|access-date=2009-10-01|archive-date=2007-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20071231102353/http://www.wic.org/bio/bbhutto.htm|url-status=dead}}</ref> એલએમએચ (LMH) બાદ તેમણે [[સેઇન્ટ કેથરિન્સ કોલેજ, ઓક્સ્ફોર્ડ|ઓક્સફોર્ડની સેઇન્ટ કેથરિન્સ કોલેજ]]<ref>{{cite web|url=http://www.stcatz.ox.ac.uk/news_archive_pages/2007/BenazirBhutto.htm|title=Note at St. Catherine's web site|access-date=2009-10-01|archive-date=2009-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113143208/http://www.stcatz.ox.ac.uk/news_archive_pages/2007/BenazirBhutto.htm|url-status=dead}}</ref> ખાતે અભ્યાસ કર્યો હતો અને ડિસેમ્બર 1976માં તેઓ [[ઓક્સ્ફોર્ડ યુનિયન|ઓક્સફોર્ડ યુનિયન]]ના અધ્યક્ષ તરીકે ચૂંટાયા હતા અને વિખ્યાત ડિબેટીંગ સોસાયટીનું અધ્યક્ષપદ મેળવનારા પ્રથમ એશિયન મહિલા બન્યા હતા. <ref name="br"/> 18 ડિસેમ્બર, 1987ના રોજ તેઓ કરાચિમાં [[આસિફ અલિ ઝરદારી]] સાથે પરણ્યા હતા. આ દંપતિને ત્રણ બાળકો હતા: [[બિલાવલ ભુટ્ટો ઝરદારી|બિલાવલ]], બખ્તવર અને અસીફા. == કુટુંબ == બેનઝિર ભુટ્ટોના પિતા, [[પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન|વડા પ્રધાન]] [[ઝુલ્ફિકર અલિભુટ્ટો]]ને વર્ષ 1977માં [[પાકિસ્તાન લશ્કરના સ્ટાફના વડા|લશ્કરી વડા]] જનરલ [[મહોમ્મદ ઝીયા-ઉલ-હક|મુહમ્મદ ઝીયા-ઉલ-હક]]ની આગેવાની હેઠળના [[લશ્કરી બળવો|લશ્કરી બળવા]] બાદ પદ પરથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા, જેમણે [[માર્શલ લો]] લાદ્યો હતો, પરંતુ ત્રણ મહિનાના ગાળામાં ચૂંટણી યોજવાનું વચન આપ્યું હતું. સામાન્ય ચૂંટણીઓ યોજવાના વચનને પૂર્ણ કરવાને બદલે, જનરલ ઝીયાએ ઝુલ્ફિકર ભુટ્ટો પર વિરોધી પક્ષના રાજકારણી [[અહેમદ રઝા કસૂરી|એહમદ રઝા કસૂરી]]ના પિતાના ખૂનના કાવતરામાં સામેલ હોવાનો આરોપ મુક્યો હતો. ઝુલ્ફિકર અલિભુટ્ટોને માર્શલ લો કોર્ટ દ્વારા મૃત્યુદંડની સજા ફટકારવામાં આવી હતી. તેમના પર મુકવામાં આવેલા આરોપને જાહેર જનતા દ્વારા શંકાની નજરે <ref name="NYTdepose">[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=980CE2D61238F936A35752C1A960958260 પાકિસ્તાનની અગ્રણી ભુટ્ટોને નજર કેદમાં રખાયા હતા], ''ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ'' , 5 નવેમ્બર, 1996, જોહ્ન એફ. બર્ન્સ દ્વારા</ref> જોવામા આવતા હોવા છતાં અને વિદેશી નેતાઓ દ્વારા [[ક્ષમા|દયા]]ની ઘણી વિનંતીઓ કરવામાં આવી હોવા છતાં ઝુલ્ફિકર અલિભુટ્ટો 4 એપ્રિલ, 1979ના રોજ ફાંસી પર લટકાવી દેવામાં આવ્યા હતા. દયા માટેની વિનંતીઓ કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ જનરલ ઝીયા દ્વારા ફગાવી દેવામાં આવી હતી. બેનઝિર ભુટ્ટો અને તેમના માતાને ત્યાર બાદ મે માસના અંત સુધી "પોલિસ કેમ્પ"માં રાખવામાં આવ્યા હતા. <ref>[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FA0E14FF3E5D12728DDDA00A94DD405B898BF1D3 પાકિસ્તાન ફ્રીઝ વિડો અન્ડ ડોટર ઓફ ભુટ્ટો], ''ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ'' , 29 મે, 1979</ref> વર્ષ 1985માં, બેનઝિર ભુટ્ટોના ભાઈ [[શાહનવાઝ ભુટ્ટો|શાહનવાઝ]]નું ફ્રાન્સ ખાતે ખૂબ શંકાસ્પદ સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ત્યારબાદ વર્ષ 1996માં તેમના અન્ય ભાઈ [[મુર્તઝા ભુટ્ટો|મિર મુર્તઝા]]ની હત્યાએ તેમની વડા પ્રધાન તરીકેની બીજી અવધિને અસ્થિર બનાવવામાં ભાગ ભજવ્યો હતો. == વડા પ્રધાન == [[ચિત્ર:Benazir in Parliament.jpg|right|thumb|વર્ષ 1998-1999માં સંસદના સત્ર દરમિયાન ડાબેરી તરફ ડાબેરી તરફથી: ચૌધરી મહોમ્મદ બરજીસ તાહિર, અજમલ ખટ્ટક, ઐતઝાઝ એહસાન, બેનઝિર ભુટ્ટો ]] [[ચિત્ર:Benazir bhutto 1988.jpg|thumb|right|બેનઝિર ભુટ્ટો વર્ષ 1989માં વોશિંગ્ટન ડી.સી.ની મુલાકાતે]] અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા બાદ પાકિસ્તાન પરત આવેલા ભુટ્ટોને તેમના પિતાના જેલવાસ અને ત્યાર બાદની પ્રક્રિયા ચાલતી હોવાથી [[નજર કેદ|હાઉસ અરેસ્ટ]]નો સામનો કરવો પડ્યો હતો. વર્ષ 1984માં [[યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ]] પરત ફરવાની પરવાનગી મળ્યા બાદ, તેઓ [[દેશવટો|સ્વદેશ ત્યાગ]] દરમિયાન તેમના પિતાના પક્ષ પીપીપીના નેતા બન્યા હતા, જોકે તેઓ જનરલ [[મહોમ્મદ ઝીયા-ઉલ-હક|મુહમ્મદ જીયા-ઉલ-હક]]ના મૃત્યુ સુધી પાકિસ્તાનમાં રાજકીય હાજરી આપવામાં સક્ષમ ન હતા. તેઓ પીપીપીના વડા તરીકેનું તેમનું સ્થાન લેવામાં સફળ રહ્યા હતા અને ઝીયા-ઉલ હકના શાસન સામે લોકશાહી વિરોધ ઉભો કર્યો હતો. બેનઝિર ભુટ્ટોએ જે બેઠક પરથી વડા પ્રધાનના પદ માટે ઉમેદવારી નોંધાવી હતી તે એ જ બેઠક હતી કે જેના પરથી તેમના પિતાએ ચૂંટણી લડી હતી, જેનું નામ એનએ 207 હતું. આ બેઠક પરથી સિંધની સૌપ્રથમ ચૂંટણીમાં વર્ષ 1926માં સરદાર વાહિદ બક્સ ભુટ્ટોએ પ્રથમ ઉમેદવારી નોંધાવી હતી. આ ચૂંટણી ભારતની [[કેન્દ્રીય કાયદાકીય વિધાનસભા|સેન્ટ્રલ લેજિસ્લેટીવ એસેમ્બલી]] માટે હતી. સરદાર વાહિદ બક્સ જીત્યા હતા અને તેઓ ફક્ત લોકશાહી પદ્ધતિથી ચૂંટાયેલી સંસદના સિંધ તરફથી સૌપ્રથમ પ્રતિનીધી જ નહીં, પરંતુ 27 વર્ષની વયે સેન્ટ્રલ લેજિસ્લેટીવ એસેમ્બલીના સૌથી યુવા વયના સભ્ય પણ બન્યા હતા. વાહિદ બક્સની આ સિદ્ધી યાદગાર હતી, કેમકે તેઓ સરકારમાં ચૂંટાયેલા પ્રથમ ભુટ્ટો બન્યા હતા કે જે બેઠક પરથી ત્યાર બાદ તેમના કુટુંબના સભ્યો હંમેશા પોતાની ઉમેદવારી નોંધાવતા આવ્યા છે. આથી તેમણે પ્રથમ સફળતા અપાવી હતી અને આ પરંપરાની શરૂઆત કરી હતી. સરદાર વાહિદ બક્સ બોમ્બે કાઉન્સિલમાં પણ ચૂંટાયા હતા. 33 વર્ષની વયે વાહિદ બક્સના અકાળે અને રહસ્યમય મૃત્યુ બાદ, તેમના નાના ભાઈ નવાબ નબી બક્સ ભુટ્ટો સમાન બેઠક પરથી ચૂંટણી લડ્યા હતા અને તેમની નિવૃત્તિ સુધી તેઓ અજેય રહ્યા હતા.તેમણે જ ઝુલ્ફિકર અલિભુટ્ટોને આ બેઠક લડવા માટે આપી હતી. 16 નવેમ્બર, 1988ના રોજ, એક દાયકાની સૌપ્રથમ સ્વતંત્ર ચૂંટણીમાં ભુટ્ટોની પીપીપીએ સૌથી વધુ બેઠકો સાથે [[પાકિસ્તાનની રાષ્ટ્રીય ધારાસભા|રાષ્ટ્રીય વિધાનસભા]]ની ચૂંટણી જીતી લીધી હતી. ભુટ્ટો [[2 ડિસેમ્બર|બીજી ડિસેમ્બર]]ના રોજ [[જોડાણવાળી સરકાર|જોડાણ વાળી સરકાર]]ના વડા પ્રધાન બનતા, તેઓ 35 વર્ષની વયે સૌથી યુવા અને આધુનિક સમાજમાં મુસ્લિમ સમુદાય ધરાવતા દેશમાં સરકારનું પ્રતિનિધીત્વ કરવાવાળા પ્રથમ મહિલા બન્યા હતા. વર્ષ 1989માં, બેનઝિરને [[મુક્ત આંતરરાષ્ટ્રીય|લિબરલ ઇન્ટરનેશનલ]] દ્વારા [[સ્વતંત્રતા માટે પુરસ્કાર|પ્રાઇઝ ફોર ફ્રિડમ]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા. ભુટ્ટોના કાર્યકાળ દરમિયાનની તેમની સિદ્ધીઓમાં રાષ્ટ્રીય સુધારણા અને અદ્યતનીકરણ માટેના પ્રયાસોનો સમાવેશ થતો હતો, જેને કેટલાક રૂઢીચૂસ્ત લોકોએ પશ્ચિમીકરણ તરીકે ગણાવ્યું હતું. વર્ષ 1990માં ભ્રષ્ટાચારના આરોપસર ભુટ્ટોની સરકારને પદ પરથી દૂર કરવામાં આવી હતી, કે જેના માટે તેમણે ક્યારેય પ્રયત્નો કર્યા ન હતા. ઝીયાના આશ્રિત [[નવાઝ શરિફ]] ઓક્ટોબર 1990ની ચૂંટણીઓ બાદ સત્તા પર આવ્યા હતા. તે સમયે ભુટ્ટો [[વિરોધ પક્ષના નેતા (પાકિસ્તાન)|વિરોધપક્ષના નેતા]] બન્યા હતા, જ્યારે પછીના ત્રણ વર્ષ માટે શરિફ વડા પ્રધાન બન્યા હતા. [[પાકિસ્તાનની સામાન્ય ચૂંટણીઓ, 1993|ઓક્ટોબર 1993માં ચૂંટણીઓ]] ફરી યોજાઇ અને ફરી પીપીપી (PPP)જોડાણનો વિજય થયો, જેને પગલે ભુટ્ટોએ ફરી સત્તા હાંસલ કરી અને તેમના સુધારણાના પ્રયત્નો અવિરત રહ્યા. પત્રકાર શ્યામ ભાટિયાની માહિતી પ્રમાણે, ભુટ્ટો મુલાકાત સમયે [[ઉત્તર કોરિયા]]ને યુરેનિયમ એનરિચમેન્ટ ડેટા ધરાવતી સીડીઓની દાણચોરી કરતા હતા અને બદલામાં મિસાઇલ તકનીકો અંગેની માહિતી મેળવતા હતા. <ref>{{cite news |first=Glenn |last=Kessler |title=Bhutto Dealt Nuclear Secrets to N. Korea, Book Says |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/story/2008/06/01/ST2008060100007.html |publisher=Washington Post |date=2008-06-01 |access-date=2008-06-01}}</ref> વર્ષ 1996માં, વિવિધ [[રાજકીય ભ્રષ્ટાચાર|ભ્રષ્ટાચાર]]ના કૌભાંડો વચ્ચે તે સમયના રાષ્ટ્રપતિ [[ફારૂક લેગહરી]]એ સરકારની સત્તાનો અંત લાવવાની આઠમી સુધારણાની મુનસફી નિર્ણયો લેવાની સત્તાનો ઉપયોગ કરીને ભુટ્ટોનો પદ પરથી દૂર કરી દીધા હતા. સુપ્રિમ કોર્ટે 6-1 આદેશમાં રાષ્ટ્રપતિ લેગહરીના નિર્ણયને સમર્થન આપ્યું હતું. <ref>{{cite web|url=http://www.pub.umich.edu/daily/1997/jan/01-30-97/news/news7.html|title=Pakistan Supreme Court Upholds Benazir Bhutto's Dismissal on the basis of Corruption and Extra-Judicial Killings of MQM Workers and Supporters|access-date=2009-10-01|archive-date=2009-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20091014070145/http://www.pub.umich.edu/daily/1997/jan/01-30-97/news/news7.html|url-status=dead}}</ref> ભુટ્ટોનો વિરોધ કરનારા કેટલાક [[પંજાબી લોકો|પંજાબી]] ઉચ્ચ વર્ગના શક્તિશાળી જમીનદારોના કુટુંબનો લોકો તરફથી તેમને ટીકા સામનો કરવો પડ્યો હતો. તેમણે આ વિરોધને પાકિસ્તાનની અસ્થિરતા માટે કારણભૂત ગણાવ્યો હતો. મુશર્રફે ભુટ્ટોના કાર્યકાળને "શરમજનક લોકશાહીના યુગ" તરીકે ગણાવ્યો હતો અને અન્ય લોકોએ તેને ભ્રષ્ટ અને નિષ્ફળ સરકારનો સમય ગણાવ્યો હતો. <ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/01/13/AR2008011303447.html ઘણા પાકિસ્તાનીઓએ નેતાઓના લાંબા સમય સુધી વર્ચસ્વ ધરાવતા જોયા છે] 14 જાન્યુઆરી, 2008</ref> === મહિલાઓ માટેની નીતિઓ === ચૂંટણી ઝુંબેશ દરમિયાન ભુટ્ટોની સરકારે મહિલાઓના સામાજિક અને આરોગ્યને લગતા મુદ્દાઓ અંગે ચિંતાનો સૂર વ્યક્ત કર્યો હતો, જેમાં મહિલાઓ સામે ભેદભાવ રાખવાની બાબતનો પણ સમાવેશ થાય છે. ભુટ્ટોએ મહિલા માટેના પોલિસ સ્ટેશન્સ, કોર્ટ્સ અને મહિલા વિકાસ બેન્કોની સ્થાપના કરવાના આયોજનની જાહેરાત કરી હતી. આ પ્રકારના આયોજનો છતાં, ભુટ્ટોએ મહિલાઓના કલ્યાણ માટેની સેવાઓમાં સુધારો લાવવા માટે કોઇ પણ કાયદાની દરખાસ્ત મુકી ન હતી. તેમની ચૂંટણી ઝુંબેશ દરમિયાન, ભુટ્ટોએ વિવાદિત કાયદાઓ (જેવાકે [[હુદૂડ]] અને [[ઝીણા (અરેબિક)|ઝીના]] ધાર્મિક વિધી) રદ કરવાનું વચન આપ્યું હતું, જે પાકિસ્તાનમાં મહિલાઓના હકો પર કાપ મુકતા હતા. <ref>{{cite web|title=Women in Pakistan: Disadvantaged and denied their civil rights|url=http://asiapacific.amnesty.org/library/Index/ENGASA330231995?open&of=ENG-376|publisher=Amnesty International|date=1995-12-06|access-date=2008-08-04|archive-date=2008-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012155704/http://asiapacific.amnesty.org/library/Index/ENGASA330231995?open&of=ENG-376|url-status=dead}}</ref> ભુટ્ટો [[પ્રો-લાઇફ|જીવનપ્રેમી]] હતી અને મુખ્યત્વે કેઇરોમાં [[વસ્તી અને વિકાસ વિષય પર આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસંવાદ|વસ્તી અને વિકાસ અંગેની આંતરરાષ્ટ્રીય કોન્ફરન્સ]]માં કડક શબ્દોમાં [[ગર્ભપાત]] અંગે વિશ્વને જણાવ્યું હતું, જ્યાં તેમણે "પશ્ચિમના દેશો પર પુખ્ત વયના લોકોને ગર્ભપાત, મૈથુન સહિતની અન્ય બાબતોથી વ્યક્તિઓ, સમાજ અને ધર્મને અજાણ રાખવાનો આરોપ મુક્યો હતો,જેમના પોતાના સામાજિક બંધનો હતા. "<ref>ટર્નર બ્રેઇન એસ. (2003) ''[http://books.google.ca/books?id=zOAo9VvT4FEC ઇસ્લામ: ક્રિટીકલ કોન્સેપ્ટ્સ ઇન સોશિયોલોજી]'' (પી. 118) રાઉટલેજ</ref> જૂલાઇ 2006માં [[પરવેઝ મુશર્રફ]] દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા રાષ્ટ્રપતિના વટહુકમ દ્વારા ઝીનાને અંતે રદ કરવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{cite news|title=Pakistan ends zina|url=http://www.thehindubusinessline.com/life/2007/02/23/stories/2007022300150400.htm|work=The Hindu Business Line|date=2007-02-23|access-date=2008-08-04}}</ref> ભુટ્ટો હાલના અને ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાનો અને રાષ્ટ્રપતિઓના નેટવર્ક [[વિશ્વના મહિલા નેતાઓની કાઉન્સિલ|કાઉન્સિલ ઓફ વિમેન વર્લ્ડ લિડર્સ]]ના સક્રિય અન સ્થાપના સમયથી સભ્ય રહ્યા હતા. <ref>{{cite web|title=Council Members|url=http://www.womenworldleaders.org/members.htm|publisher=Council of Women World Leaders|access-date=2008-08-04}}</ref> === તાલિબાન પરની નીતિ === તાલિબાને સપ્ટેમ્બર 1996માં [[કાબુલ]]માં સત્તા મેળવી હતી. ભુટ્ટોના શાસન દરમિયાન [[તાલિબાન]]ને [[અફઘાનિસ્તાન]]માં પ્રાધાન્ય મળ્યું હતું. <ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/2008/01/04/opinion/eddalrymple.php|title=Bhutto's deadly legacy|archive-url=https://web.archive.org/web/20080109005400/http://www.iht.com/articles/2008/01/04/opinion/eddalrymple.php|archive-date=2008-01-09|access-date=2009-10-01|url-status=dead}}</ref> તે સમયના ઘણા નેતાઓની જેમ તેઓના મતે તાલિબાન એવું જૂથ છે કે જે અફઘાનિસ્તાનને સ્થિરતા બક્ષી શકે છે અને [[સેન્ટ્રલ એશિયન રિપબ્લિક્સ|કેન્દ્રીય એશિયન લોકશાહી]]ઓ સાથે વેપારનો માર્ગ મોકળો કરી શકે છે, તેમ લેખક [[સ્ટિફન કોલ]] માને છે. <ref>એસ. કોલ, ''"ઘોસ્ટ વોર્સ: ધી સિક્રેટ હિસ્ટરી ઓફ ધી સીઆઇએ, અફઘાનિસ્તાન, એન્ડ બિન લાદેન, ફ્રોમ ધી સોવિએટ ઇન્વેઝન ટુ 10 સપ્ટેમ્બર, 2001"'' , પેંગ્વિન પ્રેસ એચસી, [[અમેરિકા|યુએસ]] 2004</ref> તેમણે એવો દાવો કર્યો હતો કે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની જેમ, તેની સરકારે તાલિબાન સરકારને લશ્કરી અને નાણાકીય ટેકો આપ્યો હતો અને અફઘાનિસ્તાનમાં પાકિસ્તાની લશ્કરનું નાનું જૂથ પણ મોકલ્યું હતું. તાજેતરમાં જ તેમણે તાલિબાન વિરોધી વલણ અપનાવ્યું હતું અને તાલિબાન અને તેમના ટેકેદારો દ્વારા કરવામાં આવેલી ત્રાસવાદી પ્રવૃત્તિને તેમણે વખોડી કાઢી હતી. <ref>{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/21374344/|title=Bhutto blames Taliban, al-Qaida for explosions|date=2007-10-19|publisher=msnbc.com|access-date=2008-09-13}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ભ્રષ્ટાચારના આરોપો == ફ્રેન્ચ, પોલિશ, સ્પેનીશ અને સ્વિસ દસ્તાવેજોએ ભુટ્ટો અને તેમના પતિ પરના ભ્રષ્ટાચારના આરોપોને બળ પૂરુ પાડ્યું હતું. તેમણે સંખ્યાબંધ કાયદાકીય કાર્યવાહીઓનો સામનો કર્યો હતો, જેમાં [[સ્વિટ્ઝલેન્ડમાં બેન્કિંગ|સ્વિસ બેન્ક]] દ્વારા નાણાંની ઉચાપતના આરોપોનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેમના પતિ [[આસિફ અલિ ઝરદારી]]એ ગુનેગાર સાબિત ન થયા હોવા છતાં સમાન ભ્રષ્ટાચારના આરોપસર આઠ વર્ષ જેલમાં ગાળ્યા હતા. વર્ષ 2004માં જામિન પર છુટકારો મેળવ્યા બાદ, ઝરદારીએ જણાવ્યું હતું કે તેમના જેલવાસ દરમિયાન તેમના પર શારીરિક અને માનસિક જૂલમ કરવામાં આવ્યો હતો અને માનવીય હકોના જૂથોએ તેમના એવા દાવાને ટેકો આપ્યો હતો કે તેમના હકોની અવગણના કરવામાં આવી હતી. <ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2003/11/09/local35.htm|title=C'wealth apprised of Asif's 'illegal' detention - Dawn Pakistan}}</ref> વર્ષ 1998ના ''ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' ના સંશોધક અહેવાલમાં <ref name="jld1">[http://www.samsloan.com/benazir.htm ભુટ્ટો કેન લીવ્ઝ ટ્રેઇલ ઓફ કરપ્શન ઇન પાકિસ્તાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061029205122/http://www.samsloan.com/benazir.htm |date=2006-10-29 }}, જોહ્ન એફ. બર્ન્સ દ્વારા, ''ધી ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ'' , 1998-01-09</ref> એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે પાકિસ્તાનના તપાસકો પાસે એવા દસ્તાવેદો છે કે જે સ્વિટ્ઝરલેન્ડમાં કુટુંબના વકીલો સાથે જોડાયેલા બધા જ બેન્કના ખાતાના નેટવર્કને બહાર પાડે છે, જેમાં આસિફ અલિ ઝરદારી મુખ્ય હિસ્સેદાર હતા. અહેવાલમાં જણાવ્યા પ્રમાણે, ફ્રેન્ચ સત્તાધિકારીઓ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા દસ્તાવેજો એવું સૂચન કરતા હતા કે ઝરદારીએ ફ્રાન્સના એરક્રાફ્ટનું ઉત્પાદન કરતા [[ડસોલ્ટ|ડેસોલ્ટ]]ને એર ફોર્સના [[લડાકુ વિમાન|લડાકુ વિમાનો]]ને બદલવાના વિશેષ હકો આપ્યા હતા, જેના બદલામાં ઝરદારી દ્વારા સંચાલિત સ્વિસ કોર્પોરેશનને પાંચ ટકા દલાલી આપવાનું નક્કી કર્યું હતું. અહેવાલમાં એવું પણ જણાવવામાં આવ્યું હતું કે દૂબઇની કંપનીને પાકિસ્તાનમાં સોનાની આયાત કરવા માટેનું વિશેષ લાઇસન્સ આપવામાં આવ્યું હતું, જેના બદલામાં આસિફ ઝરદારીને તેના દૂબઇસ્થિત [[સિટીબેન્ક]]ના ખાતામાં 10 મિલિયન ડોલર મળ્યા હતા. કંપનીના માલિકે ઝરદારીને કોઇ ચૂકવણી કરી હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને આ દસ્તાવેજોને બનાવટી ગણાવ્યા હતા. ભુટ્ટોએ જણાવ્યું હતું કે તેમના અને તેમના પતિ વિરૂદ્ધ કરવામાં આવેલા આરોપો સંપૂર્ણ રીતે રાજકીય રીતે સંચાલિત છે. <ref name="Bhutto's Husband Appeals">[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9405E4D6143FF932A25756C0A96F958260&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fPeople%2fZ%2fZardari%2c%20Asif%20Ali ભુટ્ટોના પતિની અપિલ] 11 મે, 1999</ref><ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E05E1DF1231F933A05751C1A961958260&n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fPeople%2fZ%2fZardari%2c%20Asif%20Ali વર્લ્ડ ન્યૂઝના સમાચારો; ભુટ્ટોના જેલમાં રહેલા પતિએ સેનેટર તરીકે શપથ લીધા] 30 ડિસેમ્બર, 1997</ref> [[પાકિસ્તાનના ઓડિટર જનરલ|ઓડિટર જનરલ ઓફ પાકિસ્તાન]] (એજીપી)ના અહેવાલે ભુટ્ટોના દાવાને સમર્થન આપ્યું હતું. તેમાં એવી માહિતી પ્રસ્તુત કરવામાં આવી હતી કે બેનઝિર ભુટ્ટોને તે સમયના રાષ્ટ્રપતિ ગુલામ ઇશક ખાન દ્વારા કરવામાં આવેલા પ્રયત્નોને પરિણામે વર્ષ 1990માં તેમને સત્તા પરથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. એજીપીના અહેવાલોમાં એવું જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ખાને વર્ષ 1990-92 દરમિયાન ભુટ્ટો અને તેમના પતિ વિરૂદ્ધ ભ્રષ્ટાચારના 19 કેસ કરવા માટે કાનૂની સલાહકારોને ગેરકાયદેસર રીતે 28 મિલિયન રૂપિયા ચૂકવ્યા હતા. <ref>{{cite web|url=http://www.indiaenews.com/india/20060725/16131.htm|title=The Bhutto saga takes a new turn|access-date=2009-10-01|archive-date=2009-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090921055238/http://www.indiaenews.com/india/20060725/16131.htm|url-status=dead}}</ref> ત્યાર બાદ પણ ભુટ્ટો અને તેમના પતિની સંપત્તિની તપાસ ચાલુ રહી હતી અને તે વિષે અટકળો પણ ફેલાતી હતી. ફરિયાદીઓએ એવો આરોપ મુક્યો હતો કે તેમના સ્વિસ બેન્કના ખાતામાં 740 મિલિયન પાઉન્ડ જેટલી માતબર રકમ છે. <ref name="jld2">[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2652808.ece ભ્રષ્ટાચારમાં મળેવી માફી ભુટ્ટો માટે કરોડો છૂટા કરશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090508152724/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article2652808.ece |date=2009-05-08 }}, ધી સન્ડે ટાઇમ્સ, 14-10-2007</ref> ઝરદારીએ યુકેમાં ઇંગ્લેન્ડ ખાતેના [[સરે]]માં નિયો [[ટ્યુડર સ્ટાઇલનું આર્કિટેક્ચર|ટ્યૂડર]] મેન્સન અને ચાર મિલિયન પાઉન્ડની મિલકતો ખરીદી હતી. <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/823259.cms આસિફ ઝરદારીએ યુકેમાં 4 મિલિયન પાઉન્ડની સંપત્તિનો દાવો કર્યો], ધી ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા, 22-08-2004</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article393637.ece 4 મિલિયન પાઉન્ડનું સરે મેન્શન ભુટ્ટોના ભ્રષ્ટાચારના ભરડામાં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013113156/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article393637.ece |date=2008-10-13 }}, ધી સન્ડે ટાઇમ્સ, 21-11-2004</ref> પાકિસ્તાનના તપાસકર્તાઓએ અન્ય વિદેશી સંપત્તિઓને ઝરદારીના કુટુંબ સાથે જોડી દીધી હતી. તેમાં ઝરદારીના માતાપિતાની માલિકીના [[નોર્માન્ડી|નોરમાન્ડી]] ખાતે આવેલા 2.5 મિલિયન ડોલરના મેનોરનો પણ સમાવેશ થાય છે, જેમની પાસે લગ્ન સમયે ખૂબ સામાન્ય અસ્ક્યામતો હતી. <ref name="jld1"/> ભુટ્ટોએ આ પ્રકારની વિદેશી મિલકતોની માલિકીનો ઇનકાર કર્યો હતો. === સ્વિત્ઝરલેન્ડ === 23 જૂલાઇ, 1998ના રોજ, સ્વિસ સરકારે પાકિસ્તાનની સરકારને દસ્તાવેજો સુપરત કર્યા હતા જે બેનઝિર ભુટ્ટો અને તેમના પતિ સામેના ભ્રષ્ટાચારના આરોપો સાથે સંબંધ ધરાવતા હતા. <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/136259.stm દક્ષિણ એશિયા ભુટ્ટોના ભ્રષ્ટાચારના દસ્તાવેજો પાકિસ્તાન પહોંચ્યા,], ગુરૂવાર, 23 જૂલાઇ, 1998</ref> આ દસ્તાવેજોમાં ઝરદારીની વિરૂદ્ધમાં સ્વિસ સત્તાધિકારીઓ દ્વારા [[મની લોન્ડરીંગ]]ના અગાઉ કરવામાં આવેલા આરોપોનો પણ સમાવેશ થાય છે. પાકિસ્તાનની સરકારે વર્ષ 1997માં સ્વિસ સત્તાધિકારીઓ દ્વારા સુષુપ્ત કરવામાં આવેલી 13.7 મિલિયન ડોલરની રકમ માટે ઉંડી તપાસ હાથ ધરી હતી, જે રકમ ભુટ્ટો અને તેમના પતિ દ્વારા એકત્ર કરી હોવાનું કહેવાતું હતું. પાકિસ્તાનની સરકારે તાજેતરમાં જ 1.5 અબજ ડોલરની તપાસ કરવા માટેના પ્રયત્નોમાં ભુટ્ટો વિરૂદ્ધ કાનૂની કેસ દાખલ કર્યો હતો, જે નાણાં તેમણે અને તેમના પતિ દ્વારા વિવિધ ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા મેળવ્યા હોવાનો આરોપ હતો. <ref>[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0716FB39590C738EDDA10894D0494D81&partner=rssnyt&emc=rss ભુટ્ટો પર પાકિસ્તાનમાં મની લોન્ડરિંગનો કેસ ચાલે તેવી સ્વિસની ઇચ્છા]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 20 ઓગસ્ટ, 1998, ગુરૂવાર, એલિઝાબેથ ઓલ્સન દ્વારા</ref> આ દસ્તાવેજો એવું દર્શાવતા હતા કે ઝરદારી દ્વારા મેળવવામાં આવેલા નાણાનો ઉપયોગ બેનઝિર ભુટ્ટો દ્વારા કરવામાં આવતો હતો અને તેનો ઉપયોગ 1,75,000 ડોલરથી વધુની કિંમત ધરાવતા હિરાના નેકલેસની ખરીદીનો સમાવેશ થાય છે. <ref>[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=FB0716FB39590C738EDDA10894D0494D81&partner=rssnyt&emc=rss ભુટ્ટો પર પાકિસ્તાનમાં મની લોન્ડરિંગનો કેસ ચાલે તેવી સ્વિસની ઇચ્છા]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 20 ઓગસ્ટ, 1998, ગુરૂવાર, એલિઝાબેથ ઓલ્સન દ્વારા</ref> પીપીપીએ આ આરોપોને ખોટા ગણાવીને જવાબ આપ્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે પાકિસ્તાનની સરકાર દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલા ખોટા દસ્તાવેજોને પગલે સ્વિસના સત્તાધિકારીઓ ગેરમાર્ગે દોરવામાં આવ્યા હતા. 6 ઓગસ્ટ, 2003ના રોજ સ્વિસ મેજિસ્ટ્રેટે ભુટ્ટો અને તેમના પતિને મની લોન્ડરીંગના કેસમાં દોષી ઠેરવ્યા. <ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C02E1D61F3EF935A3575BC0A9659C8B63&partner=rssnyt&emc=rss એશિયા: પાકિસ્તાન: ભુટ્ટોને સ્વિટ્ઝરલેન્ડમાં સજા કરવામાં આવી] 6 ઓગસ્ટ, 2003</ref> તેમને છ મહિનાની સસ્પેન્ડેડ જેલવાસ, પ્રત્યેકને 50,000 ડોલરનો દંડ અને પાકિસ્તાનની સરકારે 11 મિલિયન ડોલર ચૂકવી આપવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો. છ વર્ષ સુધી ચાલેલા કેસમાં એવો નિષ્કર્ષ નીકળ્યો કે ભુટ્ટો અને ઝરદારી પાકિસ્તાનમાં કોન્ટ્રેક્ટની સામે સ્વિસ કંપની દ્વારા તેમને આપવામાં આવેલા 10 મિલિયન ડોલર તેમણે સ્વિસ ખાતામાં જમા કરાવ્યા હતા. બંનેએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ આ ચૂકાદા વિરૂદ્ધ અપિલ કરશે. પાકિસ્તાની તપાસકર્તાએ જણાવ્યું કે ઝરદારીએ વર્ષ 1995માં [[જિનીવા]] ખાતે સિટીબેન્કમાં ખાતું ખોલાવ્યું હતું, જેના દ્વારા તેણે પાકિસ્તાનમાં ઉદ્યોગ કરતી વિદેશી કંપનીઓ પાસેથી મેળવેલા 100 મિલિયન ડોલરમાંથી 40 મિલિયન ડોલર જેટલી રકમ તેમાં મુકી હતી. <ref>[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F30A13F735540C7A8CDDA80894D0494D81&partner=rssnyt&emc=rss ધી ભુટ્ટો મિલિયન્સ; એ બેકગ્રાઉન્ડ ચેક ફાર ફ્રોમ ઓર્ડિનરી]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 9 જાન્યુઆરી, 1998, ગુરૂવાપ, જ્હોન એફ. બર્ન્સ દ્વારા (એનવાયટી)</ref> ઓક્ટોબર 2007માં જિનીવાના કેન્ટોનના મુખ્ય ફરિયાદી ડેનિયલ ઝેપેલ્લીએ જણાવ્યું હતું કે પાકિસ્તાનના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન બેનઝિર ભુટ્ટો સામેની મની લોન્ડરીંગ અંગેની તપાસનો સારાંશ તેમને [[29 ઓક્ટોબર]]ના રોજ મળ્યો છે, પરંતુ તે વાત અસ્પષ્ટ છે કે સ્વિત્ઝરલેન્ડમાં તેમના વિરૂદ્ધ વધુ કોઇ કાનૂની પગલા ભરવામાં આવશે કે નહીં. <ref>[https://web.archive.org/web/20080201165624/http://www.iht.com/articles/ap/2007/10/29/europe/EU-GEN-Switzerland-Pakistan-Corruption.php સ્વિસના ફરિયાદીઓને ભુટ્ટો વિરૂદ્ધ કેસ મળ્યો], 29 ઓક્ટોબર, 2007, સોમવાર, ધી એસોશિએટેડ પ્રેસ દ્વારા</ref> === પોલેન્ડ === પોલિશ સરકારે બેનઝિર ભુટ્ટો અને તેમના પતિ વિરૂદ્ધના ભ્રષ્ટાચારના આરોપો સાથે સંબંધિત 500 પાનાનો દસ્તાવેજ પાકિસ્તાનને આપ્યો છે.વર્ષ 1997ના સોદામાં 8,000 ટ્રેક્ટરની ખરીદી સાથે આ આરોપો સંબંધ ધરાવે છે. <ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article393637.ece 4 મિલિયન પાઉન્ડનું સરે મેન્શન ભુટ્ટોના ભ્રષ્ટાચારના ભરડામાં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013113156/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article393637.ece |date=2008-10-13 }} 21 નવેમ્બર, 2004</ref><ref>[http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19990507/ige07029.html પોલેન્ડે ભુટ્ટોની 2 મિલિયન ડોલરની લાંચ અંગે પાકિસ્તાનને પુરાવા આપ્યા]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 6 મે, 1999</ref> પાકિસ્તાનના અધિકારીઓના મતે, પોલિશ સરકારના પુરાવામાં ટ્રેક્ટર કંપનીઓ દ્વારા તેમના કોન્ટ્રેક્ટ અંગે સંમત થવાના બદલામાં ચૂકવવામાં આવેલા ગેરકાયદેસર કમિશન અંગેની વિગતો સામેલ છે. <ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/337983.stm વિશ્વ: દક્ષિણ એશિયા પોલેન્ડ ભુટ્ટોના ભ્રષ્ટાચારના આરોપો સાથે જોડવામાં આવ્યા], શુક્રવાર, 7 મે 1999</ref> એવો આરોપ મુકવામાં આવ્યો છે કે આ ગોઠવણથી બદલામાં 103 મિલિયન રૂપિયા મેળવવામાં આવ્યા હતા. <ref name="Bhutto's Husband Appeals"/> પોલેન્ડ પાસેથી મળેલી દસ્તાવેજી સાબિતીઓ એવું સાબિત કરે છે કે આસિફ અલિ ઝરદારી અને બેનઝિર ભુટ્ટો આવામી ટ્રેક્ટર યોજનાની રજૂઆતના નામે ગેરકાયદેસર નાણાં મેળવ્યા હતા, તેમ [[એપીપી]]એ જણાવ્યું હતું. ભુટ્ટો અને આસિફ અલિ ઝરદારીએ તેમના માણસો જેન્સ સ્ક્લેગેલમિલ્ચ અને ડિદીયર પ્લેન્ટીન એસ.એ. દ્વારા કરવામાં આવેલી ખરીદી પર 7.15% કમિશન મેળવ્યું હોવાનું કહેવાય છે, કે જેમણે 5,900 [[ઉર્સસ ટ્રેક્ટર ફેક્ટરી|ઉર્સુસ]] ટ્રેક્ટર્સ મોકલીને આશરે 1,969 મિલિયન ડોલર મેળવ્યા હતા. <ref>[http://www.dawn.com/2004/07/23/top8.htm એનએબીએ જણાવ્યું કે સ્વિસના ઓર્ડરમાં બેનઝિર:ઉર્સસ ટ્રેક્ટર કેસનો ઉલ્લેખ છે] 22 જૂલાઇ, 2004</ref> === ફ્રાન્સ === સૌથી વધુ નાણાં મેળવી આપતા આ સોદામાં સંકળાયેલા દસ્તાવેજોમાં ફ્રાન્સની મિલિટરીના કોન્ટ્રેક્ટર [[ડસોલ્ટ એવિએશન|ડેસોલ્ટ એવિએશન]]ના પ્રયત્નો પણ સામેલ હતા. ફ્રેન્ચ સત્તાધિકારીઓએ એવો વર્ષ 1998માં એવો સંકેત આપ્યો હતો કે ભુટ્ટોના પતિ ઝરદારીએ સ્વિત્ઝરલેન્ડમાં તેમના દ્વારા સંચાલિત કોર્પોરેશનમાં પાંચ ટકા કમિશન ચૂકવવાના બદલામાં એર ફોર્સના લડાકૂ વિમાનોને બદલવાનો સંપૂર્ણ હક આપવાની ડેસોલ્ટને ઓફર કરી હતી. <ref>{{cite web|url=http://www.thepost.com.pk/OpinionNews.aspx?dtlid=123803&catid=11|title=Sweet Economic-Political Deal|access-date=2013-08-16|archive-date=2007-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070619093017/http://www.thepost.com.pk/OpinionNews.aspx?dtlid=123803&catid=11|url-status=bot: unknown}}</ref> તે સમયે ફ્રાન્સના ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી કાયદાઓએ ફ્રાન્સના અધિકારીઓની લાંચને વર્જિત ગણાવી હતી, પરંતુ વિદેશી અધિકારીઓને ચૂકવણી કરવાની મંજૂરી આપી હતી અને તે ચૂકવણીને [[ફ્રાન્સ]]માં [[કર બાદ|કરબાદ]] ગણાવી હતી. આમ છતાં, ફ્રાન્સે વર્ષ 2000માં કાયદામાં ફેરફાર કર્યો હતો. <ref>{{cite web|url=https://www.oecd.org/document/35/0,3343,en_33873108_33873838_36428195_1_1_1_1,00.html|title=Steps taken by France to implement and enforce the Convention on Combating Bribery of Foreign Public Officials in International Business Transactions}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === હેલિકોપ્ટર કૌભાંડ === વર્ષ 1998-1999માં, હેલિકોપ્ટરની ખરીદી અંગે સંસદની પબ્લિક એકાઉન્ટ્સ કમિટી (પીએસી) દ્વારા જાણકારી મેળવવા માટે તપાસનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ કેસમાં 2.168 મિલિયન ડોલર જેટલી જંગી રકમ અને 1.1 મિલિયન ડોલર જેટલા જાહેર નાણાની છેતરપિંડી સંકળાયેલી હતી. નોંધ એવું દર્શાવે છે કે કેસ યોગ્ય રીતે ચલાવવામાં આવ્યો ન હતો કે હાથ પર લેવામાં આવ્યો ન હતો. 1998ની એફઆઇઆર નંબર 1 કેબિનેટ વિભાગની ફરિયાદને આધારે ફેડરલ ઇન્વેસ્ટીગેશન એજન્સી સ્ટેટ બેન્ક સર્કલ રાવલપિંડી ખાતે નોંધવામાં આવી હતી. [[ચૌધરી મહોમ્મદ બરજીસ તાહિર|ચૌધરી મોહમ્મદ બરજીસ તાહિર]]ની આગેવાની હેઠળ અન્ય બે સભ્યો, ફરિદુલ્લાહ જમાલિ અને જમશૈદ અલિ શાહની સમિતી દ્વારા ખૂબ ઉંડાણપૂર્વક તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી. તપાસ દરમિયાન, સમિતીના અધ્યક્ષ '''બરજીસ તાહિરે''' ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ફારૂક લેગહરિ અને પૂર્વ વડા પ્રધાન બેનઝિર ભુટ્ટો બંને તથા અન્ય લોકોને સમન્સ આપ્યા હતા અને તેમની તપાસ હાથ ધરી હતી. આ કેસને પાકિસ્તાનમાં અને પાકિસ્તાનની બહાર માધ્યમોએ બહોળું સ્થાન આપ્યું હતું. ફાઇલમાંથી મેળવવામાં આવેલી સમિતીની ભલામણો નીચે મુજબ છે: '''6.1:''' આ એફઆઇઆર કાલાબાગના (1)મલિક અલ્લાહ યાર ખાન, (2)ઝીયા પરવેઝ હુસેન અને (3) ડો. એમ.એ. ખાન વિરૂદ્ધ દાખલ કરવામાં આવી હતી અને સરકાર સાથે છેતરપિંડી કરવા બદલ કાનૂની કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. '''6.2:''' મલિક અલ્લાહ યાર ખાન, જીયા પરવેઝ હુસેન અને ડો. એમ.એ. ખાન પાસેથી 2.168 મિલિયન ડોલર વસૂલ કરવા માટે તેમની પાકિસ્તાન અને વિદેશમાં રહેલી મિલકતોને આ હેતુથી ટાંચમાં લેવામાં આવશે. એફઆઇએ જો જરૂર પડશે તો ઇન્ટરપોલ દ્વારા આ નાણાં વસૂલ કરવા માટે પગલા લેશે. આ કૌભાંડ સાથે સંકળાયેલા હોય તેવા કોઇ પણ બેન્કર અથવા વિદેશી રાષ્ટ્રીયની [[ફેડરલ ઇન્વેસ્ટીગેટીંગ એજન્સી|ફેડરલ ઇન્વેસ્ટીગેશન એજન્સી]] દ્વારા તપાસ કરવામાં આવશે. '''6.3:''' સરકારી તિજોરીમાં થયેલા નુક્શાન માટે બેનઝિર ભુટ્ટોને સ્પષ્ટ રીતે જવાબદાર ગણાવતા, આ કરાર સાથે સંબંધિત મુખ્ય નિર્ણયો તેમની મંજૂરી અથવા આદેશથી લેવામાં આવ્યા હતા અને પૂર્વ પીએસ પીએમ (એહમદ સાદિક) દ્વારા કેબિનેટ વિભાગમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા, વડા પ્રધાન તરીકેના તેમના હોદ્દાનો દૂરુપયોગ કરીને દેશને નુક્શાન કરવા બદલ તેમના વિરૂદ્ધ એફઆઇઆર દાખલ કરવામાં આવે તેવી શક્યતા છે અને [[કાનૂની કાર્યવાહી]] કરાશે. '''6.4:''' [[ફારૂક લેગહરી|ફારૂક લેગહરિ]] તેમનું નામ આ કેસમાં સામેલ થશે તેવું જાણતા હોવાથી તેમણે નિર્દોષ માટેની અરજી કરી હતી અને એ વાત અકલ્પનીય છે કે જેઓ આ કૌભાંડ સાથે સંકળાયેલા હોય તેઓ કેબિનેટ સચિવ, વડા પ્રધાનના મુખ્ય સચિવ અને પોતે [[વડાપ્રધાન|વડા પ્રધાન]] જેવા ઉચ્ચ કક્ષાના લોકો સુધી પણ સંપર્ક ધરાવતા હશે અને રાષ્ટ્રપતિનો સક્રિય ટેકો ધરાવતા હોય, તેમના વિરૂદ્ધ એફઆઇઆ નોંધવામાં આવશે અને [[કાનૂની કાર્યવાહી]]ની શરૂઆત કરવામાં આવશે. '''6.5:''' વડાપ્રધાનના પૂર્વ અંગત સચિવ અહેમદ સાદિક, હુમાયુ ફૈઝ રસુલ અને પૂર્વ કેબિનેટ સચિવ સાહિબઝાદા ઇમ્તિયાઝ જેવા વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સંકળાયેલા હોવાથી તેમના વિરૂદ્ધ કોઇ પગલા શકાશે નહીં, કેમકે હાલમા તેઓ નિવૃત્ત અથવા પેન્શન પર છે. આ કેસ વધુ તપાસ માટે વર્ષ 2000-02માં [[નેશનલ એકાઉન્ટેબિલિટી બ્યૂરો|નેશનલ એકાઉન્ટેબિલીટી બ્યૂરો]]ને સોંપવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ કોઇ પગલા લેવામાં આવ્યા ન હતા. === પશ્ચિમ એશિયા === સૌથી મોટી એકાંકી ચૂકવણીની તપાસ દરમિયાન એવું બહાર પડ્યું હતું કે પશ્ચિમ એશિયામાં [[સોનું રોકાણ તરીકે|ગોલ્ડ બુલિયન]] વેપારીએ તેને ભુટ્ટો સરકાર દ્વારા પાકિસ્તાનના જ્વેલરી ઉદ્યોગને સ્થિરતા આપનાર [[સોનું|સોના]]ની આયાત માટે [[ઇજારાશાહી|ઇજારો]] આપ્યા બાદ ઝરદારીના ખાતામાં 10 મિલિયન ડોલર જમા કરાવ્યા હોવાનું મનાય છે. આ નાણાં ઝરદારીના [[દૂબઇ]]માં આવેલી [[સિટીબેન્ક]]ના ખાતામાં જમા કરાવ્યા હોવાનું મનાય છે. પાકિસ્તાનના [[કરાચિ|કરાચી]] શહેરથી [[ઇરાન]]ની સરહદ સુધી વિસ્તરેલો [[અરબી સમુદ્ર|અરેબિયન દરિયા]]ના કિનારો સોનાના દાણચોરો માટે સ્વર્ગ સમાન રહ્યો છે. ભુટ્ટોના બીજા કાર્યકાળની શરૂઆત સુધી, પ્રતિ વર્ષ બજારો મિલિયનનો થતો વેપાર અનિયંત્રિત હતો. ચાંદી અને સોનું બિસ્કીટ સ્વરૂપમાં અને મોટા જથ્થામાં બુલિયન [[પર્સિયન ખાડી]] વચ્ચે વિમાનો અને હોડીઓમાં લઇ જવામાં આવતું હતું અને પાકિસ્તાનના કિનારાઓ મોટે ભાગે રક્ષણ વિનાના હતા. વર્ષ 1993માં ભુટ્ટો વડા પ્રધાન પદે પરત ફર્યાના થોડા સમયમાં જ દૂબઇમાં રહેલા પાકિસ્તાનના બુલિયન વેપારી રઝાક યાકુબે એક સોદો કર્યો હતો: સોનાની આયાતના વિશેષ હક આપવા સામે રઝાક સરકારને વેપારને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરશે. નવેમ્બર 1994માં, પાકિસ્તાનના વાણિજ્ય પ્રધાને માહિતી આપતા પત્ર લખ્યો હતો કે તેને સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલા પરવાનાને કારણે આગામી બે વર્ષ માટે પાકિસ્તાનના એકમાત્ર અધિકૃત સોનાના આયાતકાર રહેશે. દૂબઇમાં આવેલી તેની ઓફિસ ખાતે રઝાકે એક મુલાકાતમાં સ્વીકાર્યું હતું કે તેણે પાકિસ્તાનમાં સોનામાં 500 મિલિયન ડોલરની આયાત કરવા માટે પરવાનાનો ઉપયોગ કર્યો હતો, અને તેણે ભુટ્ટો અને ઝરદારીને મળવા માટે ઘણી વાર [[ઇસ્લામાબાદ]]નો પ્રવાસ કર્યો હતો. તેણે કોઇ ભ્રષ્ટાચાર કે ગુપ્ત સોદો થયા હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. તેણે જણાવ્યું હતું, "મેં ઝરદારીને એક પૈસો પણ ચૂકવ્યો નથી." રઝાકે એવો દાવો કર્યો હતો કે પાકિસ્તાનમાં તેની પ્રતિષ્ઠાને હાનિ પહોંચાડવા માગતા કોઇ વ્યક્તિએ નાણાં જમા કરાવનાર તરીકે ખોટી રીતે આ કંપનીને ફસાવી છે. તેણે જણાવ્યું હતું, "બેન્કના કોઇ વ્યક્તિએ મારા દુશ્મન સાથે મળીને ખોટા દસ્તાવેજો બનાવ્યા છે." <ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0CE5D91F30F93AA35752C0A96E958260 હાઉસ ઓફ ગ્રાફ્ટ: ટ્રેસીંગ ધી ભુટ્ટો મિલિયન્સ -- એક વિશેષ અહેવાલ.][http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0CE5D91F30F93AA35752C0A96E958260 ; ભુટ્ટોના વંશજે ભ્રષ્ટાચારની માયાજાળ છોડી દીધી] 9 જાન્યુઆરી, 1998</ref><ref>[http://www.counterpunch.org/kampmark12282007.html ભુટ્ટો અને તેમનો વારસો: રાવલપિંડીમાં મૃત્યુ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 28 ડિસેમ્બર, 2007</ref><ref>ધી ગોલ્ડ કનેક્શન, ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ, 1998</ref><ref>[http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19980414/10450284.html બેનઝિર વિરૂદ્ધના લાંચના આરોપો તેમને યુકે લઇ ગયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080303115107/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/19980414/10450284.html |date=2008-03-03 }} 14 એપ્રિલ, 1998</ref> ભુટ્ટોની ભત્રીજી અને અન્ય લોકોએ જાહેરમાં ભુટ્ટો પર એવો આરોપ મુક્યો હતો કે તેઓ જ્યારે વડા પ્રધાન હતા ત્યારે વર્ષ 1996માં ગણવેશ પહેરેલા પોલિસ અધિકારીએ તેના ભાઈ મુર્તઝા ભુટ્ટોના ખૂનમાં સંડોવાયેલા હતા. <ref>[http://www.despardes.com/articles/2007/20070920-fatima-bhutto.htm "મુર્તઝા ભુટ્ટોસ મર્ડર" ફાતિમા ભુટ્ટો દ્વારા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912094318/http://www.despardes.com/Articles/2007/20070920-fatima-bhutto.htm |date=2009-09-12 }} 30 ડિસેમ્બર, 2007</ref> == વર્ષ 2000ના દાયકાના પ્રારંભમાં == વર્ષ 2002માં, પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ [[પરવેઝ મુશર્રફ|પરવેઝ મુશર્રફે]] વડા પ્રધાનને બે સત્રથી વધુ પદ પર રહેવા પર પ્રતિબંધ મુકવા માટે પાકિસ્તાનના બંધારણમાં સુધારો કર્યો હતો. તેને પગલે ભુટ્ટોને ફરી ક્યારેય પદ મેળવવા માટે ગેરલાયક બનાવી દીધા હતા. આ નિર્ણય ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન બેનઝિર ભુટ્ટો અને [[નવાઝ શરિફ]] પર પ્રત્યક્ષ પ્રહાર હોવાનું વિસ્તૃતપણે મનાય છે. 3 ઓગસ્ટ, 2003ના રોજ, ભુટ્ટો [[મિનહજ અલ કુરાન|મિનહજ અલ કુરાન ઇન્ટરનેશનલ]]ના (એક આંતરરાષ્ટ્રીય મુસ્લિમ શૈક્ષણિક અને કલ્યાણ સંસ્થા) સભ્યા બન્યા હતા. <ref>[http://minhaj.org/org/index.php?contents=text&tid=52&lang=en મિન્હાજ-ઉલ-કુરાન ઇન્ટરનેશનલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228142658/http://minhaj.org/org/index.php?contents=text&tid=52&lang=en |date=2008-02-28 }}, જાવેદ ઇકબાલ દ્વારા</ref><ref>[http://www.saradistribution.com/butto.htm બેનઝિર ભુટ્ટોએ જાહેર કર્યું કે તેઓ કુરદિશ છે] 21 જૂલાઇ, 2003</ref><ref>[http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P024 Storyofpakistan.com profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071230083535/http://www.storyofpakistan.com/person.asp?perid=P024 |date=2007-12-30 }} 01 જૂન, 2003</ref> [[યુનાઇટેડ આરબ એમિરેટ્સ]]ના [[દૂબઇ|દૂબાઇ]]માં વસવાટ દરમિયાન, તેઓ તેમના ત્રણ બાળકો અને તેમની [[નુસરત ભુટ્ટો|માતા]]ની સંભાળ રાખતા હતા, જેઓ [[અલ્ઝાઇમર્સનો રોગ|અલ્ઝાઇમર રોગ]]ની પિડાતા હતા. આ દરમિયાન તેઓ ભાષણ આપવા અને પીપીપીના ટેકેદારો સાથે સંપર્ક જાળવી રાખવા માટે પ્રવાસ કરતા હતા. પાંચ વર્ષના સમયગાળા બાદ, ડિસેમ્બર 2004માં તેઓ ફરી તેમના પતિ સાથે એક થયા હતા. <ref>{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/FK03Df03.html|title=Asia Times - Bhutto on Al-Qaeda|year=Asia Times - Bhutto on Al-Qaeda|access-date=2009-10-01|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217080918/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/FK03Df03.html|url-status=dead}}</ref><ref>[http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/04/15/pakistan.rallies પાકિસ્તાનની પોલિસે ટુકડીઓ તૈનાત કરી, લાહોર બંધ: વિરોધ પક્ષના નેતા પરત ફર્યા તે પહેલા હજારો લોકોની ધરપકડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311130309/http://edition.cnn.com/2005/WORLD/asiapcf/04/15/pakistan.rallies/ |date=2008-03-11 }} 16 એપ્રિલ, 2005</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4486144.stm બીબીસી ન્યૂઝ - ભુટ્ટોને ભ્રષ્ટાચારના આરોપોમાંથી મુક્ત કરાયા] 30 નવેમ્બર, 2005</ref><ref>[http://indiaenews.com/2006-07/16131-the-bhutto-saga-takes.htm ભુટ્ટોના જીવનમાં નવો વળાંક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214050042/https://www.mumbaihotel.net/en/indiaenews.html |date=2021-02-14 }} 25 જૂલાઇ, 2006</ref> વર્ષ 2006માં [[ઇન્ટરપોલ|ઇન્ટરપોલે]] પાકિસ્તાનની વિનંતીને પગલે ભ્રષ્ટાચારના આરોપોસર ભુટ્ટો અને તેમના પતિની ધરપકડની વિનંતી ઇસ્યુ કરી હતી. ભુટ્ટોએ ઇન્ટરપોલને લખેલા પત્રમાં વિનંતીના કાનૂની મહત્ત્વ અંગે પ્રશ્નાર્થ ઉભો કર્યો હતો. <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4650234.stm|title=Pakistan seeks arrest of Bhutto, BBC News, 26 January 2006}}</ref> 27 જાન્યુઆરી, 2007ના રોજ, તેમને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા [[જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ|જ્યોર્જ ડબ્લ્યૂ. બુશ]] અને રાષ્ટ્રીય ધારાસભા તથા રાજ્યના વિભાગીય અધિકારીઓ સાથે વાતચીત કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું હતું. <ref>પાકિસ્તાન ટાઇમ્સ, [http://www.pakistantimes.net/2007/01/25/top4.htm પાકિસ્તાના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન બેનઝિર ભુટ્ટો રાષ્ટ્રપતિ બુશને મળશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080609220244/http://www.pakistantimes.net/2007/01/25/top4.htm |date=2008-06-09 }}, ખલિદા મઝહર દ્વારા, 25 જાન્યુઆરી, 2007</ref> ભુટ્ટોએ માર્ચ 2007માં યુકેમાં [[બીબીસી|બીબીસી ટીવી]]ના એક કાર્યક્રમ ''[[ક્વેશ્ચન ટાઇમ(ટીવી શ્રેણી)|ક્વેશ્ચન ટાઇમ]]'' માં પેનલિસ્ટ તરીકે દેખા દીધી હતી. તેમણે બીબીસીની જીવંત ઘટનાઓના કાર્યક્રમ ''[[ન્યૂઝનાઇટ]]'' માં ઘણી વાર ભાગ લીધો હતો. તેમણે [[મહોમ્મદ ઇજાઝ-ઉલ-હક|મોહમ્મદ ઇજાઝ-ઉલ-હક]] દ્વારા [[સલમાન રશ્દિનો નાઇટહુડ|નાઇટહૂડ ઓફ સલમાન રશ્દી]] અંગે મે 2007માં કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીને એવું કહેતા ધુત્કારી દીધી હતી કે તેને વિદેશી નાગરિકોના ખૂન કરવા માટે બોલાવવામાં આવ્યો હતો. <ref>[http://uc.princeton.edu/main/index.php?option=com_content&task=view&id=2024&Itemid=8 વિદેશી સંબંધો અંગેની સમિતી ખાતે ભુટ્ટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071118181828/http://uc.princeton.edu/main/index.php?option=com_content&task=view&id=2024&Itemid=8 |date=2007-11-18 }} 15 ઓગસ્ટ, 2007</ref><ref>[http://www.newmatilda.com/home/articledetailmagazine.asp?ArticleID=2533 એ પીસ ઓફ પોલિટીકલ થિયેટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012110417/http://newmatilda.com/faq/default.asp |date=2007-10-12 }} 19 ઓક્ટોબર, 2007</ref><ref>[http://www.democraticunderground.com/discuss/duboard.php?az=view_all&address=385x66909 ભુટ્ટો સાથે ડેવિડ ફ્રોસ્ટની મુલાકાત] 3 નવેમ્બર, 2007</ref> ભુટ્ટોએ વર્ષ 2007 દરમિયાન પાકિસ્તાનમાં પરત ફરવાના ઇરાદાની જાહેરાત કરી હતી અને વર્ષ 2007ના અંતમાં કે 2008ના પ્રારંભમાં દેશમાં યોજાનારી સામાન્ય ચૂંટણીઓ અગાઉ તેમને પાકિસ્તાનમાં પ્રવેશવાની મંજૂરી ન આપવા અંગે મુશર્રફે મે 2007માં કરેલા નિવેદન છતાં તેઓ પરત ફર્યા હતા.ત્યારે એવી અટકળો હતી કે તેમને ફરી વડા પ્રધાન પદ માટેની ઓફર કરવામાં આવી હતી. <ref>[http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50914FC3A540C778CDDAF0894DF404482 પૂર્વ નેતાની પરત ફરવાની અને કદાચ સત્તા પર આવવાની વાટાઘાટો]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 4 જૂન, 2007</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070622024241/http://timesofindia.indiatimes.com/Sharif_agreed_to_power-sharing_deal/articleshow/2130050.cms ભુટ્ટોએ એવો દાવો કર્યો કે શરિફ સત્તા-વહેંચણી માટે સંમત] 18 જૂન, 2007</ref><ref name="autogenerated1">[http://www.newamerica.net/publications/articles/2007/back_bhutto_5588 બેક ટુ ભુટ્ટો?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202081029/http://www.newamerica.net/publications/articles/2007/back_bhutto_5588 |date=2008-12-02 }} 28 જૂન, 2007</ref> યુએસના ઇતિહાસકાર, [[આર્થર હર્મન|આર્થર હર્મને]] ૧૪ જૂન, 2007ના રોજ ''[[ધી વોલ સ્ટ્રિટ જર્નલ]]'' માં છપાયેલા એક વિવાદિત પત્રમાં રાષ્ટ્રપતિ અને તેમની નીતિઓના ટીકાકાર ભુટ્ટોના અહેવાલના જવાબમાં ભુટ્ટોને ઇતિહાસમાં દક્ષિણ એશિયાના સૌથી અપૂર્ણ નેતાઓમાંના એક ગણાવ્યા હતા અને જણાવ્યું હતું કે તેઓ અને પાકિસ્તાનના અન્ય ઉચ્ચ વર્ગના લોકો મુશર્રફને ધીક્કારે છે, કેમકે તેઓ વર્ષ 1947માં સ્વતંત્રતા દરમિયાન પાકિસ્તાનમાં આવી ગયેલા ઘણા [[ભારતમાં ઇસ્લામ|ભારતીય મુસ્લિમો]]ના પુત્ર, ''મુહાજિર'' હતા. હર્મને એવો દાવો કર્યો હતો કે "તેઓ પાકિસ્તાનની રચના સામે વિરોધ કરવાવાળા મુહાજિર્સ હોવા છતાં, પાકિસ્તાનના ઘણા વતની તેમને તિરસ્કરા ભરી નજરથી જોવે છે અને તેમની સાથે ત્રીજી કક્ષાના નાગરિકો જેવો વ્યવહાર કરે છે." <ref>[http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2007/07/01/INGFTQN3P81.DTL ભુટ્ટને ફરી પાકિસ્તાનમાં રસ ઉભો થયો, યુએસ કદાચ પૂર્વ વડા પ્રધાનનો સ્વીકાર કરે -- તેમનો દેશ કરશે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009194205/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2007/07/01/INGFTQN3P81.DTL |date=2008-10-09 }} 1 જૂલાઇ, 2007</ref><ref>[http://www.mqm.org/English-News/Jun-2007/news070616.htm ભુટ્ટો અને પ્રબુદ્ધો શા માટે મુશર્રફનો વિરોધ કરે છે] 14 જૂન, 2007</ref><ref>[http://www.nation.com.pk/daily/jun-2007/15/international8.php બેનઝિર, પ્રબુદ્ધો મુશર્રફનો વિરોધ તેમની વંશીયતાને કારણે કરે છે, તેવો યુએસના લેખકે દાવો કર્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080309083102/http://www.nation.com.pk/daily/jun-2007/15/international8.php |date=2008-03-09 }} 15 જૂન, 2007</ref> વર્ષ 2007ના મધ્યમાં યુએસએ એ વ્યવહાર માટે દબાણ કર્યું, જેમાં મુશર્રફ રાષ્ટ્રપતિ પદે રહેશે, પરંતુ લશ્કરી વડા તરીકેનું પદ છોડી દેશે અને ભુટ્ટો અથવા તેમના દ્વારા નિમવામાં આવેલી વ્યક્તિ વડા પ્રધાન બનશે. <ref name="autogenerated1"/> 11 જૂલાઇ,2007ના રોજ એસોસિએટેડ પ્રેસે [[લાલ મસ્જિદનો ઘેરો|લાલ મસ્જિદના અકસ્માત]] બાદના પ્રત્યાઘાતો અંગેના એક લેખમાં, લખ્યું : <blockquote> પૂર્વ વડા પ્રધાન અને વિરોધ પક્ષના નેતા બેનઝિર ભુટ્ટો સ્વદેશત્યાગમાંથી પરત ફરે અને એક વર્ષ સુધી ચાલેલી સામાન્ય ચૂંટણી બાદ સત્તાની વહેંચણીના સોદા સાથે મુશર્રફ સાથે જોડાઇ જાય તેવી શક્યતા છે અને તેમણે લાલ મસ્જિદના મુદ્દે તેમણે લીધેલા પગલાના વખાણ પણ કર્યા હતા. </blockquote> ભુટ્ટોએ બ્રિટનના સ્કાય ટીવીને મંગળવારના રોજ જણાવ્યું હતું, "હું એ વાતથી ખૂબ ખુશ છું કે મસ્જિદમાં ત્રાસવાદીઓ સાથે [[શસ્ત્રવિરામ|શસ્રવિરામ]]નો વિકલ્પ અપનાવવામાં આવ્યો ન હતો, કેમકે શસ્રવિરામથી આતંકીઓને પ્રોત્સાહન પૂરુ પાડે છે." "આ કાર્યની કદાચ તીવ્ર નકારાત્મક પ્રક્રિયા હોઇ શકે, પરંતુ કેટલાક સમયે આપણે આતંકનીઓનો રોકવા પડે છે." <ref>[http://www.guardian.co.uk/worldlatest/story/0,,-6773175,00.html મસ્જિદની કટોકટી મુશર્રફના સ્થાનને વધુ પ્રોત્સાહન આપે તેવી શક્યતા] 11 જૂલાઇ, 2007</ref> લાલ મસ્જિદ અંગેના તેમના આ પ્રકારના નિવેદનોને કારણે પાકિસ્તાનમાં અફરાતફરી ફેલાઇ ગઇ હતી, કેમકે હજારો યુવાન વિદ્યાર્થીઓના મૃત્યુ બળવાથી થયું હતું અને બાકીના લોકો હજુ પણ મળતા નથી અને અન્ય કેસોની સુનાવણી પાકિસ્તાનના સુપ્રિમ કોર્ટમાં ખોવાઇ ગયેલા વ્યક્તિઓના મુદ્દા અંગે કરવામાં આવી રહી છે. આ અને ત્યારબાદ મુશર્રફને સતત ટેકો પૂરો પાડતા ભુટ્ટોના ખાર જેવા સાથીઓએ જાહેરમાં તેમની ટીકા કરી હતી. {{Facts|date=October 2007}} આમ છતાં, ભુટ્ટોએ મુશર્રફને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સાથેના ઝઘડાના પ્રાથમિક તબક્કામાં તેમને ફરી સ્થાપિત કરવાની સલાહ આપી હતી. તેમની પીપીપી (PPP)તેના સીઇસી સભ્ય અને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિના વડા બેરિસ્ટર [[ઐતઝાઝ એહસાન]] પર તેમને સફળતાપૂર્વક સ્થાપિત કરવાનો લાભ લઇ શકી ન હતી. તેને બદલે તેમને એક દુશ્મન તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા અને તેમને દૂર રાખવામાં આવ્યા હતા. == 2002ની ચૂંટણી == ભુટ્ટોની આગેવાની હેઠળની પીપીપીએ [[પાકિસ્તાનની સામાન્ય ચૂંટણી, 2002|ઓક્ટોબર 2007ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ]]માં સૌથી વધુ મત (28.42%) અને 80 બેઠકો મેળવી હતી. <ref>{{cite web|url=http://www.ecp.gov.pk/content/GE-2002.htm|title=2002 election results by ECP (Election Commission of Pakistan)|access-date=2009-10-01|archive-date=2010-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100820041723/http://www.ecp.gov.pk/content/GE-2002.htm|url-status=dead}}</ref> [[પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લિગ (એન)|પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લીગ (N)]] (પીએમએલ-એન) ફક્ત 18 બેઠક પર જીત મેળવવામાં સફળ થઇ હતી. પીપીપીના કેટલાક ચૂંટાયેલા સભ્યઓએ તેમના પોતાના પક્ષની સ્થાપના કરી હતી, જેને પીપીપી-પેટ્રિયોટ્સ કહેવામાં આવી હતી અને તેની આગેવાની ભુટ્ટોની આગેવાની હેઠળની પીપીપીના પૂર્વ વડા મખદૂમ ફૈઝલ સલેહ હયાત દ્વારા કરવામાં આવતી હતી. ત્યાર બાદ તેમણે મુશર્રફના પક્ષ [[પીએમએલ-ક્યૂ]] સાથે જોડાણ વાળી સરકારની રચના કરી હતી. == પાકિસ્તાનમાં ફરી પ્રવેશ == === મુશર્રફ સરકાર સાથેનો શક્ય સોદો === વર્ષ 2002ની મધ્યમાં મુશર્રફે વડા પ્રધાનો પર બે સત્રની મર્યાદા મુકી હતી. ભુટ્ટો અને મુશર્રફના અન્ય મુખ્ય પ્રતિસ્પર્ધી, નવાઝ શરીફ વડા પ્રધાન પદે તેમની બે અવધિ પૂરી કરી ચૂક્યા હતા. <ref>{{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9801E5DE1E31F937A2575AC0A9649C8B63&n=Top/Reference/Times%20Topics/People/S/Sharif,%20Nawaz|title= Pakistan Court Bars Former Prime Minister From Election}}</ref> સંસદમાં મુશર્રફના સાથી પક્ષો અને તેમાં પણ વિશેષ રૂપે પીએમએલક્યૂ વડા પ્રધાનને ત્રીજી અવધિની મંજૂરી આપવા માટેના નિર્ણયમાં ફરેફાર કરે તેવી શક્યતા ન હતી કે તેઓ ભુટ્ટો અથવા શરિફ માટે અપવાદ પણ ઉભો કરવા માગતા ન હતા. જૂલાઇ 2007માં, ભુટ્ટોનું કેટલુંક છુપાવી રાખેલું ભંડોળ બહાર પડ્યું હતું. <ref>{{cite web|url=http://www.indiaenews.com/pakistan/20070730/63246.htm|title=Bhutto's accounts de-frozen for deal with Musharraf: reports - India News|access-date=2009-10-01|archive-date=2009-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090921055318/http://www.indiaenews.com/pakistan/20070730/63246.htm|url-status=dead}}</ref> ભુટ્ટોએ સતત ભ્રષ્ટાચાર અંગેના આરોપોનો સખત સામનો કરવો પડતો હતો. 8 ઓગસ્ટ, 2007ના રોજ [[કેનેડિયન બ્રોડકાસ્ટીંગ કોર્પોરેશન|કેનેડિયન બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન]]ને આપેલી એક મુલાકાતમાં ભુટ્ટોએ એવી જાહેરાત કરી હતી કે આ બેઠકમાં પાકિસ્તાનની 2008ની સામાન્ય ચૂંટણી માટે પરત ફરવાની ઇચ્છા પર ભાર મુકવામાં આવ્યો હતો અને મુશર્રફ તેનું રાષ્ટ્રપતિ પદ જાળવી રાખશે અને ભુટ્ટો વડા પ્રધાન બનશે. 29 ઓગસ્ટ, 2007ના રોજ, ભુટ્ટોએ એવી જાહેરાત કરી કે મુશર્રફ લશ્કરના વડા પદનો ત્યાગ કરશે. <ref>[http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/08/29/pakistan.negotiations/ ભુટ્ટો: 'મુશર્રફ લશ્કરના વડા તરીકેનું પદ છોડવા તૈયાર છે'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127030148/http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/08/29/Pakistan.negotiations/ |date=2012-01-27 }} 29 ઓગસ્ટ, 2007</ref><ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/08/29/AR2007082900495.html?nav=rss_world મુશર્રફ લશ્કરી વડા તરીકેનું પદ છોડ તેવી ભુટ્ટોને અપેક્ષા] 29 ઓગસ્ટ, 2007</ref> [[1 સપ્ટેમ્બર]], [[2007]]ના રોજ ભુટ્ટોએ બહુ જલ્દી પાકિસ્તાન પરત ફરવાની જાહેરાત કરી, પછી ભલે તે મુશર્રફ સાથેના સત્તા વહેંચણીના સોદામાં સફળ થાય કે નહીં. <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6974083.stm|title= BBC NEWS, Bhutto vows early Pakistan return}}</ref> [[17 સપ્ટેમ્બર]], [[2007]]ના રોજ, ભુટ્ટોએ મુશર્રફના સાથી પક્ષો પર લોકશાહીની સુધારણા અને સત્તા-વહેંચણીનો ઇનકાર કરીને પાકિસ્તાનને કટોકટીમાં ધકેલી દેવાનો આરોપ મુક્યો. છ અરજીઓ પર સુનાવણી કરી રહેલી [[પાકિસ્તાનની સુપ્રિમ કોર્ટ|સુપ્રિમ કોર્ટ]]ના નવ ન્યાયમૂર્તિઓની સમિતીએ (જેમાં પાકિસ્તાનના સૌથી મોટા [[ઇસ્લામિક|મુસ્લિમ]] જૂથ, [[જમાત-એ-ઇસ્લામિ]]ની અરજીનો પણ સમાવેશ થાય છે)એવું જણાવ્યું હતું કે પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિના સ્થાન માટે ઉમેદવારી નોંધાવવા મુશર્રફ ગેરલાયક છે. ભુટ્ટોએ એવું જણાવ્યું કે તેનો પક્ષ કોઇ એક વિરોધી જૂથ અને સંભવિત રીતે [[નવાઝ શરિફ]] સાથે જોડાઇ શકે. એટર્ની-જનરલ મલિક મોહમ્મદ કય્યામે એવું સૂચવ્યું હતું કે [[ચૂંટણી પંચ]] [[પેન્ડન્ટ લાઇટ]] રાષ્ટ્રપતિ પદ માટેની ચૂંટણીની જાહેરાત કરવામાં ''અનિચ્છા'' દર્શાવતું હતું. ભુટ્ટોના પક્ષના [[ફરહતુલ્લાહ બાબર|ફરહતુલ્લાહ બાબરે]] એવું જણાવ્યું કે [[પાકિસ્તાનનું બંધારણ]] મુશર્રફને રાષ્ટ્રપતિ પદ માટેની ચૂંટણી લડતા રોકી શકે છે, કેમકે તેઓ અગાઉથી લશ્કરના વડા છે. "જનરલ મુશર્રફ રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી લડવા માટે ગેરલાયક ઠર્યા હોવાથી તેમણે પાકિસ્તાનના બંધારણમાં ખોટી અને ગેરકાયદેસર રીતે ચેડા કરવા ચૂંટણી પંચ પર પ્રભુત્વ મેળવ્યું હતું." <ref>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=3611002 |title= AP: Pakistani court hears cases on Musharraf}}</ref> મુશર્રફ સશસ્ત્ર દળોના કમાન્ડર-ઇન-ચીફના પદેથી રાજીનામું આપીને એક સામાન્ય નાગરિક તરીકેની ભૂમિક ભજવવા માટે તૈયાર હતા. તેઓ ફરી ચૂંટાવા માટે હજુ પણ કાનૂની અવરોધોનો સામનો કરી રહ્યા છે. 2 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ જનરલ મુશર્રફે લેફ્ટનન્ટ જનરલ [[અશફાક કયાની]]ને [[8 ઓક્ટોબર]]ના રોજથી એ હેતુ સાથે આર્મીના સહાયક વડા બનાવ્યા કે જો મુશર્રફ રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણી જીતી જાય તો તેઓ લશ્કરી પદ પરથી રાજીનામું આપશે અને કયાની લશ્કરના વડા બનશે. આ દરમિયાન, પ્રધાન [[શેખ રશિદ અહેમદ|શેખ રશિદ એહમદે]] એવું જણાવ્યું હતું કે બાકી રહેલા ભ્રષ્ટાચારના આરોપો સાથે અધિકારીઓ બેનઝિર ભુટ્ટોને [[માફી]] આફવા માટે સંમત થયા છે. તેમણે સરળ પ્રવાસ અને નાગરિક કાયદાઓ હેઠળ આવવા પર ભાર મુક્યો હતો અને પરવેઝ મુશર્રફને લશ્કરી પદનો ત્યાગ કરવા જણાવ્યું હતું. <ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2007/10/02/world/asia/03pakistan.html?hp|title= New York Times, Maneuvering Before Vote in Pakistan}}</ref> 5 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ મુશર્રફે પૂર્વ વડા પ્રધાન નવાઝ શરિફ સિવાય ભુટ્ટો અને અન્ય રાજકીય નેતાઓને માફી આપતા નેશનલ રિકન્સીલેશન ઓર્ડિનન્સ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા અને શરિફ સામે ભ્રષ્ટાચારના આરોપો સહિતના બધા જ કોર્ટ કેસોને ચાલુ રાખ્યા હતા. આ વટહુકમ મુશર્રફ મહત્ત્વની રાષ્ટ્રપતિ પદ માટેની ચૂંટણી લડ્યા તેના એક દિવસ પહેલા કરાયો હતો. ભુટ્ટોના બંને વિરોધી પક્ષો પીપીપી (PPP)અને શાસક પક્ષ પીએમએલક્યૂ આ સોદા અંગે અગાઉથી વાટાઘાટોમાં સામેલ હતા. <ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2007/oct/05pak2.htm|title=Musharraf signs national reconciliation ordinance}}</ref> તેના બદલામાં ભુટ્ટો અને પીપીપીએ રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણીનો વિરોધ ન કરવાની સંમતિ દર્શાવી. <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7031070.stm|title=Musharraf wins presidential vote}}</ref> 6 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ મુશર્રફ રાષ્ટ્રપતિ પદ માટેની સંસદીય ચૂંટણીમાં વિજય મેળવ્યો. આમ છતાં, સુપ્રિમ કોર્ટે એવું ઠરાવ્યું કે મુશર્રફ આર્મીના જનરનલના પદ સાથે રાષ્ટ્રપતિ બને તે કાયદેસર છે કે કેમ તે નક્કી થાય ત્યાં સુધી કોઇ વિજેતા અધિકૃત રીતે હોદ્દો ધારણ કરી શકે નહીં. ભુટ્ટોનો પીપીપી (PPP)પક્ષ ચૂંટણીનો બહિષ્કાર કરનારા અન્ય વિરોધ પક્ષો સાથે જોડાયો ન હતો, પરંતુ તે મતદાનથી દૂર રહ્યો હતો. <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7031070.stm|title= BBC NEWS, Musharraf 'wins presidency vote'}}</ref> ત્યારબાદ, ભુટ્ટોએ રાષ્ટ્રપતિને સમાન સલામતી કવચની માગણી કરી હતી. ભુટ્ટો પાતાના રક્ષણ માટે કેટલીક વિદેશી સલામતી સંસ્થાઓ સાથે પણ કરાર કર્યા હતા. === પરત === [[ચિત્ર:Benazir Bhutto house arrest VOA News.jpg|thumb|right|નજર કેદ હેઠળ, બેનઝિર ભુટ્ટોએ તેમના ઘરની બહાર ટેકેદારો સાથે વાત કરી હતી.]] ભુટ્ટો અગાઉથી પોતાના રહેલા જોખમ વિષે જાણતા હતા કે લાંબા સ્વદેશત્યાગ બાદ નેતાના પદ માટે લડવા માટે પરત આવી રહ્યા હોવાથી તેનું આ પરિણામ આવી શકે છે. 28 સપ્ટેમ્બર, 2007ના રોજ એક મુલાકાતમાં [[સીએનએન]] પર પત્રકાર [[વોલ્ફ બ્લિત્ઝર|વોલ્ફ બ્લિટ્ઝર]] સમક્ષ તેમના પર હુમલાની શક્યતાનો સ્વીકાર કર્યો હતો. <ref>[http://quranbible.wordpress.com/2007/09/28/benazir-bhutto-on-cnn/ વોલ્ફ બ્લિત્ઝરની મુલાકાત] [[28 સપ્ટેમ્બર]], [[2007]]</ref> [[દૂબઇ]] અને [[લંડન]]માં આઠ વર્ષના દેશવટા બાદ, ભુટ્ટો 18 ઓક્ટોબર, 2007ના રોજ [[પાકિસ્તાનની સામાન્ય ચૂંટણી, 2008|2008ની રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓ]]ની તૈયારી માટે [[કરાચિ]] પરત ફર્યા હતા. <ref name="cbcreturn">{{cite news |url=http://www.cbc.ca/world/story/2007/10/17/bhutto.html |title=Supporters flock to Karachi for Bhutto's return |date=2007-10-17 |publisher= CBC News}}</ref><ref>{{cite news |title=Huge crowds greet Bhutto return |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7050274.stm |publisher=[[BBC News]] |date=2007-10-18 |access-date=2007-10-18}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20121105205028/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2005%5C12%5C15%5Cstory_15-12-2005_pg7_33 વિરોધ પક્ષનો વોક આઉટ: દેશના માધ્યમોએ બેનઝિર પર આરોપ મુક્યો] December 15, 2005</ref><ref>{{cite web|url=http://iht.com/articles/2007/10/18/asia/19pakistan.php|title=iht.com/articles/2007/10/18/asia/19pakistan.php |title=Bhutto returns to Pakistan after 8 years |date=2007-10-18}}</ref> 18 ઓક્ટબોર, 2007ના રોજ કરાચિમાં એક જાહેર સરઘસના માર્ગમાં ભુટ્ટોના આગમનના થોડા સમયમાં જ બે ધડાકા થયા હતા અને તેમણે [[જિન્નાહ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] છોડી દીધું હતું. તેઓ ઘાયલ ન થયા પરંતુ પાછળથી ખબર પડી કે આ ધડાકા [[2007માં કરાચિમાં બોમ્બીંગ|આત્મઘાતી બોમ્બ હુમલા]] હતા, જેમાં 136 લોકો મૃત્યુ પામ્યા અને 450 ઘાયલ થયા હતા. મૃતકોમાં તેમના પક્ષ પીપીપીના 50 સલામતી રક્ષકોનો સમાવેશ થયો હતો કે જેમણે સંભવિત બોમ્બરોની તેમને બચાવવા માટે ટ્રક ફરતે માનવ સાંકળની રચના કરી હતી. આ ઉપરાંત તેમાં છ પોલિસ અધિકારીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. ઘણા વરિષ્ઠ અધિકારીઓને તેમાં ઇજા પામ્યા હતા. કરાચિમાં દસ કલાકની પરેડ બાદ ભુટ્ટો સ્ટીલ કમાન્ડ સેન્ટરમાં તેમના સૂજી ગયેલા પગમાંથી સેન્ડલ કાઢવા માટે નીચે વળ્યા તેની થોડી મિનીટો પહેલા જ બોમ્બ ફુટ્યો હતો. <ref>[http://www.parade.com/benazir_bhutto_interview.html એ રોંગ મસ્ટ બી રાઇટ્ડ] પાકિસ્તાનમાં ગેઇલ શીહી દ્વારા લેવામાં આવેલી મુલાકાતમાં, જણાવાયું: "હું તે છું જેનાથી ત્રાસવાદીઓ સૌથી વધુ ડરે છે", પરેડ સામાયિકમાં પ્રકાશિત, રવિવાર 6 જાન્યુઆરી, 2008:</ref> તેમને આ સ્થાનેથી કોઇ પણ ઇજા વિના બચાવી લેવાયા હતા. <ref name="afterbombingNYT">{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2007/10/20/world/asia/20Pakistan.html?pagewanted=2 |title=After Bombing, Bhutto Assails Officials' Ties |date=2007-10-20 |publisher=New York Times}}</ref> ત્યારબાદ ભુટ્ટોએ એવો દાવો કર્યો હતો કે તેમણે પાકિસ્તાનની સરકારને એવી ચેતવણી આપી હતી કે તેમના પાકિસ્તાન પરત આવવાથી આત્મઘાતી બોમ્બરોની ટુકડી તેમના પર હુમલો કરશે, પરંતુ સરકાર તે અંગે કોઇ પગલા લેવામાં નિષ્ફળ રહી હતી.તેમણે ખુબ જ સંભાળીને આ હુમલા માટે [[પરવેઝ મુશર્રફ]]ને જવાબદાર ગણાવ્યા ન હતા અને તેના બદલે સરકારમાં રહેલા એવા લોકો કે જેઓ [[ઇસ્લામિક બળવાખોરો|મુસ્લિમ બળવાખોરો]]ને ઉત્તજેન આપવા માટે તેમના સ્થાન અને સત્તાનો દૂરૂપયોગ કરી રહ્યા છે તેવા લોકો પર આરોપ મુક્યો હતો. તેમની જાન લેવા માટે કરવામાં આવેલા પ્રયત્નના થોડા સમયમાં ભુટ્ટોએ આ હુમલા પાછળ જવાબદાર ચાર શંકાસ્પદ વ્યક્તિઓના નામ સાથેનો એક પત્ર મુશર્રફને લખ્યો હતો. આ નામોમાં વિરોધી પક્ષ પીએમએલ-ક્યૂના રાજકારણી અને પાકિસ્તાનના પંજાબ પ્રાંતના મુખ્ય પ્રધાન, [[ચૌધરી પરવેઝ ઇલાહી]], [[ઇન્ટર-સર્વિસ ઇન્ટેલિજન્સ|ઇન્ટર સર્વિસીઝ ઇન્ટેલિજન્સ]]ના પૂર્વ ડિરેક્ટર, [[હમિદ ગુલ]] અને દેશની તપાસ સંસ્થાના અન્ય અધિકારી ડિરેક્ટર જનરલ ઓફ ઇન્ટેલિજન્સ બ્યૂરો, [[ઇજાઝ શાહ]]નો સમાવેશ થતો હતો. આ વ્યક્તિઓ જનરલ મુશર્રફના ખૂબ નજીકના સાથીદારો હતા. ભુટ્ટો મુખ્યત્વે પાકિસ્તાનની મુખ્ય મિલિટરી તપાસ સેવા અને સરકારના અન્ય વિભાગો પર તેમના વિરૂદ્ધ કામ કરવાનો આરોપો મુકવાનો લાંબો ઇતિહાસ ધરાવે છે, કેમકે તેઓ ભુટ્ટોના ઉદાર અને સાંપ્રદાયિક એજન્ડાના વિરોધી હતા. ભુટ્ટોએ એવો દાવો કર્યો હતો કે આઇએસઆઇએ દાયકાઓ સુધી [[કાશ્મિર]] અને [[અફઘાનિસ્તાન]]માં બળવાખોરોના મુસ્લિમ જૂથોને ટેકો આપ્યો છે. <ref name="afterbombingNYT"/> તેણી તેમના વાહનો અને માનવીય સાંકળ બનાવીને ઉભેલા ટેકેદારોએ તેમને રક્ષણ પુરુ પાડ્યું હતું, જેમણે સંભવિત બોમ્બરોને તેમની નજીક આવતા રોકવા માટે તેમના ફરતે માનવ સાંકળ રચી હતી. પીપીપીના સૂત્રોના મતે, ઘાયલ થયેલા કુલ વ્યક્તિઓની સંખ્યા 1000 હતી અને ઓછામાં ઓછામાં 160 વ્યક્તિઓના મોત થયા હતા. (''ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ'' ના અહેવાલ પ્રમાણે ૧૩૪ના મૃત્યુ થયા હતા અને ૪૫૦ વ્યક્તિઓ ઘવાયા હતા). થોડા દિવસો બાદ, ભુટ્ટોના વકીલ સેનેટર [[ફારૂક એચ. નાઇક|ફારૂક એચ. નાઇકે]] જણાવ્યું કે તેમના અસીલના મોતની ધમકી આપતો એક પત્ર તેમને મળ્યો છે. === 2007ની કટોકટીની સ્થિતી અને પ્રતિભાવો === 3 નવેમ્બર, 2007ના રોજ, રાષ્ટ્રપતિ પરવેઝ મુશર્રફે પાકિસ્તાનની સુપ્રિમ કોર્ટ દ્વારા લેવામાં આવેલા પગલા અને રાષ્ટ્રમાં ધાર્મિક ઉગ્રતાવાદનું કારણ આપીને પાકિસ્તાનમાં કટોકટીની જાહેરાત કરી. દૂબઇમાં કુટુંબની મુલાકાત થંભાવીને ભુટ્ટો દેશમાં પરત ફર્યા. એરપોર્ટ પર ટેકેદારો દ્વારા નારા બોલીને તેમનું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું. કેટલાક કલાકો સુધી વિમાનમાં રહ્યા બાદ હજારો ટેકેદારો સાથે તેમણે તેમના [[લાહોર]] ખાતેના ઘર તરફ પ્રયાણ કર્યું હતું. પાકિસ્તાન રાજકીય કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યું હોવાનું સ્વીકારતા ભુટ્ટોએ જણાવ્યું હતું કે મુશર્રફે લાદેલી કટોકટી પાછી ખેંચવામાં નહીં આવે તો દેશમાં ઉચિત ચૂંટણીની યોજના મુશ્કેલીભરી બની જશે. તેમણે એવી ટિપ્પણી કરી હતી કે "ઉગ્રવાદીઓ માટે સરમુખત્યારશાહીની અને સરમુખત્યારશાહી માટે ઉગ્રવાદીઓની જરૂર હોય છે." <ref>[http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=3815764 મુશર્રફે પાકિસ્તાનમાં કટોકટી જાહેર કરી], મેથ્યુ પેનિંગ્ટન, એપી, 3 નવેમ્બર, 2007</ref><ref>{{cite news|url = http://www.pr-inside.com/pakistani-opposition-leader-bhutto-returns-r281794.htm|title = Pakistani opposition leader Bhutto returns to Karachi|publisher = PR Inside|date = [[2007-11-03]]|access-date = 2007-11-03|archive-date = 2007-11-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20071106014307/http://www.pr-inside.com/pakistani-opposition-leader-bhutto-returns-r281794.htm|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite news |url= http://www.ibnlive.com/news/benazir-returns-to-pak-faces-no-problem/51692-2.html |title= Benazir returns to Pak, faces no problem |date= [[2007-11-03]] |access-date= 2007-11-03 |publisher= IBN Live |archive-date= 2007-11-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071105071245/http://www.ibnlive.com/news/benazir-returns-to-pak-faces-no-problem/51692-2.html |url-status= dead }}</ref> {{Wikinews|Pakistan lifts house arrest of former PM Benazir Bhutto}} 8 નવેમ્બર, 2007ના રોજ, ભુટ્ટો કટોકટીની સ્થિતીનો વિરોધ કરવા માટેના સરઘસની નેતાગીરી અને સંબોધન કરવા માટે જઇ રહ્યા હતા તે અગાઉ થોડા કલાકો માટે તેમને [[નજર કેદ|નજરકેદ]]માં રાખવામાં આવ્યા હતા. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં [[નેશનલ પબ્લિક રેડિયો]] સાથેની મુલાકાતમાં, શ્રીમતી ભુટ્ટોએ જણાવ્યું, "મને ઘરમાં હિલચાલની સ્વતંત્રતા છે.ઘરની બહાર મને હિલચાલની કોઇ સ્વતંત્રતા નથી. તેમણે ઘરમાં મોટા પ્રમાણમાં પોલિસના જવાનો મુક્યા છે. અમારા ઘરની પ્રત્યેક ચાર દિવાલની પાસે 1,000 એમ કુલ 4,000 જવાનો તૈનાત છે. તેમણે પાડોશીઓના ઘરમાં પણ પ્રવેશ કરી લીધો છે. અને હું એક પોલિસ જવાનને કરી રહી હતી કે, તમે અમારા પછી અહીંયા રહેશો? તમારે ઓસામા બિન લાદેનને શોધવા ન જવું જોઇએ? અને તેણે કહ્યું, 'મને માફ કરો, આ મારી નોકરી છે.' અમે એ જ કરી રહ્યા છીએ જે અમને કહેવામાં આવ્યું છે.'"<ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=16245030 સ્ટીવ ઇનસ્કીપ સાથે એનપીઆર ટેલિફોન મુલાકાત] 13 નવેમ્બર, 2007</ref> બીજા દિવસે, પાકિસ્તાન સરકારે એવી જાહેરાત કરી કે ભુટ્ટોની ધરપકડનો વોરન્ટ પાછો ખેંચી લેવામાં આવે છે અને હવે તે પ્રવાસ કરવા અને જાહેર સભાઓમાં ભાગ લેવા માટે સ્વતંત્ર છે. આમ છતાં, અન્ય વિરોધી રાજકીય પક્ષોના નેતાઓ પર જાહેરમાં બોલવા પર પ્રતિબંધ જારી રહ્યો. === 2008ની ચૂંટણીઓ માટે તૈયારી === 2 નવેમ્બર, 2007ના રોજ, ભુટ્ટો અલ જઝારા ટીવી પર ડેવિડ ફ્રોસ્ટ સાથેની એક મુલાકાતમાં ભાગ લીધો, જ્યારે તેણે એવો દાવો કર્યો કે ઓસામા બિન લાદેનું ખૂન અહેમદ ઓમર સઇદ શેખ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે, જે યુ.એસ.ના પત્રકાર ડેનિયલ પર્લના અપહરણ અને ખૂનના કેસના આરોપીમાંનો એક છે. ફ્રોસ્ટે બિન લાદેન મૃત્યુ પામ્યા છે અંગે કોઇ પ્રતિપ્રશ્ન ક્યારેય ન કર્યો. <ref>{{cite web|url=http://www.daily.pk/politics/politicalnews/10397--so-who-did-kill-benazir-bhutto-.html|title=So who did kill Benazir Bhutto?|date=2009-06-11|access-date=2009-10-01|archive-date=2009-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090611111040/http://www.daily.pk/politics/politicalnews/10397--so-who-did-kill-benazir-bhutto-.html|url-status=dead}}</ref> 24 નવેમ્બર, 2007ના રોજ, ભુટ્ટોએ જાન્યુઆરીની સંસદીય ચૂંટણીઓ માટે ઉમેદવારી પત્ર સુપરત કર્યું; બે દિવસ બાદ, તેણે લરકાના મતદારક્ષેત્રમાં બે નિયમિત બેઠકો માટે ઉમેદવારી પત્ર ભર્યું. પાકિસ્તાનના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન [[નવાઝ શરિફ]] [[સાઉદી અરેબિયા]]માં સાત વર્ષ લાંબા દેશવટા બાદ પાકિસ્તાનમાં આવી ઉમેદવારી નોંધવી હોવાથી ભુટ્ટોએ તેમ કર્યું હતું. <ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2007/dec/04pakemergency.htm|title=Sharif, Bhutto set aside differences |date=2007-12-04}}</ref> લશ્કરના વડા પદનો ત્યાગ કર્યા બાદ 30 નવેમ્બર, 2007ના રોજ બીજી વખત પણ આ વખત નાગરિક રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ચૂંટાયા બાદ, મુશર્રફે [[16 ડિસેમ્બર]]ના રોજ પાકિસ્તાન પરથી કટોકટી ઉઠાવી લેવાના આયોજનની જાહેરાત કરી હતી. ભુટ્ટોએ આ જાહેરાતને આવકારી હતી અને તેમના પક્ષના સ્થાનિક મુદ્દાઓ સાથે ચૂંટણી ઢંઢેરાની રૂપરેખાની જાહેરાત કરી હતી. ભુટ્ટોએ [[ઇસ્લામાબાદ]] ખાતે પત્રકારોને જણાવ્યું હતું કે તેમનો પક્ષ, પીપીપી (PPP)પાંચ ઇ પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરશે: એમ્પ્લોયમેન્ટ, એજ્યુકેશન, એનર્જી, એન્વાયર્નમેન્ટ, ઇક્વાલિટી. <ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/11/29/pakistan.musharraf/ |title=Musharraf: State of emergency will end before elections|date=2007-11-29}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.forbes.com/afxnewslimited/feeds/afx/2007/11/30/afx4390340.html |title=Pakistan's Bhutto launches election manifesto |date=2007-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516211515/http://www.forbes.com/afxnewslimited/feeds/afx/2007/11/30/afx4390340.html |archive-date=2008-05-16 |access-date=2009-10-01 |url-status=live }}</ref> 4 ડિસેમ્બર, 2007ના રોજ, ભુટ્ટો એ વાત જાહેર કરવા માટે નવાઝ શરિફને મળ્યા હતા કે મુશર્રફે જાન્યુઆરીની સંસદીય ચૂંટણી પહેલા કટોકટીનો અંત લાવવાનું વચન પૂર્ણ કર્યું છે અને તેઓ અનુસાર નહીં વર્તે તો મતદાનનો બહિષ્કાર કરવાની ધમકી આપી હતી. તેમણે સમિતની સ્થાપના કરવાનું વચન આપ્યું હતું કે જે એવી માગોની યાદી મુશર્રફ સમક્ષ પ્રસ્તુત કરશે જેના પર તેમની ચૂંટણીમાં ઉમેદવારી આધારિત હતી. <ref>{{cite web|url=http://www.iht.com/articles/2007/11/29/opinion/edpak.php|title=Sharif, Bhutto and the ex-general|date=2007-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080220021248/http://www.iht.com/articles/2007/11/29/opinion/edpak.php|archive-date=2008-02-20|access-date=2009-10-01|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newsweek.com/id/73724|title=Ultimatum Delivered: Pakistan's leading opposition leaders have united (sort of) against President Pervez Musharraf. But their impact will probably be minimal |date=2007-12-04}}</ref> 8 ડિસેમ્બર, 2007ના રોજ, ત્રણ અજાણ્યા ગનમેન [[બલોચિસ્તાન(પાકિસ્તાન)|બલુચિસ્તાન]]ના દક્ષિણ પશ્ચિમ પ્રાંતમાં આવેલી ભુટ્ટોની પીપીપી (PPP)ઓફિસમાં ધસી આવ્યા હતા. ભુટ્ટોના ત્રણ ટેકેદારો માર્યા ગયા હતા. <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/7134027.stm|title=Gunmen kill Bhutto's supporters |date=2007-12-08}}</ref> == હત્યા == {{Wikinews|Benazir Bhutto killed in suicide attack}} 27 ડિસેમ્બર, 2007ના રોજ ([[બોક્સિંગ ડે]], વર્ષ [[2004નો ભારતીય હિંદ મહાસાગરનો ભૂકંપ|2004ના ભારતીય દરિયામાં આવેલા ભૂકંપ]] બાદની ત્રીજી વરસી), [[લિયાકત નેશનલ બાગ]] ખાતે પીપીપી (PPP)માટે ઝુંબેશ સભા માટે નીકળતા ભુટ્ટોનું ખૂન કરવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેમણે જાન્યુઆરી 2008ની સંસદીય ચૂંટણી માટે પક્ષના ટેકેદારોને તેજાબીભર્યું ભાષણ કર્યું હતું. તેમના બુલેટપ્રુફ વાહનમાં પ્રવેશ્યા બાદ, ભુટ્ટો સનરૂફમાંથી કાર્યકરોનું અભિવાદન કરવા માટે ઉભા થયા હતા. આ સમયે, ગનમેને તેમના પર ગોળીબાર કર્યો હતો અને ત્યારબાદ વાહન પાસે ફેકેલા વિસ્ફોટકોને કારણે આશરે 20 લોકોનું મોત નિપજ્યું હતું. <ref>{{cite web |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/02/08/pakistan.bhutto/index.html |title=Scotland Yard: Bomb blast killed Bhutto |date=2008-02-08 |access-date=2009-10-01 |archive-date=2012-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020121723/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/02/08/pakistan.bhutto/index.html |url-status=dead }}</ref> ભુટ્ટો ખૂબ ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા હતા અને તેમને તાત્કાલિક [[રાવલપિંડી જનરલ હોસ્પિટલ]] ખાતે લઇ જવામાં આવ્યા હતા. તેમને 17:35ના [[પાકિસ્તાનનો સ્થાનિક સમય|સ્થાનિક સમયે]] સર્જરીમાં લઇ જવામાં આવ્યા હતા અને 18:16 વાગ્યે તેમને મૃત જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>[http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/27/bhutto.photographer/index.html ભુટ્ટોનો ફોટોગ્રાફર: 'ગોળીઓ છુટી અને તેઓ નીચે પડી ગયા'] સીએનએન</ref><ref>{{cite news|publisher=BBC News|title=Benazir Bhutto 'killed in blast' |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/7161590.stm |date=2007-12-27}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/27/pakistan.bhutto/ |title=Benazir Bhutto assassinated|date=2007-12-27}}</ref> ભુટ્ટોનો મૃતદેહ [[સિંધ]]ના [[લરકાના જિલ્લો|લરકાના જિલ્લા]]માં [[ગરહી ખુદા બક્ષ|ગર્હી ખુદા બક્સ]] લઇ જવામાં આવ્યો હતો અને તેમના કુટુંબની કબરોમાં તેમના પિતાની કબરની બાજુમાં જ દાટવામાં આવ્યા હતા, જેમાં હજારો-લાખો શોકાતુર લોકોએ ભાગ લીધો હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20070037081&ch=12/28/2007%2011:37:00%20AM |title=Bhutto's body in Larkana for burial |date=2007-12-28 |access-date=2007-12-28 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="flownhome">{{cite news|publisher=CNN Asia|title=Bhutto's body flown home|url=http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/27/pakistan.friday/index.html|date=2007-12-27}}</ref><ref>[http://www.nytimes.com/2007/12/29/world/asia/29pakistan.html પાકિસ્તાને ભુટ્ટોને દાડ્યા અને વધુ તોફાન માટે મજબૂત બન્યા] 29 ડિસેમ્બર, 2007.</ref> મૃત્યુના મૂળ કારણ અંગે કેટલાક મતભેદ પ્રવર્તતા હતા. ભુટ્ટોના પતિએ મૃત્યુ બાદ કરવામાં આવનાર [[ઓટોપ્સી]] કે [[પોસ્ટ-મોર્ટમ]] કરવાની મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7165892.stm ભુટ્ટોની હત્યા: એક ચાવીરૂપ પ્રશ્ન] 31 ડિસેમ્બર, 2007.</ref> 28 ડિસેમ્બર, 2007ના રોજ પાકિસ્તાનના ગૃહ મંત્રાલયે એવું જણાવ્યું હતું, "ભુટ્ટો વાહનમાં નીચે બેસીને પોતાનો બચાવ કરવા ગયા ત્યારે તેમનું મૃત્યુ થયું હતું અને ધડાકાને કારણે તેમનું માથું સનરૂફ સાથે જોડાયેલા લિવર સાથે ભટકાયું હતું અને તેને પગલે તેમની ખોપરીમાં ઇજા થઇ હતી". <ref>{{cite news |title=Bhutto Assassination: Bhutto's Last Moments Captured on Tape |publisher=Reuters |date=2007-12-28 |url=http://www.webcastr.com/videos/news/bhuttos-last-moments-captured-on-tape.html |access-date=2007-12-29 |archive-date=2007-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071231000554/http://www.webcastr.com/videos/news/bhuttos-last-moments-captured-on-tape.html |url-status=dead }}</ref> આમ છતાં, હોસ્પિટલના પ્રવક્તાએ અગાઉ જણાવ્યું હતું કે તેમના માથામાં બોમ્બ ફુટતા વેરાયેલા ધાતનું ટુકડાને કારણે ઇજા થઇ હતી અને તે મોતનું કારણ બન્યું હતું. <ref>[https://web.archive.org/web/20080109200914/http://news.yahoo.com/s/afp/20071228/wl_afp/pakistanattacksbhuttocause સન રૂફના ફટકા બાદ ભુટ્ટોનું મૃત્યું થયું હતું.] 28 ડિસેમ્બર, 2007.</ref><ref name="skullfracture">[http://www.nytimes.com/aponline/world/AP-Pakistan-Investigation.html પાકિસ્તાન: ભુટ્ટોનું મૃત્યુ ખોપરી ફાટવાથી થયું હતું.]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''ધી એસોશિએટેડ પ્રેસ'' દ્વારા પ્રકાશિત: 28 ડિસેમ્બર, 2007. NewYorkTimes.com દ્વારા સુપરત</ref> ભુટ્ટોના સહાયકોએ પણ ગૃહ મંત્રાલયના કારણોને ખોટા ગણાવ્યા હતા. <ref>{{cite web |url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,22983841-5012747,00.html |title=Bhutto death explanation 'pack of lies' |access-date=2007-12-28 |publisher=[[Herald Sun]] |archive-date=2007-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071230211736/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,22983841-5012747,00.html |url-status=dead }}</ref> [[31 ડિસેમ્બર]]ના રોજ, સીએનએને પીડીએફ ફાઇલ તરીકે કહેવાતો ઇમર્જન્સી રૂમ એડમીશન રિપોર્ટ મુક્યો હતો. આ દસ્તાવેજમાં બધા જ ફિઝીશીયનો દ્વારા હસ્તાક્ષર કરાયો હોય તેવું લાગતું હતું, જેમાં એવું નોંધવામાં આવ્યું હતું કે ઇજામાં કોઇ આંતરિક વસ્તુ મળી આવી ન હતી. <ref>{{cite news |title = Bhutto's murder: Many theories, many questions |publisher=[[CNN]] |date=2007-12-31 |url =http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/31/bhutto.evidence/index.html |access-date =2008-01-01}}</ref> [[અલ-કાઇદા]] કમાન્ડર [[મુસત્ફા અબુ અલ-યાઝિદ|મુસ્તફા અબુ અલ-યાઝિદે]] ભુટ્ટોને "અમેરિકાની સૌથી મૂલ્યવાન સંપત્તિ" ગણાવીને આ હુમલાની જવાબદારી સ્વીકારી હતી. <ref>{{cite web |url=http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20070037061&ch=12/28/2007%208:21:00%20AM |title=Al-Qaida claims Bhutto assassination |date=2007-12-28 |access-date=2007-12-28 |archive-date=2008-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080101041617/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20070037061 |url-status=dead }}</ref> પાકિસ્તાનની સરકારે પણ એવું જણાવ્યું હતું કે આ હત્યા પાછળ અલ-કાઇદા જવાબદાર હોવાના પુરાવા તેમની પાસે હતા. [[સીએનએન]] માટેના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું: "ગૃહ મંત્રાલયે પાકિસ્તાનના [[જીયો ટીવી]]ને અગાઉ જણાવ્યું હતું કે આત્મઘાતી બોમ્બરો અલ-કાઇદા સાથે જોડાણ ધરાવતા બળવાખોરોના જૂથ [[Lashkar i Jhangvi|લશ્કર આઇ ઝંગ્વી]] સાથે સંકળાયેલા હતા, જેન પાકિસ્તાનની સરકાર હજારો લોકોના મૃત્યુ માટે જવાબદાર માને છે." <ref>[http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/28/pakistan.friday/index.html સન રૂફના ફટકા બાદ ભુટ્ટોનું મૃત્યુ થયું હતું.] 28 ડિસેમ્બર, 2007.</ref> પાકિસ્તાનની સરકારે એવો દાવો કર્યો હતો કે [[બેઇતુલ્લાહ મેહસૂદ]] આ હત્યા પાછળનો માસ્ટર માઇન્ડ હતો. <ref>{{cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3105443.ece |title=Named: the al-Qaeda chief who 'masterminded murder' |date=2007-12-29 |access-date=2007-12-29 |archive-date=2011-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512174530/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3105443.ece |url-status=dead }}</ref> વર્ષ 1999માં પૂર્વ વડા પ્રધાન [[નવાઝ શરિફ]]ની પણ હત્યા કરવાનો પ્રયત્ન કરનાર, અલ-કાઇદા સાથે જોડાયેલા [[વહાબી]] મુસ્લિમ ઉગ્રવાદી સંઠન [[લશ્કર આઇ ઝંગ્વી]] 54 વર્ષીય ભુટ્ટો સાથે અન્ય 20 લોકોના મૃત્યુ માટે જવાબદાર હોવાનું મનાય છે, પરંતુ ભુટ્ટોના કુટુંબ અને પીપીપી (PPP)દ્વારા એ વાતનો ઉગ્ર વિરોધ થયો કે ભુટ્ટોની હત્યા બેઇતુલ્લાહ મેહસૂદે કરી છે. <ref>{{cite web|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aWpSJGDLZJYQ&refer=home |title=Bhutto's Party Rejects Al-Qaeda Claim as Riots Spread (Update5) |date=2007-12-29 |access-date=2007-12-29}}</ref> 3 જાન્યુઆરી, 2008ના રોજ, રાષ્ટ્રપતિ પરવેઝ મુશર્રફે સત્તાવાર રીતે બેનઝિર ભુટ્ટોની હત્યામાં સંકળાયેલા હોવાનો કે તેમને પૂરતી સલામતી પૂરી પાડવામાં નિષ્ફળ ગયા હોવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. <ref>{{cite news |title=Musharraf Denies Allegations Of Involvement in Bhutto Killing |url=http://online.wsj.com/article/SB119937413291865045.html|publisher=[[Wall Street Journal]] |date=2008-01-03 |access-date=2008-01-03}}</ref>[[લશ્કર આઇ ઝંગ્વી|<ref>{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article3105443.ece |title=Named: the al-Qaeda chief who 'masterminded murder' |date=2007-12-29 |access-date=2007-12-29}}</ref>]] === પાકિસ્તાનમાં પ્રત્યાઘાતો === હત્યા બાદ, પ્રારંભમાં ફાટી નીકળેલા તોફાનોને પગલે આશરે 20 મૃત્યુ થયા હતા, જેમાંથી ત્રણ પોલિસ અધિકારીઓ હતા. આશરે 250 કાર બાળવામાં આવી; ભુટ્ટોના ગુસ્સે ભરાયેલા અને હતાશ થયેલા ટેકેદારોએ ભુ્ટ્ટોને જ્યાં રાખવામાં આવ્યા હતા તે હોસ્પિટલની બહાર પથ્થરમારો કર્યો હતો. <ref name="flownhome"/> પાકિસ્તાની સરકારે જણાવ્યું હતું કે 29 ડિસેમ્બર, 2007 સુધીમાં હુલ્લડે નવ ચૂંટણી કાર્યાલયો, 176 બેન્કો, 34 ગેસ સ્ટેશન્સ, 72 ટ્રેન કાર, 18 રેલવે સ્ટેશન અને હજારો કાર તથા દુકાનોમાં તોડફોડ કરી હતી. <ref>{{cite news |title=Mourners converge on Benazir's house ahead of meeting on poll plans |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200712301554.htm |publisher=Associated Press via The Hindu |date=2007-12-30 |access-date=2007-12-30 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પ્રતિસ્પર્ધી વિરોધ પક્ષ, [[પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લિગ (એન)]]ના વડા [[નવાઝ શરિફ|નવાઝ શરિફે]] જણાવ્યું હતું, "આ ભુટ્ટોના પક્ષ, અમારા પક્ષ અને સમગ્ર રાષ્ટ્ર માટે કરૂણાંતિકા છે." <ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/12/28/world/asia/28pakistan.html?pagewanted=2&_r=1&th&emc=th|title=Bhutto Assassination Ignites Disarray|publisher=New York Times|access-date=2007-12-28|date=2007-12-28|author=Salman Masood|coauthors=Carlotta Gall}}</ref> રાષ્ટ્રપતિ મુશર્રફે ત્રણ દિવસ માટે શોક જાહેર કર્યો હતો. 30 ડિસેમ્બર, 2007ના રોજ, પીપીપી (PPP)નેતાગીરીની બેઠક બાદની ન્યૂઝ કોન્ફરન્સમાં, ભુટ્ટોના વિધુર આસિફ અલી ઝરદારી અને પુત્ર [[બિલાવલ ભુટ્ટો ઝરદારી]]એ એવી જાહેરાત કર હતી કે 19 વર્ષના બિલાવલ તેમની માતાને સ્થાને પક્ષના વડા તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કરશે, તેના પિતા અસરકારક રીતે પક્ષનું સંચાલન કરશે જ્યાં સુધી તેમના પુત્ર [[ક્રિસ્ટ ચર્ચ, ઓક્સ્ફોર્ડ|ક્રિસ્ટ ચર્ચ, ઓક્સફોર્ડ]] ખાતે અભ્યાસ પૂર્ણ કરે. બિલાવલે જણાવ્યુ, "જ્યારે હું પાછો ફરીશ ત્યારે મારી માતા ચાહતા હતા તે રીતે હું પક્ષની આગેવાની કરવાનું વચન આપું છું." પીપીપીએ 8 જાન્યુઆરી, 2008ના રોજ આયોજિત સંસદીય ચૂંટણી માટે હાકલ કરી હતી અને આસિફ અલિ ઝરદારીએ જણાવ્યું કે પક્ષના ઉપાધ્યક્ષ મખદૂમ અમિન ફાહિમ વડા પ્રધાન પદ માટે પક્ષના શક્ય ઉમેદવાર બનશે. (બિલાવલ સંસદ માટે કાયદાકીય ઉંમર ધરાવતા ન હતા.) <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7164968.stm|title=Bhutto's son named as successor|publisher=BBC News|access-date=2007-12-31|date=2007-12-30}}</ref> [[30 ડિસેમ્બર]]ના રોજ, ભુટ્ટોના રાજકીય પક્ષ, [[પાકિસ્તાન પિપલ્સ પાર્ટી]] (પીપીપી) બેનઝિરના મૃત્યુ માટેની તપાસ માટે [[યુકે સરકાર]] અને [[સંયુક્ત રાષ્ટ્રો|યુનાઇટેડ નેશન્સ]]ની મદદ માગી હતી. <ref>{{cite news |title=PPP ask UK and UN for help |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7165209.stm|publisher=BBC|author=BBC |date=2007-12-30 |access-date=2007-12-30}}</ref> બિલાવલ ભુટ્ટો ઝરદારીની નિમણુંક તેમના માતાના પાકિસ્તાનના વિરોધ પક્ષના અધ્યક્ષ તરીકે થઇ હતી. બિલાવલ ફક્ત 19 વર્ષના છે.<ref>{{cite web|url=http://www.benazirbhutto.co.uk/Default.php|title=Mohtarma Benazir Bhutto (shaheed)|3=|access-date=2009-10-01|archive-date=2007-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20071229234449/http://www.benazirbhutto.co.uk/Default.php|url-status=dead}}</ref> 5 ફેબ્રુઆરી, 2008ના રોજ, પીપીપીએ શ્રીમતી ભુટ્ટોના રાજકીય વારસાની જાહેરાત કરી હતી, જે તેમણે પાકિસ્તાન પરત ફર્યાના બે સપ્તાહ પહેલા અને તેમની હત્યાના ફક્ત 12 સપ્તાહ પહેલા લખ્યો હતો, જેમાં તેમણે એવું જણાવ્યું હતું કે પક્ષમાં નવા નેતાની નિમણુંક ન થાય ત્યાં સુધી તેમના પતિ [[આસિફ અલિ ઝરદારી]] વડા તરીકે રહેશે. === આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિભાવો === ભુટ્ટોની હત્યા માટેના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિભાવોમાં સમગ્ર આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયે જંગી રીતે વખોડી નાખ્યો હતો. [[UN Security Council]][[યુએન સિક્યોરિટી કાઉન્સિલ|યુએન સિક્યોરિટી કાઉન્સિલે]] એક તાત્કાલિક બેઠક બોલાવી હતી અને સર્વસંમતિથી હત્યાને વખોડી કાઢી હતી. <ref>{{cite news |title=Security Council, in presidential statement, condemns 'in strongest terms' suicide attack that killed former prime minister of Pakistan |url=http://www.un.org/News/Press/docs//2007/sc9217.doc.htm |publisher=UN Department of Public Information |date=2007-12-27 |access-date=2007-12-28 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[આરબ લિગ#સેક્રેટરીઝ જનરલ|આરબ લિગ સેક્રેટરી જનરલ]] [[અમ્ર મૌસ્સા|આમ્ર મૌસ્સા]]એ જણાવ્યું હતું, "અમે આ હત્યા અને આંતકવાદી કૃત્યને વખોડી કાઢીએ છીએ અને તેમની આત્માને શાંતિ મળે તે માટે ખુદાની બંદગી કરી છીએ." <ref>{{cite news |title= Arab League condemns Bhutto's assassination|url=http://www.kuna.net.kw/newsagenciespublicsite/ArticleDetails.aspx?id=1870944&Language=en |publisher=Kuwait News Agency (KUNA)|date=2007-12-27 |access-date=2007-12-28}}</ref> ભારતના વડા પ્રધાન [[મનમોહન સિંઘ|મનમોહન સિંઘે]] જણાવ્યું કે તેઓ શ્રીમતિ બેનઝિર ભુટ્ટોની હત્યાના સમાચાર સાંભળીને તેમને ઉંડો આંચકો અને આઘાત લાગ્યો છે. [[...]] મારૂ હદયમાં આ ભયંકર આંચકાનો સામનો કરી રહેલા તેમના કુટુંબ અને અન્ય પાકિસ્તાનીઓ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ છે." <ref>{{cite news|first=Nilova|last=Roy|title=India expresses shock, horror at Bhutto's assassination|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/FullcoverageStoryPage.aspx?id=481be59c-a0d8-4224-b0ce-5a5a0fc97fb2Benazirassassinated_Special&MatchID1=4625&TeamID1=1&TeamID2=6&MatchType1=1&SeriesID1=1165&MatchID2=4617&TeamID3=3&TeamID4=4&MatchType2=1&SeriesID2=1163&PrimaryID=4625&Headline=India+expresses+shock%2c+horror|publisher=Hindustan Times|date=2007-12-27|access-date=2007-12-27|archive-date=2007-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20071230184326/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/FullcoverageStoryPage.aspx?id=481be59c-a0d8-4224-b0ce-5a5a0fc97fb2Benazirassassinated_Special&MatchID1=4625&TeamID1=1&TeamID2=6&MatchType1=1&SeriesID1=1165&MatchID2=4617&TeamID3=3&TeamID4=4&MatchType2=1&SeriesID2=1163&PrimaryID=4625&Headline=India+expresses+shock%2C+horror|url-status=dead}}</ref> [[યુનાઈટેડ કિંગ્ડમના વડાપ્રધાન|બ્રિટનના વડા પ્રધાન]] [[ગોર્ડન બ્રાઉન|ગોર્ડન બ્રાઉને]] જણાવ્યું, "બેનઝિર ભુટ્ટોની હત્યા કદાચ આતંકવાદીઓએ કરી હશે, પરંતુ પાકિસ્તાનમાં લોકશાહી ખતમ કરવા માટે આતંકવાદીઓને મંજૂરી આપવી જોઇએ નહીં અને આ ઘોર કૃત્યથી આંતકવાદીઓને અહીં, ત્યાં કે વિશ્વના કોઇ પણ ખૂણે નહીં જીતવા દઇએ તેવો વિચાર વધુ દ્રઢ બન્યો છે." <ref name="BBCReaction">{{cite news |title=Reactions to Bhutto assassination |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7161660.stm |publisher=BBC |date=2007-12-27 |access-date=2007-12-27}}</ref> [[President of the European Commission|યુરોપિયન કમિશનના રાષ્ટ્રપતિ]] [[જોઝ મેન્યુઅલ બેરોસો]]એ આ હુમલાને "લોકશાહી અને પાકિસ્તાનની વિરૂદ્ધનો" ગણાવીને વખોડી કાઢ્યો હતો અને આવી "આશા વ્યક્ત કરી હતી કે પાકિસ્તાન લોકશાહી શાસનમાં પરત ફરવા માટે મજબૂત રીતે આગળ વધતું રહેશે." <ref name="BBCReaction"/> યુએસના રાષ્ટ્રપતિ [[જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ|જ્યોર્જ ડબ્લ્યૂ બુશે]] આ હત્યાને ઘાતકી "ઉગ્રવાદીઓ દ્વારા ભરવામાં આવેલું કાયરતાભર્યું પગલું" ગણાવી વખોડી કાઢ્યું હતું અને "બેનઝિર ભુટ્ટોની યાદોને અંજલી અર્પણ કરી લોકશાહી પ્રક્રિયા સાથે આગળ વધવું જોઇએ, જેના માટે તેમણે નિર્ભયતાથી પોતાનો જીવ આપ્યો છે."<ref name="cnn">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/27/bhutto.reaction/|publisher=CNN|title=Bhutto's death heightens democracy concerns|access-date=2007-12-27|date=2007-12-27}}</ref> [[કાર્ડિનલ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ|વેટિકન સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ]] [[ટેર્કિસીયો બેર્ટોન|ટેર્કિસીયો બર્ટો]]ને [[પોપ બેનિડીક્ટ સોળમા]]નું દુ:ખ વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું, "પવિત્ર ફાધર ભુટ્ટોના કુટુંબના સભ્યો અને સમગ્ર પાકિસ્તાના રાષ્ટ્ર પ્રત્યે કરૂણા અને આધ્યાત્મિકતાની લાગણી વ્યક્ત કરે છે." <ref name="BBCReaction"/> [[ચીનના પિપલ્સના રિપબ્લિકનું વિદેશ બાબતોનું મંત્રાલય|ચીનના વિદેશ મંત્રાલય]]ના પ્રવક્તા કિન ગેન્ગે જણાવ્યું કે હતું કે ચીનને પાકિસ્તાનના "વિરોધ પક્ષના નેતાના બેનઝિર ભુ્ટ્ટોની હત્યાથી આઘાત લાગ્યો હતો" અને તેઓ "આતંકવાદી કૃત્યને વખોડી કાઢે છે."<ref>{{cite news|title = Global outrage over assassination|publisher = Al-Jazeera|url = http://english.aljazeera.net/NR/exeres/E933FBE1-6592-4764-A41F-17762EA7ABF8.htm|date = 2007-12-27|access-date = 2007-12-27}}</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/7161605.stm લાઇફ ઇન પિક્ચર્સ], [[બીબીસી]], છેલ્લી સુધારણા: ગુરૂવાર, 27 ડિસેમ્બર, 2007, 14:53 GMT</ref><ref>[http://www.newyorker.com/archive/1993/10/04/1993_10_04_082_TNY_CARDS_000365108 ભુટ્ટોની નિર્ણાયક પળ], 4 ઓક્ટોબર, 1993, માહિતી [[ધ ન્યુયોર્કર|ધી ન્યૂ યોર્કર]] મેરી એની વેવર દ્વારા</ref>[[યુરોપિયન કમિશનના અધ્યક્ષ]] === સ્કોટલેન્ડ યાર્ડ દ્વારા તપાસ === પાકિસ્તાન સરકાર દ્વારા બ્રિટનના તપાસ નિષ્ણાતોને હત્યા અંગે તપાસ કરવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. ગુનાના ઘટના સ્થળેથી બધુ ઉઠાવી લેવામાં આવ્યું હોવાથી અને આસિફ અલિ ઝરદારીએ પોસ્ટ મોર્ટમની મંજરી આપવાનો ઇનકાર કરતા તપાસમાં તકલીફ પડતી હોવાનું વ્યક્ત કરતા તેમણે 8 ફેબ્રુઆરી, 2008ના રોજ એવી જાહેરાત કરી કે બેનઝિર ભુટ્ટોનુ મૃત્યુ બોમ્બ ધડાકા બાદ સન રૂફની મૂઠ વાગવાથી થયું હતું. === બેનઝિરના જીવન પર ચલચિત્ર === [[બોલિવુડ]]ની અભિનેત્રી [[સુસ્મિતા સેન]] કરાચિ પ્રોડક્શન કંપની વોક્સ વિઝન અને લેકેસ્ટરસ્થિત સમ ફિલ્મ્સના અનુક્રમે ઝૈદ અઝિજ અને હેના રાય દ્વારા સાથે પ્રસ્તુત થનારા ચલચિત્રમાં બેનઝિર ભુટ્ટોની ભૂમિક ભજવશે. શક્યત: "બેનઝિર ભુટ્ટો: ધ મુવી", નામ હેઠળ બનનારા આ ચલચિત્રના દ્રશ્યો પાકિસ્તાન, યુએસ, બ્રિટન અને દૂબઇની કેટલીક જગ્યાઓ પર કંડારવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં ભુટ્ટોએ એક વિદ્યાર્થીની અને ત્યારબાદ રાજકીય નેતા તરીકે દેશવટામાં વર્ષો ગાળ્યા હતા. સુસ્મિતા સેનને આ મોટી ભૂમિકા અંગે પૂછવામાં આવતા, તેણે ખૂબ ખુશીથી જણાવ્યું, "હા, હું આ ભૂમિકા અદા કરવા માટે આતુર છું."<ref>{{cite news | url=http://www.radiosargam.com/films/archives/32433/suhsmita-sen-roped-in-to-play-benazir-bhutto.html| title=Sushmita Sen roped in to play Benazir Bhutto| work=[[Radio Sargam]]| last=Punn| first=Goher | date=28&nbsp;January 2009 | access-date=28&nbsp;January 2009}}</ref> == ઉત્તર કોરિયાને ન્યુક્લિઅર સિક્રેટ આપ્યા હોવાનો આરોપ == ભારતીય પત્રકાર, શ્યામ ભાટિયાએ તેના પુસ્તક ''ગુડબાય શહઝાદી'' માં એવો આરોપ મુક્યો હતો કે વર્ષ 1993માં, ભુટ્ટોએ [[બેલિસ્ટીક મિસાઇલ્સ]]ના વિકાસ માટે માહિતી મેળવવાના બદલામાં [[ઉત્તર કોરિયા]]ને યુરેનિયમ એનરિચમેન્ટ અંગે માહિતી આપવા ગુપ્ત માહિતીઓ ડાઉનલોડ કરી હતી. ભાટિયાએ એવો આરોપ પણ મુક્યો હતો કે ભુટ્ટોએ તેને આ વાત જીવનભર ન કહેવા જણાવ્યું હતું. ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ સાયન્સ એન્ડ ઇન્ટરનેશનલ સિક્યોરિટીના ન્યુક્લિઅર નિષ્ણાત [[ડેવિડ ઓલ્બ્રાઇટ|ડેવિડ ઓલ્બ્રાઇટે]] જણાવ્યું હતું કે ઉત્તર કોરિયાની ન્યુક્લિઅર હિલચાલના સમયને જોતા આ આરોપમાં તથ્ય હોવાનું લાગે છે. [[કાર્નેગી એન્ડોમેન્ટ ફોર ઇન્ટરનેશનલ પીસ]]ના જ્યોર્જ પર્કોવિચે ભાટિયાના "ચપળ અને ગંભીર વ્યક્તિ" ગણાવ્યા હતા. [[સેન્ટર ફોર ઇન્ટરનેશનલ પોલિસી]]ના સેલિગ હેરિસને "ભુટ્ટો અંગે ભાટિયાને વિશ્વાસપાત્ર" વ્યક્તિ હોવાનું જણાવ્યું હતું. [[વોશિંગ્ટન ડી.સી.]]માં પાકિસ્તાનની એલચીએ આ દાવાને પોકળ ગણાવ્યા હતા અને [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ|યુનાઇડેટ સ્ટેટ્સ]]ના અધિકારીએ તેને એવું કહેતા વિખેરી દીધા હતા કે ઉત્તર કોરિયાને (ત્યારબાદા અને ભાટિયાના પુસ્તક પહેલા જ તેમણે અસ્વીકાર કર્યો હતો) વધારો કરવા અંગેની ગુપ્ત માહિતી આપવાનો આરોપી, [[અબ્દુલ કાદિર ખાન]] મુખ્ય સ્રોત હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.nti.org/d_newswire/issues/2008_6_2.html#C3F9574A |title=એનટીઆઇ: ગ્લોબલ સિક્યોરિટી ન્યૂઝવાયર - સોમવાર,2 જૂન, 2008 |access-date=2009-10-01 |archive-date=2010-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411112100/http://www.nti.org/d_newswire/issues/2008_6_2.html#C3F9574A |url-status=dead }}</ref> == અંજલિ == પાકિસ્તાનની સરકારે [[બેનઝિર ભુટ્ટો ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ ઇસ્લામાબાદ|ઇસ્લામાબાદ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]]ને ભુટ્ટોનું નામ આપીને જન્મ તીથીએ તેમને અંજલિ આપી હતી. વડા પ્રધાન [[યુસુફ રઝા ગિલાની]], ભુટ્ટોની પીપીપીના સભ્યએ રાષ્ટ્રપતિ મુશર્રફને ભુટ્ટોને અંજલિ આપવા તેમના જન્મ દિવસે [[મૃ્ત્યુ ઘટના|મૃત્યુના કિસ્સા]]ના આરોપીઓને [[માફી]] આપવા જણાવ્યું હતું. <ref name="RX">{{cite web |title=Pakistan pays tribute to Bhutto |url=http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSISL1809220080621?feedType=RSS&feedName=worldNews |publisher=[[Reuters]] |date=2008-06-21 |access-date=2008-06-24}}</ref> == બેનઝિર ભુટ્ટોના પુસ્તકો == * બેનઝિર ભુટ્ટો, (1983), ''પાકિસ્તાન: ધી ગેધરીંગ સ્ટોર્મ'' , વિકાસ પબ્લી. હાઉસ, ISBN 0-7069-2495-9 * {{cite book |author=Benazir Bhutto |title=''Daughter of the East'' |publisher= Hamish Hamilton |year=1989 |isbn=0-241-12398-4}} ''ડોટર ઓફ ધી ઇસ્ટ'' પણ પ્રસ્તુત થઇ હતી: * {{cite book |author=Benazir Bhutto |title=''Daughter of Destiny: An Autobiography'' |publisher= Simon & Schuster |year=1989 |isbn=0-671-66983-4}} ભુટ્ટોના મૃત્યુ સમયે, તેમના ત્રીજા પુસ્તક, ''રિકન્સીલેશન: ઇસ્લામ, ડેમોક્રસી એન્ડ ધી વેસ્ટ'' ની હસ્તલિખિત પ્રત [[હાર્પરકોલિન્સ]]ને મળી હતી. માર્ક સિગેલ દ્વારા લખવામાં આવેલું પુસ્તક ફેબ્રુઆરી 2008ના રોજ પ્રકાશિત થયું હતું. <ref>[http://www.nypost.com/seven/12282007/business/bhuttos_book_primed_683571.htm ભુટ્ટોનું પુસ્તકનું અતિમહત્વ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090111154327/http://www.nypost.com/seven/12282007/business/bhuttos_book_primed_683571.htm |date=2009-01-11 }}[http://www.nypost.com/seven/12282007/business/bhuttos_book_primed_683571.htm હાર્પરકોલિન્સે હસ્તલિખીત પ્રતને છાપકામ કરાવી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090111154327/http://www.nypost.com/seven/12282007/business/bhuttos_book_primed_683571.htm |date=2009-01-11 }} 28 ડિસેમ્બર, 2007</ref> * {{cite book |author=Benazir Bhutto |title=''Reconciliation: Islam, Democracy, and the West'' |publisher= HarperCollins |year=2008 |isbn=978-0-06-156758-2}} == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બેનઝિર ભુટ્ટો વિષે પુસ્તકો == * ડબ્લ્યૂ.એફ.પીપર, (1983), ''બેનઝિર ભુટ્ટો'' , ડબ્લ્યૂએફ પીપર, ISBN 0-946781-00-1 * {{cite book |author=Rafiq Zakaria |title=''The Trial of Benazir'' |publisher=Sangam Books |year=1990 |isbn=0-861-32265-7}} * કેથરિન એમ. દોહેર્ટી, ક્રેઇગ એ. દોહેર્ટી , (1990), ''બેનઝિર ભુટ્ટો (ઇમ્પેક્ટ બાયોગ્રાફીઝ શ્રેણી)'' , ફ્રેન્કલીન વોટ્સ, ISBN 0-531-10936-4 * રફિક ઝકરિયા, (1991), ''ધી ટ્રાયલ ઓફ બેનઝિર ભુટ્ટો: એન ઇન્સાઇટ ઇનટુ ધી સ્ટેટસ ઓફ વિમેન ઇન ઇસ્લામ'' , યુરેકા પબ્લિકેશન, ISBN 967-978-320-0 * ડાયેની સેન્સેવીયર-ડ્રેહર,(1991), ''બેનઝિર ભુટ્ટો (ચેન્જિંગ અવર વર્લ્ડ શ્રેણી)'' , બેન્ટમ બુક્સ (Mm), ISBN 0-553-15857-0 * ક્રિસ્ટીના લેમ્બ, (1992), ''વેઇટીંગ ફોર અલ્લાહ'' , પેંગ્વિન બુક્સ લિમિટેડ, ISBN 0-14-014334-3 * એમ. ફાધર્સ (1992), ''બાયોગ્રાફી ઓફ બેનઝિર ભુટ્ટો'' , ડબ્લ્યૂ.એચ. એલન / વર્જિન બુક્સ, ISBN 0-245-54965-X * એલિઝાબેથ બાઉચર્ડ, (1994), ''બેનઝિર ભુટ્ટો: પ્રાઇમ મિનીસ્ટર (લાઇબ્રેરી ઓફ ફેમસ વિમેન)'' , બ્લેકરિચ પીઆર ઇન્ક, ISBN 1-56711-027-4 * ઇકબાલ આખુંદ, (2000), ''ટ્રાયલ એન્ડ એરર: ધી એડ્વન્ટ એન્ડ એક્લિપ્સ ઓફ બેનઝિર ભુટ્ટો'' , ઓયુપી પાકિસ્તાન, ISBN 0-19-579160-6 * લિબ્બી હ્યુજીસ, (2000), ''બેનઝિર ભુટ્ટો: ફ્રોમ પ્રિઝન ટુ પ્રાઇમ મિનીસ્ટર'' , બેકઇનપ્રિન્ટ.કોમ, ISBN 0-595-00388-5 * ઇકબાલ આખુંદ,(2002), ''બેનઝિર હુકૂમત: પહેલા દૌર, ક્યા ખોયા, ક્યા પાયા?'' , ઓયુપી પાકિસ્તાન, ISBN 0-19-579421-4 * મર્સિડીઝ એન્ડર્સન, (2004), ''બેનઝિર ભુટ્ટો (વિમેન ઇન પોલિટીક્સ)'' , ચેલ્સિયા હાઉસ પબ્લિશર્સ, ISBN 0-7910-7732-2 * મેરી એંગલાર,(2007), ''બેનઝિર ભુટ્ટો: પાકિસ્તાન પ્રાઇમ મિનીસ્ટર એન્ડ એક્ટિવીસ્ટ'' , કમ્પાસ પોઇન્ટ બુક્સ, ISBN 0-7565-1798-2 * [[આયેશા સિદ્દીક આગા]], (2007), ''મિલિટરી ઇન્ક.: ઇન્સાઇડ પાકિસ્તાન્સ મિલિટરી ઇકોનોમિ'' , પ્લુટો પ્રેસ, ISBN 0-7453-2545-9 === અન્ય સંબંધિત પ્રકાશનો === * અબ્દુલ્લાહ મલિક, (1988), ''ભુટ્ટો સે બેનઝિર તક: સિયાસી તાજઝીયે'' , મક્તાબાહ-યી ફિક્ર ઓ દાનીશ, ASIN B0000CRQJH * બશિર રિયાઝ, (2000), ''બ્લાઇન્ડ જસ્ટીસ'' , ફિક્શન હાઉશ, ASIN B0000CPHP8 * ખત્મ-આઇ નબુવત, ASIN B0000CRQ4A * મુજાહિદ હુસૈન, (1999), ''કૌન બારા બાદ °ઉનવન: બેનઝિર ઔર નવાઝ શરિફ કે બાદ °unvaniyon par tahqiqati dastavez'' , Print La'in Pablisharz, ASIN B0000CRPC3 * અહેમદ એજાઝ, (1993), ''બેનઝિર ભુટ્ટોસ ફોરેન પોલિસી: એ સ્ટડી ઓફ પાકિસ્તાન્સ રિલેશન્સ વીથ મેજર પાવર્સ'' , ક્લાસિક, ASIN B0000CQV0Y * લુબના રફિક, (1994), ''બેનઝિર & બ્રિટીશ પ્રેસ, 1986-1990'' , ગૌતમ, ASIN B0000CP41S * સય્યદ અફઝલ હૈદર, (1996), ''ભુટ્ટો ટ્રાયલ'' , નેશનલ કમિશન ઓન હિસ્ટરી એન્ડ કલ્ચર, ASIN B0000CPBFX * મુમતાઝ હુસૈન બાઝ્મી, (1996), ''ઝિંદાનો સે એઇવોનન તક'' , al-Hamd Pablikeshanz, ASIN B0000CRPOT * અજાણ્યો લેખક, (1996), ''નાપાક સાઝિશ: તૌહિન-આઇ રિસાલત કી સઝાનો ખતમ કરને કા બેનઝિર સરકારી મનસુબા'' , Intarnaishnal Institiyut af Tahaffuz-i == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|Benazir Bhutto|બેનઝિર ભુટ્ટો}} {{wikiquote|Benazir Bhutto|બેનઝિર ભુટ્ટો}} {{Wikinews|Benazir Bhutto|બેનઝિર ભુટ્ટો}} * [http://www.benazirbhutto.org બેનઝિર ભુટ્ટો] ''સત્તાવાર વેબસાઇટ'' * [http://www.benazirbhutto.com બેનઝિર ભુટ્ટો] ''વેબસાઇટ'' * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Society_and_Culture/History/Personalities/Benazir_Bhutto}} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/2228796.stm http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/south_asia/2007/death_of_benazir_bhutto/default.stm] from [[બીબીસી ન્યૂઝ|BBC News]] * [[ડોન (સમાચારપત્ર)|ડોનથી (પાકિસ્તાન)]][http://dawn.net/wps/wcm/connect/Dawn+Content+Library/Dawn/Specials/returning-to-benazir બેનઝિર (2008) તરફ પરત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170413105525/http://dawn.net/wps/wcm/connect/Dawn+Content+Library/Dawn/Specials/returning-to-benazir |date=2017-04-13 }} * [[ઇન્ટરનેશનલ હેરાલ્ડ ટ્રિબ્યૂન]] દ્વારા [https://web.archive.org/web/20080109005400/http://www.iht.com/articles/2008/01/04/opinion/eddalrymple.php ભુટ્ટોનો કાતિલ વારસો] * [[ટાઇમ (સામાયિક)|ટાઇમ]] દ્વારા [http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1698497,00.html લાઇફ ઇન પિક્ચર્સ 1953-2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712082932/http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1698497,00.html |date=2011-07-12 }}, [http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1683694_1485358,00.html ઇન્સાઇડ ભુટ્ટોસ પ્રિઝન ફોટો એસે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002181738/http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1683694_1485358,00.html |date=2011-10-02 }} અને [http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1698732,00.html ધી આફ્ટરમેથ ઓફ એન એસેસિનેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829235221/http://www.time.com/time/photogallery/0,29307,1698732,00.html |date=2008-08-29 }} * [[એઓએલ]] દ્વારા [http://www.aol.in/news/gallery/bhutto_diary_07/1/false/6000/gallery.jhtml બેનઝિર ભુટ્ટોની ફોટો ડાયરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617001903/http://www.aol.in/news/gallery/bhutto_diary_07/1/false/6000/gallery.jhtml |date=2010-06-17 }} * [http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/b/benazir_bhutto/ બેનઝિર ભુટ્ટો] [[ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ|ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ]] ટોપિક * [http://topics.edition.cnn.com/topics/benazir_bhutto બેનઝિર ભુટ્ટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813170617/http://topics.edition.cnn.com/topics/benazir_bhutto |date=2009-08-13 }} [[સીએનએન]] ટોપિક * [http://www.istream.in/playlist/23/fascinating-interview-with-benazir-bhutto.html ભારતીય ટેલિવિઝન પર બેનઝિર ભુટ્ટોની 3 ભાગમાં મુલાકાત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501031858/http://www.istream.in/playlist/23/fascinating-interview-with-benazir-bhutto.html |date=2009-05-01 }} * [[સોશિયલ સાયન્સ રિસર્ચ કાઉન્સિલ]] દ્વારા સંચાલિત બ્લોગ, [[ધી ઇમ્માનેન્ટ ફ્રેમ]] ખાતે [http://www.ssrc.org/blogs/immanent_frame/category/the_assassination_of_benazir_bhutto/ ધી એસેસિનેશન ઓફ બેનઝિર ભુટ્ટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429023459/http://www.ssrc.org/blogs/immanent_frame/category/the_assassination_of_benazir_bhutto/ |date=2009-04-29 }} સામે પ્રતિભાવ * [[ઇન્ટરનેશનલ મ્યુઝિયમ ઓફ વિમેન]] દ્વારા [http://www.cityweekend.com.cn/shanghai/articles/blogs-shanghai/shanghai-book-club/fatima-bhutto-in-coversation-with-geoff-dyer-hope-and-courage-in-pakistan/ ફાતિમા ભુટ્ટોની બેનઝિર ભુટ્ટો સાથે તેમના વારસા અંગે પોડકાસ્ટમાં ચર્ચા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130920021259/http://www.cityweekend.com.cn/shanghai/articles/blogs-shanghai/shanghai-book-club/fatima-bhutto-in-coversation-with-geoff-dyer-hope-and-courage-in-pakistan/ |date=2013-09-20 }} * {{findagrave|23574601}} * ''ડેઇલી ન્યૂઝ'' (શ્રીલંકા) 27 ડિસેમ્બર, 2008 દ્વારા [http://www.dailynews.lk/2008/12/27/fea01.asp રિમેમ્બરીંગ બેનઝિર ભુટ્ટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318122334/http://www.dailynews.lk/2008/12/27/fea01.asp |date=2009-03-18 }} * [[અરેબિયન બિઝનેસ]] દ્વારા [http://www.arabianbusiness.com/index2.php?option=com_gallery&id=542141 પાકિસ્તાન રિમેમ્બર્સ બેનઝિર ભુટ્ટો ઇન પિક્સ] * [http://www.mideasti.org/podcast/political-situation-pakistan-benazir-bhutto પાકિસ્તાનમાં રાજકીય સ્થિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090130052335/http://www.mideasti.org/podcast/political-situation-pakistan-benazir-bhutto |date=2009-01-30 }} (ઓડિયો) - સપ્ટેમ્બર 2007માં બેનઝિર ભુટ્ટો કેપિટલ હિલ પર * [http://edition.cnn.com/SPECIALS/2007/news/benazir.bhutto/ બેનઝિર ભુટ્ટો વિષે સમાચારો અને વિડીયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120629111054/http://edition.cnn.com/SPECIALS/2007/news/benazir.bhutto/ |date=2012-06-29 }} સીએનએન, 2007 * [http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/28/bhutto.death.accounts/index.html#cnnSTCText ટાઇમલાઇને ભુટ્ટોના મોતના કારણ પર સંઘર્ષમય અહેવાલ દર્શાવ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014201105/http://edition.cnn.com/2007/WORLD/asiapcf/12/28/bhutto.death.accounts/index.html#cnnSTCText |date=2012-10-14 }}, 2007 * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/7162301.stm ચિત્રમાં: ભુટ્ટો મરણ પામ્યા છે], બીબીસી ન્યૂઝ, 28 ડિસેમ્બર, 2007 * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/7161605.stm લાઇફ ઇન પિક્ચર્સ: બેનઝિર ભુટ્ટો], બીબીસી ન્યૂઝ, 27 ડિસેમ્બર, 2007 * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7165892.stm ભુટ્ટોનું ખૂન: ચાવીરૂપ પ્રશ્ન] 31 ડિસેમ્બર, 2007 * [http://www.washingtonpost.com/wp-srv/world/articles/bhutto_medicalreport_010108.html?sid=ST2007123102506 મોહતર્મા બેનઝિર ભુટ્ટોના મેડિકલ રિપોર્ટ], ''[[ધી વોશિંગ્ટન પોસ્ટ.|વોશિંગ્ટન]]'' (27 ડિસેમ્બર, 2007) * [http://www.reuters.com/article/topNews/idUSL2768260320071231 પાકિસ્તાનના ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન બેનઝિર ભુટ્ટો અંગેની વાસ્તવિકતાઓ] 31 ડિસેમ્બર, 2007 [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:રાજકારણી]] [[શ્રેણી:પાકિસ્તાન]] [[શ્રેણી:૧૯૫૩માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૨૦૦૭માં મૃત્યુ]] 0v8zq58erax0ueodxon4hk0d9iotbul 0 18089 901636 895164 2026-06-19T21:30:38Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901636 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું વિશ્વ ધરોહર સ્થળ}} '''પત્તદકલ''' ([[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]] - પત્તદકલુ) [[ભારત]]ના [[કર્ણાટક]] રાજ્યનું એક નગર છે. જે ભારતીય સ્થાપત્યકળાની વેસર શૈલીના આરંભિક પ્રયોગોવાળા સ્મારક સમૂહ માટે પ્રસિદ્ધ છે. આ મંદિર આઠમી સદીમાં બંધાવાયા હતાં. અહીં દ્રવિડ (દક્ષિણ ભારતીય) તથા નાગર (ઉત્તર ભારતીય કે આર્ય) બંને શૈલિઓના મંદિરો છે. પત્તદકલ દક્ષિણ ભારતના [[ચાલુક્ય વંશ]]ની રાજધાની બાદામીથી ૨૨ કિ.મી. દૂર છે. ચાલુક્ય વંશના રાજાઓએ સાતમી અને આઠમી સદીમાં અહીં ઘણાં મંદિર બંધાવ્યાં. એહોલને સ્થાપત્યકળાનું વિદ્યાલય મનાય છે, બાદામીને મહાવિદ્યાલય તો પત્તદકલને વિશ્વવિદ્યાલય કહેવાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl2201/stories/20050114000106500.htm |title=દ ચાલુક્યન મૈગ્નીફીશિયેંસ |publisher= |access-date=૫ માર્ચ ૨૦૦૯ |archive-date=2009-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090510023153/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2201/stories/20050114000106500.htm |url-status=dead }}</ref> પત્તદકલ શહેર ઉત્તર કર્ણાટક રાજ્યમાં [[બાગલકોટ જિલ્લો|બાગલકોટ જિલ્લા]]<nowiki/>માં મલયપ્રભા નદીના તટ પર વસેલું છે. આ બાદામી શહેરથી ૨૨ કિ.મી. અને ઐહોલ શહેરથી માત્ર ૧૦ કિ.મી. દૂર છે. અહીંનું સૌથી નજીકનું રેલવે સ્ટેશન ૨૪ કિ.મી. દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં બાદામી છે.<ref name="કૉમ"/> આ શહેરને ક્યારેક કિસુવોલાલ કહેવાતું, કેમકે અહીંના બલુઆ પત્થર લાલ આભા વાળા છે.<ref name="ટૂર">{{cite web |url=http://www.karnataka.com/tourism/pattadakal |title=પત્તદકલ |publisher=કર્નાટક ડૉટ કૉમ |access-date=૧૦ જુલાઈ ૨૦૦૯ |archive-date=2009-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627080406/http://www.karnataka.com/tourism/pattadakal/ |url-status=dead }}</ref> == શિલ્પ સ્મારક == ચાલુક્ય શૈલીનો ઉદ્ભવ ૪૫૦ ઈ.માં એહોલમાં થયો. અહીં વાસ્તુકારોએ નાગર અને દ્રવિડ સમેત વિભિન્ન શૈલિઓના પ્રયોગ કર્યા હતાં. આ શૈલિઓના સંગમથી એક અભિન્ન શૈલીનો ઉદ્ભવ થયો. સાતમી શતાબ્દીની મધ્યમાં અહીં ચાલુક્ય રાજાઓના રાજ્યાભિષેક થતાં હતાં. કાલાંતરમાં મંદિર નિર્માણ નું સ્થળ બાદામીથી પત્તદકલ આવી ગયું. અહીં કુલ દસ મંદિર છે, જેમાં એક જૈન ધર્મશાળા પણ શામિલ છે. આને ઘેરેલા ઘણાં ચૈત્ય, પૂજા સ્થળ અને ઘણી અપૂર્ણ આધારશિલાઓ છે. અહીં ચાર મંદિર દ્રવિડ શૈલીના છે, ચાર નાગર શૈલીના છે તથા પાપનાથ મંદિર મિશ્રિત શૈલીનું છે. પત્તદકલને ૧૯૮૭માં યુનેસ્કો દ્વારા [[વિશ્વ ધરોહર સ્થળ]] જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. <ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/fline/fl2201/stories/20050114000106500.htm |title=દ ચાલુક્યન મૈગ્નીફ઼ીશિયેંસ |access-date=૫ માર્ચ ૨૦૦૯ |archive-date=2009-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090510023153/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2201/stories/20050114000106500.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://bagalkot.nic.in/pattadakal.htm |title=પત્તદકલ |access-date=૫ માર્ચ ૨૦૦૯ |archive-date=2004-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040911050855/http://bagalkot.nic.in/pattadakal.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_whs_pattadakkal.asp |title=વર્લ્ડ છેરિટેજ સાઇટ્સ - પત્તદકલ, ગ્રુપ ઑફ મૉન્યુમાંટ્સ ઐટ પત્તદકલ (૧૯૮૭), કર્નાટક |publisher= |access-date= ૬ માર્ચ ૨૦૦૯}}</ref><ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/geography/en/files/10641/12282854465ASI_Dharwad.pdf/ASI%2BDharwad.pdf |title=ગ્રુપ ઑફ મૉન્યુમાંટ્સ ઐટ પત્તદકલ |access-date=૯ માર્ચ ૨૦૦૯ |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604161152/http://portal.unesco.org/geography/en/files/10641/12282854465ASI_Dharwad.pdf/ASI+Dharwad.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/archive/periodicreporting/apa/cycle01/section2/239.pdf |title=અનુભાગ-૨, રાષ્ટ્ર પાર્ટી: ભારત, પ્રોપર્ટી નામ: પત્તદકલ માં સ્મારક સમૂહ |access-date= ૯ માર્ચ ૨૦૦૯}}</ref> અહીંના ઘણા શિલ્પ અવશેષ અહિં જ બનેલા પ્લેન્સના સંગ્રહાલય તથા શિલ્પ દીર્ઘામાં સુરક્ષિત રખાયા છે. આ સંગ્રહાલયોનું સંરક્ષણ ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ વિભાગ કરે છે, જે ભૂતનાથ મંદિર માર્ગ પર સ્થિત છે. આ સિવાય અન્ય મહત્વપૂર્ણ સ્મારકોમાં, અખંડ એકાશ્મ સ્તંભ, નાગનાથ મંદિર, ચંદ્રશેખર મંદિર તથા મહાકુટેશ્વર મંદિર પણ છે, જેમાં અનેક શિલાલેખ છે. વર્ષના આરંભિક ત્રૈમાસમાં અહીં વાર્ષિક નૃત્યોત્સવનું આયોજન કરવામાં આવે છે, જેને ચાલુક્ય ઉત્સવ કહે છે. આ ઉત્સવનું આયોજન પત્તદકલ સિવાય બાદામી અને ઐહોલમાં પણ થાય છે. આ ત્રિદિવસીય સંગીત તથા નૃત્યનો સંગમ કલાપ્રેમીઓ ની ભીડ જમાવે છે. ઉત્સવના મંચની પૃષ્ઠભૂમિમાં મંદિરના દૃશ્ય અને પ્રખ્યાત કલાકાર આ દિવસોમાં અહીંના ઇતિહાસને જીવંત કરી દે છે.<ref name="કૉમ">{{cite web |url=http://www.pattadakal.com/ |title=પત્તદકલ |publisher=www.pattadakal.com |access-date=૧૦ જુલાઈ ૨૦૦૯ |archive-date=2009-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221120139/http://pattadakal.com/ |url-status=dead }}</ref> <gallery> File:Kasivisvanatha_temple_at_Pattadakal.jpg|કાશીવિશ્વનાથ મંદિર File:Temple_Pattadakal.JPG|પાપનાથ મંદિર ચિત્ર:Mallikarjuna_and_Kasivisvanatha_temples_at_Pattadakal.jpg|મલ્લિકાર્જુન એવં કાશીવિશ્વનાથ મંદિર File:Jain_Narayana_temple_at_Pattadakal.JPG|જૈન નારાયણ મંદિર </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} * [http://whc.unesco.org/en/list/239 યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર જાલસ્થલ] પર પત્તદકલ == ઇતર વાંચન == * {{cite book | author = જૉર્જ મિચેલ | title = પત્તદકલ | url = http://www.flipkart.com/pattadakal-george-michell-jeffery-gorbeck/0195660579-dqw3fl0lnd | format = પેપરબેક | publisher = ઑક્સ્ફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ | access-date = 2009-11-01 | archive-date = 2009-07-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090713015832/http://www.flipkart.com/pattadakal-george-michell-jeffery-gorbeck/0195660579-dqw3fl0lnd | url-status = dead }} * {{cite book | author = જૉર્જ મિચેલ | title = પત્તદકલ, મૂવમેણ્ટલ લેગેસી | url = http://books.rediff.com/bookshop/bkproductdisplay.jsp?george-michell-pattadakal--movemental-legacy&prrfnbr=60070375&pvrfnbr=81286706&multiple=true&frompg=&isbngroup=0195660579,0195660579,978019566057 | format = પેપરબેક | publisher = ઑક્સ્ફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ | pages = મનોહર પબ્લિશર્સ એન્ડ ડિસ્ટ્રિબ્યૂટર્સ | access-date = 2009-11-01 | archive-date = 2020-07-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200719144622/http://books.rediff.com/bookshop/bkproductdisplay.jsp?george-michell-pattadakal--movemental-legacy&prrfnbr=60070375&pvrfnbr=81286706&multiple=true&frompg=&isbngroup=0195660579,0195660579,978019566057 | url-status = dead }} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.world-heritage-tour.org/asia/south-asia/india/pattadakal/map.html પત્તદકલ ૩૬૦° વિહંગ દૃશ્ય]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224234604/http://www.world-heritage-tour.org/asia/south-asia/india/pattadakal/map.html |date=2012-02-24 }} વર્લ્ડ હેરિટેજ ટૂર પર * [http://www.iloveindia.com/indian-monuments/pattadakal-temple.html પત્તદકલ મંદિર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080323235505/http://www.iloveindia.com/indian-monuments/pattadakal-temple.html |date=2008-03-23 }} * [http://www.indoarch.org/intro_arch.php ભારતીય ઉપમહાદ્વીપમાં સ્થાપત્યકળા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061106230700/http://www.indoarch.org/intro_arch.php |date=2006-11-06 }} * [http://www.indiamonuments.org પત્તદકલ અને દક્ષિણના અન્ય સ્થળોની છબીઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406144805/http://www.indiamonuments.org/ |date=2019-04-06 }} * [http://www.twip.org/photos-of-the-world---pattadakal-mallikarjuna-temple-hi-7137-1.html પત્તદકલના ચિત્રો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305013555/http://www.twip.org/photos-of-the-world---pattadakal-mallikarjuna-temple-hi-7137-1.html |date=2016-03-05 }} * [http://www.pattadakal.com પત્તદકલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221120139/http://pattadakal.com/ |date=2009-02-21 }} વેબસાઇટ * [http://asi.nic.in/asi_monu_whs_pattadakkal.asp ભારતીય પુરાતાત્ત્વિક સર્વેક્ષણ વિભાગ] પર પત્તદકલ * [http://asi.nic.in/asi_monu_whs_pattadakkal_images.asp ભારતીય પુરાતાત્ત્વિક સર્વેક્ષણ વિભાગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713181556/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_pattadakkal_images.asp |date=2011-07-13 }} પર ચિત્રો [[શ્રેણી:કર્ણાટક]] [[શ્રેણી:ભારતના વિશ્વધરોહર સ્થળો]] a9tkrh2bttzo65myosh8ss5j68qgsxb 0 19957 901635 900349 2026-06-19T21:20:37Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901635 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Taxobox |name = પક્ષી |fossil_range = [[Late Jurassic]]–Recent, {{Fossil range|150|0}} |image = Petroica boodang Meehan Range 1 crop.jpg |image_width = 240px |image_caption = [[Scarlet Robin]], ''Petroica boodang'' |domain = [[Eukaryota]] |regnum = [[Animal]]ia |subregnum = [[Eumetazoa]] {{Taxobox norank entry | taxon = [[Bilateria]]}} |superphylum = [[Deuterostomia]] |phylum = [[Chordata]] |subphylum = [[Vertebrata]] |infraphylum = [[Gnathostomata]] |superclassis = [[Tetrapoda]] {{Taxobox norank entry | taxon = [[Amniota]]}} {{Taxobox norank entry | taxon = [[Diapsida]]}} {{Taxobox norank entry | taxon = [[Archosauria]]}} |classis = '''Aves''' |classis_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758<ref>{{cite web | url=http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51354.htm | title=Systema Naturae 2000 / Classification, Class Aves | access-date=4 Feb 2009 | last='''Brands''' | first=Sheila | authorlink= | date=14 Aug 2008 | work=Project: The Taxonomicon | archive-date=28 મે 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090528084402/http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51354.htm | url-status=dead }}</ref> |subdivision_ranks = [[Class (biology)|Subclasses]] & [[Order (biology)|orders]] |subdivision = * About two dozen [[#Modern bird orders: Classification|modern orders]] and several [[#Prehistoric bird orders: Classification|extinct orders and subclasses]] }} પક્ષીઓ એ 'ગણગણતો (વર્ગ એવ્સ) 'નો (પ્રકાર ઉડાન ભરતો, બે પગવાળો, ગરમીથી ટેવાયેલો, (તાપમાન પ્રમાણે ઘડાયેલો) કરોડ ધરાવતો પ્રાણી વર્ગ છે જે [[ઇંડા]] મૂકે છે.અને તેને પોતાના શરીરની ગરમીથી સેવતો કરોડ ધરાવતો પ્રાણી વર્ગ છે. આ વર્ગમાં આશરે 10,000 જેટલી જાતિઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જે તેમને અત્યંત મોટી સખ્યામાં બે પગના કરોડ વાળા પ્રાણી બનાવે છે. તેઓ આર્કટિકથી લઇને એન્ટાર્કટિક સુધી તેમની શારીરિક ક્ષમતા અનુસાર (ઇકોસિસ્ટમ)વ્યવસ્થામાં વસે છે. પક્ષીઓની શ્રેણીનું કદ {{convert|5|cm|in|sigfig=1|abbr=on}} [[ગણગણતી મધમાખી]]થી લઇને {{convert|3|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} [[શાહમૃગ]]સુધીનો સમાવેશ થાય છે. બચેલા અવશેષો સુચવે છે કે પક્ષીઓની જાતિ આશરે 150-200 વર્ષો પહેલાથી જ્યુરાસિકના ગાળા દરમિયાનથી પક્ષી જેવા પગવાળા [[ડાયનાસોર]] થી [[વિકસતી]] આવી છે અને અગાઉ 140-145 વર્ષો પહેલા મૃત [[જ્યુરાસિક]] ''[[આર્કાઓપ્ટેરિક્સ]], જાણીતુ પક્ષી હતું. ફક્ત ડાયનાસોરના [[જૈવિક જૂથો]] [[કરોડો વર્ષો પહેલાના ભૂસ્તર યુગ]]માં આશરે 65.5 કરોડો વર્ષો પહેલા અસ્તિત્વ ધરાવતા હતા તેથી મોટા ભાગના [[પક્ષીશાસ્ત્ર]]ના લોકો તેને પક્ષી તરીકે ઓળખે છે. આધુનિક પક્ષીઓને [[પીછાઓ]], [[દાંત]] વિનાની [[ચાંચ]], [[કઠોર આવરણવાળા]] ઇંડાઓના [[મૂકવા]]થી, ઊંચો [[ચયાપચય]]નો દર, ચાર છિદ્રોવાળા [[હૃદય]] અને હળવા પરંતુ મજબૂત [[હાડપિંજર]]ની રીતે અલગ પાડવામાં આવે છે. ઘણા પક્ષીઓ સુધારેલો અગ્ર પૃષ્ઠ તરીકે પાંખો ધરાવે છે અને મોટા ભાગના [[ઉડી]]શકે છે, જેમાં [[ઉડી ન શકતા હોય તેવા પક્ષીઓ]], [[પેન્ગ્વિન]], અને અસંખ્ય વિવિધ પ્રકારના મોટા ભાગે આઇલેન્ડમાં જોવા મળતી જાતિઓના પક્ષીઓ સહિતના અપવાદ છે. પક્ષીઓ પણ વિશિષ્ટ પ્રકારની પાચન અને [[શ્વસન પ્રક્રિયા]]ધરાવે છે જે ઉડાન ભરવા માટે મોટા પ્રમાણમાં સ્વીકાર્ય છે. કેટલાક પક્ષીઓ, ખાસ કરીને [[કોરવિડ]] અને [[પોપટ]], અત્યંત બુદ્ધિશાળી પ્રાણીજાતિઓમાંના છે; મોટા ભાગની પક્ષીઓની જાતો [[ટુલ્સ]] (સાધનો)નું ઉત્પાદન અને તેનો વપરાશ કરતી જોવા મળી છે અને મોટા ભાગની જાતિઓ તેમની પેઢીઓમાં [[સાંસ્કૃતિક]] માહિતી આપલેનું પ્રદર્શન કરે છે. અમુક જાતો લાંબા ગાળાનું વાર્ષિક [[સ્થળાતંર]]કરે છે, અને અમુક ટૂંકા ગાળાની અનિમિયત હેરફેર કરે છે. પક્ષીઓ સામાજિક હોય છે; તેઓ દાર્શનિક સંકેતો અને અવાજો અને [[ગીત]] ગાઇને સંદેશાવ્યવહાર કરે છે, અને સહકારયુક્ત સંવર્ધન અને શિકાર, લૂંટફાટ કરનારા પ્રાણીઓ તરીકે [[ટોળામાં રહેવું]] અને [[ટોળાશાહી]] કરવી સહિતની સામાજિક વર્તણૂંકમાં ભાગ લે છે. પક્ષીઓની જાતિઓની વિશાળ બહુમતી [[સામાજિક રીતે એક વિવાહીત]] હોય છે, સામાન્ય રીતે એક સંવર્ધન સીઝન માટે, કોઇકવાર વર્ષો સુધી અને જીવનપર્યંત તો ભાગ્યેજ હોય છે. અન્ય જાતો કે જે સંવર્ધન વ્યવસ્થા ધરાવે છે તે [[પોલીજિનસ]] ("અસંખ્ય માદાઓ") અથવા, ભાગ્યે જ, [[પોલીન્ડ્રોસ]] ("અસંખ્ય નર પક્ષીઓ") છે. ઇંડાઓ સામાન્ય રીતે માળામાં મૂકવામાં આવે છે અને માતાપિતા દ્વારા [[સેવવામાં]]આવે છે. ઇંડામાંથી બહાર નીકળ્યા બાદ મોટા ભાગના પક્ષીઓ માતાપિતા દ્વારા સંભાળનો વિસ્તરિત સમય ધરાવે છે. મોટે ભાગે શિકાર અથવા ખેતર મારફતે ખોરાક મેળવવાના એક સ્ત્રોત તરીકે અમુક જાતો આર્થિક અગત્યતા ધરાવે છે. કેટલીક જાતો, ખાસ કરીને [[સોન્ગબર્ડ]] અને [[પોપટ]], પાલતુ તરીકે જાણીતા છે. અન્ય ઉપયોગોમાં [[ખાતર]] તરીકે પક્ષીઓના [[ચરક]](હગાર)નો સમાવેશ થાય છે. પક્ષીઓ માનવ સંસ્કૃતિના તમામ પાસાઓ જેમ કે ધર્મથી લઇને કવિતા સુધી અને લોકપ્રિય સંગીતને [[આગવી રીતે આવરી]]લે છે. 17મી સદી અને તેનાથી પણ આગળના 100 વર્ષો પહેલા માનવીય ગતિવિધિઓના પરિણામે 120-130 જાતો [[નામશેષ]] થઇ ગઇ છે. હાલમાં આશરે 1,200 જેટલા પક્ષીઓની જાતો માનવીય પ્રવૃત્તિઓના કારણે નામશેષ થવાનું જોખમ અનુભવી રહી છે, જો તેમને [[રક્ષવાના]] માર્ગો હાલમાં હાથ ધરાઇ રહ્યા છે. == વિકાસ અને વર્ગીકરણ == [[ચિત્ર:Naturkundemuseum Berlin - Archaeopteryx - Eichstätt.jpg|thumb|right|આર્કાઇયોપ્ટ્રીક્સ, સૌપ્રથમ જાણીતુ પ્રાણી ]] પક્ષીઓની પ્રથમ [[વર્ગીકરણ]] [[ફ્રાંસિસ વિલ્લુઘબી]] અને અને [[જોહ્ન રાય]]દ્વારા તેમના 1676 વોલ્યુમ ''ઓર્નિથોલોગી'' માં વિકસાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite book |last=del Hoyo |first=Josep |coauthors=Andy Elliott & Jordi Sargatal |title=[[Handbook of Birds of the World]], Volume 1: Ostrich to Ducks |year=1992 |publisher=[[Lynx Edicions]] |location=Barcelona |isbn=84-87334-10-5}}</ref> [[કાર્લોસ લિનાઅસે]]હાલમાં જે ઉપયોગમાં છે તેવી [[વર્ગીકૃત્ત વર્ગીકરણ]] કરવા માટે 1758માં તે કાર્યમાં સુધારા કર્યા હતા.<ref> {{la icon}} {{cite book |last=Linnaeus |first=Carolus |authorlink=Carolus Linnaeus |title=[[Systema Naturae|Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata]] |publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii) |year=1758 |page=824 |url=}}</ref> [[પક્ષીઓને લિનાયન]] વર્ગીકરણમાં [[જૈવિક વર્ગ]] ગણગણાટ તરીકે અલગ પાડવામાં આવ્યા છે. [[ફિલોજેન્ટિક વર્ગીકરણ]] ગણગણાટને ડાયનાસોર [[જૈવિક જૂથ]] [[થેરોપોડા]]માં મૂકે છે.<ref name="Theropoda">{{cite journal |last=Livezey |first=Bradley C. |coauthors=Richard L. Zusi |month=January |year=2007 |title=Higher-order phylogeny of modern birds (Theropoda, Aves: Neornithes) based on comparative anatomy. II. Analysis and discussion |journal=[[Zoological Journal of the Linnean Society]] |volume=149 |issue=1 |pages=1–95 |doi=10.1111/j.1096-3642.2006.00293.x |pmid=18784798 |last1=Livezey |first1=BC |last2=Zusi |first2=RL |issn=0024-4082}}</ref> એવ્સ અને પેટા જૂથ, જૈવિક જૂથ [[ક્રોકોડોલીયા]], બન્ને સાથે [[પેટે ઘસાઇને ચાલતા]] જૈવિક જૂથ [[આર્કોસોરીયા]]ના એક માત્ર જીવતા પ્રાણી છે. [[ફિલોજેન્ટિકલી]],એવ્સને આધુનિક પક્ષીઓ અને ''[[આર્કાઇયોપ્ટેરિક્સ લિથોગ્રાફિકા]]'' ના [[નજીકના તાજેતરના પૂર્વજ]]ની ઉતરતી જાતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |last=Padian|first=Kevin|authorlink=Kevin Padian|coauthor=L.M. Chiappe Chiappe LM |editor=[[Philip J. Currie]] & Kevin Padian (eds.) |title=Encyclopedia of Dinosaurs|year=1997|publisher=[[Academic Press]]|location=San Diego|pages=41–96|chapter=Bird Origins|isbn=0-12-226810-5}}</ref> [[મૃત્ત જ્યુરાસિક]] (આશરે 150-145 મિલીયન વર્ષો પહેલાના)[[ટિથોનિયમ]] તબક્કા પરથી ''આર્કાઇયોપ્ટેરિક્સ'' આ વ્યાખ્યા હેઠળ પક્ષી તરીકે જાણીતા હતા. અન્યોમા,[[જેક્સ ગૌથિયર]] અને [[ફિલોકોડે]]વ્યવસ્થાને વળગીને રહેનાર સહિતનાએ એવ્સને ફક્ત આધુનિક પક્ષી જૂથને સમાવવા માટે ઓળખી કાઢ્યા છે. ફક્ત અવશષોમાંથી જ બાકાત રહેલા અને તેમને સોંપણી દ્વારા આ કરવામાં આવ્યું છે, તેને બદલે બે પગવાળા ડાયનાસોર જેમ પ્રાણીઓના પરંપરાગત વિચારના સંબંધ ''આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ'' ના પ્લેસમેન્ટ વિશ અનિશ્ચિતતાઓ દૂર કરવાના ભાગરૂપે [[એવિલે]]<ref>{{cite book |last=Gauthier |first=Jacques|editor=Kevin Padian |title=The Origin of Birds and the Evolution of Flight|series= Memoirs of the California Academy of Science '''8'''|year=1986|pages=1–55|chapter=Saurischian Monophyly and the origin of birds|isbn=0-940228-14-9 |publisher=Published by California Academy of Sciences |location=San Francisco, CA}}</ref> હોય છે. દરેક આધુનિક પક્ષીઓ [[નિયોર્નિથેસ]][[પેટાવર્ગ]]માં આવે છે, જે બે પેટાવિભાગો ધરાવે છે: [[પાલેઓગ્નેથે]], જેમાં મોટા ભાગના ઉડી શકતા હોય તેવા પક્ષીઓ જેમ કે [[શાહમૃગો]], અને જંગલી [[નિયોગ્નેથે]], જેમા દરેક અન્ય પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="Theropoda"/> <ref>{{cite web |url=http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm |title=Bird biogeography |access-date=2008-04-10 |work= |archive-date=2007-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070304043432/http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm |url-status=dead }}</ref>લાઇવઝે અને ઝુસીએ તેમને "જૂથ"નો દરજ્જો આપ્યો હોવા છતાં આ બન્ને પેટાવિભાગોને ઘણી વાર [[સુપરઓર્ડર]]નો [[દરજ્જો]] આપવામાં આવે છે. <ref name="Theropoda"/> [[વર્ગીકરણ વિષ્ય]]દ્રષ્ટિકોણ પર આધાર રાખીતા, હાલમાં અસ્તિત્વ ધરાવતા પક્ષીઓના જાતિ 9800<ref>{{cite book |title=[[The Clements Checklist of Birds of the World]] |first=James F. |last=Clements |edition=6th |authorlink=James Clements |location=Ithaca |publisher=[[Cornell University Press]] |year=2007 |isbn=978-0-8014-4501-9 }}</ref>થી 10,050ની છે.<ref>{{cite book |last=Gill |first=Frank |authorlink=Frank Gill (ornithologist) |year=2006 |title=Birds of the World: Recommended English Names |location=Princeton |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-12827-6}}</ref> === ડાયનોસોર અને પક્ષીઓની ઉત્પત્તિ === [[ચિત્ર:Confuchisornis sanctus.JPG|thumb|left|કોન્ફુસિયુસોર્નીયા, ચીનનું ક્રેટાસિયસ પક્ષી ]] અવશેષો અને જૈવિક પૂરાવાઓને આધારે, મોટા ભાગના વૈજ્ઞાનિકો સ્વીકારે છે કે પક્ષીઓ [[બે પગવાળા]] [[ડાયનાસોર]]ના વિશિષ્ટ પ્રકારના પેટા જૂથો છે.<ref>{{cite journal|last=Prum|first=Richard O. Prum|title=Who's Your Daddy|journal=Science|volume=322|pages=1799–1800|year=2008|doi=10.1126/science.1168808|pmid=19095929|month=Dec|issue=5909|issn=0036-8075}}</ref> વધુ ખાસ રીતે, તેઓ બે પગવાળા પક્ષીઓના જૂથ જેમ કે [[મેનીરાપોતોરા]] ના સભ્યો છે જેમાં અન્યો ઉપરાંત [[ડ્રોમાસૌર]] અને [[ઓવીરાપ્ટોરિડ્ઝ]] નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite book |last=Paul |first=Gregory S. |authorlink=Gregory S. Paul |chapter=Looking for the True Bird Ancestor |year=2002 |title=Dinosaurs of the Air: The Evolution and Loss of Flight in Dinosaurs and Birds |location=Baltimore |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=0-8018-6763-0 |pages=171–224}}</ref> વૈજ્ઞાનિકો જેમ પક્ષીઓને લાગે વળગે છે તેમ વધુ એવિયન સિવાયના થેરોપોડ્ઝ શોધે છે, અગાઉ પક્ષીઓ સિવાયના અને પક્ષીઓ વચ્ચેનો સ્પષ્ટ તફાવત હવે અસ્પષ્ટ બન્યો છે. તચાજેતરમાં જ ઉત્તર પૂર્વ [[ચીન]]ના [[લિયોનીંગ]] વિસ્તારમાં તાજેતરમાં કરાયેલી શોધ દર્શાવે છે કે અસંખ્ય નાના [[થેરોપોડ ડાયનાસોરને પીછા]] હતા, જે આ અનિશ્ચિતતાઓમાં ફાળો આપે છે. <ref>{{cite book |last=Norell |first=Mark |coauthors=Mick Ellison |year=2005 |title=Unearthing the Dragon: The Great Feathered Dinosaur Discovery |location=New York |publisher=Pi Press |isbn=0-13-186266-9|pages=}}</ref> સમકાલીન [[પાલેન્ટોલોજી]]માં સંમતિદર્શક દ્રષ્ટિકોણ એ છે કે પક્ષીઓ [[એવ્સ]], [[ડેઇનોનીકોસૌર]]ના નજીકના સંબંધી છે, જેમાં [[ડ્રોમાસૌરિડ]] અને [[ટ્રૂડોન્ટીડ]]નો સમાવેશ કરે છે. આ તમામ ત્રણેય સાથે [[પારાવેસ]] તરીકે કહેવાતા એક જૂથની રચના કરે છે. [[મૂળભૂત]] ડ્રોમાસૌર ''[[મઇક્રોરેપ્ટોર]]'' જે ગુણધર્મો ધરાવે છે તેણે કદાચ તેને ધીમેથી ચાલવા કે ઉડવા માટે સહાય કરી હશે. મોટા ભાગના મૂળભૂત ડેઇનોનીકોસોર્સ ઘણા નાના છે. મળેલા પૂરાવાઓ એ શક્યતામાં વધારો કરે છે કે તમામ પારાવિયન્સના પૂર્વજોકદાચ [[વૃક્ષો જેવા હશે]], અને/અથવા તેઓ કદાચ ધીમે ધીમે ચાલી શકતા હશે. <ref name="AHTetal07">{{cite journal |last=Turner |first=Alan H. |coauthors=Pol, Diego; Clarke, Julia A.; Erickson, Gregory M.; and Norell, Mark |year=2007 |title=A basal dromaeosaurid and size evolution preceding avian flight |url=http://www.sciencemag.org/cgi/reprint/317/5843/1378.pdf |format=PDF |journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=317 |pages=1378–1381 |doi=10.1126/science.1144066 |pmid=17823350 |month=Sep |issue=5843 |issn=0036-8075 }}</ref><ref name="xuetal2003">{{cite journal|author=Xing, X., Zhou, Z., Wang, X., Kuang, X., Zhang, F., and Du, X.|year=2003|title=Four-winged dinosaurs from China|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=421|issue=6921|pages=335–340|doi=10.1038/nature01342|pmid=12540892|month=Jan|last1=Xu|first1=X|last2=Zhou|first2=Z|last3=Wang|first3=X|last4=Kuang|first4=X|last5=Zhang|first5=F|last6=Du|first6=X|issn=0028-0836}}</ref> [[મૃત્ત જ્યુરાસિક]] ''[[આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ]] '' મળી આવેલ સૌપ્રથમ વિખ્યાત [[સંક્રાંતિ અવશેષ]]છે અને તે વીતી ગયેલી 19મી સદીમાં [[વિકાસ]]ની થિયરીને ટેકો પૂરો પાડે છે. ''આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ'' સ્પષ્ટ રીતે પેટે ઘસીને ચાલતા પ્રાણીઓ જેવા ગુણધર્મો ધરાવે છે: દાંત,નહોરવાળી આંગળીઓ, અને લાંબી ગરોળી જેવી લાંબી પૂછડી ધરાવે છે પરંતુ, તે ઉડી શકે તેવા પીછાઓ સાથે જે આધુનિક પક્ષીઓની ઓળખ છે તેવી સુંદર પાંખ ધરાવે છે. તેને આધુનિક પક્ષીઓના સીધા પૂર્વજ તરીકે ગણી શકાતા નથી, પરંતુ તે સૌથી જૂના અને અત્યંત જૂનવાણી [[એવ્સ]] અથવા [[એવિયેલ]]ના જાણીતા સભ્ય છે અને સંભવતઃ તે ખરા પૂર્વજ સાથે ગાઢ સંબંધ ધરાવે છે.<ref name="mayretal2007">માયર, જી. ફોલ, બી., હાર્ટમેન, એસ. અને પીટર્સ, ડી.એસ. (2007). "''આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ'' નો દસમો હાડપિંજરનો નમૂનો" ''ઝૂઓલોજિકલ જર્નલ ઓફ ધી લિનીયન સોસાયટી'' , '''149''' : 97–116.</ref> === વૈકલ્પિક થિયરી અને વિવાદો === પક્ષીઓની ઉત્પત્તિઓના અભ્યાસમાં ઘણા વિવાદો છે. અગાઉની અસંતિઓમાં, પક્ષીઓ [[ડાયનાસોર]] અથવા વધુ જૂના [[આર્કોસોર]]માંથી વિકાસ પામ્યા છે કે કેમ. ડાયનાસોરની જાતિમાં [[ઓર્નિથિશિયા]] અથવા [[થેરોપોડ]] ડાયનાસોર વધુ શક્ય પૂર્વજો હતા કે કેમ તે અંગ મતમતાંતર પ્રવર્તી રહ્યા છે. <ref name="Heilmann1927">હેઇલમેન, ગર્હાર્ડ (1927). ''પક્ષીઓની ઉત્પત્તિ'' . ન્યુ યોર્કઃ ડોવર પબ્લિકેશન્સ. </ref> ઓર્નિથીશિયન (પક્ષી જેવા ઢાળવાળા)ડાયનાસોર આધુનિક પક્ષીઓ જેવો ઢાળ ધરાવતા હોવા છતાં, પક્ષીઓ [[સૌરિશિયા]] (ગરોળી જેવા ઢાળવાળા) ડાયનાસોર જેવા હોવાનું મનાય છે અને તેથી તેથી જ તેમનો પૃષ્ઠ ભાગ [[સ્વતંત્ર]] રીતે વિકસ્યો હશે. <ref>{{cite journal |last=Rasskin-Gutman |first=Diego |coauthors=Angela D. Buscalioni |month=March |year=2001 |title=Theoretical morphology of the Archosaur (Reptilia: Diapsida) pelvic girdle |journal=[[Paleobiology (journal)|Paleobiology]] |volume=27 |issue=1 |pages=59–78|doi=10.1666/0094-8373(2001)027<0059:TMOTAR>2.0.CO;2 | issn=0094-8373 }}</ref> હકીકતમાં, પક્ષી જેવો પૃષ્ઠ ભાગ [[થેરિઝીનોસૌરિડે]] તરીક જાણીતા થેરોપોડ્ઝના વિશિષ્ટ જૂથમાં ત્રીજી વખત વિકાસ પામ્યો હશે. થોડા વૈજ્ઞાનિકો સુચવે છે કે પક્ષીઓ ડાયનાસોર નથી, પરંતુ તેઓ ભૂતકાળના આર્કાસોર જેવા ''[[લોંગીસ્ક્વોમા]]'' પરથી ઉદભવ્યા છે. <ref>{{cite journal |last=Feduccia |first=Alan |coauthors=Theagarten Lingham-Soliar, J. Richard Hinchliffe |month=November |year=2005|title=Do feathered dinosaurs exist? Testing the hypothesis on neontological and paleontological evidence |journal=Journal of Morphology |volume=266 |issue=2 |pages=125–66 |doi=10.1002/jmor.10382 |pmid=16217748 |issn=0362-2525}}</ref><ref>આ વાર્તામાં મોટા ભાગના [[પાલેઓન્ટોલોજિસ્ટો]]એ ભાગ લીધો છે {{cite journal |last=Prum |first=Richard O. |month=April |year=2003 |title=Are Current Critiques Of The Theropod Origin Of Birds Science? Rebuttal To Feduccia 2002 |journal=[[The Auk]] |volume=120 |issue=2 |pages=550–61 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0004-8038(200304)120:2%3C550:ACCOTT%3E2.0.CO;2-0 |doi=10.1642/0004-8038(2003)120[0550:ACCOTT]2.0.CO;2}}</ref> === પક્ષીઓનો પ્રારંભિક વિકાસ === {{userboxtop| toptext=&nbsp;}} {{clade|style=font-size:75% |label1=Aves&nbsp; |1={{clade |1=''[[Archaeopteryx]]'' |label2=&nbsp;[[Pygostylia]]&nbsp; |2={{clade |1=[[Confuciusornithidae]] |label2=&nbsp;[[Ornithothoraces]]&nbsp; |2={{clade |1=[[Enantiornithes]] |label2=&nbsp;[[Ornithurae]]&nbsp; |2={{clade |1=[[Hesperornithiformes]] |2=[[Neornithes]] }} }} }} }} }} <center><small>મૂળભૂત પક્ષીઓનો વિકાસ કાળ ચિયાપ્પે 2007 બાદ સરળ થયો હતો. <ref name="chiappe2007">{{cite book |last=Chiappe |first=Luis M. |year=2007 |title=Glorified Dinosaurs: The Origin and Early Evolution of Birds |location=Sydney |publisher=University of New South Wales Press |isbn=978-0-86840-413-4}}</ref></small></center> {{userboxbottom}} [[ક્રેટાશિયસ સમયગાળા (135-145 મિલીયન વર્ષો પહેલા)]] દરમિયાન પક્ષીઓ બહોળા વિવિધ સ્વરૂપોમાં વૈવિધ્યકૃત્ત થયા હતા. <ref name="chiappe2007"/> અસંખ્ય જૂથોએ [[જૂના કાળની લાક્ષણિકતાઓ]]જેમ કે નહોરવાળી પાંખો અને દાંતજાળવી રાખી હતી, જોકે બાદમાં અસંખ્ય પક્ષી જૂથોમાં [[આધુનિક પક્ષીઓ]] (નિયોર્નીથેસ)સહિત સ્વતંત્ર રીતે ખોવાઇ ગયા હતા. પ્રારંભના સ્વરૂપો જેમ કે ''આર્કાઇઓપ્ટેરિક્સ'' અને ''[[જેહોલોર્નિસ]]'' , તેમણે તેમના પૂર્વજોની લાંબા હાડકાવાળી પૂંછડીઓ જાળવી રાખી હતી,<ref name="chiappe2007"/> જ્યારે વધુ આધુનિક પક્ષીઓની પૂંછડીઓ પાયગોસ્ટાલીયાના [[સમૂહ]]માં [[પાયગોસ્ટાઇલ]] ના આગમન સાથે ટૂંકી હતી. પ્રથમ મોટા, ટૂંકી પૂછડીઓ વાળા પક્ષીઓના વિવિધ વંશે [[એનાન્ટીઓર્નિથીસ]] , અથવા "વિરુદ્ધ પક્ષીઓ"નો વિકાસ કર્યો હતો, આવા નામ એટલા માટે હતા કે તેમના ખભાના હાડકાઓ આધુનિક પક્ષીઓની તુલનામાં વાંકા હતા. એનાન્ટીયોઓર્થનિસે ઇકોલોજિકલ જગ્યામાં મોટું સ્થાન લીધું હતું, રેતીમાં તપાસ કરતા શોરબર્ડઝ અને માછલી ખાનારાથી લઇને ઝાડમાં ખાડો પાડતા અને બિયા ખાતા પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="chiappe2007"/> વધુ આધુનિક વંશો પણ માછલી ખાવામાં પાવરધા હતા, જેમાં ઉપરની સપાટી પર ચાલતા [[દરિયાઇ પક્ષી]] કે જે [[ઇચથ્યોર્નિથીસ]] ("માછલી પક્ષી")નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite journal |last=Clarke |first=Julia A. |coauthors= |month=September |year=2004 |title=Morphology, Phylogenetic Taxonomy, and Systematics of ''Ichthyornis'' and ''Apatornis'' (Avialae: Ornithurae) |journal=Bulletin of the American Museum of Natural History |volume=286 |pages=1–179 |doi=10.1206/0003-0090(2004)286<0001:MPTASO>2.0.CO;2 |url=http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/454/1/B286.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303221206/http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/454/1/B286.pdf |url-status=dead }}</ref> મેસોઝોઇક દરિયાઇ પક્ષીઓનો એક ઓર્ડર, [[હેસ્પરઓર્નિથીફોર્મસ]], દરિયાઇ પર્યાવરણમાં માછળીઓના શિકાર માટે અત્યંત સ્વીકાર્ય બની ગયા હતા કે તેમણે ઉડવાની ક્ષમતા ગુમાવી દીધી હતી અને તેમને પાણી પર રમતા પક્ષી જ બનાવી દીધા હતા. તેમની ભારે લાક્ષણિકતાઓ છતા, હેસ્પરઓર્નિથીફોર્મસ કેટલાક આધુનિક પક્ષીઓના નજીકના લક્ષણો રજૂ કરે છે. <ref name="chiappe2007"/> === પ્રાગૈતિહાસિક પક્ષી દરજ્જાઓઃ વર્ગીકરણ === આ ફક્ત [[અવશેષ]]યુક્ત નમુનાઓ પરથી જાણીતી પ્રાગૈતિહાસિક પક્ષીઓની યાદી છે. ઘણા પ્રાગૈતિહાસિક પક્ષી દરજ્જાઓનો ફક્ત બહુ ઓછા વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ઉપયોગ કરવામાં આવે છે કેમ કે તેઓ ફક્ત થોડા જ દરજ્જા(ઓર્ડર)ઓ (અથવા એક જ), પરિવાર, ઉત્પત્તિ અને જાતિઓ ધરાવે છે. * ઓર્ડર†[[આર્કાઇયોપ્ટેજીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[જેહોલોર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર †[[ઓમનીવોરોપ્ટેરિજીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[કોન્ફ્યુશિયસઓર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર †[[પેટાગોપ્ટેરિગીફોર્મસ]] * પેટાવર્ગ†[[એનાન્ટીયોઓર્નિથીસ]] ** ઓર્ડર †[[ઇબરોમેસોઓર્નિથીફોર્મસ]] ** ઓરડર †[[લોંગીપ્ટેરિગીફોર્મસ]] ** સુપરઓર્ડર †[[ઇયુઇનાન્ટીઓર્નિથીસ]] *** ઓર્ડર†[[એબેરેશિયોડોન્ટુઇફોર્મસ]] *** ઓર્ડર†[[એલેક્સઓર્નિથીફોર્મસ]] *** ઓર્ડર†[[ગોબીપ્ટેરિગીફોર્મસ]] *** ઓર્ડર †[[કેથેઓર્નિથીફોર્મસ]] *** ઓર્ડર †[[ઇનાન્ટીઓર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[લીયાઓનિનગોર્નીથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[યૂરોલિમનોર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[પાલેકર્સોર્નિથીફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[ગાનસુઇફોર્મસ]] * ઓર્ડર†[[યાનોર્નિથીફોર્મસ]] * પેટાવર્ગ†[[હેસ્પરઓર્નિથીસ]] ** ઓર્ડર †[[હેસ્પરઓર્નિથીફોર્મસ]] * પેટાવર્ગ†[[ઇચથ્યોર્નિથીસ]] ** ઓર્ડર †[[ઇચથ્યોર્નિથીસફોર્મસ]] === આધુનિક પક્ષીઓના વિકીરણ === દરેક આધુનિક પક્ષીઓનો સમાવેશ કરતા પેટાવર્ગ નિયોર્નિથીસ, ''[[વેગાવીસ]]'' ની શોધને કારણે હવે ક્રેટાશિયસ<ref>{{cite journal |last=Clarke |first=Julia A. |coauthors=Claudia P. Tambussi, Jorge I. Noriega, Gregory M. Erickson and Richard A. Ketcham |month=January |year=2005 |title=Definitive fossil evidence for the extant avian radiation in the Cretaceous |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=433 |issue= 7023|pages=305–308 |doi=10.1038/nature03150 |pmid=15662422 |url=http://www.digimorph.org/specimens/Vegavis_iaai/nature03150.pdf|format=PDF |issn=0028-0836}} [http://www.nature.com/nature/journal/v433/n7023/suppinfo/nature03150.html સહાયરૂપ માહિતી ]</ref>ના અંતે કેટલા મૂળ વંશમાં વિકાસ પામ્યા હોવાની રીતે જાણીતા છે અને તેનું બે સુપરઓર્ડરમાં [[પાલેગ્નેથે]] અને [[નિયોગ્નેથે]]માં વિભાજન થયું છે. પાલેગ્નેથમાં [[મધ્ય]] અને [[દક્ષિણ અમેરિકા]] અને [[રેટાઇટ]]ના [[ટિનામૌ]]સનો સમાવેશ થાય છે. [[ગેલોનસેરા]]ના બાકીના નિયોગ્નેથીસમાંથી મૂળ વૈવિધ્યતા હતી, સુપરઓર્ડરમાં [[એન્સેરીફોર્મસ]], [[બતક]], [[હંસો]], [[રાજહંસ]] અને [[સ્ક્રીમર]]નો સમાવેશ થાય છે અને [[ગેલીફોર્મસ]]નો સમાવેશ થાય છે. ([[તેતર]], [[મરઘા]] અને તેમની જાતિવાળા અન્ય પક્ષીઓ સહિત [[ઢગલો ઊભો કરનારા]] અને [[હગાર]] અને તેમની જાતિના અન્ય) વિભાજન અંગેની તારીખો પર વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ભારે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. એ બાબત પર સંમતિ સધાઇ છે કે નિયોર્નિથીસનો વિકાસ ક્રેટાશિયસમાં થયો હતો, અને અન્ય નિયોગ્નેથીસથી ગેલ્લોનસેરી વચ્ચેનું વિભાજન [[કે-ટી લુપ્ત ઘટના]] પહેલા થયું હતું, પરંતુ બાકી રહેલા નિયોગ્નેથીસના [[વિકિરણો]] અન્ય ડાયનોસોરના લુપ્ત થયા પહેલા કે પછી હતા તે અંગે વિવિધ મતો પર્વર્તી રહ્યા છે.<ref name="Ericson">{{cite journal |last=Ericson |first=Per G.P. |coauthors=Cajsa L. Anderson, Tom Britton ''et al.'' |month=December |year=2006 |title=Diversification of Neoaves: Integration of molecular sequence data and fossils |journal=[[Biology Letters]] |volume=2 |issue=4 |pages=543–547 |doi=10.1098/rsbl.2006.0523 |pmid=17148284 |url=http://www.senckenberg.de/files/content/forschung/abteilung/terrzool/ornithologie/neoaves.pdf |format=PDF |issn=1744-9561 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235703/http://www.senckenberg.de/files/content/forschung/abteilung/terrzool/ornithologie/neoaves.pdf |url-status=dead }}</ref> પૂરાવાઓમાં વૈવિધ્યતાના કારણે આ મતભેદો થયા છે ; પરમાણુ સંબધી તવારીખ ક્રેટાશિયસ વિકિરણ સુચવે છે, જ્યારે, [[અવશેષ]] પૂરાવાઓ [[પ્રાદશિક]] વિકિરણને ટેકો આપે છે. પરમાણુ અને અવશેષ પૂરાવાઓને એક કરવાનો પ્રયત્ન વિવાદાસસ્પદ સાબિત થયો છે. <ref name="Ericson"/><ref>{{cite journal |last=Brown |first=Joseph W. |coauthors=Robert B. Payne, David P. Mindell |month=June |year=2007 |title=Nuclear DNA does not reconcile 'rocks' and 'clocks' in Neoaves: a comment on Ericson ''et al.'' |journal=[[Biology Letters]] |volume=3 |issue=3 |pages=257–259 |doi=10.1098/rsbl.2006.0611 |pmid=17389215 |issn=1744-9561 |url=http://rsbl.royalsocietypublishing.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17389215 |format=Free full text}}</ref> પક્ષીઓનું વર્ગીકરણ એ તકરારી મુદ્દો છે. [[સિબલી]] અને [[અહલક્વીસ્ટ]]ના ''ફિલોજેની અને પક્ષીઓના વર્ગીકરણ'' (1990) એ પક્ષીઓના વર્ગીકરણ પરના સીમાચિહ્ન કામો છે,<ref>{{cite book |last=Sibley |first=Charles |authorlink=Charles Sibley |coauthors=[[Jon Edward Ahlquist]] |year=1990 |title=Phylogeny and classification of birds |location=New Haven |publisher=Yale University Press |isbn=0-300-04085-7}}</ref> જોકે તેની પર સતત ચર્ચા થતી રહી છે અને તેમાં સતત સુધારો પણ તો રહ્યો છે. મોટા ભાગના પૂરાવાઓ સુચવે છે કે ઓર્ડરોની સોંપણી સચોટ હતી,<ref>{{cite book |last=Mayr |first=Ernst |authorlink=Ernst W. Mayr |coauthors=Short, Lester L.|title=Species Taxa of North American Birds: A Contribution to Comparative Systematics |series=Publications of the Nuttall Ornithological Club, no. 9 |year=1970 |publisher=Nuttall Ornithological Club|location=Cambridge, Mass. |oclc=517185}}</ref>પરંતુ વૈજ્ઞાનિકો ઓર્ડરોની વચ્ચે સબંધો હતા તે બાબતે અસંમતિ વ્યક્ત કરે છે; આધુનિક પક્ષીઓની શરીર રચના, અવશેષો અને ડીએનએએ સમસ્યા ઊભી કરી છે, પરંતુ કોઇ મજબૂત સંમતિ સાધી શકાઇ નથી. તાજેતરમાં જ, નવા અવશેષો અને પરમાણુ પૂરાવાઓ આધુનિક પક્ષીઓના ઓર્ડરો અંગે વધુને વધુ રીતે સ્પષ્ટ ચિત્ર પૂરું પાડી રહ્યા છે. === આધુનિક પક્ષી ઓર્ડર્સ: વર્ગીકરણ === {{userboxtop| toptext=&nbsp;}} {{clade |label1=Neornithes&nbsp;&nbsp; |1={{clade |label1=[[Palaeognathae]]&nbsp; |1={{clade |1=[[Struthioniformes]] |2=[[Tinamiformes]] }} |label2=&nbsp;[[Neognathae]]&nbsp; |2={{clade |1=Other birds ([[Neoaves]]) |label1=&nbsp; |label2=[[Galloanserae]]&nbsp; |2={{clade |1=[[Anseriformes]] |2=[[Galliformes]] }} }} }} }} <center><small>આધુનિક પક્ષીઓની મૂળ વૈવિધ્યતા </small><br /><small>[[સિબલી અહલક્વીસ્ટ ટેક્સામોની]]પર આધારિત </small></center> {{userboxbottom}} [[ચિત્ર:Neoaves Alternative Cladogram.png|thumb|300px|right|ક્લેડોગ્રામ અત્યંત તાજેતરના નિયોએવ્સના વર્ગીકરણ દર્શાવે છે, જે વિવિધ ફિલોજેન્ટિક અભ્યાસો પર આધારિત છે. <સંદર્ભ>"નિયોએવ્સ", ટ્રી ઓફ લાઇફ પ્રોજેક્ટ</સંદર્ભ>]] પેટાવર્ગ નિયોર્નિથીસ અથવા આધુનિક પક્ષીઓમાં આ વ્યવસ્થિત ઓર્ડરોની યાદી છે. આ યાદી પરંપરાગત વર્ગીકરણ (અથવા જાણીતા [[ક્લેમેન્ટસ]] ઓર્ડર)નો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં સિબલી મોનરો દ્વારા સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. [[પક્ષીઓની યાદી]] પરિવાર સહિત ઓર્ડરોની વધુ વિગતવાત સક્ષિપ્તી પૂરી પાડે છે. '''પેટાવર્ગ [[નિયોર્નિથીસ]]''' <br /> પેટાવર્ગ નિયોર્નિથીસમાં બે [[સુપરઓર્ડર]]નો સમાવેશ થાય છે. સુપરઓર્ડર [[પાલેયોગ્નેથે]]: સુપરઓર્ડરનુ નામ પાલેયોગ્નેથ પરથી આવ્યું છે, પેલેટની હાડપિંજરની રચનાના સંદર્ભમાં જૂની લૌકિક વાત માટે પ્રાચીન ગ્રીકે વધુ અન્ય પક્ષીઓ કરતા વધુ પ્રાથમિક અવસ્થા અને પેટે ઘસડાઇને ચાલતા પ્રાણીઓ તરીકે વધુ વર્ણન કર્યું છે. પાલેયોગ્નેથમાં બે ઓર્ડરોનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં પ્રવર્તમાન 49 જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. * [[સ્ટ્રુથીઓનિફોર્મસ]]—[[શાહમૃગ]], [[ઇમુ]], [[કિવી]], અને અન્ય સંબંધિત * [[ટીનામીફોર્મસ]]—ટીનામાઓસ સુપરઓર્ડર [[નિયગ્નેથ]]: સુપરઓર્ડર નિયોગ્નેથમાં 27 ઓર્ડરોનો સમાવેશ થાય છે, જે કુલ થઇને દસ હજાર જાતિઓ ધરાવે છે. નિયોગ્નેથ, સ્વરૂપ, (ખાસ કરીને ચાંચ અને પગ), કામગીરી અને આજે આપણે જોઇએ છીએ તે વર્તણૂંકની અલગ પ્રકારની વૈવિધ્યતા પેદા કરવા માટે [[સ્વીકાર્ય વિકિરણ]]માંથી પસાર થયું છે. નિયોગ્નેથ સમાવતા ઓર્ડરો નીચે પ્રમાણે છે, જે મુખ્યત્વે પક્ષીના શરીરના મળતાપણાને આધારે કરાવામાં આવે છે.: * [[જલકુર્કુટાકાર|જલકુર્કુટાકાર (એન્સેરીફોર્મસ)]]—વોટરફોલ * [[કુર્કુટાકાર|કુર્કુટાકાર (ગેલીફોર્મસ)]]—ફોલ * [[ટિટ્ટિભાકાર|ટિટ્ટિભાકાર (ચારાડ્રીફોર્મસ)]]—[[ગુલ]], [[બટન-ક્વેઇલ]], [[પ્લોવર]]અને સંબંધિત * [[ગેવિફોર્મસ]]—લૂન્સ * [[પ્લવાકાર| પ્લવાકાર (પોડીસિપેડીફોર્મ) ]]—ગ્રીબ્સ * [[પ્રોસેલ્લારીફોર્મસ]]—[[આલ્બાટ્રોસ]] , [[પેટ્રલ]], અને સંબધિત * [[ફેનીસિફોર્મસ]]—પેન્ગ્વિન * [[પેલેકેનીફોર્મસ]]—[[પેલિકન]] અને અન્ય સંબંધિત * [[ફેથોન્ટીફોર્મસ]]—ટ્રોપીકબર્ડઝ * [[મહાબકાકાર| મહાબકાકાર (કિકોનીફોર્મસ) ]]—[[સારસ]]અન્ય સંબંધિત * [[જટાયુકાર|જટાયુકાર (કેથાર્ટફોર્મસ)]]—નવી દુનિયાના ગીધ * [[ફોનીકોપ્ટેરીફોર્મસ]]—ફ્લેમિંગો * [[શ્યેનાકાર|શ્યેનાકાર (ફાલ્કોનીફોર્મસ)]]—[[બાજ]], [[ગરૂડ]], [[બાજ જેવા પક્ષીઓ]]અને સંબંધિત * [[બકાકાર|બકાકાર (ગ્રુઇફોર્મસ)]]—[[બગલા]] અને અન્ય સંબંધિત * [[ટેરોક્લીડીફોર્મસ]]—સેન્ડગ્રોસ * [[કપોતાકાર|કપોતાકાર (કોલંબીફોર્મસ)]]—[[કબૂતરો અને પિજીયન]] * [[શુકાકાર| શુકાકાર (સિટ્ટાસીફોર્મસ)]]—[[પોપટ]]અને અન્ય સંબંધિત * [[કોકિલાકાર|કોકિલાકાર (કૂકૂલીફોર્મસ)]]—[[કોયલ]]અને [[તૂરાકો]] * [[ઓપિસ્થોકમિફોર્મસ]]—હોટઝીન * [[ઉલુકાકાર|ઉલુકાકાર (સ્ટ્રીજીફોર્મસ)]]—ઘુવડો * [[કેપ્રિમૂલ્ગીફોર્મસ]]—[[નાઇટજાર (રાતી આંખોવાળું બિહામણું પક્ષી)]] અને સંબંધિત * [[એપોડીફોર્મસ]]—[[સમળી]]અને [[હમીંગબર્ડ]] * [[મિનરંકાકાર|મિનરંકાકાર (કોરાકિફોર્મસ)]]—[[કીંગફિશર]] અને અન્ય સંબધિત * [[કાષ્ઠકુટાકાર |કાષ્ઠકુટાકાર (પીસીફોર્મસ)]]—[[લક્કખોદ]]અને સંબધિત * [[ટ્રોગોનીફોર્મસ]]—ટ્રોગોન્સ * [[કોલીફોર્મસ]]—માઉસબર્ડઝ * [[ચટકાકાર|ચટકાકાર (પાસેરીફોર્મસ)]]—પાસેરિન્સ અત્યંત વિચિત્ર સિબલી-મોનરો વર્ગીકરણ ([[સિબલી-અહલક્વીસ્ટ ટેક્સામોની]]), કે જે પરમાણુ માહિતી પર આધારિત છે તેમાં થોડા પરિબળોમાં મોટાપાયે સ્વીકાર્યતા મળી આવી હતી, જેમ કે તાજેતરના પરમાણુ, અવશેષો અને શરીરચનાને લગતા પૂરાવાઓએ [[ગેલ્લોનસેરે]]ને એક ઉદાહરણ તરીકે ટેકો આપ્યો હતો.<ref name="Ericson"/> == વહેંચણી == [[ચિત્ર:House sparrow04.jpg|thumb|left|માનવ પ્રવૃત્તિઓને કારણે હાઉસ સ્પેરોઝની શ્રેણીઓ નાટ્યાત્મક રીતે વિસ્તરણ પામી છે. <સંદર્ભ>[74]</સંદર્ભ>]] પક્ષીઓ મોટે ભાગે ધરતી પર વસ્તીવાળા અને તમામ સાતેય ઉપખંડોમાં રહે છે અને પોતાની વંશવૃદ્ધિ કરે છે, તેમજ તેમની વસ્તી [[સ્નો પેટ્રેલ]]ની વંશવેલો વધારતી વસ્તી [[એન્ટાર્કટિકા]]માં {{convert|440|km|mi|-1}}આઇલેન્ડ સુધી પહોંચે છે <ref>{{cite book |last=Brooke |first=Michael |year=2004 |title=Albatrosses And Petrels Across The World |location=Oxford |publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-850125-0|pages=}}</ref> સૌથી વધુ પક્ષી [[વૈવિધ્યતા]] ઉષ્ણકટિબંધ પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે. અગાઉ એવું વિચારવામાં આવ્યું હતું કે આ ઉચ્ચ પ્રકારની વૈવિધ્યતા એ ઉષ્ણકટિબંધમાં ઊંચો [[જૈવિક જાતિઓના વિકાસ]] દરનું પરિણામ છે, જોકે તાજેતરના અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું હતું કે આ અક્ષાંશમાં ઊંચા જૈવિક જાતુઓનો વિકાસ દર અન્ય ઉષ્ણકટિબંધના દરની તુલનામાં પડતી [[લુપ્તતા]] દરને સરભર કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Weir |first=Jason T. |coauthors=Dolph Schluter |month=March |year=2007 |title=The Latitudinal Gradient in Recent Speciation and Extinction Rates of Birds and Mammals |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=315 |issue=5818 |pages=1574–76 |doi=10.1126/science.1135590 |pmid=17363673 |issn=0036-8075}}</ref> પક્ષીઓના વિવિધ પરિવારોએ વિશ્વના સમુદ્દ અને તેની અંદર એમ બન્ને પ્રકારના જીવન અપનાવ્યા છે, જેમ કે કેટલાક [[દરિયાઇ પક્ષી]]ની જાતો ફક્ત ઉત્પત્તિ <ref name="Burger">{{cite book |last=Schreiber |first=Elizabeth Anne |coauthors=Joanna Burger |year=2001 |title=Biology of Marine Birds |location=Boca Raton |publisher=CRC Press |isbn=0-8493-9882-7|pages=}}</ref>માટે જ દરિયા કિનારે આવે છે અને કેટલાક [[પેન્ગ્વિન]] તેમાં પડતા જોવામાં આવ્યા છે.{{convert|300|m|ft|-1}}.<ref>{{cite journal |last=Sato |first=Katsufumi |coauthors=Y. Naito, A. Kato ''et al.'' |month=May |year=2002 |title=Buoyancy and maximal diving depth in penguins: do they control inhaling air volume? |journal=Journal of Experimental Biology |volume=205 |issue=9 |pages=1189–1197 |pmid=11948196 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/content/full/205/9/1189 |day=01 |issn=0022-0949}}</ref> અસંખ્ય પક્ષી જાતોએ માનવીઓ દ્વારા [[ઓળખી કઢાયેલા]] વિસ્તારોમાં પોતાની ઉત્પત્તિ વસ્તીને સ્થાપિત કરી છે. આમાંની કેટલીક ઓળખો ઇરાદાપૂર્વકની છે; ઉદા. તરીકે [[ગોળાકાર ગરદન ધરાવતું તેતર]]ને આખા વિશ્વમાં [[ગેઇમ બર્ડ]] તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.<ref>{{cite book |last=Hill |first=David |coauthors=Peter Robertson |year=1988 |title=The Pheasant: Ecology, Management, and Conservation |location=Oxford |publisher=BSP Professional |isbn=0-632-02011-3|pages=}}</ref> જ્યારે અન્ય આકસ્મિકતાનું પરિણામ છે, જેમ કે કેદમાંથી છૂટા થયા બાદ વિવિધ ઉત્તર અમેરિકન શહેરોમાં જંગલી [[લાંબી પાંખો કે પૂંછડીવાળો નાના પોપટ]] સ્થાપિત થયા હતા.<ref>{{cite web|last=Spreyer |first=Mark F.|coauthors=Enrique H. Bucher|year=1998|title=Monk Parakeet (Myiopsitta monachus)|work=The Birds of North America|publisher=Cornell Lab of Ornithology|url=http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/322 |doi=10.2173/bna.322}}</ref> [[કેટલ એગ્રેટ]],<ref>{{cite journal |last=Arendt |first=Wayne J. |year=1988 |title=Range Expansion of the Cattle Egret, (''Bubulcus ibis'') in the Greater Caribbean Basin |journal=Colonial Waterbirds |volume=11 |issue=2 |pages=252–62 |doi=10.2307/1521007 |issn=07386028 |month=Jan |day=01}}</ref> [[પીળું શિર ધરાવતા કરાકરા]]<ref>{{cite book |last=Bierregaard |first=R.O. |year=1994 |chapter=Yellow-headed Caracara |editor=Josep del Hoyo, Andrew Elliott & Jordi Sargatal (eds.) |title=[[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 2; New World Vultures to Guineafowl |location=Barcelona |publisher=Lynx Edicions |isbn=84-87334-15-6|pages=}}</ref> અને[[ગાલાહ]],<ref>{{cite book |last=Juniper |first=Tony |coauthors=Mike Parr |year=1998 |title=Parrots: A Guide to the Parrots of the World |location=London |publisher=[[Helm Identification Guides|Christopher Helm]] |isbn=0-7136-6933-0|pages=}}</ref>સહિતની જાતો [[કુદરતી રીતે ફેલાઇ છે]] જે તેમની મૂળભૂત શ્રેણી જેમ કે [[કૃષિ કવાયતો]]થી ઘણી પર છે, તેણે યોગ્ય નવ વસ્તી વસાવી હતી. == માનવશરીર રચના અને શરીર ક્રિયા વિજ્ઞાન == [[ચિત્ર:Birdmorphology.svg|thumb|300px|right|પક્ષીની બાહ્ય શરીરરચના: 1 ચાંચ, 2 શિર, 3 આંખની કીકીની આસપાસનું રંગીન કંડાળુ, 4 આઁખની કીકી, 5 રક્તનો ભરાવો, 6 લેસમેન્ટેલેસર કોવર્ટસ (પાંખનું મૂળ ઢાંકનારા છેડાના પીછા), 7 સ્કંધાસ્થિ, 8 મધ્યીય પીછા, 9 ટર્ટિયલ્સ, 10 પૃષ્ઠભાગ, 11 મૂળ પીછા, 12 ગુદા, ૧૩ જાંઘ, 14 ટિબીયો તાર્સલ આર્ટીક્યુલેશન, 15 અવયવના છેડાનો ભાગ, 16 પગ, 17 પગના નળાનું હાડકું, 18 ઉદર, ૧૯ કમર, 20 છાતી, 21 ગળું, 22 કેટલાંક પક્ષીઓના માથા પરનો કે ગળા નીચેનો રાતો માંસલ ભાગ.]] [[ચિત્ર:PigeonAnatomy.png|thumb|300px|કબુતરના આંતરડા]] અન્ય કરોડરજ્જુ ધરાવનારાઓની સાથે તુલના કરતા, પક્ષીઓ [[બોડી પ્લાન]] ધરાવે છે જે અસાધારણ સ્વીકાર્યતા ધરાવે છે, જે મોટે ભાગે [[ઉડાન]]ને સહાયરૂપ થવા માટે હોય છે. હાડપિંજરમાં અત્યંત હાડકાઓના સમાવેશ થાય છે. તેઓ મોટું હવાચુસ્ત પોલાણ ધરાવે છે (જેને (હવાવાળો ખાડો કહેવાય છે) જે [[શ્વસનક્રિયા વ્યવસ્થા]] સાથે જોડે છે.<ref>{{cite web |last=Ehrlich |first=Paul R. |coauthors=David S. Dobkin, and Darryl Wheye |title=Adaptations for Flight |url=http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/Adaptations.html |year=1988 |work=Birds of Stanford |publisher=[[Stanford University]] |access-date=2007-12-13}}બર્ડર્સ હેન્ડબુકના આધારે([[પાઉલ એહરલિચ]], ડેવીડ ડોબકીન, અને ડેરિલ વ્હેઇ. 1988 માં ફિલ્મ સિમોન અને શૂસ્ટર, ન્યુ યોર્ક.)</ref> ખોપરીના હાડકા ગરમીથી ઓગળી ગયા હોય છે અને તે [[ખોપરી સંબંધિત માળખું]] દર્શાવતા હોતા નથી. <ref name="Gill">{{cite book |last=Gill |first=Frank |year=1995 |title=Ornithology |publisher=WH Freeman and Co |location=New York |isbn=0-7167-2415-4 |pages=}}</ref> [[નેત્રગુહા]]મોટી હોય છે અને હાડકાના [[ભાગ]]થી અલગ હોય છે. [[કરોડ]] ગરદન, ગળાને લગતો, નકામો અને પૂંછડીને લગતો વિસ્તાર ધરાવે છે, તેમજ અસંખ્ય ગરદન (ડોક)કરોડ જે બહોળી રીતે અલગ હોય છે એ ખાસ કરીને સાનુકૂળ હોય છે, પરંતુ હલનચલન પૂર્વવર્તી [[ગળાના કરોડ]]માં ઓછી હોય છે અને બાદના કરોડમાં તેનો અભાવ હોય છે. <ref>{{cite news |title=The Avian Skeleton |url=http://www.paulnoll.com/Oregon/Birds/Avian-Skeleton.html |work=paulnoll.com |access-date=2007-12-13}}</ref> છેલ્લા થોડા [[સિન્સાક્રુમ]]ની રચના કરવા માટે શ્રેણી પ્રદેશની સાથે ઓગળી જાય છે. <ref name="Gill"/> પાંસળી સપાટ હોય છે અને [[છાતીનું હાડકું]] ઉડાન નહી ભરતા પક્ષીઓ સિવાય ઉડાનમાં સહાય કરતા બાંધાની સાથે જોડાઇ રહે છે. પાછળનો પૃષ્ઠભાગને પાંખમાં રૂપાંતર કરવામાં આવ્યો છે. <ref>{{cite news |title=Skeleton of a typical bird |url=http://fsc.fernbank.edu/Birding/skeleton.htm |date= |work=Fernbank Science Center's Ornithology Web |access-date=2007-12-13}}</ref> [[પેટેથી ઘસડાઇને ચાલતા પ્રાણીઓ]]ની જેમ, પક્ષીઓ મુખ્યત્વે યુરિકોટેલિક હોય છે,તેમની [[કિડની]]ઓ તેમની રક્ત વાહીનીઓ મારફતે નાઇટ્રોજનયુક્ત કચરો બહાર કાઢે છે અને મૂત્રશયનળી દ્વારા [[યુરિયા]] અથવા [[એમોનિયા]]ને જઠરમાં નાખવાને બદલે [[યુરિક એસિડ]]તરીકે ઉત્સર્જન કરે છે. પક્ષીઓને [[મૂત્રાશય માર્ગ]] અથવા ખુલ્લી બાહ્ય મૂત્રનળી હોતી નથી અને યુરિક એસિડનું અર્ધપાકા કચરા તરીકે ઉત્સર્જન થાય છે.<ref>{{cite web |last=Ehrlich |first=Paul R. |coauthors=David S. Dobkin, and Darryl Wheye |title=Drinking |url=http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/Drinking.html |year=1988 |work=Birds of Stanford |publisher=Standford University |access-date=2007-12-13}}</ref><ref>{{cite journal |last=Tsahar |first=Ella |coauthors=Carlos Martínez del Rio, Ido Izhaki and Zeev Arad |title=Can birds be ammonotelic? Nitrogen balance and excretion in two frugivores |journal=Journal of Experimental Biology |volume=208 |issue=6 |pages=1025–34 |year=2005 |pmid=15767304 |doi=10.1242/jeb.01495 |month=Mar |issn=0022-0949 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15767304 |format=Free full text }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જોકે, હમીંગબર્ડઝ જેવા પક્ષીઓ માનસિક રીતે એમોન્ટેલિક હોઇ શકે છે જે, નાઇટ્રોજન કચરાને એમોનિયા તરીકે બહાર કાઢે છે. <ref>{{cite journal |last=Preest |first=Marion R. |coauthors=Carol A. Beuchat |month=April |year=1997 |title=Ammonia excretion by hummingbirds |journal=Nature |volume=386 |issue= |pages=561–62 |doi=10.1038/386561a0}}</ref> તેઓ [[ક્રિયેટીનાઇન]]ને બદલે સસ્તનપ્રાણીઓની જેમ [[ક્રિયેટાઇન]]નું ઉત્સર્જન કરે છે.<ref name="Gill"/> આ ચીજ, તેમજ મૂત્રાશય પક્ષીઓના [[મૂત્ર]]માંથી બને છે. <ref>{{cite journal |last=Mora |first=J. |coauthors=J. Martuscelli, Juana Ortiz-Pineda, and G. Soberón |year=1965 |title=The Regulation of Urea-Biosynthesis Enzymes in Vertebrates |journal=[[Biochemical Journal]] |volume=96 |pages=28–35 |pmid=14343146 |url=http://www.biochemj.org/bj/096/0028/0960028.pdf|format=PDF |month=Jul |issn=0264-6021}}</ref><ref>{{cite journal |last=Packard |first=Gary C.|year=1966 |title=The Influence of Ambient Temperature and Aridity on Modes of Reproduction and Excretion of Amniote Vertebrates |journal=[[The American Naturalist]] |volume=100 |issue=916 |pages=667–82 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0147(196611/12)100:916%3C667:TIOATA%3E2.0.CO;2-T |doi=10.1086/282459 |pmid=282459 |month=Jan |last1=Merkin |first1=L |issn=0028-7628}}</ref> આ મૂત્ર એક કરતા વધુ ચીજોને બહાર કાઢે છે: તેના દ્વારા કચરો બહાર છે, [[મૂત્રના ભેગા થવાથી]]પક્ષીઓનો સમાગમ થાય છે, અને ત્યારબાદ માદા તેના દ્વાર ઇંડા મૂકે છે. વધુમાં, પક્ષીઓની અસંખ્ય જાતો [[ગોળી]]ની જેમ ઝડપ ધરાવે છે.<ref>{{cite journal |last=Balgooyen |first=Thomas G. |year=1971 |title=Pellet Regurgitation by Captive Sparrow Hawks (''Falco sparverius'') |journal=[[Condor (journal)|Condor]] |volume=73 |issue=3 |pages=382–85 |doi=10.2307/1365774 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v073n03/p0382-p0385.pdf |format=PDF |issn=00105422 |month=Oct |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325023305/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v073n03/p0382-p0385.pdf |url-status=dead }}</ref> પક્ષીઓની [[પાચન વ્યવસ્થા]] વિશિષ્ટ છે, જેમ કે તેના ગળામાં સંગ્રહ માટે [[પ્રાથમિક કોઠો]]અને [[અન્ય કોઠો]]ધરાવે છે, જેમાં દાંતના અભાવને દૂર કરવા અને ખોરાકને ચાવવા માટે ઝીણા પત્થરો ધરાવે છે. <ref>{{cite journal |last=Gionfriddo |first=James P. |coauthors=Louis B. Best |month=February |year=1995 |title=Grit Use by House Sparrows: Effects of Diet and Grit Size |journal=Condor |volume=97 |issue=1 |pages=57–67 |doi=10.2307/1368983 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n01/p0057-p0067.pdf |format=PDF |issn=00105422 |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325023232/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n01/p0057-p0067.pdf |url-status=dead }}</ref> કેટલાક પક્ષીઓ ઉડાનની સાથે ઝડપથી પાચન કરવા માટે ટેવાયેલા હોય છે. <ref name="Attenborough">{{cite book |last=Attenborough |first=David |authorlink=David Attenborough |year=1998 |title=[[The Life of Birds]] |location=Princeton |publisher=Princeton University Press |isbn=0-691-01633-X|pages=}}</ref> કેટલાક સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓએ તેમના શરીરના ઘણા ભાગોમાંથી પ્રોટીન મેળવવા ટેવાયેલા છે,જેમાં અન્નનળીના નીચેના ભાગનો સમાવેશ થાય છે, જે સ્થળાંતર દરમિયાન વધારાની ઉર્જા છે. <ref name="Battley">{{cite journal |last=Battley |first=Phil F. |coauthors=Theunis Piersma, Maurine W. Dietz ''et als.'' |month=January |year=2000 |title=Empirical evidence for differential organ reductions during trans-oceanic bird flight |journal=[[Proceedings of the Royal Society]] B |volume=267 |issue=1439 |pages=191–5 |doi=10.1098/rspb.2000.0986 |pmid=10687826 |issn=0962-8452}} (''રોયલ સોસાયટી બીની કાર્યવાહીમાં છાપભૂલ'' '''267''' (1461):2567.)</ref> અન્ય પ્રાણી જૂથોમાં પક્ષીઓ અત્યંત જટિલ [[શ્વસનક્રિયા વ્યવસ્થા]] ધરાવે છે.<ref name="Gill"/> શ્વાસ લેતી વખતે, 75 ટકા જેટલી તાજો વાયુ તેમના ફેફસામાંથી પસાર થાય છે અને પાછળથી [[એર સેક]]માં ફેલાય છે, જે ફેફસામાંથી વિસ્તરિત થાય છે અને વાયુની જગ્યાને હાડકા સાથે જોડે છે અને તેમાં વાયુ વડે ભરે છે. અન્ય 26 ટકા વાયુ સીધો જ ફેફસામાં જાય છે. જ્યારે પક્ષીઓ શ્વાસ બહર કાઢે છે, વાપરેલા વાયુને ફેફસામાંથી બહાર કાઢે છે અને પાછળના એર સેકમાં સંગ્રહીત વાયુને બહાર કાઢે છે, જે એકી સાથે વેગથી ફેફસામાં જાય છે. આમ, પક્ષીઓ શ્વાસ લેતી વખતે અને બહાર કાઢતી વખતે તાજા વાયુનો સતત પુરવઠો પ્રાપ્ત કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Maina |first=John N. |month=November |year=2006 |title=Development, structure, and function of a novel respiratory organ, the lung-air sac system of birds: to go where no other vertebrate has gone |journal=Biological Reviews |volume=81 |issue=4 |pages=545–79 |pmid=17038201 |doi=10.1017/S1464793106007111 |issn=1464-7931}}</ref> ધ્વનિ ઉત્પાદન [[ધ્વનિના ભાગ (વોકલ ઓર્ગન]]નો ઉપયોગ કરીને મેળવવામાં આવે છે, જે કાનના પડદાની અંતરછાલ સાથેની સ્નાયુબદ્ધ ચેમ્બર છે, જે શ્વાસનળીના છેડે આવેલો હોય છે, જ્યાંથી તે અલગ પડે છે. <ref name="Suthers">{{cite book |last=Suthers |first=Roderick A. |coauthors=Sue Anne Zollinger |chapter=Producing song: the vocal apparatus |editor=H. Philip Zeigler & Peter Marler (eds.) |year=2004 |title=Behavioral Neurobiology of Birdsong |series=Annals of the New York Academy of Sciences '''1016''' |location=New York |publisher=New York Academy of Sciences |isbn=1-57331-473-0 |pages=109–129 |doi=10.1196/annals.1298.041}} પીએમઆઇડી 15313772</ref> પક્ષીઓના હૃદયને ચાર ચેમ્બ હોય છે અને જમણી [[મુખ્ય ધોરી નસની કમાન]][[પદ્ધતિસરના પરિભ્રમણ]]ને વેગ આપે છે (જ્યારે સસ્તનપ્રાણીઓમાં ડાબી બાજુની કમાન સામેલ હોય છે.<ref name="Gill"/> પોસ્ટોકાવા પૃષ્ઠ ભાગ ગુદા પોર્ટલ સિસ્ટમ મારફતે રક્ત મેળવે છે. સસ્તનપ્રાણીઓ સિવાય પક્ષીઓમાં [[લાલ લોહીના સેલ]]માં [[ન્યુક્લિયસ]]હોય છે.<ref>{{cite journal |last=Scott |first=Robert B. |month=March |year=1966 |title=Comparative hematology: The phylogeny of the erythrocyte |journal=Annals of Hematology |volume=12 |issue=6 |pages=340–51 |doi=10.1007/BF01632827 |pmid=5325853 |issn=0006-5242}}</ref>[[નર્વસ સિસ્ટમ]]પક્ષીના કદાનુસાર મોટી હોય છે.<ref name="Gill"/> અત્યંત સુવિકસિત મગજનો ભાગ કે જે ઉડાનને લગતી કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે, જ્યારે [[સેરેબેલમ]] હલચલને સંકલિત કરે છે અને [[સેરેબ્રમ]] વર્તણુંક પદ્ધતિઓ, ઉડાનની દિશા, સમાગમ અને માળો બાંધવાની ક્રિયાને નિયંત્રિત કરે છે. મોટા ભાગના પક્ષીઓ [[સુંઘવાની નબળી]] ક્ષમતા ધરાવે છે, જેમાં [[કીવી]],<ref>{{cite journal |last=Sales |first=James |year=2005 |title=The endangered kiwi: a review |journal=Folia Zoologica |volume=54 |issue=1–2 |pages=1–20 |url=http://www.ivb.cz/folia/54/1-2/01-20.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926005337/http://www.ivb.cz/folia/54/1-2/01-20.pdf |url-status=dead }}</ref> [[ન્યુ વર્લ્ડ વલ્ચર (ગીધ)]]<ref name="Avian Sense of Smell">{{cite web |last=Ehrlich |first=Paul R. |coauthors=David S. Dobkin, and Darryl Wheye |title=The Avian Sense of Smell |url=http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/Avian_Sense.html |year=1988 |work=Birds of Stanford |publisher=Standford University |access-date=2007-12-13}}</ref>અને [[ટ્યૂબનોઝીસ]] નોંધપાત્ર અપવાદો છે.<ref>{{cite journal |last=Lequette |first=Benoit |coauthors=Christophe Verheyden, Pierre Jouventin |month=August |year=1989 |title=Olfaction in Subantarctic seabirds: Its phylogenetic and ecological significance |journal=The Condor |volume=91 |issue=3 |pages=732–35 |doi=10.2307/1368131 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v091n03/p0732-p0735.pdf |format=PDF |day=01 |issn=00105422 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2012-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205180101/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v091n03/p0732-p0735.pdf |url-status=dead }}</ref> એવિયન [[દાર્શનિક વ્યવસ્થા]]સામાન્ય રીતે અત્યંત વિકસિત હોય છે. જળપક્ષીઓ સાનુકૂળ કીકી ધરાવે છે, જે તેને હવા અને પાણીમાં દ્રષ્ટિ માટેની સવલત પૂરી પાડે છે. <ref name="Gill"/> કેટલીક જાતિઓ પણ બેવડા [[ફોવેયા]] ધરાવે છે. પક્ષીઓ [[ટેટ્રાક્રોમેટિક]] છે, જે તેની આંખમાં લીલા, લાલ અને વાદળી એમ [[અલ્ટ્રાવાયોલેટ]] (યુવી) સંવેદનશીલ [[કોન સેલ]]ધરાવે છે. <ref>{{cite journal |last=Wilkie |first=Susan E. |coauthors=Peter M. A. M. Vissers, Debipriya Das ''et al.'' |year=1998 |title=The molecular basis for UV vision in birds: spectral characteristics, cDNA sequence and retinal localization of the UV-sensitive visual pigment of the budgerigar (''Melopsittacus undulatus'') |journal=[[Biochemical Journal]] |volume=330 |pages=541–47 |pmid=9461554 |month=Feb |issn=0264-6021 |url=http://www.biochemj.org/bj/330/0541/bj3300541.htm |format=Free full text}}</ref> આ તેમને અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રકાશ જોવામાં સહાય કરે છે, જે સંવનનમાં સમાવિષ્ટ છે. ઘણા પક્ષીઓ અલ્ટ્રાવાયોલેટ રીતે પીછાઓ ધરાવતા હોય છે, જે, માનવીઓ જોઇ શકતા નથી; કેટલાક પક્ષીઓની કે જેમની જાતિ નાની આંખ ધરાવતા પક્ષીઓ જેવી જ દેખાતી હોય છે, તે તેમના પીછા પર પ્રતિબિંબીત [[અલ્ટ્રાવાયોલેટ]]ની હાજરીથી અલગ પડે છે. નર [[બ્લ્યુ ટીટ]]અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રતિબિબીત કલગી ધરાવતા હોય છે, જે સંવનન દરમિયાનના આસર તથા ડોકના પીછા ઊંચા કરતા દેખાય છે. <ref>{{cite journal |last=Andersson|first=S.|coathors=J. Ornborg & M. Andersson |title=Ultraviolet sexual dimorphism and assortative mating in blue tits|journal=Proceeding of the Royal Society B |year=1998 |volume=265 |issue=1395 |pages=445–50 |doi=10.1098/rspb.1998.0315}}</ref> અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રકાશનો ઉપયોગ ચારો એકત્ર કરવા માટે પણ થાય છે, —[[નાના બાજ પક્ષી]]ઓને ઉંદર, ખિસકોલી દ્વારા છોડી દેવાયેલા યુવી પ્રતિબિંબીત યુરીન ટ્રેઇલ માર્ક અનુસરીને શિકારની શોધમાં ઉપયોગમા લેતા જોવાયા છે. <ref>{{cite journal |last=Viitala |first=Jussi |coauthors=Erkki Korplmäki, Pälvl Palokangas & Minna Koivula |year=1995 |journal=Nature |volume=373 |issue=6513 |pages=425–27 |title=Attraction of kestrels to vole scent marks visible in ultraviolet light |doi=10.1038/373425a0}}</ref> પક્ષીઓની આઇલીડ પટપટાવવામાં ઉપયોગમાં આવતી નથી. આંખમાં [[નિક્ટીટેટીંગ અંતરછાલ]]નું આવરણ હોવાના બદલે, ત્રીજી આઇલીડ આડી રીતે ફરે છે. <ref>{{cite journal |last=Williams |first=David L. |coauthors=Edmund Flach |month=March |year=2003 |title=Symblepharon with aberrant protrusion of the nictitating membrane in the snowy owl (''Nyctea scandiaca'') |journal=Veterinary Ophthalmology |volume=6 |issue=1 |pages=11–13 |doi=10.1046/j.1463-5224.2003.00250.x |pmid=12641836 |issn=1463-5216}}</ref> નિક્ટીટેટીંગ અંતરછાલ આંખને પણ રક્ષણ આપે છે અને ઘણા જળ પક્ષીઓમાં [[કોન્ટેક્ટ લેન્સ]]ની કામગીરી બજાવે છે. <ref name="Gill"/> પક્ષીઓની [[રેટિના]] પંખા જેવી રક્ત પુરવઠા વ્યવસ્થા ધરાવે છે જેને [[પેક્ટેન]]કહેવાય છે.<ref name="Gill"/> મોટા ભાગના પક્ષીઓ, તેઓ [[ગ્રેટ કોમોરન્ટ]] જેમ અપવાદ હોવા છતા તેમની આંખો ફેરવી શકતા નથી.<ref>{{cite journal |last=White |first=Craig R. |coauthors=Norman Day, Patrick J. Butler, Graham R. Martin |month=July |year=2007 |title=Vision and Foraging in Cormorants: More like Herons than Hawks? |journal=PLoS ONE |volume=2 |issue=7 |pages=e639 |doi=10.1371/journal.pone.0000639 |pmid=17653266 |url=http://dx.plos.org/10.1371/journal.pone.0000639 |format=Free full text}}</ref> પોતાના શિરની આસપાસ આંખ ધરાવતા પક્ષીઓ પહોળું [[દાર્શનિક ક્ષેત્ર]] ધરાવે છે, જ્યારે પક્ષીઓ જેમ કે ઘુવડ કે તેમના શિરની આગળ આંખ ધરાવે છે તેઓ [[બાયનોક્યુલર દ્રષ્ટિ]] ધરાવતા હોય છે અને તેઓ [[ક્ષેત્રની ઊંડાઇ]]નો અંદાજ લગાવી શકે છે.<ref>{{cite journal |last=Martin |first=Graham R. |coauthors=Gadi Katzir |year=1999 |title=Visual fields in short-toed eagles, ''Circaetus gallicus'' (Accipitridae), and the function of binocularity in birds |journal=Brain, Behaviour and Evolution |volume=53 |issue=2 |pages=55–66 |doi=10.1159/000006582 |pmid= 9933782 |issn=0006-8977}}</ref> એવિયનના [[કાન]]માં બાહ્ય [[પિના]]નો અભાવ હોય છે, પરંતુ તે પીછા દ્વારા રક્ષિત હોય છે, જોકે કેટલાક પક્ષીઓમાં, જેમ કે ''[[એસિયો]]'' , ''[[બૂબો]]'' અને ''[[ઓટસ]]'' [[ઘુવડ]]માં, આ પીછાઓ કલગીનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, જે કાનને મળતું આવે છે. [[આંતરિક કાન]] [[વર્તુળાકાર]]ભાગ ધરાવે છે, પરંતુ સસ્તન પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે તે ગોળાકાર હોતા નથી. <ref>{{cite journal |last=Saito |first=Nozomu |year=1978 |title=Physiology and anatomy of avian ear |journal=The Journal of the Acoustical Society of America |volume=64 |issue=S1 |pages=S3 |doi=10.1121/1.2004193}}</ref> થોડી જાતો લૂંટારુંઓ સામે કેમિકલ ડિફેન્સનો ઉપયોગ કરે છે; કેટલાક [[પ્રોસેલ્લારીફોર્મસ]] આક્રમણખોર સામે ખરાબ [[તેલ]] કાઢી શકે છે,<ref>{{cite journal |last=Warham |first=John |year=1977 |title=The Incidence, Function and ecological significance of petrel stomach oils |journal=Proceedings of the New Zealand Ecological Society |volume=24 |pages=84–93 |url=http://www.newzealandecology.org/nzje/free_issues/ProNZES24_84.pdf |doi=10.2307/1365556|format=PDF |issn=00105422 |month=May |day=01 |issue=3}}</ref> અને [[પિટોહુઇ]]ની [[ન્યુ ગિનીયા]]થી માંડીને કેટલીક જાતો તેમની ચામડી અને પીંછાઓમાં શક્તિશાળી [[ન્યૂટ્રોક્સીન]] ધરાવે છે. <ref>{{cite journal |last=Dumbacher |first=J.P. |coauthors=B.M. Beehler, T.F. Spande ''et als.'' |month=October |year=1992 |title=Homobatrachotoxin in the genus ''Pitohui'': chemical defense in birds? |journal=Science |volume=258 |issue=5083 |pages=799–801 |doi=10.1126/science.1439786 |pmid=1439786 |issn=0036-8075}}</ref> === રંગસૂત્રો === પક્ષીઓમાં બે જાતિ હોય છેઃ નર અને માદા. પક્ષીઓની જાતિ જેમ સસ્તન પ્રાણીઓમાં એક્સ અને વાય રંગસૂત્રો ઉપલબ્ધ હોય છે તેને બદલે [[ઝેડ અને ડબ્લુય જાતિ રંગસૂત્રો]]દ્વારા નક્કી થાય છે. નર પક્ષીઓ બે ઝેડ રંગસૂત્રો (ઝેડઝેડ), અને માદા પક્ષીઓ ડબ્લ્યુ રંગસૂત્ર અને ઝેડ રંગસૂત્ર ધરાવે છે(ડબ્લ્યુઝેડ).<ref name="Gill"/> મોટે ભાગે પક્ષીઓની દરેક જાતિઓમાં ફળદ્રુપતાના આધારે વ્યક્તિગત સંવનન નિર્ધારિત થાય છે. જોકે, તાજેતરના અભ્યાસે [[ઓસ્ટ્રેલીયન બ્રશ તૂર્કીઝ]]માં [[તાપમાન આધારિત સંવનન નિર્ધારણ]]દર્શાવ્યું હતું, જેના માટે ઇંડાનું સવેન કરતી વખતે ઊંચુ તાપમાન ઊંચ માદાથી નરના [[સંવનન ગુણોત્તર]]માં પરિણમ્યું હતું.<ref>{{cite journal|last=Göth|first=Anne|title=Incubation temperatures and sex ratios in Australian brush-turkey (''Alectura lathami'') mounds|journal=Austral Ecology|year=2007|volume=32|issue=4|pages=278–85|doi=10.1111/j.1442-9993.2007.01709.x}}</ref> === પીછાઓ, પ્લમેજ અને સ્કેલ્સ (ભીંગડા) === [[ચિત્ર:African Scops owl.jpg|thumb|left|આફ્રિકન સ્કોપ ઘુવડના પીછા તેને આસપાસની પરિસ્થિતિ અનુસાર વળવામાં સહાય કરે છે.]] પીછાઓ પક્ષીઓના ગુણધર્મ તરીકે આલેખવામાં આવ્યા છે (જો કે તે [[કેટલાક ડાયનાસોર]]માં પણ ઉપલબ્ધ હતા, જેને હાલમાં સાચા પક્ષી તરીકે ગણવામાં આવતા નથી). તે [[ઉડવામાં]] સહાય કરે છે, આરક્ષણ પૂરું પાડે છે જે [[થર્મોરેગ્યુલેશન]]માં ઉપયોગી બને છે, અને ડિસ્પ્લે, છદ્માવરણ અને સંકેત આપવામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે.<ref name="Gill"/> પીછાઓના અનેક પ્રકાર છે, દરેક તેના પોતાના આગવા હેતુઓ ધરાવે છે. પીછાઓ બાહ્ય રીતની વૃદ્ધિ ધરાવે છે, જે ચામડી સાથે જોડાયેલા હોય છે અને જેને પ્ટેરીલે કહેવાય છે તેના આધારે ચોક્કસ રીતે ઉગે છે. આ પીછાઓની વિસ્તરવાની (પ્ટેરીલોસીસ) વિતરણની પદ્ધતિ ટેક્સામોની અને સિસ્ટમેટિક્સમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. શરીર પીછાઓની ગોઠવણી અને દેખાવને [[પ્લમેજ]]કહેવાય છે, જે કદાચ જાતિઓ [[સામાજિક દરજ્જા]] અને [[જાતિ]] અનુસાર અલગ પડી શકે છે.<ref>{{cite web |last=Guthrie |first=R. Dale |title=How We Use and Show Our Social Organs |work=Body Hot Spots: The Anatomy of Human Social Organs and Behavior |url=http://employees.csbsju.edu/lmealey/hotspots/chapter03.htm |access-date=2007-10-19 |archive-date=2007-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070621225459/http://employees.csbsju.edu/lmealey/hotspots/chapter03.htm |url-status=dead }}</ref> પ્લમેજ નિયમિત પણે [[મોલ્ટ (નવા પીછા આવતા પહેલા જૂનાપીછા ખેરવવાની ક્રિયા)થાય છે; જન્મ આપ્યા બાદ પક્ષીઓમાં નિયમિત પ્લમેજ કે જે મોલ્ટેડ થયા હોય અથવા -હંફ્રે-પાર્કસ ટર્મિનોલોજીમાં – "મૂળ" પ્લમેજ; જન્મ પ્લમેજ અથવા મૂળ પ્લમેજ હંફ્રે પાર્કસ પદ્ધતિ હેઠળ "વૈકલ્પિક" પ્લમેજીસ તરીકે જાણતા છે.|મોલ્ટ (નવા પીછા આવતા પહેલા જૂનાપીછા ખેરવવાની ક્રિયા)થાય છે; જન્મ આપ્યા બાદ પક્ષીઓમાં નિયમિત પ્લમેજ કે જે મોલ્ટેડ થયા હોય અથવા -[[હંફ્રે-પાર્કસ ટર્મિનોલોજી]]માં – "મૂળ" પ્લમેજ; જન્મ પ્લમેજ અથવા મૂળ પ્લમેજ હંફ્રે પાર્કસ પદ્ધતિ હેઠળ "વૈકલ્પિક" પ્લમેજીસ તરીકે જાણતા છે.<ref>{{cite journal |last=Humphrey |first=Philip S. |coauthors=Kenneth C. Parkes |year=1959 |title=An approach to the study of molts and plumages |journal=The Auk |volume=76 |pages=1–31 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v076n01/p0001-p0031.pdf |doi=10.2307/3677029 |format=PDF |issn=09088857 |month=Jun |day=01 |issue=2 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235722/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v076n01/p0001-p0031.pdf |url-status=dead }}</ref>]] મોટા ભાગની જાતિઓમાં વાર્ષિક ધોરણે મોલ્ટીંગ થાય છે, જોકે કેટલાકમાં વર્ષમાં બે વખત મોલ્ટીંગ થાય છે અને શિકારના મોટા પક્ષીઓમાં દર થોડા વર્ષે ફક્ત એક જ વખત મોલ્ટ થાય છે. વિવિધ જાતિઓમાં મોલ્ટીંગ પદ્ધતિ બદલાતી રહે છે. ચકલીના કદના પક્ષીઓમાં, [[ઉડવાના પીછાઓ]]અંદરના મુખ્યત્વે પહેલા હોવાની સાથે એક વખત બદલાય છે. જ્યારે છઠ્ઠી મુખ્યની પાંચમી શાખા બદલાય છે ત્યારે, સૌથી બહારની શાખાઓ ખરવા માંડે છે. અંદરના બાજુ મોલ્ટ થવા માંડે તે પછી અંદરની બાજુએ તેના પછી પીછા ખરવાની શરૂઆત થાય છે અને આ જ પ્રક્રિયા બહારની બાજુના પીછામાં થાય છે (કેન્દોપગામી મોલ્ટ) મોટા મુખ્ય કોવર્ટસ (પાંખનું મૂળ ઢાંકનારાં અને છેડાનાં પીંછાં) મુખ્ય પીછે જે તેની પર હોય છે તેની સાથે સિંક્રોનીમાં મોલ્ટ થાય છે. <ref name="pettingill">{{cite book|author=Pettingill Jr. OS|year=1970|title=Ornithology in Laboratory and Field.|isbn=808716093|publisher=Burgess Publishing Co.}}</ref> નાની અસંખ્ય જાતિઓ, જેમ કે બતક અને હંસ, તેમના તમામ ઉડવાના પીછા ગુમાવી દે છે, અને થોડા સમય માટે ઉડી શકતા નથી. <ref name="debeeretal">ડિ બિયર એસજે, લોકવુડ જીએમ, રાઇજમેકર્સ જેએચએફએસ, રાઇજમેકર્સ જેએમએચ, સ્કોટ્ટ ડબ્લ્યુએ, ઓશાડલિયસ, અંડરહીલ એલજી (2001). [http://web.uct.ac.za/depts/stats/adu/ringmanual.htm સાફરીંગ બર્ડ રીંગીગં મેન્યુઅલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030429105418/http://web.uct.ac.za/depts/stats/adu/ringmanual.htm |date=2003-04-29 }} સાફરીંગ.</ref> સામાન્ય નિયમ અનુસાર, પૂછડીના પીછા મોલ્ટ થાય છે અને અત્યંત અંદરની જોડી સાથે બદલાવવાનો પ્રારંભ થાય છે. <ref name="pettingill"/> પીછડીના પીછાઓના કેન્દ્રભિગામી મોલ્ટ [[ફેઝીયનીડે]]માં જોવા મળ્યા હતા. <ref>{{cite journal |last=Gargallo|first=Gabriel|year=1994|month= Jun|title=Flight Feather Moult in the Red-Necked Nightjar ''Caprimulgus ruficollis'' |journal=Journal of Avian Biology |volume=25|issue=2|pages=119–24 |doi=10.2307/3677029 |issn=09088857 |day=01}}</ref> [[લક્કડખોદ]] અને [[ટ્રીક્રિપર]] (ઉત્તરીય ગોળાર્ધના નાન જંતુઓ કે જે તેમની મજબૂત પૂછડીની મદદથી ઝાડ પર ચડે છે)માં પૂછડીના પીછામાં કેન્દ્રોપગામી મોલ્ટ થોડો અલગ છે, તેમાં બીજી અંત્યત અંદરની પીછાની જોડી સાથે પ્રારંભ થાય છે અને મધ્યની પીછાની જોડી સાથે પૂરી થાય છે જેથી, પક્ષીઓ ચડવામાં ઉપયોગી પૂછડીને કાર્યરત રાખી શકે છે. <ref name="pettingill"/><ref>{{cite journal |last=Mayr |first=Ernst |coauthors=Margaret Mayr |year=1954 |title=The tail molt of small owls |journal=The Auk |volume=71 |issue=2 |pages=172–78 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v071n02/p0172-p0178.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2012-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120819113044/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v071n02/p0172-p0178.pdf |url-status=dead }}</ref> [[ચકલીના કદના પક્ષી]]માં સામાન્ય પદ્ધતિ એ જોવા મળી હતી કે મુખ્ય પીછા બહારના ભાગને બદલે છે, બીજી શ્રેણીના અંદર જાય છે અને પૂછડીમાં મધ્ય બહારના પીછા બદલાય છે. <ref>{{cite web|first=Robert B.|last=Payne|title=Birds of the World, Biology 532|url=http://www.ummz.umich.edu/birds/resources/families_otw.html|publisher=Bird Division, University of Michigan Museum of Zoology|access-date=2007-10-20|archive-date=2012-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226062512/http://www.ummz.umich.edu/birds/resources/families_otw.html|url-status=dead}}</ref> માળો બાંધતા પહેલા, મોટા ભાગના પક્ષીઓની જાતિ તેમના ગર્ભાશયની પાસે પીછાઓ ગુમાવીને ખુલ્લો [[ઉત્પત્તિનો ટુકડો]] મેળવે છે. ત્યાંની ચામડીમાં પૂરતા પ્રમાણમાં રક્ત આવે છે અને પક્ષીઓને ઉત્પત્તિમાં મદદ કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Turner |first=J. Scott |year=1997 |title=On the thermal capacity of a bird's egg warmed by a brood patch |journal=Physiological Zoology |volume=70 |issue=4 |pages=470–80 |doi=10.1086/515854 |pmid=9237308 |month=Jul |issn=0031-935X}}</ref> [[ચિત્ર:Red Lory (Eos bornea)-6.jpg|upright|right|thumb|રેડ લોરીનું ચાંચ દ્વારા પીછા સાફ કરવા]] પીછાઓને જાળવણી કરવાની જરૂર પડે છે અને પક્ષીઓ તેમને દરરોજ પીછા વડે સાફ કરે છે અથવા માવજત કરે છે, અને આ પાછળ તેઓ તેમના રોજના સમયમાંથી સરેરાશ 9 ટકા જેટલો સમય ગાળે છે. <ref>{{cite journal |last=Walther |first=Bruno A. |coauthors=Dale H. Clayton |year=2005 |title=Elaborate ornaments are costly to maintain: evidence for high maintenance handicaps |journal=Behavioural Ecology |volume=16 |issue=1 |pages=89–95 |doi=10.1093/beheco/arh135}}</ref> ચાંચનો ઉપયોગ નકામા ભાગને કાઢી નાખવા માટે અને [[ઉરોપીજિયલ સ્ત્રાવ]]માંથી ગુપ્તાંગોને વધારવા માટે થાય છે; આ ગુપ્તાંગો પીછાઓની લવચીકતાને રક્ષણ આપે છે અને [[એન્ટીમાઇક્રોબાયલ એજન્ટ]]તરીકેની કામગીર બજાવે છે, જે પીછાઓમાં [[બેક્ટેરીયા]]ની વૃદ્ધિને અટકાવે છે. <ref>{{cite journal |last=Shawkey |first=Matthew D. |coauthors=Shawkey, Shreekumar R. Pillai, Geoffrey E. Hill |year=2003 |title=Chemical warfare? Effects of uropygial oil on feather-degrading bacteria |journal=[[Journal of Avian Biology]] |volume=34 |issue=4 |pages=345–49 |doi=10.1111/j.0908-8857.2003.03193.x}}</ref> તેમાં કીડીઓ દ્વારા [[ફોર્મિક એસિડ]]ની ગુપ્તતાને જોડી શકાય છે, જે પક્ષીઓ પીંછાઓમાં જીવાણુંઓને દૂર કરવા માટે [[એન્ટીંગ]] નામથી જાણીતી વર્તણૂંક દ્વારા મેળવે છે.<ref>{{cite journal |last=Ehrlich |first=Paul R. |coauthors=David S. Dobkin, Darryl Wheye |year=1986 |title=The Adaptive Significance of Anting |journal=The Auk |volume=103 |issue=4 |pages=835 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v103n04/p0835-p0835.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910161715/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v103n04/p0835-p0835.pdf |url-status=dead }}</ref> પક્ષીઓના [[ભીંગડાઓ]] શીંગડાના મહત્વના અંગ જેમ કે ચાંચ, નહોર અને પાછળના ઉપસેલા ભાગ જેવા હોય છે. તે મોટે ભાગે અંગૂઠા પર અને [[પગના પંજા]]પર થાય છે, પરંતુ કેટલાક પક્ષીઓમાં પગની ઘૂંટીઓમાં પણ જોવા મળી શકે છે. મોટા ભાગના પક્ષીઓના ભીંગડા નોંધપાત્ર રીતે એકની પર એક થતાં નથી, જો કે તેમાં [[કીંગફિશર]] અને [[લક્કડખોદ]] અપવાદરૂપ છે. પક્ષીઓના ભીંગડા પટે ઘસીને ચાલતા પ્રાણીઓ અને સસ્તન પ્રાણીઓ સાથે [[અનુરૂપ]] હોવાનું માનવામાં આવે છે. <ref>{{cite book |last=Lucas |first=Alfred M. |year=1972 |title=Avian Anatomy - integument |location=East Lansing, Michigan, USA |publisher=USDA Avian Anatomy Project, Michigan State University |pages=67, 344, 394–601}}</ref> === ફ્લાઇટ સિમ્યુલેટર === [[ચિત્ર:Restless flycatcher04.jpg|left|thumb|રેસ્ટલેસ ફ્લાયવોચર પાંખો ફફડાવીને ઉડાન ભરતા ડાઉનસ્ટ્રોકમાં]] મોટા ભાગના પક્ષીઓ [[ઉડી]]શકે છે, જે તેમને અન્ય કરોડરજ્જુ ધરાવતા વર્ગથી અલગ પાડે છે. મોટા ભાગના પક્ષીઓ માટે ઉડાન એ પ્રવાસ માટેનો મુખ્ય હેતુ છે અને તેનો ઉપયોગ ઉત્પત્તિ, સંવર્ધન માટે અને શિકારીઓને દૂર રાખવા તેનાથી નાસી જવા માટે થાય છે. પક્ષીઓના ઉડવા માટે ઘણી બાબતો જરૂરી છે, જેમાં, હળવા વજનનું હાડપિંજર, બે મોટા ઉડાન સ્નાયુબદ્ધ, છાતીના સ્નાયુઓમાંથી એક મોટા કે જે કુલ પક્ષીઓની કુલ સખ્યાંમાં 15 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે, અને સુપ્રાકોરાકોઇડિયસ તેમજ સુધારેલી પૃષ્ઠ ભાગની ([[પાંખ]]) કે જે [[વિમાનની પાંખ]]ની ગરજ પૂરી પાડે છે તે હોવા જરૂરી છે.<ref name="Gill"/> પાખનો આકાર અને કદ સામાન્ય રીતે પક્ષીની જે તે કેવી રીતે ઉડશે તે નિર્ધારિત કરે છે; મોટા ભાગના પક્ષીઓ ઓછી ઉર્જા વાપરીને શકિતશાળી, પહોળી પાંખવાળું ઉડાન-અલબત્ત ઉગ્ર ઊંચાણવાળું ઉડાન ભરે છે. આશરે 60 જેટલી વિદ્યમાન જાતિઓ [[ઉડાન વિનાની]] છે, જેમ કે ઘણા પક્ષીઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.<ref>{{cite book |last=Roots |first=Clive |year=2006 |title=Flightless Birds |location=Westport |publisher=Greenwood Press |isbn=978-0-313-33545-7|pages=}}</ref> ઉડાન વિનાના પક્ષીઓ મોટે ભાગે એકાંત આઇલેન્ડઝમાં ઉભરે છે, તેનું કારણ શક્યતઃ મર્યાદિત સ્ત્રોતો અને જમીન શિકારીઓનો અભાવ હોઇ શકે છે. <ref>{{cite journal |last=McNab |first=Brian K. |month=October |year=1994 |title=Energy Conservation and the Evolution of Flightlessness in Birds |journal=The American Naturalist |volume=144 |issue=4 |pages=628–42 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0147(199410)144:4%3C628:ECATEO%3E2.0.CO;2-D |doi=10.1086/285697}}</ref> જોકે, ઉડાન નહી ધરાવતા પેન્ગ્વિન્સ પાણીમાં ઉડવા માટે [[ઔક]], [[શિરવોટર]] અને [[ડીપર]]ની જેમ સમાન પ્રકારના સ્નાયુબદ્ધ અને હલચલનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Kovacs |first=Christopher E. |coauthors=Ron A. Meyers |month=May |year=2000 |title=Anatomy and histochemistry of flight muscles in a wing-propelled diving bird, the Atlantic Puffin, ''Fratercula arctica'' |journal=Journal of Morphology |volume=244 |issue=2 |pages=109–25|doi=10.1002/(SICI)1097-4687(200005)244:2<109::AID-JMOR2>3.0.CO;2-0 }}</ref> == વર્તણુંક == મોટા ભાગના પક્ષીઓ [[દિવસ]]માં જ જોવા મળે છે, પરંતુ કેટલાક પક્ષીઓ, જેમ કે [[ઘુવડ]], [[નાઇટજાર]] જેવી પક્ષીઓની જાતો [[નિશાચર]] અથવા [[ક્રેપ્યુસ્કલર]] (ઝાંખા અજવાળા દરમિયાન સક્રિય) છે ,અને ઘણા દરિયાઇ [[સારસ]] જ્યારે ભરતી યોગ્ય હોય છે ત્યારે ધવડાવે છે, ચાહે તે દિવસ હોય કે રાત્રિ.<ref>{{cite journal |last=Robert |first=Michel |coauthors=Raymond McNeil, Alain Leduc |month=January |year=1989 |title=Conditions and significance of night feeding in shorebirds and other water birds in a tropical lagoon |journal=The Auk |volume=106 |issue=1 |pages=94–101 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v106n01/p0094-p0101.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2010-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610032819/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v106n01/p0094-p0101.pdf |url-status=dead }}</ref> === ખોરાક અને ખવરાવવું === [[File:Bird beak adaptations-gu.svg|thumb|right|ખોરાક લેવાની ટેવોના પ્રકાર પ્રમાણે અલગ અલગ ચાંચના પ્રકાર ]] પક્ષીઓનો ખોરાક અલગ અલગ હોય છે અને તેમાં ઘણી વખત [[મધ]], ફળ, છોડ,બીયા,[[એઠવાડ]],અને વિવિધ નાના પ્રાણીઓ કે જેમાં અન્ય પક્ષીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. <ref name="Gill"/> પક્ષીઓને દાંત નહી હોવાથી તેમની [[પાચન વ્યવસ્થા]] ખોરાકની ચીજોને [[ચાવ્યા વિના]] ગળી જઇ શકે તેવી અનુકૂળ હોય છે. વિવિધ પ્રકારના ખોરાકની ચીજો પર ખોરાક મેળવવા કે ખવડાવવા માટે પક્ષીઓ જે વ્યૂહરચના અપનાવે છે તેને જનરાલિસ્ટસ કહે છે, જ્યારે અન્યો કે જે ચોક્કસ પ્રકારના ખોરાક બાબતે સમય અને પ્રયત્ન પર કેન્દ્રિત કરે છે અથવા ખોરાક મેળવવા માટે એક જ પ્રકારની વ્યૂહરચના અપનાવે છે તેને સ્પેશિયાલિસ્ટ તીકે ગણવામાં આવે છે.<ref name="Gill"/> પક્ષીઓની ખવડાવવાની વ્યૂહરચના જાતિઓ પ્રમાણે બદલાય છે. અસંખ્ય પક્ષીઓ જીવાતો, ઇયળો, ફળો અને બીયા એકત્ર કરે છે. કેટલાક ઝાડની શાખાઓ પરથી ઓચિંતો હૂમલો કરીને જીવાતોનો શિકાર કરે છે. અન્યો ઉપરાંત વનસ્પતિના મધુર રસનું પાન કરતા [[હમીંગબર્ડ]], [[સનબર્ડ]], [[લોરી અને લોર્કિકીટ્સે]]બ્રશ જેવી જીભ અપનાવી છે અને કેટલાક કિસ્સામાં ચાંચની ડિઝાઇન એવી હોય છે કે જે ફૂલો [[અનુસારની]] હોય છે.<ref>{{cite journal |last=Paton |first=D. C. |coauthors=B. G. Collins |year=1989 |title=Bills and tongues of nectar-feeding birds: A review of morphology, function, and performance, with intercontinental comparisons |journal=Australian Journal of Ecology |volume=14 |issue=4 |pages=473–506 |doi=10.2307/1942194 |issn=00129615 |month=Apr |day=01 }}</ref> ઇયળો માટે લાંબી ચાંચ વડે તપાસ કરતા [[કિવી]] ઓ અને [[શોરબર્ડ]]; શોરબર્ડની ચાંચની લંબાઇ અલગ અલગ હોય છે અને ખવડાવવાની પદ્ધતિઓ [[અલગ પરિસ્થિતિ]]નું પરિણામ છે. <ref name="Gill"/><ref>{{cite journal |last=Baker |first=Myron Charles |coauthors=Ann Eileen Miller Baker |year=1973 |title=Niche Relationships Among Six Species of Shorebirds on Their Wintering and Breeding Ranges |journal=Ecological Monographs |volume=43 |issue=2 |pages=193–212 |doi=10.2307/1942194 |issn=00129615 |month=Apr |day=01}}</ref> [[લૂન]], [[ડાઇવીંગ ડક]], [[પેન્ગ્વિન]] અને[[ઔક્સ]] પાણીની અંદર તેમના શિકારનો પીછો કરે છે, જેમાં આગળ ધપવા માટે તેમની પાંખો અથવા પગનો ઉપયોગ કરે છે<ref name="Burger"/>, જ્યારે આકાશી લૂંટારું પક્ષી જેમ કે[[સુલીડ]], [[કીંગફિશર]] અને [[ટેર્ન]] તેમના શિકાર માટે છલાંગ લગાવે છે. [[ફ્લેમિંગો]],[[પ્રિયોન]]ની ત્રણ જાતો, અને કેટલીક બતકો [[ફિલ્ટર ફિડર]]છે.<ref>{{cite journal |last=Cherel |first=Yves |coauthors=Pierrick Bocher, Claude De Broyer ''et als.'' |month= |year=2002 |title=Food and feeding ecology of the sympatric thin-billed ''Pachyptila belcheri'' and Antarctic ''P. desolata'' prions at Iles Kerguelen, Southern Indian Ocean |journal=Marine Ecology Progress Series |volume=228 |pages=263–81 |doi=10.3354/meps228263}}</ref><ref>{{cite journal |last=Jenkin |first=Penelope M. |year=1957 |title=The Filter-Feeding and Food of Flamingoes (Phoenicopteri) |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=240 |issue=674 |pages=401–93 |url=http://links.jstor.org/sici?sici=0080-4622(19570509)240:674%3C401:TFAFOF%3E2.0.CO;2-E |doi=10.1098/rstb.1957.0004}}</ref> [[હંસ]] અને [[છીછરા પાણીમાં રહેતી બતક]] મુખ્યત્વે ઘાસ ખાય છે. [[ફ્રિગેટબર્ડ]], [[ગુલ]],<ref>{{cite journal |last=Miyazaki |first=Masamine |month=July |year=1996 |title=Vegetation cover, kleptoparasitism by diurnal gulls and timing of arrival of nocturnal Rhinoceros Auklets |journal=The Auk |volume=113 |issue=3 |pages=698–702 |doi=10.2307/3677021 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v113n03/p0698-p0702.pdf |format=PDF |issn=09088857 |day=01 |last2=Kuroki |last3=Niizuma |last4=Watanuki |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235710/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v113n03/p0698-p0702.pdf |url-status=dead }}</ref>અને [[સ્કુઆ]],<ref>{{cite journal |last=Bélisle |first=Marc |coauthors=Jean-François Giroux |month=August |year=1995 |title=Predation and kleptoparasitism by migrating Parasitic Jaegers |journal=The Condor |volume=97 |issue=3 |pages=771–781 |doi=10.2307/1369185 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n03/p0771-p0781.pdf |format=PDF |day=01 |issn=00105422 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235719/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v097n03/p0771-p0781.pdf |url-status=dead }}</ref> સહિતની કેટલીક જાતો [[ક્લેપ્ટોપેરાસીટીઝમ]]છે, જે અન્ય પક્ષીઓ પાસેથી ખાવાની ચીજો ચોરી લે છે. ક્લેપ્ટોપેરાસીટિઝમ એ કોઇપણ જાતિના ખોરાકના એક નોંધપાત્ર ભાગને બદલે શિકાર દ્વારા મેળવેલા ખોરાકમાં એક વધારા તરીકેનું હોવાનું મનાય છે; [[ગ્રેટ ફ્રેગેટબર્ડ]]ની [[માસ્કડ બોબીઝ]]પાસેથી ચોરવાની ક્રિયાના અભ્યાસમાં એવો અંદાજ મૂકાયો છે કે ફ્રિગેટબર્ડ તેમનો 40 ટકા જેટલો ખોરાક ચોરી લે છે અને સરેરાશ રીતે ફક્ત 5 ટકાની જ ચોરી કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Vickery |first=J. A. |coauthors=M. De L. Brooke |month=May |year=1994 |title=The Kleptoparasitic Interactions between Great Frigatebirds and Masked Boobies on Henderson Island, South Pacific |journal=The Condor |volume=96 |issue=2 |pages=331–40 |doi=10.2307/1369318 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v096n02/p0331-p0340.pdf |format=PDF |issn=00105422 |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235707/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v096n02/p0331-p0340.pdf |url-status=dead }}</ref> અન્ય પક્ષીઓ [[સફાઇ કરનારા]]છે; તેમાંના કેટલાક જેમ કે [[ગીધ]], એઠવાડ,ગંદો કચરો ખાવામાં વિશિષ્ટતા ધરાવે છે, જ્યારે અન્યોમાં ગુલ્સ, [[કોરવિડ]], અથવા શિકારના અન્ય પક્ષીઓ તકવાદી હોય છે. <ref>{{cite journal |last=Hiraldo |first=F.C. |coauthors=J.C. Blanco and J. Bustamante |year=1991 |title=Unspecialized exploitation of small carcasses by birds |journal=Bird Studies |volume=38 |issue=3 |pages=200–07 |doi=10.1080/00063659109477089}}</ref> === પાણી અને પીવું === પક્ષીઓના ઉત્સર્જનનો માર્ગ અને [[પરસેવા]]નો અભાવ શારીરિક માગમાં ઘટાડો કરતા હોવા છતાં ઘણા પક્ષીઓની પાણી એ જરૂરિયાત છે.<ref>{{cite book|year=2005|url=http://irs.ub.rug.nl/ppn/287916626|isbn=90-367-2378-7|last=Engel|first=Sophia Barbara|title=Racing the wind: Water economy and energy expenditure in avian endurance flight|publisher=University of Groningen|access-date=2009-12-30|archive-date=2020-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405201429/http://irs.ub.rug.nl/ppn/287916626|url-status=dead}}</ref> કેટલાક રણ પક્ષીઓ તેમની પાણીની જરૂરિયાત તેમના ખોરાકમાં રહેલા બેઝમાંથી મેળવી શકે છે. તેઓ અન્ય પણ સાનુકૂળ ક્રિયાઓ ધરાવતા હોય છે જેમ કે તેમના શરીરના તાપમાંનમાં વધારો થવા દેવો, ભેજને ઉડી જાય તેટલો ઠંડો થતો અથવા થીજી જતો રોકીને પણ બચત કરી શકે છે. <ref>{{cite journal|first=B.I.|last=Tieleman|coauthors=J.B. Williams|title=The role of hyperthermia in the water economy of desert birds|journal= Physiol. Biochem. Zool.|volume=72|year=1999|pages=87–100|doi=10.1086/316640|pmid=9882607|month=Jan|last1=Tieleman|first1=BI|last2=Williams|first2=JB|issue=1|issn=1522-2152}}</ref> દરિયાઇ પક્ષીઓ દરિયાનું પાણી પી શકે છે અને તેમના શિરમાં રહેલો [[ખારો રસ]] નસકોરામાંથી વધારાની ખારાશને દૂર કરે છે. <ref>{{cite journal|title=The Salt-Secreting Gland of Marine Birds|last=Schmidt-Nielsen|first=Knut|journal=Circulation|year=1960|volume=21|pages=955–967|url=http://circ.ahajournals.org/cgi/content/abstract/21/5/955|issue=5|month=May|day=01}}</ref>મોટા ભાગના પક્ષીઓ તેમની ચાંચમાં પાણી ભરે છે અને પાણી ગળામાં જાય તે માટે તેમના શિરને ઊંચુ કરે છે. ખાસ કરીને સૂકા પ્રદેશોની કેટલીક જાતો જેમ કે કબૂતર, [[ચકલી જેવુ નાનું પક્ષી]], [[માઉસબર્ડ]], [[બટન ક્વેઇલ]] અને [[બસ્ટાર્ડ]]ને લાગેવળગતા પરિવારો તેમનું શિર નમાવ્યા સિવાય પાણી પીવે છે.<ref>{{cite journal|first=Sara L.|last=Hallager|title=Drinking methods in two species of bustards|journal=Wilson Bull.|volume=106|issue=4|year=1994|pages=763–764|url=http://hdl.handle.net/10088/4338}}</ref> કેટલાક રણ વિસ્તારના પક્ષીઓ જળ સ્ત્રોત માટે નિર્ભર રહે છે અને [[સેન્ડગ્રૂઝ]] ખાસ કરીને જળના કૂવા પાસે મુદાયમાં એકત્ર થવા માટે જાણીતા છે. માળો ધરાવતા સેન્ડગ્રુઝ તેમના પૃષ્ઠ ભાગમાં આવેલા પીછાને ભીના કરીને તેમના નાના બચ્ચાઓ માટે પાણી લઇ જાય છે. <ref>{{cite journal|title=Water Transport by Sandgrouse|first=Gordon L.|last= MacLean|journal=BioScience|volume=33|issue= 6|year=1983|pages=365–369|doi=10.2307/1309104|issn=00063568|month=Jun|day=01}}</ref> === સેરેનગેતી સ્થળાંતર === ઘણી પક્ષી જાતો [[ઋતુ]]ઓના તાપમાનમાં વૈશ્વિક તફાવતનો ફાયદો ઉઠાવે છે, તેથી ખોરાકની ઉપલબ્ધિની અને વસ્તીને ખવરાવવાની ઉપલબ્ધિની તકો વધી જાય છે. આ સ્થળાંતરો વિવિધ જૂથોમાં અલગ અલગ પડે છે. ઘણા જમીન પરના પક્ષીઓ જેમ કે, [[શોરબર્ડ]], અને [[વોટરબર્ડ]] વાર્ષિક ધોરણે લાંબુ સ્થળાંતર કરે છે, સામાન્ય રીતે તેઓ દિવસના અજવાળામાં તેમજ વાતાવરણની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને કરે છે. આ પક્ષીઓને તાપમાન અથવા આર્કિટીક/[[એન્ટાર્કિટ]] પ્રદેશોમાં અને [[ઉષ્ણકટિબંધ]] પ્રદેશોમાં અથવા વિપરીત ગોળાર્ધમાં વીતાવેલા સંવનન ગાળા અનુસાર ઓળખવામાં આવે છે. સ્થળાંતર કરતા પહેલા, પક્ષીઓ નોંધપાત્ર રીતે શરીરની ચરબી વધારે છે અને તેમના અમુક ભાગોનું કદ જાળવી રાખે છે અને ઘટાડે છે.<ref name="Battley"/><ref name="Klaassen">{{cite journal |last=Klaassen |first=Marc |coauthors= |month= Jan|year=1996 |title=Metabolic constraints on long-distance migration in birds |journal=Journal of Experimental Biology |volume=199 |issue=1 |pages=57–64 |pmid=9317335 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/199/1/57 |day=01 |issn=0022-0949}} </ref> સ્થળાંતરમાં ભારે ઉર્જાની જરૂર હોય છે, ખાસ કરીને જેમ કે પક્ષીઓને ખાધા પીધા વિના રણો અને સમુદ્રો પાર કરવાના હોય છે. લેન્ડબર્ડઝની આસપાસ ઉડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે અને {{convert|2500|km|mi|-2|abbr=on}} અને શોરબર્ડઝ પણ ઉડી શકે છે {{convert|4000|km|mi|-2|abbr=on}},<ref name="Gill"/> જોકે [[બાર ટેઇલ્ડ ગોડવિટ]] પણ રોકાયા વિના ઉડી શકે છે. {{convert|10200|km|mi|-2|abbr=on}}.<ref>{{cite news |title=Long-distance Godwit sets new record |url=http://www.birdlife.org/news/news/2007/04/bar-tailed_godwit_journey.html |date=2007-05-04 |publisher=[[BirdLife International]] |access-date=2007-12-13 |archive-date=2013-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002131732/http://www.birdlife.org/news/news/2007/04/bar-tailed_godwit_journey.html |url-status=dead }}</ref> [[સિબર્ડ (દરિયાઇપક્ષીઓ)]] પણ લાંબુ સ્થળાંતર કરે છે, લાંબામાં લાંબુ વાર્ષિક સ્થળાંતર [[સ્કૂટી શિરવોટર]] દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેનો માળો [[ન્યૂઝીલેન્ડ]] અને [[ચીલી]]માં અને ઉત્તરીય ઉનાળું ખોરાક ઉત્તર પેસિફિક બહાર [[જાપાન]], [[અલાસ્કા]] અને [[કેલિફોર્નિયા]]માં પસાર કરે છે, જે વાર્ષિક ગોળાકાર પ્રવાસ બને છે. {{convert|64000|km|mi|-2|abbr=on}}.<ref>{{cite journal |last=Shaffer |first=Scott A. |coauthors=Yann Tremblay, Henri Weimerskirch ''et als'' |year=2006 |title=Migratory shearwaters integrate oceanic resources across the Pacific Ocean in an endless summer |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=103 |issue=34 |pages=12799–802 |doi=10.1073/pnas.0603715103 |pmid=16908846 |month=Aug |issn=0027-8424 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16908846 |format=Free full text }}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> અન્ય સિબર્ડઝ સંવનન બાદ અદ્રશ્ય થઇ જાય છે, બહોળી રીતે મુસાફરી કરે છે, પરંતુ કોઇ નિશ્ચિત સ્થળાંતર માર્ગ ધરાવતા નથી. અલ્બાટ્રોસીસ [[દક્ષિણીય સમુદ્રી]]માં માળો ધરાવે છે અને ઘણી વાર સંવનન ઋતુની વચ્ચે પૃથ્વીના ધ્રુવની આસપાસ પ્રવાસ ખેડે છે. <ref>{{cite journal |last=Croxall |first=John P. |coauthors=Janet R. D. Silk, Richard A. Phillips ''et als.'' |year=2005 |title=Global Circumnavigations: Tracking year-round ranges of nonbreeding Albatrosses |journal=Science |volume=307 |issue=5707 |pages=249–50 |doi=10.1126/science.1106042 |pmid=15653503 |month=Jan |issn=0036-8075}}</ref> [[ચિત્ર:Bar-tailed Godwit migration.jpg|thumb|left|ઉપગ્રહ આધારિત માર્ગો - લાંબી પૂછવાળા ગોડવિટ્સ ઉત્તરથી ન્યૂઝીલેન્ડમાં સ્થળાંતર કરે છે. આ જાતો અન્ય કોઇ પણ જાતની સરખામણીમાં લાંબામાં લાંબુ સ્થળાંતર કરે છે. ,[248]સુધી.]] કેટલીક પક્ષી જાતો ટૂંકુ સ્થળાંતર કરે છે, તેને જ્યાં સુધી ખરાબ વાતાવરણ દૂર કરવાની અને ખોરાક મેળવવાની જરૂરિયાત એટલી જ મુસાફરી કરે છે. [[wiktionary:irruptive|આક્રમણકારી]]જાતો જેમ કે બોરલ [[ફિંચ]]એક એવું જૂથ છે અને વર્ષમાં એક જ સ્થળે જોવા મળે છે અને પછી તે ગેરહાજર રહે છે. આ પ્રકારના સ્થળાંતર સામાન્ય રીતે ખોરાકની ઉપલબ્ધિ સાથે સંકળાયેલા હોય છે. <ref>{{cite journal |last=Wilson |first=W. Herbert, Jr. |year=1999 |title=Bird feeding and irruptions of northern finches:are migrations short stopped? |journal=North America Bird Bander |volume=24 |issue=4 |pages=113–21 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/NABB/v024n04/p0113-p0121.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235739/http://elibrary.unm.edu/sora/NABB/v024n04/p0113-p0121.pdf |url-status=dead }}</ref> જાતિઓ તેમની કદની તુલનામાં નાનો પ્રવાસ પણ ખેડી શકે છે, જ્યારે કેટલાક ઊંચા તાપમાનમાંથી પોતાના જેવી જ જાતિઓ ધરાવતા પક્ષીઓની પાસે ઉડીને જતી રહે છે; જ્યારે અન્ય જાતિઓ થોડા સમયનું સ્થળાંતર કરે છે, જ્યાં અમુક ભાગ સામાન્ય રીતે માદા અને પેટાપ્રભાવશાળી નર સથળાંતર કરતા હોય છે. <ref>{{cite journal |last=Nilsson |first=Anna L. K. |coauthors=Thomas Alerstam, and Jan-Åke Nilsson |year=2006 |title=Do partial and regular migrants differ in their responses to weather? |journal=The Auk |volume=123 |issue=2 |pages=537–47 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3793/is_200604/ai_n16410121 |doi=10.1642/0004-8038(2006)123[537:DPARMD]2.0.CO;2 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2008-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081014193244/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3793/is_200604/ai_n16410121 |url-status=dead }}</ref> કેટલાક પ્રદેશોમાં થોડું પણ સ્થળાંતર ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ મોટું સ્થળાંતર ધારણ કરે છે; હાથ ધરાયેલા એક સર્વેમાંથી એવું બહાર આવ્યું હતું કે ઓસ્ટ્રેલીયામાં ૪૪ ટકા ચકલી સિવાયના પક્ષીઓ હતા અને 32 ટકા ચકલી જેવી પક્ષીઓને થોડું સ્થળાંતર કર્યું હતું.<ref>{{cite journal |last=Chan |first=Ken |year=2001 |title=Partial migration in Australian landbirds: a review |journal=[[Emu (journal)|Emu]] |volume=101 |issue=4 |pages=281–92 |doi=10.1071/MU00034}}</ref> દરિયાની સપાટીથી ઊંચાઇ પરનું સ્થળાંતર ટૂંકા અંતરનું છે, જેમાં પક્ષીઓ ઊંચાઇ પર પોતાની સંવનન ક્રિયા કરે છે અને પેટા અનુકૂળ પરિસ્થિતિમાં નીચા સ્થળે જાય છે. આવું મોટે ભાગે તાપમાનમાં ફરફાર થવાથી બને છે અને સામાન્ય રીતે જ્યારે સામાન્ય પ્રદેશો પણ ખોરાકના અભાવે રહેવા લાયક ન હોય ત્યારે બને છે. <ref>{{cite journal |last=Rabenold |first=Kerry N. |coauthors=Patricia Parker Rabenold |year=1985 |title=Variation in Altitudinal Migration, Winter Segregation, and Site Tenacity in two subspecies of Dark-eyed Juncos in the southern Appalachians |journal=The Auk |volume=102 |issue=4 |pages=805–19 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v102n04/p0805-p0819.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235702/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v102n04/p0805-p0819.pdf |url-status=dead }}</ref> કેટલીક જાતો રખડું પણ હોય છે, જે લોકો નિશ્ચિત પ્રદેશમા રહેતા હોતા નથી અને વાતાવરણ અને ખોરાકની ઉપલબ્ધિ અનુસાર સ્થળાંતર કરતા હોય છે. [[પરિવાર]] તરીકે [[પોપટ]]મોટે ભાગે સ્થળાંતરીત અથવા તો બેઠાડુ હોતા નથી, પરંતુ તેમને જવલ્લેજ જોવા મળતા, ઊંચાઇએ ઉડતા, રખડું અથવા નાનું અને અનિમિત પણે સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓ તરીકે ગણવામાં આવે છે. <ref>{{cite book |last=Collar |first=Nigel J. |year=1997|chapter=Family Psittacidae (Parrots)|title=[[Handbook of the Birds of the World]], Volume 4: Sandgrouse to Cuckoos |editor=Josep del Hoyo, Andrew Elliott & Jordi Sargatal (eds.) |location=Barcelona |publisher=Lynx Edicions |isbn=84-87334-22-9|pages=}}</ref> બહુ મોટા અંતરોમાં ચોક્કસ સ્થળોએ પાછા ફરવાની પક્ષીઓની ક્ષમતા થોડા સમય માટે જાણીતી છે; 1950માં હાથ ધરવામાં આવેલા એક પ્રયોગ અનુસાર [[મેન્ક્સ શિરવોટર]]ને [[બોસ્ટોન]]માં છૂટા મૂકવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ તે અંતરેથી ફક્ત 13 દિવસમાં જ તેમની વસાહતમાં [[સ્કોમર]], [[વોલ્શ]]માં પરત ફર્યા હતા. {{convert|5150|km|mi|-2|abbr=on}}.<ref>{{cite journal |last=Matthews |first=G. V. T. |year=1953 |title=Navigation in the Manx Shearwater |journal=Journal of Experimental Biology |volume=30 |issue=2 |pages=370–96 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/30/3/370 |month=Sep |day=01}}</ref> પક્ષીઓ વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને સ્થળાંતર દરમિયાન સંકેતો આપે છે. [[દિવસના]] સ્થળાંતરકારો માટે, [[સૂર્ય]]નો દિવસમાં સંકેત તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે અને તારાઓનો રાત્રે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. દિવસમાં સૂર્યનો બદલાતી જતી પરિસ્થિતિ અંગે ઉપયોગ કરતા પક્ષીઓ તેને [[આંતરિક ઘડિયાળ]] તરીકે ગણે છે.<ref name="Gill"/> તારમંડળ સાથેના સંકલનનો આધાર આસપાસ રહેલા [[ધ્રુવ]] [[નક્ષત્ર]]પર નિર્ભર છે.<ref>{{cite journal |last=Mouritsen |first=Henrik |coauthors=Ole Næsbye Larsen |year=2001 |title=Migrating songbirds tested in computer-controlled Emlen funnels use stellar cues for a time-independent compass |journal=Journal of Experimental Biology |volume=204 |issue=8 |pages=3855–65 |pmid= 11807103 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/content/full/204/22/3855 |month=Nov |day=15 |issn=0022-0949}}</ref> આનો આધાર કેટલાક પક્ષીઓમાં ખાસ પ્રકારના [[ફોટોરિસેપ્ટર]] દ્વારા પૃથ્વીના [[ભૂમિતિશાસ્ત્ર]]ને સમજવાની તેમની ક્ષમતા પર રહેલો છે.<ref>{{cite journal |last=Deutschlander |first=Mark E. |coauthors=John B. Phillips and S. Chris Borland |year=1999 |title=The case for light-dependent magnetic orientation in animals |journal=Journal of Experimental Biology |volume=202 |issue=8 |pages=891–908 |pmid= 10085262 |url=http://jeb.biologists.org/cgi/reprint/202/8/891 |month=Apr |day=15 |issn=0022-0949}}</ref> === પ્રત્યાયન (સંદેશાવ્યવહાર) === [[ચિત્ર:Stavenn Eurypiga helias 00.jpg|thumb|right|સનબિટર્નની અનુક્રિયાનો પ્રારંભિક ભાગ મહાકાય લૂંટારું છે. ]] પક્ષીઓ મુખ્યત્વે દાર્શનિક અને ધ્વનિ સંકેતોનો ઉપયોગ કરીને [[સંદેશાવ્યવહાર]]કરે છે. સંકેતો ઇન્ટરસ્પેશિફિક (બે જાતિઓ વચ્ચે)અને ઇન્ટ્રાસ્પેસિફિક (જાતિઓમાં)હોઇ શકે છે. પક્ષીઓ કેટલીક વાર સામાજિક પ્રભુત્વનું મૂલ્યાંકન કરવા અને મક્કમપણે રજૂ કરવા માટે અને સેક્સ્યુઅલી પસંદગીની જાતોમાં સંવનન કરવા અથવા જોખમ દર્શાવવા માટે જેમ કે નાના બચ્ચાઓને રક્ષણ પૂરું પાડવા માટે, [[બાજ]]ને અટકાવવા અને [[સનબિટર્ન]]ની નકલ સામે પીછાઓનો ઉપયોગ કરે છે<ref>{{cite journal |last=Möller |first=Anders Pape |year=1988 |title=Badge size in the house sparrow ''Passer domesticus''|journal=[[Behavioral Ecology and Sociobiology]] |volume=22 |issue=5 |pages=373–78}}</ref>.<ref>{{cite journal |last=Thomas |first=Betsy Trent |coauthors=Stuart D. Strahl |month=Aug |year=1990 |title=Nesting Behavior of Sunbitterns (''Eurypyga helias'') in Venezuela |journal=The Condor |volume=92 |issue=3 |pages=576–81 |doi=10.2307/1368675 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v092n03/p0576-p0581.pdf |format=PDF |issn=00105422 |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325235743/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v092n03/p0576-p0581.pdf |url-status=dead }}</ref> પીછાઓમાં થતો ફેરફાર ખાસ કરીને બે જાતિઓ વચ્ચેની પક્ષીઓની ઓળખ છતી કરે છે. પક્ષીઓમાં દાર્શનિક સંદશાવ્યવહારમાં રૂઢીગત ડિસ્પ્લે, જેનો વિકાસ બિનસંકેતાત્મક ક્રિયાઓ જેમ કે ચાંચથી પીછા સાફ કરવા, ચાંચ મારવી અથવા અન્ય વર્તણૂંક પરથી થયો છે. આ પ્રકારના ડિસ્પ્લે ગુસ્સો અથવા શરણાગતિ દર્શાવી શકે છે અથવા પેઇર બોન્ડઝની રચનામાં ફાળો આપી શકે છે. <ref name="Gill"/> કાઉન્ટરશીપ દરમિયાન અત્યંત વિગતવાર ડિસ્પ્લે જોવા મળે છે, જેમાં અસંખ્ય શક્ય ભાગોની હલચલ<ref>{{cite journal |last=Pickering |first=S. P. C. |coauthors=S. D. Berrow |year=2001 |title=Courtship behaviour of the Wandering Albatross ''Diomedea exulans'' at Bird Island, South Georgia |journal=Marine Ornithology |volume=29 |issue=1 |pages=29–37 |url=http://www.marineornithology.org/PDF/29_1/29_1_6.pdf|format=PDF}}</ref>ના જટિલ મિશ્રણ પરથી નૃત્ય જોવા મળે છે.<ref>{{cite journal |last=Pruett-Jones |first=S. G. |coauthors=M. A. Pruett-Jones |month=May |year=1990 |title=Sexual Selection Through Female Choice in Lawes' Parotia, A Lek-Mating Bird of Paradise |journal=[[Evolution (journal)|Evolution]] |volume=44 |issue=3 |pages=486–501 |doi=10.2307/2409431 |issn=00143820 |day=01}}</ref> [[ચિત્ર:Troglodytes musculus, Petropolis, Rio de Janeiro, Brasil.oga|thumb|right|કોલ ઓફ ધ [[હાઉસ વ્રેન]], સામાન્ય ઉત્તર અમેરિકાનું સોંગબર્ડ છે. ]] [[બર્ડઝ કોલ્સ એન્ડ સોંગ્સ]],જેને [[સિરીંક્સ]]માં આપવામાં આવ્યું છે, એ મોટા માર્ગો છે જેના દ્વારા પક્ષીઓ [[ધ્વનિ]] દ્વારા સંદેશાવ્યવહાર કરે છે. આ સંદેશાવ્યવહાર પણ અત્યંત જટિલ હોઇ શકે છે; કેટલીક જાતો સિરીંક્સની બન્ને તરફેને સ્વતંત્ર રીતે ચલાવી શકે છે, જે તેમને એકી સાથે અલગ અલગ બે ગીત પેદા કરવામાં સહાય કરે છે. <ref name="Suthers"/> વિવિધ પ્રકારના હેતુઓ માટે કોલ્સનો ઉપયોગ થાય છે, જેમાં સંવનન માટે આકર્ષણ,<ref name="Gill"/> શક્ય સંવનન ભાગીદાર માટેની શોધ,<ref>{{cite journal |last=Genevois |first=F. |coauthors=V. Bretagnolle |year=1994 |title=Male Blue Petrels reveal their body mass when calling |journal=Ethology Ecology and Evolution |volume=6 |issue=3 |pages=377–83 |url=http://ejour-fup.unifi.it/index.php/eee/article/view/667/613 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2011-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001015811/http://ejour-fup.unifi.it/index.php/eee/article/view/667/613 |url-status=dead }}</ref> બોન્ડ રચના, જે તે પ્રદેશો પરના દાવા અને નિભાવ માટે,<ref name="Gill"/> અન્ય જાતકોની ઓળખ માટે (જેમ કે માતાપિતા સમૂહમાં બચ્ચાઓની સંભાળ લે છે અથવા સંવનન ઋતુના પ્રારંભે સંવનન કરનારાઓ ફરી ભેગા થાય છે)<ref>{{cite journal |last=Jouventin |first=Pierre |coauthors=Thierry Aubin and Thierry Lengagne |month= Jun|year=1999 |title=Finding a parent in a king penguin colony: the acoustic system of individual recognition |journal=Animal Behaviour |volume=57 |issue=6 |pages=1175–83 |doi=10.1006/anbe.1999.1086 |pmid=10373249 |issn=0003-3472}}</ref>, અને અન્ય પક્ષીઓની શક્ય આક્રમણોખોરો અંગેની ચેતવણી, ઘણી વાર ક્યા પ્રકારનું જોખમ છે તેની ચોક્કસ જાણકારીની માહિતીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite journal |last=Templeton |first=Christopher N. |coauthors= Greene, Erick and Davis, Kate |year=2005 |title=Allometry of Alarm Calls: Black-Capped Chickadees Encode Information About Predator Size |journal=Science |volume=308 |issue=5730 |pages=1934–37 |doi=10.1126/science.1108841 |pmid=15976305 |month=Jun |issn=0036-8075}}</ref> કેટલાક પક્ષીઓ ધ્વનિત સંદેશાવ્યવહાર માટે યાંત્રિક અવાજોનો પણ ઉપયોગ કરે છે. [[ન્યુઝીલેન્ડ]]નું ''[[કોએનોકોરીફા]]'' [[સ્નાઇપ]] તેના પીછાઓ મારફતે હવામાં ઉડે છે, <ref name="Miskelly">{{cite journal |last=Miskelly |first=C. M. |coauthors= |month=July |year=1987 |title=The identity of the hakawai |journal=Notornis |volume=34 |issue=2 |pages=95–116 |url=http://www.notornis.org.nz/free_issues/Notornis_34-1987/Notornis_34_2.pdf |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2011-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110906165908/http://www.notornis.org.nz/free_issues/Notornis_34-1987/Notornis_34_2.pdf |url-status=dead }}</ref> [[લક્કડખોદ]] અમુક પ્રદેશો<ref name="Attenborough"/>માં પાંખ ફફડાવે છે અને [[પામ કોકેટુ]] પાંખો ફફડાવવા માટે ટૂલ્સનો ઉપયોગ કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Murphy |first=Stephen |coauthors=Sarah Legge and Robert Heinsohn |year=2003 |title=The breeding biology of palm cockatoos (''Probosciger aterrimus''): a case of a slow life history |journal=[[Journal of Zoology]] |volume=261 |issue=4 |pages=327–39 |doi=10.1017/S0952836903004175}}</ref> === સમુદાય અને અન્ય સંગઠનો === [[ચિત્ર:Red-billed quelea flocking at waterhole.jpg|thumb|right|રેડ બિલ્ડ ક્વેલીઝ, પક્ષીઓની અત્યંત મોટી જાત,<સંદર્ભ નામ= "ફ્લાયકેચર">[290]</સંદર્ભ> ઘણું મોટા સમુદાયનું સર્જન કરે છે, ઘણી વાર હજારોન દશમા ભાગનું મજબૂત ટોળાનું.]] કેટલાક પક્ષીઓ આવશ્યક રીતે જ પ્રદેશવાદ ધરાવતા હોય છે અથવા નાના પરિવાર જૂથોમાં રહે છે ત્યારે અન્ય પક્ષીઓ મોટા [[સમુદાય]]ની રચના કરી શકે છે. સમુદાયનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત [[મોટા જથ્થામાં સલામતી]]છે અને ચારો શોધવાની ક્ષમતામાં વધારો કરવાનો છે.<ref name="Gill"/> ખાસ કરીને જંગલ જેવા ગાઢ વસ્તીવાળા પ્રદેશોમાં લૂંટારુઓ સામે રક્ષણ અગત્યનું છે, જ્યાં [[ઓચિંતો હૂમલો]] સામાન્ય છે અને એક કરતા વધુ આંખો આગોતરી ચેતવણી વ્યવસ્થા પૂરી પાડી શકે છે. આને કારણે અસંખ્ય [[મિશ્રીત જાતિ ફીડીંગ સમુદાય]]માં વિકસી છે, જેમાં સામાન્ય રીતે અસંખ્ય જાતિઓના નાના નાના જૂથોનું મિશ્રણ હોય છે; આ સુમદાયો સખ્યાની દ્રષ્ટિએ સલામતી પૂરી પાડે છે પરંતુ સ્ત્રોતો માટેની સંભવિત સ્પર્ધામાં ઘટાડો કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Terborgh |first=John |year=2005 |title=Mixed flocks and polyspecific associations: Costs and benefits of mixed groups to birds and monkeys |journal=American Journal of Primatology |volume=21 |issue=2|pages=87–100 |doi=10.1002/ajp.1350210203}}</ref> સમુદાયમાં રહેવા માટે ચૂકવવી પડતી કિંમત જોઇએ તો તેનાથી સામાજિક રીતે પેટાવર્ગના પક્ષીઓ પર વધુ પ્રભુત્વ વાળા પક્ષીઓ રોફ જમાવે છે અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં ખોરાક આરોગવાની કાર્યક્ષમતામા પણ ઓછી થાય છે. <ref>{{cite journal |last=Hutto |first=Richard L. |month=January |year=988 |title=Foraging Behavior Patterns Suggest a Possible Cost Associated with Participation in Mixed-Species Bird Flocks |journal=[[Oikos (journal)|Oikos]] |volume=51 |issue=1 |pages=79–83 |doi=10.2307/3565809 |issn=00301299 |day=01}}</ref> પક્ષીઓ કેટલીક વાર નોન એવીયન જાતિઓ સાથે પણ સંગઠન રચે છે. પ્લન્જ ડાઇવીંગ [[સીબર્ડ]] [[ડોલ્ફીન]]અને [[ટ્યૂના]]સાથે સંકળાયેલા છે, જે ગળી જતી માછલીઓને સપાટી પર ધકેલે છે. <ref name="AU">{{cite journal |last=Au |first=David W. K. |coauthors=Robert L. Pitman |month=August |year=1986 |title=Seabird interactions with Dolphins and Tuna in the Eastern Tropical Pacific |journal=The Condor |volume=88 |issue=3 |pages=304–17 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v088n03/p0304-p0317.pdf |doi=10.2307/1368877 |format=PDF |issn=00105422 |day=01 |access-date=2009-12-30 |archive-date=2011-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105140621/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v088n03/p0304-p0317.pdf |url-status=dead }}</ref> હોર્નબીલ્સને [[ડ્વાર્ફ મંગૂસ]] સાથે [[અરસપરસની સમજૂતિવાળો સંબંધ]] , જેમા તેઓ એક સાથે ચારો ચરે છે અને એકબીજાને નજીકના [[પક્ષીઓના શિકારી]]અને અન્ય લુટારુંઓ અંગે ચેતવણી આપે છે. <ref>{{cite journal |last=Anne |first=O. |coauthors=E. Rasa |month=June |year=1983 |title=Dwarf mongoose and hornbill mutualism in the Taru desert, Kenya |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=12 |issue=3 |pages=181–90 |doi=10.1007/BF00290770}}</ref> === આરામ અને ડાળી પર બેસવું === [[ચિત્ર:Caribbean Flamingo2 (Phoenicopterus ruber) (0424) - Relic38.jpg|thumb|ઘણા પક્ષીઓ જેમ કે અમેરિકન ફ્લેમિંગો, સૂતી વખતે તેનું શિર તેના પાછળના ભાગમાં દબાવી દે છે. ]] દિવસના સક્રિય ભાર દરમિયાન પક્ષીઓનો ઊંચો ચયાપચયનો દર અન્ય સમયના આરામની સામેની પુરવણી છે. સૂઇ રહેલ પક્ષીઓ ઘણી વાર સતર્ક નિદ્રા તરીકે જાણીતા પ્રકારનો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં આરામના સમયની વચ્ચે ઝડપથી આંખ ખોલીને બંધ કરવાનો સમાવેશ થાય છે, જે તેમને ખલેલ સામે સંવેદશીલ રહેવાની અને જોખમ જણાય તો ઝડપથી તે સ્થળેથી નાસી છૂટવામાં મદદ કરે છે. <ref>{{cite journal |last=Gauthier-Clerc |first=Michael |coauthors=Alain Tamisier, Frank Cezilly |month=May |year=2000 |title=Sleep-Vigilance Trade-off in Gadwall during the Winter Period |journal=The Condor |volume=102 |issue=2 |pages=307–13 |url=http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v102n02/p0307-p0313.pdf |doi=10.1650/0010-5422(2000)102[0307:SVTOIG]2.0.CO;2 |format=PDF |access-date=2009-12-30 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910161658/http://elibrary.unm.edu/sora/Condor/files/issues/v102n02/p0307-p0313.pdf |url-status=dead }}</ref> [[સમડી]]ઓ ઉડતી વખતે સૂઇ જતી હોવાનું મનાય છે અને રડારના નિરીક્ષણો સુચવે છે કે તેઓ સૂતી આરામના ઉડાન દરમિયાન પોતાની જાતને પવનનો સામનો કરવા માટે ગોઠવે છે. <ref>{{cite journal|journal=The Journal of Experimental Biology|volume=205|pages=905–910|year=2002|title=Harmonic oscillatory orientation relative to the wind in nocturnal roosting flights of the swift ''Apus apus''|first=Johan|last=Bäckman|coauthor=Thomas Alerstam|url=http://jeb.biologists.org/cgi/content/full/205/7/905|pmid=11916987|issue=7|month=Apr|day=01|issn=0022-0949}}</ref> એવું સુચવવામાં આવ્યું છે કે ચોક્કસ પ્રકારની નિદ્રાઓ હોઇ શકે છે, જે ઉડાન દરમિયાન પણ શકય હોય છે. <ref>{{cite journal|last=Rattenborg|first=Niels C. |year=2006 |title=Do birds sleep in flight? |journal=Die Naturwissenschaften |volume=93 |issue=9 |pages=413–25 |doi=10.1007/s00114-006-0120-3|pmid=16688436|month=Sep|last1=Rattenborg|first1=NC|issn=0028-1042}}</ref> કેટલાક પક્ષીઓએ [[ધીમી ગતિની નિદ્રા]], એક સમયે મગજના એક [[હેમિસ્ફિયર]]માં જવાની ક્ષમતા પણ દર્શાવી છે. પક્ષીઓ સમુદાયની બહાર સબંધિત તેમની સ્થિતિ પર આધારિત આ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરી શકે છે. તેનાથી સમુદાયના બહારના માર્જિનને જોઇને [[લુંટારુ]]ઓ સામે સતર્ક રહેવા માટે આંખને સૂઇ રહેલા હેમિસ્ફિયરથી વિરુદ્ધ રાખવામાં સહાય મળે છે. આ ક્રિયા [[સમુદ્રી સસ્તન પ્રાણી]]ઓથી જાણીતી છે.<ref>{{cite journal |last=Milius |first=S. |year=1999 |title=Half-asleep birds choose which half dozes |journal=Science News Online |volume=155 |issue=6 |pages=86 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_6_155/ai_53965042 |doi=10.2307/4011301 |issn=00368423 |month=Feb |day=06 |archive-url=https://archive.is/20120529004851/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1200/is_6_155/ai_53965042/ |archive-date=2012-05-29 |access-date=2009-12-30 |url-status=live }}</ref> ડાળીઓ પર સામાજિક આરામ સામાન્ય છે, કેમ કે [[શરીરની ગરમીના નુકસાનમાં]] ઘટાડો કરે છે અને લુંટારુંઓ સાથે સંકળાયેલા જોખમો ઘટાડે છે.<ref>{{cite journal |last=Beauchamp |first=Guy |year=1999 |title=The evolution of communal roosting in birds: origin and secondary losses |journal=Behavioural Ecology |volume=10 |issue=6 |pages=675–87 |url=http://beheco.oxfordjournals.org/cgi/content/full/10/6/675 |doi=10.1093/beheco/10.6.675 }}</ref> આરામ કરવાના સ્થળોની પસંદગી થર્મોરેગ્યુલેશન અને સલામતીને આધારે પસંદ કરવામાં આવે છે. <ref>{{cite journal |last=Buttemer |first=William A.|year=1985 |title=Energy relations of winter roost-site utilization by American goldfinches (''Carduelis tristis'') |journal=[[Oecologia]] |volume=68 |issue=1 |pages=126–32 |url=http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/47760/1/442_2004_Article_BF00379484.pdf |doi=10.1007/BF00379484 |format=PDF}}</ref> ઘણા સૂઇ રહેલા પક્ષીઓ તેમના શિરને તેમની પાછળી બાજુએ વાળી દે છે અને તેમની [[ચાંચ]]ને તેમના પાછળના પીછાઓમાં દાબી દે છે, જોકે અન્ય પક્ષીઓ તેમની ચાંચ તેમના વક્ષસ્થળના પીછાઓમાં દાબી દે છે. ઘણા પક્ષીઓ ફક્ત એક જ પગ પર આરામ કરે છે, જ્યારે કેટલાક, ખાસકરીને ઠંડા વાતાવરણમાં તેમના પગ પીછાઓની અંદર ખેંચી લે છે. [[ઊંચા સ્થાને બેસતા પક્ષીઓ]]મજબૂત રજ્જૂ વ્યવસ્થા ધરાવતા હોય છે, જે તેમને નિદ્રા દરમિયાન ઊંચા સ્થાને ટકાવી રાખવામાં સહાય કરે છે. ઘણા જમીન પરના પક્ષીઓ, જેમ કે ક્વેઇલ્સ અને તેતર ઝાડમાં આરામ કરે છે. ''[[લોરીક્યુલસ]]'' ઉત્પત્તિના થોડા પોપટો ઉપરથી નીચે લટકીને આરામ કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Buckley |first=F. G. |coauthors=P. A. Buckley |year=1968 |title=Upside-down Resting by Young Green-Rumped Parrotlets (''Forpus passerinus'') |journal=The Condor |volume=70 |issue=1 |pages=89 |doi=10.2307/1366517 |issn=00105422 |month=Jan |day=01}}</ref> કેટલાક [[હમીંગબર્ડ]] રાત્રિના [[નિષ્ક્રીય]] કાળમાં જતા રહે છે, જેમાં તેમનો ચયાપચયનો દર ઘટી જાય છે.<ref>{{cite journal |last=Carpenter |first=F. Lynn |year=1974 |title=Torpor in an Andean Hummingbird: Its Ecological Significance |journal=Science |volume=183 |issue=4124 |pages=545–47 |doi=10.1126/science.183.4124.545 |pmid=17773043 |month=Feb |issn=0036-8075}}</ref> આ [[મનોવૈજ્ઞાનિક ક્રિયા]] અન્ય સો એક જેટલી જાતિઓમા દેખાય છે, જેમાં [[ઓવલટ-નાઇટજાર]], [[નાઇટજાર]]અને [[વુડસ્વેલો]]નો સમાવેશ થાય છે. એક જાતિ, [[કોમન પોરવીલ]],પણ [[નિષ્ક્રીય]]કાળમાં જતા રહે છે.<ref>{{cite journal |last=McKechnie |first=Andrew E. |coauthors=Robert A. M. Ashdown, Murray B. Christian and R. Mark Brigham |year=2007 |title=Torpor in an African caprimulgid, the freckled nightjar ''Caprimulgus tristigma'' |journal=Journal of Avian Biology |volume=38 |issue=3 |pages=261–66 |doi=10.1111/j.2007.0908-8857.04116.x}}</ref> પક્ષીઓને પરસેવો થતો નથી, પરંતુ તેઓ સ્થાન બદલીને, પાણીમાં ઊભા રહીને, જોરથી શ્વાસોચ્છ્વાસ લઇને, તેમની સપાટીના વિસ્તારમાં વધારો કરીને, ગળું હલાવીને અથવા ખાસ પ્રકારની વર્તણૂંકો જેવી કે [[ઉરોહીડ્રોસીસ]] કરીને પોતાની જાતને ઠંડી કરી શકે છે. === સંવનન === ==== સામાજિક વ્યવસ્થા ==== [[ચિત્ર:Raggiana Bird-of-Paradise wild 5.jpg|thumb|right|તેના પરિવારના અન્યોની જેમ સ્વર્ગનું નર રેગીયાના પક્ષી લાંબી ઉત્પત્તિ ધરાવે છે અને પાંખ ફેલાવીને માદાને આકર્ષિત કરે છે.]] 95 ટકા પક્ષીઓની જાતિ [[સામાજિક રીતે એકવિવાહી કુટુંબ]] ધરાવે છે. આ જાતિઓ ઓછામાં ઓછા સંવનન કાળની લંબાઇ સુધી જોડી ટકાવી રાખે છે અથવા કેટલાક કિસ્સાઓમાં વિવિધ વર્ષો સુધી અથવા એકના મૃત્યુપર્યંત સુધી સાથે રહે છે. <ref>{{cite journal|last=Freed|first=Leonard A.|year=1987|title=The Long-Term Pair Bond of Tropical House Wrens: Advantage or Constraint?|journal=[[The American Naturalist]]|volume=130|issue=4|pages=507–25|doi=10.1086/284728}}</ref> એક વિવાહી કુટુબ [[માતાપિતા બન્નેની સંભાળ]]શક્ય બનાવે છે, જે ખાસ કરીને જે માદાને નરની સહાયની જરૂર પડે છે ત્યારે સફળ સંવનનમાં સહાય કરતી વખતે અગત્યનું છે.<ref>{{cite journal|last=Gowaty|first=Patricia A.|title=Male Parental Care and Apparent Monogamy among Eastern Bluebirds(''Sialia sialis'')|journal=[[The American Naturalist]]|volume=121|issue=2|pages=149–60|year=1983|doi=10.1086/284047}}</ref> અસંખ્ય સામાજિક એક વિવાહીત કુટુંબ જાતિઓમાંથી વધારાની જોડી દ્વારા મૈથુન (વિશ્વાસઘાત)એ સામાન્ય બાબત છે. <ref>{{cite journal|last=Westneat|first=David F.|coauthors=Ian R. K. Stewart|year=2003|title=Extra-pair paternity in birds: Causes, correlates, and conflict|url=http://arjournals.annualreviews.org/doi/pdf/10.1146/annurev.ecolsys.34.011802.132439|doi=10.1146/annurev.ecolsys.34.011802.132439|journal=[[Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics]]|volume=34|pages=365–96}}{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ પ્રકારની વર્તણૂંક ખાસકરીને જ્યારે પ્રભુત્વશાળી નર અને માદા તેની સાથેના નર સાથે જોડી કરે છે ત્યારે બને છે, પરંતુ આ કદાચ બતક અને અન્ય એનાટીડ વચ્ચે બળજબરીપૂર્વકના સંવનનનું પરિણામ પણ હોઇ શકે છે. <ref>{{cite journal|last=Gowaty|first=Patricia A.|coauthors=Nancy Buschhaus|year=1998|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3746/is_199802/ai_n8791262|title=Ultimate causation of aggressive and forced copulation in birds: Female resistance, the CODE hypothesis, and social monogamy|journal=[[American Zoologist]]|volume=38|issue=1|pages=207–25|doi=10.1093/icb/38.1.207|access-date=2009-12-30|archive-date=2011-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119111318/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3746/is_199802/ai_n8791262/|url-status=dead}}</ref> માદાઓ માટે, વધારાની જોડીના સંવનનના શક્ય ફાયદાઓમાં પોતાના બચ્ચા માટે વધુ સારી જાતિ અને તેની સાથેના સંવનનમાં બિનફળદ્રુપતાની સામે રક્ષણ પણ પ્રાપ્ત થાય છે. <ref>{{cite journal|last=Sheldon|first=B|year=1994|title=Male Phenotype, Fertility, and the Pursuit of Extra-Pair Copulations by Female Birds|journal=Proceedings: Biological Sciences|volume=257|issue=1348|pages=25–30|doi=10.1098/rspb.1994.0089}}</ref> જે વધારાની જોડીના સંવનનમાં જોડાય છે તે જાતિના નર તેની સાથે સંવનન કરનારને ગાઢી રીતે રક્ષણ પૂરું પાડે છે, જેથી તેઓ ઉત્પન્ન કરનાર બચ્ચાના માતાપિતા હોવાની ખાતરી રાખી શકે. <ref>{{cite journal|last=Wei|first=G|coauthors=Z Yin, F Lei|year=2005|title=Copulations and mate guarding of the Chinese Egret |doi=10.1675/1524-4695(2005)28[527:CAMGOT]2.0.CO;2|journal=Waterbirds|volume=28|issue=4|pages=527–30}}</ref>અન્ય સંવનન પદ્ધતિઓમાં [[પોલીજિની]], [[બહુપત્નીત્વ]], [[પોલીજેમી (બહુપત્નીત્વ કે બહુપતિત્વ)]], [[પોલીજિનેડ્રી]], અને [[સંમિશ્ર]],પણ થાય છે તેનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Gill"/> પોલીજેમસ સંવનન વ્યવસ્થા ત્યારે જ ઊભી થાય છે જ્યારે માદા નરની મદદ વિના સંતાનોમાં વધારો કરી શકે તેમ હોય.<ref name="Gill"/> કેટલીક જાતો સંજોગો અનુસાર એક કરતા વધુ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે. સંવનનમાં સમાન્ય રીતે સંવનના દર્શનનું કોઇ જાતના સ્વરૂપનો સમાવેશ થાય છે, ઉદા. રૂપે તે કાર્ય નર પક્ષી દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. <ref>{{cite book|last=Short|first=Lester L.|year=1993|title=Birds of the World and their Behavior|publisher=Henry Holt and Co|location=New York|isbn=0-8050-1952-9}}</ref> મોટા ભાગનું ડિસ્પ્લે ક્યાં તો સરળ અને કોઇ પ્રકારના [[ગીત]]નો સમાવેશ કરે છે. કેટલાક ડિસ્પ્લે જોકે, તદ્દન વિગતવારના હોય છે. જાતિઓના આધારે, તેમાં પાંખ અથવા પૂંછડી પટપટાવી, નૃત્ય, આકાશી ઉડાન અથવા સામાજિક [[લેક]]કિંગનો સમાવેશ થઇ શકે છે. માદાઓ એવી હોય કે સામાન્ય રીતે ભાગીદાર પસંદગી કરે,<ref>{{cite book|last=Burton|first=R|year=1985|title=Bird Behavior|publisher=Alfred A. Knopf, Inc.|isbn=0-394-53857-5}}</ref> જોકે પોલીએન્ડ્રુસ [[ફાલારોપ્સ(શોરબર્ડ)]],અનામત હોય છે: પ્લેઇનર નર તેજસ્વી કલરવાળી માદાને પસંદ કરે છે. <ref>{{cite journal|last=Schamel|first=D|coauthors=DM Tracy, DB Lank, DF Westneat|year=2004|title=Mate guarding, copulation strategies and paternity in the sex-role reversed, socially polyandrous red-necked phalarope ''Phalaropus lobatus''|journal=Behaviour Ecology and Sociobiology|volume=57|issue=2|pages=110–18|url=http://www.springerlink.com/index/8BE48GKGYF2Q40LT.pdf|doi=10.1007/s00265-004-0825-2|format=PDF|access-date=2009-12-30|archive-date=2020-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328130628/http://www.springerlink.com/index/8BE48GKGYF2Q40LT.pdf|url-status=dead}}</ref> સંવનન ઇશારો, [[ચાંચ મારવી]] અને એલ્લોપ્રિનીંગ સામાન્ય રીતે બે ભાગીદારો વચ્ચે કરવામાં આવે છે, સામાન્ય રીતે પક્ષીઓએ જોડ બનાવી લીધી હોય અને સંવનન કરી લીધુ હોય તે પછી.<ref name="Attenborough"/> ==== પ્રદેશ, માળો અને ઇંડાનું સેવન ==== બચ્ચાને ઉછેરતી આપતી વખતે ઘણા પક્ષીઓ અન્ય જાતિઓ સામે સક્રિય રીતે પ્રદેશનો બચાવ કરે છે; પ્રદેશની જાળવણી તેમના બચ્ચાઓ માટે ખોરાકના સ્ત્રોતનું રક્ષણ કરે છે. જે જાતિઓ જેમ કે [[સીબર્ડ]] અને [[સમડી]] ખોરાકની સવલતવાળા પ્રદેશોનો બચાવ કરવામાં સક્ષમ ન હોય, તે ઘણી વખત [[સમૂહ]]માં ઉછેર કરે છે; લુટારુઓ સામે રક્ષણ કરવા માટે આવું કરવામાં આવતું હશે તેવું મનાય છે. સામૂહિક ઉછેર કરનાર નાના માળાના સ્થળનો બચાવ કરે છે અને માળાની જગ્યા માટ જાતિઓ વચ્ચે અને અંદરોઅંદરની સ્પર્ધાને ઉગ્ર બનાવી શકાય. <ref>કોક્કો એચ, હેરિસ એમ, વોનલેસ એસ(2004). "સામાન્ય રીતે દરિયાઇ પક્ષી ''ઉરીયા સાલ્ગે'' ,મોટા પ્રમાણમાં દરિયાઇ પક્ષીઓના સમૂહમાં સંવર્ધન કેન્દ્રો અને સ્થળ નિર્ભરતા વસ્તી નિયમન માટેની સ્પર્ધા ". ''જર્નલ ઓફ એનિમલ ઇકોલોજી'' '''73''' (2): 367–76. {{DOI|10.1111/j.0021-8790.2004.00813.x}}</ref> [[ચિત્ર:Golden-backed Weaver.jpg|thumb|left|નર ગોલ્ડન પીઠવાળું વિવર્સ ઘાસથી પર વિખેરી શકાય તેવો માળો બાંધે છે.]] દરેક પક્ષીઓ મોટે ભાગે [[કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ]]ના બનેલા સખત શેલ વાળા [[અન્તસ્ત્વચાના આવરણ જેવા ઇંડા]] મૂકે છે.<ref name="Gill"/> કાણુ અને દર વાળા માળા ધરાવતી જાતિઓ સફેદ અથવા નિસ્તેજ ઇંડા મૂકે છે, જ્યારે ખુલ્લા માળાવાળા પક્ષીઓ [[છદ્મવેષ]] ઇંડા મૂકે છે. જોકે આ પદ્ધતિમાં ઘણા અપવાદો છે; જમીન પર માળો બાંધતા [[નાઇટજાર]]નિસ્તેજ ઇંડા ધરાવે છે અને તેમના પ્લમેજ દ્વારા છદ્મવેષી ઇંડા મૂકે છે. જે [[જાતિઓ બચ્ચાને ખાતા પરોપજીવી પ્રાણી]]નો શિકાર બની હોય છે તે જીવાતોના ઇંડાને ઓળખી શકાય તે માટે ઇંડાના રંગ અલગ કરે છે, જે માદા જીવાતોને તેના ઇંડાને પક્ષીના ઇંડા સાથે સરખાવવા માટે ફરજ પાડે છે.<ref>બુકર એલ, બુકર એમ (1991). "કોયલો શા માટે ખાસ પ્રકારનું જૂથ રચે છે?" ''[[ઓઇકોસ]]'' '''57''' (3): 301–09. {{DOI|10.2307/3565958}}</ref> પક્ષીઓના ઇંડાઓ સામાન્ય રીતે [[માળા]]માં પડેલા હોય છે. મોટા ભાગની જાતિઓ કેટલેક અંશે જટિલ માળાની રચના કરે છે, જે ક્યાં તો કપ, ડમ, પ્લેટસ, પથારી જેવા, પથારીના ભંગાર જેવા,ટેકરા જેવા અથવા દર જેવા હોય છે. <ref name="Hansell">હાંસેલ એમ(2000). ''પક્ષીઓના માળા અને બાંધવાની કળા'' . યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજ પ્રેસ આઇએસબીએન 0-521-46038-7</ref> કેટલાક પક્ષીઓના માળાઓ,જોકે,અત્યંત જૂની ઢબના હોય છે; [[અલ્બાટ્રોસ]] માળાઓ જમીન પરના ભંગાર સિવાય કશું જ નથી. મોટા ભાગા પક્ષીઓ લુંટારુઓને રોકવા માટે માળાઓ આવરણવાળી જગ્યામાં, ગુપ્ત વિસ્તારોમાં બાંધે છે, પરંતુ મોટા અથવા સમૂહમાં રહેતા પક્ષીઓ બચાવ કરવા સક્ષમ હોય છે- જે વધુ ખુલ્લા માળાઓ બાંધી શકે છે. માળાના બાંધકામ દરમિયાન, કેટલીક જાતિઓ જે સામગ્રી પરોપજીવી પ્રાણીઓ વાપરે તેની તુલનામાં અલગ વાપરે છે-જે બચ્ચાના અસ્તિત્વમાં સુધારો કરવા માટે ઝેરનું પ્રમાણ ઘટાડે છે, <ref>લાફુમા એલ, લેમ્બ્રેચટસ એમ, રેમોન્ડ એમ (2001). "[[લોહી ચૂસતા]] ઉડતા કીટાણુઓ સામે રક્ષણ માટે પક્ષીઓના માળામાં ખુશ્બોદાર છોડ?" ''વર્તણૂંક પ્રક્રિયાઓ'' '''56''' (2) 113–20. {{DOI|10.1016/S0376-6357(01)00191-7}}</ref> અને માળાના રક્ષણ માટે ઘણી વખત પીછાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. <ref name="Hansell"/> કેટલાક પક્ષીની જાતો માળા ધરાવતી નથી; ઊભા ખડક પર માળો બાંધતા [[કોમન ગુઇલેમોટ]] તેના ઇંડા ખુલ્લા ખડક પર મૂકે છે અને નર [[ઇમ્પેરિયર પેન્ગ્વિન]] ઇંડાઓને તેમના શરીર અને પગની વચ્ચે રાખે છ. માળાઓની ગેરહાજરી ખાસ કરીને જમીન પર માળો બાંધતી જાતોની સતત ગેહાજરી જોવા મળે છે, જ્યાં ઇંડામાંથી બહાર આવેલું બચ્ચું [[માળાને થોડા દિવસોમાં છોડી દેવા સક્ષમ]] હોય છે. [[ચિત્ર:Eastern Phoebe-nest-Brown-headed-Cowbird-egg.jpg|thumb|પૂર્વીય ફોએબેના માળાની બ્રાઉન શિરવાળા કાઉબર્ડ દ્વારા કવાયત કરવામાં આવે છે.]] ઇંડાનું સેવન કે જે બચ્ચાના વિકાસ માટે તાપમાનમાં વધારો કરે છે, તે સામાન્ય રીતે છેલ્લું ઇંડુ મૂકી દેવાયા બાદ પ્રારંભ કરે છે. <ref name="Gill"/> મોનોગેમોસ જાતિમાં ફરજોને ઘણી વખત વહેચી લેવામાં આવે છે, જેમાં પોલીગેમ જાતિઓ એક માવતર જ ઇંડના સેવન માટે જવાબદાર હોય છે. માવતરની હૂંફ સેવન કરતા પક્ષીના ઉદર અથવા છાતીની પાછળનો ખુલ્લો ભાગના વિસ્તારથી [[બચ્ચાઓના મિશ્રણ]]થી ઇંડાને મળે છે. ઇંડાનું સેવન એ શક્તિ માગી લેતી પ્રક્રિયા છે; પુખ્ત અલ્બાટ્રોસીસ, ઉદા.તરીકે ઇંડના સેવનના દિવસે તે વધુમાં વધુ{{convert|83|g}}પોતાના શરીરનુ વજન ઓછું કરે છે. <ref>વોર્હામ, જે. (1990) ''કાળા પીછા વાળું દરિયાઇ પક્ષી - તેમનું પરિસ્થિતિ વિજ્ઞાન અને સંવર્ધન વ્યવસ્થા'' લંડન: [[એકેડમિક પ્રેસ]] આઇએસબીએન 0127354204.</ref> [[મેગાપોડે]]ના ઇંડાના સેવન માટેની હૂંફ સૂર્યમાંથી મળે છે, જે વનસ્પતિ અથવા જ્વાળામુખીની ઉર્જાને ક્ષીણ બનાવે છે.<ref>જોન્સ ડીએન, ડેક્કર, રેને ડબ્લ્યુઆરડે, રોઝલાર, સીસ એ (1995). ''ધી મેગાપોડ્ઝ'' . વિશ્વ 3ના પક્ષીઓના પરિવાર. [[ઓક્ફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] : ઓક્સફોર્ડ. આઇએસબીએન 0-19-854651-3</ref> ઇંડાનો સેવનગાળો 10 દિવસથી ([[લક્કડખોદ]], [[કોયલ]] અને [[નાની ચકલી]] જેવા પક્ષીઓમાં) શરૂ થઇને 80 દિવસોથી વધુ ચાલે છે ([[અલ્બાટ્રોસ]] અને [[કિવી]]માં).<ref name="Gill"/> ==== પૈતૃક સંભાળ અને પરિપક્વતા ==== તેમના ઇંડામાંથી બહાર આવવાના સમયે,બચ્ચાઓનો તેમની જાતિને આધારે નિસહાયથી લઇને સ્વતંત્ર સુધીનો વિકાસ થાય છે. નિઃસહાય બચ્ચઓને ''[[અલ્ટ્રીકલ (ખુલ્લા અને આંધળા કે જે માબાપ પર ખોરાક માટે આધાર રાખે છે)]]'' ,કહેવાય છે અને તેઓ નાના કદમાં, [[આંધળા]], હલનચલન ન કરી શકે તેવા અને ખુલ્લા; જે બચ્ચાઓ હલન ચલન કરતા હોય અને ઇંડામાંથી બહાર આવતા વેંત જ પીછા ધરાવતા હોય તેમને ''[[પ્રિકોસિયલ(થોડા જ દિવસોમાં માળો છોડી દેવા માટે સક્ષમ)]]'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અલ્ટ્રીકલ બચ્ચાઓને [[થર્મોરેગ્યુલેટીંગ]]ની સહાયની જરૂર પડે છે અને પ્રિકોસિયલની તુલનામાં લાંબા ગાળા સુધી ઉછેરની જરૂર પડે છે. જે બચ્ચાઓ આ અવસ્થાએ હોય છે તે તે ક્યાંતો અર્ધ પ્રિકોસિયલ અથવા અર્ધ અલ્ટ્રીકલ હોય છે. [[ચિત્ર:Calliope-nest.jpg|thumb|left|માદા કેલીયોપ હમીંગબર્ડ સંપૂર્ણ મોટા થયેલા પક્ષીના બચ્ચાને ધવડાવે છે. ]] પૈતૃક સંભાળની લંબાઇ અને પ્રકાર વિવિધ વ્યવસ્થા અને જાતિઓમાં બદલાતા રહે છે. એકાન્તિક કિસ્સામાં, [[મેગાપોડે]]માં પૈતૃક સંભાળ ઇંડામાંથી બહાર લાવવા સુધીમાં પૂરી થઇ જાય છે; ઇંડામાંથી બહાર આવેલું નવું જ બચ્ચુ માળાના ટેકરાની બહાર માબાપની સહાય વિના ખાડો ખોદે છે અને તાત્કાલિક પોતાની જાતે જ ઉપજીવીકા મેળવી લે છે. <ref>ઇલીયોટ એ(1994). "''[[વિશ્વના પક્ષીઓની હેન્ડબુકમાં]] પરિવાર મેગાપોડઝ(લાંબા પગ અને ટચૂંકી પાખવાળુ ઓસ્ટ્રેલેસીયાનું પક્ષી)". '' ''વોલ્યુમ 2; ન્યુ વર્લ્ડ વલ્ચર્સ ટુ ગ્યુનીયાફોવલ'' (એડ્ઝ ડેલ હોયો જે, એલ્લીયોટ, સર્ગાતાલ જે) લિન્ક્સ એડિસિઓન્સઃબાર્સેલોના. આઇએસબીએન 84-873337-15-6 </ref> અન્ય એક એકાન્તિક કિસ્સામાં, મોટા ભાગના સીબર્ડે પૈતૃક સંભાળના ગાળામાં વધારો કર્યો છે, તેમાંથી લાંબામાં લાંબો ગાળો [[ગ્રેટ ફ્રિગેટબર્ડ]]નો હોય છે, જેના બચ્ચા [[ઉપજીવીકા]]લાયક બનતા છ મહિના લગાડે છે અને વધારાા 14 મહિનાઓ સુધી તેમને માબાપ ચારો પૂરો પાડે છે. <ref>મેટ્ઝ વીજી, શ્રેઇબર ઇએ (2002). "''ધી બર્ડઝ ઓફ નોર્થ અમેરિકા, નં. 681'' માં મોટા કદનું દરિયાઇ શિકારી પક્ષી (''ફ્રેગેટા મિનોર'' )", (પૂલ, એ. એન્ડ ગિલ, એફ., ઇડીએસ) ધી બર્ડઝ ઓફ નોર્થ અમેરિકા ઇન્ક: ફિલાડેલ્ફિયા </ref> કેટલીક જાતિઓમાં, માબાપ બન્ને માળા માટે અને ઉપજીવીકા માટે મદદ કરે છે; જ્યારે અન્યોમાં, આ પ્રકારની જવાબદારી ફક્ત એક જાત(સેક્સ) પર રહેલી છે. કેટલીક જાતોમાં, સમાન જાતોના [[અન્ય સભ્ય]]—સામાન્ય રીતે [[ઉછેરનાર જોડી]]ના નિકટના સગા જેમ કે અગાઉના પક્ષીના બચ્ચા-નાના બચ્ચાને મોટું થવામાં મદદ કરશે.<ref>એકમેન જે(2006). "પક્ષીઓમાં પારિવારીક જીવન ". ''[[જર્નલ ઓફ એવીયન બાયોલોજી]]'' '''37''' (4): 289–98. {{DOI|10.1111/j.2006.0908-8857.03666.x}}</ref> આ પ્રકારના એલ્લોપેરેન્ટીંગ ખાસ કરીને [[કોર્વિડા]]માં સામાન્ય હોય છે, જેમાં [[કાગડા]], [[ઓસ્ટ્રેલીયન મેગપાઇ]] અને [[ફેઇરી-વ્રેન]] જેવા જ પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે,<ref>{{cite book |author=Cockburn A|editor=Floyd R, Sheppard A, de Barro P|title=Frontiers in Population Ecology|year=1996|publisher=CSIRO|location=Melbourne|isbn= |pages=21–42|chapter=Why do so many Australian birds cooperate? Social evolution in the Corvida}}</ref> પરંતુ કેટલીક જાતો જેમ કે [[રાઇફલમેન]] અને [[રેડ કાઇટ]]માં અલગ હોવાનું ધ્યાનમાં આવ્યું છે. પ્રાણીઓના મોટા ભાગના જૂથોમાં, નર પૈતૃકની સંભાળ જવલ્લેજ હોય છે. પક્ષીઓમાં, જોકે, અન્ય કરોડરજ્જુ વાળા વર્ગની તુલનામાં તે અત્યંત સામાન્ય છે.<ref name="Gill"/> પ્રદેશ અને માળાની જગ્યાનો બચાવ, ઇંડાનું સેવન અને બચ્ચાને ખોરાક આપવાનું કાર્ય ઘણી વખત વહેંચણીપૂર્વકનું હોય છે, ત્યારે કેટલીકવાર [[શ્રમનું વિભાજન]] કે જેમાં એક સંવનન કરનાર તમામ અથવા મોટા ભાગની ખાસ ફરજ નિભાવે છે.<ref>{{cite journal|last=Cockburn|first=Andrew|year=2006|title=Prevalence of different modes of parental care in birds|doi=10.1098/rspb.2005.3458|journal=Proceedings: Biological Sciences|volume=273|issue=1592|pages=1375–83|pmid=16777726|month=Jun|issn=0962-8452|url=http://rspb.royalsocietypublishing.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16777726|format=Free full text}}{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> બચ્ચાઓ જ્યારે [[પરિપક્વ]] બને છે તે તબક્કો નાટ્યાત્મક રીતે અલગ પડે છે. ''[[સિંથલીબોરામફુસ]]'' મુર્રેલેટ્સ બચ્ચાઓ, જેમ કે [[પ્રાચીન મુર્રેલેટ]],ઇંડામાંથી બહાર આવે કે રાત્રે માળાને છોડી દે છે, અને દરિયાની બહાર તેમના માતાપિતાને અનુસરે છે અને દરિયાથી વિરુદ્ધની જમી પર લુટારુઓથી દૂર મોટા થાય છે. <ref>ગેટસન એજે (1994). પ્રાચીન મુરેલેટ(''સિંથલિબોરામફુસ એન્ટિક્સ'' ). ''ધી બર્ડઝ ઓફ નોર્થ અમેરિકા, નં. 132માં '' (એ.પૂલ અને એફ. ગિલ, ઇડીએસ.). ફિલાડેલ્ફિયાઃ ધી એકેડેમી ઓફ નેચરલ સાયંસીઝ; વોશિંગ્ટોન, ડી.સી.: ધી અમેરિકન ઓર્નિથલોજિસ્ટસ યુનિયન </ref> કેટલીક જાતોમાં, જેમ કે બતકો, તેમના બચ્ચાઓને પ્રારંભિક ઉંમરે જ માળાથી દૂર લઇ જાય છે. મોટા ભાગની જાતોમાં, બચ્ચાઓ ઉડી શકવા સમર્થ બને તે પહેલા અને તરત જ પછીથી માળો છોડી દેતા નથી. પરિપક્વ થયા બાદ પૈતૃક સંભાળની માત્રા અલગ પડે છે ; અલ્બાટ્રોસના બચ્ચાઓ તેમની જાતે માળો છોડી દે છે અને વધુ મદદ લેતા નથી, જ્યારે અન્ય જાતો પરિપક્વ થયા બાદ પણ વધારાનું ભરણપોષણ પ્રાપ્ત કરે છે. <ref>સ્કેફર એચસી, એશિયામવાટા જીડબ્લ્યુ, મુન્યેકેન્યે એફબી, બોહનીંગ-ગાએસ કે (2004). "બે આફ્રિકન ''સિલ્વીયા'' નાના ગાનારા પક્ષીઓનો જીવન ઇતિહાસ : નીચી વાર્ષિક ફળદ્રુપતા અને નાના પક્ષીઓની લાંબી સંભાળ". ''[[ટીબીઆઇએ]]'' '''146''' (3): 427–37. {{DOI|10.1111/j.1474-919X.2004.00276.x}}</ref> બચ્ચાઓ તેમના પ્રથમ [[સ્થળાંતર]] દરમિયાન તેમના માતાપિતાને અનુસરે છે.<ref>અલોન્સો જેસી, બૌટિસ્ટા એલએમ, અલોન્સો જેએ (2004). "પરિવાર આધારિત પ્રાદેશિકવાદ વિ. શિયાળામાં સામાન્ય ક્રેન્સ ''ગ્રુસ ગ્રુસ'' માં ટોળે ભેગા થવુ્". ''[[જર્નલ ઓફ એવિયન બાયોલોજી]]'' '''35''' (5): 434–44. {{DOI|10.1111/j.0908-8857.2004.03290.x}}</ref> ==== પરોપકારી પક્ષીના ઇંડાનું સેવન ==== [[ચિત્ર:Reed warbler cuckoo.jpg|thumb|upright|right|રીડ વાર્બલર એ વિકસતી સામાન્ય કોયલ છે, જે પરોપકારી ઈંડાનું સેવન કરનાર છે.]] [[પરોપકારી પ્રાણીગત ઇંડાનું સેવાન (બ્રૂડ પેરાસિટીઝમ), કે જેમાં ઇંડા મૂકનાર અન્ય પક્ષીના ઇંડાના સેવન સાથ પોતાના ઇંડા મૂકી દે છે, જે અન્ય ઓર્ગેનિઝમના પ્રકારની તુલનામાં પક્ષીઓમાં અત્યંત સામાન્ય બાબત છે.|પરોપકારી પ્રાણીગત ઇંડાનું સેવાન (બ્રૂડ પેરાસિટીઝમ), કે જેમાં ઇંડા મૂકનાર અન્ય પક્ષીના ઇંડાના સેવન સાથ પોતાના ઇંડા મૂકી દે છે, જે અન્ય ઓર્ગેનિઝમના પ્રકારની તુલનામાં પક્ષીઓમાં અત્યંત સામાન્ય બાબત છે. <ref name="brood">ડેવિસ એન(2000). ''કોયલો, કાવબર્ડ અને ચિટ્સ'' . [[ટી. એન્ડ એ.ડી. પોયસર]]: લંડન આઇએસબીએન 0-85661-135-2</ref>]] પરોપરકાર પક્ષી તેણીના ઇંડા અન્ય પક્ષીના માળામાં મૂકી દે પછી, મોટે ભાગે તેમને સ્વીકારવામાં આવે છે અને યજમાન દ્વારા, તેમના પોતાના બચ્ચાઓના ખર્ચાની સાથે મોટા કરવામાં આવે છે. બ્રુડ પેરાસાઇટ કદાચ ''જેની ફરજ છે તેવા બ્રુડ પેરાસાઇટસ'' ,જેણે તેમના ઇંડાઓને અન્ય જાતિના માળામાં મુકવાજ જોઇએ, કારણ કે તેઓ તેમના પોતાના બચ્ચાઓને મોટા કરવામાં અસમર્થ હોય છે, અથવા ફરજ વિનાના બ્રુડ પેરાસાઇટ હોય છે, જે કટલીક વાર તેમણે પોતાના નાના બચ્ચાઓને મોટા કર્યા હોવા છતા પોતાની પુનઃઉત્પાદનની ક્ષમતા વધારવા માટે [[સમાન જાતિ]]ના પક્ષીઓના માળાઓમાં ઇડા મૂકે છે.<ref>સોરેનસન એમ (1997). ઇન્ટ્રા- અને પ્રેકોસિયલ હોસ્ટ કેનવાસ બેક ''આયથા વેલિસિનેરીયા'' પર ઇન્ટરસ્પેસિફિક ઇંડાનું સેવન કરવાની અસરો". ''વર્તણૂંક વિજ્ઞાન'' '''8''' (2) 153–61. [http://beheco.oxfordjournals.org/cgi/reprint/8/2/153.pdf પીડીએફ]</ref> એક સો પક્ષીઓની જાતો, કે જેમાં [[હનીગાઇડ]], [[ઇક્ટેરીડ]], [[એસ્ટ્રીલડીડ ફિંચ]]અને[[બતકો]]નો સમાવેશ થાય છે, તે ફરજ ધરાવનાર પેરાસાઇટ છે, જોકે તેમાં અત્યંત સુપ્રસિદ્ધ [[કોયલો]] છે.<ref name="brood"/> કેટલાકબ્રુડ પેરાસાઇટ તેમના યજમાનના બચ્ચા પહેલા ઇંડામાંથી બચ્ચાને બહાર લઇ આવે છે, જે તેમને યજમાનના ઇંડાને બહાર ફેંકી દઇને નાશ કરી દેવામાં અથવા યજમાનના બચ્ચાઓને મારી નાખવામાં સહાય કરે છે; આ તે બાબતની ખાતરી પૂરી પાડે છે કે માળામાં લાવવામાં આવતો દરેક ખોરાક પેરાસિટીકન બચ્ચાઓને જ ખવડાવવામાં આવશે. <ref>સ્પોટ્ટીસસ્વોડ સી, કોલબ્રુક-રોબજંટ જે (2007). "ઇંડાનું સેવન કર્યું છે તેવા પરોપકારી મોટા દરિયાઇ શિકારી પક્ષી ગ્રેટર હોનીગાઇડ અને સંભવિત હોસ્ટ કાઉન્ટરેડેપ્શન્સ દ્વારા ઇંડામાં કાણું પાડવું". ''વર્તણૂંક વિજ્ઞાન '' {{DOI|10.1093/beheco/arm025}}</ref> == ઇકોલોજી (જીવંત પ્રાણી કે જીવને સંબધિત પર્યાવરણ) == પક્ષીઓ બહોળા પ્રમાણમાં ઇકોલોજીકલ સ્થિતિ ધરાવે છે.<ref name = "flycatcher">{{Cite book |last=Sekercioglu |first=Cagan Hakki |year=2006 |chapter=Foreword |title=[[Handbook of the Birds of the World]] |volume=11: Old World Flycatchers to Old World Warblers |editor=Josep del Hoyo |editor2=Andrew Elliott |editor3=David Christie |location=Barcelona |publisher=Lynx Edicions |isbn=84-96553-06-X |page=48}}</ref> કેટલાક પક્ષીઓ સામાન્ય છે તો, અન્યો તેમની વસ્તીમાં વિશિષ્ટ અથવા ખોરાકની જરૂરિયાતવાળા છે. એક જ વસ્તી જેમ કે જંગલમાં પણ, વિવિધ જાતિઓના પક્ષીઓ દ્વારા જે [[સ્થાન (ગોખલો)]]પર કબજો કરવામાં આવ્યો હોય છે તે અલગ અલગ હોય છે, જ્યારે કેટલીક જાતિઓ જંગલના છત્ર હેઠળ પણ ખોરાક આપે છે, ઉતરતી કક્ષાના છત્ર હેઠળ અને અન્યો જંગલમાં પૂરો પાડે છે. જગંલના પક્ષીઓ [[જીવાત ખાનાર]], [[ફ્રુગીવોર]], અને [[નેક્ટાવોર]]હોય છે. એક્વાટિક પક્ષીઓને સામાન્ય રીતે માછલી, છોડો દ્વારા ખોરાક પૂરો પાડવામાં આવે છે અને ચાંચિયાગીરી અને [[ક્લેપ્ટોપેરાસિટઝમ]]જોવા મળે છે. સસ્તન પ્રાણીઓમાં શિકારના પ્રાણીઓ વિશિષ્ટ પ્રકારના હોય છે, જ્યારે, ગીધ [[મડદા પર જીવનાર]]તરીકે વિશિષ્ટ છે. કેટલાક મધ ખાતા પક્ષીઓ અગત્યના પૂલીનેટર (એક ફૂલ પરથી બીજા ફૂલ પર રસ લઇ જતી જીવાતો) હોય છે અને ઘણા ફ્રુગીવોર્સ બીયાનો નાશ કરવામાં મહત્વી ભૂમિકા ભજવે છે. <ref name="Clout">ક્લાઉટ એમ, હે જે(1989). "ન્યુઝીલેન્ડા જંગલોમાં ફેલાયેલા બ્રાઉઝર્સ, પોલીનેટોર્સ અને સીડ તરીકે પક્ષીઓનું મહત્વ ". ''ન્યૂઝીલેન્ડ જર્નલ ઓફ ઇકોલોજી'' '''12''' 27–33 [http://www.newzealandecology.org/nzje/free_issues/NZJEcol12_s_27.pdf પીડીએફ]</ref> છોડો અને પૂલીનેટીંગ પક્ષીઓ ઘણી વાર [[સહવિકાસકર્તા]]હોય છે,<ref>સ્ટીલ્સ એફ(1981). "મધ્ય અમેરિકાને લગતા ચોક્કસ સંદર્ભ સાથે બર્ડ ફ્લાવર સહવિકાસના ભૌગોલિક તબક્કાઓ". ''મિસૌરી બોટેનિકલ ગાર્ડનની તવારીખ '' '''68''' (2) 323–51. {{DOI|10.2307/2398801}}</ref> અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં ફૂલોના મુખ્યત્વે પૂલીનેટર એક જ એવી જાત છે જે તેના મધ સુધી પહોંચવામાં સક્ષમ હોય છે.<ref>ટેમલેસ ઇ, લિનહાર્ટ વાય, મેસોનજોન્સ એમ, મેસોનજોન્સ એચ(2002). "હમીંગબર્ડ બીલ લંબાઇમાં ફૂલોની પહોળાઇની ભૂમિકા - ફ્લાવર લેન્થ રિલેશનશીપ". ''બાયોટ્રોપિકા'' '''34''' (1): 68–80. [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf પીડીએફ]</ref> પક્ષીઓ ઘણી વા આઇલેન્ડ ઇકોલોજીમાં પણ અગત્યના હોય છે. પક્ષીઓ વારંવાર આઇલેન્ડ પર પહોંચ્યા છે, જ્યારે સસ્તન પ્રાણીઓ પહોંચ્યા નથી; તે આઇલેન્ડ પર, ખાસ કરીન મોટા પ્રાણીઓ દ્વારા જે ભૂમિકા બજાવવામાં આવે છે તે પક્ષીઓ પણ બજાવી શકે છે. ઉદા. તરીકે, ન્યુઝીલેન્ડમાં [[મોઆ]]અગત્યના બ્રાઉઝર્સ હતા, જેમ આજે [[કેરેઉ]] અને [[કોકાકો]] છે.<ref name="Clout"/> આજે ન્યુઝીલેન્ડના છોડોએ લુપ્ત મોઆથી બચવા માટે સંરક્ષણાત્મક પ્રક્રિયા જાળવી રાખી છે.<ref>બોન્ડ ડબ્લ્યુ, લી ડબ્લ્યુ, ક્રેઇન જે(2004). "ઉડા ઉડ કરતા પક્ષીઓ સામે છોડોનો બંધારણ બચાવ: ન્યૂઝીલેન્ડના ઉડી નહી શકતા એક સમયના પક્ષીઓનો વારસો". ''[[ઓઇકોસ]]'' '''104''' (3), 500–08. {{DOI|10.1111/j.0030-1299.2004.12720.x}}</ref> માળો બાંધતા [[સીબર્ડ]]પણ આઇલેન્ડની ઇકોલોજી અને આસપાસના દરિયાને મુખ્યત્વે મોટા જથ્થામાં એકત્ર થયેલી [[હગાર]] દ્વારા અસર કરી શકે છે, જે કદાચ સ્થાનિક જમીન<ref>વેઇનરાટ એસ, હેની જે, કેર સી, ગોલોકીન એ, ફ્લિંન્ટ એમ (1998). "સેંટ પાઉલ, પ્રિબિલોફ આઇલેન્ડ, બેરીંગ સી, અલાસ્કા ખાતે પર્વતીય અને દરિયાઇ છોડો દ્વારા દરિયાઇપક્ષી ક્વાનો મારફતે મેળવેલા નાઇટ્રોજનનો વપરાશ ". ''દરિયાઇ વિજ્ઞાન'' '''131''' (1) 63–71. [http://www.springerlink.com/index/DN8D70RYM7TUF42P.pdf પીડીએફ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328130628/http://www.springerlink.com/index/DN8D70RYM7TUF42P.pdf |date=2020-03-28 }}</ref> અને આસપાસના દરિયાને ફળદ્રુપ બનાવી શકે છે.<ref>હોસમેન એ, હોકી એ(1986). "રોકી ઇન્ટરટ્રાયલ કોમ્યુનિટી બંધારણના નિર્ણાયક તરીકે દરિયાઇ પક્ષી ક્વાનો ". ''મરિન ઇકોલોજી પ્રોગ્રેસ સિરીઝ'' '''32''' : 247–57 [http://www.int-res.com/articles/meps/32/m032p247.pdf પીડીએફ]</ref>કાઉન્ટસ, માળાની દેખરેખ અને કબજે કરવું અને ચિહ્નો લગાવવા સહિત [[એવિયન ઇકોલોજી ફિલ્ડ પદ્ધતિઓ]]ના બહોળા પ્રકારોનો ઉપયોગ એવિયન ઇકોલોજીના સંશોધનમાં થાય છે. == માનવીઓ સાથેનો સંબંધ == [[ચિત્ર:Industrial-Chicken-Coop.JPG|thumb|right|ચિકનની ઔદ્યોગિક ખેતી]] પક્ષીઓ જોઇ શકતા હોવાથી અને સામાન્ય પ્રાણી હોવાથી માનવીઓ આદિ માનવના કાળથી તેમની સાથે સંબંધ ધરાવે છે. <ref>{{Cite book|last=Bonney|first=Rick | last2 = Rohrbaugh, Jr.| first2 = Ronald|title=Handbook of Bird Biology| place= Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|year=2004| edition = Second|isbn=0-938-02762-X}}</ref> કેટલીક વાર, આ સંબંધો[[પરોસ્પજીવન]] હોય છે, જેમ કે મધ એકત્ર કરવાની [[હનીગાઇડ]] અને આફ્રિકાની પ્રજા જેમ કે [[બોરાના]]માં સહકારની ભાવના જોવા મળે છે.<ref>ડીન ડબ્લ્યુ, સેઇફ્રાઇડ આર, મેકનોડોનાલ્ડ આઇ (1990). "ગ્રેટર હનીગાઇડમાં ક્ષતિ, હકીકત અને માર્ગદર્શકીય વર્તણૂંકનું નસીબ". ''કંઝર્વેશન બાયોલોજી'' '''4''' (1) 99–101. [http://www.doi.org/10.1111/j.1523-1739.1990.tb00272.x પીડીએફ]</ref> અન્ય સમયે, તેઓ [[પરોપજીવી]]પણ હોઇ શકે છે, જેમ કે [[હાઉસ સ્પેરો]]<ref>સિંગર આર, યોમ-ટોવ વાય(1988). "ઇઝરાયેલમાં હાઉસ સ્પેરો (ચકલી) ''પાસર ડોમેસ્નીટિકસ'' ની સંવર્ધન જૈવિક વિજ્ઞાન". ''[[ઓર્નિસ સ્કેન્ડીનાવિકા]] '' '''19''' 139–44. {{DOI|10.2307/3676463}}</ref>જેવી જાતિને માનવીય ગતિવિધિથી ફાયદો થયો છે. વિવધ પક્ષી જાતિઓ વેપારી સ્તરે નોંધપાત્ર કૃષિ જીવાતો<ref>ડોલ્બીર આર(1990). "ઓર્નિથોલોજી અને સંકલિત જીવાણુ સંચાલન: લાલ પાંખવાળા બ્લેકબર્ડઝ ''એગ્લેઇયસ ફોનિસિયસ'' અને કોર્ન". ''[[આઇબીઆઇએસ]]'' '''132''' (2): 309–22.</ref> બની ગયા છે અને કેટલાક [[ઉડ્ડયન જોખમ]]તરીકે ઉભરી આવે છે.<ref>ડોલ્બીર આર, બેલાન્ટ જે, સિલ્લીંગ્સ જે (1993). "ષૂટીંગ ગુલ્સ જોહ્ન એફ. કેનેડી આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઇમથક પર એરક્રાફ્ટ મારફતેના હુમલાઓ ઘટાડે છે. ". ''વાઇલ્ડલાઇફ સોસાયટી બુલેટીન '' '''21''' : 442–50. </ref> માનવીય ગતિવિધિઓ પણ નુકસાનકારક હોઇ શકે છે અને તેણે અસંખ્ય પક્ષીઓની જાતિઓ સામે લુપ્તતાનું સંકટ ઊભુ કર્યું છે. પક્ષીઓ રોગો જેમ કે [[સિટ્ટાકોસીસ]], [[સાલ્મોનેલોસિસ]], [[કેમ્પીલોબેક્ટેરિયોસિસ]], માયકોબેક્ટેરઓસિસ (એવિયન [[ફેફસાનો ક્ષયરોગ]]), [[એવિયન ઇન્ફ્લ્યુએન્ઝા]] (બર્ડ ફ્લ્યુ), [[ગિયાર્ડીએસિસ]],અને [[ક્રિપ્ટોસ્પોરિડાયોસિસ]]ને લાંબા અંતર સુધી ફેલાવવા માટે રોગવાહક તરીકેની પણ ભૂમિકા બજાવી શકે છે. તેમાંના કેટલાકમાં [[ઝૂનોટિક રોગો]]નો સમાવેશ થાય છે, જે માનવોમાં ફેલાઇ શકે છે.<ref>રીડ કડી, મીસ જેકે, હેન્કેલ જેએસ, શુક્લા એસકે(2003). [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1069015 "પક્ષીઓ, સ્થળાંતર અને ઉભરી રહેલા ઝૂનોઝીઝઃ વેસ્ટ નાઇલ વાયરસ, લીમ ડિસીઝ, ઇન્ફ્લુએન્ઝા એ એન્ડ એન્ટરપેથોજેન્સ".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527144020/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1069015/ |date=2020-05-27 }} ક્લીન મેડ રેસ. '''1''' (1):5–12. પીએમઆઇડી 15931279</ref> === આર્થિક અગત્યતા === સ્થાનિક કક્ષાના પક્ષીઓને માંસ અને ઇંડા માટે ઉછેરવામાં આવે છે, જે [[પૌલ્ટ્રી]] તરીકે ઓળખાય છે, જે માનવો દ્વારા ખાવામાં આવતા પ્રોટીનનો મોટામાં મોટા સ્ત્રોત છે; 2003માં, 76 મિલીયન ટન પૌલ્ટ્રી અને 61 મિલીયન ટન ઇંડાઓ વિશ્વભરમાં પેદા કરવામાં આવ્યા હતા. <ref>{{cite web|url= http://www.earth-policy.org/Books/Out/Ote3_3.htm|title= Shifting protein sources: Chapter 3: Moving Up the Food Chain Efficiently.|publisher= Earth Policy Institute|access-date= 18 December 2007|archive-date= 30 એપ્રિલ 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20080430212726/http://www.earth-policy.org/Books/Out/Ote3_3.htm|url-status= dead}}</ref> માનવ પૌલ્ટ્રીમાં [[ચિકન]]નો સૌથી વધુ વપરાશ થાય છે, જ્યારે મરઘી, બતક અને હંસ પણ સંબંધિત રીતે સામાન્ય છે. પક્ષીઓની અનેક જાતોનો માંસ માટે શિકાર કરવામાં આવે છે. અત્યંત અવિકસિત વિસ્તારો સિવાય પક્ષીઓનો શિકાર મુખ્યત્વે મનોરંજન લાયક પ્રવૃત્તિ છે. ઉત્તર અને દક્ષિણ અમેરિકામાં અત્યંત અગત્યના પક્ષીનો શિકાર કરવામાં આવે છે તે વોટરફોલ (જળપક્ષી); જેમનો મોટા પાયે શિકાર કરવામાં આવે છે તેવા પક્ષીઓમાં [[તેતર]] [[જંગલી મરઘી]], [[ચકલીઓ(ક્વેઇલ)]], [[કબૂતર]], [[તેતર જેવું ખાદ્ય પક્ષી (પાર્ટ્રિજ)]], [[મરઘાની જાતુન ખાદ્ય પક્ષી (ગ્રાઉસ)]], [[સારસ જેવું પક્ષી(સ્નાઇપ)]],અને [[વુ઼ડકોક]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>સિમોન એ, નેવારો એક્સ(2002). [http://www.scielo.cl/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0716-078X2002000200012&amp;lng=es&amp;nrm=iso&amp;tlng=en "10,000 વર્ષો દરમિયાનમાં દરિયાઇ દક્ષિણ ચીલીમાં દરિયાઇ પક્ષીઓનો માનવો દ્વારા દુરુપયોગ".] ''રેવ. ચીલ. હિસ્ટ. નેટ'' '''75''' (2): 423–31 </ref> [[મુટ્ટોનબર્ડીંગ]] પણ ઓસ્ટ્રેલીયા અને ન્યુઝીલેન્ડમાં લોકપ્રિય છે.<ref>હેમિલ્ટોન એસ (2000). "કાળામાં કાળા દરિયાઇ પક્ષી શિયરવોટર્સ ''પફ્ફીનસ ગ્રેસિયસ'' પર ઇન્ફ્રા રેડ સ્કોપનો ઉપયોગ કરતી વખતે હાંસલ કરવામાં આવેલી માહિતી કેટલી સંક્ષિપ્ત અને સચોટ છે.?" ''મરિન ઓર્નિથોલોજી'' '''28''' (1): 1–6 [http://www.marineornithology.org/PDF/28_1/28_1_1.pdf PDF]</ref> મુટ્ટોનબર્ડઝ જેવા પક્ષીઓનો શિકાર થાય છે, અને તે કદાચ ચાલુ પણ રહેશે, ત્યારે શિકારની પ્રવૃત્તિ ડઝનેક જાતિઓ માટે લુપ્તતા અથવા જોખમમાં પરિણમી છે. <ref> કીન એ, બ્રૂક એમડી, મેકગોવન પીજેકે(2005). "ગેમબર્ડ (ગેલ્લીફોર્મસ)માં લુપ્ત થવાનું જોખમ અને શિકારના દબામ સાથે સંબંધ ધરાવે છે.". ''બાયોલોજિકલ કંઝર્વેશન'' '''126''' (2): 216–33. {{DOI|10.1016/j.biocon.2005.05.011}}</ref> [[ચિત્ર:FishingCormorants.jpg|thumb|upright|એશિયન માછીમારો દ્વારા મારણનો ઉપયોગ કરવામાં ઘણો ઘટાડો થયો છે, પરંતુ મૂલાકાતીઓના આકર્ષણ તરીકે કેટલાક વિસ્તારોમાં રહે છે.]] પક્ષીઓની વ્યાપારીક રીતે મૂલ્યવાન એવી ચીજોમાં પીછા (ખાસ કરીને હંસ અને બતકોનો ડાઉન), જેનો ઉપયોગ વસ્ત્ર અને પથારી માટે કરવામાં આવે છે, અને સીબર્ડનું ([[હગાર]]),જે ફોસ્ફરસ અને નાઇટ્રોજનના સ્ત્રોત તરીકે કિંમતી છે. [[વોર ઓફ પેસિફિક]], જે ઘણીવાર હગાર યુદ્ધ તરીકે ઓળખાય છે, તે હગારના જથ્થા પર અંકુશ મેળવવા માટે લડાઇ હતી. <ref>{{cite web|url= http://www.zum.de/whkmla/military/19cen/guanowar.html|title= The Guano War of 1865-1866.|publisher= World History at KMLA|access-date= 18 December 2007}}</ref> પક્ષીઓનું માનવો દ્વારા પાલતુ અને વ્યવહારીક હેતુ એમ બન્ને માટે સ્થાનિકીકરણ કરાયું હતું. વિવિધ રંગના પક્ષી, જે કે [[પોપટો]] અને [[મેના]], વચ્ચે [[બધન]]માં સંવનન કરાવવામાં આવે છે અથવા પાલતુ તરીકે રાખવામાં આવે છે, આ વ્યવહાર કટલીક [[જોખમી જાતો]]ના ગેરકાયદે વેપારમાં પરિણમી છે. <ref>કૂની આર, જેપ્સોન પી(2006). "આંતરરષ્ટ્રીય જંગલી પક્ષીઓનો વેપાર: બ્લેન્કેટ પ્રતિબંધમાં ખોટું શું છે?" ''ઓરિક્સ'' '''40''' (1): 18–23. [http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=409231 પીડીએફ)(પીડીએફ).]</ref> [[બાજ]] અને [[દરિયાઇ પક્ષી]]ઓનો અનુક્રમે [[શિકાર]] અને ફિશીંગમાટે ઉપયોગ થાય છે. [[સંદેશો લઇ જનારા કબૂતરો]]નો ઉપયોગ ઓછામાં ઓછા 1 એડીથી થાય છે, અને તાજેતરના [[વિશ્વ યુદ્ધ II]] સુધી તેની અગત્યતા જળવાઇ રહી હતી. આજે આ તમામ કામગીરીઓ ક્યાંતો શોખ, મનોરંજન અને પ્રવાસન<ref>માન્ઝી એમ(2002). [https://web.archive.org/web/20120305133019/http://findarticles.com/p/articles/mi_go1895/is_200210/ai_n8674873/ "દક્ષિણપશ્ચિમ ચીનમાં કોરોમન્ટ (મોટું ખાઉધરું દરિયાઇ પક્ષી):ઘેરાની અવધિ હેઠળ પરંપરાગત ફિશરી. ]. ''જિયોગ્રાફિક રિવ્યૂ'' '''92''' (4): 597–603.</ref> અથવા કેટલીક રમતો જેમ કે [[કબૂતરોની સ્પર્ધા]]ને કારણે વધુ સામાન્ય બની છે. કલાપ્રેમી પક્ષી ઉત્સાહીઓ(જેને પક્ષી નિરીક્ષકો, ટ્વીચર્સ (નિરીક્ષકો) અથવા વધુ સામાન્ય રીતે [[પક્ષીવિંદો]])ની સખ્યા કરોડોમાં છે.<ref>પુલીસ લા રોશ, જી. (2006. અમેરિકામાં બર્ડીંગ: ડેમોગ્રાફિક અને આર્થિક પૃથ્થકરણ. ''વિશ્વભરમાં વોટરબર્ડઝ. (પાણીમાં રહેતા પક્ષીઓ)'' ઇડીએસ. જી.સી. બોએર, સી.એ. ગાલબ્રેઇથ અને ડી.એ. સ્ટ્રોડ [[ધી સ્ટેશનરી ઓફિસ]], એડિનબર્ગ, યુકે. પીપી. 841–46. [http://www.jncc.gov.uk/PDF/pub07_waterbirds_part6.2.5.pdf પીડીએફ)(પીડીએફ).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110304124708/http://www.jncc.gov.uk/PDF/pub07_waterbirds_part6.2.5.pdf |date=2011-03-04 }}</ref> ઘણા મકાનમાલિકો તેમના ઘરની પાસે વિવિધ જાતિઓને આકર્ષવા માટે [[બર્ડ ફીડર]]ઊભુ કરે છે. [[પક્ષીઓ ખવડાવવાની ક્રિયા]]કરોડો ડોલરના ઉદ્યોગમાં ફૂલીફાલી છે; ઉદા. તરીકે, બ્રિટનમાં અંદાજિત 75 ટકા નિવાસીઓ શિયાળામાં અમુક સમયે પક્ષીઓને ખોરાક પૂરો પાડે છે. <ref>ચેમ્બરલેઇન ડીઇ, વિકરી જેએ, ગ્લુ ડીઇ, રોબિન્સન આરએ, કોન્વે જીજે, વૂડબર્ન આરજેડબ્લ્યુ, કેનોન એઆર(2005). "શિયાળામાં ગાર્ડન ફિડરના ઉપયોગમાં વાર્ષિક અને ઋતુગત વલણ". ''[[આઇબીઆઇએસ]]'' '''147''' (3): 563–75. [http://doi.org/10.1111/j.1474-919x.2005.00430.x પીડીએફ)(પીડીએફ).]</ref> === ધર્મ, સમુદાય અને સંસ્કૃતિ === [[ચિત્ર:Vogel Drei (Meister der Spielkarten).jpg|thumb|upright|left|રમવાના પત્તાના મહારથી દ્વારા "ધી 3 ઓફ બર્ડઝ", 16મી સદી જર્મની]] પક્ષીઓ સમુદાય, ધર્મ અને [[લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ]]માં આગવો અને વૈવિધ્યકૃત્ત કામગીરી બજાવે છે. ધર્મમાં, પક્ષીઓને ક્યાં તો સંદેશાવાહકો અથવા ધાર્મિક નેતા અને [[દૈવત્વ]]ને અનુસરતા દર્શાવવામાં આવે છે, જેમ કે [[મેઇકમેઇક]]નો સંપ્રદાય, જેમાં [[ઇસ્ટર આઇલેન્ડ]]ના [[ટાંગટા મનુ]]ને વડા<ref>રૌટલેજ એસ, રૌટલેજ કે(1917). "પૂર્વ આઇલેન્ડમાં પક્ષી સંપ્રદાય". ''ફોકલોર (સંસ્કૃતિના વણલખાયેલી વાતો)'' '''28''' (4): 337–55.</ref> તરીકે અથવા હાજરી આપનાર તરીકે ગણવામાં આવ્યા છે, તેવી જ રીતે [[હૂગીન અને મુનિન]], બે [[કોમોન રેવન]]ના કિસ્સામાં તેમને [[નોર્સ ગોડ]] [[ઓડીન]]ના કાનમાં ગુપ્ત રીતે કહેતા હોય તેમ ગણવામાં આવ્યા છે.<ref>ચેપલ જે(2006). [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1326277 "ઠગ સાથે રહેતા: કાગડાઓ, જંગલી કાગડો, અને માનવ સંસ્કૃતિ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060414000954/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1326277 |date=2006-04-14 }}. ''પ્લોસ બિયોલ'' '''4''' (1):e14. {{DOI|10.1371/journal.pbio.0040014}}</ref> ધાર્મિક નેતાઓ [[ભવિષ્યની આગાહી]], અથવા પક્ષીઓના શબ્દોનું અર્થાતંર કરવામાં સામેલ હતા જ્યારે "ઔસ્પેક્સ" (જેના પરથી શબ્દ "પવિત્ર" આવ્યો છે) ભવિષ્યી ઘટનાઓ માટે તેમની કામગીરીઓ પર નજર રાખતા હતા. <ref>ઇન્ગરસોલ, અર્નેસ્ટ (1923). "[http://www.archive.org/details/birdsinlegendfab00inge દંતકથા, કાલપનિક વાર્તાઓ અને ફોલ્કલોરમાં પક્ષીઓ]". લોંગમેન્સ, ગ્રીન અને કો. પી. 214 </ref> તેમને [[ધાર્મિક પ્રતીક]] તરીકે પણ ગણવામાં આવ્યા છે, જેમ કે [[જોનાહ]] (હેબ્રુઃ: '''יוֹנָה''' , [[કબૂતર]])ની સાથે કદરૂપા, શરણાગતી,શોક અને સુંદરતા એ પરંપરાગત રીતે કબૂતરો સાથે સંકળાયેલા છે. <ref>હૌસર એ(1985). "જોનાહ: કબૂતરના અભ્યાસી". ''જર્નલ ઓફ બીબ્લીકલ લિટરેચર'' '''104''' (1): 21–37. {{DOI|10.2307/3260591}}</ref> પક્ષીઓને ભગવાન અથવા ભગવાન જેવા ગણવામાં આવ્યા છે, જેમ કે [[કોમન પીકોક]]ના કિસ્સામાં, તેને [[ભારત]]ના [[દ્રવિડો]] દ્વારા મધર અર્થ તરીકે ગણવામાં આવ્યા છે.<ref>નાયર પી (1974). "એશિયામાં મોર સંપ્રદાય ". ''એશિયન ફોલ્કલોર અભ્યાસો'' '''33''' (2): 93–170. {{DOI|10.2307/1177550}}</ref> કેટલાક પક્ષીઓને પૌરાણીક [[રોક]] અને [[માઓરી]]ના માણસને પણ ઝડપી લેવા સક્ષમ એવા ઐતિહાસિક [[પૌઆકાઇ|''પૌઆકાઇ'']] સહિતના કદાવર પ્રાણી તરીકે જોવામાં આવ્યા છે.<ref>ટેન્નીસન એ, માર્ટિનસોન પી(2006). ''ન્યૂઝીલેન્ડના લુપ્ત પક્ષીઓ'' ટે પાપા પ્રેસ, વેલીંગ્ટોન આઇએસબીએન 978-0-909010-21-8</ref> પક્ષીઓને સંસ્કૃતિ અને કલામાં ઐતિહાસિક કાળથી દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જ્યારે તેમને પ્રારંભમાં [[ગુફા ચિત્ર]]માં રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>મેઇઘાન સી(1966). "બાજા કેલિફોર્નિયામાં પૂર્વઐતિહાસિક રોક પેઇન્ટીંગ્સ ". ''અમેરિકન એન્ટીક્વીટી '' '''31''' (3): 372–92. {{DOI|10.2307/2694739}}</ref> પક્ષીઓનો બાદમાં ધાર્મિક અથવા કોઇક પ્રતીકવાળી કલા, જેમ કે મુઘલ અને પર્શિયન સમ્રાટોના સુંદર [[મોરની કલગી]].<ref>ક્લર્ક સીપી (1908). "મોરના આસનના પ્લેટફોર્મનો ટેકો". ''ધી મેટ્રોપોલીટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ બુલેટીન '' '''3''' (10): 182–83. {{DOI|10.2307/3252550}}</ref> પક્ષીઓમાં વૈજ્ઞાનિક અસરના આગમનથી પક્ષીઓના ઘણા ચિત્રોને પુસ્તકોમાં આપવાનો પ્રારંભ થયો હતો. પક્ષીઓના અત્યંત પ્રખાયત કલાકારોમાં [[જોહ્ન જેમ્સ ઓડુબોન]]છે, જેમના [[ઉત્તર અમેરિકાના પક્ષીઓના]] ચિત્રોએ યુરોપમાં મોટી વ્યાપારીક સફળતા પ્રાપ્ત કરી હતી અન જેમનુ નામ પાછળથી [[નેશનલ ઔડુબોન સોસાયટી]]ને અપાયું હતું.<ref>બોઇમ એ(1999). "જોહ્ન જેમ્સ ઔડુબોન, બર્થવોચરની આનંદ આવે તેવી ઉડાનો ". ''કલા ઇતિહાસ '' '''22''' (5) 728–55. {{DOI|10.1111/1467-8365.00184}}</ref> પક્ષીઓ કવિતામાં પણ અગત્યનું વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે; ઉદા. તરીકે, [[હોમરે]][[નાઇટીંગલ]]નો તેમના ''[[ડીસી]]'' ,અને [[કેટાલ્લુસ]]માં [[ચકલી]]નો [[કેટાલ્લુસ 2]]માં કામોદ્દીપકના પ્રતીક તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો હતો.<ref>ચાન્ડલર એ(1934). "ગ્રીક અને લેટિન કવિતાઓમાં નાઇટિંગેલ (થ્રશ કુટુંબનું એક નાનું પક્ષી, જેનો નર રાતે ખૂબ ગાય છે)". ''ધી ક્લાસિકલ જર્નલ'' '''30''' (2): 78–84. </ref> [[અલ્બાટ્રોસ અને ખલાસી વચ્ચેનો સંબંધ એ છે કે તે સેમ્યુઅલ ટેયલર કોલેરિજના ધી રાઇમ ઓફ ધ એન્સસિયન્ટ મેરિનરમાં મધ્યવર્તી વિચાર છે, જેને બોજા માટેના અલંકારતરીકે ગણવામાં આવ્યો હતો.|અલ્બાટ્રોસ અને ખલાસી વચ્ચેનો સંબંધ એ છે કે તે [[સેમ્યુઅલ ટેયલર કોલેરિજ]]ના [[ધી રાઇમ ઓફ ધ એન્સસિયન્ટ મેરિનર]]માં મધ્યવર્તી વિચાર છે, જેને [[બોજા માટેના અલંકાર]]તરીકે ગણવામાં આવ્યો હતો.<ref>લાસ્કી ઇ(1992). "અ મોર્ડન ડે અલ્બાટ્રોસ: વાલ્દેઝ અને જીવનના અન્ય સ્પીલ્સ". ''ધી ઇંગ્લીશ જર્નલ'' , '''81''' (3): 44–46. {{DOI|10.2307/820195}}</ref>]] અન્ય [[ઇંગ્લીશ]] અલંકારોને પક્ષીઓ પરથી લેવામાં આવ્યા છે; [[વલ્ચર ભંડોળ]]અને વલ્ચર રોકાણકારો ઉદા. તરીકે તેમનું નામ સાફ કરનારા ગીધ તરીકે લે છે. <ref>કાર્સન એ (1998). "90ના દાયકાના લુંટારુ રોકાણકારો, ધાડપાડુઓ: એક નૈતિક પરીક્ષા". ''જર્નલ ઓફ બિઝનેસ એથિક્સ '' '''17''' (5): 543–55. [http://www.springerlink.com/index/W676R8803NL06L38.pdf પીડીએફ)(પીડીએફ).]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> વિવિધ પક્ષીઓની જાતોનો દ્રષ્ટિકોણ ઘણી વાર આખી સંસ્કૃતિમાં અલગ અલગ પડે છે. [[ઘુવડો]] ખરાબ નસીબ,[[વિચક્રાફ્ટ]],અને આફ્રિકા<ref>એનરીક્વેઝ પીએલ, મિકોલા એચ(1997). "કોસ્ટા રિકા, મધ્ય અમેરિકા અને માલાવીમાં સામાન્ય લોકોની ઘુવડ જાણકારીનો તુલનાત્મક અભ્યાસ". ડબલડે, પૃષ્ઠ 160–66 ઇન: જ.આર.ડંકન, ડી.ેચ. જોહ્નસન, ટી એચ. નિકોલસ, (ઇડીએસ). ''ઉત્તરીય ગોળાર્ધના ઘુવડોનું જૈવિક વિજ્ઞાન અને સંરક્ષણ. '' ''જનરલ ટેકનિકલ રિપોર્ટ એનસી-190'' , યુએસડીએ ફોરેસ્ટ સર્વિસ, સેંટ પાઉલ, મિનેસોટા.635 પૃષ્ઠ.</ref>ના ભાગોમાં થયેલા મૃત્યુઓ સાથે સંકળાયેલા છે,પરંતુ મોટા ભાગના યુરોપમાં તેની ગણના શાણા પક્ષી તરીકે થાય છે. <ref>લેવિસ ડીપી(2005). [http://www.owlpages.com/articles.php?section=Owl+Mythology&amp;title=Myth+and+Culture માન્યતા અને સંસ્કૃતિમાં ઘુવડો.] ઘુવડના પાનાઓ. 15 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ પ્રાપ્ત કરેલ</ref> [[હૂપ]] ને [[પ્રાચીન ઇજિપ્ત]]માં પવિત્ર અને [[પર્શિયા]]માં શુદ્દ ગુણોન પ્રતીક તરીકે ગણવામાં આવતા હતા, પરંતુ મોટા ભાગના યુરોપમાં તેની ગણના ચોર તરીકે અને [[સ્કેન્ડીનેવીયા]]માં યુદ્ધની પૂર્વજાણકારી આપનાર તરીકે ગણના થાય છે.<ref>ડુપ્રી એન (1974). "અફઘાન ફોલ્કલોર અને મેજિકમાં હૂપની ભૂમિકાનો દુભાષીકરણ". ''ફોલ્કલોર'' '''85''' (3): 173–93.</ref> === કંઝર્વેશન (સંરક્ષણ વિજ્ઞાન) === [[ચિત્ર:California-Condor3-Szmurlo edit.jpg|thumb|right|upright|કેલિફોર્નિયા કોન્ડોરની સંખ્યા 22ની હતી, પરંતુ આજે સંરક્ષણ પગલાઓમાં વધારો થતા તેની સંખ્યા આજે 300થી વધુ છે. ]] માનવીઓની ગતિવિધિએ કેટલીક જાતિઓ જેમ કે [[બાર્ન સ્વેલો]] અને [[યુરોપીયન સ્ટારલીંગ]]નું વિસ્તરણ સ્વીકાર્યું છે ત્યારે, તેઓ અમુક જાતિઓમાં વસ્તી ઘટાડા અથવા લુપ્તતા માટે કારણભૂત બન્યા છે. પક્ષીઓની સોએક જેટલી જાતિઓ ઐતિહાસિક સમયમાં જ લુપ્ત થઇ ગઇ હતી,<ref>ફુલર ઇ(2000). ''લુપ્ત પક્ષીઓ'' (બીજી ઇડી.). [[ઓક્ટફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] , ઓક્સફોર્ડ, ન્યૂયોર્ક. આએસબીએન 0-19-512350-6</ref> તેમ છતા એવિયનની લુપ્તતા માટે મોટા ભાગના માનવીઓ નાટ્યાત્મક રીતે કારણભૂત બન્યા હતા, જેમણે અંદાજે 750-1800 જાતિઓનો વિનાશ કર્યો હતો, જે ઘટના આઇલેન્ડમાં [[મેલાનેસિયા]], [[પોલીનેસિયા]] અને [[માઇક્રોનેસિયા]]ના માનવ સામૂહીકીકરણ દરમિયાન ઘટી હતી.<ref>સ્ટેડમેન ડી(2006). ''ટ્રોપીકલ પેસિફિક પક્ષીઓમાં લુપ્તતા અને બાયોજિયોગ્રાફી (જૈવિક વિજ્ઞાન'' , યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ. આઇએસબીએન 978-0-226-77142-7</ref> પક્ષીઓની ઘણી જાતો વિશ્વભરમાં ઘટી રહી છે, [[બર્ડલાઇફ ઇન્ટરનેશનલ]] અને [[આઇયુસીએન]] દ્વારા 2009માં 1,227 જાતોને [[જોખમ હેઠળ]] મૂકવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |title=BirdLife International announces more Critically Endangered birds than ever before |publisher=[[Birdlife International]] |date=14 May 2009 |url=http://www.birdlife.org/news/pr/2009/05/red_list.html |access-date=15 May 2009 |archive-date=20 જૂન 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HWarDrE8?url=http://www.birdlife.org/news/pr/2009/05/red_list.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8045971.stm |first=Mark |last=Kinver |title=Birds at risk reach record high |publisher= BBC News Online |date=13 May 2009 |access-date=15 May 2009}}</ref> પક્ષીઓને માનવીઓ તરફથી મોટે ભાગે જોખમ ઊભુ થતું હોય તો તે છે [[વસ્તીમાં ઘટાડો]].<ref>મોરીસ કે, પેઇન ડી(ઇડીએસ) (2002). ''બર્ડ બાયોડાયવર્સિટીનું સંરક્ષણ કરતા: સામાન્ય સિદ્ધાંતો અને તેનો ઉપયોગ'' કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. માર્ચ 1992), આઇએસબીએન 978-0756755485.</ref> અન્ટ જોખમોમાં વધુ પડતો શિકાર, આકસ્મિક મૃત્યુદર કે જે [[ઇમારત પડી જવાથી]] અથવા [[લાંબા ગાળાના ફિશીંગ]] બાયકેચ,<ref>બ્રધર્સ એનપી (1991). "દક્ષિણ સમુદ્રમાં જાપાનીઝ લોંગલાઇન ફિશરીમાં અલ્બાટ્રોસનો મૃત્યુદર અને સંકળાયેલ શિકાર મારફતેના મારણ". ''બાયોલોજિકલ કંઝર્વેશન '' '''55''' : 255–68.</ref>, પ્રદૂષણ(જેમાં [[ઓઇલનું ઢોળાવું]]અને પેસ્ટીસાઇડનો ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે),<ref>વર્સ્ટર ડી, વર્સ્ટર સી, સ્ટ્રીકલેન્ડ ડબ્લ્યુ (1965). "ડચ એલમ રોગ માટે ડીડીટીના છંડટકાવથી પક્ષીઓનો મૃત્યુદર". ''ઇકલોજી'' '''46''' (4): 488–99. {{DOI|10.1126/science.148.3666.90}}</ref> વિદશી [[આક્મણખોર જાતિઓ]],<ref>બ્લેક ટી, કેસી પી, ડંકન આર, ઇવાન્સ કે, ગેસ્ટોન કે(2004). "ઓશનિક આઇલેન્ડઝ પર એવિયન લુપ્તતા અને મામાલિયન પરિચય". ''[[વિજ્ઞાન]]'' '''305''' : 1955–58. {{DOI|10.1126/science.1101617}}</ref> દ્વારા સ્પર્ધા અને લૂંટફાટ અને હવામાનમાં ફેરફારથી પરિણમે છે. સરકાર અને [[સંરક્ષણ]]જૂથો પક્ષીઓને બચાવવા માટે ક્યાંતો કાયદો પસાર કરીને કામ કરે છે જે પક્ષીઓની [[વસ્તીને ટકાવી]] રાખે છે અને [[ઉત્પન્ન કરે]] છે અથવા પુનઃઓળખ માટે [[ગુપ્ત રીતે વસતી વધારો]] કરે છે. આ પ્રકારના પ્રોજેક્ટોએ કેટલીક સફળતા પણ અપાવી છે; એક અભ્યાસ અનુસાર એવો અંદાજ છે કે સંરક્ષણના પ્રયત્નોએ પક્ષીઓની 16 જાતિઓને બચાવી છે, જે કદાચ 1994 અને 2004 વચ્ચે લુપ્ત થઇ ગઇ હતી, જેમાં [[કેલિફોર્નિયા કોન્ડોર]]અને [[નોરફ્લોક આઇલેન્ડ ગ્રીન પોપટ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>બૂચાર્ટ એસ, સ્ટેટ્ટરફિલ્ડ એ, કોલર એન(2006). "આપણે કેટલા પક્ષીઓને લુપ્ત થતા અટકાવ્યા છે?" ''ઓરિક્સ'' '''40''' (3): 266–79 [http://www.birdlife.org/news/news/2006/08/butchart_et_al_2006.pdf પીડીએફ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810080436/http://www.birdlife.org/news/news/2006/08/butchart_et_al_2006.pdf |date=2011-08-10 }}</ref> == નોંધ == {{commonscat|Aves}} {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikispecies|Aves}} {{Wikibooks|Dichotomous Key|Aves}} {{sisterlinks|Bird}} * [https://www.natureweb.net/taxa/birds/gujaratibirdnames ગુજરાતી માં પક્ષી નામો] * [http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?lang=EN&amp;pg=home એવિબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020193845/http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?lang=EN |date=2008-10-20 }} – વૈશ્વિક પક્ષી ડેટાબેઝ * [http://www.birdlife.org/ બર્ડલાઇફ ઇન્ટરનેશનલ] – વિશ્વભરમાં પક્ષી સંરક્ષણને સમર્પિત; જે ભયંકર પક્ષી જાતિઓ પર આશરે 25,000 જેટલા રેકોર્ડઝ સાથેનો ડેટાબેઝ ધરાવે છે. * [http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm પક્ષી આત્મકથા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304043432/http://people.eku.edu/ritchisong/birdbiogeography1.htm |date=2007-03-04 }} * [[નેશનલ ઓડુબોન સોસાયટી]] દ્વારા [http://www.audubon.org/bird/index.html પક્ષીઓ અને વિજ્ઞાન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100810134957/http://www.audubon.org/bird/index.html |date=2010-08-10 }} * [http://www.birds.cornell.edu/ કોર્નેલ લેબ ઓફ ઓર્નિથોલોજી] * [http://www.stanford.edu/group/stanfordbirds/text/essays/completed_essays.html પક્ષી જૈવિકતા પરના નિબંધો ] * [http://www.i-o-c.org/IOComm/index.htm આંતરરાષ્ટ્રીય ઓર્નિથોલોજિકલ સમિતિ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100411072746/http://www.i-o-c.org/IOComm/index.htm |date=2010-04-11 }} * [http://www.mrnussbaum.com/birdsindex.htm બાળકો માટે ઉત્તર અમેરિકાન પક્ષીઓ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100809090128/http://www.mrnussbaum.com/birdsindex.htm |date=2010-08-09 }} * [http://www.ornithology.com/ ઓર્નિથોલોજી ] * [http://elibrary.unm.edu/sora/index.php સોરા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111026070526/http://elibrary.unm.edu/sora/index.php |date=2011-10-26 }} શોધી શકાય તેવું ઓનલાઇન આર્કાઇવ; નીચે જણાવેલા ઓર્નિથોલોજીકલ જર્નલના આર્કાઇવ[[ધી ઔક]], [[કોન્ડોર]],જર્નલ ઓફ ફિલ્ડ ઓર્નિથોલોજી, નોર્થ અમેરિકન બર્ડ બેન્ડર, એવિયન જૈવિકમાં અભ્યાસો, પેસિફિક કોસ્ટ એવિફૌના અને [[ધી વિલ્સન બુલેટીન]] . * [http://ibc.lynxeds.com/ ધી ઇન્ટરનેટ બર્ડ કલેક્શન] – વિશ્વના પક્ષીઓના વીડીયોનું વિના મૂલ્યે ગ્રાંથાલય * [http://www.birdpop.org/ ધી ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ બર્ડ પોપ્યુલેશન્સ, કેલિફોર્નીયા ] *[https://birdsofgujarat.co.in/index.php બર્ડઝ ઓફ ગુજરાત] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221216134158/https://birdsofgujarat.co.in/index.php |date=2022-12-16 }} [[શ્રેણી:પક્ષી]] [[શ્રેણી:જીવવિજ્ઞાન]] d9is49pg5wrjjovttodvnenwyyxyg6h 0 20543 901647 872089 2026-06-20T00:30:56Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901647 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Taxobox |name = પ્રાણી, જંતુ <br /><small>Animals</small> |image = Animaldiversity.jpg |domain = [[सुकेन्द्रिक]] (युकेरियोट) |unranked_regnum = ओफ़िस्टोकोंटा (Opisthokonta) |regnum = [[પ્રાણી]] |regnum_authority = [[कार्ल लीनियस|लीनियस]], [[:en:Systema Naturae|1758]] |subdivision_ranks = [[संघ (जीवविज्ञान)|संघ]] |subdivision = * '''''Subkingdom [[Parazoa]] ** [[Sponge|Porifera]] ** [[Placozoa]] * '''''Subkingdom [[Eumetazoa]] ** '''''[[Radiata]] (unranked)''''' *** [[Ctenophora]] *** [[Cnidaria]] ** '''''[[Bilateria]] (unranked)''''' *** [[Orthonectida]] *** [[Rhombozoa]] *** [[Acoelomorpha]] *** [[Chaetognatha]] *** '''Superphylum [[Deuterostomia]]''' **** [[Chordata]] **** [[Hemichordata]] **** [[Echinoderm]]ata **** [[Xenoturbellida]] **** [[Vetulicolia]][[extinction|†]] *** '''''[[Protostomia]] (unranked)''''' **** '''Superphylum [[Ecdysozoa]]''' ***** [[Kinorhyncha]] ***** [[Loricifera]] ***** [[Priapulida]] ***** [[Nematoda]] ***** [[Nematomorpha]] ***** [[Lobopodia]][[extinction|†]] ***** [[Onychophora]] ***** [[Tardigrada]] ***** [[Arthropoda]] **** '''Superphylum [[Platyzoa]]''' ***** [[Platyhelminthes]] ***** [[Gastrotricha]] ***** [[Rotifera]] ***** [[Acanthocephala]] ***** [[Gnathostomulida]] ***** [[Micrognathozoa]] ***** [[Cycliophora]] **** '''Superphylum [[Lophotrochozoa]]''' ***** [[Sipuncula]] ***** [[Hyolitha]][[extinction|†]] ***** [[Nemertea]] ***** [[Phoronida]] ***** [[Bryozoa]] ***** [[Entoprocta]] ***** [[Brachiopoda]] ***** [[Mollusca]] ***** [[Annelida]] ***** [[Echiura]] }} '''પ્રાણીઓ''' '''એનિમાલિયા''' અથવા '''મેટાઝોઆ''' '''રાજ્ય''' ના મોટે ભાગે બહુકોષી, '''યુકેર્યોટિક''' '''ઓર્ગેનિઝમ''' ના મોટા જૂથ છે. તેમની શરીર રચના આખરે તેઓ જેમ વિકાસ કરે છે તે રીતે નિશ્ચિત થાય છે, જોકે કેટલાક તેમની પાછળની જિંદગીમાં પરિવર્તનની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે. મોટા ભાગના પ્રાણીઓ ગતિશીલ (હલન ચલન કરી શકે તેવા હોય છે), અલબત્ત કે તેઓ સ્વેચ્છાપૂર્વક અને સ્વતંત્ર રીતે હરીફરી શકે છે. દરેક પ્રાણીઓ પરાવલંબી પણ હોય છે, તેનો અર્થ એ કે તેમણે તેમનું ગુજરાન ચલાવવા માટે તેમણે અન્ય પ્રાણીઓને ગળવા જ પડે છે. અવશેષોના રેકોર્ડમાં અત્યંત જાણીતું પ્રાણી ફાયલા આશરે 542 વર્ષો પહેલા કેમ્બ્રિયન વિસ્ફોટ દરમિયાન દરિયાઇ જાતિ તરીકે મળી આવ્યું હતું. == વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર == "એનિમલ" શબ્દ લેટિન શબ્દ ''એનિમલ'' પરથી આવ્યો છે. દૈનિક અનૌપચારીક વપરાશમાં, શબ્દ સામાન્ય રીતે બિન માનવીય પ્રાણીનો ઉલ્લેખ કરે છે.<ref name="Dictionary">{{citeweb|url=http://www.yourdictionary.com/animal|author=Webster's|title=Animal Definition|dateformat=mdy|access-date=September 17, 2009}}</ref>સતત રીતે માનવોની અત્યંત નજીક એવા [[પૃષ્ઠવંશ]] અથવા [[સસ્તન પ્રાણીઓ]]નો દૈનિક ધોરણે ઉપયોગ થાય છે.{{Citation needed|date=October 2009}}શબ્દની જૈવિક વ્યાખ્યા માનવ સહિત રાજ્ય એનીમાલિયાના તમામ સભ્યોનો ઉલ્લેખ કરે છે.<ref name="americanheritage_animal">{{cite encyclopedia |year=2006 |title=Animal |encyclopedia=The American Heritage Dictionary |publisher=Houghton Mifflin Company |edition=Forth }}</ref> == લાક્ષણિકતાઓ == પ્રાણીઓ વિવિધ લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે, જે તેને અન્ય જીવંત ચીજોથી અલગ પાડે છે. પ્રાણીઓ યુકેર્યોટિક અને મલ્ટીસેલ્યુલર<ref name="NationalZoo">{{citeweb|url=http://nationalzoo.si.edu/Animals/GiantPandas/PandasForKids/classification/classification.htm|author=National Zoo|title=Panda Classroom|dateformat=mdy|access-date=September 30, 2007|archive-date=ઑગસ્ટ 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130813232133/http://nationalzoo.si.edu/Animals/GiantPandas/PandasForKids/classification/classification.htm|url-status=dead}}</ref> હોય છે (જોકે મિક્ઝોઝોઆ જુઓ), જે તેમને [[જીવાણુ|જીવાણુ (બેક્ટેરીયા)]] અને અત્યંત મુક્ત પણે વિચરતા પ્રાણીઓથી અલગ પાડે છે. તેઓ પરાવલંબી હોય છે,<ref name="Windows">{{citeweb|url=http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/earth/Life/heterotrophs.html&edu=high|author=Jennifer Bergman|title=Heterotrophs|dateformat=mdy|access-date=September 30, 2007|archive-date=ઑગસ્ટ 29, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070829051950/http://www.windows.ucar.edu/tour/link%3D/earth/Life/heterotrophs.html%26edu%3Dhigh|url-status=dead}}</ref> સામાન્ય રીતે આંતરિક ચેમ્બરમાં ખોરાકનું પાચન કરે છે, જે તેમને છોડો અને [[શેવાળ]]થી અલગ પાડે છે (જોકે કેટલા [[જળચર પ્રાણીઓ|જળચરો]] [[પ્રકાશસંશ્લેષણ]] અને નાઇટ્રોજન ફિક્સેસનની શક્તિ ધરાવતા હોય છે).<ref>{{cite journal |author=Douglas AE, Raven JA |title=Genomes at the interface between bacteria and organelles |journal=Philosophical transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological sciences |volume=358 |issue=1429 |pages=5–17; discussion 517–8 |year=2003 |month=January |pmid=12594915 |pmc=1693093 |doi=10.1098/rstb.2002.1188 |first1=AE |first2=JA |issn=0962-8436}}</ref> આ ઉપરાંત તેઓ છોડો, શેવાળ અને [[ફૂગ]]થી કડક સેલ વોલના અભાવને કારણે અલગ પડે છે.<ref name="AnimalCells">{{citeweb|url=http://micro.magnet.fsu.edu/cells/animalcell.html|author=Davidson, Michael W.|title=Animal Cell Structure|dateformat=mdy|access-date=September 20, 2007}}</ref> દરેક પ્રાણીઓ તેમના જીવનના ચોક્કસ તબક્કે ગતિશીલ છે.<ref name="Concepts">{{citeweb|url=http://employees.csbsju.edu/SSAUPE/biol116/Zoology/digestion.htm|author=Saupe, S.G|title=Concepts of Biology|dateformat=mdy|access-date=September 30, 2007}}</ref> મોટા ભાગના પ્રાણીઓમાં, એમ્બ્રોયો તેમના પ્રારંભિક તબક્કામાંથી પસાર થાય છે, જે ફક્ત પ્રાણીઓનું જ લક્ષણ છે. === માળખું === થોડા અપવાદો સાથે, મોટા ભાગના વિખ્યાત જળચરો (ફિલુમ પોરીફેરા) અને પ્લાકોઝોઆ, પ્રાણીઓ અલગ પ્રકારના શરીર ધરાવે છે, જે કોશમંડળમાં વિભાજિત હોય છે. તેમાં [[સ્નાયુ]]નો સમાવેશ થાય છે, જેઓ સંકોચાવા અને ગતિ કરવા સક્ષમ હોય છે અને મજ્જાતંતુ કોશમંડળ, જે સંકેતો મોકલે છે અને પ્રક્રિયા કરે છે. તદુપરાંત વિશિષ્ટ આંતરિક એક અથવા બે મુખ સાથેની પાચન ચેમ્બર હોય છે. આ પ્રકારની રચના સાથેના પ્રાણીઓને મેટાઝોઆન અથવા ઇયુમેટાઝોઆન કહેવાય છે, જ્યારે અગાઉના પ્રાણીઓ માટે સામાન્ય અર્થમાં વપરાય છે. દરેક પ્રાણીઓ યુકેર્યોટિક કોષો ધરાવતા હોય છે, જનીની આસપાસ કોલ્લાજેન અને ઇલાસ્ટિક ગ્લાયકોપ્રોટીનના મિશ્રણના વિશિષ્ટ એક્સ્ટ્રાસેલ્યુલર મેટ્રિકસ હોય છે. આ કદાચ [[કવચ]], [[હાડકા]], અને કંટિકા (અણીવાળું માળખું જે ખોપરી જેવું કામ કરે છે) જેવા માળખાની રચના કરવા માટે કઠણ થઇ શકે છે. વિકાસ દરમિયાન ત સંબધિત રીતે સાનુકૂળ માળખાની રચના કરે છે, જનીની પર કવચ ગતિ કરી શકે છે અને પુનઃસંગઠિત થઇ શકે છે, જે જટિલ માળખાને શક્ય બનાવે છે. તેનાથી વિરુદ્ધ, અન્ય મલ્ટીસેલ્યુલર ઓર્ગેનિઝમ જેમ કે છોડો અને ફૂંગી સેલ વોલ દ્વારા સેલ્સ ધરાવતા હોય છે અને તેથી પ્રગતિકારક વૃદ્ધિ મારફતે વિકાસ પામે છે. તેમજ, પ્રાણીઓના સેલમાં નીચેના ઇન્ટરસેલ્યુલર જંકશનો વિશિષ્ટ હોય છેઃ ટાઇટ જંકશન, ગેપ જંકશન, અને ડેસ્મોસમ્સ. === પ્રજનન અને વિકાસ === [[File:Mitosis-flourescent.jpg|thumb|left|ખાસ કરીને કોષ વિભાજનના તબક્કામાં કાંચીંડા જેવા નાની પૂંછડીવાળા ઉભયચર પ્રાણીઓ પર ચળકતી ડાયઝ પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે. ]] આશરે દરેક પ્રકારના પ્રાણીઓ [[લૈંગિક પ્રજનન]]ની પ્રક્રિયા કરે છે. તેઓ થોડા ખાસ પ્રકારના [[પ્રજનન કોષો]] ધરાવે છે, જે નાના ગતિશીલ [[શુક્રાણુ|શુક્રાણુઓ]] અથવા મોટા બિન-ગતિશીલ [[અંડાણુ]] પેદા કરવા માટે અર્ધસૂત્રણમાંથી પસાર થાય છે. આ [[ગર્ભપેશી]]ની રચના કરવા ઓગળે છે, જે નવા એક પ્રાણીમાં વિકાસ પામે છે. ઘણા પ્રાણીઓ પણ [[અજાતીય પ્રજનન]] માટે પણ સક્ષમ હોય છે. આ ઘટના [[અનિષેકજનન]] મારફતે આકાર લે છે, જ્યાં ફળદ્રુપ ઇંડાને પ્રજનન વિના અથવા ઘણા કિસ્સામાં અધૂરા ભાગ દ્વારા પેદા કરવામાં આવે છે. [[ગર્ભપેશી]] પ્રારંભિક રીતે બખોલ વાળા ભાગમાં વિકાસ પામે છે, જનીને ગર્ભકોષ્ઠી અવસ્થા કહેવાય છે, જે પુનઃગોઠવણી અને વિભિન્નતામાંથી પસાર થાય છે. જળચર પ્રાણીઓમાં, ગર્ભકોષ્ઠી અવસ્થા લાર્વે નવા સ્થળે તરી જાય છે અને નવા જળચર તરીકે વિકાસ પામે છે. મોટા ભાગના અન્ય જૂથોમાં, ગર્ભકોષ્ઠી અવસ્થા વધુ જટિલ પુનઃગોઠવણીમાંથી પસાર થાય છે. પ્રથમ તે પાચન ચેમ્બર દ્વારા આંત્રકોષ્ઠીની રચના માટે અંતર્વલન થાય છે અને બે અલગ સૂક્ષ્મજીવ સ્તરો - બહારના બાહ્ય સ્તર અને અંદરના અંત:સ્તર. મોટા ભાગના કિસ્સામાં, તેમની વચ્ચે મધ્ય જનસ્તરનો પણ વિકાસ કરે છે. આ સૂક્ષ્મજીવ સ્તરો બાદમાં કોષમંડળ અને અંગોની રચના માટે અલગ પડી જાય છે. === ખોરાક અને શક્તિ મેળવવી === દરેક પ્રાણીઓ પરાવલંબી હોય છે, તેનો અર્થ એ કે તે અન્ય જીવંત ચીજોને સીધી રીતે કે આડકતરી રીતે તેમનો ખોરાક બનાવે છે. તેમને ઘણી વાર વધુમાં જૂથોમાં પેટા વિભાજિત કરવામાં આવે છે જેમ કે [[માંસાહારી]], [[શાકાહારી]], [[સર્વભક્ષી]], અને [[પરજીવી]]. અન્ય પ્રાણીનો શિકાર કરીને ખાવું એ જૈવિક ઘટના છે, જ્યાં શિકારી પ્રાણી (હિટેરોટ્રોફ શિકાર કરે છે) શિકાર (પ્રાણી કે જનીની પર હૂમલો કરવામાં આવ્યો છે)ને ખોરાક તરીકે લે છે. શિકારને પોતાના ખોરાક તરીકે ગ્રહણ કરે તે પહેલા શિકાર કરનાર પ્રાણી તેમના મારી નાખે છે અથવા મારતા નથી, પરંતુ શિકાર કરવાની ક્રિયા હંમેશા શિકારના મૃત્યુમાં પરિણમે છે. અન્ય મુખ્ય વપરાશની કક્ષા ડેટ્રિટિવોરી છે, મૃત પ્રાણીનો વપરાશ. ઘણી વખત ખવડાવવાની વર્તણૂંકને અલગ પાડવી મુશ્કેલ હોય છે, ઉદાહરણ તરીકે પરોપજીવી જાતિઓ અસંખ્ય પ્રાણીઓનો શિકાર કરે છે અને ત્યાર બાદ તેના કોહવાઇ ગયેલ મડદા પર તેના બચ્ચાને ખવરાવવા માટે પોતાના ઇંડા મૂકે છે. એકબીજા પર લદાયેલું પસંદગીયુક્ત દબાણ શિકાર બનનાર અને શિકાર કરનાર તે વચ્ચે વિકાસાત્મક સશસ્ત્ર સ્પર્ધામાં પરિણમે છે, જે અંતે વિવિધ એન્ટીપ્રિડેટર સ્વીકાર્યતામાં પરિણમે છે. મોટા ભાગના પ્રાણીઓ સૂર્યપ્રકાશની ઉર્જામાંથી ખોરાક લે છે. છોડો આ ઉર્જાનો [[પ્રકાશસંશ્લેષણ]] તરીકે જાણીતી પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરીને સાદી [[ખાંડ]]માં રૂપાંતર કરવા માટે ઉપયોગ કરે છે. પરમાણુ [[અંગારવાયુ|અંગારવાયુ (કાર્બન ડાયોક્સાઇડ)]]થી શરૂ કરતા (CO₂) અને [[જળ|પાણી]] (H₂O), પ્રકાશ સંશ્લેષણ સૂર્યપ્રકાશની ઉર્જાને [[ગ્લુકોઝ]] (C₆H₁₂O₆)ના બોન્ડઝમાં સગ્રહ કરેલી રસાયણ ઉર્જામાં રૂપાંતર કરે છે અને [[ઓક્સીજન]] (O₂) બહાર કાઢે છે. આ ખાંડનો ત્યાર બાદ બ્લોકસ ઊભા કરવા માટે ઉપયોગ થાય છે, જે છોડને વૃદ્ધિ થવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે પ્રાણીઓ છોડ ખાય છે (અથવા જે પ્રાણીઓએ છોડ ખાધો હોય તેને ખાય ત્યારે), છોડ દ્વારા ઉત્પન્ન કરવામાં આવેલી ખાંડનો પ્રાણી દ્વારા ઉપયોગ થાય છે. તે પ્રાણીને વૃદ્ધિ કરવા માટે સીધી રીતે ઉપયોગમાં આવે છે અથવા તો તૂટી જાય છે, સંગ્રહીત ઉર્જા છૂટી કરે છે અને હલન ચલન કરવા માટે જરૂરી ઉર્જા પ્રાણીને પૂરી પાડે છે. આ પ્રક્રિયા ગ્લાયકોલાઇસિસ તરીકે જાણીતી છે. જે પ્રાણીઓ હાઇડ્રોથર્મલ હવાની અને સમુદ્રી સપાટી પર ઠંડા પ્રદેશોની નજીક રહેતા હોય તેઓ સૂર્યપ્રકાશની ઉર્જા પર નિર્ભર હોતા નથી. તેને બદલે કેમોસિંથેટિક, આર્ચેઇઅન અને બેક્ટેરીયા [[ખોરાક સાંકળ]]ના પાયાની રચના કરે છે. == ઉત્પત્તિ અને અવશેષ રેકોર્ડ == પ્રાણીઓ સામાન્ય રીતે [[ચાબૂક]] જેવા યુકાર્યોટમાંથી [[ઉત્ક્રાંતિ|ઉત્ક્રાંત]] થયા હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેમના સૌથી નજીકના જીવંત સગાઓ ચોઆનોફ્લેજિટેટ, ગળાપટા જેવી ચાબૂક ધરાવતા પ્રાણીઓ કે જે ચોક્કસ પ્રકારના જળચર પ્રાણીઓના ચોઆનોસાયટસ જેવા આકારવિજ્ઞાન ધરાવતા હોય છે. સૂક્ષ્મ અભ્યાસો પ્રાણીઓને શ્રેષ્ઠ જૂથમાં મૂકે છે જનીને ઓપીસ્થોકોન્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેમાં ચોઆનોફ્લેજિલેટ, [[ફૂગ]] અને થોડા નાના પરોપજીવી પ્રોટીસ્ટ (મુક્ત પણે કે સમૂહમાં જીવતા પ્રાણીઓ) સમાવેશ થાય છે. આ નામો વિચરતા કોષોમાં ફ્લેજેલમના પાછળના વિસ્તારોમાંથી આવ્યા છે, જેમ કે મોટા ભાગના પ્રાણીઓ સ્પેર્મેટોઝોઆ હોય છે, જ્યારે અન્ય યુકાર્યોટ્સ પૂર્વકાલીન કશાભિકા હોવાનું મનાય છે. સૌપ્રથમ અવશેષ કે કદાચ પ્રાણીઓને આશરે 610 મિલિયન વર્ષ પહેલા પ્રિકેમ્બ્રિયનના અંત તરફ દેખાવા તરફ રજૂ કરી શકે છે અને તેઓ એડિએકરન અથવા વેન્ડિયન બાયોટા તરીકે ઓળખાય છે. જોકે આ પાછળના અવશેષો સાથે સંબંધ દર્શાવવા મુશ્કેલ હોય છે. કેટલાક આધુનિક ફાયલાના પૂર્વચિહ્ન રજૂ કરી શકે છે, પરંતુ કદાચ તે અલગ જૂથો હોઇ શકૈ છે અને તે ખરેખર પ્રાણીઓ ન પણ હોઇ શકે તે પણ શક્ય છે. તેમના ઉપરાંત, આશરે 542 મિલિયન વર્ષો પહેલા કેમ્બ્રિયન સમયગાળા દરમિયાન અત્યંત જાણીતા ફાયલાએ ઓછા કે વત્તા અંશે એક સાથે જોવા મળ્યા હતા. કેમ્બ્રિયન વિસ્ફોટક કહેવાતી આ ઘટના વિવિધ જૂથો અથવા પરિસ્થિતિમાં ફેરફાર કે જેણે અવશેષીકરણને શક્ય બનાવ્યું હતું તેની વચ્ચે ઝડપી વૈવિધ્યકરણ દર્શાવે છે કે કેમ તે વિવાદાસ્પદ છે. જોકે કેટલાક પાલીયોન્ટોલોજિસ્ટો અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ એવું સુચન કરશે કે અગાઉ જે વિચારવામાં આવ્યું હતું તેના કરતા ઘણા વહેલા પ્રાણીઓ દેખાયા હતા, શક્ય છે કે એક અબજ વર્ષો જેટલા વહેલા દેખાયા હતા. ટ્રેક્સ અને બુરોઝ જેવા ટ્રેસ અવશેષ ટોનિયન યુગમાં મળી આવ્યા હતા, જે (આશરે 5 એમએમ જેટલા પહોળા) મોટા અને અર્થવોર્મ્સ જેટલા જટિલ જેવા મેટાઝોન્સ જેમ વોર્મ ટ્રિપ્લોબ્લાસ્ટિકની હાજરીનો સંકેત આપશે.<ref name="Seilacher1998">{{cite journal | title=Animals More Than 1 Billion Years Ago: Trace Fossil Evidence from India | journal=Science | volume=282 | number=5386 | pages=80–83 | year=1998 | url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/282/5386/80 | access-date=2007-08-20 | author=Seilacher, A., Bose, P.K. and Pflüger, F. | doi=10.1126/science.282.5386.80 | pmid=9756480 | month=Oct | first1=A | first2=PK | first3=F | issue=5386 | issn=0036-8075}}</ref> વધુમાં આશરે એક અબજ વર્ષો પહેલા (કદાચ આજ સમયે ભૂતકાળની તારીખે આ આર્ટિકલમાં ટ્રેસ અવશેષની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી) ટોનિયન યુગના પ્રારંભ દરમિયાનમાં સ્ટ્રોમેટાલાઇટમાં ઘટાડો થયો હતો. અંતના ઓર્ડોવિસીયન અને અંતના પર્મિયનને લુપ્ત થઇ ગયેલા ઘાસ ખાતા મોટી સંખ્યાના દરિયાઇ પ્રાણીઓના ટૂંક સમય બાદ જ અને તેમની વસતી મળી આવી તેના થોડા સમય પહેલા જ વૈવિધ્યતામાં સ્ટ્રોમેટોલાઇટ્સમા વધારો થયો હોવાથી આ સમય દરમિયાન ઘાસ ખાતા પ્રાણીઓ જોવામા આવ્યા હોવાનો સંકેત આપે છે. અગાઉના ટ્રેસ અવશેષો જેવા સમાનની શોધ પર નજર રાખે છે તે આજે જંગી કદના પ્રોટિસ્ટ ''ગ્રોમીયા ફાએરિકા'' વધુમાં અગાઉના વખતમાં પ્રાણીઓના વિકાસના પૂરાવા તરીકે તેમના અર્થઘટન પર શંકા વ્યક્ત કરે છે.<ref name="Matz2008">{{cite journal | last = Matz | first = Mikhail V. | authorlink = | coauthors = Tamara M. Frank, N. Justin Marshall, Edith A. Widder and Sonke Johnsen | title = Giant Deep-Sea Protist Produces Bilaterian-like Traces | journal = Current Biology | volume = 18| issue = 18 | pages = 1–6 | publisher = Elsevier Ltd | location = | date = 2008-12-09 | url = http://www.biology.duke.edu/johnsenlab/pdfs/pubs/sea%20grapes%202008.pdf | doi = 10.1016/j.cub.2008.10.028 | access-date = 2008-12-05 | pmid = 19026540 | last1 = Matz | first1 = MV | last2 = Frank | first2 = TM | last3 = Marshall | first3 = NJ | last4 = Widder | first4 = EA | last5 = Johnsen | first5 = S | issn = 0960-9822}}</ref><ref name="MSNBC200811">{{cite news | last = Reilly | first = Michael | title = Single-celled giant upends early evolution | publisher = MSNBC | date = 2008-11-20 | url = http://www.msnbc.msn.com/id/27827279/ | access-date = 2008-12-05 | archive-date = 2009-02-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090218155637/http://www.msnbc.msn.com/id/27827279/ | url-status = dead }}</ref> == પ્રાણીઓના જૂથો == === પોરીફેરા, રેડીયેટા અને બેઝલ બિલાટેરીયા === [[ચિત્ર:Elephant-ear-sponge.jpg|thumb|left|નારંગી રંગના હાથી ઇયર સ્પોન્જ, એજેલાસ ક્લેથરોડ્ઝ દ્રષ્ટિની નજીક છે. પૂર્વભૂમિકામાં ગર્ભમાં રહેલા બે ઇંડા: દરિયાઇ પંખો, ઇસિલિગોર્ગીયા અને દરિયાઇ માછલી પકડવાની લાકડી, પ્લેક્ઝૌરેલ્લા ન્યૂટન્સ. ]] જળચરો ([[પોરીફેરા]]) અગાઉના કાળમાં અન્ય પ્રાણીઓમાંથી વિકસ્યા હોવાનો લાંબો વિચાર કરવામાં આવે છે. જેમ મોટા ભાગના ફાયલામાં જોવાયું છે તેમ તેમનામાં જટિલ વ્યવસ્થાતંત્રનો અભાવ જોવા મળ્યો હતો. તેમના કોષો વિભાજિત થયેલા હોય છે, પરંતુ મોટા ભાગના કિસ્સામાં સ્પષ્ટ પેશીમાં સંગઠિત થયેલા હોતા નથી. જળચરો ખાસ કરીને પાણીની અંદર જઇને છિદ્રો દ્વારા પોતાનો ખોરાક લે છે. [[આદ્યકોશીકા]], કે જે સંગલિત ખોપરી ધરાવતા હોય છે તે જળચરો અથવા અલગ સમુદાય દર્શાવી શકે છે. જોકે, 21 વંશજાતિઓમાંથી 150 જનીન (આનુવંશિકતા સાથે સંબંધ ધરાવતો શુક્રાણુનો અંશ)ના 2008માં હાથ ધરાયેલા જાતિના વિકાસ અંગેનો અભ્યાસ<ref name="class">ડૂન ''નેટ અલ.'' 2008. "વ્યાપક ફિલોજિનોમિક નિદર્શન પ્રાણીના જીવન વૃક્ષના ઉકેલમાં સુધારો લાવે છે ". ''કુદરત'' 06614.</ref> એવું દર્શાવે છે કે તે [[ટેનોફોરા]] અથવા કોમ્બ જેલીસ છે, જે પ્રાણીઓના ઓછામાં ઓછા તે 21 ફાયલામાંના પાયાગત વંશ છે. લેખકો એવી ધારણા સેવે છે કે જળચરો અથવા તેમણે જે શોધી કાઢ્યા છે તેવા જળચરોની પેઢી એટલી પ્રાચીન ન હતી, પરંતુ તેના બદલે કદાચ ગૌણ રીતે તેનું સરળીકરણ થયેલું હોવું જોઇએ. અન્ય ફાયલામાં, ટેનોફોરા અને [[નિડેરીયા]], કે જેમાં [[દરિયાઇ એનેમોન (તારાના આકારનું વગડાઉ સફેદ ફૂલ)]], [[કોરલ]], અને [[જેલીફિશ]] , સ્વભાવિક રીતે જ સપ્રમાણ છે અને તેઓ એક જ મુખ વાળી પાચન કરવાની ચેમ્બર ધરાવે છે, જે મુખ અને ગુદામાર્ગ એમ બન્નેની ગરજ સારે છે. બન્ને સ્પષ્ટ પેશી ધરાવે છે, પરંતુ તેઓ [[ઇન્દ્રિયો]]માં સંગઠિત હોતા નથી. ફક્ત બે જ મુખ્ય અર્ધવિકસિત ભાગ છે, બાહ્ય સ્તર અને અંત:સ્તર, જેમની વચ્ચે ફક્ત છૂટાછવાયા કોષો હોય છે. તેવી રીતે, આ પ્રાણીઓને ઘણી વખત [[ડિપ્લોબ્લાસ્ટિક]] કહેવામાં આવે છે. નાનું [[પ્લાકોઝોઆન]] સમાન હોય છે, પરંતુ તેઓ કાયમી ધોરણે પાચન ચેમ્બર ધરાવતા હોતા નથી. બાકીના પ્રાણીઓ [[મોનોફિલેટિક]] જૂથની રચના કરે છે, જનીને [[બિલાટેરિયા]] કહેવાય છે. મોટા ભાગ માટે, તેઓ [[બન્ને બાજુ સપ્રમાણ]] હોય છે, અને ઘણી વખત તેઓ પોષણ આપનારા અને સંવેદનાવાળા અંગો સાથે ખાસ પ્રકારના શિર ધરાવતા હોય છે. શરીર [[ટ્રિપ્લોબ્લાસ્ટિક]] હોય છે, એટલે કે દરેક ત્રણ સૂક્ષ્મ જીવ સ્તરો અત્યત વિકસિત હોય છે અને પેશીઓ સ્પષ્ટ અંગની રચના કરે છે. પાચન ચેમ્બર બે મુખ ધરાવે છે, એક મુખ અને ગુદા, અને ત્યાં આંતરિક શરીર પોલાણ પણ હોય છે જનીને [[કોલોમ]] અથવા સ્યુડોકોલોમ કહેવાય છે. આ તમામ લાક્ષણિકતાઓમાં અપવાદો છે, જોકે - ઉદાહરણ તરીકે પુખ્ત [[એકિનોડર્મ]] સ્વભાવિક રીતે સપ્રમાણ હોય છે અને કેટલાક [[પેરાસિટક વોર્મ]] ભારે સરળ શરીર રચના ધરાવતા હોય છે. ઉત્પત્તિ અભ્યાસોએ બિલાટેરીયા અંગેની આપણી સમજણને નોંધપાત્ર રીતે બદલી નાખી છે. મોટા ભાગના બે મોટા વંશને લાગે વળગતા હોવાનું દેખાય છે: [[ડ્યૂટેરોસ્ટોમ]] અને [[પ્રોટોસ્ટોમ]], જે બાદમાં [[સેડીસોઝોઆ]], [[પ્લેટીઝોઆ]], અને [[લોફોટ્રોકોઝોઆ]]નો સમાવેશ કરે છે. વધારામાં, સંબંધિત રીતે સમાન માળખા સાથે બિલાટેરિયનના થોડા નાના જૂથો છે, જે આ મોટા જૂથો પહેલા અન્ય દિશામાં ફંટાઇ ગયા હોવાનું દેખાય છે. તેમાં [[એકોલોમોર્ફા]], [[હોમબોઝોઆ]], અને [[ઓર્થોનેક્ટિડા]]નો સમાવેશ થાય છે. એક જ કોષ વાળું પરોપજીવી [[મિક્સોઝોઆ]]ને મૂળભૂત રીતે પ્રોટોઝોઆ તરીકે વિચારવામાં આવ્યા હતા, જેમને હવે મેડુસોઝોઆમાંથી વિકસ્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે. === ડ્યૂટેરોસ્ટોમ્સ === [[ચિત્ર:Superb fairy wren2 LiquidGhoul.jpg|thumb|સુપર્બ ફેઇરી-વ્રેન, માલુરાસ સ્યાનિયસ ]] [[ડ્યૂટેરોસ્ટોમ]] અન્ય બિલાટેરીયાથી અલગ પડે છે, જેને ઘણી રીતે [[પ્રોસ્ટોમ]] કહેવાય છે. બન્ને કિસ્સાઓમાં સંપૂર્ણ પાચન તંત્ર છે. જોકે, પ્રોટોસ્ટોમ્સમાં, પ્રાથમિક મુખ ( [[આર્કેનટેરોન]]) મોઢામાં વિકસે છે અને ગુદા અલગ રીતે વિકાસ પામે છે. ડ્યૂટેરોસ્ટોમ્સમાં આ ઊંધુ હોય છે. મોટા ભાગના પ્રોટોસ્ટોમ્સમાં, કોષો મધ્ય જનસ્તરની રચના કરવા માટે આંત્રકોષ્ઠીના આંતરિક ભાગોમાં સરળ રીતે જ ભરાઇ જાય છે, પરંતુ ડ્યૂટેરોસ્ટોમ્સમાં તે અંત:સ્તરના [[અંતર્વલન]] કે જેને એન્ટેરોકોલિક કોથળી રહેવાય છે તેના દ્વારા રચના કરે છે. ડ્યૂટેરોસ્ટોમ્સ પણ પીઠ, મજ્જાતંતુ ચાપકર્ણ કરતા પીઠ ધરાવતા હોય છે અને તેમના એમ્બ્ર્યોસ વિવિધ ક્લેવેજમાંથી પસાર થાય છે. આ તમામ બાબતો સુચવે છે કે ડ્યૂટેરોસ્ટોમ્સ અને પ્રોટોસ્ટોમ્સ અલગ હોય છે, મોનોફિલેટિક વંશ હોય છે. ડ્યૂટેરોસ્ટોમ્સનો મુખ્ય ફાયલા [[એકિનોડર્મેટા]] અને [[કોર્ડેટા]] છે. અગાઉના સ્વભાવિક રીતે જ સપ્રમાણ હોય છે અને ફક્ત દરિયાઇ જ છે, જેમ કે [[સ્ટારફિશ]], [[દરિયાઇ ઉર્ચીન]], અને [[દરિયાઇ કુકુમ્બર]]. પાછળના પીઠપરના હાડકાઓ સાથેના [[કરોડવાળા]] પ્રાણીઓનું પ્રભુત્વ હતું. તેમાં [[માછલી]], [[એમ્ફિબિયાન]], [[પેટે ઘસાઇને ચાલતા પ્રાણીઓ]], [[પક્ષીઓ]], અને [[સસ્તનો]]નો સમાવેશ થાય છે. તેનાથી વધારામાં, ડ્યૂટેરોસ્ટોમ્સમાં [[હેમિકોર્ડેટા]] અથવા એકોર્ન વોર્મ્સનો સમાવેશ થાય છે. તેમ છતાં તે ખાસ કરીને આજે આગળ પડતા નથી, અગત્યના અવશેષ, [[ગ્રેપ્ટોલાઇટ]] કદાચ આ જૂથ સાથે સંબંધ ધરાવે છે. [[ચાયેટોગ્નેથા]] અથવા એરો વોર્મ્સ પણ કદાચ ડ્યૂટેરોસ્ટોમ્સ હોઇ શકે છે, પરંતુ તદ્દન તાજેતરના અભ્યાસો પ્રોટોસ્ટોમ્સ મળતાપણુ હોવાનું સુચવે છે. === એકડીસોઝોઆ === [[ચિત્ર:Sympetrum flaveolum - side (aka).jpg|thumb|માછલી ખાતુ પીળી પાંખવાળું પક્ષી, સિમ્પેટ્રન ફ્લેવિયોલુમ ]] [[એકડીસોઝોઆ]] પ્રોટોસ્ટોમ્સ હોય છે, જેને પીછા ખેરવ્યા બાદ અથવા [[એકડીસીસ]] દ્વારા વૃદ્ધિના સમાન લક્ષણ બાદ નામ આપવામાં આવ્યું છે. સૌથી મોટું પ્રાણી સમુદાય, [[જંતુ]], [[કરોળીયો]], [[કરચલો]], અને તેમના વંશ સહિત [[આર્થ્રોપોડા]]ને લાગે વળગે છે. આ તમામ જાતિઓ એવું શરીર ધરાવે છે જે સમાન વિભાગમાં ખાસ કરીને જોડેલા અંગો સાથે વિભાજિત હોય છે. બે નાના ફાયલા, [[ઓનિકોફોરા]] અને [[ટાર્ડીગ્રેડા]], આર્થ્રોપોડના નજીકના સંબધી છે અને આ લક્ષણો ધરાવે છે. એકડીસોઝોઆનમાં [[નેમટોડા]] અથવા રાઉન્ડવોર્મ્સનો સમાવેશ થાય છે, કદાચ તે સૌથી મોટું પ્રાણી સમુદાય છે. રાઉન્ડવોર્મ્સ ખાસ કરીને સૂક્ષ્મ હોય છે અને જ્યાં જળ હોય છે તે તમામ પર્યાવરણમાં તે થાય છે. તે અગત્યના પરોપકારી પ્રાણી છે. નાના ફાયલા એને લાગે વળગે છે જેમાં [[નેમાટોમોર્ફા]] અથવા હોર્સહેયર વોર્મ્સ અને [[કિનોર્હીન્ચા]], [[પ્રિપુલીડા]], અને [[લોરીસિફેરા]]નો સમાવેશ થાય છે. આ જૂથો પાસે ઓછા કોલોમ ધરાવે છે, જેને સ્યુડોકોલોમ કહેવાય છે. બન્ને એમ્બ્રોયો [[ગોળાકાર બખોલ]] વિકસાવતા હોવાથી બાકી રહેલા પ્રોટોસ્ટોમ્સના બે જૂથો કેટલીકવાર જેમ કે [[સ્પીરાલીયા]]ની જેમ એક સાથે જૂથ બનાવે છે. === પ્લેટીઝોઆ === [[ચિત્ર:Bedford's Flatworm.jpg|thumb|left|બેડફોર્ડના ફ્લેટવોર્મ, સ્યુડોબિસેરોસ બેડફોર્ડી ]] [[પ્લેટીઝોઆ]]માં સમુદાય [[પ્લેટીહેમિનથીસ]], ફ્લેટવોર્મ્સનો સમાવેશ થાય છે. આને મૂળભૂત રીતે અત્યંત પ્રાચીન બિલાટેરીયામાંના હોવાનું મનાય છે, પરંતુ હવે દેખાય છે તેનો વિકાસ વધુ જટિલ પૂર્વજો પરથી થયો છે.<ref>{{cite journal |coauthors=Ruiz-Trillo, Iñaki; Riutort, Marta; Littlewood, D. Timothy J.; Herniou, Elisabeth A.; Baguñà, Jaume |year= 1999 |month= March |title=Acoel Flatworms: Earliest Extant Bilaterian Metazoans, Not Members of Platyhelminthes |journal=Science |volume=283 |issue=5409 |pages=1919–1923 |doi=10.1126/science.283.5409.1919 |access-date= 2007-12-19 |author=Ruiz-Trillo, I. |pmid=10082465 |first1=I |first2=M |first3=DT |first4=EA |first5=J |issn=0036-8075 }}</ref> અસંખ્ય [[પરોપજીવી પ્રાણીઓ]]ને આ જૂથમાં સમાવેશ થાય છે, જેમ કે [[ફ્લુયક]] અને [[ટેપવોર્મ]]. ફ્લેટવોર્મ્સ [[એકોલોમેટ્સ]] હોય છે, જેમાં શરીરમાં બખોલનો અભાવ હોય છે, જેમ કે તેમના અત્યંત નજીકના સંબંધી સૂક્ષ્મ [[ગેસ્ટ્રોટ્રિચા]] હોય છે.<ref name="umodena">{{cite web |url=http://www.gastrotricha.unimore.it/overview.htm |title=Gastrotricha: Overview |access-date=2008-01-26 |last=Todaro |first=Antonio |work=Gastrotricha: World Portal |publisher=University of Modena & Reggio Emilia}}</ref> અન્ય પ્લેટીઝોઆન ફાયલા મોટે ભાગે સૂક્ષ્મ હોય છે અને [[સ્યુડોકોલોમેટ]] હોય છે. તેમાં અત્યંત આગવા [[રોટીફેરા]] અથવા રોટીફેર્સ છે, જે પાણીવાળા પર્યાવરણમાં સામાન્ય છે. તેમાં [[એકાન્થોસેફાલા]] અથવા કાંટાવાળા શિરવાળા વોર્મ્સ, [[ગ્નેથોસ્ટોમુલિડા]], [[માઇક્રોગ્નેથોઝોઆ]], અને શક્યતઃ [[સાયક્લીફોરા]]નો પણ સમાવેશ થાય છે.<ref name="IntroCyclio">{{cite journal |last=Kristensen |first= Reinhardt Møbjerg |year=2002 |month=July |title=An Introduction to Loricifera, Cycliophora, and Micrognathozoa |journal=Integrative and Comparative Biology |volume=42 |issue=3 |pages=641–651 |doi =10.1093/icb/42.3.641 |url=http://icb.oxfordjournals.org/cgi/content/full/42/3/641 |access-date= 2008-01-26 |publisher = Oxford Journals |issn=1540-7063}}</ref> આ જૂથો જટિલ જડબાની હાજરી પણ ધરાવે છે, જેના દ્વારા તેઓને [[ગ્નેથિફેરા]] કહેવાય છે. === લોફોટ્રોકોઝોઆ === [[ચિત્ર:Helix pomatia (Dourbes).jpg|thumb|રોમન સ્નેઇલ, હેલિક્સ પોમેટિયા ]] [[લોફોટ્રોકોઝોઆ]]માં બે અત્યંત સફળ પ્રાણી ફાયલા, [[મોલ્લુસ્કા]] અને [[એન્નેલિડા]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |title=Biodiversity: Mollusca |access-date=2007-11-19 |publisher=The Scottish Association for Marine Science |archive-date=2006-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060708083128/http://www.lophelia.org/lophelia/biodiv_6.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite video | people = Russell, Bruce J. (Writer), Denning, David (Writer) | title = Branches on the Tree of Life: Annelids| medium = [[VHS]] | publisher = BioMEDIA ASSOCIATES |date = 2000 }}</ref> અગાઉના, કે જે વર્ણવેલી જાતિઓના ક્રમાંકો અનુસાર બીજા સૌથી મોટા પ્રાણી સમુદાય છે જેમાં પ્રાણીઓ જેમ કે [[ગોકળગાય]], [[છીપવાળી ખાદ્ય માછલી]], અને [[કપાલપાદી દરિયાઈ પ્રાણી]]નો સમાવેશ થાય છે અને બાદમાં તેમાં વિભાજિત વોર્મ્સ જેમ કે [[ઇયરવોર્મ]] અને [[જળા]]નો સમાવેશ થાય છે. આ બન્ને જૂથો લાંબા સમયથી નજીકના સગા હોવાનું મનાય છે કારણ કે તેમાં [[ટ્રોકોફોરે]] ઇયળની સમાન હાજરી હોય છે, પરંતુ અળસીયા આર્થ્રોપોડ્સ <ref>{{cite journal| coauthors=Eernisse, Douglas J.; Albert, James S.; Anderson , Frank E. | title=Annelida and Arthropoda are not sister taxa: A phylogenetic analysis of spiralean metazoan morphology | journal=Systematic Biology | volume=41 | issue=3 | pages = 305–330 | date=1 September 1992| access-date = 2007-11-19 | doi=10.2307/2992569 | author=Eernisse, Douglas J.| issn=10635157| first=D. J.| first2=J. S.| first3=F. E. }}</ref>ની નજીક હોવાનું મનાય છે, કારણ કે તે બન્ને વિભાજિત હોય છે. બે ફાયલાની વચ્ચે અસંખ્ય મોર્પોલોજિકલ અને ઉત્પત્તિ તફાવતને કારણે હવે આને સામાન્ય રીતે [[એક બિન્દુ તરફ થનાર વિકાસ]] તરીકે માનવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal | coauthors = Kim, Chang Bae; Moon, Seung Yeo; Gelder, Stuart R.; Kim, Won | title = Phylogenetic Relationships of Annelids, Molluscs, and Arthropods Evidenced from Molecules and Morphology | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 43 | issue = 3 | pages = 207–215 | publisher = Springer | location = [[New York]] | month = September | year = 1996 | url = http://www.springerlink.com/content/xptr6ga3ettxnmb9/ | doi = 10.1007/PL00006079 | access-date = 2007-11-19 | author = Eernisse, Douglas J. | format = {{dead link|date=January 2009}}–^{[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=intitle%3APhylogenetic+Relationships+of+Annelids%2C+Molluscs%2C+and+Arthropods+Evidenced+from+Molecules+and+Morphology&as_publication=Journal+of+Molecular+Evolution&as_ylo=1996&as_yhi=1996&btnG=Search Scholar search]} }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> લોફોટ્રોકોઝોઆમાં પણ [[નેમેર્ટિઆ]] અથવા રિબન વોર્મ્સ [[સિપુન્કુલા]]નો સમાવેશ કરે છે, અને વિવિધ ફાયલા કે જે તેના મોઢાની આસપાસ ઝીણી રુંવાટી ધરાવતા હોય છે તેને [[લોફોફોરે]] કહેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite book | url = http://www.ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss7/lophophore.html | title= The Lophophore| author =Collins, Allen G. | author-link = http://www.paleobio.org/agc/ | year = 1995 | publisher = University of California Museum of Paleontology}}</ref> આ પરંપરાગત રીતે લોફોફોરેટ્સ રીતે જૂથ થયેલા હોય છે.<ref>{{cite journal | coauthors=Adoutte, André; Balavoine, Guillaume; Lartillot, Nicolas; Lespinet, Olivier; Prud'homme, Benjamin; de Rosa, Renaud | title=The new animal phylogeny: Reliability and implications | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences | volume=97 | issue=9 | pages=4453–4456 | date=April 25, 2000 | url=http://www.pnas.org/cgi/content/full/97/9/4453 | pmid=10781043 | access-date=2007-11-19 | doi=10.1073/pnas.97.9.4453 | author=Adoutte, A. | first1=A | first2=G | first3=N | first4=O | first5=B | first6=R | issn=0027-8424 | archive-date=2008-04-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080411055201/http://www.pnas.org/cgi/content/full/97/9/4453 | url-status=dead }}</ref> પરંતુ હવે એવું દેખાય છે કે તે [[પેરાફાયલેટિક]] છે,<ref>{{Cite web | first = Yale J. | last = Passamaneck | contribution = Woods Hole Oceanographic Institution | title = Molecular Phylogenetics of the Metazoan Clade Lophotrochozoa | year = 2003 | pages = 124 | url = http://handle.dtic.mil/100.2/ADA417356 | format = PDF }}{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> કેટલેક અંશે નેમેર્ટિઆની અને કેટલાક મોલ્લુસ્કા અને એન્નેલિડાની નજીક.<ref>{{cite journal| coauthors=Sundberg, Per; Turbevilleb, J. M.; Lindha, Susanne | title=Phylogenetic relationships among higher nemertean (Nemertea) taxa inferred from 18S rDNA sequences | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=20 | issue=3 | pages = 327–334 | month = September | year = 2001 | doi = 10.1006/mpev.2001.0982 | access-date = 2007-11-19 | author=Adoutte, A.| pmid=11527461| last1=Sundberg| first1=P| last2=Turbeville| first2=JM| last3=Lindh| first3=S| issn=1055-7903 }}</ref><ref>{{cite journal| coauthors=Boore, Jeffrey L.; Staton, Joseph L | title=The mitochondrial genome of the Sipunculid Phascolopsis gouldii supports its association with Annelida rather than Mollusca | journal=Molecular Biology and Evolution | volume=19 | issue=2 | pages = 127–137 | month = February | year = 2002 | issn = 0022-2844 | url = http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/19/2/127.pdf | format=PDF | pmid=11801741 | access-date = 2007-11-19| last1=Boore| first1=JL| first2=JL }}</ref> તેમાં [[બ્રેકિઓપોડા]] અથવા લેમ્પ શેલ્સ છે, જે અવશેષ ઇતિહાસમાં આગવા હોય છે, [[એન્ટોપ્રોક્ટા]], [[ફોરોનિડા]], અને શક્યતઃ [[બ્રોઝોઆ]] અથવા સેવાળવાળા પ્રાણીઓ.<ref>{{cite journal | last = Nielsen | first = Claus | year = 2001 | month = April | title = Bryozoa (Ectoprocta: ‘Moss’ Animals) | journal = Encyclopedia of Life Sciences | publisher = John Wiley & Sons, Ltd | doi = 10.1038/npg.els.0001613 | url = http://mrw.interscience.wiley.com/emrw/9780470015902/els/article/a0001613/current/abstract | access-date = 2008-01-19 | archive-date = 2010-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100629121905/http://mrw.interscience.wiley.com/emrw/9780470015902/els/article/a0001613/current/abstract | url-status = dead }}</ref> == નમૂનારૂપ જીવતંત્રો == {{Mainarticle|Model organism|Animal testing}} પ્રાણીઓમાં ભારે વૈવિધ્યતા હોવાના કારણે પસંદ કરેલી જાતિઓના નાના ક્રમાંકોનો અભ્યાસ કરવાનું વૈજ્ઞાનિકો માટે વધુ કરકસરયુક્ત છે, જેથી જે તે કડીઓ તેમના કામ પરથી લઇ શકાય છે અને તેના પરિણામો પરથી અનુમાન કરી શકાય છે કે પ્રાણીઓ સામાન્ય સંજોગોમાં કેવી રીતે કામ કરે છે. તેઓને રાખવા અને જન્મ આપવાનું સહેલું હોવાથી ફ્રુટ ફ્લાય ''[[ડ્રોસોફિલા મેલાનોગાસ્ટર]]'' અને નેમાટોડે ''[[કાએનોર્બેહાબડિટીસ એલિગન્સ]]'' નો સઘનતાપૂર્વક લાંબા સમયથી મેટાઝોઆન [[નમૂનારૂપ જીવતંત્રો]]નો અભ્યાસ થતો આવ્યો છે, અને તેઓ જનનશાસ્ત્રની રીતે ગોઠવાયેલા જિંદગીનું સ્વરૂપ ધારણ કરનારા પ્રથમ હતા. આવું આગળ વધવામાં તેમના અત્યંત ઓછા થઇ ગયેલા [[વંશસૂત્ર]] દ્વારા મદદ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ અહીં બેધારી તલવાર એ છે કે અસંખ્ય [[આનુવંશિકતા સાથે સંબંધ ધરાવતો શુક્રાણુનો અંશ]], [[ઇન્ટ્રોન]] અને [[જોડાણો]] ગૂમ થઇ ગયો હતો, આ એક્ડીસોઝોઆન પ્રાણીઓની સામાન્ય રીતે ઉત્પત્તિ અંગે થોડું શીખવી શકે છે. સુપરફાયલમમાં આ પ્રકારની શોધના પ્રકારના અંશો ક્રુસ્ટાસિયાન, એન્નેલિડ અને મોલ્લુસ્કેન [[વંશસૂત્ર પ્રોજેક્ટ]] કે જે હાલમાં પ્રગતિમાં છે તેના દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે. [[સ્ટારલેટ દરિયાઇ અનેમનિ]] વંશસૂત્રોએ જળચરોની અગત્યતા પર ભાર મૂક્યો છે અને [[કોઆનોફ્લેજેલ્લેટ]] પણ એક ઘટનાક્રમ હોવાથી, 1500ની આવક સમજાવવામાં એન્સેસ્ટ્રલ આનુવંશિકતા સાથે સંબંધ ધરાવતો શુક્રાણુનો અંશ યુમેટાઝોઆમાં વિશિષ્ટ હોય છે.<ref> {{cite journal |author=N.H. Putnam, ''et al.'' |month=July |year=2007 |title=Sea anemone genome reveals ancestral eumetazoan gene repertoire and genomic organization |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=317 |issue=5834 |pages=86–94 |doi=10.1126/science.1139158 |pmid=17615350 |first1=NH |first2=M |first3=U |first4=B |first5=J |first6=A |first7=A |first8=H |first9=E |first10=VV |first11=J |last12=Genikhovich |first12=G |last13=Grigoriev |first13=IV |last14=Lucas |first14=SM |last15=Steele |first15=RE |last16=Finnerty |first16=JR |last17=Technau |first17=U |last18=Martindale |first18=MQ |last19=Rokhsar |first19=DS |issn=0036-8075}}</ref> હોમોસ્કલેરોમોર્ફ જળચર ''ઓસ્કરેલ્લા કારમેલા'' નું પૃથ્થકરણ પણ સુચવે છે કે છેલ્લા જળચરના સામાન્ય પૂર્વજો અગાઉ જે ધારેલું હતું તેના કરતા વધુ જટિલ હતા.<ref>{{cite journal | coauthors = Wang, Xiujuan; Lavrov Dennis V. | date = 2006-10-27 | title = Mitochondrial Genome of the Homoscleromorph Oscarella carmela (Porifera, Demospongiae) Reveals Unexpected Complexity in the Common Ancestor of Sponges and Other Animals | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 24 | issue = 2 | pages = 363–373 | publisher = Oxford Journals | doi = 10.1093/molbev/msl167 | url = http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/24/2/363 | access-date = 2008-01-19 | author = Wang, X. | pmid = 17090697 | first1 = X | first2 = DV | issn = 0737-4038 }}</ref> અન્ય નમૂનારૂપ જાતિઓ એનિમલ કિંગડમને લાગેવળગે છે જેમાં ઉંદર (''[[મુસ મસ્ક્યુલસ]]'' ) અને ઝેબ્રાફિશ (''[[ડાનિયો રેરિયો]]'' )નો સમાવેશ થાય છે. [[ચિત્ર:Carolus Linnaeus (cleaned up version).jpg|thumb|left|કારોલુસ લિનાયસ, જેઓ આધુનિક વર્ગીકરણ વિદ્યાના પિતા મનાય છે. ]] == વર્ગીકરણનો ઇતિહાસ == [[એરિસ્ટોટલે]] જીવંત દુનિયાને પ્રાણીઓ અને [[છોડ]] વચ્ચે વિભાજિત કરી હતી અને તેને ચડતા–ઊતરતા દરજ્જાવાળા (ધર્માધિકારીઓની સંસ્થા જેવું બીજુ કોઈ સંગઠન) વર્ગીકરણમાં [[કારોલુસ લિન્નાઇયસ]] (કાર્લ વોન લિન્ની) દ્વારા અનુસરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારથી જીવવિજ્ઞાનીઓએ વિકાસાત્મક સંબંધો પર ભાર મુકવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો અને તેથી આ જૂથો કેટલેક અંશે નિયંત્રિત હતા. ઉદાહરણ તરીકે, માઇક્રોસ્કોપિક [[પ્રોટોઝોઆ]]ને મૂળબૂત રીતે પ્રાણીઓ તરીકે ગણવામાં આવતા હતા કેમ કે તેઓ હલચલન કરતા હતા પરંતુ હવે તેમને અલગ અલગ રીતે ગણવામાં આવે છે. લિન્નાઇયસની મૂળ યોજનામાં, પ્રાણીઓ ત્રણ પ્રદેશોમાંના એક હતા, જેમને [[વર્મેસ]], [[જંતુ]], [[પાઇસિસ]], [[એમ્ફીબિયા]], [[ગણગણતી નાની ચકલી]], અને [[સસ્તન પ્રાણી]] જેવા વર્ગોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે. ત્યારથી છેલ્લા ચારને અમુક વર્ગમાં એકમાત્ર સમુદાય [[કોરડેટા]]માં મૂકવામાં આવ્યા છે, જ્યાં વિવધ અન્ય સ્વરૂપોને અલગ તારવવામાં આવ્યા છે. ઉપરોક્ત યાદી જૂથની પ્રવર્તમાન સમજણને છતી કરે છે, જોકે સ્ત્રોતથી સ્ત્રોત સુધી કેટલીક વિવિધતા છે. == આ પણ જુઓ == {{wikispecies| Animalia}} {{wikiquote}} == સંદર્ભો == === નોંધ === {{clear}} {{Reflist|colwidth=25em}} === ગ્રંથસૂચી === * ક્લાઉસ નેઇલસન ''પ્રાણી ઉત્ક્રાંતિ: જીવતા ફાયલાનો આંતરિક સંબંધ '' (2જી આવૃત્તિ). [[ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]] , 2001. * નૂટ શેમિટ નેઇલસન. ''પ્રાણીઓનું શરીર ક્રિયા વિજ્ઞાન: સ્વીકાર્યતા અને પર્યાવરણ'' . (5મી આવૃત્તિ). [[કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ]], 1997. == બાહ્ય લિંક્સ == {{sisterlinks|Animalia}} * [http://tolweb.org/ લાઇફ પ્રોજેક્ટનું ઝાડ ] * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/index.html એનિમલ ડાયવર્સિટી વેબ] - [[યુનિટવર્સિટી ઓફ મિચિગન]]નો પ્રાણીઓનો ડેટાબેઝ, જે [[વર્ગીકરણને લગતી]], છાપ અને અન્ય માહિતી દર્શાવે છે. * [http://www.arkive.org આર્કાઇવ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427162729/http://www.arkive.org/ |date=2016-04-27 }} - વિશ્વભરના અત્યંત જંગલી/રક્ષિત જાતિઓ અને યુકેની સામાન્ય જાતિઓનો મલ્ટીમિડીયા ડેટાબેઝ * [http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&amp;articleID=000DC8B8-EA15-137C-AA1583414B7F0000 સાયંટિફિક અમેરિકન મેગેઝીન (ડિસેમ્બર 2005 ઇસ્યુ) - જમીન પર ડગ માંડતા] માછલીમાંથી ચાર પગવાળા પ્રાણીઓની ઉત્ક્રાંતિ વિશે. {{Life}} {{Animalia}} {{Nature nav}} [[શ્રેણી:પ્રાણીઓ|પ્રાણીઓ]] [[શ્રેણી:જીવવિજ્ઞાન]] oerqt7abijjw068f7fdrepqt8krvka7 0 21557 901632 900961 2026-06-19T20:56:15Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901632 wikitext text/x-wiki {{Infobox_company | company_name = Nokia Corporation | company_logo = [[ચિત્ર:Nokia 2023.svg|175px]] | company_type = [[Public company|Public]] – [[Osakeyhtiö|Oyj]]<br /><small>({{OMX|HEX24311|NOK1V}}, {{nyse|NOK}}, {{FWB|NOA3}})</small> | foundation = [[Tampere]], [[Finland]] (1865)<br />incorporated in [[Nokia, Finland|Nokia]] (1871) | founder = [[Fredrik Idestam]] | location_city = {{flagicon|Finland}} [[Espoo]] | location_country = Finland | area_served = Worldwide | key_people = [[Jorma Ollila]] <small>([[Chairman]])</small><br />{{nowrap begin}}[[Olli-Pekka Kallasvuo]] <small>([[President]] & [[Chief executive officer|CEO]])</small>{{nowrap end}}<br />[[Richard A. Simonson]] <small>([[Chief financial officer|CFO]])</small><br />[[Mary T. McDowell]] <small>([[Corporate title|CDO]])</small> | industry = [[Telecommunication]]s<br />[[Internet]]<br />[[Computer software]] | products = [[Mobile phone]]s<br />[[Smartphone]]s<br />[[Mobile computing|Mobile computers]]<br />[[Telecommunications network|Networks]]<br /><small>([[List of Nokia products|See products listing]])</small> | services = [[Service (economics)|Services]] and [[Computer software|Software]]<br />[[Online service provider|Online services]] <!--| market cap = {{increase}} €101.995 [[1000000000 (number)|bn]] (2007)--> | revenue = {{decrease}} [[Euro|€]]50.722 bn (2008)<ref name="Annual">{{cite web|url=http://www.nokia.com/A4126495|title=Nokia − Annual Information 2008|date=2009-01-22|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-01-22|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226110512/https://www.nokia.com/A4126495|url-status=dead}}</ref><ref name="Form 20-F">{{cite web|url=http://nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Financials/form20-f_08.pdf|title=Form 20-F 2008|date=2009-03-05|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-21|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226110505/https://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Financials/form20-f_08.pdf|url-status=dead}}</ref> | operating_income = {{decrease}} €4.966 bn (2008) | net_income = {{decrease}} €3.988 bn (2008) | assets = {{increase}} €39.582 bn (2008) | equity = {{decrease}} €16.510 bn (2008) | num_employees = 120,827 in 120 countries (June 30, 2009)<ref name="Quarter">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/financials/quarterly-and-annual-information/q2-2009|title=Q2 2009: Quarterly and annual information|date=2009-07-16|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-16|archive-date=2009-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090718152522/http://www.nokia.com/about-nokia/financials/quarterly-and-annual-information/q2-2009|url-status=dead}}</ref> | divisions = [[Nokia#Divisions|Devices<br />Services<br />Markets]] | subsid = [[Nokia Siemens Networks]]<br />[[Navteq]]<br />[[Symbian Ltd.|Symbian]]<br />[[Vertu]]<br />[[Qt Software]] | homepage = [http://www.nokia.com/ Nokia.com] | intl = Yes }} '''નોકિયા કોર્પોરેશન (NOKIA)''' [[ફિનલેન્ડ|ફિનિશ]] [[બહુરાષ્ટ્રીય નિગમ|બહૂરાષ્ટ્રીય]] કમ્યૂનિકેશન કંપની છે. જેનું મૂખ્યાલય [[કેઈલાનિઈમિ|કઈલનિએમી]], [[એસપૂ|એસ્પૂ]] ખાતે આવેલું છે. આ શહેર ફિનલેન્ડના પાટનગર [[*હેલ્સિંકી.|હેલસિંકિ]] નજીક આવેલું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Nokia_in_brief/InBriefJuly08.pdf|title=Nokia in brief (2007)|month=March|year=2008|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2011-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20111219133735/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Nokia_in_brief/InBriefJuly08.pdf|url-status=dead}}</ref> નોકિયા 120 દેશોમાં 128,445 કર્મચારીઓ, 150થી વધુ દેશોમાં વેચાણ અને 2008ના અંતે નોકિયાની વૈશ્વિક વાર્ષિક આવક 50.7 અબજ યુરો અને સંચાલકીય નફો 5.0 અબજ યુરો સાથે મોબાઈલ ઉપકરણ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે સંકળાયેલી છે અને ઈન્ટરનેટ તેમજ કમ્યૂનિકેશન ઉદ્યોગમાં જોડાઇ રહી છે.[8][9] નોકિયા વિશ્વની સૌથી મોટી [[મોબાઇલ ફોન|મોબાઈલ ફોન]] બનાવતી કંપની છે. નોકિયાનો વિશ્વમાં મોબાઈલ (Handset)ના [[માર્કેટ હિસ્સો|બજારમાં હિસ્સો]] 2009ના બીજા ત્રિમાસિક ગાળા સુધી 38 ટકા હતો જે 2008ના બીજા ત્રિમાસિક ગાળા દરમિયાન 40 ટકા હતો. જો કે 2009ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળા દરમિયાન તેનો બજાર હિસ્સો 37 ટકા હતો.<ref name="Quarter"/> નોકિયા બધા જ પ્રકારના બજાર અને પ્રોટોકોલ માટે મોબાઈલ ફોન બનાવે છે. જેમાં જીએસએમ (GSM), સીડીએમએ (CDMA), અને ડબલ્યુ-સીડીએમએ (W-‌CDMA) (યુએમટીએસ (UMTS))નો સમાવેશ થાય છે. નોકિયા ઈન્ટરનેટ સેવા પણ આપે છે જેના દ્વારા લોકો સંગીત, નક્શાઓ, મીડિયા, મેસેજિંગ અને રમતોનો આનંદ માણી શકે છે. નોકિયાની પેટાકંપની [[નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ]] [[ટેલિકમ્યૂનિકેશન નેટવર્ક]]ના સાધનો અને સોલ્યુસન્સ બનાવે છે.ઉપરાંત સેવા પણ પ્રદાન કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokiasiemensnetworks.com/global/AboutUs/Company/?languagecode=en|title=Company|publisher=Nokia Siemens Networks|access-date=2009-07-14|archive-date=2009-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090604170943/http://www.nokiasiemensnetworks.com/global/AboutUs/Company/?languagecode=en|url-status=dead}}</ref>આ ઉપરાંત તેની સંપૂર્ણ માલિકીની કંપની [[નવટેક|નેવટેક]] દ્વારા ડિજિટલ નકશાની માહિતી પૂરી પાડે છે.<ref name="Navteq">{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1157198|title=Nokia to acquire NAVTEQ|date=2007-10-01|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22}}</ref> નોકિયા [[સંશોધન અને વિકાસ|સંશોધન અને વિકાસ (આર એન ડી)]], [[નિર્માણ|ઉત્પાદન]] અને [[વેચાણ]] માટે ઘણા દેશોમાં સ્થાન ધરાવે છે.ડિસેમ્બર 2008ના અંતે નોકિયાના 16 દેશોમાં સંશોધન અને વિકાસ ક્ષેત્રે હાજરી ધરાવતી હતી અને અને તેમાં 39,350 કર્મચારીઓને રોજગારી આપતી હતી જે કંપનીના કુલ [[કર્મચારીઓની સંખ્યા|કર્મચારી]]ની સંખ્યાના 31 ટકા જેટલા છે.<ref name="Annual"/> 1986માં સ્થપાયેલું નોકિયા રિસર્ચ સેન્ટર નોકીયાનું ઔદ્યોગિક સંશોધન એકમ છે. આ સેન્ટરમાં 500 જેટલા સંશોધકો, એન્જિનિયરો અને વૈજ્ઞાનિકો કામ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/Press/twwln/press_kit/Nokia_Research_Center_Press_Backgrounder_October_2007.pdf|title=Nokia Research Center|month=October|year=2007|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528004605/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/Press/twwln/press_kit/Nokia_Research_Center_Press_Backgrounder_October_2007.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://research.nokia.com/aboutus/index.html|title=About NRC – Nokia Research Center|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-17|archive-date=2009-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090123224653/http://research.nokia.com/aboutus/index.html|url-status=dead}}</ref> આ ઉપરાંત નોકિયા સાત દેશો : ફિનલેન્ડ, ચીન, ભારત, કેન્યા, સ્વિત્ઝલેન્ડ, અને યુનાઈટેડ કિંગ્ડમ તેમજ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થાનો ધરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://research.nokia.com/locations/index.html|title=NRC Locations – Nokia Research Center|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-17|archive-date=2009-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212091502/http://research.nokia.com/locations/index.html|url-status=dead}}</ref> સંશોધન કેન્દ્ર ઉપરાંત, નોકિયાએ 2001માં બ્રાઝિલમાં રીસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઈન્સ્ટીટ્યુટ [[Instituto Nokia de Tecnologia|આઈએનડીટી (INdT)]] – નોકિયા ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજીની સ્થાપના કરી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.indt.org.br/institutional/index.php|title=INdT – Instituto Nokia de Tecnologia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-17|archive-date=2009-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20090331172908/http://indt.org.br/institutional/index.php|url-status=dead}}</ref>નોકિયા 15 જેટલી નિર્માણ(ઉત્પાદન) સગવડ ધરાવે છે. જેમા ફિનલેન્ડમાં <ref name="FAQ">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/faq|title=Nokia – FAQ|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-16|archive-date=2009-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20090208110105/http://www.nokia.com/about-nokia/company/faq|url-status=dead}}</ref> [[એસ્પૂ]], [[ઓલુ]] અને [[સાલો, ફિનલેન્ડ|સાલો]], જ્યારે બ્રાઝિલમાં [[માનુસ|મનૌસ]],ચીનમાં [[બીજિંગ]], [[ડોંગગુઆન|ડોનગુઆન]] [[સુઝહુઅ|સુઝહાઉ]], ઈંગ્લેન્ડમાં [[ફાર્મબોરો, હેમ્પશાયર|ફર્નબોરો]], હંગેરીમાં [[કોમારોમ]], ભારતમાં [[ચેન્નાઈ]], મેક્સિકોમાં [[રેયનોસા, ટેમાઉલિપાસ|રેનોસા]], રોમાનિયામાં [[જૂકુ|જુકુ]], અને દક્ષિણ કોરિયામાં [[મસાન]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/A4149133|title=Production units|month=June|year=2008|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513164549/http://www.nokia.com/A4149133|url-status=dead}}</ref><ref name="Romania">{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1114420|title=Nokia to set up a new mobile device factory in Romania|date=2007-03-26|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14}}</ref> નોકિયાનો ડિઝાઈન વિભાગ ફિલલેન્ડના [[સાલો, ફિનલેન્ડ|સાલો]] ખાતે આવેલો છે. નોકિયા એક [[પબ્લિક લિમિટેડ કંપની]] છે જે [[હેલસિંકિં સ્ટોક એક્સચેન્જ|હેલસિંકિ]], [[ફ્રેન્કફર્ટ સ્ટોક એક્સચેન્જ|ફ્રેન્કફર્ટ]], અને [[ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સચેન્જ|ન્યૂયોર્ક]] સ્ટોક એક્સચેન્જમાં નોંધાયેલી છે.<ref name="FAQ"/>નોકિયા [[ફિનલેન્ડનું અર્થતંત્ર|ફિનલેન્ડના અર્થતંત્ર]]માં મહત્વનો ભાગ ધરાવે છે. તે અન્ય [[ફિનિશ કંપનીઓની યાદી|ફિનિશ કંપનીઓ]] કરતા ઘણી મોટી છે. 2007ના રીપોર્ટ મુજબ હેલસિંકિ સ્ટોક એક્સચેન્જ(ઓએમએક્સ હેલસિંકિ)માં નોંધાયેલી કંપનીઓના [[બજાર મુડીકરણ|બજાર મુડીકરણ(માર્કેટ કેપિટલાઈઝેશન]]માં નોકિયાનો હિસ્સો 33 ટકા જેટલો છે, જે કોઈ પણ [[વિકસિત દેશો|ઔધોગિક દેશ]] માટે અલગ પ્રકારની સ્થિતિ દર્શાવે છે.<ref>{{cite news|url=http://www.taloussanomat.fi/porssi-ja-raha/2007/07/24/Ulkomaalaiset+valtaavat+p%F6rssiyhti%F6it%E4/200717658/103|title=Ulkomaalaiset valtaavat pörssiyhtiöitä|last=Kapanen|first=Ari|date=2007-07-24|work=Taloussanomat|language=Finnish|access-date=2008-05-14}}</ref> ફિનલેન્ડમાં નોકિયા એક મહત્વની નોકરીદાતા કંપની છે. નોકિયાની સાથે [[વેપાર ભાગીદારો|ભાગીદારી]] તેમજ [[પેટાકોન્ટ્રાક્ટર|પેટાકોન્ટ્રાક્ટ]] કરીને કેટલીય કંપનીઓ પોતાનું કામ ચલાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.etla.fi/files/940_FES_01_1_nokia.pdf|title=The role of Nokia in the Finnish Economy|last=Ali-Yrkkö|first=Jyrki|year=2001|format=PDF|publisher=ETLA (The Research Institute of the Finnish Economy)|access-date=2009-03-21|archive-date=2009-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326131712/http://www.etla.fi/files/940_FES_01_1_nokia.pdf|url-status=dead}}</ref> નોકિયાએ 1999માં ફિનલેન્ડના [[કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન|જીડીપી(GDP)]]માં 1.5 ટકાનો વધારો કર્યો હતો. 2004માં નોકિયાનો ફિનલેન્ડના જીડીપીમાં 3.5 ટકા હિસ્સો હતો, અને 2003માં ફિનલેન્ડની કુલ નિકાસમાં કંપનીનો હિસ્સો 25 ટકા જેટલો માતબર હતો.<ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/money/industries/technology/maney/2004-06-30-maney_x.htm|title=Unlike some celebrity marriages, Nokia-Finland union won't end soon|last=Maney|first=Kevin|date=2004-06-30|work=USA TODAY|access-date=2009-03-21}}</ref> [[ફિન્સ]] નોકિયાને શ્રેષ્ઠ બ્રાન્ડ અને શ્રેષ્ઠ નોકરીદાતા કંપની માને છે.નોકિયા [[બ્રાન્ડ]]ની કિંમત 35.9 અબજ અમેરિકન ડોલર થાય છે. નોકિયા સૌથી વધુ કિંમતી બ્રાન્ડ અંગેના /''[[બીઝનેશ વીક|બિઝનેસવીક]]'' ના [[ઈન્ટરબ્રાન્ડ|ઈન્ટ્રાબ્રાન્ડ]] બેસ્ટ ગ્લોબલ બ્રાન્ડ લીસ્ટ 2008માં (પહેલી નોન-અમેરિકન કંપની). સ્થાન મેળવું છે. તેનો ક્રમ આ યાદીમાં પાંચમો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.interbrand.com/images/BGB_reports/BGB_2008_US_Format.pdf|title=Best Global Brands 2008|date=2008-09-18|format=PDF|work=Interbrand|access-date=2008-09-24|archive-date=2008-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010023119/http://www.interbrand.com/images/BGB_reports/BGB_2008_US_Format.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bwnt.businessweek.com/interactive_reports/global_brand_2008/?chan=magazine+channel_special+report|title=Best Global Brands 2008|date=2008-09-18|work=Interbrand|publisher=BusinessWeek|access-date=2008-09-24|archive-date=2008-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080922010735/http://bwnt.businessweek.com/interactive_reports/global_brand_2008/?chan=magazine+channel_special+report|url-status=dead}}</ref> (2007 મુજબ) તે એશિયા અને (2008 મુજબ) યુરોપમાં પ્રથમ નંબરની બ્રાન્ડ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.eurobrand.cc/images/stories/eurobrand2008/BRAND-RANKING-Single-Brands.pdf|format=PDF|title=Eurobrand 2008|date=2008-09-17|work=European Brand Institute|access-date=2008-09-24}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જ્યારે [[ફોર્ચ્યુન (મેગેઝિન)|ફોર્ચ્યૂન]]ની વિશ્વની સૌથી વધુ પ્રશંશાપાત્ર કંપનીઓના લીસ્ટમાં તેનો 42મો નંબર આવે છે. (નેટવર્ક કમ્યૂનિકેશનમાં ત્રીજો, અને સાતમી નોન-અમેરિકન કંપની),<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/mostadmired/2009/index.html|title=World's Most Admired Companies 2009 – Top 50|date=2009-03-06|publisher=Fortune|access-date=2009-03-06|archive-date=2009-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090306121427/http://money.cnn.com/magazines/fortune/mostadmired/2009/index.html|url-status=dead}}</ref> તેમજ [[આવક]] મુજબ 2009ના [[ફોરચ્યુન ગ્લોબલ 500|ફોર્ચ્યૂન ગ્લોબલ 500]] લીસ્ટમાં તેનો નંબર વિશ્વની 85માં નંબરની સૌથી મોટી કંપની છે જે ગત વર્ષે 88મો ક્રમાંક હતો.<ref>{{cite web|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/full_list/|title=''Fortune Global 500'' 2009|date=2009-07-14|publisher=Fortune|access-date=2009-07-14|archive-date=2021-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503170536/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/full_list/|url-status=dead}}</ref> [[એએમઆર રીસર્ચ]] દ્વારા, 2009 મુજબ નોકિયાને વિશ્વમાં [[પૂરવઠા લાઈન|પૂરવઠા લાઈન(સપ્લાય ચેન)]]માં છઠ્ઠો નંબર આપવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.amrresearch.com/supplychaintop25/|title=Supply Chain Top 25|date=2009-05-28|work=AMR Research|access-date=2009-06-14|archive-date=2009-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090529072906/http://www.amrresearch.com/supplychaintop25/|url-status=dead}}</ref> == ઇતિહાસ == {{double image|left|Fredrik Idestam.png|100|Leo Mechelin (cropped).png|107|[[Fredrik Idestam]], founder of Nokia.|[[Leo Mechelin]]}} [[ચિત્ર:Nokia HQ.jpg|thumb|275px|ધ નોકિયા હાઉસ, નોકિયાની કેઈલાનિએમિસ એસ્પૂ ખાતે આવેલું નોકિયાનું મુખ્ય મથક, આ મકાનનું બાંધકામ 1995થી 1997 વચ્ચે થયું હતું. આ જગ્યાએ 1000થી વધુ કર્મચારીઓ કામ કરે છે.[53]]] === પૂર્વ-ટેલિકમ્યૂનિકેશન યૂગ === નોકિયાની પૂરોગામી કંપનીઓ નોકિયા કંપની (નોકિયા એક્ટીબોલાગ), [[નોકિયા ફૂટવેર|ફિનિશ રબર વર્કસ લી.]] (સુમેન ગુમ્મિટેહદાસ ઓવાય ) અને [[કાપેલિટેહ્ડાસ|ફિનિશ કેબલ વર્ક્સ લિમિટેડ]] (સુમેન કાપેલીટેહ્ડસ ઓવાય.) હતી.<ref name="First century">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century|title=Nokia – Nokia's first century – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-16|archive-date=2009-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090223180120/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century|url-status=dead}}</ref> નોકિયાનો ઇતિહાસ 1865માં શરૂ થાય છે જ્યારે ખાણ એન્જિનિયર [[ફ્રેડરીક ઈડસ્ટેમ|ફ્રેડરિક ઈડેસ્ટામ]]એ [[પેપરની મિલ|ગ્રાઉન્ડવૂડ પલ્પ મીલ]]ની દક્ષિણ-પશ્ચિમ ફિનલેન્ડના [[ટેમ્પેરે]] ખાતે આવેલા [[ટેમેરકોસ્કી|ટેમ્મેરકોસ્કિ]]માં [[પલ્પ અને પેપર ઉદ્યોગ|પેપરના ઉત્પાદન]] માટે શરૂઆત કરી હતી.<ref name="The birth of Nokia">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century/the-birth-of-nokia|title=Nokia – The birth of Nokia – Nokia's first century – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-16|archive-date=2009-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20090217164929/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century/the-birth-of-nokia|url-status=dead}}</ref> 1868માં ઈડેસ્ટામે ટેમ્પેરેના 15 કિમી પશ્ચિમમાં નોકિયાનવિત્રા નદી કિનારે આવેલા [[નોકિયા, ફિનલેન્ડ|નોકિયા]] ખાતે [[હાઈડ્રોપાવર|જળશક્તિ (હાઈડ્રોપાવર)]]નું વિપૂલ પ્રમાણમાં ઉત્પાદન થઈ શકે તેમ હોવાથી બીજી મીલ શરૂ કરી.<ref name="Idestam">{{cite web|url=http://www.kansallisbiografia.fi/english/?id=4296|title=Idestam, Fredrik (1838-1916)|last=Helen|first=Tapio|publisher=Biographical Centre of the Finnish Literature Society|access-date=2009-03-22}}</ref> 1871માં ઈડેસ્ટામે તેના નજીકના મિત્ર અને મુત્સદ્દી એવા [[લીઓ મેકલિન]]ની મદદ લઈને તેની કંપનીનું નવું નામ આપ્યું તેમજ તેને શેર કપંની બનાવી. જેથી નોકિયા કંપનીની સ્થાપના થઈ. આ નામ હજૂ પણ જાણીતું છે.<ref name="Idestam"/> નજીકમાંથી પસાર થઈ રહેલી નદીને કારણે નોકિયા શહેરને નોકિયા નામ મળ્યું છે. નદીનું નામ નોકિયાનવિત્રા પણ એક પ્રાચીન ફિનિશ શબ્દ જેનો મતલબ નાનું, ઘેરી રૂવાંટી ધરાવતા પ્રાણી કે જે નદી કિનારે રહેતું હતું તેના નામ પરથી આવ્યું છે.આધૂનિક સમયમાં [[ફિનિશ ભાષા|ફિનિશ]]માં, ''નોકિ'' નો મતલબ [[સૂટ|મેશ]] અને ''નોકિયા'' તેનું [[ફિનિશ વ્યાકરણ # બહૂવચન|અપભ્રંશ બહૂવચન]] છે. જો કે આ જ શબ્દ વિશ્વમાં પ્રચલિત છે.જૂનો શબ્દ ''નોઈસ'' ([[બહૂવચન]] ''નોકિયા'' ) અથવા ''નોકિયા (nokinäätä) '' ("સૂટ માર્ટેન"), મતલબ થાય છે [[સેબલ|સેબલ(એક રુવાંટી ધરાવતું પ્રાણી)]].<ref>{{cite web|url=http://www.students.tut.fi/~nipo/soopeli.html|title=Kuuluiko soopeli Suomen eläimistöön|language=Finnish|access-date=2009-03-16|archive-date=2007-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070219054952/http://www.students.tut.fi/~nipo/soopeli.html|url-status=dead}}</ref> ફિનલેન્ડમાં શિકારને કારણે નાશપ્રાય સ્થિતિમાં આવેલા ગયેલા આ પ્રાણીને કારણે અત્યારે આ વિસ્તારની આજૂબાજૂમાં મળતા કોઈપણ ઘેરા-રુવાંટી ધરાવતા પ્રાણી માટે ''[[માર્ટેન|માર્ટેસ]] '' , જેમ કે [[યુરોપીયન પાઈન માર્ટેન|પાઈન માર્ટેન]] નામ વપરાય છે.<ref>{{cite web|url=http://nds2.ir.nokia.com/EUROPE_NOKIA_COM_3/r2/aboutnokia/downloads/brochures/pdf/nokia_manor/NOKIA_MANOR.pdf|title=Nokia Manor's Seven Centuries|format=PDF|last=Ruonala|first=Katri-Mari|coauthors=Husa, Risto; Timgren, Karri|year=2000|work=Layout: Boström, Louise; Photos: Nokia’s photo archives, National Board of Antiquities, Ove Tammela|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-16|archive-date=2009-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090318073203/http://nds2.ir.nokia.com/EUROPE_NOKIA_COM_3/r2/aboutnokia/downloads/brochures/pdf/nokia_manor/NOKIA_MANOR.pdf|url-status=dead}}</ref> [[19મી સદી]]ના અંત ભાગમાં મેકલિન [[વીજળી|ઈલેક્ટ્રીસીટી]] ઉદ્યોગ વિકસાવા માંગતો હતો પણ તેને ઈન્ડેસ્ટામના વિરોધનો સામનો કરવો પડે તેમ હતો. જો કે 1896માં ઈન્ડેસ્ટામે કંપનીના સંચાલનમાંથી નિવૃતિ લેતા મેકલિન કંપનીનો ચેરમેન બન્યો (1898થી 1914 સુધી) અને કંપનીના શેરધારકોને પોતાની યોજના સમજાવી જેને કારણે તેની ભાવિ યોજનાઓનો ચિતાર મળ્યો<ref name="Idestam"/> 1902માં નોકિયાએ [[વીજ ઉત્પાદન|વીજળી ઉત્પાદન]]નું કામ શરૂ કર્યું.<ref name="The birth of Nokia"/> ==== ઔધોગિક ગઠબંધન ==== 1898માં એડ્યુર્ડ પોલોને [[નોકિયા ફૂટવેર|ફિનિશ રબર વર્કસ]]ની સ્થાપના કરી જે [[ગ્લોશીસ|રબરના પગરખાં]] અને રબરની અન્ય બનાવટોનું ઉત્પાદન કરતી હતી. જે બાદમાં નોકિયાનો રબર બિઝનેસ બન્યો <ref name="First century"/> [[20મી સદી|20મી સદીની શરૂઆત]]માં, ફિનિશ રબર વર્કસની ફેક્ટરીઓ નોકિયા શહેરની નજીક સ્થાપવામાં આવે અને નોકિયાનો તેઓ પોતાની વસ્તૂ માટે બ્રાન્ડ તરીકે ઉપયોગ કરતા હતા.<ref name="Nokian Footwear">{{cite web|url=http://www.nokianfootwear.fi/eng/our_story/|title=Nokian Footwear: History|publisher=Nokian Footwear|access-date=2009-03-21}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1912માં, એરવિડ વિકસ્ટ્રોમે [[કાપેલિટેહ્ડાસ|ફિનિશ કેબલ વર્કસ]]ની સ્થાપના કરી જે [[ટ્વિસ્ટેડ જોડી # અનશિલ્ડેડ ટ્વિસ્ટેટ જોડી (UTP)|ટેલિફોન]], [[ટેલીગ્રાફી|ટેલિગ્રાફ]] અને [[કેબલ#ઈલેક્ટ્રિકલ કેબલ્સ|ઈલેક્ટ્રીકલ કેબલ]]નું ઉત્પાદન કરતી હતી. આ કંપનીએ નોકિયાના [[કેબલ]] અને [[ઈલેક્ટ્રોનિક્સ|ઈલેક્ટ્રોનિકસ]] ઉદ્યોગનો પાયો નાંખ્યો હતો.<ref name="First century"/> [[1910નો દાયકો|1910]]ના દાયકાના અંત અને [[વિશ્વયુદ્ધ 1|પહેલા વિશ્વ યુદ્ધ]] બાદ નોકિયા કંપની [[નાદારી]]ને આરે આવી ગઈ હતી.<ref name="Kumi">{{cite book|last=Palo-oja|first=Ritva|coauthors=Willberg, Leena|title=Kumi – Kumin ja Suomen kumiteollisuuden historia|publisher=Tampere Museums|location=Tampere, Finland|year=1998|pages=43–53|isbn=9789516090651|access-date=2009-03-16|language=Finnish}}</ref> નોકિયાના [[ઈલેક્ટ્રિકલ જનરેટર|જનરેટરો]]ને વીજળીનો પૂરવઠો મળી રહે તે માટે ફિનિશ રબર વર્કસે નાદાર કંપની ખરીદી લીધી હતી.<ref name="Kumi"/> 1922માં ફિનિશ રબર વર્કસે ફિનિશ કેબલ વર્કસ કંપની ખરીદી લીધી<ref>{{cite web|url=http://www.kaapelitehdas.fi/php/image.php?id=4856|title=Finnish Cable Factory – Brief History|format=PDF|publisher=[http://www.kaapelitehdas.fi Kaapelitehdas.fi]|access-date=2009-03-16|archive-date=2007-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070705233815/http://www.kaapelitehdas.fi/php/image.php?id=4856|url-status=dead}}</ref> 1937માં ફિનલેન્ડના પ્રથમ [[1908ની ઑલ્મપિકમાં કૂસ્તી - પુરૂષ ગ્રેકો-રોમન લાઈટ હેવીવેઈટ|ઓલ્મપિક સૂવર્ણચંદ્રક વિજેતા]][[વેરનેર વેકમેન]], 16 વર્ષ સુધી તક્નીકી ડિરેક્ટર રહ્યા બાદ ફિનિશ કેબલ વર્કસના પ્રમુખ બન્યા.<ref name="Weckman">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century/verner-weckman|title=Nokia – Verner Weckman – Nokia's first century – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-20|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225074458/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century/verner-weckman|url-status=dead}}</ref> [[વિશ્વ યુદ્ધ-2|બીજા વિશ્વ યૂદ્ધ]] બાદ, ફિનિશ કેબલ વર્કસ [[યુદ્ધનું વળતર|યુદ્ધ ભરપાઈ]] બદલ [[સોવિયેત સંઘ|સોવિયેટ યુનિયન]]ને કેબલની નિકાસ કરતું હતું.આ કારણે કંપનીને ભવિષ્યમાં સારો એવો લાભ મળ્યો.<ref name="Weckman"/> 1922 સુધી ત્રણેય કંપનીઓની સંયૂક્ત માલિકી હતી જેનું વિલિનીકરણ કરીને એક નવું ઔધોગિક [[સંગઠન (કંપની)|કોન્ગલોમેરેટ(મંડળ)]], શરૂ કર્યું. જેને 1967માં નોકિયા કોર્પોરેશન નામ આપવામાં આવ્યું. જેના કારણે તે વૈશ્વક કોર્પોરેશન તરીકે ઉભરી શકવા માટે સક્ષમ બન્યું.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century/the-merger|title=Nokia – The merger – Nokia's first century – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-16|archive-date=2009-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090223193956/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century/the-merger|url-status=dead}}</ref> નવી કંપની ઘણા [[ઉદ્યોગ|ઔધોગિક]] ઉત્પાદનમાં સામેલ હતી. એક સમયે [[પેપર]], [[ઓટોમોબાઈલ|કાર]] અને [[સાયકલ]] [[ટાયર]], [[ફૂટવેર]], (જેમા [[વેલિંગ્ટન બૂટ|વિલિંગ્ટન બૂટ]]નો સમાવેશ થાય છે.), કમ્યૂનિકેશન [[કેબલ]], [[કેબલ ટેલિવિઝન|ટેલિવિઝન]] અને અન્ય [[કન્ઝ્યુમર ઈલેક્ટ્રોનિક્સ]] ઉત્પાદન, [[પર્સનલ કમ્પ્યુટર]], [[વીજ ઉત્પાદન|વીજળી ઉત્પાદન]],મશીનરી, [[રોબોટિક્સ|રોબોટીક્સ]], [[કેપેસિટર્સ|કેપેસીટર્સ]], [[લશ્કરી ટેકનોલોજી અને સાધનો|લશ્કરી કમ્યૂનિકેશન અને સાધનો]] ( [[ફિનિશ સૈન્ય]] માટે, જેમ કે [[સોનોમાલાઈટે M/90|સાનલા એમ-90 (SANLA M/90)]] સાધન અને [[એમ61(M61)|એમ-61(M61) ગેસ માસ્ક]] ), [[પ્લાસ્ટીક]], [[એલ્યુમિનિયમ|એલ્યૂમિનિયમ]] અને [[રસાયણમાં તત્વો|કેમિકલ]]નું ઉત્પાદન કરતી હતી.<ref name="Towards Telecommunications">{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Broschures/TowardsTelecomms.pdf|title=Nokia&nbsp;– Towards Telecommunications|date=August 2000|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=5 June 2008|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20090710011202/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Broschures/TowardsTelecomms.pdf|archive-date=10 July 2009}}</ref> દરેક બિઝનેસ યુનિટ માટે એક અલગ ડિરેક્ટર હતા અને તેમણે નોકિયા કોર્પોરેશનના પ્રથમ પ્રમુખ [[બીજોર્ન વેસ્ટરલુંડ|બીજોર્ન વેસ્ટરલૂંડ]]ને રીપોર્ટ કરવાનો રહેતો હતો. ફિનિશ કેબલ વર્કસના પ્રમુખ તરીકે તેઓ 1960માં કંપનીના પ્રથમ ઈલેક્ટ્રોનિક્સ વિભાગની સ્થાપના માટે જવાબદાર હતા. આ કંપનીએ જ નોકિયા ટેલિકમ્યૂનિકેશનના બીજ રોપ્યા તેમ કહી શકાય.<ref name="Cable electronics">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century/first-electronic-dept|title=Nokia – First electronic dept – Nokia's first century – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-16|archive-date=2009-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090401232550/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/nokias-first-century/first-electronic-dept|url-status=dead}}</ref> ઉત્તરોત્તર,કંપનીએ 1990માં કન્ઝ્યુમર ઈલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદનો છોડવાનો અને ઝડપથી વિક્સી રહેલા ટેલિકમ્યૂનિકેશન સેગ્મેન્ટમાં ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવાનો નિર્ણય લીધો.<ref name="Jorma Ollila">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/mobile-revolution/jorma-ollila|title=Nokia – Jorma Ollila – Mobile revolution – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-21|archive-date=2009-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090413174914/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/mobile-revolution/jorma-ollila|url-status=dead}}</ref> 1988માં ટાયરની ઉત્પાદક કંપની [[નોકિયા ટાયર|નોકિયા ટાયર્સ]] નોકિયા કોર્પોરેશનથી અલગ થઈ, <ref>{{cite web|url=http://www.nokiantyres.com/history-in-brief|title=History in brief|publisher=Nokian Tyres|access-date=2009-03-22|archive-date=2009-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090212122231/http://www.nokiantyres.com/history-in-brief|url-status=dead}}</ref> અને બે વર્ષ બાદ રબર બૂટ્સની ઉત્પાદન કંપની [[નોકિયા ફૂટવેર|નોકિયન ફૂટવેર]]ની સ્થાપના થઈ.<ref name="Nokian Footwear"/> 1990ના અંતિમ દાયકા દરમિયાન નોકિયાએ પોતાનું ધ્યાન ટેલિકમ્યૂનિકેશન બિઝનેસ સિવાયના ઉદ્યોગોમાંથી હટાવી લીધું.<ref name="Jorma Ollila"/> === ટેલિકમ્યૂનિકેશન યૂગ === હાલની નોકિયા કંપનીના મુળિયા 1960માં કેબલ વિભાગમાં [[ઈલેક્ટ્રોનિક્સ]] વિભાગની શરૂઆત સાથે સંકળાયેલા છે. 1962માં પ્રથમ ઈલેક્ટ્રોનિક સાધનનું ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું. આ સાધન [[પરમાણુ ઊર્જા|ન્યૂક્લિયર પાવર]] પ્લાન્ટમાં ઉપયોગમાં લેવાતું પલ્સ એનાલાઈઝર હતું.<ref name="Cable electronics"/>1967માં તેના જ વિભાગમાંથી એક અલગ વિભાગ ઉભો કરવામાં આવ્યો અને ટેલિકમ્યૂનિકેશન સાધનોના ઉત્પાદનની શરૂઆત થઈ. ==== નેટવર્કિંગ સાધનો ==== 1970ના દાયકામાં, નોકિયા [[ટેલિકમ્યૂનિકેશન]]ના સાધનોના ઉત્પાદનમાં વધુ ધ્યાન કેન્દ્રીય કર્યું. નોકિયાએ [[ટેલિફોન એક્સચેન્જ]] માટેની ડિજિટલ સ્વીચ [[નોકિયા ડીએક્સ 200(Nokia DX 200)|નોકિયા ડીએક્સ 200(Nokia DX&nbsp;200)]] બનાવી હતી.1982માં, ડીએક્સ 200 સ્વીચ વિશ્વની પ્રથમ [[માઈક્રોકંટ્રોલર|માઈક્રોપ્રોસેસરથી અંકૂશિત]] ટેલિફોન એક્સચેન્જ સ્વીચ બની ગઈ. આ બાદ પ્રથમ સંપૂર્ણ ડિજિટલ એક્સચેન્જને યુરોપમાં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ડીએક્સ 200 નેટવર્ક ઈક્વિપમેન્ટ ડિવિજન માટે ખૂબ મહત્વની પૂરવાર થઈ હતી. તેના મૉડયુલર અને ફ્લેક્સિબલ ડિઝાઈનને કારણે તેમાંથી વિવિધ પ્રકારની સ્વીચો બની શકતી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.helsinki.fi/u/kerola/tkhist/k2000/alustukset/puhelinkeskukset/|title=Automaattisten puhelinkeskusten historia|last=Kaituri|first=Tommi|year=2000|language=Finnish|access-date=2009-03-21}}</ref> 1984માં, [[નોર્ડિક મોબાઇલ ટેલિફોન|નોર્ડિક મોબાઈલ ટેલિફોની]] એક્સચેન્જ નેટવર્કની શરૂઆત થઈ.<ref>{{cite web|url=http://www.etla.fi/files/677_dp855.pdf|title=Overcoming a Technological Discontinuity – The Case of the Finnish Telecom Industry and the GSM|last=Palmberg|first=Christopher|coauthors=Martikainen, Olli|date=2003-05-23|format=PDF|publisher=The Research Institute of the Finnish Economy|access-date=2009-06-14|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720181427/http://www.etla.fi/files/677_dp855.pdf|url-status=dead}}</ref> 1970ના દાયકામાં, નોકિયા નેટવર્ક સાધનોનું ઉત્પાદન અલગ પાડવામાં આવ્યું. આ સાધનોનું ઉત્પાદન ''ટેલિફેનો'' , કંપની કરતી હતી. આ કંપનીની માલિકી નોકિયા અને ફિનિશ રાજ્યની સંયુક્ત હતી.1987માં, રાજ્યે તેનો હિસ્સો નોકિયાને વેંચી દિધો અને 1992માં કંપનીનું નામ બદલીને નોકિયા ટેલિકમ્યૂનિકેશન્સ રાખવામાં આવ્યું. 1970 અને 1980ના દાયકા દરમિયાન, નોકિયાએ Sanomalaitejärjestelmä (" મેસેજ ડિવાઈસ સિસ્ટમ"), બનાવી. જેનો ઉપયોગ [[ફિનિશ સૈન્ય|ફિનલેન્ડના સૈન્ય]]માં કરવામાં આવતો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.mil.fi/maavoimat/kalustoesittely/index.dsp?level=81|title=Puolustusvoimat: Kalustoesittely – Sanomalaitejärjestelmä|date=2005-06-15|publisher=The Finnish Defence Forces|language=Finnish|access-date=2008-05-14|archive-date=2010-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100104094349/http://www.mil.fi/maavoimat/kalustoesittely/index.dsp?level=81|url-status=dead}}</ref> હાલમાં સૈન્ય દ્વારા જે મુખ્ય યુનિટ વાપરવામાં આવે છે તે છે [[સોનોમાલાઈટે M/90|સાનોમાલાઈટે એમ-90 (Sanomalaite M/90)]] (SANLA M/90).<ref>{{cite web|url=http://www.mil.fi/maavoimat/kalustoesittely/00030_en.dsp|title=The Finnish Defence Forces: Presentation of equipment: Message device|publisher=The Finnish Defence Forces|access-date=2009-06-14|archive-date=2008-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019042239/http://www.mil.fi./maavoimat/kalustoesittely/00030_en.dsp|url-status=dead}}</ref> ==== પ્રથમ મોબાઈલ ફોન ==== હાલની સેલ્યુલર મોબાઈલ ટેલિફોન સિસ્ટમ પહેલાની પદ્ધતિ "ઓજી" [[મોબાઈલ રેડિયો ટેલિફોન|મોબાઈલ રેડિયો ટેલિફોની]] હતી.નોકિયા 1960ના દાયકાથી કેટલાક વ્યવસાયિક અને કેટલાક લશ્કરી મોબાઈલ રેડિયો કેમ્યુનિકેશનના ડિવાઈસ બનાવતી હતી. તેમ છતાં, નોકિયા એક કંપની બની તે પહેલા આ સાધનોનું ઉત્પાદન કરતી કંપનીને વેંચી દેવામાં આવી હતી. 1964થી, નોકિયાએ સલોરા ઓવાય(Oy)ની સાથે [[વેરી હાઈ ફ્રિકવન્સી|વીએચએફ(VHF)]] રેડિયો પણ વિકસાવ્યો હતો.1966માં, નોકિયા અને સલોરાએ કારમાં મોબાઈલ રેડિયો ટેલિફોની સિસ્ટમ [[ઓટોરાડિયોફુએલિન|એઆરપી(ARP)]] સ્ટાન્ડર્ડ બનાવવાનું શરૂ કર્યું.(જેને અંગ્રેજીમાં ''કાર રેડિયો ફોન'' કહેવાય છે.), આ સિસ્ટમનો પ્રથમ વખત ફિનલેન્ડમાં જાહેર મોબાઈલ ફોન નેટવર્ક તરીકે ઉપયોગ શરૂ કરવામાં આવ્યો.1971માં તે ઓનલાઈન થયું અને 1978માં 100 ટકા કવરેજનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.it.lut.fi/kurssit/06-07/Ti5312600/luentokalvot/luento07-08.pdf|title=Siirtyvä tietoliikenne, luennot 7-8: Matkapuhelinverkot|last=Juutilainen|first=Matti|format=PDF|publisher=Lappeenranta University of Technology|language=Finnish|access-date=2009-03-22|archive-date=2009-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326131656/http://www.it.lut.fi/kurssit/06-07/Ti5312600/luentokalvot/luento07-08.pdf|url-status=dead}}</ref> 1979માં નોકિયા અને સલોરાનું વિલિનિકરણ થતા મોબીરા ઓવાય નામની કંપની ઉભી થઈ. મોબીરાએ [[નોર્ડિક મોબાઇલ ટેલિફોન|એનએમટી (NMT)]] (નોર્ડિક મોબાઈલ ટેલિફોની) માટે નેટવર્ક સ્ટાન્ડ વિકસાવવાનું શરૂઆત કરી. જેને કારણે [[1જી|પ્રથમ યુગ]]ની [[સેલ્યુલર|સેલ્યુલર ફોન]] સેવાની 1981માં શરૂઆત થઈ.<ref name="Mobile era">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/the-move-to-mobile/mobile-era-begins|title=Nokia – Mobile era begins – The move to mobile – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-20|archive-date=2009-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031727/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/the-move-to-mobile/mobile-era-begins|url-status=dead}}</ref>1982માં, મોબીરાએ તેનો પ્રથમ [[કાર ફોન]], એનએમટી-450 નેટવર્ક માટે મોબીરા સેનેટર બનાવ્યો.<ref name="Mobile era"/> [[ચિત્ર:Nokia 150 and nokia 1100.jpg|thumb|150px|ધ મોબીરા સીટીમેન 150, નોકિયાનો NMT-900 મોબાઈલ ફોન 1989થી (left), 2003ના નોકિયાના 1100 સાથે સરખામણી.[105] મોબીરા સીટીમેન લાઈનને 1987માં લોંચ કરવામાં આવી.[106]]] 1984માં નોકિયાએ સલોરા ઓવાયને ખરીદી લીધી હવે સલોરાનો 100 ટકા હિસ્સો નોકિયા પાસે હતો જેથી કંપનીએ તેની ટેલિકમ્યૂનિકેશન્સ બ્રાન્ચનું નામ બદલીને નોકિયા-મોબીરા ઓવાય કર્યું. 1984માં મોબીરા ટોકમેન લોંન્ચ કરવામાં આવ્યો, આ ફોન વિશ્વનો પ્રથમ ગમે ત્યાં ફરી શકતો ફોન હતો.1987માં, નોકિયાએ વિશ્વનો પ્રથમ હાથમાં રાખી શકાય તેવો ફોન, એનએમટી-900 નેટવર્ક્સ ( જે એનએમટી-450 કરતા વધુ સારા સિંગ્નલ ઓફર કરતું હતું.જો કે તે ટૂંકા હતા) માટે મોબીરા સીટીમેન 900 બનાવ્યો.. 1982ના મોબીલાર સેનેટરનું વજન{{convert|9.8|kg|abbr=on}}જે ટોક્મેનના વજન કરતા ઓછુ હતું {{convert|5|kg|abbr=on}}, તો મોબીરા સીટીમેનનું બેટરી સાથે વજન ઓછુ હતું જેની {{convert|800|g|abbr=on}} કિંમત 24,000 [[ફિનિશ મેક્કા|ફિનિશ માર્ક્સ]] ( અંદાજિત 4,560 યુરો).<ref name="Mobira Cityman">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/the-move-to-mobile/mobira-cityman|title=Nokia – Mobira Cityman – The move to mobile – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2009-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226031732/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/the-move-to-mobile/mobira-cityman|url-status=dead}}</ref> હતી આ ફોનની કિંમત ઉંચી હોવા છતાં, આ પ્રથમ ફોનની સારી એવી ડિમાન્ડ નીકળી હતી.પહેલા મોબાઈલ ફોન "[[યુપ્પી|યુપ્પી(yuppie)]]" સાધન હતું અને તે મોટાભાગે [[મોભાનું પ્રતિક|મોભો]] દર્શાવતું હતું.<ref name="Towards Telecommunications"/> 1987માં નોકિયાના મોબાઈલ ફોનને વધુ મોટી પ્રસિદ્ધ મળી જ્યારે [[સોવિયેત સંઘ|સોવિયેટ]] નેતા [[મિખાઈલ ગર્બાચોવ]] તેમના [[મોસ્કો]] સ્થિત સંચાર પ્રધાનને મોબીરા સીટીમેન દ્વારા [[હેલસિંકિં|હેલસિંકિ]]થી ફોન કરતા દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.આને કારણે ફોનને હુલામણું નામ મળ્યું "ગોરબા".<ref name="Mobira Cityman"/> 1988માં, જોર્મા નીમિનેને મોબાઈલ ફોન યુનિટના [[ચિફ એક્ઝિક્યુટવ ઓફિસર, મુખ્ય કારોબારી અધિકારી|સીઈઓ(CEO)]] પદેથી રાજીનામું આપ્યું હતું. તેમની સાથે અન્ય બે અધિકારીઓએ પણ રાજીનામું આપ્યું હતું. ત્યાર બાદ તેમણે એક નોંધપાત્ર મોબાઈલ ફોન કંપની, બેનેફોન ઓવાય(Benefon Oy) શરૂ કરી. (ત્યાર બાદ તેનું નામ [[જીયોસેન્ટ્રીક]] કરવામાં આવ્યું.)<ref>{{cite news|url=http://www.talouselama.fi/sijoittaminen/article165594.ece|title=Tähdet syöksyvät, Benefon|last=Karttunen|first=Anu|date=2003-05-02|work=Talouselämä|publisher=Talentum Oyj|language=Finnish|access-date=2009-07-28|archive-date=2011-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930231956/http://www.talouselama.fi/sijoittaminen/article165594.ece|url-status=dead}}</ref> એક વર્ષ બાદ નોકિયા-મોબીરા ઓવાય નોકિયા મોબાઈલ ફોન્સ બની. ==== જીએસએમ (GSM)ક્ષેત્રે પ્રવેશ ==== નોકિયા [[જીએસએમ(GSM)|જીએસએમ (GSM)]] (ગ્લોબલ સિસ્ટમ ફોર મોબાઈલ કમ્યૂનિકેશન) નેટવર્ક્સ ની એક મહત્વની શોધક કંપની હતી.<ref>{{cite press release|url=http://press.nokia.com/PR/199710/776687_5.html|title=Nokia´s Pioneering GSM Research and Development to be Awarded by Eduard Rhein Foundation|date=1997-10-17|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22|archivedate=2009-03-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090327145646/http://press.nokia.com/PR/199710/776687_5.html}}</ref> જે મોબાઈલ ટેલિફોન ટેક્નોલોજીનો [[2જી|બીજો યૂગ]] કહી શકાય. આ નેટવર્ક્સ દ્વારા અવાજની સાથે સાથે ડેટા પણ લઈ જઈ શકાતો હતો.વિશ્વની પ્રથમ મોબાઈલ ટેલિફોન નેટવર્ક્સ [[નોર્ડિક મોબાઇલ ટેલિફોન|એનએમટી (NMT)]] (નોર્ડિક મોબાઈલ ટેલિફોની), જેને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય [[રોમિંગ]] શક્ય બનતું હતું તેણે નોકિયા માટે જીએસએમ નેટવર્ક્સના વિકાસ માટે મહત્વનું અનુભવ પૂરો પાડ્યો હતો. 1987માં જીએસએમને ડિજિટલ ટેલિફોન ટેક્નોલોજી માટે નવું યુરોપીયન સ્ટાન્ડર્ડ બનાવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite press release|url=http://gsmworld.com/newsroom/press-releases/2070.htm|title=Global Mobile Communication is 20 years old|date=2007-09-06|publisher=GSM Association|access-date=2009-03-23}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.zdnet.co.uk/leader/0,1000002982,39289154,00.htm|title=Happy 20th birthday, GSM|date=2007-09-07|work=ZDNet.co.uk|publisher=CBS Interactive|access-date=2009-03-23|archive-date=2008-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20081020002543/http://news.zdnet.co.uk/leader/0,1000002982,39289154,00.htm|url-status=dead}}</ref> 1989માં નોકિયાએ તેનું પ્રથણ જીએસએમ નેટવર્ક ફિનિશ ઓપરેટર [[રેડિઓલિન્જા|રેડિયોલીન્જા]]ને પૂરૂં પાડ્યું.<ref name="GSM">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/the-move-to-mobile/first-gsm-call|title=Nokia – First GSM call – The move to mobile – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-20|archive-date=2009-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090330113453/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/the-move-to-mobile/first-gsm-call|url-status=dead}}</ref> વિશ્વનો પ્રથમ વ્યવસાયિક જીએસએમ ફોન 1 જૂલાઈ, 1991ના રોજ [[*હેલ્સિંકી.|હેલસિંકિં]], ફિનલેન્ડથી નોકિયાએ પૂરા પાડેલા નેટવર્ક દ્વારા તે વખતના [[ફિનલેન્ડના વડાપ્રધાન]] [[હેરી હોલકેની|હારી હોલકેરી]]એ, નોકિયા જીએસએમ ફોનનો ઉપયોગ કરીને કર્યો હતો.<ref name="GSM"/> 1992માં, પ્રથમ જીએસએમ ફોન [[નોકિયા 1011]], લોન્ચ કરવામાં આવ્યો.<ref name="GSM"/><ref name="Nokia 1011">{{cite web|url=http://www.reghardware.co.uk/2007/11/09/ft_nokia_1011/|title=15 years ago: the first mass-produced GSM phone|last=Smith|first=Tony|date=2007-11-09|work=Register Hardware|publisher=Situation Publishing Ltd|access-date=2009-03-23|archive-date=2012-09-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6AukDgYnr?url=http://www.reghardware.com/2007/11/09/ft_nokia_1011/|url-status=dead}}</ref> મોબાઈલ ફોનનો નંબર જે તારીખે ફોન લોન્ચ થયો હોય તે દર્શાવતો હતો. એટલે કે 10 નવેમ્બર.<ref name="Nokia 1011"/> જો કે નોકિયા 1011માં નોકિયાની પ્રખ્યાત [[નોકિયા ટ્યુન]]નો સમાવેશ થતો ન હતો.આ ટ્યુનને રિંગટોન તરીકે 1994માં [[નોકિયા 2000 સિરિઝ#નોકિયા 2000 સિરિઝ .ઈટુ (E2.80.93) બેઝીક સિરિઝ|નોકિયા 2100 સિરિઝ]]ના ફોનમાં દાખલ કરવામાં આવી.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/mobile-revolution/nokia-tune|title=Nokia – Nokia Tune – Mobile revolution – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-23|archive-date=2009-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090401231852/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/mobile-revolution/nokia-tune|url-status=dead}}</ref> જીએસએમ દ્વારા ઉંચી અવાજની ગુણવત્તા, સરળ આંતરરાષ્ટ્રીય રોમિંગ તેમજ ટેક્સ્ટ મેસેજિંગ ([[એસએમએસ|એસએમએસ(SMS)]])ને કારણે વિશ્વભરમાં મોબાઈલ ફોનની માંગમાં ઉછાળો આવવા લાગ્યો.<ref name="GSM"/>1990ના દાયકામાં મોબાઈલ ટેલિફોનીમાં જીએસએમનો વર્ચસ્વ વધી ગયું, 2008ના મધ્ય દરમિયાન વિશ્વમાં 3 અબજ મોબાઈલ ટેલિફોન જીએસએમના છે. આ ટેકનોલોજીનો વિશ્વના 218 જેટલા દેશોમાં ફેલાયેલા 700થી વધુ મોબાઈલ [[મોબાઈલ નેટવર્ક ઓપરેટર|ઓપરેટરો]] ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.દર પંદર સેકન્ડે અથવા એક દિવસમાં 13 લાખ જીએસએમ કનેક્નનો ઉમેરો થઈ રહ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.gsmworld.com/newsroom/press-releases/2008/1108.htm|title=3 Billion GSM Connections On The Mobile Planet – Reports The GSMA|date=2008-04-16|publisher=GSM Association|access-date=2009-03-21}}</ref> ==== પર્સનલ કમ્પ્યુટર અને આઈટીના સાધનો ==== 1980ના દાયકામાં, નોકિયાનો કમ્પ્યુટર ઉત્પાદક ભાગ નોકિયા ડેટાએ [[માઈક્રોમાઈક્કો]] તરીકે ઓળખાતા [[પર્સનલ કમ્પ્યુટર|પર્સનલ કમ્પ્યુટર્સ]]ની એક શ્રેણીનું ઉત્પાદન કર્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.old-computers.com/museum/computer.asp?st=1&c=630|title=Nokia MikroMikko 1|publisher=Old-Computers.com|access-date=2008-05-14|archive-date=2010-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20100330165920/http://www.old-computers.com/museum/computer.asp?st=1&c=630|url-status=dead}}</ref>માઈક્રોમાઈક્કો દ્વારા નોકિયા ડેટા બિઝનેસ કમ્પ્યુટર માર્કેટમાં પ્રવેશ મેળવવા માંગતું હતું. માઈક્રોમાઈક્કો 1ને 29 સપ્ટેમ્બર, 1981ના રોજ રિલીઝ કરવામાં આવ્યું,<ref>{{cite web|url=http://www.fujitsuservices.fi/historia/net/1980.htm|title=Net - Fujitsun asiakaslehti, Net-lehden historia: 1980-luku|publisher=Fujitsu Services Oy, Finland|language=Finnish|access-date=2009-03-22|archive-date=2011-07-20|archive-url=https://archive.is/20110720183822/http://www.fujitsuservices.fi/historia/net/1980.htm|url-status=dead}}</ref> આ જ સમયગાળા દરમિયાન [[આઈબીએમ પર્સનલ કમ્પ્યુટર|આઈબીએમ કમ્પ્યુટર(IBM PC)]]એ પણ કમ્પ્યુટર લોંચ કર્યું હતું. જો કે નોકિયાના કમ્પ્યુટર ડિવિઝનને 1991માં બ્રિટિશ કંપની [[ઈન્ટરનેશનલ કમ્પ્યુટર લિમિટેડ|આઈસીએલ(ICL)]] (ઈન્ટરનેશનલ કમ્પ્યુટર લિમિટેડ)ને વેંચી દેવામાં આવ્યું. જે બાદમાં [[ફ્યુજીત્સુ|ફૂજિત્સુ]]નો એક ભાગ બની.<ref>{{cite web|url=http://www.fujitsu.com/fi/about/history/1991/|title=Historia: 1991–1999|publisher=Fujitsu Services Oy, Finland|language=Finnish|access-date=2009-03-22|archive-date=2008-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20081008043049/http://www.fujitsu.com/fi/about/history/1991/|url-status=dead}}</ref>માઈક્રોમાઈક્કો આઈસીએલનો ટ્રેડમાર્ક બની રહ્યું હતું ત્યાર બાદ તે ફૂજિત્સૂનો ટ્રેડમાર્ક બન્યો.ફૂજિત્સૂ દ્વારા માઈક્રોમાઈક્કોનું આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટમાં ઈર્ગોપ્રો તરીકે માર્કેટિંગ કરવામાં આવતું હતું. ફુજિત્સુએ બાદમાં તેનો પર્સનલ કમ્પ્યુટર બિઝનેસ [[ફ્યુજિત્સુ સિમેન્સ કમ્પ્યુટર્સ|ફુજિત્સુ સિમેન્સ કમ્પ્યુટર]]ને આપી દીધો હતો, આ બાદ માર્ચ 2000માં ફિનલેન્ડના [[એસ્પૂ|એસપૂ]]([[કિલો, એસ્પૂ|કિલો]] જિલ્લામાં જ્યાં 1960ના અંતિમ ભાગ સુધી કમ્પ્યુટરનું ઉત્પાદન થતું હતું.) ખાતે આવેલી એકમાત્ર ફેક્ટરીને બંધ કરી દેવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web|url=http://www.eiro.eurofound.eu.int/2000/02/feature/fi0002136f.html|title=Closure of Fujitsu Siemens plant – a repeat of Renault Vilvoorde?|last=Hietanen|first=Juha|date=2000-02-28|publisher=EIRO, European Industrial Relations Observatory on-line|access-date=2008-05-14|archive-date=2007-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070126122658/http://www.eiro.eurofound.eu.int/2000/02/feature/fi0002136f.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eurofound.europa.eu/eiro/2000/02/word/fi0002136ffi.doc|title=Fujitsu Siemens tehdas suljetaan – toistuiko Renault Vilvoord?|last=Hietanen|first=Juha|date=2000-02-28|format=DOC|publisher=EIRO, European Industrial Relations Observatory on-line|language=Finnish|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528004537/http://www.eurofound.europa.eu/eiro/2000/02/word/fi0002136ffi.doc|url-status=dead}}</ref> જેને કારણે ફિનલેન્ડમાં મોટાપ્રમાણમાં કમ્પ્યુટર ઉત્પાદનનું કામ બંધ થયું.. નોકિયા ઉંચી ગૂણવત્તા ધરાવતા [[કેથોડે રે ટ્યુબ|સીઆરટી(CRT)]] અને [[થીન ફિલ્મ ટ્રાન્ઝીસ્ટર લિક્વિડ ક્રિસ્ટલ ડિસ્પ્લે|ટીએફટી એલસીડી (TFT LCD)]] માટે પણ જાણીતી હતી. નોકિયા ડિસ્પ્લે પ્રોડ્ક્ટ્સે તેનો આ વેપાર 2000માં [[વ્યૂહસોનિક|વ્યુસોનિક]]ને વેંચી દિધો હતો.<ref>{{cite press release|url=http://press.nokia.com/PR/200001/775025_5.html|title=ViewSonic Corporation Acquires Nokia Display Products' Branded Business|date=2000-01-17|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22|archivedate=2008-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081209090630/http://press.nokia.com/PR/200001/775025_5.html}}</ref> પર્સનલ કમ્પ્યુટર અને ડિસ્પ્લેની સાથે સાથે નોકિયા [[ડીએસએલ મોડેમ|ડીએસએલ મોડેમ (DSL modem)]]અને ડિજિટલ [[સેટ ટોપ બોક્સ|સેટ-ટોપ બોક્સ]]ના ઉત્પાદનમાં પણ સંકળાયેલી હતી. નોકિયાએ મીની લેપટોપ [[નોકિયા બૂકલેટ થ્રીજી(3જી)|નોકિયા બૂકલેટ 3જી]]ની રજૂઆત સાથે ઓગસ્ટ 2009માં પીસી માર્કેટમાં ફરી પ્રવેશ કર્યો.<ref name="Booklet 3G">{{cite press release|url=http://www.nokia.com/press/press-releases/showpressrelease?newsid=1336683|title=Nokia Booklet 3G brings all day mobility to the PC world|date=2009-08-24|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-08-26}}</ref> ==== વિકાસના પડકારો ==== કંપનીના સીઈઓ [[કારી કાઈરામો]]ના કાર્યકાળ દરમિયાન એટલે કે 1980ના દાયકામાં નોકિયા હસ્તાંતરણ દ્વારા નવા નવા ક્ષેત્રોમાં પ્રવેશતી હતી.1980ના અંતિમ અને 1990ના આરંભિક કાળમાં નોકિયામાં ગંભીર આર્થિક કટોકટી ઉભી થઈ હતી.આ માટે મોટું કારણ ટેલિવિઝન ઉત્પાદન ડિવિઝન દ્વારા થતી ભારે ખોટ હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.taloussanomat.fi/arkisto/2000/09/27/kari-kairamon-nousu-ja-tuho/200026243/12|title=Kari Kairamon nousu ja tuho|last=Pietilä|first=Antti-Pekka|date=2000-09-27|work=Taloussanomat|language=Finnish|access-date=2009-03-21}}</ref> આ સમસ્યાના [[થાક (મનોવિજ્ઞાન)|થાક]]ને કારણે 1988માં કાઈરામોનું મૃત્યુ થયું હતું.કાઈરામોના મૃત્યુ બાદ [[સીમો વિરેલેહતો|સીમો વેરીલેહ્તો]] નોકિયાના ચેરમેન અને સીઈઓ બન્યા. 1990–1993માં ફિનલેન્ડ [[1990ના આરંભકાળની મંદી|ગંભીર આર્થિક મંદી]]માં અટવાયેલું હતું,<ref>{{cite web|url=http://www.cepr.org/PRESS/EP29%20finland.htm|title=Finland: How bad policies turned bad luck into a recession|publisher=Centre for Economic Policy Research|access-date=2009-04-05|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314112252/http://cepr.org/PRESS/EP29%20finland.htm|url-status=dead}}</ref> જેને કારણે તેની અસર નોકિયા પર પણ પડી હતી.વેરીલેહ્તોના સંચાલન દરમિયાન નોકિયાની સ્થિત સૂધરવા માટે ઘણા પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા.કંપનીએ આ સમય દરમિયાન તેને ટેલિકમ્યૂનિકેશન ડિવિઝનને વ્યવસ્થિત કર્યું તેમજ ટેલિવિઝન અને પીસી ડિવિઝન તરફથી ધ્યાન હટાવીને ટેલિકમ્યૂનિકેશન પર ધ્યાન આપવાનું શરૂ કર્યું.<ref>{{cite book|last=Häikiö|first=Martti|coauthors=translated by Hackston, David|title=Nokia Oyj:n historia 1–3 (A history of Nokia plc 1–3)|publisher=Edita|location=Helsinki|year=2001|isbn=951-37-3467-6|url=http://www.finlit.fi/booksfromfinland/bff/102/nokia.htm|access-date=2008-03-21|language=Finnish|archive-date=2007-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071227000924/http://www.finlit.fi/booksfromfinland/bff/102/nokia.htm|url-status=dead}}</ref> નોકિયાના ઇતિહાસમાં સૌથી મહત્વનું વ્યૂહાત્મક પરિવર્તન 1992માં કરવામાં આવ્યું. જ્યારે નવા સીઈઓ [[જોર્મા ઓલીલા|જોર્મા ઓલાઈલા]]એ માત્ર ટેલિકમ્યૂનિકેશન સેક્ટરમાં જ ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવાનું નક્કી કર્યું.<ref name="Jorma Ollila"/> જેથી કરીને 1990ના અંતિમ સમયમાં [[રબર]], [[કેબલ]] અને [[કન્ઝ્યુમર ઈલેક્ટ્રોનિક્સ]] ડિવિઝનને ધીમેધીમે નોકિયાએ વેંચી દીધા.<ref name="Jorma Ollila"/> 1991નાં અંતિમ સમયમાં નોકિયાની 33 ટકાથી વધુ આવક ફિનલેન્ડમાંથી આવતી હતી. જો કે, 1992માં લેવામાં આવેલા વ્યુહાત્મક પરિવર્તનને કારણે, નોકિયાના [[ઉત્તર અમેરિકા]], [[દક્ષિણ અમેરિકા]] અને [[એશિયા]]માં કંપનીના વેચાણમાં મોટો વધારો જોવા મળ્યો.<ref name="Largest">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/mobile-revolution/leading-the-world|title=Nokia – Leading the world – Mobile revolution – Story of Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-21|archive-date=2009-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090323031727/http://www.nokia.com/about-nokia/company/story-of-nokia/mobile-revolution/leading-the-world|url-status=dead}}</ref>નોકિયાના અનુમાન કરતા પણ વિશ્વમાં મોબાઈલ ટેલિફોનની જોરદાર લોકપ્રિયતાને કારણે, 1990ના દાયકાના મધ્યમાં [[લોજિસ્ટિક્સ]] સંકટ ઉભું થયું.<ref>{{cite news|url=http://www.businessweek.com/globalbiz/content/aug2006/gb20060803_618811.htm|title=Nokia's Magnificent Mobile-Phone Manufacturing Machine|last=Reinhardt|first=Andy|date=2006-08-03|work=BusinessWeek Online Europe|access-date=2009-03-21}}</ref> આને કારણે નોકિયાને તેના લોજિસ્ટિક્સ ઓપરેશનને ફરીથી ચકાસવાની ફરજ પડી.<ref>{{cite web|url=http://stuff.mit.edu/afs/athena/course/15/15.795/Nokia%20Supply%20Chain%20Case%20Study.pdf|title=Nokia Mobile Phones: Supply Line Management|last=Professor Voomann|first=Thomas E.|coauthors=Cordon, Carlos|year=1998|format=PDF|publisher=IMD – International Institute for Management Development|location=Lausanne, Switzerland|access-date=2009-03-21}}</ref>1998 સુધીમાં, નોકિયાનું ધ્યાન માત્ર ટેલિકમ્યૂનિકેશનમાં જ હતું, આ બાદ જીએસએમ ટેકનોલોજીમાં કરેલા મોટા રોકાણને કારણે કંપની વિશ્વની સૌથી મોટી મોબાઈલ ફોન ઉત્પાદક કંપની બની હતી.<ref name="Largest"/> 1996 અને 2001 વચ્ચે નોકિયાનું ટર્નઓવર પાંચ ગણું વધીને 6.5 અબજ યુરોથી વધીને 31 અબજ યુરો થયું હતું.<ref name="Largest"/> લોજિસ્ટિક એક નોકિયાની મહત્વની તાકાત છે, આને કારણે નોકિયા તેની હરીફ કંપનીઓ કરતા આગળ રહે છે. આ ઉપરાંત [[સ્તરનું અર્થતંત્ર|માપદંડના અર્થતંત્ર]]ને કારણે પણ તે મજબૂતાઈ મેળ છે.<ref>{{cite news|url=http://www.businessweek.com/magazine/content/07_31/b4044050.htm|title=Why Nokia Is Leaving Moto in the Dust|last=Ewing|first=Jack|date=2007-07-30|work=BusinessWeek Online|access-date=2009-03-21}}</ref><ref>{{cite web|url=http://imba.nccu.edu.tw/OIP/EXchange/Docs/F04/mis/final/group6/SCM%20in%20Nokia%20-%20Written%20report-V1.0.pdf|title=Supply Chain Management Case Nokia|last=Lin|first=Porter|coauthors=Khan, Raedeep; Piekute, Vaida; Luhtasela, Jussi; Fang, Debby|date=2005-12-01|format=PDF|publisher=IMBA, College of Commerce, National Chengchi University|access-date=2009-03-21|archive-date=2009-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090206095719/http://imba.nccu.edu.tw/OIP/EXchange/Docs/F04/mis/final/group6/SCM%20in%20Nokia%20-%20Written%20report-V1.0.pdf|url-status=dead}}</ref> === તાજેતરનો ઇતિહાસ === {{Article issues | section = y | recent = May 2008 | proseline = March 2008 }} ==== સિદ્ધીઓ અને રિલીઝ ==== [[ચિત્ર:Nokia evolucion tamaño.jpg|thumb|right|225px|નોકિયા ફોનની ઘટતું કદ]] નોકિયાએ [[હંગેરી]]ના [[કોમારોમ|કોમારોમ(Komárom)]], ખાતે 5 મે, 2000ના રોજ મોબાઈલ ફેક્ટરી શરૂ કરી.<ref>{{cite press release|url=http://press.nokia.com/PR/200005/780293_5.html|title=Hungarian and Finnish Prime Ministers Inaugurate Nokia's "Factory of the Future" in Komárom|date=2000-05-05|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22|archivedate=2007-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070922045648/http://press.nokia.com/PR/200005/780293_5.html}}</ref> માર્ચ 2007, નોકિયાએ [[રોમાનિયા]]ની [[ક્લુજ કાઉન્ટી]] કાઉન્સિલ, સાથે [[જૂકુ|જુકુ]] શહેર નજીક પ્લાન્ટ શરૂ કરવા માટે સમજૂતી પત્ર પર હસ્તાક્ષર કર્યા.<ref name="Romania"/><ref>{{cite news|url=http://www.boston.com/news/world/europe/articles/2007/03/22/nokia_to_open_cell_phone_plant_near_cluj/|title=Nokia to open cell phone plant near Cluj|date=2007-03-22|agency=Associated Press|publisher=Boston.com|access-date=2008-05-14}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hs.fi/english/article/Nokia+to+build+mobile+phone+plant+in+Romania/1135226144930|title=Nokia to build mobile phone plant in Romania|date=2007-03-27|work=Helsingin Sanomat|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080512074254/http://www.hs.fi/english/article/Nokia+to+build+mobile+phone+plant+in+Romania/1135226144930|url-status=dead}}</ref> [[જર્મની]]ના [[બોચુમ]] ખાતે આવેલી ફેક્ટરીને સસ્તા શ્રમ ધરાવતા દેશોમાં ખેસડવાના નિર્ણયએ જર્મનીમાં સારોએવો વિવાદ જગાવ્યો હતો. <ref>{{cite news|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,3076534,00.html|title=German Politicians Return Cell Phones Amid Nokia Boycott Calls|date=2008-01-18|work=[[Deutsche Welle]]|access-date=2009-03-22}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/business/0,1518,540699,00.html|title=German State Demands €60 Million from Nokia|date=2008-03-11|work=[[Der Spiegel]]|access-date=2009-03-22}}</ref> મે 2007ના રોજ નોકિયાએ જાહેરાત કરી કે 2003માં લોંચ કરવામાં આવેલા [[નોકિયા 1100]]ના <ref name="Nokia 1100"/>20 કરોડથી વધુ હેન્ડસેટનું વેચાણ થયું છે. આ હેન્ડસેટ વિશ્વનો સૌથી વધુ વેચાણ ધરાવતો મોબાઈલ ફોન તેમજ વિશ્વની સૌથી વધુ વેચાતી [[કન્ઝ્યુમર ઈલેક્ટ્રોનિક્સ|કન્ઝ્યુમર ઈલેક્ટ્રોનિક]] પ્રોડ્કટ બની છે.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/technologyNews/idUSL0262945620070503|title=Nokia's cheap phone tops electronics chart|last=Virki|first=Tarmo|date=2007-03-05|agency=Reuters|access-date=2008-05-14}}</ref> નવેમ્બર 2007ના રોજ નોકિયાએ [[નોકિયા એન82(N82)|નોકિયા એન82]] હેન્ડસેટને લોંચ કર્યો હતો. એનસિરિઝના આ મોબાઈલમાં (અત્યારે પણ એકમાત્ર એનસિરિઝ ફોન જેમાં ક્ષેનોન ફ્લેસ છે.) [[ફ્લેશટ્યુબ|ક્ષેનોન ફ્લેસ]]નો ઉપયોગ થયો હતો. ડિસેમ્બર 2007માં નોકિયા વર્લ્ડ કોન્ફોરન્સમાં, નોકિયાએ જાહેરાત કરી કે તેઓ મ્યૂઝીક પ્રોગ્રામ સાથે આવી રહ્યા છે. જેમાં નોકિયા મોબાઈલના ખરીદનાર એક વર્ષ સુધી મફત મ્યૂઝીક ડાઉનલોડ કરી શકશે.<ref name="Nokia World 2007">{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1172937|title=Nokia World 2007: Nokia outlines its vision of Internet evolution and commitment to environmental sustainability|date=2007-12-04|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14}}</ref> આ સેવા 2008ના મધ્ય દરમિયાન વ્યવસાયિક રીતે ઉપલબ્ધ બની. એપ્રિલ 2008માં, નોકિયાએ લોકોને જોડવાના નવા રસ્તા શોધવા માંડ્યા, જે મુજબ કંપની લોકોને તેમની સર્જનાત્મકતા દેખાવવાનો મોકો આપ્યો. અને નોકિયાના ફોનને એક ઉત્પાદનનું સાધન બનાવવાનું આહ્વવાન કર્યુ. કંપનીએ લોકોને ફોન દ્વારા વિડીયો, એડિટીંગ અને ફિલ્મ પ્રોડ્યુસિંગ કરવાનું જણાવ્યું. આ પ્રકારની પ્રથમ મોબાઈલ ફિલ્મના પ્રોજેક્ટનું દિગ્દર્શન [[સ્પાઈક લી]]એ કર્યું હતું. આ એક સંયુક્ત પ્રયાસ હતો જેમાં બધા જ દેશોના લોકોને ભાગ લેવાનું આમંત્રણ હતું.આ ફિલ્મનું પ્રિમિયર ઓક્ટોબર 2008ના રોજ થયું હતું.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/press/press-releases/showpressrelease?newsid=1259528|title=Nokia Productions and Spike Lee premiere the world's first social film|date=2008-10-14|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-06-12}}</ref> 2008માં, નોકિયાએ [[નોકિયા ઈ71(Nokia E71)|નોકિયા ઈ71 (NokiaE71)]] ફોન રિલીઝ કર્યો. આ ફોન લાવવાનો ઉદ્દેશ [[બ્લેકબેરી]] ફોનની સ્પર્ધા કરવાના હતો. આ ફોનમાં બ્લેકબેરની જેમ ફૂલ કીબોર્ડ હતું અને કિંમત પણ ઓછી હતી. નોકિયાએ ઓગસ્ટ 2009માં જાહેરાત કરી કે તેઓ [[માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ(windows)|વિન્ડોઝ(windows)]] આધારિત [[નેટબૂક|મીની લેપટોપ]] કહેવાતા [[નોકિયા બૂકલેટ થ્રીજી(3જી)|નોકિયા બૂકલેટ 3જી]]ને બજારમાં લોંચ કરશે.<ref name="Booklet 3G"/> 3 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ નોકિયાએ બે નવા મ્યૂઝીક અને સોશિયલ નેટવર્કિંગ ફોન એક્સ6 અને એક્સ3(X3) લોંચ કર્યા.<ref>{{cite |url=http://mobility.cbronline.com/news/nokia_launches_two_new_music_phones_030909 |title=Nokia Launched Two New Music Phones X6 & X3 |access-date=2010-02-22 |archivedate=2009-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090923121059/http://mobility.cbronline.com/news/nokia_launches_two_new_music_phones_030909 }}</ref> એક્સ6માં 32જીબી મેમરી હતી તેમજ 3.2" ફિંગર ટચ ઈન્ટરફેશ હતું જેમાં એકધારૂં 35 કલાક સુધી સંગીત વગાડવાની શક્તિ હતી.એક્સ3(X3) ફોન 40 ઓવીઆઈ સિરિઝના પ્રથમ ફોન હતા. જેમાં ઓવીઆઈની સેવાઓ સામેલ હતી.નોકિયા એક્સ3(X3)એ મ્યુઝીક મોબાઈલ ફોન હતો જે સ્ટીરિયો સ્પીકર, બિલ્ટ ઈન એફએમ રેડિયો અને 3.2 મેગાપિક્સલ કેમેરો ધરાવતો હતો. ==== પુનઃસંગઠન ==== એપ્રિલ 2009માં, નેટવર્ક્સ ઈક્વિપમેન્ટ ડિવિઝનમાં આવેલી કટોકટીને કારણે અત્યારે જે પ્રકારની [[છટણી]] કરવામાં આવે છે તે પ્રકારની કર્મચારીઓની છટણી કરાઈ અને સંગઠનનું પુનર્ગઠન કરાયું.<ref>{{cite press release|url=http://press.nokia.com/PR/200304/898905_5.html|title=Nokia Networks takes strong measures to reduce costs, improve profitability and strengthen leadership position|date=2003-04-10|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archivedate=2008-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505005636/http://press.nokia.com/PR/200304/898905_5.html}}</ref> આને કારણે ફિનલેન્ડમાં નોકિયાની છબીને નુકસાન પહોંચ્યું<ref>{{cite news|url=http://www2.hs.fi/english/archive/news.asp?id=20030411IE6|title=Nokia Networks to shed 1,800 jobs worldwide; majority of impact felt in Finland|date=2003-04-11|work=Helsingin Sanomat|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511191446/http://www2.hs.fi/english/archive/news.asp?id=20030411IE6|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.theregister.co.uk/2003/04/10/nokia_networks_axes/|title=Nokia Networks axes 1,800 staff|last=Leyden|first=John|date=2003-04-10|work=The Register|access-date=2008-05-14}}</ref> તેમજ તેની સામે કેટલાય [[કોર્ટ કેસ]] થયા તેમજ નોકિયાની ટીકા કરતો એક [[દસ્તાવેજી ચિત્ર|દસ્તાવેજી ટેલિવિઝન શો]] બનાવવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web|url=http://www.yle.fi/mot/kj050117/englishscript.htm|title=Nokia's Law (transcription)|date=2005-01-17|publisher=YLE TV1, Mot|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080430035551/http://www.yle.fi/mot/kj050117/englishscript.htm|url-status=dead}}</ref> ફેબ્રુઆરી 2006માં, નોકિયા અને [[સાન્યો|સાનયો]]એ [[કોડ ડિવિઝન મલ્ટિપલ એક્સેસ|સીડીએમએ(CDMA)]] હેન્ડસેટના વેપારમાં જોડાણ કરવા માટે [[સમજૂતીપત્રક|મેમોરેન્ડમ ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ(સમજૂતીપત્ર)]] પર હસ્તાક્ષર કર્યા. પરંતુ બન્ને વચ્ચે કોઈ સમજૂતી થાય તે પહેલા જ જૂનમાં બન્ને કંપનીઓ વચ્ચે મંત્રણા પડી ભાંગી.નોકિયાએ સીડીએમએ(CDMA)ના સંશોધન અને વિકાસમાંથી પાછી પાની કરી, પરંતુ માત્ર કેટલાક ચોક્કસ માર્કેટમાં સીડીએમએના વેપારમાં નોકિયાએ કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1059331|title=Nokia and Sanyo proposed new company will not proceed|date=2006-06-26|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archivedate=2008-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505005605/http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1059331}}</ref><ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1059329|title=Nokia decides not to go forward with Sanyo CDMA partnership and plans broad restructuring of its CDMA business|date=2006-06-22|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1034612|title=Nokia and Sanyo Announce Intent to Form a Global CDMA Mobile Phones Business|date=2006-02-14|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archivedate=2008-05-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505005556/http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1034612}}</ref> જૂન 2006માં, જોર્મા ઓલિલ્લાએ [[સીઈઓ(CEO)|સીઈઓ]] પદેથી રાજીનામું આપ્યું અને [[રોયલ ડચ શેલ]] કંપનીના [[ચેરમેન]] બન્યા. આને કારણે <ref>{{cite press release|url=http://www.shell.com/home/content/media/news_and_library/press_releases/2005/pr_announcement_04082005.html|title=Shell appoints Jorma Ollila as new Chairman|date=2005-08-04|publisher=Royal Dutch Shell|access-date=2009-03-22}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ઓલિ-પેક્કા-કાલાસુવો|ઓલી-પેક્કા કાલિસાવું]] કંપનીના સીઈઓ બન્યા.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1004430|title=Nokia moves forward with management succession plan|date=2005-08-01|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22|archivedate=2009-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090710010120/http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1004430}}</ref><ref>{{cite web|url=http://finland.fi/netcomm/news/showarticle.asp?intNWSAID=41296&LAN=ENG|title=Changing the guard at Nokia – Olli-Pekka Kallasvuo takes the helm|last=Repo|first=Eljas|coauthors=Melender, Tommi|date=2005-09-19|work=Ministry for Foreign Affairs of Finland|publisher=Virtual Finland|access-date=2009-03-22}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> મે 2008માં, નોકિયાએ તેમની વાર્ષિક સભામાં જાહેરાત કરી કે કંપની તેનો [[ઇન્ટરનેટ|ઈન્ટરનેટ]] વેપાર શીફ્ટ કરવા માંગે છે.નોકિયા માત્ર [[ટેલિફોન]] કંપની જ હોવાનું દર્શાવવા માંગતી નથી.[[ગૂગલ|ગૂગલ(Google)]], [[એપલ ઇન્ક.|એપલ]] અને [[માઇક્રોસોફ્ટ|માઈક્રોસોફ્ટ(Microsoft)]] કંપનીના સીધા જ સ્પર્ધકો દેખાતા નથી પરંતુ તેની નવી છબીને કારણે નોકિયા માટે આ કંપનીઓ પડકારરૂપ છે.<ref>{{cite web|url=http://nds1.nokia.com/NOKIA_COM_1/Microsites/AGM_2008/pdf/OPK_AGM_2008_ENGLISH.pdf|title=2008 Nokia Annual General Meeting (transcription)|last=Kallasvuo|first=Olli-Pekka; President and CEO|date=2008-05-08|publisher=Nokia Corporation|location=[[Helsinki Fair Centre]], Amfi Hall|format=PDF|access-date=2009-06-12|archive-date=2011-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714192007/http://nds1.nokia.com/NOKIA_COM_1/Microsites/AGM_2008/pdf/OPK_AGM_2008_ENGLISH.pdf|url-status=dead}}</ref> નવેમ્બર 2008માં, નોકિયાએ જાહેરાત કરી કે કંપની જાપાનમાં મોબાઈલ ફોનના વેચાણને બંધ કરશે.<ref name="ノキア、日本の事業展開の見直し">{{cite news|url=http://www.nokia.co.jp/about/release_081127.shtml|title=ノキア、日本の事業展開の見直し|date=2008-11-27|publisher=ノキア・ジャパン – プレスリリース – ノキアについて|language=Japanese|access-date=2008-12-05|archive-date=2012-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120321212011/http://www.nokia.co.jp/about/release_081127.shtml|url-status=dead}}</ref> જેને કારણે ડિસેમ્બરમાં [[નોકિયા ઈ71(Nokia E71)|નોકિયા ઈ71 (NokiaE71) (E71)]]નું [[એનટીટી ડોકોમો|એનટીટી (NTT) ડોકોકોમો]] અને [[સોફ્ટબેક મોબાઈલ|સોફ્ટબેંક મોબાઈલ]] મારફતે વેચાણ બંધ થયું. નોકિયાએ જાપાનમાં તેનો સંશોધન અને વિકાસ કાર્યક્રમ ચાલૂ રાખ્યો છે. તેમજ ડોકોમોના નેટવર્ક્સનો ઉપયોગ કરવાનું ચાલ્ રાખ્યું અને [[વર્ચ્યુ]] વૈભવશાળી મોબાઈલનું સાહસ [[એમવીએનઓ (MVNO)|એમવીએનઓ(MVNO)]]માં પણ કામ કરવાનું ચાલું રાખ્યું. ==== હસ્તાંતરણ ==== [[ચિત્ર:Nokia 6300 (1).jpg|thumb|225px|નોકિયા 6300, નોકિયાની 6000 સિરિઝનો સભ્ય, નોકિયાની સૌથી મોટો ફોન પરિવાર.]] 22 સપ્ટેમ્બર, 2003મા નોકિયાએ [[નોકિયા ફોનના કદમાં ઘટાડો|સેગા]] કંપનીની સેગા(Sega.com), કંપની ખરીદી લીધી. આ કંપની નોકિયાના [[એન-ગેજ(N-Gage)|એન સિરિઝના]] ફોન વિકસાવવામાં મહત્વનો ફાળો આપી રહી છે.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=918198|title=Nokia completes acquisition of assets of Sega.com Inc.|date=2003-09-22|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-16|archivedate=2008-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080205220723/http://www.nokia.com/A4136002?newsid=918198}}</ref> નવેમ્બર 15, 2005માં, નોકિયા અને ડેટા અને પીઆઈએમ સિંક્રોનાઈઝેશન સોફ્ટવેર બનાવતી [[ઈન્ટેલસિંક|ઈન્ટેલસિંક કોર્પોરેશન]] વચ્ચે ઈન્ટેલસિંકનું હસ્તાંતરણ કરવા અંગે સમજૂતી થઈ.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1021663|title=Nokia to extend leadership in enterprise mobility with acquisition of Intellisync|date=2005-11-16|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22|archivedate=2009-07-10|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20090710004837/http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1021663}}</ref> નોકિયાએ આ હસ્તાંતરણ 10 ફેબ્રુઆરી 2006ના રોજ પૂરું કર્યં.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1034184|title=Nokia completes acquisition of Intellisync|date=2006-02-10|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22|archivedate=2008-12-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081204080614/http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1034184}}</ref> 19 જૂન, 2006માં નોકિયા અને [[સિમેન્સ એજી]]એ જાહેરાત કરી કે કંપનીઓ તેમનો મોબાઈલ અને ફિક્સ લાઈન ફોન નેટવર્ક ઈક્વિપમેન્ટ બિઝનેસ વિલિન કરશે. અને વિશ્વની સૌથી મોટી નેટવર્ક કંપની [[નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ]] સ્થાપશે.<ref name="NSN">{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1057716|title=Nokia and Siemens to merge their communications service provider businesses|date=2006-06-19|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22|archivedate=2009-07-10|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20090710010535/http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1057716}}</ref> દરેક કંપની ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કંપનીમાં 50 ટકા હિસ્સો ધરાવતી હતી અને કંપનીનું મુખ્યમથક ફિનલેન્ડના [[એસ્પૂ|ઈસ્પૂ]] ખાતે રહેશે.કંપનીએ આગાહી કરી હતી કે કંપનીનું વેચાણ € 16 [[1000000000 (અંક)|અબજ]] થશે જેને કારણે 2010 સુધીમાં 1.5 અબજ યુરોની બચત થશે.આશરે 20,000 જેટલા નોકિયાના કર્મચારીઓ નવી કંપનીમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવશે. 8 ઓગસ્ટ, 2006ના રોજ નોકિયા અને લાઉડઆઈ કોર્પોરેશન દ્વારા સમજૂતી પત્ર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા જે દ્વારા નોકિયા ઓનલાઈન મ્યૂઝીક ડિસ્ટ્રીબ્યુટર લાઉડઆઈ કોર્પોરેશનને 60 મિલિયન અમેરિકન ડોલરમાં ખરીદી લેવાની જાહેરાત કરાઈ.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1067845|title=Nokia to acquire Loudeye and launch a comprehensive mobile music experience|date=2006-08-08|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archivedate=2009-07-10|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20090710002231/http://www.nokia.com/A4136002?newsid=1067845}}</ref> આ કંપની દ્વારા નોકિયા તેના નવા હેન્ડસેટમાં ઓન લાઈન સર્વિસનો ઉપયોગ કરી શકશે તેવી આશા સાથે આ હસ્તાંતરણ કર્યું છે.[[આઈટ્યુન્સ|આઈટ્યુન્સ(iTunes)]]ને ટાર્ગેટ કરવા માટે 29 ઓગસ્ટ, 2007ના રોજ સેવા લોંચ કરવામાં આવી.નોકિયાએ આ હસ્તાંતરણ 16 ઓક્ટોબર 2006ના રોજ પૂરૂં કર્યું. <ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1081455|title=Nokia completes Loudeye acquisition|date=2006-10-16|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14}}</ref> જૂલાઈ 2007માં, નોકિયાએ [[ટ્વાન્ગો|ટ્વાન્ગો (Twango)]], કંપનીની બધી જ સંપત્તિ ખરીદી લીધી. આ કંપની પાસે ફોટો શેરિંગ, ઓર્ગેનાઈઝીંગ, વિડિયો અને અન્ય અંગત મીડિયા સાધનોની મહારત હાસંલ હતી.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1141417|title=Nokia acquires Twango to offer a comprehensive media sharing experience|date=2007-07-24|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/Press/Materials/NokiaTwangoFAQ.pdf|title=Nokia Acquires Twango – Frequently Asked Questions (FAQ)|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528004557/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/Press/Materials/NokiaTwangoFAQ.pdf|url-status=dead}}</ref> સપ્ટેમ્બર 2007માં નોકિયાએ જાહેરાત કરી કે કંપની મોબાઈલ એડવર્ટાઈઝિંગ [[ટેકનોલોજી|ટેક્નોલોજી]] અને સર્વિસ પૂરી પાડતી કંપની . [[એનપોકેટ|એનપોકેટ(Enpocket)]]ને ખરીદવા ઈચ્છે છે.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1153772|title=Nokia to acquire Enpocket to create a global mobile advertising leader|date=2007-09-17|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14}}</ref> ઓક્ટોબર 2007માં નોકિયાએ ડિજિટલ મેપિંગ ડેટા પૂરી પાડતી કંપની [[નવટેક|નાવટેક(Navteq)]]ને 8.1 અબજ અમેરિકન ડોલરમાં ખરીદી લીધી.<ref name="Navteq"/><ref>{{cite news|url=http://www.infoworld.com/article/07/10/01/Nokia-buys-mapping-service-for-8.1-billion_1.html|title=Nokia buys mapping service for $8.1 billion|last=Niccolai|first=James|date=2007-10-01|work=IDG News Service|publisher=InfoWorld|access-date=2008-05-14}}</ref> નોકિયાએ હસ્તાંતરણને 10 જૂલાઈ 2008ના રોજ અંતિમ સ્વરૂપ આપ્યું.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1235107|title=Nokia completes its acquisition of NAVTEQ|date=2008-07-10|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-22}}</ref> સપ્ટેમ્બર 2008માં નોકિયાએ કેનેડાના મોન્ટ્રેલમાં મુખ્ય મથક તેમજ 220 કર્મચારીઓ ધરાવતી ઓઝેડ કમ્યૂનિકેશન્સ (OZ Communications) ખરીદી લીધી. <ref name="Nokia to acquire leading consumer email and instant messaging provider OZ Communications">{{cite news|url=http://news.taume.com/World-Business/Business-Finance/Nokia-to-acquire-leading-consumer-email-and-instant-messaging-provider-OZ-Communications-6922|title=Nokia to acquire leading consumer email and instant messaging provider OZ Communications|date=September 30, 2008|work=Taume News|access-date=2008-09-30}}</ref> 24 જૂલાઈ, 2009માં નોકિયાએ જાહેરાત કરી કે તેઓ મોબાઈલ સોફ્ટવેર કંપની સેલિટી(cellity)ની ચોક્કસ સંપતિઓ ખરીદી લેશે. આ કંપની જર્મનીના હેમ્બર્ગમાં 14 કર્મચારીઓ ધરાવે છે.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/press/press-releases/showpressrelease?newsid=1330831|title=Nokia to acquire cellity|date=2009-07-24|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-08-04}}</ref> સેલિટી(cellity)નું હસ્તાંતરણ 5 ઓગસ્ટ, 2009ના રોજ પૂરૂં કર્યું.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/press/press-releases/showpressrelease?newsid=1332884|title=Nokia completes acquisition of cellity|date=2009-08-05|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-08-06}}</ref> == કોર્પોરેટ બાબતો == === કોર્પોરેટ માળખું === ==== વિભાગો ==== [[ચિત્ર:All 9xxx.png|thumb|225px|નોકિયા કમ્યુનિકેટરનો વિકાસમોડેલ 9000 , 9110, 9210 અને 9500 જોઈ શકાય છે. ]] જાન્યૂઆરી 2008થી નોકિયા ભાગમાં વહેંચાયેલી છે.: '''ડિવાઈસ''' , '''સેવા''' અને '''બજાર''' .<ref name="Structure">{{cite web|url=http://www.nokia.com/about-nokia/company/structure|title=Structure|date=2008-07-10|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-03-16|archive-date=2009-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20091008064142/http://www.nokia.com/about-nokia/company/structure|url-status=dead}}</ref> આ મુખ્ય ત્રણ યુનિટને સંચાલન મદદ '''કોર્પોરેટ ડેવલપમેન્ટ ઓફિસર''' પાસેથી મળે છે. હાલમાં [[મેરી ટી. મેકડોવેલ|મેરી. ટી. મેકડોવેલ]]આ હોદ્દા પર આરૂઠ છે. તેમની પર કોર્પોરેટ રણનીતી ઘડવાની અને ભવિષ્યની વિકાસની તકો તપાસવાની છે.<ref name="Structure"/> 1 એપ્રિલ 2007ના દિવસે નોકિયાના નેટવર્ક્સ બિઝનેસ ગ્રૂપને[[સિમેન્સ એજી|સિમેન્સ (Siemens)]]ના કેરિયર સાથે સંકળાયેલા સંચાલન અને ફિક્સ તેમજ મોબાઈલ નેટરવર્કસને [[નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ|નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ/1}માં ભેળવી દેવામાં આવ્યં. આ કંપની નોકિયા અને સિમેન્ટની સંયુકત માલિકી ધરાવતી કંપની છે.]] ===== ડિવાઈસ(સાધનો) ===== ડિવાઈસ ડિવિઝનનું કામ નોકિયાના મોબાઈલ ફોન પોર્ટફોલિયો જાળવવાનું છે. આ વિભાગમાં મોબાઈલમાં સંશોધન તેમજ કેટલાક ખાસ ભાગોની ખરીદી કાય છે. આ વિભાગની આગેવાની કાઈ ઓઈસ્તામોની છે.<ref name="Structure"/> આ વિભાગમાં મોબાઈલના ઉત્પાદનની સાથે સાથે એક પેટા વિભાગ પણ છે.([[નોકિયા એનસિરિઝ|એનસિરિઝ(Nseries)]] ડિવાઈસ) અને એન્ટરપ્રાઈઝ સોલ્યુસન્સ([[નોકિયા ઈસિરિઝ|ઈસિરિઝ(Eseries)]] ડિવાઈસ) તેમજ પહેલા કહેવાતી આરએન્ડી સેવા અત્યારે ટેક્નોલોજી પ્લેટફોર્મનો પણ આ વિભાગમાં સમાવેશ થાય છે. આ વિભાગમાં વિવિધ પ્રકારના મોબાઈલ ફોનનું ઉત્પાદન કરાય છે. જેમાં મોટાભાગે વૈભવશાળી, મોંઘાથી લઈને સસ્તા ફોનનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ ફોન [[જીએસએમ(GSM)]]/[[GSM ના વિકાસ માટે વિસ્તૃત માહિતી દરો|ઈડીજીઈ(EDGE)]], [[3જી|થ્રીજી(3G)]]/[[ડબલ્યુ-સીડીએમએ(W-CDMA) (UMTS)|ડબલ્યુ-સીડીએમએ(W-CDMA)]] અને [[કોડ ડિવિઝન મલ્ટિપલ એક્સેસ|સીડીએમએ(CDMA)]] સેલ્યુલર ટેક્નોલોજી પર આધારિત હોય છે.નોકિયાના [[નોકિયા એનસિરિઝ|એનસિરિઝ]] મલ્ટીમિડિયા કમ્પ્યુટરમાં [[સાંબિયન ઓએસ|સાંબિયન ઓએસ(Symbian OS)]]નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. 2006ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં એમપી3 હોય તેવા 15 કરોડ મોબાઈલ ફોન કંપનીએ વેંચ્યા હતા, જેનો મતલબ એવો થાય કે વિશ્વમાં સૌથી વધુ મોબાઈલ ફોનના વેચાણ કરવાની સાથે સાથે કંપની ડિજિટલ કેમેરા ( નોકિયાના મોટાભાગના મોબાઈલ ટેલિફોનમાં ડિજિટલ કેમેરા હોય છે, એવું માનવામાં આવે છે કે નોકિયાએ તાજેતરમાં જ કેમેરાના ઉત્પાદનમાં કોડાક કંપનીને પાછળ રાખી દીધી છે.) નોકિયા હવે ડિજિટલ ઓડિયો પ્લેયર (એમપી3 પ્લેયર્સ)માં આગળ પડતું સ્થાન ધરાવે છે. તેણે [[એપલ ઇન્ક.|એપલ]]ના [[આઇપોડ|આઈપોડ(iPod)ને પાછળ રાખી દિધું છે.]]2007ના અંત સુધીમાં નોકિયાએ 44 કરોડ મોબાઈલ ફોનનું વેચાણ કર્યું હતું જે વૈશ્વિક મોબાઈલ વેચાણના 40 ટકા જેટલું થવા જાય છે.<ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/money/economy/2008-04-17-173945271_x.htm|title=Nokia's 25 percent profit jump falls short of expectations|date=2008-04-17|agency=Associated Press|publisher=USA Today|access-date=2008-05-14}}</ref> ===== સેવાઓ ===== સેવા વિભાગ પાંચ ભાગોમાં વહેંચાયેલી છે, જેમાં સંગીત, નક્શા, મિડીયા, મેસેજિંગ અને રમતોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Structure"/> આ ડિવિજનમાં મલ્ટિમિડિયાને લગતી સેવાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે. પરંતુ હવે હસ્તાંતરણ બાદ તેમની સેવાઓ વધી ગઈ છે (લાઉડઆઈ(Loudeye, Gate5), [[એનપોકેટ|એનપોકેટ(Enpocket)]], [[ઈન્ટેલસિંક|ઈન્ટેલસિન્ક(Intellisync)]], એવ્ન્યુ અને ઓઝેડ કમ્યૂનિકેશન્સ (Avvenu and OZ Communications), આ વિભાગની આગેવાની [[નિકાલસ સવાન્ડેર,|નિકાલસ સવાન્ડેર]] કરી રહ્યા છે. ટેકનોલોજીમાં આગળ રહેવા માટે કંપની ટેલિકમ્યૂનિકેશન સિવાયની કંપનીઓ સાથે પણ કામ કરી રહી છે જેથી નવી [[ઓનલાઈન સર્વિસ પ્રોવાઈડર|ઓનલાઈન સર્વિસ]] આપી શકાય જેમ કે [[ઓપ્ટિક|ઓપ્ટિક્સ]], મ્યુઝીક સિંક્રોનાઈઝેશન અને [[સ્ટ્રીમિંગ મીડિયા|સ્ટ્રીમિંગ મિડિયા]]નો સમાવેશ થાય છે. ===== બજાર ===== માર્કેટ ડિવિઝનએ નોકિયાનું પહેલાનું કસ્ટમર અને માર્કેટ ઓપરેશન ડિવિઝન છે. આ વિભાગ નોકિયા [[પૂરવઠા લાઈન]]ને જાળવી રાખવાની તેમજ વેચાણ સાંકળ, બ્રાન્ડ અને માર્કેટિંગ ફંક્શન જોવાનું છે. આ વિભાગની આગેવાની આન્સી વાન્જોકી કરી રહ્યા છે.<ref name="Structure"/> ==== પેટાકંપનીઓ ==== નોકિયા ઘણી પેટાકંપનીઓ ધરાવે છે જેમાંથી 2009 સુધીમાં બે મહત્વની છે તેમાં [[નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ|નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ(Nokia Siemens Networks)]] અને [[નવટેક|નવટેક(Navteq)]] છે.<ref name="Structure"/> અન્ય નોંધપાત્ર પેટાકંપનીઓમાં બ્રિટન સ્થિત વૈભવી મોબાઈલ ફોન ઉત્પાદક કંપની [[વર્ચ્યુ|વર્ચ્યુ(Vertu)]], નોર્વે સ્થિત સોફ્ટવેર કંપની [[ક્યુટી સોફ્ટવેર|ક્યુટી સોફ્ટવેર(Qt Software)]], અને ઓઝેડ કમ્યૂનિકેશન્સ(OZ Communications)નો સમાવેશ થાય છે. 2009 સુધી નોકિયા સોફ્ટવેર ડેવલપમેન્ટ અને લાયસેન્સિંગ કંપની [[સાંબિયન લિમિટેડ.|સાંબિયન લિમિટેડ(Symbian Limited)]]માં એક મોટો હિસ્સો ધરાવતું હતું. આ કંપની [[સાંબિયન ઓએસ|સાંબિયન ઓએસ(Symbian OS)]]ની ઉત્પાદક કંપની છે. જેનો ઉપયોગ નોકિયા અને અન્ય ઉત્પાદકો કરે છે.2009માં નોકિયાએ સાંબિયન લિમિટેડને ખરીદી લીધી તેમજ તેની સાથે અન્ય કંપનીઓને ભેળવીને [[સાંબિયન ફાઉન્ડેશન]]ની રચના કરી. આ કંપનીનો ઉદ્દેશ [[સાંબિયન|સાંબિયન પ્લેટફોર્મ]]નો રોયલ્ટી ફ્રી અને [[મુક્ત સ્ત્રોત|ઓપન સોર્સ]] તરીકે વેચાણ કરવાનો હતો. ===== નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ ===== નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ ( પહેલા નોકિયા નેટવર્ક્સ) વાયરલેસ અને વાયર ધરાવતા નેટવર્ક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, કમ્યૂનિકેશન અને નેટવર્ક સર્વિસ પ્લેટફોર્મનું ઉત્પાદન કરે છે. આ ઉપરાંત ઓપરેટરો અને સર્વિસ પ્રોવાઈડર્સને સેવાઓ પણ પૂરી પાડે છે.<ref name="Structure"/> નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક [[જીએસએમ(GSM)]], [[GSM ના વિકાસ માટે વિસ્તૃત માહિતી દરો|ઈડીજીઈ(EDGE)]], [[3જી|થ્રીજી(3G)]]/ [[ડબલ્યુ-સીડીએમએ(W-CDMA) (UMTS)|ડબલ્યુ-સીડીએમએ(W-CDMA)]] અને [[વાઈમેક્સ|વાઈમેક્સ(WiMAX)]] રેડિયો એક્સેસ નેટવર્ક, કોર નેટવર્ક પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરે છે. 19 જૂન, 2006માં નોકિયા અને [[સિમેન્સ એજી]]એ જાહેરાત કરી કે બંને કંપની તેમનો મોબાઈલ અને ફિક્સ લાઈન ફોન નેટવર્ક ઈક્વિપમેન્ટ બિઝનેસને ભેળવી દેશે અને વિશ્વની સૌથી મોટી નેટવર્ક કંપની [[નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ]] બનાવશે..<ref name="NSN"/> નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્કની બ્રાન્ડ આઈડેન્ટીટી ફેબ્રુઆરી 2007માં બાર્સેલોનામાં યોજાયેલી થ્રીજીએસએમ (3GSM) વર્લ્ડ કોન્ફોરન્સમાં જાહેર કરવામાં આવી.<ref>{{cite web|url=http://www.underconsideration.com/brandnew/archives/the_wave_of_the_future.php|title=The Wave of the Future|date=2007-03-25|work=Brand New: Opinions on Corporate and Brand Identity Work|publisher=UnderConsideration LLC|access-date=2008-05-14}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.identityworks.com/reviews/2007/Nokia_Siemens.htm|title=Reviews – 2007 – Nokia Siemens Networks|year=2007|work=Identityworks|access-date=2008-05-14|archive-date=2014-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209215916/http://identityworks.com/reviews/2007/Nokia_Siemens.htm|url-status=dead}}</ref> માર્ચ 209 સુધીમાં, નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ 150થી વધુ દેશોના 600 જેટલા ઓપરેટરને સેવા પૂરી પાડે છે. આ કંપનીઓના નેટવર્કનો ઉપયોગ લઈને 1.5 અબજ લોકો જોડાયેલા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokiasiemensnetworks.com/NR/rdonlyres/B905B5DD-63F3-4D39-8CF3-B78AC915462E/0/_Factsheet_March_09_final.pdf|title=Facts about Nokia Siemens Networks|month=March|year=2009|format=PDF|publisher=Nokia Siemens Networks|access-date=2009-04-07|archive-date=2016-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308135700/http://nokiasiemensnetworks.com/nr/rdonlyres/b905b5dd-63f3-4d39-8cf3-b78ac915462e/0/_factsheet_march_09_final.pdf|url-status=dead}}</ref> ===== નવટેક ===== નવટેકએ [[શિકાગો, ઈલિનોઈસ]]- સ્થિત નેવિગેશન સિસ્ટમ, મોબાઈલ નેવિગેશન ડિવાઈસ, ઈન્ટરનેટ આધારિત મેપિંગ એપ્લિકેશન અને સરકાર અને બિઝનેસ સોલ્યુસન્સ માટે ડિજિટલ મેપ ડેટા પૂરી પાડતી કંપની છે.<ref name="Structure"/> નવટેકને નોકિયાએ 1 ઓક્ટોબર 2007ના રોજ સંપાદિત કરી હતી..<ref name="Navteq"/> નવટેકના નક્શા ઓનલાઈન સેવા [[નોકિયા મેપ્સ|નોકિયા મેપ્સ(Nokia Maps)]]માં હોય છે. જે દ્વારા વપરાશકર્તાઓ નકશા ડાઉનલોડ કરી શકે છે અને અવાજ આધારિત નેવિગેશન સિસ્ટમનો લાભ ઉઠાવી શકે છે.<ref name="Structure"/> નોકિયા મેપ્સએ [[ઓવીઆઈ(Ovi) (નોકિયા)|ઓવીઆઈ (Ovi)]] બ્રાન્ડ નોકિયાની ઈન્ટરનેટ આધારિત ઓનલાઈન સર્વિસનો એક ભાગ છે. ==== કોર્પોરેટ સંચાલન ==== નોકિયાનો અંકુશ અને સંચાલન વાર્ષિક સામાન્ય સભામાં શેરધારકો વચ્ચે વહેંચવામાં આવે છે. ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડ (ડાબે),<ref name="Group Executive Board">{{cite web|url=http://www.nokia.com/A4126335|title=Group Executive Board|month=April|year=2007|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513164514/http://www.nokia.com/A4126335|url-status=dead}}</ref>બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સના હાથ નીચે કાર્ય કરે છે.(જમણે).<ref name="Board of Directors">{{cite web|url=http://www.nokia.com/A4126350|title=Board of Directors|month=April|year=2007|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517101857/http://www.nokia.com/A4126350|url-status=dead}}</ref> ચેરમેન અને એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના અન્ય સભ્યોની નિમણૂક બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર દ્વારા કરવામાં આવે છે. માત્ર ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના ચેરમેન જ બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર અને ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડ એમ બંનેમાં સ્થાન મેળવી શકે છે.. બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સમાં ઑડિટ કમીટી.,<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Board_charters/audit_charter.pdf|title=Audit Committee Charter at Nokia|year=2007|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2012-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119090350/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Board_charters/audit_charter.pdf|url-status=dead}}</ref> પર્સનલ કમીટી<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Board_charters/personnel_charter_2007.pdf|title=Personnel Committee Charter at Nokia|year=2007|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2012-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119064038/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Board_charters/personnel_charter_2007.pdf|url-status=dead}}</ref> અને કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ અને નોમિનેશન કમીટી હોય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Board_charters/CG_Charter_2008_Final_20080123.pdf|title=Corporate Governance and Nomination Committee Charter at Nokia|year=2008|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2012-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119031651/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Board_charters/CG_Charter_2008_Final_20080123.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/link?cid=EDITORIAL_4207|title=Committees of the Board|month=May|year=2007|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14}}</ref> ફિનિશ કંપની એક્ટ <ref>{{cite web|url=http://www.lmr.fi/publications/companies_act_290906.pdf|title=New Finnish Companies Act designed to increase Finland’s competitiveness|last=Virkkunen|first=Johannes|date=2006-09-29|format=PDF|work=LMR Attorneys Ltd. (Luostarinen Mettälä Räikkönen)|access-date=2008-05-14|archive-date=2012-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303103144/http://www.lmr.fi/publications/companies_act_290906.pdf|url-status=dead}}</ref> નોકિયા આર્ટીકલ ઓફ એસોસિયેશન<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Company/Corporate_Governance/Articles_of_Association/Nokia_Articles_of_Association_10052007.pdf|title=Articles of Association|date=2007-05-10|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528004541/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Company/Corporate_Governance/Articles_of_Association/Nokia_Articles_of_Association_10052007.pdf|url-status=dead}}</ref> અને કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ ગાઈડલાઈન <ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Board_charters/corporate_governance_guideline_sep06.pdf|title=Corporate Governance Guidelines at Nokia|year=2006|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2012-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203131255/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/About_Nokia/Sidebars_new_concept/Board_charters/corporate_governance_guideline_sep06.pdf|url-status=dead}}</ref> અને બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલા ધારાધોરણો મુજબ કંપનીની કામગીરી થાય છે. {| style="border-spacing:12px" | style="width:50%;border:none;vertical-align:top" align="center" | {| class="wikitable" width="100%" style="margin:0px 0px" !ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડ<ref name="Group Executive Board"/> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} [[ઓલિ-પેક્કા-કાલાસુવો|ઓલી-પેક્કા કાલાસ્વુ]] (ચેરમેન), b. 1953<br /><small>નોકિયા કોર્પોરેશનના 1 જુન 2006થી પ્રેસિડેન્ટ, સીઈઓ અને ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના ચેરમેન. </small><br /><small>3 મે, 2007 સુધીના નોકિયા બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સના સભ્યો,</small><br /><small>નોકિયા સાથે 1980–1981, 1982માં ફરી જોડાયા, 1990થી ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડ સભ્યો</small><br /> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} [[એસ્કો હો]], b. 1954<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, કોર્પોરેટર રિલેશ એન્ડ રિસ્પોન્સિબિલીટી</small><br /><small>1 નવેમ્બર 2008માં જોડાયા, 2009થી ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} રોબર્ટ એન્ડરસન, બી. 1960<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, ડિવાઈસ ફાયનાન્સ, સ્ટ્રેટેજી અને સોર્સિંગ. </small><br /><small>1985માં નોકિયામાં જોડાયા, ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના 2005થી સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|UK|size=19px}}/{{flagicon|Australia|size=19px}} [[સિમોન બેરેસફોર્ડ-વાયલી|સિમોન બેરેફોર્ડ-વાયલી]], બી. 1958<br /><small>ચીફ એક્ઝિક્યુટીવ ઓફિસર, [[નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ]]</small><br /><small>1998માં નોકિયામાં જોડાયા, 2005થી ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} ટીમો ઈહામુટિલા, બી. 11966<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, વેચાણ</small><br /><small>નોકિસા સાથે 1993–1996થી, 1999માં ફરી જોડાયા, 2007થી ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડ સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|USA|size=19px}} [[મેરી ટી. મેકડોવેલ]], b. 11964<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, ચીફ ડેવલપમેન્ટ ઓફિસર</small><br /><small>2004માં નોકિયામાં જોડાયા, 2004થી ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ટના સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|Norway|size=19px}} હેલસ્ટેઈન મોર્ક, બી. 1953<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, હ્યુમન રિસોર્સ</small><br /><small>1999માં નોકિયામાં જોડાયા, 2004થી ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} ડૉ. ટેરો ઓજાનપેરા, બી. 1966<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, સેવા</small><br /><small>1990માં નોકિયામાં જોડાયા. 2005થી ગ્રૂપ એક્ઝીક્યુટીવ બોર્ડના સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} [[નિકાલસ સવાન્ડેર]], બી. 1962<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, સર્વિસ</small><br /><small>1997માં નોકિયામાં જોડાયા, 2006થી ગ્રુપ એક્ઝીક્યુટીવ બોર્ડના સભ્ય</small> |- | align="left"| [[Richard A. Simonson]][[રીચાર્ડ એ. સિમોન્સન|રીચાર્ડ એ. સિમ્પશન]]1958<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, ચીફ ફાયનાન્સિયલ ઓફિસર</small><br /><small>2001માં નોકિયામાં જોડાયા, ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના 2004થી સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} આન્સી વાનજોકી, બી. 11956<br /><small>એક્ઝીક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, માર્કેટ</small><br /><small>1991માં નોકિયામાં જોડાયા, ગ્રુપ એક્ઝીક્યુટીવ બોર્ડના 1998થી સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} ડૉ.કાઈ ઓઈસ્ટામો, બી. 1964<br /><small>એક્ઝિક્યુટીવ વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ, ડિવાઈસ</small><br /><small>1991માં નોકિયામાં જોડાયા, ગ્રુપ એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડના 2005થી સભ્ય</small> |} | style="width:50%;border:none;vertical-align:top" align="center" | {| class="wikitable" width="100%" style="margin:0px 0px" !બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ {0/1}<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1178860|title=Change in the Nokia Board of Directors|date=2007-12-28|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14}}</ref> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} [[જોર્મા ઓલીલા|જોર્મા ઓઈલા]] (ચેરમેન), બી. 1950<br /><small>1995થી બોર્ડના સભ્ય, ડિરેક્ટર બોર્ડના 1999થી ચેરમેન</small><br /><small>ચેરમેન, બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સ [[રોયલ ડચ શેલ]] પીએલસી</small> |- | align="left"|{{flagicon|USA|size=19px}} [[માર્જોરી સ્કારડિનો|ડામે માર્જોરી સ્કારડિનો]] (વાઈસ ચેરમેન), બી. 11947<br /><small>બોર્ડ સભ્ય 2001થી</small><br /><small>કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ એન્ડ નોમિનેશન કમિટીના ચેરમેન, પર્સનલ કમિટીના સભ્ય</small><br /><small>ચીફ એક્ઝિક્યુટીવ ઓફિસર અને બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સના સભ્ય [[પીયર્સન પીએલસી]]</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} જ્યોર્જ એહનુર્થ, બી. 11940<br /><small>2000થી બોર્ડના સભ્ય</small><br /><small>ઑડિટ કમિટીના સભ્ય, કોર્પોરેટ અને નોમિનેશન કમિટના સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|India|size=19px}} [[લલિતા ડી. ગૂપ્તે|લલિતા ડી. ગુપ્તે]], બી. 1948<br /><small>2007થી બોર્ડ સભ્ય</small><br /><small>ઑડિટ કમિટીના સભ્ય</small><br /><small>નોન-એક્ઝિક્યુટીવ ચેરમન[[આઈસીઆઈસીઆઈ બેન્ક(ICICI Bank)|આઈસીઆઈસીઆઈ વેન્ચર ફંડ્સ મેનેજમેન્ટ કું.લી.{1/0}]]1</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} [[બેંગ્ટ આર. હોલ્મસ્ટ્રોમ|ડૉ. બેન્ગ્ટ હોલ્મસ્ટ્રોમ{2/1}]], b. 1949<br /><small>1999થી બોર્ડના સભ્ય</small><br /><small>[[પૌલ સેમ્યુલસન|પૌલ એ. સેમ્યુલસન]] ઈકોનોમિક્સના પ્રોફેસર [[મેસેચ્યુએટ્સ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી|મેસેચ્યુએટ્સ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]],1</small><br /><small>સંયુક્ત નિમણૂક [[એમઆઈટી સ્લોગન સ્કૂલ ઓફ મેનેજમેન્ટ]]1</small> |- | align="left"|{{flagicon|Germany|size=19px}} [[ડૉ. હેન્નીંગ કેગરમન]], b. 11947<br /><small>2007થી બોર્ડ સભ્ય</small><br /><small>સીઈઓ અને એક્ઝિક્યુટીવ બોર્ડ [[એસએપી એજી(SAP AG)|એસએપી એજી]]ના ચેરમેન</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} [[ઓલિ-પેક્કા-કાલાસુવો|ઓલિ-પેક્કા કાલાસુવો]], બી. 1953<br /><small>2007થી બોર્ડ સભ્ય</small><br /><small>નોકિયા કોર્પોરેશનના સીઈઓ અને પ્રેસિડેન્ટ</small> |- | align="left"|{{flagicon|Sweden|size=19px}} પેર કેરિસન1955<br /><small>2002થી બોર્ડ સભ્ય અને સ્વતંત્ર કોર્પોરેટ એડવાઈઝર</small><br /><small>પર્સનલ કમિટીના ચેરમેન, કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ એન્ નોમિનેશન કમિટીના સભ્ય</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} [[રીસ્ટો સિલાસ્મા]], બી. 1966<br /><small>2008થી બોર્ડ મેમ્બર</small><br /><small>ઑડિટ કમિટીના સભ્ય</small><br /><small>[[એફ-સિક્યોર]]ના સ્થાપક અને ચેરમેન</small> |- | align="left"|{{flagicon|Finland|size=19px}} કેઈજો સુલિયા, બી. 1945<br /><small>2006થી બોર્ડ સભ્ય</small><br /><small>ઑડિટ કમિટીના સભ્ય</small> |} |} {{clear}} ===== ભૂતપૂર્વ કોર્પોરેટ ઓફિસર્સ ===== {| style="margin:0.75em auto 0.75em auto" cellspacing="2" cellpadding="0" border="0" |- ! colspan="2" align="center"| '''ચીફ એક્ઝિક્યુટીવ ઓફિસર્સ''' | ! colspan="4" align="center"| '''બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સના ચેરમેન''' <ref>{{cite web|url=http://www.kolumbus.fi/taglarsson/dokumentit/yritys.htm|title=Suomalaisten yritysten ylin johto|language=Finnish|access-date=2009-03-20|archive-date=2016-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161127085116/http://www.kolumbus.fi/taglarsson/dokumentit/yritys.htm|url-status=dead}}</ref> |- | [[બીજોર્ન વેસ્ટરલુંડ]] | 1967–1977 | {{pad|3em}} | [[લાઉરી જે. કિવેકાસ]] | 1967–1977{{pad|1.25em}} | [[સીમો વિરેલેહતો|સીમો વિરીલેહતો]] | 1988–1990 |- | [[કારી કાઈરામો]] | 1977–1988 | | [[બીજોર્ન વેસ્ટરલુંડ]]{{pad|0.25em}} | 1977–1979 | [[મીકા ટીવોલા]] | 1990–1992 |- | [[સીમો વિરેલેહતો]] | 1988–1992 | | [[મીકા ટીવોલા]] | 1979–1986 | [[કાશ્મીરી અર્નમુથ]]{{pad|0.25em}} | 1992–1999 |- | [[જોર્મા ઓલીલા]] | 1992–2006 | | [[કારી કાઈરામો]] | 1986–1988 | જોર્મા ઓલીલા | 1999) |- | [[ઓલિ-પેક્કા-કાલાસુવો]]{{pad|0.25em}} | 2006). | | | | | |} === શબ્દ (લોગોસ) === <center> <gallery> File:Finnish Rubber Works (Nokia) logo 1965.svg|ફિનિશ રબર વર્ક્સનો બ્રાન્ડ લોગો, હેલસિંકિમાં 1898માં સ્થાપના.[323]1965–1966 સુધી લોગો. File:Nokia arrows logo.svg|નોકિયા કોર્પોરેશન "તીર" લોગો, "કનેક્ટિંગ પીપલ" લોગો પહેલા વપરાશ File:Nokia Connecting People.svg|ઓવે સ્ટ્રાન્ડબર્ગ દ્વારા બનાવવામાં આવેલું "કનેક્ટિંગ પીપલ" સ્લોગનને નોકિયાએ અપનાવ્યું.[325] આ પહેલાના સંસ્કરણ ટાઈમ્સ રોમન એસસી (સ્મોલ કેપ્સ) ફોન.[327] File:Nokia - 2005 logo.svg|નોકિયાનો ચાલૂ લોગો ફરીથી ડિઝાઈન "કનેક્ટિંગ પીપલ" સ્લોગન આ સ્લોગન નોકિયા સંપતિમાં વપરાશ 'નોકિયા' ફોન્ટ File:Nokia Siemens Networks logo.svg|નોકિયા સિમેન્ટ નેટવર્ક્સ લોગો2007માં સ્થાપના. File:NAVTEQ logo.svg|નવટેક લોગો1985માં સ્થાપના,2007માં નોકિયા દ્વારા હસ્તાંતરણ. </gallery></center> === સ્ટોક(શેર) === [[પબ્લિક લિમિટેડ કંપની|પબ્લિક લિમિટેડની જવાબદારીવાળી કંપની]] નોકિયાજે એક જ નામ ધરાવતી [[હેલસિંકિં સ્ટોક એક્સચેન્જ]]માં લીસ્ટેડ થયેલી સૌથી જૂની કંપની છે. ( 1915થી).<ref name="Towards Telecommunications"/> નોકિયાના શેર [[ફ્રેન્કફર્ટ સ્ટોક એક્સચેન્જ]] (1988થી) અને [[ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સચેન્જ]] (1994થી).<ref name="FAQ"/>નોંધાયેલા છે.<ref name="Towards Telecommunications"/> === કોર્પોરેટ સંસ્કૃતિ === [[ચિત્ર:Nokian pääkonttori Keilaniemessä.jpg|thumb|275px|ધ નોકિયા હાઉસ, નોકિયાની કેઈલાનિએમિસ એસ્પૂ ખાતે આવેલું નોકિયાનું મુખ્ય મથક]] નોકિયાનો સત્તાવાર [[સંગઠનનું માળખું.|કોર્પોરેટ કલ્ચર]] ઢંઢેરો, ''ધ નોકિયા વે'' માં ઝડપી અને જરૂરિયાત પ્રમાણે નિર્ણય લેવા પર ભાર મુકવામાં આવ્યો છે. તેમજ [[ઑન્ટ્રપ્રનરિઅલ નેટવર્ક|જોડાયેલા સંગઠન]]માં નિર્ણય શક્તિને ખૂબ મહત્વની ગણાવાઈ છે. જો કે કોર્પોરેશનનું કદ કેટલીક [[અમલદારશાહી]]ને પ્રોત્સાહન આપે છે.<ref name="Nokia Way">{{cite web|url=http://www.nokia.com/A4126303|title=Nokia Way and values|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2009-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090216164804/http://www.nokia.com/A4126303|url-status=dead}}</ref> નોકિયામાં સત્તાવાર બિઝનેસ ભાષા [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]છે. બધા જ દસ્તાવેજો અંગ્રેજીમાં લખાયેલા હોય છે. અને ઓફિસરની અંદર બોલવામાં તેમજ ઈમેઈલ કરવામાં અંગ્રેજીનો જ ઉપયોગ થાય છે. મે 2007 સુધી ''નોકિયા વેલ્યુઝ'' માં [[ગ્રાહકનો સંતોષ]], [[આદર|સન્માન]], [[લક્ષ્યાંક (સંચાલન)|સિદ્ધી]], અને રિન્યુવલનો સમાવેશ થાય છે.મે 2007માં, નોકિયા એક વૈશ્વિક ચર્ચા યોજીને નોકિયાના મુલ્યો નક્કી કર્યા છે. કર્મચારીઓના સુચનો મુજબ, નવા મુલ્યો આ મુજબ છે. : જાત સાથે સંકળાયેલા રહો, જોડે સિદ્ધી મેળવો, નવા કાર્યો માટેનું પેશન અને માનવીય સંવેદના રાખો.<ref name="Nokia Way"/> == ઓનલાઈન સર્વિસ == ==== મોબી અને મોબાઈલ વેબ ==== નોકિયાએ [[મોબાઈલ વેબ]] માટે [[ટોચ લેવલ ડોમેઈન|ઉચ્ચ સ્તરનું ડોમેઈન]] (TLD) નામનો પ્રસ્તાવ મુક્યો, જેને કારણે [[ડોટ મોબી (.mobi)|.mobi(ડોટ.મોબી)]] ડોમેઈન એક્સ્ટેન્સન સપ્ટેમ્બર 2006થી મળ્યું.<ref>{{cite web|url=http://mtld.mobi/company/about/investors|title=dotMobi Investors|publisher=dotMobi|access-date=2008-05-14|archive-date=2007-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070820165736/http://mtld.mobi/company/about/investors|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://research.nokia.com/files/Haumont-dotMobi.pdf|title=dotMobi, a Key Enabler for the Mobile Internet|last=Haumont|first=Serge|coauthors=Siren, Ritva|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|work=Nokia Research Center|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528004536/http://research.nokia.com/files/Haumont-dotMobi.pdf|url-status=dead}}</ref> આ બાદ, નોકિયા સૌથી મોટી મોબાઈલ પોર્ટલ, [http://nokia.mobi નોકિયા.મોબી(Nokia.mobi)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181125120421/http://nokia.mobi/ |date=2018-11-25 }}, લોંચ કરી છે જેની પર દર મહિને 10 કરોડ મુલાકાતીઓ નોંધાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.adservice.nokia.com/faq.jsp#12|title=Nokia Ad Business|publisher=Nokia Corporation|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20080514075056/http://www.adservice.nokia.com/faq.jsp#12|url-status=dead}}</ref> આ બાદ વધતા મોબાઈલ એડવર્ટાઈઝમેન્ટ માર્કેટને કારણે [http://www.adservice.nokia.com/ એડ સર્વિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911211630/http://www.adservice.nokia.com/ |date=2008-09-11 }}ને પણ લોંચ કરવામાં આવી.<ref>{{cite news|url=http://news.com.com/2100-1039_3-6164800.html|title=Nokia introduces mobile ad services|last=Reardon|first=Marguerite|date=2007-03-06|work=CNET News.com|access-date=2008-05-14|archive-url=https://archive.today/20120719003208/http://news.cnet.com/2100-1039_3-6164800.html|archive-date=2012-07-19|url-status=live}}</ref> ==== Ovi(ઓવીઆઈ) ==== [[ચિત્ર:Nokia-Ovi-logo.png|thumb|175px|નોકિયા ઓવીઆઈ લોગો]] [[ઓવીઆઈ(Ovi) (નોકિયા)|ઓવીઆઈ(Ovi)]],ની જાહેરાત 29 ઑગ્સટ, 2007ના રોજ કરવામાં આવી. આ નોકિયાનો ઈન્ટરનેટ સેવાનો "મહત્વપૂર્ણ કન્સેપ્ટ" છે.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/A4136001?newsid=1149749|title=Meet Ovi, the door to Nokia's Internet services|date=2007-08-29|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-04-07}}</ref> Ovi.comમાં " અંગત ડેસબોર્ડ" આપવામાં આવે છે જેથી વપરાશકર્તા તે દ્વારા મિત્રો સાથે ફોટોગ્રાફ શેર કરી શકાય છે તો મ્યૂઝીક, નકશા અને રમતો સીધા જ તેમના મોબાઈલમાં ડાઉનલોડ કરી શકાય છે. આ ઉપરાંત ત્રીજા પક્ષની સેવાઓ જેવી કે યાહૂ(Yahoo)ની [[ફ્લિકર|ફ્લિકર(Flickr)]] સાઈટ જોઈ શકાય છે.ઈન્ટરનેટમાં જેમ જેમ નોકિયા ઉંડું ઉતરતું જાય છે તેમ તેમ તેની સ્પર્ધા [[માઇક્રોસોફ્ટ|માઈક્રોસોફ્ટ(Microsoft)]], [[ગૂગલ|ગૂગલ(Google)]] અને [[એપલ ઇન્ક.|એપલ(Apple)]]સાથે થશે.<ref name="nytimes">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/idg/IDG_002570DE00740E18002573A70046F2EF.html?ref=technology|title=Nokia Lays Plan for More Internet Services|last=Niccolai|first=James|date=2007-12-04|work=IDG News Service|publisher=New York Times|access-date=2008-05-14}}</ref> ઓવીઆઈમાં જે સેવા ઓફર કરવામાં આવે છે તેમાં ઓવીઆઈ સ્ટોર(નોકિયાનો એપ્લિકેશન સ્ટોર), નોકિયા મ્યૂઝીક સ્ટોર, [[નોકિયા મેપ્સ|નોકિયા મેપ્સ(Nokia Maps)]], ઓવીઆઈ મેઈલ(Ovi Mail), [[એન-ગેજ (N-Gage) 2.0|એન-ગેજ(N-Gage)]] [[એસ60(s60) પ્લેટફોર્મ|એસ60(S60)]] અને [[સ્માર્ટફોન]] માટે ગેમનું પ્લેટફોર્મ, ઓવીઆઈ શેર, ઓવીઆઈ ફાઈલ્સ, સંપર્ક અને કેલેન્ડરનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/Press/Materials/White_Papers/pdf_files/backgrounders2008/Backgrounder_Ovi_by_Nokia.pdf|title=Ovi by Nokia|format=PDF|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-04-07|archive-date=2011-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606133116/http://www.nokia.com/NOKIA_COM_1/Press/Materials/White_Papers/pdf_files/backgrounders2008/Backgrounder_Ovi_by_Nokia.pdf|url-status=dead}}</ref> ઓવીઆઈ સ્ટોર, ઓવીઆઈ ઍપ્લિકેશનની શરૂઆત મે 2009માં કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/press/press-releases/showpressrelease?newsid=1317441|title=Ovi Store opens for business|date=2009-05-26|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-06-12}}</ref> ઓવીઆઈ સ્ટોર શરૂ કરવાની પહેલા નોકિયાએ તેના સોફ્ટવેર ડાઉનલોડનું એકીકરણ કર્યું.! સ્ટોર, [[મોશ|મોશ(MOSH)]] અને [[વાઈડસેટ્સ|વાઈડસેટ્સ(WidSets)]]ને તેમાં સામેલ કરી દિધું.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/technologyNews/idUSTRE52H6AI20090318?pageNumber=1&virtualBrandChannel=0|title=Nokia to shutter its "Mosh" success story|last=Virki|first=Tarmo|date=2009-03-18|work=Reuters|access-date=2009-07-14}}</ref> ==== માય નોકિયા ==== નોકિયા તેના ગ્રાહકો માટે એક પર્સનલાઈઝ સેવા ઓફર કરે છે જેને માય નોકિયા કહે છે (my.nokia.com ખાતે જૂઓ).<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/A4515032|title=Nokia – My Nokia|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-14|archive-date=2009-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20090707100010/http://www.nokia.com/A4515032|url-status=dead}}</ref> માય નોકિયાના નોંધાયેલા વપરાશકર્તાઓ નીચેની સેવાઓ મફત મેળવી શકે છે. * વેબ દ્વાર ટીપ્સ અને ટ્રીક્સ, ઈમેઈલઅને મોબાઈલ ટેક્સ્ટ મેસેજ. * માય નોકિયા બેકઅપ: મોબાઈલ સંપર્ક, કેલેન્ડર અને અન્ય ફાઈલો માટેની ઓનલાઈન બેકઅપ સર્વિસ. આ સર્વિસ માટે [[સામાન્ય પૉકેટ રેડિયો સેવા|જીપીઆરએસ(GPRS)]] કનેક્શન જરૂરી છે. * કેટલીય [[રિંગટોન]], [[મોબાઈલ વોલપેપર|વોલપેપર્સ]], [[સ્ક્રીનપેપર|સ્ક્રીનસેવર્સ]], રમતો અને અન્ય કેટલીય વસ્તુઓ મફત ડાઉનલોડ કરી શકાય છે. ==== કમ્સ વિધ મ્યૂઝીક ==== 4 ડિસેમ્બર 2007ના રોજ નોકિયાએ "નોકિયા કમ્સ વિથ ધ મ્યૂઝીક"નો પ્રારંભ કર્યો, આ કાર્યક્રમમાં સાથી તરીકે [[યુનિવર્સલ મ્યૂઝીક ગ્રૂપ|યુનિવર્સલ મ્યૂઝીક ગ્રૂપ ઈન્ટરનેશનલ]],[[સોની બીએમજી]], વોર્નર મ્યૂઝીક ગ્રૂપ, અને ઈએમઆઈ તેમજ અન્ય કેટલાક સ્વતંત્ર લેબલ તેમજ મ્યૂઝીક ભેગા કરતા લોકોને લેવામાં આવ્યા. આ દ્વારા નોકિયા કમ્સ વિથ ધ મ્યૂઝીક એડિશનના મોબાઈલ ફોન ખરીદનાર ગ્રાહક 12,18, કે 24 મહિના સુધી અનલિમિટેડ મ્યૂઝીક ડાઉનલોડ કરી શકતા હતા.મફત ડાઉનલોડનો સમય પૂર્ણ થઈ જાય ત્યાર બાદ આ ટ્રેકને લવાજમ ભર્યા વગર રાખી શકાતો હતો.પીસી અને મોબાઈલ પરથી આ ડાઉનલોડ તઈ શકતું હતું.<ref name="Nokia World 2007"/> ==== નોકિયા મેસેજિંગ ==== 13 ઑગસ્ટ, 2008ના રોજ, નોકિયાએ "નોકિયા ઈમેઈલ સર્વિસ"નું બીટા સંસ્કરણ લોંચ કર્યું જેણે [[ઈમેઈલ]] સેવાને એક નવો ઘક્કો આપ્યો, આ બાદ તે નોકિયા મેસેજિંગનો એક ભાગ બની ગયું છે.<ref>{{cite web|url=http://betalabs.nokia.com/blog/2008/12/17/nokia-email-service-graduates-as-part-of-nokia-messaging/|title=Nokia Email service graduates as part of Nokia Messaging|last=Fields|first=Davis|date=2008-12-17|publisher=Nokia Corporation|work=Nokia Beta Labs|access-date=2009-03-16|archive-date=2009-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20090228181844/http://betalabs.nokia.com/blog/2008/12/17/nokia-email-service-graduates-as-part-of-nokia-messaging/|url-status=dead}}</ref> નોકિયાના મેસેજિંગ ઓપરેટર્સ કેન્દ્રીય પદ્ધતિથી કામ કરે છે. તેઓ નોકિયા મેસેજિંગ ગ્રાહક અને વપરાશકર્તાના ઈમેઈલ સર્વર વચ્ચે પ્રોક્સીનું કામ કરે છે. આ સેવા દ્વારા ફોન અને ઈમેઈલ સર્વર વચ્ચે સીધો સંપર્ક ન હોવાથી નોકિયા સર્વર સાથે જોડાયેલા ઈમેઈલ કનેક્શનની જરૂર રહે છે.<ref>{{cite web|url=http://email.nokia.com/account/faq.action?change_locale=en|title=Nokia Messaging: FAQ|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-06-12}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == વિવાદ == === એનએસએન(NSN')ની ઈરાનમાં હસ્તક્ષેપ કરવાની ક્ષમતા === [[ચિત્ર:Nokia Connecting people.jpg|thumb|275px|નોકિયાએ ઈરાનમાં આપેલી ઈન્ટરસેપ્ટ ટેકનોલોજી અંગે કાર્ટૂન, ઈરાનમાં આઈઆરઆઈ દરમિયાન ઈન્ટરરસેપ્ટનો ઉપયોગ કરીને કરાયેલી ધરપકડો]] 2008માં, નોકિયા અને [[સિમેન્સ|સિમેન્સ એજી]] વચ્ચેના સંયુક્ત સાહસ એવા [[નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ]]એ [[ઈરાન]] સરકારની ટેલિકોમ કંપનીની એવી ટેકનોલોજી આપી જે દ્વારા કંપની ઈરાનના નાગરિકોના ઈન્ટરનેટ વપરાશ પર નજર રાખી શકતી હતી.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/8112550.stm|title=Hi-tech helps Iranian monitoring|last=Cellan-Jones|first=Rory|date=2009-06-22|work=BBC News|access-date=2009-07-14}}</ref> આ ટેકનોલોજીને કારણે કંપની ઈમેઈલથી લઈને ઈન્ટરનેટ ફોન, ઈમેજ [[ફેશબૂક|ફેસબૂક(Facebook)]] અને [[ટ્વિટર|ટ્વીટર(Twitter)]]જેવી વેબસાઈટ પર પોસ્ટ થતા મેસેજને જોવાથી લઈને તેને બદલી શકવાની ક્ષમતા ધરાવતી હતી.". ''[[ધી વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ|ધ વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ]]'' ના એક નિષ્ણાતના જણાવ્યાં મુજબ આ ટેકનોલોજીને કારણે "સત્તાવાળાઓ કમ્યૂનિકેશન રોકવાની સાથે સાથે તેમજ વ્યકિતગત ધોરણે માહિતી ભેગી કરી શકે છે અને તેને બદલી પણ શકે છે."ઈરાનમાં જૂન 2009માં યોજાયેલી ચૂંટણી બાદના વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન, ઈરાનની ઈન્ટરનેટ સ્પીડ 10 ઘણી ઓછી થઈ ગઈ હતી, અને નિષ્ણાતોને શંકા છે કે આ માટે ઈન્ટરસેપ્શન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવી હોઈ શક્યો છે.<ref>{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB124562668777335653.html#mod|title=Iran's Web Spying Aided By Western Technology|last=Rhoads|first=Christopher|coauthors=Chao, Loretta|date=2009-06-22|work=The Wall Street Journal|publisher=Dow Jones & Company, Inc.|pages=A1|access-date=2009-07-14}}</ref> નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સે એ પ્રેસ નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું હતું કે તેમણે ઈરાનને 'કાયદાને આધીન ઈન્ટરસેપ્ટ કેપેબિલીટી' " આપી છે જે માત્ર લોકલ વોઈસ કોલ પર દેખરેખ રાખવા માટે છે.". "નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સે ખૂબ જ ઉંડાણપૂર્વક તપાસ કરતી ટેકનોલોજી, વેબ સેન્સરશીપ કે ઈન્ટરનેટ ફિલ્ટરિંગ કેપેસીટી આપી નથી".<ref>{{cite press release|url=http://www.nokiasiemensnetworks.com/global/Press/Press+releases/news-archive/Provision+of+Lawful+Intercept+capability+in+Iran.htm|title=Provision of Lawful Intercept capability in Iran|date=2009-06-22|publisher=Nokia Siemens Networks|access-date=2009-07-14|archivedate=2009-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090625174434/http://www.nokiasiemensnetworks.com/global/Press/Press+releases/news-archive/Provision+of+Lawful+Intercept+capability+in+Iran.htm}}</ref> જૂલાઈ 2009માં, [[ઈરાન]]માં તેની વસ્તુઓ અને તેની સેવાઓનો [[બહિષ્કાર]] કરવાની શરૂઆત કરવામાં આવી.ચૂંટણી બાદ વિરોધ ચળવળ ચલાવતા નેતાઓએ આ ચળવળની આગેવાની લીધી હતી અને ઈરાન સરકાર સાથે સહયોગ કરી રહેલી કંપનીઓને નિશાન બનાવી હતી. તેના હેન્ડસેટની માંગ ઘટવા લાગી અને લોકો [[એસએમએસ|એસએમએસ(SMS)]] મેસેજિંગથી દૂર રહેવા લાગ્યા.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2009/jul/14/nokia-boycott-iran-election-protests|title=Iranian consumers boycott Nokia for 'collaboration'|last=Kamali Dehghan|first=Saeed|date=2009-07-14|work=The Guardian|publisher=Guardian News and Media Limited|access-date=2009-07-27}}</ref> === લેક્સ નોકિયા(Lex Nokia) === 2009માં, નોકિયાએ [[ફિનલેન્ડ]]માં એક વિવાદાસ્પદ કાયદાને પસાર કરવામાં મદદ કરી હતી જે દ્વારા કંપનીઓ માહિતી લીક કરી રહેલા શંકાસ્પદ કર્મચારીઓના ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્યૂનિકેશન પર નજર રાખી શકે છે.<ref>{{cite news|url=http://www.theregister.co.uk/2009/03/06/finland_nokia_snooping/|title='Lex Nokia' company snoop law passes in Finland|last=Ozimek|first=John|date=2009-03-06|work=The Register|access-date=2009-07-27}}</ref> વિરોધીભાષી રીતે, નોકિયાએ ઈલેક્ટ્રોનિક [[દેખરેખ|દેખરેખ(surveillance)]] કાયદાને નહીં બદલવામાં આવે તો તેઓ પોતાનું મુખ્યમથક ફિનલેન્ડથી બદલી દેશે તેવી વાતને કંપનીએ નકારી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.cellular-news.com/story/35783.php|title=Nokia Denies Threat to Leave Finland|date=2009-02-01|work=cellular-news|access-date=2009-07-27|archive-date=2009-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309161132/http://cellular-news.com/story/35783.php|url-status=dead}}</ref> આ કાયદા માટે ફિનિશ મિડીયાએ "લેક્સ નોકિયા" એવું નામ આપ્યું હતું. == પર્યાવરણ નોંધ == ઈલેક્ટ્રોનિક વસ્તૂઓ જેવી કે સેલ ફોન તેના ઉત્પાદન અને વપરાશ દરમિયાન પર્યાવરણને નુકશાન કરે છે. આ વસ્તૂઓ ઉપયોગ બાદ પણ [[ઇલેક્ટ્રોનિક કચરો|ઈલેક્ટ્રોનિક વેસ્ટ]] બની પર્યાવરણને નુકશાન પહોંચાડે છે. પર્યાવરણીય સંગઠન [[ગ્રીનપીસ]]ના જણાવ્યા મુજબ ઈલેક્ટ્રોનિક ઉદ્યોગની અન્ય કંપનીઓ કરતા આ બાબતે નોકિયાનો રૅકોર્ડ સારો છે. નોકિયા તેના ઉત્પાદન દરમિયાન [[વિષકારકતા|ઝેરી]] [[રસાયણમાં તત્વો|રસાયણો]]નો ઓછો ઉપયોગ તેમજ [[રીસાયકલિંગ|રીસાયક્લિંગ]] કરીને [[વાતાવરણમાં ફેરફાર|આબોહવા બદલાવ]]ને ઓછી કરવામાં મદદ કરે છે.12મી ગ્રીનપીસ ગાઈડ મુજબ ઈલેક્ટ્રોનિક ગ્રીનરની યાદીમાં નોકિયા પહેલા ક્રમે છે, કંપનીનો કૂલ સ્કોર 7.45/10 છે.<ref>{{cite web|url=http://www.greenpeace.org/international/campaigns/toxics/electronics/how-the-companies-line-up|title=How the companies line up: Greenpeace Guide to Greener Electronics, 12th Edition|date=2009-07-01|publisher=Greenpeace International|access-date=2009-07-16|archive-date=2007-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070127021154/http://www.greenpeace.org/international/campaigns/toxics/electronics/how-the-companies-line-up|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite press release|title=Greenpeace Guide to Greener Electronics, 12th Edition|publisher=Greenpeace International|date=2009-07-01|format=PDF|url=http://www.greenpeace.org/raw/content/international/press/reports/Guide-Greener-Electronics-12-edition.pdf|access-date=2009-07-16}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ ગાઈડના સંસ્કરણ 12 મુજબ, નોકિયા 85 દેશોમાં 5000 જેટલા કલેક્શન સેન્ટર રાખ્યા છે જેમાં [[જીવનનો અંત (વસ્તૂ)|આવરદા પૂરી કરી ચૂકેલા]] મોબાઈલ ફોનને પરત લેવાની સગવડ કરવામાં આવી છે. આ પ્રોગ્રામને સૌથી વધુ માર્ક મળ્યા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/environment/our-responsibility/environmental-report-2008/take-back-and-recycling|title=Recycling – Take-back and recycling|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-27}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આવી વસ્તૂઓનું શું કરવું જોઈએ તેવી માંગવામાં આવેલી માહિતી પૂરી પાડવા અંગે પણ કંપનીને ફૂલ માર્ક મળ્યા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/environment/we-recycle/where-and-how-to-recycle|title=Where and how to recycle|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-27|archive-date=2009-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090819115839/http://www.nokia.com/environment/we-recycle/where-and-how-to-recycle|url-status=dead}}</ref> જો કે, નોકિયા દ્વારા ગ્રાહક સર્વે મુજબ નોકિયા ફોનનો રીસાયક્લિંગ દર 2008માં માત્ર 3–5% છે. <ref>{{cite press release|url=http://www.nokia.com/press/press-releases/showpressrelease?newsid=1234291|title=Global consumer survey reveals that majority of old mobile phones are lying in drawers at home and not being recycled|date=2008-07-08|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-27}}</ref> ઝેરી રસાયણ બાબતે નોકિયાનો દેખાવ સારો છે. તેણે [[પોલિવિનાઈન ક્લોરાઈડ|પીવીસી(PVC)]] મુક્ત મોડેલ 2005થી બજારમાં મુક્યા છે. તો [[બ્રોમિનેટેડ ફ્લેમ રેટાડન્ટ|બીએફઆર(BFR)]] વગરના ફોન મોડેલ જાન્યૂઆરી 2007થી બજારમાં મુકાયા છે. આ 2010ની શરૂઆત સુધીમાં બધા જ નવા મોડેલોને [[બ્રોમાઈન #કંપાઉન્ડ|બ્રોમિનટેડ]] અને [[ક્લોરિન#કંપાઉન્ડ|ક્લોરિનેટેડ કંપાઉન્ડ]] અને [[એન્ટીમોની ટ્રોયોક્સાઈડ|એન્ટીમોની ટ્રાયોક્સાઈડ]]થી મુક્ત કરવાની કંપનીની નેમ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/environment/our-responsibility/substance-and-material-management|title=Managing our materials and substances|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-27|archive-date=2009-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618074358/http://www.nokia.com/environment/our-responsibility/substance-and-material-management|url-status=dead}}</ref> નોકિયા તેની બધી જ વસ્તુઓ માટે ઈકો-ડિક્લેરેશન આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/environment/we-create/devices-and-accessories/eco-declarations|title=Eco declarations|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-27|archive-date=2009-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090912063806/http://www.nokia.com/environment/we-create/devices-and-accessories/eco-declarations|url-status=dead}}</ref> નોકિયા ખૂબ જ જોખમી [[કાર્બન ડાયોક્સાઈડ|{{સીઓટુ(co2)}}]]રસાયણનું પણ ખૂબ ઓછું દહન કરે છે, 2009માં આ પ્રમાણ 10 ટકા હતૂં. 2010માં તેનું પ્રમાણ 18 ટકા રહેવાની ધારણા છે. 2006ને પાયાનું વર્ષ ગણવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/environment/our-responsibility/environmental-strategy/energy-saving-targets|title=Energy saving targets|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-27|archive-date=2009-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090924032307/http://www.nokia.com/environment/our-responsibility/environmental-strategy/energy-saving-targets|url-status=dead}}</ref> [[ઉર્જાનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ|ઉર્જા કાર્યક્ષમતા]] માટે તેને ઉંચા માર્ક મળ્યા છે. તેમજ નોકિયાના નવા મોડેલના [[બેટરી ચાર્જર|ચાર્જર્સ]] [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયર્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સી|ઈપીએ(EPA)]]ના [[એનર્જી સ્ટાર]] જરૂરિયાતના 30થી 90 ટકાને પાર કરી જાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/environment/we-energise/nokia-and-energy-efficiency|title=How Nokia contributes to energy efficiency|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-27|archive-date=2011-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606133456/http://www.nokia.com/environment/we-energise/nokia-and-energy-efficiency|url-status=dead}}</ref> નોકિયા રિસાયક્લ કરાયેલા [[પ્લાસ્ટીક]] અંગે સંશોધન કરી રહી છે જેથી તેનો ઉપયોગ પ્રોડ્કટમાં કરી શકાય હાલમાં આ પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ માત્ર પેકેજિંગમાં કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nokia.com/environment/we-create/materials-and-substances|title=Materials and substances|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-07-27|archive-date=2009-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20090831060420/http://www.nokia.com/environment/we-create/materials-and-substances|url-status=dead}}</ref> [[પર્યાવરણ પર અસર|પર્યારવણીય અસરો]]ને દૂર કરવા માટે નોકિયા ભવિષ્યને ધ્યાનમાં રાખીને તેના નવા ફોન કોન્સેપ્ટ, રીમેડ, ને ફેબ્રૂઆરી 2008માં રિલીઝ કરાયો હતો.<ref name="Tech Goes Greener">{{cite news|url=http://www.pcworld.com/article/id,144482-c,recycling/article.html|title=Tech Goes Greener|last=Rubio|first=Jenalyn|date=2008-04-12|work=Computerworld Philippines|publisher=PC World|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080604092739/http://www.pcworld.com/article/id,144482-c,recycling/article.html|url-status=dead}}</ref> આ ફોન રીસાયકલ્ડ મટીરીયલ્સમાંથી બનાવવામાં આવતો હતો.<ref name="Tech Goes Greener"/> ફોનનો બહારનો ભાગ રીસાયકલ્ડ મટિરિયલ જેવા કે એલ્યુમિનયમ કેન, પ્લાસ્ટીક બોટેલ્સ, અને વપરાયેલી કારના ટાયરમાંથી બનાવવામાં આવતો હતો.<ref name="Nokia Remade">{{cite web|url=http://www.mobiletor.com/2008/04/09/nokia-remade-concept-phone-goes-green/|title=Nokia Remade Concept Phone goes Green|date=2008-04-09|publisher=Mobiletor|access-date=2008-05-14|archive-date=2008-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080908000500/http://www.mobiletor.com/2008/04/09/nokia-remade-concept-phone-goes-green/|url-status=dead}}</ref> તો ફોનની સ્ક્રીન રીસાયકલ્ડ ગ્લાસમાંથી અને હિજ રબર ટાયરમાંથી બનાવવામાં આવતા હતા.તો ફોનનો આંતરીક ભાગ રીફર્નિશ કરાયેલા ફોનના ભાગો દ્વારા બનતો હતો. આ ઉપરાંત કેટલીક સગવડો એવી હતી જે દ્વારા ઉર્જાને બચાવવા માટે લોકોને પ્રોત્સાહિત કરાતા હતા જેમાં અમુક સ્તર સુધી બેકલાઈટ રાખવાની, તેમજ લાંબા સમય સુધી ચાલે તેવી બેટરી વાપરવા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થતો હતો. == યુનિવર્સિટીઓ સાથે સંશોધન સહયોગ == નોકિયા [[મુક્ત શોધ|મુક્ત સંશોધન]]ના સિદ્ધાંતમાં માને છે. આ માટે તે કેટલીક મોટી યુનિવર્સિટીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સાથે સંશોધન સહયોગ સાધે છે. કંપની યુનિ. અને સંસ્થાઓ સાથે આઈડિયા અને તેના સ્ત્રોતને શેર કરે છે. હાલના સહયોગમાં સામેલ છે:<ref>{{cite web|url=http://research.nokia.com/openinnovation|title=Open Innovation – Nokia Research Center|publisher=Nokia Corporation|access-date=2009-04-01|archive-date=2009-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090209231205/http://research.nokia.com/openinnovation|url-status=dead}}</ref> * [[École Polytechnique Fédérale de Lausanne]], સ્વિત્ઝલેન્ડ * [[ઈ ટી એચ ઝુરિચ|ઈટીએચ, ઝ્યુરીચ (ETH Zurich)]], સ્વિત્ઝલવેન્ડ * [[હેલસિંકિ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેકનોલોજી, ફિનલેન્ડ|હેલસિંકિ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેકનોલોજી]], ફિનલેન્ડ * [[મેસેચ્યુએટ્સ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ટેકનોલોજી]], યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ * [[સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી,|સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટી]], યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ * [[હાવ હ્યુમન કોમ્યુનિકેશન ફેઇલ્સ(ટેમ્પીયરી યુનિવર્સિટિ ઓફ ટેકનોલોજી)|ટેમપેરે યુનિવર્સિટી ઓફ ટેકનોલોજી]], ફિનલેન્ડ * [[ટીશિંગુઆ યુનિવર્સિટી]], ચીન * [[કેલિફોર્નીયા યુનિવર્સિટી, બર્કલે|યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, બેર્કલે]], યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ * [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રિજ|યુનિવર્સિટી ઓફ કેમ્બ્રીજ]], યુનાઈટેડ કિંગ્ડમ * [[યુનિવર્સિટી ઓફ સાઉધર્ન કેલિફોર્નિયા]], યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ == આ પણ જુઓ == {{Companies portal}} ;યાદી * [[નોકિયા પ્રોડ્કટની યાદી]] * [[નોકિયા દ્વારા કરાયેલા હસ્તાંતરણની યાદી]] ;સાધારણ * [[સાંબિયન ફાઉન્ડેશન|સાંબિયન]] – મોબાઈલ સાધનો મુક્ત સ્ત્રોત ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ * [[જીનોકિલ|જીનોકિ(Gnokii)]] −મોબાઈલ ફોન સાથે કમ્યૂનિકેશન કરવા માટેનો પ્રોગ્રામ * [[માઈમો|માએમો]] − સોફ્ટવેર અને ડેવલપમેન્ટ પ્લેટફોર્મ અને ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ * [[નોકિયા બીટા લેબ|નોકિયા બીટા લેબ્સ]] − નોકિયા બીટા એપ્લિકેશન * [[નોકિયા પીસી સ્યુટ]] − સોફ્ટવેર પેકેજ * [[નોકિયા સોફ્ટવેર અપડેટર]] − મોબાઈલ ડિવાઈસ ફર્મવેર અપડેટર. * [[ફોરમ નોકિયા]] − ડેવલોપર કમ્યુનિટી એન્ડ સપોર્ટ પ્રોગ્રામ * [[નોકિયાનું મુખ્યમથક|નોકિયા મુખ્યમથક]] − નોકિયાના મુખ્યમથકો * [[નોકિયા, ફિનલેન્ડ]] − ફિનિશ શહેર * [[નોકિયા ટાયર|નોકિયા ટાયર્સ]] − ફિનિશ ટાયર ઉત્પાદક કંપની જે નોકિયા કોર્પોરેશન સાથે 1988થી છૂટી પડી. * [[નોકિયન ફૂટવેર|નોકિયા ફૂટવેર]] − બૂટની ઉત્પાદક કંપની જે નોકિયા સાથે1990માં છૂટી પડી. == સંદર્ભો == {{reflist|3}} == અન્ય વાંચન == {| class="wikitable" style="width:100%; margin:auto;" |- ! શિર્ષકAuthor !! Publisher !! Year !! Length !! ISBN {{Book list | title = Nokia: The Inside Story | author = [[Martti Häikiö]] | publisher = [[Financial Times|FT]] / [[Prentice Hall]] | publish_date = October 2002 | isbn = 0-273-65983-9 | line_color = nonfiction | aux1 = 256 pp }} {{Book list | title = Work Goes Mobile: Nokia's Lessons from the Leading Edge | author = Michael Lattanzi, Antti Korhonen, Vishy Gopalakrishnan | publisher = [[John Wiley & Sons]] | publish_date = January 2006 | isbn = 0-470-02752-5 | aux1 = 212 pp }} {{Book list | title = Mobile Usability: How Nokia Changed the Face of the Mobile Phone | author = Christian Lindholm, Turkka Keinonen, Harri Kiljander | publisher = [[McGraw-Hill|McGraw-Hill Companies]] | publish_date = June 2003 | isbn = 0-07-138514-2 | aux1 = 301 pp }} {{Book list | title = Business The Nokia Way: Secrets of the World's Fastest Moving Company | author = Trevor Merriden | publisher = [[John Wiley & Sons]] | publish_date = February 2001 | isbn = 1-84112-104-5 | aux1 = 168 pp }} {{Book list | title = The Nokia Revolution: The Story of an Extraordinary Company That Transformed an Industry | author = Dan Steinbock | publisher = AMACOM Books | publish_date = April 2001 | isbn = 0-8144-0636-X | aux1 = 375 pp }} |} == બાહ્ય લિન્ક્સ == * [http://www.nokia.com/ નોકિયાની સત્તાવાર સાઈટ] <span style="color:rgb(85, 85, 85);font-size:0.95em">(પ્રાંતિય વેબસાઈટની સંપૂર્ણ યાદી સાથે)</span> * [[યાહૂ!|યાહૂ(Yahoo!)]]ખાતે [http://biz.yahoo.com/ic/41/41820.html નોકિયા કોર્પોરેશન કંપનીની પ્રોફાઈલ] * નોકિયા સિમેન્સ નેટવર્ક્સ * [http://www.forum.nokia.com ડેવલપર્સ માટે સત્તાવાર નોકિયા ફોરમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080120155220/http://www.forum.nokia.com/ |date=2008-01-20 }} * [http://russia.forum.nokia.com સત્તાવાર રશિયન ફોરમ નોકિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090404051335/http://russia.forum.nokia.com/ |date=2009-04-04 }} * [http://advertising.nokia.com નોકિયા ઈન્ટરએક્ટીવ એડ્વાર્ટાઈઝિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090805052136/http://advertising.nokia.com/ |date=2009-08-05 }} [[શ્રેણી:ફિનલેન્ડની ઈલેક્ટ્રોનિક્સ કંપની]] [[શ્રેણી:1865માં સ્થાપેયલી કંપનીઓ]] [[શ્રેણી:ટેલિકમ્યૂનિકેશન ઈક્વિપમેનટ વિક્રેતાઓ]] [[શ્રેણી:નોકિયા]] [[શ્રેણી:હેલસિંકિં સ્ટોક એક્સચેન્જ ખાતે નોંધાયેલી કંપનીઓ]] [[શ્રેણી:લંડન સ્ટોક એક્સચેન્જ ખાતે નોંધાયેલી કંપનીઓ]] [[શ્રેણી:ફિનિશ બ્રાન્ડ]] [[શ્રેણી:વર્ષ 2008ના ત્રીજા ત્રિમાસિક ગાળામાં મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદનકર્તાઓનો હિસ્સો]] [[શ્રેણી:ડિસ્પ્લે ટેકનોલોજી કંપનીઓ]] pg89k2k8afevcazwb8g7ac2kvp1udfw 0 22959 901629 898193 2026-06-19T19:51:17Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901629 wikitext text/x-wiki {{Infobox Holiday |holiday_name=નાતાલ |image=Nativity_tree.jpg |caption=[[Christmas decoration]]s on display. |nickname=Christ's Mass<br /> [[Nativity of Jesus|Nativity]]<br /> [[Noel]] |observedby=Christians<br />Many non-Christians<ref name="nonXians">[http://downloads.bbc.co.uk/worldservice/learningenglish/entertainment/scripts/multifaith_christmas.pdf Christmas as a Multi-faith Festival]—BBC News. Retrieved September 30, 2008.</ref> |date=December 25<br />(or January 7<ref name="Jan7">[http://www.copticchurch.net/topics/coptic_calendar/nativitydate.html Christmas: January 7 or December 25?] — ''Coptic Orthodox Church Network''. John Ramzy. Retrieved on December 31, 2009.</ref> in Eastern [[Orthodox Church|Orthodox]] / [[Greek Catholic|Catholic]] churches) |observances=Gift giving, [[church service]]s, family and other social gatherings, symbolic decorating |type=[[Christianity|Christian]], cultural |significance=Traditional birthday of [[Jesus]] |relatedto= [[Annunciation]], [[Advent]], [[Epiphany (holiday)|Epiphany]], [[Baptism of the Lord]] }} '''નાતાલ''' <ref>[http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/jfa-ha/index-eng.cfm કેનેડિયન હેરિટેજ - પબ્લિક હોલિડેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091124102246/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/jfa-ha/index-eng.cfm |date=2009-11-24 }} - ''ગવર્નમેન્ટ ઓફ કેનેડા'' સુધારો તારીખ 27મી નવેમ્બર, 2009</ref> અથવા તો '''નાતાલ દિન''' [4][5] [[ખ્રિસ્તી]] ધર્મના લોકોની વાર્ષિક [[રજા]] છે. આ દિનની ઉજવણી ભગવાન [[ઈશુ ખ્રિસ્ત]]ના [[જન્મદિન]]ના સ્મરણાર્થે કરવામાં આવે છે. આ દિવસની ઉજવણી તારીખ 25મી ડિસેમ્બરના રોજ કરવામાં આવે છે, પરંતુ સાચા અર્થમાં આ દિવસને ઈશુનો [[જન્મદિવસ]] માનવામાં આવતો નથી. કદાચ નાતાલના દિન તરીકે આ દિવસની પસંદગી એટલા માટે કરવામાં આવી હશે કારણ કે [[ઈશુ ખ્રિસ્ત દ્વારા]]<ref>{{Cite web |url=http://www.bib-arch.org/e-features/christmas.asp |title=હાઉ ડિસેમ્બર 25 બિકેમ ક્રિસમસ, બિબ્લીકલ આર્કેઓલોજી રિવ્યૂ, સુધારો 2009-12-13 |access-date=2010-04-07 |archive-date=2012-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218034441/http://www.bib-arch.org/e-features/christmas.asp |url-status=dead }}</ref> [[ઐતિહાસિક રોમન તહેવાર]]<ref name="SolInvictus">"[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761556859_1____4/christmas.html#s4 ક્રિસમસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831160612/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761556859_1____4/Christmas.html#s4 |date=2009-08-31 }}", ''એન્કાર્ટા'' <br />રોલ, સુસાન કે., ''ટુવર્ડ ધ ઓરિજિન્સ ઓફ ક્રિસમસ'' , (પીટર્સ પબ્લિશર્સ, 1995), પી. 130.<br />ટિઘે, વિલિયમ જે.."[http://touchstonemag.com/archives/article.php?id=16-10-012-v કેલ્ક્યુલેટિંગ ક્રિસમસ]". EjdkeFbd[ 2009-10-31</ref> અથવા તો [[સૂર્ય ઉત્તર ગોળાર્ધમાંથી શિયાળાના સમયે વિષુવવૃત્તથી દૂરમાં દૂર જતો હોય તે દિવસ]]થી ઉજવવાની શરૂઆત કરવામાં આવી તેના બરાબર 9 માસ બાદ આ તારીખ એટલે કે 25મી ડિસેમ્બર આવે છે.<ref name="Newton">ન્યૂટન આઇસેક ''[http://www.gutenberg.org/files/16878/16878-h/16878-h.htm ઓબ્ઝર્વેશન્સ ઓન ધ પ્રોફેસિસ ઓફ ડેનિયલ એન્ડ ધ એપોકેલિપ્સ ઓફ સેઇન્ટ જ્હોન]'' (1733). પ્રકરણ 11<br />સૂર્ય સાથેનું તેમનું જોડાણ શક્ય છે કારણ કે ખ્રિસ્તીઓ ઈશુને અલંકારિક ભાષામાં "પ્રામાણિકતાના સૂર્ય" તરીકે માનતા હતા.</ref> નાતાલ એ [[નાતાલ અને રજાઓની મોસમ]]નો કેન્દ્ર દિવસ છે. ખ્રિસ્તી ધર્મમાં એમ માનવામાં આવે છે કે [[નાતાલની મોસમ]] [[12 દિવસ]] સુધી ચાલે છે.<ref name="CRI-Christmastide">{{cite web|url = http://www.cresourcei.org/cyxmas.html|title = The Christmas Season|publisher = CRI / Voice, Institute|access-date = 2008-12-25|archive-date = 2008-12-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20081217034734/http://www.cresourcei.org/cyxmas.html|url-status = dead}}</ref> [[ખ્રિસ્તી]] ધર્મની રજા હોવા છતાં પણ નાતાલની ઉજવણી કેટલાક બિનખ્રિસ્તીઓ<ref name="nonXians"/><ref>[http://www.siouxcityjournal.com/lifestyles/leisure/article_9914761e-ce50-11de-98cf-001cc4c03286.html બિનખ્રિસ્તીઓ નાતાલની બિનસાંપ્રદાયિકતા તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે]. - ''સિઓક્સ સિટી જર્નલ'' . સુધારો તારીખ 18મી નવેમ્બર, 2009</ref> દ્વારા પણ ઉજવવામાં આવે છે અને આ તહેવારની ઉજવણીના કેટલાક રીતિરિવાજો [[ખ્રિસ્તી ધર્મ પૂર્વે]]ના અથવા તો [[બિનસાંપ્રદાયિક]] વિષયવસ્તુ ઉપર આધારિત મૂળના છે. નાતાલની આધુનિક ઉજવણીમાં પ્રખ્યાત બનેલા રીતિરિવાજોમાં ભેટ-સોગાદોની આપ-લે, [[સંગીત]], [[અભિવાદન પત્રિકાઓ]]ની આપ-લે, [[દેવળો]]માં થતી ઉજવણી, ખાસ પ્રકારનું ખાણું, વિવિધ સુશોભનોનું પ્રદર્શન જેમ કે [[નાતાલનું ઝાડ]], [[લાઇટ]] વડે રોશની, તોરણો બાંધવા, [[એક જાતનાં લીલાં રંગનાં વૃક્ષ]]ની સજાવટ, [[ઈશુનાં જન્મનું દ્રશ્ય]] અને લાલ ટેટાં વાળું એક [[સદાપર્ણી ઝાડવાં]]નું સુશોભન વગેરે બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં [[ફાધર ક્રિસમસ]] ([[ઉત્તર અમેરિકા]], [[ઓસ્ટ્રેલિયા]], અને [[આયર્લેન્ડ]] સહિત ઘણા બધા દેશોમાં [[સાન્તાક્લોઝ]]ને નામે જાણીતા) ઘણા દેશોમાં એક [[દંતકથા જેવું કાલ્પનિક પાત્ર]] છે જે આ દિવસે બાળકો માટે ભેટો લઇને આવે છે.<ref>"[http://www.msnbc.msn.com/id/16329025 પોલ: ઇન ચેન્જિંગ નેશન, સાંતા એન્ડ્યોર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101231210849/http://www.msnbc.msn.com/id/16329025 |date=2010-12-31 }}", એસોસિયેટેડ પ્રેસ, ડિસેમ્બર 22, 2006 સુધારો તારીખ 18મી નવેમ્બર, 2009</ref> [[ભેટ-સોગાદોની આપ-લે]] ઉપરાંત અન્ય પાસાંઓના કારણે નાતાલના તહેવારમાં ખ્રિસ્તી અને બિનખ્રિસ્તી બંને ધર્મમાં આર્થિક ગતિવિધિનું પ્રમાણ ખૂબ જ તીવ્ર બની જાય છે. લોકો માટે આ એક નોંધપાત્ર ઘટના અને વેપારીઓ માટે વેચાણનો મુખ્ય સમયગાળો બની જાય છે. નાતાલની આર્થિક અસરો એક એવું પાસું છે કે જે છેલ્લી કેટલીક સદીઓથી વિશ્વના ઘણા પ્રદેશોમાં સ્થિરતાપૂર્વક વધી રહ્યું છે. == વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર == નાતાલ એટલે કે અંગ્રેજી ભાષામાં ''ક્રિસમસ'' નામનો શબ્દ "[[ક્રાઇસ્ટ્સ]] [[માસ]]" નામના શબ્દ ઉપરથી ઉતરી આવ્યો છે. આ શબ્દ [[મધ્યકાલિન અંગ્રેજી]] ભાષાના શબ્દ ''ક્રિસ્ટેમાસે'' અને [[પૌરાણિક અંગ્રેજી]] ભાષાના શબ્દ ''ક્રાઇસ્ટેસ માએસે'' ઉપરથી ઉતરી આવ્યો છે. આ શબ્દસમૂહનો પ્રથમ વખત પ્રયોગ 1038માં કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="CathChrit"/> "ક્રાઇસ્ટેસ" શબ્દ ગ્રીક ભાષાના શબ્દ ''ક્રિસ્ટોસ'' ઉપરથી અસ્તિત્વમાં આવ્યો છે જ્યારે "માએસે" શબ્દ લેટિન ભાષાના ''મિસા'' (પવિત્ર સમૂહ) નામના શબ્દ ઉપરથી ઉતરી આવ્યો છે. [[ગ્રીક ભાષા]]માં ઈશુ ખ્રિસ્તના નામ ક્રાઇસ્ટના પ્રથમ અક્ષર તરીકે અંગ્રેજી મૂળાક્ષર [[X|''X'']] (ચિ)નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેવી જ રીતે [[રોમન]] ભાષામાં અંગ્રેજી મૂળાક્ષર [[X|''X'']] નો ઉપયોગ 16મી સદીના મધ્ય ભાગથી ક્રાઇસ્ટ એટલે કે ઈશુ ખ્રિસ્તના નામનાં ટૂંકા સ્વરૂપ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.askoxford.com/pressroom/archive/xmas |title=ઓક્સફર્ડ ઇન્ગલિશ ડિક્શનરી |access-date=2010-04-07 |archive-date=2008-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006164705/http://www.askoxford.com/pressroom/archive/xmas |url-status=dead }}</ref> તેના કારણે ઘણી વખત ક્રિસમસનાં ટૂંકા સ્વરૂપ માટે અંગ્રેજી ભાષામાં [[Xmas]] શબ્દનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. == ઉજવણી == {{See|Christmas worldwide}} વિશ્વના મોટાભાગના દેશોમાં નાતાલના તહેવારની ઉજવણી મુખ્ય તહેવાર અને જાહેર રજા તરીકે કરવામાં આવે છે. એવા દેશોમાં પણ ક્રિસમસની ઉજવણી કરવામાં આવે છે કે જે દેશોમાં ખ્રિસ્તીઓની બહુમતી નથી હોતી. ભૂતકાળમાં સંસ્થાકીય શાસનના સમયગાળા દરમિયાન કેટલાક બિનખ્રિસ્તી દેશો જેવા કે [[હોંગકોંગ]]માં નાતાલની ઉજવણીની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. જ્યારે અન્ય દેશોમાં લઘુમતિ ખ્રિસ્તીઓ અને વિદેશી સંસ્કૃતિના પ્રભાવ હેઠળ લોકો આ તહેવારની ઉજવણી કરતા થયા છે. જે દેશોમાં નાતાલના તહેવારને જાહેર રજા નથી ગણવામાં આવતી તેવા અપવાદરૂપ દેશોમાં [[ચીની લોકગણ રાજ્યો]] ([[હોંગકોંગ]] અને [[મકાઉ]] સિવાય), [[જાપાન]], [[સાઉદી અરેબિયા]], [[અલ્જિરિયા]], થાઇલેન્ડ, [[નેપાળ]], [[ઇરાન]], [[તુર્કી]] અને [[ઉત્તર કોરિયા]]નો સમાવેશ થાય છે. વિશ્વભરમાં નાતાલની ઉજવણી વિવિધ સ્વરૂપે કરવામાં આવે છે. જેના થકી વિવિધ સંસ્કૃતિ અને રાષ્ટ્રીય પરંપરાઓ પ્રતિબિંબિત થાય છે. જાપાન અને કોરિયા જેવા દેશોમાં ખ્રિસ્તીઓની સંખ્યા ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં હોવા છતાં પણ ત્યાં ક્રિસમસનો તહેવાર ખૂબ જ લોકપ્રિય થયો છે. આ દેશોએ નાતાલના ભેટ-સોગાદોની આપ-લે, સજાવટ અને નાતાલનાં વૃક્ષ જેવી બિનસાંપ્રદાયિક પરંપરાઓને અપનાવી છે. === ખ્રિસ્તી ધર્મસંઘની પૂર્વની કે ગ્રીક શાખા === {{for|details on religious observances|Christmas Eve}} [[રશિયા]], [[જ્યોર્જિયા]], [[ઇજિપ્ત]], [[યુક્રેન]], [[મેસેડોનિયા]], [[સર્બિયા]] અને [[જેરૂસ્લેમના ગ્રીક ધર્માધ્યક્ષો]] જેવા [[પૂર્વીય રૂઢિચુસ્તો]]એ જૂનાં [[જુલિયાન કેલેન્ડર]]નો ઉપયોગ હજી સુધી ચાલુ રાખ્યો છે. આ કેલેન્ડર પ્રમાણે તેઓ નાતાલની ઉજવણી તારીખ 25મી ડિસેમ્બરના રોજ કરે છે. આધુનિક [[જ્યોર્જિયન કેલેન્ડર]]ની 2100ની સાલ સુધી તે 7મી જાન્યુઆરીના રોજ ઉજવાય છે. જેનો ઉપયોગ સત્તાધિશો અને ખ્રિસ્તી દેવળો દ્વારા પણ કરવામાં આવે છે. [[પૂર્વ કે એશિયાઇ રૂઢિગત]] દેવળોનાં પોતાનાં અલાયદાં કેલેન્ડર છે. સામાન્યતઃ તે તમામ જુલિયન કેલેન્ડરો સાથે મળતાં આવે છે. [[આર્મેનિયા]] સ્થિત [[અમેરિકન એપોસ્ટોલિક ચર્ચ]] નાતાલની ઉજવણી ચર્ચનાં કેલેન્ડર પ્રમાણે 6ઠ્ઠી જાન્યુઆરી (હાલમાં જ્યોર્જિયન કેલેન્ડરો પ્રમાણે 19મી જાન્યુઆરીના રોજ) [[મેજાઇને ઈશુનો સાક્ષાત્કાર કર્યો હતો તે ઉત્સવ]]નાં સંમિશ્રણ સાથે કરે છે. === ઈશુના જન્મનું સ્મરણ === {{main|Annunciation|Nativity of Jesus|Child Jesus}} {{for|more detail on religious observances|Christmas Eve}} [[ચિત્ર:Adorazione del Bambino - Beato Angelico.jpg|thumb|right|250px|એડોરેઝિયોન ડેલ બામ્બિનો (બાળકની આરાધના) (1439-43) ફ્લોરેન્ટાઇન ચિત્રકાર ફ્રા એન્જેલિકો દ્વારા બનાવવામાં આવેલું ભીંતચિત્ર]] ખ્રિસ્તી ધર્મમાં નાતાલની ઉજવણી [[ઈશુના જન્મદિન]] તરીકે કરવામાં આવે છે. ખ્રિસ્તીઓની એવી માન્યતા છે કે [[મસિહા (યહૂદી લોકોનો ભાવિ તારણહાર ઈશુ)]]એ આ દિવસે [[નવા કરારની ભવિષ્યવાણી]]માં જણાવ્યા મુજબ [[કુંવારી મેરી]]ની કૂખે જન્મ લીધો હતો. નાતાલની વાર્તા [[બાઇબલને આધારિત]] છે. આ વાર્તા [[ગોસ્પેલ ઓફ મેથ્યૂ]] <ref>{{sourcetext|source=Bible|version=King James|book=Matthew|chapter=1|verse=18}} {{sourcetext|source=Bible|version=King James|book=Matthew|chapter=2|verse=12}}</ref> અને [[ગોસ્પેલ ઓફ લ્યૂક]]<ref>{{sourcetext|source=Bible|version=King James|book=Luke|chapter=1|verse=26}}{{sourcetext|source=Bible|version=King James|book=Luke|chapter=2|verse=40}}</ref>માં આપવામાં આવેલી છે. આ વાર્તા અનુસાર ઈશુ ખ્રિસ્તનો જન્મ મેરી અને તેનાં પતિ [[જોસેફ]]ના ઘરે [[બેથલહેમ]]માં થયો હતો. પ્રચલિત પરંપરા અનુસાર ઈશુનો જન્મ પાલતુ પ્રાણીઓથી ભરેલા તબેલામાં થયો હતો. જોકે બાઇબલની વાર્તામાં પ્રાણીઓ કે તબેલાનો કોઇ ચોક્કસ પ્રકારનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી. પરંતુ બાઇબલમાં [[ગમાણ]]નો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે<ref>{{Bibleverse||Luke|2:7|KJV}}</ref>, કે જ્યાં તેઓ રહેતા હતા "તેણીની (મેરીએ) તેને (ઈશુ)ને કપડાંઓમાં લપેટ્યો અને તેને ગમાણમાં મૂક્યો કારણ કે તેમની પાસે રહેવા માટે ઓરડી નહોતી." પૌરાણિક [[ધાર્મિક ચિત્રો]]માં ઈશુના જન્મસ્થળ પાસે ગમાણ અને પ્રાણીઓ બતાવવામાં આવ્યા છે. ગમાણ ગુફામાં આવેલું છે. (પરંપરાગત માન્યતા પ્રમાણે આ સ્થળ બેથલહેમમાં [[ચર્ચ ઓફ નેટિવિટી]]ની નીચે આવેલું છે.) બેથલહેમની આજુબાજુમાં આવેલાં [[ખેતરોમાં કામ કરી રહેલા ભરવાડો]]ના જણાવ્યા અનુસાર આ જન્મ [[પરોપકારી વ્યક્તિ]] દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો અને બાળકને સૌપ્રથમ તેમણે જોયું હતું.<ref>[http://www.biblegateway.com/passage/?search=Luke%202:1-16;&amp;version=9; લ્યુક 2:1-6]</ref> ઘણા ખ્રિસ્તીઓનું માનવું છે કે ઈશુનો જન્મ [[જૂના કરાર]]માં કરેલી [[તારણહાર]]ના જન્મની [[ભવિષ્યવાણી]]ને સાર્થક કરે છે.<ref>ગેઝા વેર્મેસ ''ધ નેટિવિટી: હિસ્ટ્રી એન્ડ લિજન્ડ'' , લંડન, પેગ્વિન, 2006, પી22.; ઇ.પી. સેન્ડર્સ, ''ધ હિસ્ટોરિકલ ફિગર ઓફ જિસસ'' , 1993, પી85</ref> ગોસ્પેલ ઓફ મેથ્યૂમાં પણ એવું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે કે કેટલાક [[સંતો]] અથવા તો ભવિષ્યવેતાઓ તાજાં જન્મેલાં બાળક (ઈશુ)ને [[સોનું]], [[લોબાન-ધૂપ]] અને [[સુગંધી દ્રવ્યો]]ની ભેટ લઇને જોવા મળવા આવ્યા હતા. મુલાકાતીઓએ એમ જણાવ્યું હતું કે એક રહસ્યમય તારો કે જેને સામાન્યતઃ [[બેથલહેમના તારા]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેણે યહૂદીઓના રાજાના જન્મની જાહેરાત કરી હતી.<ref>{{Bibleverse||Matthew|2:2|131}}.{{Bibleverse||Matthew|2:2|131}}</ref> આ મુલાકાતનું સ્મરણ [[મેજાઇને ઈશુનો સાક્ષાત્કાર]] તરીકે 6ઠ્ઠી જાન્યુઆરીના રોજ મનાવવામાં આવે છે કેટલાક દેવળોમાં આ દિવસ નાતાલની મોસમની પૂર્ણાહૂતિ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. ખ્રિસ્તીઓ ઘણા પ્રકારે નાતાલની ઉજવણી કરે છે. આ દિવસે દેવળોમાં હાજરી આપીને પ્રભુની ભક્તિનું વિશેષ મહત્વ હોય છે પરંતુ તે ઉપરાંત પણ સંખ્યાબંધ ભક્તિની રીતો અને પ્રખ્યાત રીતિરિવાજો આવેલા છે. ક્રિસમસની ઉજવણી પહેલા [[પૂર્વીય રૂઢિગત દેવળો]] ઈશુના જન્મની અપેક્ષા સાથે 40 દિવસનો [[ઇશુના જન્મના પર્વ]]ની ઉજવણી કરતાં હતા. જ્યારે [[પશ્ચિમી ખ્રિસ્તીઓ]] 4 સપ્તાહ સુધી [[એડ્વેન્ટ]] એટલે કે નાતાલ પૂર્વેના કાળની ઉજવણી કરતા હતા. નાતાલની ઉજવણીની અંતિમ તૈયારીઓ [[નાતાલના આગલા દિવસે]] એટલે કે તારીખ 24મી ડિસેમ્બરે કરવામાં આવે છે. નાતાલના સમયગાળા દરમિયાન લોકો તેમનાં ઘરોને સુશોભને છે અને ભેટ-સોગાદોની આપ-લે કરે છે. કેટલાક [[ખ્રિસ્તી સમુદાયોનાં પંથો]]માં બાળકો ઈશુ ખ્રિસ્તના જન્મ દ્રશ્યને નાટક સ્વરૂપે ભજવે છે અથવા તો આ જ ઘટનાને લગતા [[નાતાલનાં પ્રાર્થના]] ગીતો ગાય છે. કેટલાક ખ્રિસ્તીઓ [[ઈશુ જન્મનાં દ્રશ્ય]]નાં નાનાં પૂતળાં બનાવીને પોતાને ઘરે મૂકે છે. આને જન્મ દ્રશ્ય અથવા તો ખ્રિસ્ત જન્મની શિલ્પકૃતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેમાં ઈશુના જન્મ સમયે હાજર રહેલાં ચાવીરૂપ પાત્રોને દર્શાવવામાં આવે છે. ઈશુ જન્મના દ્રશ્યની જીવંત ભજવણી અને [[ટેબ્લોમાં તેનું પ્રદર્શન]] પણ ભજવવામાં આવે છે. જેમાં સજીવ માનવી અને પ્રાણીઓનો ઉપયોગ કરીને આ દ્રશ્યને વધારે જીવંત બતાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.<ref>ક્રુગ, નોરા. [http://travel2.nytimes.com/2005/11/25/travel/escapes/25ahead.html?ex=1165381200&amp;en=58ee42b3737ff438&amp;ei=5070 "લિટલ ટાઉન્સ ઓફ બેથલહેમ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , નવેમ્બર 25, 2005.</ref> આ દ્રશ્યનાં ચિત્રો દોરીને પણ રજૂ કરવાની પ્રથા ઘણા લાંબા સમયથી અસ્તિત્વમાં છે જેને [[નેટિવિટી ઇન આર્ટ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઈશુ જન્મનાં દ્રશ્યમાં પરંપરાગત રીતે તબેલો કે ગમાણ દર્શાવવામાં આવે છે જેની અંદર મેરી, જોસેફ, બાળ ઈશુ ખ્રિસ્ત, દેવદૂતો, ભરવાડો અને [[ત્રણ ડહાપણ ભરેલા પુરુષો]] બાલ્થાઝાર, મેલ્શિયોર અને કાસ્પરને દર્શાવવામાં આવે છે. આ ત્રણ વિશે એમ માનવામાં આવે છે કે તેમણે [[બેથલહેમના તારા]]નો પીછો કર્યો હતો અને ઈશુના જન્મ બાદ તેઓ ત્યાં ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.<ref>[http://www.biblegateway.com/passage/?search=Matthew%202:1-11;&amp;version=9; મેથ્યૂ 2:1-11]</ref> === વિવિધ પરંપરાઓ === જે દેશોમાં ખ્રિસ્તી પરંપરા મજબૂત રીતે ફેલાયેલી છે તેવા દેશોમાં નાતાલની વિવિધ પ્રકારની ઉજવણી વિકાસ પામી છે. આવી પરંપરાઓમાં પ્રાદેશિક તેમજ સ્થાનિક સંસ્કૃતિઓનો સમાવેશ થાય છે. ઘણા ખ્રિસ્તીઓ માને છે કે આ મોસમ દરમિયાન ધાર્મિક નાટકોમાં ભાગ લેવો તે નાતાલનો એક અગત્યનો હિસ્સો છે. નાતાલ અને ઇસ્ટરના તહેવારો દરમિયાન વાર્ષિક ધોરણે દેવળોમાં સૌથી વધુ માત્રામાં ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ થાય છે. ઘણાં [[કેથલિક]] રાષ્ટ્રોમાં નાતાલના દિવસ પૂર્વે લોકો ધાર્મિક સરઘસોનું કે [[પરેડ]]નું આયોજન કરે છે. અન્ય દેશોમાં બિનસાંપ્રદાયિક ધાર્મિક સરઘસો કે પરેડનું આયોજન કરવામાં આવે છે જેમાં સાન્તાક્લોઝ અને નાતાલને લગતા અન્ય પાત્રોનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે. કૈટુંબિક મેળાવડો અને ભેટ-સોગાદોનું આદાન-પ્રદાન આ તહેવારની સૌથી વધુ પ્રચલિત પરંપરા છે. મોટા ભાગના દેશોમાં નાતાલના દિવસોમાં ભેટ-સોગાદોની આપ-લે કરવામાં આવે છે. તારીખ 6ઠ્ઠી ડિસેમ્બરના રોજ સંત નિકોલસ દિન અને તારીખ 6ઠ્ઠી જાન્યુઆરી [[મેજાઇને ઈશુનો કરેલો સાક્ષાત્કાર]]ના દિવસે પણ ભેટ-સોગાદોની આપ-લે કરવામાં આવે છે. ઘણા લોકો માટે ખ્રિસ્તી કુટુંબનું ખાસ ભોજન આ તહેવારનું એક અગત્યનું અંગ છે. આ ભોજનમાં પિરસાતી વાનગીઓ દરેક દેશ પ્રમાણે ખૂબ જ અલગ અલગ હોય છે. [[સિસિલી]] જેવા કેટલાક પ્રાંતોમાં નાતાલના આગલા દિવસે ખાસ પ્રકારના ભોજનમાં 12 અલગ-અલગ જાતની માછલી પીરસવામાં આવે છે. ઇંગ્લેન્ડ અને તેની સંસ્કૃતિથી પ્રભાવિત થયેલા દેશોમાં ખાસ ભોજન તરીકે ઉત્તર અમેરિકાથી લાવવામાં આવેલી ટર્કી મરઘી, બટાકા, શાકભાજી, [[કુલમો]] અને તેનો રસો પીરસવામાં આવે છે ત્યારબાદ [[નાતાલની મીઠાઇ]], [[માંસની પાઇ]] અને [[ફ્રૂટ કેક]] પીરસવામાં આવે છે. પોલેન્ડ તેમજ પૂર્વીય યુરોપ અને સ્કેન્ડેનેવિયાના અન્ય ભાગોમાં નાતાલના ખાણાં તરીકે સામાન્યતઃ માછલી પીરસવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત ઘેટાંનાં માંસ જેવું મોંઘું માંસ પણ પીરસવામાં આવે છે. જર્મની, ફ્રાન્સ અને ઓસ્ટ્રિયામાં હંસનું અને ડુક્કરનું માંસ નાતાલનાં ખાસ ખાણાં તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. સમગ્ર વિશ્વમાં નાતાલનાં ખાસ ભોજન તરીકે ગૌમાંસ, પ્રાણીની જાંઘ કે કુલાનું માંસ અને મરઘી પીરસવાનો રિવાજ પ્રચલિત છે. ફિલિપાઇન્સમાં પ્રાણીની જાંઘ કે કુલાનું માંસ મુખ્ય ખાણું છે. નાતાલના તહેવાર નિમિત્તે ખાસ પ્રકારની મીઠાઇઓ પીરસવામાં આવે છે [[માલ્ટા દેશના લોકો]] પરંપરાગત રીતે ''[[ઇમ્બુલજ્યુટા તાલ- ક્વાસ્તાન]]'' ,[33] નામની મીઠાઇ પીરસે છે. આ ચોકલેટ અને બદામ જેવાં એક ફળમાંથી બનાવવામાં આવેલું એક પીણું હોય છે જેને [[મધ્યરાત્રિની વિધિ]] કે નાતાલની સમગ્ર મોસમ દરમિયાન પીરસવામાં આવે છે. સ્લોવાક લોકો નાતાલની પરંપરાગત બ્રેડ [[પોટિકા]] બનાવે છે. ''[[બુચ દ નોએલ]]'' નામની વાનગી ફ્રાન્સના લોકો બનાવે છે. ઇટાલીમાં ''[[પેનેટોન]]'' બનાવવામાં આવે છે તેમજ ઝીણવટભરી રીતે તૈયાર કરવામાં આવેલી ફળસુખડી અને કેક બનાવે છે. નાતાલના દિન નિમિત્તે ચોકલેટ અને મીઠાઇઓ આરોગવી એ વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. નાતાલના દિવસે બનાવવામાં આવતી મીઠાઇઓમાં જર્મનીની ''[[સ્ટોલેન]]'' , [[માર્ઝિપાન]] કેક અથવા કેન્ડી અને [[જમૈકાના રમ પ્રકારના દારૂ]]માંથી બનાવવામાં આવેલી ફ્રૂટ કેકનો સમાવેશ થાય છે. પરંપરાગત રીતે ઉત્તરના દેશોમાં શિયાળાની મોસમમાં ખૂબ જ ઓછાં ફળો મળતાં હોવાને કારણે નારંગીનો સમાવેશ નાતાલના ખાસ ભોજનમાં કરવામાં આવે છે. [[ચિત્ર:Rockefeller Center christmas tree cropped.jpg|thumb|left|225px|રોકીફેલર કેન્દ્ર ખાતે આવેલું ક્રિસ્મસ ટ્રી]] [[ચિત્ર:Jeffreys Bay-Christmas House-001.jpg|thumb|left|225px|નાતાલ માટે સુશોભનેલું ઘર]] === સુશોભન === {{Main|Christmas decoration}} {{Also|Christmas tree|Christmas lights|Christmas stocking|Christmas ornament}} નાતાલના દિવસે કરવામાં આવતા ખાસ સુશોભન પાછળ લાંબો ઇતિહાસ રહેલો છે. નાતાલના પહેલાના સમયથી રોમન શાસનના લોકો સદાય લાલાં રહેનારાં વૃક્ષની ડાળીઓને ઘરે લઇ આવતા હતા. જેમજેમ રીતિરિવાજો વિકસતા ગયા તેમતેમ ખ્રિસ્તી લોકોએ પણ આ પ્રથા અપનાવી 15મી સદીમાં એવું નોંધવામાં આવ્યું હતું કે લંડનમાં એવો રિવાજ પ્રચલિત બન્યો હતો જેમાં "તમામ ઘરો અને પરગણાંનાં દેવળોને નાતાલના દિવસે [[સદાપર્ણી ઓકનાં વૃક્ષ]], [[વેલ]], વિવિધ પ્રકારના [[સ્તંભો]] અને આ મોસમ દરમિયાન જેટલી પણ લીલી વસ્તુઓથી તેને સજાવી શકાય તેનો ઉપયોગ કરીને સજાવવામાં આવતાં હતા."<ref>માઇલ્સ ક્લિમેન્ટ .એ. ''ક્રિસમસ કસ્ટમ્સ એન્ડ ટ્રેડિશન્સ'' , કુરિયર ડોવર પબ્લિકેશન્સ, 1976, ISBN 0-486-23354-5, પી. 272</ref> [[વેલો]]નાં હ્રદય આકારનાં પાનોને ઈશુના પૃથ્વી ઉપરના આગમનનાં પ્રતિક તરીકે માનવામાં આવે છે જ્યારે [[હોલી નામના કાંટાળા અને સદાપ્રણી વૃક્ષ]]ને મૂર્તિપૂજકો તેમજ ડાકણોથી રક્ષણ આપનારું માનવામાં આવે છે તેનાં કાંટાઓ અને લાલ બોરને ઈશુ ખ્રિસ્તને જ્યારે વધસ્તંભ ઉપર ચડાવ્યા અને તેમનું જે લોહી વહ્યું તે વખતે પહેરાવવામાં આવેલા [[કાંટાળા તાજ]]નાં પ્રતિક તરીકે માનવામાં આવે છે.<ref>હેલેર, રૂથ ''ક્રિસમસ: ઇટ્સ કેરોલ્સ, કસ્ટમ્સ એન્ડ લેજન્ડ્સ'' , આલ્ફ્રેડ પબ્લિશિંગ (1985), ISBN 0-7692-4399-1, પી. 12</ref> જન્મના દ્રશ્યની ભજવણી 10મી સદીમાં રોમથી જાણીતી બની છે. આ પ્રથાને [[આસિસીના સંત ફ્રાન્સિસ]] દ્વારા પ્રખ્યાત બનાવવામાં આવી હતી જેનો પ્રસાર ખૂબ જ ઝડપથી યુરોપમાં થઇ ગયો હતો.<ref name="Collins47">કોલિન્સ, એસ, ''સ્ટોરિઝ બિહાઇન્ડ ધ ગ્રેટ ટ્રેડિશન્સ ઓફ ક્રિસમસ'' , ઝોન્ડેરવાન, (2003), ISBN 0-310-24880-9 પી. 47</ref> ખ્રિસ્તી વિશ્વમાં સુશોભનની વિવિધ શણગારો પ્રચલિત બન્યાં હતા જે જે-તે દેશની સંસ્કૃતિ અને તોમના સ્રોતો ઉપર આધારિત હતા. પ્રથમ વ્યાવસાયિક સુશોભનની શરૂઆત વર્ષ 1860માં જર્મનીમાં કરવામાં આવી હતી. જેની પ્રેરણા બાળકો દ્વારા બનાવવામાં આવેલા કાગળની સાંકળો ઉપરથી મેળવવામાં આવી હતી.<ref name="Collins83">કોલિન્સ પી. 83</ref> [[નાતાલનું વૃક્ષ]]નું સુશોભન એ [[મૂર્તિપૂજક]] પરંપરાનું ખ્રિસ્તીકરણ છે. અને [[શિયાળાના સમયમાં સૂર્ય જ્યારે વિષુવવૃત્તમાંથી દૂર જાય]] તે વખતે કરવામાં આવતી તમામ ધાર્મિક વિધીમાં [[સદાપર્ણી]] ઝાડની ડાળીઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જે મૂર્તિપૂજકો દ્વારા કરવામાં આવતી [[ઝાડની પૂજા]]માંથી લેવામાં આવી છે.<ref name="Shaman"/> [[અંગ્રેજી ભાષા]]માં નાતાલનું વૃક્ષ એટલે કે ક્રિસમસ ટ્રી શબ્દનો સૌપ્રથમ ઉપયોગ 183પાંચમા<ref name="Harper">હાર્પર, ડગ્લાસ, [http://www.etymonline.com/index.php?term=Christ ક્રાઇસ્ટ], ''ઓનલાઇન એટિમોલોજી ડિક્શનરી'' , 2001.</ref>ં કરવામાં આવ્યો હતો. આ શબ્દ [[જર્મન ભાષા]]માંથી આયાત કરવામાં આવ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે. નાતાલનાં વૃક્ષની આધુનિક પરંપરા <ref name="Shaman">વેન રેન્ટરેમ, ટોની. ''વેન સાંતા વોસ અ શેમેન'' સેઇન્ટ પોલ: [[લવલિન પબ્લિકેશન્સ]], 1995. ISBN 1-56718-765-X</ref>18મી સદીમાં જર્મનીમાં થઇ હોવાનું માનવામાં આવે છે. જોકે ઘણા લોકોનો એવો દાવો છે કે આ પ્રથા [[માર્ટિન લ્યુથર]] દ્વારા 18મી સદીમાં શરૂ કરવામાં આવી હતી.<ref name="Christmas Archives">{{cite web|url = http://www.christmasarchives.com/trees.html|title = The Chronological History of the Christmas Tree|publisher = The Christmas Archives|access-date = 2007-12-18|archive-date = 2007-12-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20071221113003/http://www.christmasarchives.com/trees.html|url-status = dead}}</ref><ref name="Fashion Era- Christmas">{{cite web|url = http://www.fashion-era.com/Christmas/christmas_customs_tree_history.htm|title = Christmas Tradition - The Christmas Tree Custom|publisher = Fashion Era|access-date = 2007-12-18|archive-date = 2007-12-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20071218110944/http://www.fashion-era.com/Christmas/christmas_customs_tree_history.htm|url-status = dead}}</ref> જર્મનીમાંથી આ રિવાજ બ્રિટનમાં [[જ્યાર્જ ત્રીજા]]ની પત્ની [[રાણી શેરલોટ]] મારફતે રજૂ કરવામાં આવ્યો જે [[રાણી વિક્ટોરિયા]]ના રાજમાં [[રાજકુમાર આલ્બર્ટ]] દ્વારા સફળ કરવામાં આવ્યો. વર્ષ 1841ની સાલ સુધીમાં નાતાલના વૃક્ષનો રિવાજ સમગ્ર બ્રિટનમાં બહોળા પ્રમાણમાં ફેલાઇ ગયો.<ref name="Lejeune, Marie Claire p.550">લેજિયુને, મેરી ક્લેર. ''કમ્પેન્ડિયમ ઓફ સિમ્બોલિક એન્ડ રિચ્યુઅલ પ્લાન્ટ્સ ઇન યુરોપ'' , પી. 550. University of Michigan ISBN 90-77135-04-9 યુનિવ્રસિટી ઓફ મિશિગન ISBN 90-77135-04-9</ref> વર્ષ 1870 સુધીમાં અમેરિકાના લોકોએ પણ નાતાલનું વૃક્ષ સજાવીને મૂકવાની પરંપરાનો સ્વીકાર કર્યો.<ref name="ADP"/> નાતાલનાં વૃક્ષને [[લાઇટ્સ]] તેમજ [[ઘરેણાં]]ઓથી સુશોભની શકાય છે. 19મી સદી સુધી [[મેક્સિકો]]માં થતો [[પોઇન્સેટિયા]] નામના છોડને નાતાલ સાથે સાંકળવામાં આવતો હતો. આ તહેવાર સાથે સંકળાયેલા અન્ય છોડોમાં [[કાંટાળા પાંદડાંવાળાં સદાપર્ણી ઝાડ]], [[મિઝલૂટો નામનું સદાય લીલું રહેતું વૃક્ષ]], [[લાલ રંગના ફૂલો વાળો એક છોડ]] અને [[નાતાલના થોર]]નો સમાવેશ થાય છે. નાતાલનાં વૃક્ષ ઉપરાંત ઘરની સજાવટ પણ ઉપરોક્ત છોડો દ્વારા કરવામાં આવે છે. તેની સાથે [[હાર-તોરણો]] અને [[સદાય લીલાં રહેતાં]] પર્ણો વાળા વૃક્ષોનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવે છે. ઓસ્ટ્રેલિયા, [[ઉત્તર]] અને દક્ષિણ અમેરિકા તથા [[યુરોપ]]માં ઘરની બહારના ભાગને લાઇટની રોશની અથવા તો કેટલીક વખત લાઇટથી સજાવેલી [[બરફમાં ચાલનારી ગાડી]], [[બરફનો માનવી]] વગેરે જેવા નાતાલના પાત્રોથી સજાવવાની પરંપરા રહેલી છે. ઘણી વખત નગરપાલિકાઓ પણ સુશોભનને પ્રાયોજિત કરે છે. નાતાલના વાંસ ઉપર ચડાવેલા વાવાટાઓ [[શેરીમાં રહેલી લાઇટ્સ]] ઉપર ટીંગાડવામાં આવે છે. અને નાતાલનાં વૃક્ષો ચાર રસ્તા ઉપર મૂકવામાં આવે છે.<ref>મરે, બ્રિયાન. [http://www.historymatters.appstate.edu/documents/christmaslights.pdf "ક્રિસમસ લાઇટ્સ એન્ડ કમ્યુનિટી બિલ્ડિંગ ઇન અમેરિકા"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026010222/http://www.historymatters.appstate.edu/documents/christmaslights.pdf |date=2006-10-26 }}, ''હિસ્ટ્રી મેટર્સ'' , સ્પ્રિંગ 2006.</ref> [[ચિત્ર:Ilex-aquifolium_(Europaeische_Stechpalme-1).jpg|200px|thumb|right|યુરોપિઅન સદાપર્ણી વૃક્ષ, નાતાલનો પારંપરિક સુશોભન]] [[પશ્ચિમી દુનિયા]]માં નાતાલના પ્રસંગને અનુરૂપ કે બિનસાંપ્રાદાયિક ચિત્રો કે ડિઝાઇનવાળા ભપકાદાર રંગના કાગળોનું જથ્થાબંધ માત્રામાં ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે. જેની પાછળનો આશય ભેટ-સોગાદોને તેમાં વીંટીને આપવાનો હોય છે. આ મોસમ દરમિયાન ઘણાં ઘરોની બહાર [[નાતાલનાં ગામડાં]]ઓ પણ પ્રદર્શનાર્થે મુકવામાં આવે છે. અન્ય પરંપરાગત સુશોભનોમાં [[ઘંટ]], [[મિણબત્તીઓ]], [[કૂલ્ફીની લાકડીઓ]], [[ઘૂંટણ સુધીનાં મોજાં]], [[માળાઓ]] અને [[દેવદૂતો]]નો સમાવેશ થાય છે. ઘણા દેશોમાં [[ઈશુના જન્મદ્રશ્ય]]ની ભજવણી ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે. લોકો તીવ્ર સ્પર્ધા કરીને આ દ્રશ્ય આબેહૂબ ભજવવાનો પ્રયત્ન કરતા હોય છે. કેટલાંક કુટુંબોમાં ખાસ વસ્તુઓ પ્રદર્શનમાં મૂકવામાં આવે છે જેને [[કુટુંબની મૂલ્યવાન વસ્તુ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પરંપરાગત રીતે [[12મી રાત્રિએ]] એટલે કે તારીખ 5મી જાન્યુઆરીની સાંજે નાતાલના સુશોભનો ઉતારી લેવામાં આવે છે. નાતાલના પરંપરાગત રંગોમાં [[પાઇન વૃક્ષ જેવો લીલો]], [[સદાબહાર લીલો]], [[બર્ફીલો સફેદ]], અને [[હ્રદય પ્રકારના લાલ]] રંગનો સમાવેશ થાય છે. === સંગીત અને નાતાલનાં પ્રાર્થના ગીતો === [[ચિત્ર:Chant'tie d'Cantiques dé Noué Dézembre 2009 Jèrri a.jpg|thumb|275px|left|જર્સીમાં નાતાલનાં ગીતો]] {{Main|Christmas music}} આપણી જાણમાં આવ્યા અનુસાર નાતાલને લગતું ચોક્કસ પ્રકારની સ્તુતિ 4થી સદીના [[રોમ]]માં અસ્તિત્વમાં આવી હતી. મિલાનના વડાપાદરી [[એમ્બ્રોસ]] દ્વારા રચિત ''વેની રિડમ્પટર જેન્ટિયમ'' જેવી લેટિન સ્તુતિઓમાં [[આરિએનિઝમ]]ની વિરુદ્ધમાં મૂર્તરૂપ અવતાર સંબંધી બ્રહ્મવિદ્યા અંગેનો બોધ આપવામાં આવ્યો છે. સ્પેનિશ કવિ [[પ્રુડેન્ટિયસ]] (ડી. 413) દ્વારા રચિત ''કોર્ડ નેટસ એક્સ પારેન્ટિસ'' (''ઓફ ધ ફાધર્સ લવ બિગોટન'' ) આજે પણ કેટલાંક દેવળોમાં ગવાય છે.<ref>માઇલ્સ, ક્લિમેન્ટ, ''ક્રિસમસ કસ્ટમ્સ એન્ડ ટ્રેડિશન્સ'' , કુરિયર ડોવર પબ્લિકેશન્સ, 1976, ISBN 0-486-23354-5, પી. 32</ref> 9મી અને 10મી સદી દરમિયાન ઉત્તર યુરોપીય મઠોમાં નાતાલનાં પ્રસંગો અથવા તો ગદ્યોની રજૂઆત કરવામાં આવી હતી, જેને [[ક્લેરવોક્સના બર્નાર્ડ]] દ્વારા વિકસાવવામાં આવી હતી. આને પ્રસંગોના અનુપ્રાસ તેમજ [[ગીતની કડીઓ]] સાથે રચવામાં આવી હતી. 12મી સદીમાં પેરિસના સંત એડેમ ઓફ સેઇન્ટ વિક્ટરે જાણીતાં ગીતોનાં સંગીતનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું જે [[નાતાલનાં ગીતો]]નાં સ્વરૂપની ખૂબ જ નજીકનું હતું. 13મી સદી દરમિયાન ફ્રાન્સ, જર્મની અને ખાસ કરીને ઇટાલીમાં [[એસિસીના ફ્રાન્સિસ]]ના પ્રભાવ હેઠળ દેશી ભાષામાં નાતાલનાં ગીતોની પ્રથા મજબૂત રીતે વિકાસ પામી.[52] અંગ્રેજી ભાષામાં નાતાલના ગીતો સૌપ્રથમ વખત 1426માં લખવામાં આવ્યાં હતા. આ ગીત [[જ્હોન આઉડલે]] દ્વારા લખવામાં આવ્યાં હતા. [[શ્રોપ્સાયર]] ચેપ્લિનનાં ખાનગી દેવળે 25 નાતાલનાં ગીતોની યાદી બનાવી હતી આ ગીતો ઘરે-ઘરે ફરીને ગાતાં [[વેસેઇલર્સ]] દ્વારા ગાવામાં આવ્યાં હોવાનું મનાય છે.[53] જે ગીતોને આપણે નાતાલનાં ગીતો તરીકે ઓળખીએ છીએ તે હકીકતમાં લણણીની મોસમ અને નાતાલ દરમિયાન ગવાતાં લોકગીતો છે. નાતાલનાં ગીતો દેવળોમાં ગાવાની શરૂઆત મોડેથી કરવામાં આવી હતી. પરંપરાગત રીતે નાતાલનાં ગીતો [[મધ્યકાલિન]] સ્વરમેળ ઉપર આધારિત હોય છે, જેના કારણે તેમનાં સંગીતનો અવાજ જરા વિભિન્ન પ્રકારનો હોય છે. "''પર્સોનેટ હોડાઇ'' [[]]", "[[ગુડ કિંગ ઓફ વેન્સિસ્લેસ]]", અને "[[ધ હોલી એન્ડ ધ આઇવી]]" જેવાં નાતાલનાં ગીતો સીધા [[મધ્યયુગ]]માંથી લેવામાં આવ્યાં છે. આ ગીતો નાતાલનાં એવાં સૌથી જૂનાં ગીતો છે કે જે આજની તારીખે પણ ગાવામાં આવે છે. હાલમાં ગાવામાં આવી રહેલું ''[[એડેસ્ટે ફિડિલિસ]]'' (ઓ કમ ઓલ યે ફેઇથફુલ) જે સ્વરૂપે ગવાય છે તેની રચના 18મી સદીમાં થઇ હોવાનું માનવામાં આવે છે. જોકે તેના શબ્દો 13મી સદીમાં રચાયા હોવાનું માનવામાં આવે છે. [[ચિત્ર:Steaua, Bucharest, 1842 crop.jpg|thumb|right|275px|બુશારેસ્ટમાં બાળગાયકો, 1841.]] ઉત્તરીય યુરોપમાં [[ધાર્મિક સુધારા]] બાદ શરૂઆતમાં નાતાલનાં ગીતો ગાવાની લોકપ્રિયતામાં ઘટાડો નોંધાયો હતો. જોકે [[માર્ટિન લ્યુથર]] જેવા કેટલાક સુધારાવાદીઓએ નાતાલનાં ગીતો લખ્યાં હતા અને ધાર્મિક વિધિમાં તેનો ઉપયોગ કરવાની બાબતને ઉત્તેજન આપ્યું હતું. 19મી સદી દરમિયાન પ્રખ્યાત ગીતોમાં લોકોનો રસ પુનઃજીવિત થયો તે પહેલાં નાતાલનાં ગીતો માત્ર ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં રહેતાં લોકોમાં વધારે પ્રખ્યાત હતા. 18મી સદીમાં અંગ્રેજી સુધારાવાદી [[ચાર્લ્સ વેસ્લી]]એ ભક્તિમાં સંગીતનું મહત્વ જાણ્યું. ભક્તિગીતોને સંગીતમાં ઢાળવા ઉપરાંત તેણે ત્રણ નાતાલનાં ગીતો લખેલાં છે. તેના દ્વારા લખવામાં આવેલું [[ગ્રેટ અવેકનિંગ]] અમેરિકામાં ખૂબ જ પ્રભાવશાળી રહ્યું હતું. શ્રેષ્ઠત્તમ જાણીતું ગીતના મૂળ શબ્દો "હાર્ક! હાઉ ઓલ ધ વેલ્કિન રિંગ્સ" હતા જે પૈકી પાછળથી માત્ર "[[હાર્ક!]] [[ધ હેરાલ્ડ એન્જલ્સ સિંગ]]" શબ્દો પ્રચલિત બન્યા હતા.<ref>{{cite book | last=Dudley-Smith | first=Timothy | authorlink=Timothy Dudley-Smith | title=A Flame of Love | publisher=Triangle/SPCK | location=London | year=1987 | isbn=0-281-04300-0 }}</ref> આ શબ્દોને સંગીતબદ્ધ કરવા માટે [[ફેલિક્સ મેન્ડેલહ્સોને]] ધૂન તૈયાર કરી હતી. 1818માં ઓસ્ટ્રિયા ખાતે આવેલા ઓબેર્નડ્રોફના સંત નિકોલસ દેવળ માટે મોર અને ગ્રુબરે "[[સાઇલેન્ટ નાઇટ]]" નામનું નવું ભક્તિગીત તૈયાર કરીને ભક્તિસંગીતની નવી શૈલી રજૂ કરી હતી. [[વિલિયમ. બી. સેન્ડી]]એ ''ક્રિસમસ કેરોલ્સ એન્સિયેન્ટ એન્ડ મોર્ડન'' નામનું પુસ્તક 1833માં લખ્યું. નાતાલ ગીતો ઉપર લખવામાં આવેલું આ પ્રથમ પુસ્તક હતું. તેના ઉપરથી હાલમાં પણ પ્રચલિત એવા ઘણાં ઉત્તમ અંગ્રેજી નાતાલનાં ગીતો લખાયાં છે. આ ગીતોએ વિક્ટોરિયન સમયગાળાના મધ્ય ભાગ દરમિયાન આ તહેવારના પુનરુત્થાનમાં પણ ખાસ્સું એવું પ્રદાન કર્યું છે.[56] 18મી સદીના અંત ભાગમાં સંપૂર્ણપણે બિનસાંપ્રદાયિક નાતાલની મોસમનાં ગીતો ઉભરી આવ્યાં. 1784માં બનેલું "[[ડેક ધ હોલ્સ]]" અને અમેરિકન ગીત "[[જિંગલ બેલ્સ]]"ના 1857માં કોપીરાઇટ કરવામાં આવ્યા હતા. 19મી અને 20મી સદીમાં આફ્રિકન અને અમેરિકન ધાર્મિક રિવાજો આધારિત તેમજ નાતાલને લગતાં ગીતો કે જે તેમની ધાર્મિક વિધિને અનુસરીને લખવામાં આવ્યાં હોય તે ખૂબ જ પ્રચલિત બન્યાં. 20મી સદીમાં રજાની મોસમનાં ગીતોનું નિર્માણ વ્યાવસાયિક રીતે પણ વધવા માંડ્યું, જેમાં જાઝ અને બ્લુસ પ્રકારનાં સંગીતનો ઉપયોગ પણ શરૂ થયો. વધુમાં રેવેલ્સ જેવાં જૂથો જૂનાં લોકગીતો ગાતાં હતા તે પ્રકારનાં ગીતોમાં લોકોનો રસ ફરી જાગૃત થયો. આ પ્રકારનાં કલાકારો મધ્યયુગની શરૂઆતના શાસ્ત્રીય સંગીત સાથે સંકળાયેલા હતા. [[ચિત્ર:Greeting Card Christmas Victorian 1870.jpg|thumb|left|165px|1870ની નાતાલની અભિવાદનપત્રિકા]] === અભિવાદન પત્રિકાઓ (કાર્ડ્ઝ) === {{main|Christmas card}} નાતાલની અભિવાદન પત્રિકાઓમાં નાતાલનો શુભેચ્છા સંદેશ પાઠવવામાં આવ્યો હોય છે. આ પ્રકારની પત્રિકાઓની આપ-લે નાતાલનાં એક સપ્તાહ અગાઉથી મિત્રો અને કુટુંબીજનોની વચ્ચે થાય છે. આ પ્રથા વિશ્વનાં ઘણાં લોકોમાં પ્રચલિત બની છે, જેમાં [[પશ્ચિમી સમાજ]]ના બિનખ્રિસ્તી લોકો અને [[એશિયા]]નો સમાવેશ થાય છે. પરંપરાગત અભિવાદન પત્રિકામાં લખ્યું છે કે "તમારી નાતાલ આનંદપૂર્વક પસાર થાઓ અને નવાં વર્ષની શુભકામનાઓ" કે તેનાં જેવું જ સમાન લખાણ પ્રથમ નાતાલની વ્યાવસાયિક ધોરણે બહાર પાડવામાં આવેલી [[નાતાલની અભિવાદન પત્રિકા]]માં લખવામાં આવ્યું છે. આ અભિવાદન પત્રિકા લંડન ખાતે 1843માં [[સર હેનરી કોલ]] દ્વારા બનાવવામાં આવી હતી. જોકે આ પ્રકારની પત્રિકાઓનાં અસંખ્ય પ્રકાર હોય છે. ઘણી અભિવાદન પત્રિકાઓમાં ધાર્મિક લાગણીઓ વધુ પ્રમાણમાં હોય છે અથવા તો કવિતાઓ ટાંકેલી હોય છે, તો વળી કોઇમાં પ્રાર્થના અથવા તો [[બાઇબલની રચના]]નાં અમુક વાક્યો હોય છે. જ્યારે અન્ય પત્રિકાઓમાં કે જેઓ પોતાની જાતને ધર્મથી દૂર રાખે છે તેવી પત્રિકાઓમાં "મોસમની શુભકામનાઓ" માત્ર એટલું જ લખાણ લખેલું હોય છે. નાતાલની અભિવાદન પત્રિકાઓની ખરીદી નોંધપાત્ર માત્રામાં કરવામાં આવે છે. આ પત્રિકાઓ કલાકારીગરીવાળી, વ્યાવસાયિક રીતે તૈયાર કરવામાં આવેલી અને મોસમને અનુરૂપ બનાવવામાં આવે છે. અભિવાદન પત્રિકાની રચના પ્રત્યક્ષ રીતે [[નાતાલનાં વર્ણન]] અંગેની હોઇ શકે છે. જેમાં [[ઈશુના જન્મદ્રશ્યનું ચિત્રાંકન]] અથવા તો [[ખ્રિસ્તી ધર્મનાં પ્રતિકો]] જેવા કે [[બેથલહેમનો તારો]] અથવા તો સફેદ [[કબૂતર]] કે જે પૃથ્વી ઉપર [[પવિત્ર આત્મા]] અને [[શાંતિ]] બંનેનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે વગેરેની રચના બનાવવામાં આવે છે. નાતાલને લગતી અન્ય અભિવાદન પત્રિકાઓ વધુ [[બિનસાંપ્રદાયિક]] હોય છે જેમાં [[નાતાલના રીતિરિવાજો]]નું ચિત્રાંકન કરવામાં આવે છે.આ ઉપરાંત [[સાન્તાક્લોઝ]] જેવાં કાલ્પિનક પાત્રો, નાતાલ સાથે પ્રત્યક્ષ રીતે સંલગ્ન વસ્તુઓ જેમ કે મિણબત્તી, [[હોલી નામનું સદાપર્ણી ઝાડ]], જાદૂઇ છડી વગેરે જેવાં પ્રતિકો ધરાવતી પત્રિકાઓ પણ જોવા મળે છે. ઉપરાંત નાતાલની મોસમને લગતી પ્રવૃત્તિઓ, બરફનાં ચિત્રો કે ઉત્તરીય પ્રદેશોની વન્યસૃષ્ટિને લગતી તસ્વીરોવાળી અભિવાદન પત્રિકાઓ પણ જોવા મળે છે. ઘણી અભિવાદન પત્રિકાઓ હાસ્ય નિષ્પન્ન કરનારી પણ હોય છે જેમાં ભૂતકાળનાં સંસ્મરણોનાં દ્રશ્યો યાદ આવે તેવાં ચિતરવાંમાં આવ્યાં હોય છે. જેવા કે 19મી સદીની શેરીઓ ઉપર ખરીદારો [[જૂનાં જમાનાનો ઘાઘરો]] પરિધાન કરીને ફરતાં હોય.{{clr}} === ટપાલ ટિકિટો === {{main|Christmas stamp}} સંખ્યાબંધ દેશો દ્વારા નાતાલની [[યાદગીરી રૂપે ટપાલ ટિકિટ]] બહાર પાડતા હોય છે. ટપાલ ખાતાના ગ્રાહકો ઘણી વખત [[નાતાલની અભિવાદન પત્રિકા]] મોકલવા માટે આ પ્રકારની ટિકિટોનો ઉપયોગ કરતાં હોય છે તેમજ આ ટિકિટો [[ટપાલ ટિકિટનો સંગ્રહ કરનારા લોકો]]માં પણ ખૂબ જ પ્રખ્યાત બની છે. [[નાતાલના સિક્કાઓ]]થી ભિન્ન આ [[ટપાલ ટિકિટો]]નો ઉપયોગ નિયમિત રીતે પણ કરી શકાય છે અને તે પોસ્ટ ખાતા દ્વારા નિયત કરવામાં આવેલાં અમુક વર્ષો સુધી ચલણમાં રહે છે. આ ટિકિટોનું વેચાણ ઓક્ટોબર માસની શરૂઆત અને ડિસેમ્બર માસની શરૂઆતમા કરવામાં આવે છે અને તેને નોંધપાત્ર જથ્થામાં છાપવામાં આવે છે. 1898ની સાલમાં ઇમ્પિરિયલ પેની પોસ્ટેજ રેટની શરૂઆત કરવા માટે કેનેડિયન ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી. આ ટિકિટમાં દુનિયાનો નક્શો અને રીંછ દર્શાવવામાં આવ્યાં છે તેમજ નીચે લખાણ લખવામાં આવ્યું છે "નાતાલ 1898". વર્ષ 1937માં ઓસ્ટ્રિયા દ્વારા નાતાલનું અભિવાદન કરતી બે ટપાલ ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી હતી જેમાં [[ગુલાબ]] અને [[રાશિચક્ર]]ની સંજ્ઞાઓ દર્શાવવામાં આવ્યાં હતા. 1939માં [[બ્રાઝિલ]] દ્વારા ચાર [[અર્ધ ટપાલ]] ટિકિટ બહાર પાડવામાં આવી હતી જેમાં [[ત્રણ રાજા]] અને [[બેથલહેમનો તારો]], [[દેવદૂત]] અને બાળક, [[ક્રોસ]] અને બાળક તેમજ માતા અને બાળકને દર્શાવવામાં આવ્યાં હતા. [[યુએસની ટપાલ સેવા]] અને [[રોયલ મેઇલ]] નિયમનકારી દર વર્ષે નાતાલને લગતી ટપાલ ટિકિટો બહાર પાડે છે. === સાન્તાક્લોઝ અને ભેટ લાવનારા અન્ય પાત્રો === {{main|Santa Claus|Father Christmas}} [[ચિત્ર:Sinterklaas 2007.jpg|thumb|સિન્ટરક્લાસ અથવા તો સંત નિકોલસ ઘણા લોકો તેને અસલ સાન્તાક્લોઝ તરીકે ઓળખે છે.]] ઘણી સદીઓથી નાતાલને [[ભેટ-સોગાદો]]ની આપ-લે કરવાનો તહેવાર માનવામાં આવે છે. આ ભેટોનું આદાન-પ્રદાન ખાસ કરીને મિત્રો અને કુટુંબીજનો વચ્ચે કરવામાં આવે છે. ખ્રિસ્તી ધર્મ અને પુરાણો સાથે સંકળાયેલા સંખ્યાબંધ પાત્રો નાતાલ સાથે સંકળાયેલા છે અને તેઓ આ મોસમ દરમિયાન ભેટ-સોગાદો આપતા હોય છે તેવી માન્યતા છે. આ પાત્રોમાં [[ફાધર ક્રિસમસ]] કે જેમને [[સાન્તાક્લોઝ]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, પેરે નોએલ અને [[વેઇનાન્સ્ટમેન]]; [[સંત નિકોલસ]] અથવા તો [[સિન્ટરક્લાસ]]; [[ક્રાઇસ્ટકાઇન્ડ]]; ક્રિસ ક્રિન્ગલ; [[જોઉલુપુક્કી]]; બેબો નાતાલે; [[સંત બસિલ]] અને [[ફાધર ફ્રોસ્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ પાત્રો પૈકી નાતાલની આધુનિક ઉજવણીમાં સૌથી વધારે પ્રખ્યાત બનેલું પાત્ર સાન્તાક્લોઝ છે. એક એવું કાલ્પનિક પાત્ર કે જે નાતાલના દિવસે ભેટસોગાદો આપે છે. તે લાલ રંગના કપડાં પહેરે છે અને તેનાં મૂળિયાં વિવધ પ્રકારનાં જોવા મળે છે. સાન્તાક્લોઝ ડચ નામ ''સેઇન્ટરક્લાસ'' નું અપભ્રંશ થયેલું નામ છે જેનો સરળ મતલબ થાય છે સંત નિકોલસ. નિકોલસ ચોથી સદી દરમિયાન તુર્કીના આધુનિક યુગમાં માયરાનો ધર્માધ્યક્ષ હતો. સંતોની અન્ય પુણયશાળી પ્રવૃત્તિઓ ઉપરાંત તે બાળકોનું ખાસ ધ્યાન રાખતા, તેઓ ઉદાર સ્વભાવના હતા અને ભેટ-સોગાદો આપતાં. ઘણા દેશોમાં તેમનો તહેવાર તારીખ 6ઠ્ઠી ડિસેમ્બરે ઉજવવામાં આવે છે અને તે દિવસે ભેટ-સોગાદોની આપ-લે કરવામાં આવે છે. પરંપરાગત રીતે સંત નિકોલસ ધર્માધ્યક્ષનો પોષાક પહેરીને તેમના મદદનીશો સાથે આવતા અને બાળકોને ભેટ-સોગાદો આપતાં પૂર્વે તેઓ બાળકે છેલ્લાં એક વર્ષ દરમિયાન કેવું વર્તન કર્યું તે અંગેની તપાસ કરીને પછી નક્કી કરતાં હતા કે બાળક ભેટ આપવાને લાયક છે કે નહીં. 13મી સદી દરમિયાન સંત નિકોલસ નેધરલેન્ડમાં ખૂબ જ પ્રખ્યાત થઇ ગયા અને તેમના નામ હેઠળ ભેટ આપવાની પ્રથા સમગ્ર મધ્ય અને દક્ષિણ યુરોપનાં પ્રદેશોમાં પ્રખ્યાત થઇ ગઇ. 16મી અને 17મી સદી દરમિયાન યુરોપ આવેલા ધાર્મિક [[સુધારા]]માં ઘણા પ્રોટેસ્ટન્ટ્સે ભેટ આપનારાં પાત્ર તરીકે બાળ ઈશુ અથવા તો ''ક્રાઇસ્ટકાઇન્ડલ'' ને પ્રસિદ્ધ કર્યા. અંગ્રેજી ભાષામાં આ નામનું અપભ્રંશ થઇને ક્રિસ ક્રિન્ગલ થઇ ગયું, તેમજ ભેટ આપવાનો સમયગાળો પણ 6ઠ્ઠી ડિસેમ્બરથી ક્રિસમસના આગલા દિવસ સુધીનો કરવામાં આવ્યો.[61] જોકે સાન્તાક્લોઝનું આધુનિક અને પ્રખ્યાત પાત્રનિરૂપણ અમેરિકા ખાતે [[ન્યૂ યોર્ક]]માંથી ઉતરી આવ્યું છે તેનાં તબદિલીકરણની પ્રક્રિયા પૂરી કરવામાં છ મહાનુભાવોએ ભાગ ભજવ્યો હતો જેમાં [[વોશિંગ્ટન ઇરવિંગ]] અને [[જર્મન-અમેરિકી]] વ્યંગ ચિત્રકાર [[થોમસ નાસ્ટ]] (1840થી 1902)નો સમાવેશ થાય છે. [[અમેરિકી ક્રાન્તિકારક યુદ્ધ]] બાદ [[ન્યૂ યોર્ક શેહર]]નાં કેટલાંક રહેવાસીઓએ શહેરનાં બિન-અંગ્રેજી ભૂતકાળનાં પ્રતિકોની માગણી કરી. ન્યૂ યોર્કની મૂળ સ્થાપના ડચ વસાહતીનાં નાનકડાં શહેર [[ન્યૂ આમ્સ્ટરડેમ]] તરીકે કરવામાં આવી હતી અને ડચની સિન્ટરક્લાસ પરંપરા ત્યાં સંત નિકોલસ તરીકે ફરી શરૂ કરવામાં આવી હતી.[62] ઇ. સ. 1809માં [[ન્યૂ યોર્ક હિસ્ટોરિકલ સોસાયટી]]એ [[ન્યૂ યોર્ક શહેર]]નાં [[ડચ]] નામ [[નિએયુવ આમ્સ્ટરડેમ]]ના પ્રખ્યાત સંત ''સાન્ક્ટે ક્લાઉઝ'' નું નામ પ્રચલિત બનાવ્યું.[63] અમેરિકામાં 1810માં સાન્તાક્લોઝની જ્યારે પ્રથમ વખત રજૂઆત કરવામાં આવી ત્યારે તેને ધર્માધ્યક્ષના પહેરવેશે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે નવા કલાકારોએ સાન્તાક્લોઝની નવી વેશભૂષા આપતાં તેનો પોષાક વધુ બિનસાંપ્રદાયિક બની ગયો હતો.[64] નાસ્ટે 1863થી શરૂ કરી દર વર્ષે સાન્તાક્લોઝનું નવું ચિત્ર દોરવાનું શરૂ કર્યું. 1880ના દાયકા સુધીમાં, નાસ્ટ દ્વારા દોરવામાં આવેલા સાંતાનો પહેરવેશ રૂંવાટીવાળા કોટનો થઇ ગયો જેને આપણે આજે ઓળખીએ છીએ. જેનું નિરૂપણ અંગ્રેજી સંસ્કૃતિના ફાધર ક્રિસમસ ઉપર આધારિત હોવાનું માનવામાં આવે છે. 1920માં આ છબીને જાહેરખબરોના માધ્યમ દ્વારા વધુ પ્રમાણિત અને પ્રચલિત કરવામાં આવી.[65] [[ચિત્ર:Santa-eop2.jpg|thumb|left|210px|વિશ્વભરમાં સાન્તાક્લોઝ સારાં બાળકોને ભેટ-સોગાદો આપવા માટે પ્રખ્યાત છે.]] શરીરે અલમસ્ત, દાઢીવાળા અને આનંદી સ્વભાવના ફાધર ક્રિસમસની તેમજ હંમેશા આનંદમાં રહેવાની માનસિકતા ધરાવનારા હતા. જે તમામ ગુણો સાન્તાક્લોઝના પાત્રમાં આવરી લેવામાં આવ્યાં છે. તેમનું પાત્ર 17મી સદીની શરૂઆતમાં ઇંગ્લેન્ડ ખાતે પ્રથમ વખત રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું પરંતુ તત્કાલિન સમયે તેમનું પાત્ર માત્ર રજાનો આનંદ માણવાના તેમના સ્વભાવ અને તેમની [[દારૂ પીવાની લત]]ના ગુણો ધરાવતું હતું નહીં કે ભેટ-સોગાદો આપવાના.[66] [[વિક્ટોરિયન કાળના બ્રિટન]]માં તેમની છબીનું પુનઃ નિર્માણ કરીને તેને સાંતાની સુસંગત મુજબ બનાવવામાં આવી. ફ્રાન્સના [[પેરે નોએલ]]નું પાત્ર પણ આ જ રીતે વિકસાવવામાં આવ્યું હતું અને કાળક્રમે તે પણ સાંતા જેવું બની જવા પામ્યું હતું. ઇટાલીમાં બેબો નાતાલે સાન્તાક્લોઝ જેવું જ પાત્ર છે જ્યારે [[લા બેફાના]] [[મેજાઇને ઈશુનો સાક્ષાત્કાર]] થયો હતો તે સાંજે ભેટ-સોગાદો લઇને આવે છે. માનવામાં આવે છે કે લા બેફાના બાળ [[ઈશુ]]ની ભેટ-સોગાદો લઇને આવે છે. ત્યારબાદ તે અલોપ થઇ જાય છે. જોકે હવે તેણીની દરેક બાળક માટે ભેટ-સોગાદો લઇને આવે છે. ઘણા દેશોમાં સાન્તાક્લોઝ તેની સાથે [[નેશ્ટ રૂપરેશ્ત]] અથવા તો [[બ્લેક પિટર]]ને લઇને આવે છે. ઘણા દેશોમાં એવી પણ માન્યતા છે કે [[એલ્વ]] રમકડાંઓ બનાવે છે. સાન્તાક્લોઝની પત્નીને [[શ્રીમતિ ક્લોઝ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આધુનિક સાન્તાક્લોઝનાં પાત્રમાં અમેરિકી સંત નિકોલસના ગુણોનો ક્રમિક વિકાસ કરવામાં આવ્યો હતો, જેના કારણે થોડો વિરોધ પણ પ્રદર્શીત કરવામાં આવ્યો હતો. એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે અમેરિકાની સ્વતંત્રતાની લડાઇ પૂરી થઇ તેની અડધી સદી સુધી એટલે કે 1835 સુધી સંત નિકોલસ સોસાયટીની સ્થાપના કરવામાં નહોતી આવી.[68] વધુમાં ન્યૂ આમ્સ્ટરડેમના ચાર્લ્સ જોન્સ દ્વારા લિખિત "ચિલ્ડ્રન્સ બુક્સ, પિરિયોડિકલ્સ એન્ડ જર્નલ્સ" નામના અભ્યાસલક્ષી પુસ્તકમાં સંત નિકોલસ અને સિન્ટરક્લાસનો કોઇ જ ઉલ્લેખ નથી, તેમ જણાવવામાં આવ્યું છે.[70] આ વાત1978<ref>ચાર્લ્સ ડબલ્યુ. જોન્સ, ''સેઇન્ટ નિકોલસ ઓફ માઇરા, બારી એન્ડ મેનહટન: બાયોગ્રાફી ઓફ અ લેજન્ડ'' (શિકાગો: યુ ઓફ શિકાગો પી, 1978).</ref>માં છપાયેલાં તે અભ્યાસ પુસ્તકમાં વારેવારે કહેવાઇ હોવા છતાં પણ ઘણા વિદ્વાનો જોન્સનાં તારણ સાથે સહમત નથી. ન્યૂ બ્રન્સવિક થિયોલોજિકલ સેમિનારીના હોવાર્ડ.જી.હેગમેને એ બાબત ભારપૂર્વક જણાવી છે કે ન્યૂ યોર્કમાં સિન્ટરક્લાસની ઉજવણી હજી પણ જીવંત છે અને તે [[હડસન ખીણ]]ની સંસ્કૃતિની શરૂઆતથી ચાલી આવે છે.<ref>{{Citation | last = Hageman | first = Howard G. | author-link = | publication-date = | date = | year = 1979 | title = Review of ''Saint Nicholas of Myra, Bari, and Manhattan: Biography of a Legend'' | periodical = [[Theology Today]] | series = | publication-place = Princeton | place = | publisher = Princeton Theological Seminary | volume = 36 | issue = 3 | url = http://theologytoday.ptsem.edu/oct1979/v36-3-bookreview15.htm | access-date = 2008-12-05 | archivedate = 2008-12-07 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081207061529/http://theologytoday.ptsem.edu/oct1979/v36-3-bookreview15.htm }}.</ref> [[લેટિન અમેરિકા]]ના [[વેનેઝુએલા]] અને [[કોલંબિયા]] જેવા દેશોમાં હજી પણ એ પ્રથા ચાલે છે કે સાંતા રમકડાં બનાવીને બાળ ઈશુને અર્પણ કરે છે. તેમજ હકીકતે સાંતા દ્વારા આપવામાં આવેલા બાળ ઇશુ બાળકોને વહેંચી દે છે. પરંપરાગત [[ધાર્મિક માન્યતા]] અને સાંતાની [[પાત્ર નિરૂપણતા]] યુએસથી આવી છે. ઇટાલીમાં [[ઓલ્ટો એડિગે/ સુટ્રિયોલ]], ઓસ્ટ્રિયા, ચેક રિપબ્લિક, દક્ષિણ જર્મની, હંગેરી, [[લિશ્ટેનસ્ટાઇન]], [[સ્લોવાકિયા]] અને સ્વિટ્ઝરલેન્ડમાં [[ક્રાઇસ્ટકાઇન્ડ]] (ચેકમાં [[જેઝિસેક]], હંગેરીમાં જેઝુસ્કા, સ્લોવાકિયામાં જેઝિસ્કો તરીકે જાણીતા) ભેટ-સોગાદો લઇને આવે છે. જર્મનીના સંત નિકોલાઉસને જર્મનીના સાન્તાક્લોઝના સ્વરૂપ વેઇનાશ્તમાન સાથે સાંકળવામાં આવતાં નથી. સંત નિકોલાઉસ [[ધર્માધ્યક્ષ]]નો પહેરવેશ પહેરીને આવતાં હોવા છતાં પણ તેઓ તારીખ 6 ડિસેમ્બરના રોજ નાની ભેટ-સોગાદો જેવી કે કેન્ડી, ફળો અને સૂકોમેવો લઇને આવે છે. તેમની સાથે [[નેશ્ત રૂપ્રેશ્ત]] પણ આવે છે. વિશ્વભરનાં ઘણાં મા-બાપો પોતાનાં બાળકોને સાન્તાક્લોઝ અને ભેટ-સોગાદો આપનારાં પાત્રો વિશે સમજ આપતાં હોય છે પરંતુ કેટલાંક તેમને નકારી દેતા હોય છે અને જણાવતા હોય છે કે આ એક ભ્રામક ખ્યાલ છે.<ref>માટેરા, મારિયાને. [http://www.citybeat.com/archives/1996/issue304/cover1.html "સાંતા ધ ફર્સ્ટ ગ્રેટ લાઇ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070914195318/http://citybeat.com/archives/1996/issue304/cover1.html |date=2007-09-14 }}, ''સિટીબિટ'' , અંક 304</ref> == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:ChristAsSol.jpg|thumb|right|ક્રાઇસ્ટ સોલ (ઇશુ એક સૂર્ય) તરીકેની ઇસુની પ્રતિમા જે ચોથી સદીની શરૂઆતમાં માઉસોલિયમ એમમાં કબ્રસ્તાન પાસે મૂકવામાં આવી હતી. હાલમાં આ પ્રતિમા રોમના સંત પિટર દેવળના વિશાળ ગુમ્બજ નીચે મૂકવામાં આવી છે. જેનો સંદર્ભ કેલી અને જોસેફ એફે ઓરિજિન્સ ઓફ ક્રિસમસ, લિટરિજિકલ પ્રેસ, 2004, પી. 67-69 ઉપર આપવામાં આવ્યો છે.]] ઘણી સદીઓથી [[ખ્રિસ્તી]] લેખકો માનતા આવ્યા છે કે નાતાલનો દિવસ એટલે એ જ દિવસ કે જે દિવસે [[ભગવાન ઈશુ]]નો જન્મ થયો હતો.<ref>ઉદાહરણ તરીકે પોપ [[બેનેડિક્ટ 14મા]]એ 1761માં એવી દલીલ કરી હતી કે ચર્ચના પાદરીઓને જન્મની ચોક્કસ તારીખ તેમને રોમન વસ્તી ગણતરીની નોંધોમાંથી મળી જશે. રોલ, સુસાન કે., ''ટુવર્ડ ધ ઓરિજિન્સ ઓફ ક્રિસમસ'' , (પીટર્સ પબ્લિશર્સ, 1995), પી. 129.)</ref> [[જ્યુડિયો ખ્રિસ્તી]] પરંપરા અનુસાર [[સૃષ્ટિનાં સર્જન]]ની તારીખ 25^મી માર્ચ માનવામાં આવે છે.<ref name="Ancient and Future Catholics">{{cite web|url = http://www.ancient-future.net/christmasdate.html|title = Choosing the Date of Christmas: Why is Christmas Celebrated on December 25?|publisher = Ancient and Future Catholics|access-date = 2009-04-02|archive-date = 2009-04-18|archive-url = https://web.archive.org/web/20090418112629/http://ancient-future.net/christmasdate.html|url-status = dead}}</ref> પૂરાતન ખ્રિસ્તી લેખક [[સેક્સટ્સ જ્યુલિયસ આફ્રિકાનુસે]] (220 એ.ડી.) એવો વિચાર કર્યો હતો કે આ તારીખ વાજબી છે અને એવું સૂચન કર્યું હતું કે આ દિવસે ભગવાન ઈશુએ માનવદેહ ધારણ કર્યો હતો.[79] જુલિયસના જણાવ્યા અનુસાર [[ઇશ્વરનાં શબ્દો]]એ માનવસ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને તેમનું ગર્ભાધાન થયું તેનો મતલબ એ થયો કે આ ઘટના થકી [[કુંવારી મેરી]]એ ગર્ભ ધારણ કર્યો અને બરાબર નવ માસ બાદ તારીખ 25^મી ડિસેમ્બરના રોજ ભગવાન ઈશુનો જન્મ થયો.<ref name="Ancient and Future Catholics"/> જોકે 18મી સદીની શરૂઆતથી ઘણા બધા વિદ્વાનોએ વૈકલ્પિક સ્પષ્ટતાઓ આપવાની શરૂઆત કરી. [[આઇઝેક ન્યૂટને]] એવી દલીલ કરી હતી કે ઉત્તરીય ગોળાર્ધ<ref name="Newton"/>માં નાતાલની તીથિ [[સૂર્ય વિષુવવૃત્તથી દૂર જાય તે દિવસો]]માં પસંદ કરવામાં આવી છે. જૂના યુગમાં આ ઘટના 25મી ડિસેમ્બરની આસપાસ બનતી હતી.<ref name="SolsticeDate">"[http://www.cs.utk.edu/~mclennan/BA/SF/WinSol.html બ્રુમા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061010145627/http://www.cs.utk.edu/~mclennan/BA/SF/WinSol.html |date=2006-10-10 }}", ''સિઝનલ ફેસ્ટિવલ્સ ઓફ ધ ગ્રીક્સ એન્ડ રોમન્સ'' <br />[[પ્લિની ધ એલ્ડર]], [[નેચરલ હિસ્ટ્રી]], [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.02.0137&amp;query=head%3D%231117 18:59]</ref> ઇ. સ. 1743માં જર્મનીના પ્રોટેસ્ટન્ટ પોલ અર્ન્સ્ટ જાબ્લોન્સ્કીએ એવી દલીલ કરી હતી કે નાતાલની તારીખ 25મી ડિસેમ્બર રોમન સૌર રજા ''[[ડિએસ નાતાલિસ સોલિસ ઇનવિક્ટી]]'' સાથે સંલગ્ન છે, જેના કારણે સાચાં દેવળોમાં મૂર્તિપૂજાનું પ્રમાણ ઘટી જવાં પામ્યું હતું.[83] 1889માં [[લ્યુઇસ ડ્યુશેને]] એવું સૂચન કર્યું હતું કે નાતાલની તારીખની ગણતરી તારીખ 25મી માર્ચના રોજ [[ઈશુનાં આગમનની જાહેરાત]] બાદ બરાબર નવ માસ બાદની કરવામાં આવી છે પરંપરાગત રીતે આ દિવસે ઇશુનું માનવરૂપે ગર્ભાધાન થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે.[84] જોકે આજના જમાનામાં મુખ્યપ્રવાહમાં તારીખ 25મી ડિસેમ્બર ઈશુનો જન્મદિવસ હોય કે ન હોય તેનું ખાસ મહત્વ નથી. તેના બદલે [[ખ્રિસ્તી ધર્મ સમુદાયો]][86] જણાવે છે કે માનવ સમુદાય દ્વારા આચરવામાં આવેલાં [[પાપ]]ને [[સરભર કરી આપવા]] માટે [[ઇશ્વરે]] પૃથ્વી ઉપર [[માનવરૂપે]] જન્મ લીધો તે નાતાલની ઉજવણીનું પ્રાથમિક કારણ છે.<ref name="Got Questions-Christmas"/><ref name="Voice-Christmas">{{cite web|url = http://www.crivoice.org/cyxmas.html| title = The Christmas Season|publisher = CRI / Voice, Institute|access-date = 2009-04-02}}</ref> નાતાલની સૌપ્રથમ ઉજવણી યુએસના [[ફ્લોરિડા ખાતે આવેલા ટેલાહાસી]] ખાતે કરવામાં આવી હતી.<ref name="Got Questions-Christmas"/><ref name="Voice-Christmas_2">{{cite web|url = http://urbantallahassee.com/v4/?option=com_content&view=article&id=483&catid=483&Itemid=2&d85d5a08f4a04ade32fc69064ed5cf0b=b2d29b5b91ecdece02455b2e0cfa4162|title = The Christmas Season|publisher = CRI / Voice, Institute|access-date = 2009-04-02}}{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ખ્રિસ્તી ધર્મનો પશ્ચાદભૂ === ==== ડિએસ નાતાલિસ સોલિસ ઇન્વિક્ટી ==== {{Main|Sol Invictus}} ''દિએસ નાતાલિસ સોલિસ ઇન્વિક્ટી'' નો અર્થ "અપરાજિત સૂર્યનો જન્મદિન" થાય છે. [[સોલ ઇન્વિક્ટસ]] શબ્દોનો ઉપયોગ કેટલાક [[સૂર્યમંડળનાં દેવ-દેવીઓ]]ની ઉપાસના સંયુક્ત રીતે કરવાની પરવાનગી આપે છે. જેમાં સિરિયાના સૂર્યદેવ [[એલાહ-ગેબેલ]], ઓરિલિયન સામ્રાજ્યના દેવતા [[સોલ]] અને [[પર્સિયન]] મૂળના સૈનિકોના દેવ [[મિથ્રાસ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="CathMithra">" [http://www.newadvent.org/cathen/10402a.htm "મિથ્રેઇઝમ"], ''ધ કેથલિક એનસાઇક્લોપેડિયા'' , 1913.</ref> આ તહેવાર ઉજવવાની શરૂઆત [[એલાગાબાલુસ]] સામ્રાજ્ય (218-222[95])થી કરવામાં આવી હતી. ઓરેલિયનનાં શાસનકાળ દરમિયાન તે તેની લોકપ્રિયતાની પરાકાષ્ઠાએ પહોંચી હતી. ઓરેલિયને આ રજાને સમગ્ર સામ્રાજ્યની જાહેર રજાનો દરજ્જો આપ્યો હતો.<ref>"સોલ," ''એનસાઇક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા'' , શિકાગો (2006).</ref> અગાઉ [[બ્રુમાલિયા]]ના તહેવારમાં આ દિવસ [[બાકચુસ]]ને સમર્પિત કરવામાં આવ્યો હતો. લેટિન ભાષામાં ''બ્રુમા'' શબ્દનો અર્થ "[[ટૂંકામાં ટૂંકો દિવસ]]" થાય છે.<ref>[http://bibletools.org/index.cfm/fuseaction/Topical.show/RTD/CGG/ID/785/Brumalia.htm બાઇબલ ટૂલ્સ બ્રુમાલિયા (પૂર્વગામી ભાષ્યમાંથી)]</ref> સૂર્ય જ્યારે વિષુવવૃત્તથી દૂર જાય ત્યારે આ તહેવારની ઉજવણી કરવામાં આવતી હતી કારણ કે આ દિવસે સૂર્ય તેની દક્ષિણાયન પીછેહઠથી વિપરીત દિશામાં ગતિ કરીને પોતાની જાતને અપરાજિત પુરવાર કરે છે. કેટલાક શરૂઆતના ખ્રિસ્તી લેખકોએ ઈશુના જન્મને સૂર્યના પુનર્જન્મ સાથે સાંકળ્યો છે.<ref name="CathChrit"/> "ઓહ, જે દિવસે સૂર્યનો જન્મ થયો તે દિવસે પરમેશ્વરે કેવું સુંદર કાર્ય કર્યું હશે.... ઈશુનો જન્મ પણ તે જ દિવસે થયો હશે." તેમ [[સાઇપ્રિયન]] નામના લેખક દ્વારા લખવામાં આવ્યું હતું.<ref name="CathChrit"/> [[જ્હોન ક્રિસોસ્ટોમ]] નામના લેખકે પણ આ અંગે એવી ટિપ્પણી કરી છે કે "તેઓ તેને 'અપરાજિતના જન્મદિન' તરીકે સંબોધે છે. ખરેખર આપણા ઇશ્વર સિવાય બીજું અપરાજિત કોણ હોઇ શકે.....?"<ref name="CathChrit"/> ==== શિયાળુ તહેવારો ==== {{Main|List of winter festivals}} ઘણી સંસ્કૃતિમાં શિયાળુ તહેવારો ખૂબ જ પ્રખ્યાત બન્યા છે. આ પાછળનાં મુખ્ય કારણોમાં જોઇએ તો શિયાળાની મોસમ દરમિયાન ખેતીનું કામ ખૂબ જ ઓછાં પ્રમાણમાં હોય છે. તેમજ વસંત ઋતુ સામે આવી રહી હોવાથી તે સારી રહેવાની અપેક્ષા હોય છે.<ref name="AncientHoliday">" [http://www.history.com/minisites/christmas/viewPage?pageId=1252 "ક્રિસમસ- એન એન્સિયન્ટ હોલિડે"], ''ધ [[હિસ્ટ્રી ચેનલ]]'' , 2007.</ref> આધુનિક નાતાલના રીતરિવાજોમાં ભેટ-સોગાદો આપવાની અને મોજમજા કરવાની પરંપરા રોમન રિવાજ [[સેટુર્નાલિયા]]; લીલોતરી, લાઇટ્સની રોશની અને દાનની પરંપરા રોમન નવાં વર્ષ; અને [[નાતાલ વખતે બાળવામાં આવતું મોટું ઢીમચું]] તેમજ વિવધ પ્રકારનાં ખાન-પાનની પરંપરા [[જર્મનીના]] તહેવારોમાંથી લેવામાં આવી છે.<ref>કોફમેન, એલેશા. [http://www.christianitytoday.com/history/newsletter/2000/dec08.html વ્હાય ડિસેમ્બર 25?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919140214/http://www.christianitytoday.com/history/newsletter/2000/dec08.html |date=2008-09-19 }} ''ક્રિશ્ચન હિસ્ટ્રી એન્ડ બાયોગ્રાફી'' , ''[[ક્રિશ્ચાનિટી ટુડે]]'' , 2000.</ref> [[મૂર્તિપૂજક સ્કેન્ડેનેવિયા]]માં શિયાળુ તહેવાર [[યુલ]] ઉજવવામાં આવે છે. આ તહેવારની ઉજવણી ડિસેમ્બરના અંતથી જાન્યુઆરીની શરૂઆત સુધી કરવામાં આવે છે. [[ઉત્તરીય યુરોપ]]માં ખ્રિસ્તી ધર્મનો પ્રચાર છેલ્લે કરવામાં આવ્યો હોવાથી નાતાલ ઉપર તેની મૂર્તિપૂજક પ્રથાનો વિશેષ પ્રભાવ રહેલો છે. સ્કેન્ડેનેવિયાના લોકો નાતાલને આજે પણ ''જૂલ'' ના નામથી ઓળખે છે. અંગ્રેજી ભાષામાં યુલ શબ્દ એ નાતાલનો પર્યાય છે,<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/Yule યુલ]. ''ધ અમેરિકન હેરિટેજ ડિક્શનરી ઓફ ધ ઇન્ગલિશ લેન્ગવેજ'' , ચોથી આવૃત્તિ. 5 ડીસેમ્બર, 2008ના રોજ સુધારો.</ref> જેનો પ્રયોગ સૌપ્રથમ વખત 900ની સાલમાં કરવામાં આવ્યો હતો. === ખ્રિસ્તી ધર્મની સ્થાપના === પહેલી સદીમાં નાતાલની ઉજવણી ઈશુ ખ્રિસ્તના જન્મદિનની યાદમાં કરવામાં આવતી હતી તેવા કોઇ જ લિખિત, ધાર્મિક ગ્રંથોમાં કે ઐહિક પુરાવાઓ નથી. ખરેખર તો અગાઉના યહૂદી કાયદાઓ અને પરંપરાઓ સાથે સરખાવવામાં આવે તો જન્મદિનની ઉજવણીઓ કરવામાં જ નહોતી આવતી. ધ વર્લ્ડ બુક એનસાઇક્લોપેડિયા અનુસાર "અગાઉ નાતાલની ઉજવણી કોઇના જન્મદિન નિમિત્તે કરવામાં આવે તો તેને મૂર્તિપૂજાના રિવાજ તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી." (ગ્રંથ 3, પા. નં. 416) તેના જન્મદિનને યાદ કરવા કરતા ઈશુએ જે વસ્તુને યાદ કે સ્મરણમાં રાખવાની આજ્ઞા આપી છે તેનો સંબંધ તે તેનાં મૃત્યુ સાથે સંકળાયેલી છે (લ્યુક 22:19). ઈશુના મૃત્યુને અમુક સો વર્ષો પણ નહીં થયા હોય અને નાતાલની ઉજવણીનો સૌપ્રથમ કિસ્સો ઐતિહાસિક તવારિખમાં નોંધાયેલો છે. નવા વિશ્વકોશ બ્રિટાનિકામાં જણાવ્યા અનુસાર જે લોકો પાછળથી ખ્રિસ્તી હોવાનો દાવો કરવા લાગ્યા કે "રોમન મૂર્તિપૂજક રિવાજ કે જેને 'અપરાજિત સૂર્યના જન્મદિન' તરીકે મનાવવામાં આવે છે તેની અને નાતાલની એક જ દિવસે ઉજવણી થવી એક અકસ્માત છે." આજના જમાનામાં નાતાલની જે રીતે ઉજવણી કરવામાં આવે છે (ઙેટ-સોગાદો આપીને કે મીઠાઇઓ ખાઇને) તે જ રીતે આ તહેવારની ઉજવણી કરવામાં આવતી હતી. [[નવા કરાર]]ની નકલમાં ઈશુના જન્મની તારીખ આપવામાં આવી નથી.<ref name="CathChrit"/><ref>"[http://www.britannica.com/eb/article-9082431/Christmas ક્રિસમસ], ''એનસાઇક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા'' શિકાગો: એનસાઇક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા, 2006.</ref> ઇ.સ. 200ની સાલમાં [[ક્લેમેન્ટ ઓફ એલેક્ઝાન્ડ્રિયા]]એ લખ્યું હતું કે [[પાશોન્સ]] મહિનાની 25મી તારીખે ઇજિપ્તનાં એક જૂથે જન્મદ્રશ્ય ભજવ્યું હતું.<ref name="CathChrit"/> જેને તારીખ 20મી મે ગણાવી શકાય.<ref>રોલ, પી. 78, સાઇટિંગ કેલ્ક્યુલેશન્સ બાય રોજર બેકવર્થ. રોલ, પીપી. 79-80 જ્યારે રોલેન્ડ બેઇનટોન દાખલો આપતાં જણાવે છે કે ક્લિમેન્ટે કદાચ બે અલગ-અલગ કેલેન્ડરનો ઉપયોગ કર્યો હશે. અને તે બંને વચ્ચેનો તફાવત કાળક્રમે 2 સીઇમાં 6 જાન્યુઆરી ઉપર આવીને અટક્યો હશે.</ref> [[રોમન આફ્રિકાનાં દેવળો]]માં નાતાલને મોટો કે મહત્વનો [[તહેવાર]] ગણવામાં આવતો હોવાના કોઇ જ ઉલ્લેખ [[ટેર્ટુલિયન]] (ડી. 220)માં નથી.<ref name="CathChrit"/> જોકે વર્ષ 221માં પ્રકાશિત કરવામાં આવેલા સંદર્ભગ્રંથ ''ક્રોનોગ્રાફાઇ'' માં [[સેક્સ્ટસ જુલિયસ આફ્રિકાનુસે]] એવું સૂચન કર્યું હતું કે ઈશુની માતાને ગર્ભાધાન [[વસંત ઋતુના વિષુવકાળ]] દરમિયાન થયું હોવાને કારણે એ વિચાર ખૂબ જ પ્રચલિત થયો છે કે તેમનો જન્મ તારીખ 25મી ડિસેમ્બરના રોજ થયો હશે.<ref>"[http://www.britannica.com/eb/article-9082431/Christmas ક્રિસમસ], ''એનસાઇક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા'' શિકાગો: એનસાઇક્લોપેડિયા બ્રિટાનિકા, 2006.</ref><ref>રોલ, પી. 79,80. ''ક્રોનોગ્રાફાઇ'' ના માત્ર ટુકડાઓ જ બચી શક્યા છે. એક ટુકડામાં આફ્રિકાનુસે "બેથલહેમના પેગે"નો ઉલ્લેખ કર્યો છે. અને લેડી પેગેનો "સ્પ્રિંગ બેઅરર" તરીકેનો ઉલ્લેખ છે. જુઓ "[http://en.wikisource.org/wiki/Ante-Nicene_Fathers/Volume_VI/Julius_Africanus/Narrative_of_Events_Happening_in_Persia_on_the_Birth_of_Christ નેરેટિવ નેરેટિવ ઓફ ઇવેન્ટ્સ હેપનિંગ ઇન પર્શિયન ઓન ધ બર્થ ઓફ ક્રાઇસ્ટ નેરેટિવ]"</ref> રોમન કેલેન્ડર અનુસાર વિષુવકાળનો દિવસ તારીખ 25મી માર્ચ ગણવામાં આવે છે, તેથી ડિસેમ્બરમાં તેમનો જન્મ થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="Bradt">બ્રાડ, હેલ, ''એસ્ટ્રોનોમી મેથડ્સ'' , (2004), પી. 69.<br />રોલ, પી. 87.</ref> ''દે પાસ્કા કોમ્પ્યુટસ'' નામનું ઉજાણીનું કારીખીયું વર્ષ 243માં બનાવવામાં આવ્યું હતું જેમાં જન્મદિવસની તારીખ 28મી માર્ચ દર્શાવવામાં આવી હતી.<ref>રોલ પી. 81એફ</ref> વર્ષ 24પાંચમાં પ્રસિદ્ધ થયેલા ધર્મવિજ્ઞાની ગ્રંથ [[ઓરિજેન ઓફ એલેક્ઝાન્ડ્રિયા]]માં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે "ફારાઓહ અને હેરોડ જેવા પાપીઓ જ તેમના જન્મદિનની ઉજવણી કરે છે.<ref name="Origin">ઓરિજેન, "લેવિટ., હોમ. 8" ; ''મિગ્ને પી.જી.'' , 12, 495.<br />"[http://www.newadvent.org/cathen/10709a.htm નાતાલ ડે]", ''ધ કેથલિક એનસાઇક્લોપેડિયા'' , 1911.</ref> ઇ.સ. 303માં ખ્રિસ્તી લેખક [[આર્નોબિયસે]] ભગવાનના જન્મદિનની ઉજવણી કરવાની આકરી ટીકા કરી હતી અને તેણે સૂચન કર્યું હતું કે નાતાલ આ સમયે ઉજવણી કરવાનો તહેવાર નથી.<ref name="CathChrit"/> ==== તહેવારની ઉજવણીની સ્થાપના ==== વર્ષ 336માં રોમના દેવળ ખાતે પ્રથમ વખત જન્મદ્રશ્યની ઉજવણીની શરૂઆત થઇ હોવાનું માનવામાં આવે છે.<ref name="HC">{{cite web |url=http://www.history.com/video.do?name=christmas&bcpid=3924558001&bclid=4965944001&bctid=5097596001 |title=Why Christmas is Celebrated on December 25th |author= |date= |work= |publisher=A&E Television Networks |access-date=2009-12-25}}</ref> વર્ષ [[354માં લખવામાં આવેલા કાલ લેખ]]માં ઈશુના જન્મદિનની તારીખ 25મી ડિસેમ્બરના રોજ હોવાનો સંદર્ભ છે. આ [[પ્રકાશિત હસ્તપ્રત]]નું સંપાદન વર્ષ 354માં રોમ ખાતે કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>આ દસ્તાવેજ રોમનના ઉમરાવ માટે અંગત રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ સંદર્ભે પ્રશ્ન સૂચક વાક્ય પૂછવામાં આવ્યું હતું કે "VIII kal. ian. natus Christus in Betleem Iudeæ".[http://www.tertullian.org/fathers/chronography_of_354_08_fasti.htm ] વર્ષ 336માં બનાવવામાં આવેલી હસ્તપ્રતમાંથી આ વિભાગની નકલ કરવામાં આવી હતી.[http://www.newadvent.org/cathen/03724b.htm ] આ દસ્તાવેજમાં જૂના જમાનમાં સોલ ઇન્વિક્ટસ તરીકે ઉજવાતા તગેવારનો પણ સંદર્ભ આપવામાં આવ્યો છે.[http://www.tertullian.org/fathers/chronography_of_354_06_calendar.htm ]</ref> વર્ષ 350માં [[પોપ જુલિયસ 1]]એ તારીખ 25મી ડિસેમ્બરને ઈશુનો જન્મદિન તરીકે ઉજવવાની અધિકૃત જાહેરાત કરી.<ref name="HC"/> પૂર્વના દેશોમાં પુરાતન ખ્રિસ્તીઓ [[મેજાઇને ઈશુના કરેલા સાક્ષાત્કાર ના દિવસ]] (તારીખ 6ઠ્ઠી જાન્યુઆરી)ના ભાગરૂપે તેમના જન્મદિવસની ઉજવણી કરતાં હતા. જોકે આ તહેવારમાં કે ઉજવણીમાં [[ઈશુની ખ્રિસ્તી ધર્મની દિક્ષાવિધિ]] ઉપર વધારે ભાર પાતો હતો.<ref>પોખિલ્કો હાઇરોન્મોન્ક નિકોલસ, [http://sites.google.com/site/historyofepiphany "હિસ્ટ્રી ઓફ એપિફેની"]</ref> વર્ષ 378માં [[એડ્રિયાનોપલનાં યુદ્ધ]]માં [[આરિયાન]] તરફી શાસક [[વેલેન્સ]]નાં મૃત્યુ બાદ [[કેથલિક ધર્મસંઘના અનુયાયિત્વ]]નું પુનરુત્થાન થયું જેના ભાગરૂપે પૂર્વના ખ્રિસ્તીઓમાં નાતાલની ઉજવણીનો પ્રચાર કરવામાં આવ્યો. [[કોન્સ્ટેન્ટિનોપલ]]માં આ તહેવારની ઉજવણીની શરૂઆત વર્ષ 379માં તેમજ [[એન્ટિઓક]]માં આ તહેવારની ઉજવણી વર્ષ 380માં કરવામાં આવી હતી. વર્ષ 381માં [[ગ્રેગોરીના નાઝિઆન્ઝુસે]] [[ધર્માધ્યક્ષ]]ના પદેથી રાજીનામું આપી દીધાં બાદ આ તહેવારની ઉજવણી લુપ્ત થઇ ગઇ હતી. જોકે વર્ષ 400 દરમિયાન [[જ્હોન ક્રિસોસ્ટોને]] આ પ્રથા ફરી પાછી શરૂ કરી.<ref name="CathChrit">Martindale, Cyril Charles.[http://www.newadvent.org/cathen/03724b.htm "Christmas"]. ''[[The Catholic Encyclopedia]]''. Vol. 3. New York: Robert Appleton Company, 1908.</ref> [[ચિત્ર:FatherChristmastrial.jpg|thumb|150px|left|ફાધર ક્રિસમસની પરીક્ષા અને ખટલો (1686), ઇન્ગલેન્ડમાં નાતાલની ઉજવણીની શરૂઆત પવિત્ર દિન તરીકે કરવાની સૂચના આપવામાં આવી તેના થોડા સમય બાદ જ આ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું.]] ==== મધ્ય યુગ ==== [[મધ્ય યુગની શરૂઆત]]માં નાતાલની ઉજવણી કરતાં ઈશુનો મેજાઇને કરેલા સાક્ષાત્કારના દિવસનું મહત્વ ખૂબ જ વધારે હતું. પશ્ચિમી માન્યતા અનુસાર આ દિવસે [[સંતો]]ની મુલાકાત ઉપર વિશેષ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવતું હતું. પરંતુ મધ્યયુગીન કેલેન્ડરમાં નાતાલ આધારિત રજાઓનું વર્ચસ્વ વધારે પ્રમાણમાં હતું. નાતાલ પહેલાંના 40 દિવસ "સંત માર્ટિનના 40 દિવસ" (કે જેની શરૂઆત તારીખ 11મી નવેમ્બરથી થાય છે અને તેને [[ટૂર્સના સંત માર્ટિન]]ના તહેવાર તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.) હાલમાં તે [[એડવેન્ટ]]ના નામથી ઓળખાય છે.<ref name="Murray">મરે, એલેક્ઝાન્ડર. [http://www.historytoday.com/dt_main_allatonce.asp?gid=13022&amp;aid=&amp;tgid=&amp;amid=13022&amp;g13022=x&amp;g9142=x&amp;g30026=x&amp;g20991=x&amp;g21010=x&amp;g19965=x&amp;g19963=x&amp;e=true "મેડિયેવલ ક્રિસમસ"]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''હિસ્ટ્રી ટુડે'' , ડિસેમ્બર 1986, '''36''' (12), પીપી. 31-39.</ref> ઇટાલીમાં [[સાટુરનાલિયા]]ન પરંપરાઓને એડવેન્ટ સાથે સાંકળવામાં આવી છે.<ref name="Murray"/> 12મી સદીની આસપાસ આ પરંપરાઓ ફરી પાછી [[નાતાલના 12 દિવસો]] (તારીખ 25મી ડિસેમ્બરથી 5મી જાન્યુઆરી)ની પરંપરામાં તબદિલ થઇ. જાહેર ઉપાસનાને લગતાં કેલેન્ડરમાં આ સમયગાળાને [[નાતાલની મોસમ]] અથવા તો [[12 પવિત્ર દિવસો]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="Murray"/> વર્ષ 800 બાદ નાતાલના દિવસે [[શેર્લેમેગ્ને]]ને શાસક તરીકેનો તાજ પહેરાવવામાં આવ્યો ત્યારબાદ નાતાલની ઉજવણીનું મહત્ત્વ ધીમેધીમે વધવા લાગ્યું. વર્ષ 85પાંચમાં [[શહીદ રાજા એડમન્ડ]]નો રાજ્યાભિષેક નાતાલના દિવસે કરવામાં આવ્યો હતો અને [[ઇંગ્લેન્ડનો રાજા વિલિયમ પહેલા]]ને વર્ષ 1066માં નાતાલના દિવસે તાજ પહેરાવવામાં આવ્યો હતો. [[ઉચ્ચ મધ્યમ યુગ]] દરમિયાન નાતાલની રજાનું પ્રભુત્વ ખૂબ જ વધી જવા પામ્યું. આ બાબતને વારંવાર ઇતિહાસકારોએ નોંધી હતી અને લખ્યું હતું કે વિવિધ પ્રકારના [[ધનાઢ્ય લોકો]] પણ નાતાલની ઉજવણી કરતા હતા. વર્ષ 1377માં ઇંગ્લેન્ડના [[રાજા રિચાર્ડ 2જા]]એ નાતાલના તહેવારનું આયોજન કર્યું હતું. જેમાં લોકો દ્વારા આઠ બળદો અને 300 જેટલાં ઘેટાંઓ આરોગવામાં આવ્યા હતા.<ref name="Murray"/> મધ્યકાલિન યુગમાં ઉજવાતી નાતાલમાં નાતાલનાં ડુક્કરનું માંસ નિયમિતપણે પીરસવામાં આવતું હતું. [[કેરોલિન્જ]] પ્રજાતિનાં લોકો પણ ખૂબ જ પ્રખ્યાત બન્યાં હતા. તેઓ મૂળ ગીત ગાનારાં નૃત્યકારો હતાં. આ જૂથમાં એક મુખ્ય ગાયક રહેતો અને આજુબાજુમાં વર્તુળ બનાવીને અન્ય લોકો નાચતાં તેમજ સમૂહગાન ગાતાં. ઘણા લેખકોએ કેરોલિન્જનાં નૃત્યોને અશ્લીલ ગણાવીને તેનો વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે એવો નિર્દેશ કર્યો હતો કે આવી અણઘડ પ્રથાને વશ ન થઇને સાટુર્નાલિયા અને યુલની ઉજવણી તેનાં મૂળસ્વરૂપે ચાલુ રાખવી જોઇએ.<ref name="Murray"/> "ગેરકાયદે કામો" જેવા કે દારૂ પીવો, લૈંગિક સંબંધો, જુગાર વગેરે બાબતો પણ આ તહેવારનો એક અગત્યનો દ્રષ્ટિકોણ છે. ઇંગ્લેન્ડમાં ભેટસોગાદોની આપ-લે [[નવાં વર્ષના દિવસે]] કરવામાં આવે છે અને તે દિવસે નાતાલ નિમિત્તે બનાવવામાં આવેલો ખાસ દારૂ પીવામાં આવે છે.<ref name="Murray"/> મધ્યકાલિન યુગમાં ઉજવાતી નાતાલ એક જાહેર તહેવાર હતો. જેમાં [[વેલો]], [[સદાપર્ણી વૃક્ષ]] અને અન્ય સદાય લીલાં છમ રહેતાં વૃક્ષોનો સમાવેશ કરવામાં આવતો હતો.<ref name="mcgreevy"/> મધ્યકાલિન યુગમાં નાતાલના દિવસે [[ભેટ-સોગાદોની આપ-લે]] કરવાનો વ્યવહાર કાયદેસરના સંબંધ ધરાવનારા લોકો જેવાકે ભાડૂઆત અને મકાનમાલિક વચ્ચે થતો હતો.<ref name="mcgreevy">મેકગ્રીવી, પેટ્રિક. "પ્લેસ ઇન ધ અમેરિકન ક્રિસમસ," ([http://links.jstor.org/sici?sici=0016-7428%28199001%2980%3A1%3C32%3APITAC%3E2.0.CO%3B2-2 જેએસટીઓઆર]), ''જ્યોગ્રોફિકલ રિવ્યૂ'' , ગ્રંથ 80, નંબર 1 જાન્યુઆરી 1990, પીપી. 32-42. સુધારો સપ્ટેમ્બર 10,2007</ref> વાર્ષિક ધોરણે ખાન-પાન, નાચ-ગાન, રમત-ગમત અને પત્તાં રમવાની ઉજાણીની પ્રથાનો ઇંગ્લેન્ડમાં ક્રમશઃ વધારો થયો અને 17મી સદી સુધીમાં નાતાલની મોસમ દરમિયાન વૈભવી ખાન-પાન, ઝીણવટભરી રીતે તૈયાર કરવામાં આવેલા સંગીત જલસાઓ અને જાહેર ઉજવણીઓ શરૂ કરવામાં આવી. વર્ષ 1607માં [[રાજા જેમ્સ પહેલા]]એ એવું સૂચન કર્યું કે નાતાલની રાત્રિએ નાટકની ભજવણી કરવામાં આવવી જોઇએ અને રાજ પરિવારોમાં રમત-ગમતની ઉજવણી શરૂ થઇ.<ref name="BTR"/> === 19મી સદીમાં આવેલા સુધારાઓ === [[ચિત્ર:Scrooges third visitor-John Leech,1843.jpg|thumb|180px|right|એબેન્ઝર સ્ક્રૂજ અને ઘોસ્ટ ઓફ ક્રિસમસ પ્રેઝેન્ટચાર્લ્સ ડિકન્સના અ ક્રિસમસ કેરોલ 1843માંથી]] [[પ્રોટેસ્ટન્ટ સમુદાય દ્વારા કરવામાં આવેલા સુધારાઓ]]ને અનુસરતા [[પ્યુરિટન કે રૂઢિચુસ્ત જેવાં જૂથો]]એ નાતાલની ઉજવણીનો સખત વિરોધ કર્યો હતો. આ તહેવારને તેમણે કેથલિક પંથનો આવિષ્કાર ગણાવીને તેને "[[પોપની પરંપરા]]નો સુશોભન" અથવા તો "[[જંગલીઓ]]નું હાસ્યાસ્પદ સરઘસ" જેવાં બિરુદો આપ્યાં હતા.<ref name="Durston">ડર્સટન, ક્રિસ, [http://www.historytoday.com/dt_main_allatonce.asp?gid=12890&amp;aid=&amp;tgid=&amp;amid=12890&amp;g12890=x&amp;g9130=x&amp;g30026=x&amp;g20991=x&amp;g21010=x&amp;g19965=x&amp;g19963=x "લર્ડ્ઝ ઓફ મિસરૂલ: ધ પ્યુરિટન વોર ઓન ક્રિસમસ 1642-60"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070310013925/http://www.historytoday.com/dt_main_allatonce.asp?gid=12890&aid=&tgid=&amid=12890&g12890=x&g9130=x&g30026=x&g20991=x&g21010=x&g19965=x&g19963=x |date=2007-03-10 }}, ''હિસ્ટ્રી ટુડે'' , ડિસેમ્બર 1985, '''35''' (12) પીપી. 7-14.</ref> [[કેથલિક દેવળો]] દ્વારા ઉપરોક્ત બાબતનો પ્રતિભાવ આ તહેવારની ઉજવણી વધુ ધાર્મિક રીતે કરીને જોરશોરથી કરવી જોઇએ તેવો પ્રચાર કરીને આપવામાં આવતો હતો. [[ઇંગ્લેન્ડના રાજા ચાર્લ્સ પહેલા]]એ તેના ઉમરાવો અને સરદારોને સૂચના આપી કે શિયાળાના મધ્યભાગમાં તેમની જમીનો ઉપર પાછા આવી જઇને તેમની જૂની પદ્ધતિ મુજબની નાતાલની ઉદ્દામતા ચાલુ રાખવી.<ref name="BTR"/> [[અંગ્રેજી આંતરવિગ્રહ]] દરમિયાન ચાર્લ્સ પહેલા ઉપર [[સંસદીય]] વિજય થયા બાદ વર્ષ 1647માં [[પ્યુરિટન કે રૂઢિચુસ્ત લોકો]]એ નાતાલની ઉજવણી ઉપર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો.<ref name="Durston"/> આ ઘટનાનો જોરદાર વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો જેના કારણે કેટલાંક શહેરોમાં નાતાલની તરફેણમાં લોકોએ તોફાનો કર્યા હતા. કેટલાંક અઠવાડિયાંઓ સુધી [[કેન્ટરબરી]] ઉપર તોફાનીઓએ કબજો જમાવી દીધો હતો અને તે શહેરનાં દરવાજાઓને [[સદાપર્ણી વૃક્ષો]]થી સુશોભનીને રાજાશાહી સૂત્રોચ્ચારો કર્યા હતા.<ref name="Durston"/> પુસ્તક ''ધ વિન્ડિકેશન ઓફ ક્રિસમસ'' (લંડન 1652)માં રૂઢિચુસ્ત લોકોની વિરોધમાં દલીલ કરવામાં આવી છે અને નોંધવામાં આવ્યું છે કે નાતાલની જૂની અંગ્રેજી પ્રથા અનુસાર તે દિવસે રાત્રિભોજન, અગ્નિ ઉપર સફરજનો શેકવાં, પત્તાં રમવાં, ગુલામો અને નોકરાણીઓ સાથે નૃત્ય કરવું અને નાતાલનાં ગીતો ગવાતાં હતા.<ref>http://mercuriuspoliticus.wordpress.com/2008/12/21/a-christmassy-post/ </ref> વર્ષ 1660માં [[રાજા ચાર્લ્સ બીજો]] [[પુનઃ સત્તારૂઢ]] થતાં તેણે નાતાલની ઉજવણી ઉપરનો પ્રતિબંધ રદ કર્યો તેમ છતાં પણ ઘણાં દીક્ષા પામેલા ખ્રિસ્તી પાદરીઓ આજે પણ નાતાલની ઉજવણીનો વિરોધ કરે છે. [[સ્કોટલેન્ડ]] ખાતે આવેલાં [[સ્કોટલેન્ડનાં દેવળ]] પ્રેસ્બિટેરિયને પણ નાતાલની ઉજવણીને હતોત્સાહ કરી છે. વર્ષ 1618માં જેમ્સ પાંચમાએ નાતાલની ઉજવણીની આજ્ઞા આપી જોકે દેવળમાં લોકોની હાજરી ખૂબ જ પાંખી હતી.<ref>ચેમ્બર્સ, રોબર્ટ (1885). ''ડોમેસ્ટિક એનિમલ્સ ઓફ સ્કોટલેન્ડ'' , પી. 211. </ref> [[વસાહતી અમેરિકા]]માં [[નવા ઇંગ્લેન્ડ]]ના [[રૂઢિચુસ્તો]]એ નાતાલની ઉજવણીનો ધરમૂળથી વિરોધ કર્યો હતો. વર્ષ 1659થી 1681 સુધી [[બોસ્ટન]] ખાતે ઉજવણીને કાયદાનાં રક્ષણમાંથી બાકાત રાખવામાં આવી હતી. વર્ષ 1681માં યાત્રાળુ પાદરીઓ દ્વારા લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધને અંગ્રેજ ગવર્નર [[સર એડમન્ડ એન્ડ્રોસ]] દ્વારા ઉઠાવી લેવામાં આવ્યો હતો. જોકે વર્ષ 1800 સુધી તે નહોતો ઉઠાવવામાં આવ્યો છતાં પણ ત્યાં સુધીમાં બોસ્ટન ખાતે નાતાલની ઉજવણી કરવી એક ફેશન જેવું બની ચૂક્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.apuritansmind.com/Christmas/DankoChristmasBanned.htm |title=વ્હેન ક્રિસમસ વોસ બેન્ડ-ધ ્ર્લી કોલોનિસ એન્ડ ક્રિસમસ |access-date=2010-04-07 |archive-date=2010-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108033515/http://www.apuritansmind.com/Christmas/DankoChristmasBanned.htm |url-status=dead }}</ref> આ જ સમયગાળા દરમિયાન [[વર્જિનિયા]] અને [[ન્યૂ યોર્ક]]ના ખ્રિસ્તી કુટુંબો નાતાલની ઉજવણી મુક્તપણે કરતા હતા. [[પેન્સિલવેનિયાનાથી જર્મની ખાતે સ્થિત થયેલા લોકો]] ખાસ કરીને [[મોરાવિયન લોકો]] કે જેઓ [[બેથલહેમ]]માં સ્થાયી થયા છે, પેન્સિલવેનિયાના [[નાઝારેથ]] અને [[લિતિત્ઝ]] લોકો અને ઉત્તર કેરોલિનામાં સ્થિત થયેલા [[વાશોવિયા]] લોકો નાતાલની ઉજવણી ઉત્સાહભેર કરે છે. બેથલહેમમાં રહેતા મોરાવિયન લોકોએ સૌપ્રથમ વખત અમેરિકામાં નાતાલનાં વૃક્ષને તેમજ જન્મદ્રશ્યને રજૂ કર્યું હતું.<ref>નાન્સી સ્મિથ થોમસ. મોરાવિયન ક્રિસમસ ઇન સાઉથ. પી. 20. 2007 ISBN 0-8078-3181-6</ref> [[અમેરિકી ક્રાંતિ]] બાદ નાતાલને અંગ્રેજી રિવાજ તરીકે ગણવામાં આવતાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં તેની ઉજવણી મંદ પડી ગઇ હતી.<ref name="cinne">{{cite book | last =Andrews | first =Peter | authorlink = | coauthors = | title =Christmas in Colonial and Early America | publisher =World Book Encyclopedia, Inc. |year=1975 | location =USA | pages = | url = | doi = | id = | isbn = 7-166-2001-4}} </ref> 1777માં [[ટ્રેન્ટનના યુદ્ધ]] દરમિયાન [[જ્યોર્જ વોશિંગ્ટને]] નાતાલના દિવસે [[હેસિયન]]ના ભાડૂતી સિપાઇઓ ઉપર હુમલો કર્યો. (આ સમયગાળા દરમિયાન અમેરિકા કરતાં જર્મનીમાં નાતાલની ઉજવણી વધારે પ્રખ્યાત બની હતી.) 1820 સુધીમાં બ્રિટન ખાતે [[સાંપ્રદાયિક]] તણાવ ઓછો થયો અને વિલિયમ વિન્સ્ટેન્લી જેવા લેખકો સહિત અન્ય લોકોએ એવી ચિંતા કરવાની શરૂ કરી કે નાતાલની ઉજવણી મરી પરવારી રહી છે. આ લેખકો એમ માનતા હતા કે [[ટ્યુડોર]] નાતાલની ઉજવણી દિલ ખોલીને કરવી જોઇએ અને આ રજાને ફરી પ્રચલિત કરવા માટેના તમામ પ્રયાસો કરવા જોઇએ. 1843માં [[ચાર્લ્સ ડિકન્સે]] ''[[અ ક્રિસમસ કેરોલ]]'' નામની એક નવલકથા લખી જેણે નાતાલની ઉજવણી અને મોજમજા કરવાની ધગશ ફરી પાછી જીવંત કરવામાં મદદ કરી.<ref name="standiford">લેસ સ્ટેન્ડફોર્ડ. ''ધ મેન હુ ઇન્વેન્ટેડ ક્રિસમસ: હાઉ ચાર્લ્સ ડિકન્સ અ ક્રિસમસ કેરોલ રેસક્યુડ હિસ કરિયરએન્ડ રિવાઇવ્ડ અવર હોલિડે સ્પિરિટ્સ'' , ક્રાઉન, 2008. માર્ચ 1992), ISBN 978-0-7567-5548-5. </ref><ref name="AFP"> {{cite web |title=Dickens' classic 'Christmas Carol' still sings to us |url=http://www.usatoday.com/life/books/news/2008-12-17-dickens-main_N.htm |publisher=''[[USA Today]]'' |access-date=}} </ref> નવલકથાની લોકપ્રિયતા ખૂબ જ ઝડપથી વધી હોવાને કારણે તેણે નાતાલનું કુટુંબીજનો, દયા અને ભલમનસાઇ અંગેનું મહત્વ સમજાવવામાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો.<ref>રોવેલ જ્યોફ્રી, ''ડિકન્સ એન્ડ ધ કન્સ્ટ્રક્શન ઓફ ક્રિસમસ'' , [[હિસ્ટ્રી ટુડે]], ગ્રેંથ: 43, અંક : 12, ડિસેમ્બર 1993, પીપી. 17-24 </ref> ઇતિહાસકાર રોનાલ્ડ હ્યુટને એવી દલીલ કરી હતી કે ડિકન્સ નાતાલને ઉદારતા અને કુટુંબ કેન્દ્રી તહેવાર માને છે પરંતુ તેથી વિપરીત જ્ઞાતિ આધારિત અને દેવળ કેન્દ્રિત અવલોકન કરતાં એવું લાગે છે કે 18મી સદીના અંત ભાગમાં અને 19મી સદીની શરૂઆતના ભાગમાં નાતાલની ઉજવણી ક્ષીણ થઇ રહી છે.<ref>[[Ronald Hutton]] ''Stations of the Sun: The Ritual Year in England'' . [[રોનાલ્ડ હટન]] ''સ્ટેશન્સ ઓફ ધ સન: ધ રિચ્યુઅલ યર ઇન ઇંગ્લેન્ડ'' 1996.ઓક્સફર્ડ: ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ આએસબીએન 0-19-512350-6</ref> નાતાલની બિનસાંપ્રદાયિક આવૃત્તિને ઉપર મૂકીને ડિકન્સે નાતાલની ઉજવણીના ઘણા દ્રષ્ટિકોણ આપ્યા છે કે જે આજની તારીખે પણ પશ્ચિમી સંસ્કૃતિમાં મનાવવામાં આવે છે, જેમ કે કૌટુંબિક મેળાવડો, મોસમનું ખાણું અને દારૂ, નૃત્ય, રમતો અને તહેવારોની ઉદારતા.<ref>રિચાર્ડ માઇકલ કેલી (ઇડી.) (2003), અ ક્રિસમસ કેરોલ. પીપી. 9.12 બ્રોડવ્યૂ લિટરરી ટેક્સટ્સ, ન્યૂ યોર્ક, બ્રોડ વ્યૂ પ્રેસ ISBN 1-55111-476-3</ref> ''[['મેરી ક્રિસમસ']]'' નામની વાર્તા પ્રસિદ્ધ થયા બાદ આ શબ્દોનો ઉપયોગ ખૂબ જ પ્રચલિત બન્યો હતો.<ref>રોબર્ટ્સન કોશરેન વર્ડ પ્લે: ઓરિજિન્સ, મિનિંગ્સ એન્ડ યુસેજ ઓફ ધ ઇંગ્લિશ લેન્ગવેજ, પી. 126 યુનિવર્સિટી ઓફ ટોરોન્ટો પ્રેસ, 1996 ISBN 0-8020-7752-8</ref> [[સ્ક્રૂજ]] નામનો શબ્દ કંજૂસનો પર્યાય બની ગયો, જ્યારે ''[['બાહ!]]'' ''[[હંબગ!']]'' તહેવારોના જોશને રૂખસત આપનારો બન્યો.<ref>જોએ એલ. વ્હીલર; ''ક્રિસમસ ઇન માય હાર્ટ'' , ગ્રંથ 10, પી. 97 રિવ્યૂ એન્ડ હેરાલ્ડ પબ. એસો, 2001. ISBN 0-8280-1622-4 </ref> 1843માં [[સર હેનરી કોલે]] વ્યાપારિક ધોરણે [[નાતાલની અભિવાદન પત્રિકા]] પ્રથમ વખત ઉત્પાદિત કરી.<ref>{{cite web | last = Earnshaw | first = Iris | authorlink = | coauthors = | title = The History of Christmas Cards | work = | publisher = [http://home.vicnet.net.au/~invhs/welcome.htm Inverloch Historical Society Inc.] | date = November 2003 | url = http://home.vicnet.net.au/~invhs/2004.htm | doi = | access-date = 2008-07-25 | archive-date = 2016-05-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160526174327/http://home.vicnet.net.au/~invhs/2004.htm | url-status = dead }}</ref> વર્ષ 1847માં [[નાતાલના ફટાકડા]]નું સંશોધન લંડનના થોમસ જે. સ્મિથ દ્વારા કરવામાં આવ્યું.<ref>માર્ગારેટ બેકર. ડિસ્કવરિંગ ક્રિસમસ કસ્ટમ્સ એન્ડ ફોકલોર: અ ગાઇડ ટુ સિઝનલ રાઇટ્સ. પી. 72. ઓસ્પ્રે પબ્લિશિંગ, 1992. ISBN 0-7478-0175-4 </ref> નાતાલનાં ગીતો [[વિલિયમ .બી. સેન્ડિસ]]નાં પુસ્તક ''ક્રિસમસ કેરોલ્સ એન્સિયેન્ટ એન્ડ મોર્ડન'' (1833)થી ફરી સજીવન થયા. પ્રથમ વખત પ્રકાશિત થયા હોય તેવા ગીતોમાં ''[['ધ ફર્સ્ટ નોએલ']]'' , ''[['આઇ સો થ્રી શિપ્સ']]'' , ''[['હાર્ક ધ હેરાલ્ડ એન્જલ્સ સિંગ']]'' , અને ''[['ગોડ રેસ્ટ યે મેરી, જેન્ટલમેન']]'' વગેરે ડિકન્સની નવલકથા ''અ ક્રિસમસ કેરોલ'' માં ખૂબ જ પ્રખ્યાત થયા હતા. અન્ય અંગ્રેજી નાતાલ ગીતો જેવાં કે ''[['વી વિશ યુ અ મેરી ક્રિસમસ']]'' અને ''[['ઓહ કમ ઓલ યે ફેઇથફુલ']]'' પણ પ્રખ્યાત થયાં હતા. 1880થી નાતાલનાં ગીતો દેવળોમાં [[નાતાલનાં આગલા દિવસે]] ગાવાનો રિવાજ શરૂ થયો. ([[નવ પાઠો અને નાતાલનાં ગીતો]]) આ ગીતો શરૂઆતમાં [[ટ્રુરો કેથેડ્રેલ]], [[કોર્નવોલ]] અને ઇંગ્લેન્ડમાં ગવાતાં હવે તે વિશ્વભરનાં દેવળોમાં ગવાય છે.<ref>{{cite news|title=Festival of Nine Lessons and Carols|url=http://www.bbc.co.uk/cornwall/content/articles/2005/12/16/faith_nine_lessons_feature.shtml|publisher=[[BBC]]|date=16 December 2005}}</ref> [[ચિત્ર:Godey'streeDec1850.GIF|thumb|left|વિન્ડસર કિલ્લામાં રહેલું રાણીનું નાતાલનું વૃક્ષ 1848.ગોડેસ લેડીસ બુકમાં તેને ફરીથી પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું, ફિલાડેલ્ફિયા ડિસેમ્બર, 1850.વિક્ટોરિયાનો તાજ અને રાજકુમાર આલ્બર્ટની મૂછો કાઢી નાખવામાં આવી છે.]] બ્રિટનમાં [[નાતાલનાં વૃક્ષ]]ની શરૂઆત 1800ની સાલની શરૂઆતથી કરવામાં આવી. આ શરૂઆત [[મેકલેનબર્ગ સ્ટર્લાઇઝના શેરલોટે]] [[હેનોવર]] સાથેનાં તેનાં અંગત જોડાણ થકી કરી હતી, રાણી થકી રાજાને આપવાની શરૂઆત [[જ્યોર્જ ત્રીજા]] દ્વારા કરવામાં આવી હતી પરંતુ આ પ્રથા રાજાશાહી કુટુંબમાં ઝડપથી પ્રસરી નહોતી. [[રાણી વિક્ટોરિયા]] બાળપણથી જ આ પ્રથાથી પરિચિત હતા. વર્ષ 1832માં યુવા રાજકુમારીએ મેળવેલાં નાતાલનાં વૃક્ષ અંગે થયેલા આનંદ વિશે તેમણે લખ્યું હતું આ વૃક્ષને તેના ઉપર [[લાઇટોની રોશની]], [[ઘરેણાં]] અને [[ભેટ-સોગાદો]] લગાડીને સુશોભિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>ધ ગર્લહૂડ ઓફ [[ક્વીન વિક્ટોરિયા]]: અ સિલેક્શન ફ્રોમ હર મેજેસ્ટીસ ડાયરીઝ, પી. 61. લોન્ગમેન્સ, ગ્રીન એન્ડ કંપની., 1912. યુનિવર્સિટી ઓફ વિસકોન્સિન</ref> વર્ષ 1841માં જ્યારે તેમનાં જર્મન પિતરાઈ ભાઈ [[રાજકુમાર આલ્બર્ટ]] સાથે તેમનાં લગ્ન થયા ત્યાં સુધીમાં આ પ્રથા બ્રિટનમાં ખૂબ જ પ્રચલિત થઇ ચૂકી હતી.<ref name="Lejeune, Marie Claire p.550"/> બ્રિટનનાં રાજવી કુટુંબનું તેમના [[વિન્ડસર કિલ્લા]]માં કુટુંબનાં નાતાલનાં વૃક્ષ સાથેનું શક્તિશાળી ચિત્ર સૌપ્રથમ 1848માં ''[[ઇલસ્ટ્રેટેડ લંડન ન્યૂઝ]]'' નામના અખબારમાં છપાયું હતું. ત્યારબાદ નાતાલના દિવસે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ખાતે 1850માં તેની નકલ ''[[ગોડેસ લેડીસ બુક]]'' માં કરવામાં આવી હતી (ચિત્ર, ડાબે). ''ગોડેસે'' તેની બેઠી નકલ કરી હતી પરંતુ તેણે દ્રશ્યને અમેરિકાની સંસ્કૃતિનો ઓપ આપવા માટે રાણીનો તાજ અને રાજકુમાર આલ્બર્ટની મૂછો કાઢી નાંખ્યાં હતા.<ref name="ADP">શુમેકર, આલ્ફ્રેડ લ્યુઇસ. (1959) ક્રિસમસ ઇન પેન્સિલવેનિયાના: અ ફોક-કલ્ચર સ્ટડી. આવૃત્તિ 40. પી. 52,53. સ્ટેકપોલ બુક્સ 1999. ISBN 0-8117-0328-2 </ref> વર્ષ 1850માં ''ગોડેસ'' દ્વારા બનાવવામાં આવેલું ચિત્ર પુનઃ પ્રકાશિત થયું તે ચિત્ર અમેરિકામાં સુશોભનેલાં નાતાલનાં વૃક્ષનું સૌપ્રથમ સૌથી વધુ ફેલાવો ધરાવનારું ચિત્ર હતું. ઇતિહાસકાર કારાલ એન માર્ટિને તેને "પ્રથમ પ્રભાવશાળી અમેરિકન નાતાલનું વૃક્ષ" ગણાવ્યું હતું.<ref name="ADT">માર્લિંગ કારાલ એન. (2000) મેરી ક્રિસમસ! સેલિબ્રેટિંગ અમેરિકાસ ગ્રેટેસ્ટ હોલિડે. પી. 4, પી. 244. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ ISBN 0-674-00318-7 </ref> લોકસાંસ્કૃતિક ઇતિહાસકાર આલ્ફ્રેડ શુમાકરે જણાવ્યું હતું કે "1850થી 1860ના દાયકામાં અમેરિકા ખાતે નાતાલનાં વૃક્ષની પ્રખ્યાતિ વધારનારું ''ગોડેસ લેડીસ બુક'' સિવાય અન્ય કોઇ જ અગત્યનું માધ્યમ નથી." વર્ષ 1860માં આ છબી ફરીથી છાપવામાં આવી અને 1870 સુધીમાં અમેરિકામાં નાતાલનું વૃક્ષ સજાવીને મૂકવું તે રિવાજ સામાન્ય બની ગયો.<ref name="ADP"/> 1820 દરમિયાન [[વોશિંગ્ટન ઇરવિંગ]]ની કેટલીક [[ટૂંકી વાર્તાઓ]] મારફતે અમેરિકામાં ક્રિસમસની ઉજવણીમાં લોકોનો રસ ફરી જાગૃત થયો. ઇરવિંગે ''[[ધ સ્કેચ બુક ઓફ જ્યોફ્રી ક્રેયોન]]'' અને "ઓલ્ડ ક્રિસમસ" નામનાં પુસ્તકમાં આ વાર્તાઓ પ્રસિદ્ધ કરી હતી. જેમાં તેણે ''વિન્ડિકેશન ઓફ ક્રિસમસ'' (1652)માં જૂની અંગ્રેજી નાતાલની પરંપરાઓનું આબેહૂબ વર્ણન વાર્તા સ્વરૂપે કર્યું હતું.<ref name="BTR"> {{citation |author=Restad, Penne L. |year=1995 |title=Christmas in America: a History |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-510980-5}} </ref> ઇરવિંગની વાર્તાઓમાં સદભાવના ભરેલાં તહેવારોનું વર્ણન કરવામાં આવતું. તેનો દાવો હતો કે આ તમામ ઘટનાઓનુંઅવલોકન તેણે ઇંગ્લેન્ડમાં કર્યું હતું. જોકે ઘણા લોકોનો એવો દાવો છે કે ઇરવિંગ દ્વારા કરવામાં આવેલું વર્ણન તેનાં મગજની પેદાશ છે, પરંતુ તેના અમેરિકી વાચકો દ્વારા તેણે વર્ણવેલી પ્રથા બહોળા પ્રમાણમાં અનુસરવામાં આવે છે. 1822માં [[ક્લિમેન્ટ ક્લાર્ક મૂરે]]એ ''[[અ વિઝિટ ફ્રોમ સેઇન્ટ નિકોલસ]]'' નામની એક કવિતા લખી (જેને તેની પ્રથમ પંક્તિ ''ત્વાસ ધ નાઇટ બિફોર ક્રિસમસ'' દ્વારા વધારે સારી રીતે ઓળખવામાં આવે છે).<ref>મૂરેની કવિતાએ ન્યૂ યોર્કમાં નવાં વર્ષ નિમિત્તે ઉજવાતી જૂની ડચ પરંપરાને તબદિલ કરી નાખી. જેમાં નાતાલના દિવસે ભેટ-સોગાદોની આપ-લે, પરિવારજનો સહિતની ઉજવણી અને સિન્ટરક્લાસની કથાઓ (સંત નિકોલસનાં ડચ નામ ઉપરથી ઉતરી આવેલો શબ્દ જેનો અપભ્રંશ થઇને પાછળથી સાન્તાક્લોઝ શબ્દ બન્યો.)[http://www.thehistoryofchristmas.com/ch/in_america.htm ''ધ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્રિસમસ: ક્રિસમસ હિસ્ટ્રી ઇન અમેરિકા'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180419103042/http://www.thehistoryofchristmas.com/ch/in_america.htm |date=2018-04-19 }}, 2006</ref> આ કવિતા દ્વારા ભેટ-સોગાદો આપવાની પરંપરા ખૂબ જ પ્રચલિત બની અને નાતાલના સમયે કરવામાં આવતી ખરીદીનું આર્થિક મહત્વ વધવા માંડ્યું.<ref>યુએસઇન્ફો.સ્ટેટ. ગવ [http://usinfo.state.gov/scv/Archive/2005/Dec/19-344398.html "અમેરિકન્સ સેલિબ્રેટ ક્રિસમસ ઇન ડાઇવર્સ વેઝ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061210120636/https://usinfo.state.gov/scv/Archive/2005/Dec/19-344398.html |date=2006-12-10 }} નવેમ્બર 26, 2006</ref> આના કારણે નાતાલની ભક્તિભાવના અને વ્યાપારીકરણ અંગે સાંસ્કૃતિક સંઘર્ષો થવા માંડ્યા. કેટલાંક લોકોને લાગવા માંડ્યું કે નાતાલનું [[વ્યાપારીકરણ]] કરીને તેને ભ્રષ્ટ કરવામાં આવી રહી છે. [[હેરિયેટ બિશેર સ્ટોવે]] 1850માં પ્રસિદ્ધ થયેલાં તેનાં પુસ્તક "ધ ફર્સ્ટ ક્રિસમસ ઇન ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ"માં તેનાં પાત્રનાં મુખે એવો ઉલ્લેખ કરાવતી ફરિયાદ મૂકી છે કે ખરીદીની પળોજણમાં નાતાલનો ખરો મતલબ ખોવાઇ જાય છે.<ref>ફર્સ્ટ [[પ્રેસ્બિટેરિયન ચર્ચ]] ઓફ વોટરટાઉન [http://www.watertownfirstpres.org/sermons/12-11-05.html "ઓહ... એન્ડ વન મોર થિંગ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070225081456/http://www.watertownfirstpres.org/sermons/12-11-05.html |date=2007-02-25 }} ડિસેમ્બર 11, 2005</ref> જોકે યુએસના કેટલાક પ્રાંતોમાં નાતાલની ઉજવણી હજી પણ પ્રચલિત નથી બની. [[હેનરી વેડ્સવર્થ લોન્ગફેલોએ]] તપાસ કરીને શોધી કાઢ્યું છે કે "નાતાલ અંગેનું સંક્રમણ અહીં ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડમાં છે" 1856માં. "જૂની રૂઢિચુસ્ત પ્રથા સાચવી રાખવામાં આવી છે કે નાતાલની ઉજવણી આનંદભરી રીતે અને દિલ ખોલીને ન કરવી; જોકે દર વર્ષે ઉજવણીનું મહત્વ વધતું જાય છે."<ref name="APH">રેસ્ટાડ પેને એલ.(1995), ક્રિસમસ ઇન અમેરિકા: અ હિસ્ટ્રી, પી. 96. ઓક્સફર્ડ: ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ISBN 0-19-510980-5 </ref> 1861 દરમિયાન [[ઇન રિડિંગ, પેન્સિલવેનિયા]] નાંમના એક અખબારમાં એવી નોંધ લેવામાં આવી હતી કે "આપણા પ્રેસ્બિટેરિયન મિત્રો કે જેઓ નાતાલની અવગણના કરતાં હતા તેમણે પણ તેમનાં દેવળોના દરવાજા ખોલીને ઈશુના જન્મદિવસની ઉજવણી શરૂ કરી છે."<ref name="APH"/> રોકફોર્ડનાં પ્રથમ ઉપાસના મંડળ દેવળ [[ઇલિનોઇસ]] 'રૂઢિચુસ્ત હોવા છતાં પણ' નાતાલની ઉજવણીની તૈયારી કરી રહ્યું છે. - વર્ષ 1864માં એક અખબારના સંવાદદાતા દ્વારા લખવામાં આવેલું લખાણ.<ref name="APH"/> 1860માં [[ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ]]નાં કેટલાંક રાજ્યો સહિતનાં 14 રાજ્યોએ નાતાલને કાયદેસરની રજા જાહેર કરી.<ref name="ABD">{{Cite web |url=http://www.christianchurchofgod.com/httpwww.christianchurchofgod.comhistofchristmas.htm |title=ક્રિશ્ચન ચર્ચ ઓફ ગોડ- હિસ્ટ્રી ઓફ ક્રિસમસ |access-date=2010-04-07 |archive-date=2010-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101219215754/http://www.christianchurchofgod.com/httpwww.christianchurchofgod.comhistofchristmas.htm |url-status=dead }}</ref> 1870માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ખાતે નાતાલના દિવસને [[રાજકીય રજા]] જાહેર કરવામાં આવી જેના ઉપર રાષ્ટ્રપ્રમુખ [[યુલિસિસ એસ.ગ્રાન્ટે]] હસ્તાક્ષર કરીને તેને કાયદેસર અમલમાં મૂકી હતી.<ref name="ABD"/> કાળક્રમે 1875માં [[લુઇસ પ્રાન્ગે]] અમેરિકનો માટે [[નાતાલની અભિવાદન પત્રિકા]]ઓ રજૂ કરી. તેને "અમેરિકાની નાતાલની અભિવાદન પત્રિકાઓના પિતા" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="meggspage148">મેગ્સ, ફિલિપ બી. અ હિસ્ટ્રી ઓફ ગ્રાફિક ડિઝાઇન. © 1998 જ્હોન વિલે એન્ડ સન્સ, આઇએનસી.પી 148 ISBN 0-471-29198-6 </ref> == વિવાદ અને ટીકા == {{main|Christmas controversy}} પોતાના સમગ્ર ઇતિહાસ દરમિયાન નાતાલ વિવિધ સ્રોતો મારફતે હંમેશા વિવાદ અને ટીકા બંનેનો વિષય બની રહી છે. નાતાલ અંગેનો પ્રથમ દસ્તાવેજિત વિવાદ ખ્રિસ્તીઓ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો અને તે [[અંગ્રેજી પ્રજાનાં બે રાજ્યો વચ્ચે થયેલા ગજગ્રાહ]] દરમિયાન શરૂ થયો હતો. આ સમયગાળા દરમિયાન ઇંગ્લેન્ડમાં [[પ્યૂરિટન]] [[સંસદ]]નું રાજ હતું.<ref>[http://www.timetravel-britain.com/articles/christmas/ban.shtml માર્ટા પટિનો, ધ પ્યુરિટન બેન ઓન ક્રિસમસ]</ref> [[પ્યૂરિટન]] (જે લોકો અમેરિકા જઇને સ્થાયી થયા તેમના સહિત)એ નાતાલની પરંપરામાં રહેલા મૂર્તિપૂજાના રિવાજોને દૂર કરવાની માગણી કરી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન અંગ્રેજી સંસદે સમગ્ર દેશમાં નાતાલની ઉજવણી ઉપર પ્રતિબંધ મૂકી દેતાં તેને "બાઇબલનો આધાર લઇને બનાવવામાં આવેલો [[પોપનો]] તહેવાર" ગણાવ્યો હતો. અને તેમ પણ જણાવ્યું હતું કે આ સમય બગાડવાનો અને અનૈતિક વર્તણૂકનો તહેવાર છે.<ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Why did Cromwell abolish Christmas? | work = Oliver Cromwell | publisher = The Cromwell Association | year= 2001 | url = http://www.olivercromwell.org/faqs4.htm | doi = | access-date = 2006-12-28}} </ref> વિવાદ અને ટીકાનો વંટોળ આજની તારીખે પણ ચાલી રહ્યો છે, જેમાં કેટલાક ખ્રિસ્તી અને બિનખ્રિસ્તીઓએ નાતાલનું છડેચોક અપમાન કર્યું છે, (કેટલાક લોકો તેને "નાતાલ અંગેના યુદ્ધ" તરીકે ઓળખાવે છે.) જે હજી પણ ચાલુ છે.<ref>[http://www.muslimcanadiancongress.org/20051128.html ક્રિસમસ કોન્ટ્રોવર્સી આર્ટિકલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511095000/http://www.muslimcanadiancongress.org/20051128.html |date=2011-05-11 }}- મુસ્લિમ કેનેડિયન કોંગ્રેસ.</ref><ref>[http://www.newsmax.com/archives/articles/2004/12/18/145204.shtml "જ્યુઝ ફોર ક્રિસમસ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070228013753/http://www.newsmax.com/archives/articles/2004/12/18/145204.shtml |date=2007-02-28 }}- ન્યૂઝમેક્સ આર્ટિકલ</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં અભિવાદન આપવા માટે ''મેરી ક્રિસમસ'' ને બદલે ''હેપ્પી હોલિડેઝ'' કહેવાનો ઝોક વધ્યો છે.<ref>[http://www.jewishworldreview.com/cols/feder121300.asp ડોન ફેડર ઓન ક્રિસમસ]- જ્યુઇશ વર્લ્ડ રિવ્યૂ</ref> [[અમેરિકન સિવિલ લિબર્ટિઝ યુનિયન]] જેવાં કેટલાંક જૂથોએ શાળાઓ સહિતની જાહેર અસ્ક્યામતો ઉપરથી નાતાલને લગતાં ચિત્રો અને અન્ય સામગ્રીઓ ન લગાડવા માટે અદાલતમાં દાવાઓ દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી.<ref>ગિબ્સન, જ્હોન. ''ધ વોર ઓન ક્રિસમસ'' , સેન્ટિનલ ટ્રેડ, 2006. પીપી. 1-6</ref> આ જૂથોએ એવી દલીલ કરી કે સરકાર દ્વારા પ્રાયોજિત નાતાલને લગતા ચિત્રો કે પ્રથા [[અમેરિકન બંધારણમાં થયેલા પ્રથમ સુધારા]]નો ભંગ કરે છે. આ સુધારામાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે કોંગ્રેસ દ્વારા દેશમાં રાષ્ટ્રધર્મની પ્રસ્થાપના કરી શકાશે નહીં.<ref>{{cite web |author=Richard N. OstlingThe Associated PressNovember 14, 2005 |url=http://www.law.com/jsp/article.jsp?id=1131457368796 |title=Law.com - Have Yourself a Merry Little Lawsuit Now |publisher=Law.com |date= |access-date=2008-12-08 |archive-date=2008-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206075942/http://www.law.com/jsp/article.jsp?id=1131457368796 |url-status=dead }}</ref> 1984માં [[યુએસની સર્વોચ્ચ અદાલતે]] ''[[લિન્ચ વિરુદ્ધ ડોનેલી]]'' કેસમાં ચૂકાદો આપતાં જણાવ્યું હતું કે [[પાવટુકેટ રોહ્ડ આઇલેન્ડ]] શહેર દ્વારા લગાવવામાં આવેલાં નાતાલને લગતાં પ્રદર્શનો (જન્મદ્રશ્યની ઉજવણી સહિત) પ્રથમ સુધારાનો ભંગ કરનારાં નથી.<ref name="Lynch">[http://www.belcherfoundation.org/lynch_v_donnelly.htm ''લિન્ચ વર્સિઝ ડોનેલી'' ] (1983)</ref> નવેમ્બર 2009 દરમિયાન [[ફેડરલ અપિલ કોર્ટે]] ફિલાડેલ્ફિયા જિલ્લાની શાળાઓમાં નાતાલનાં ગીતો ગાવા ઉપર પ્રતિબંધ મૂક્યો.<ref>{{cite web | title = Appeals Court: School district can ban Christmas carols | work = Philly.com | publisher = Philadelphia Inquirer | year= 2009 | url = http://www.philly.com/philly/news/breaking/20091125_Appeals_Court__School_district_can_ban_Christmas_carols.html | date =2009-11-25 | access-date = 2009-11-28}}</ref> ખાનગી વર્તુળોમાં પણ [[જાહેરખબરો આપનારાં]] તેમજ રિટેલર્સ દ્વારા વેપાર માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં "નાતાલ" કે [[ધર્મને લગતાં]] અન્ય શબ્દો પણ [[કાપી નાખવા]]માં આવ્યા કે તેની અવગણના કરવામાં આવી અને તેમને હતોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા. જેના પ્રતિભાવમાં [[અમેરિકન ફેમિલી અસોસિએશન]] અને અન્ય મંડળો દ્વારા વ્યક્તિગત રિટેલર્સનો બહિષ્કાર કરવામાં આવ્યો.<ref>{{Cite web |url=http://action.afa.net/Detail.aspx?id=2147489466 |title=બોયકોટ ગેપ, ઓલ્ડ નેવી, એન્ડ બનાના રિપબ્લિક ધીસ ક્રિસમસ |access-date=2010-04-07 |archive-date=2013-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130113041919/http://action.afa.net/Detail.aspx?id=2147489466 |url-status=dead }}</ref> [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]]માં પણ આ અંગે કેટલાક વિવાદો ઊભા થયા હતા, જે પૈકી સૌથી વધુ જાણીતો બન્યો હોય તો તે છે વર્ષ 1998માં બર્મિંગહામ સિટી કાઉન્સિલ દ્વારા નાતાલની મોસમને હંગામી ધોરણે [[વિન્ટરવલ]] તરીકે જાહેર કરવામાં આવી હતી તે કહી શકાય. શરૂઆતમાં જ્યારે [[ડંડી]] શહેર દ્વારા વર્ષ 2009 દરમિયાન નાતાલનો કોઇ જ પ્રકારનો ઉલ્લેખ કર્યા વિના આ તહેવારની જાહેરાત ''શિયાળાના રાત્રિની રોશનીના તહેવાર'' તરીકે કરવામાં આવી હતી ત્યારે પણ મોટો વિવાદ થયો હતો.<ref>{{cite web|author=April Mitchinson |url=http://www.pressandjournal.co.uk/Article.aspx/1502592?UserKey=|title=Differences set aside for Winter Night Light festival in Dundee |publisher=The Press and Journal|date=2009-11-29 |access-date=2009-11-29}}</ref> == અર્થશાસ્ત્ર == [[ચિત્ર:Clifton Mill Christmas 2005.JPG|thumb|267px|right|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ઓહિયો ખાતે ક્લિફ્ટન મિલ વિસ્તારમાં આવેલું નાતાલનું બજાર]] {{see also|Christmas in the media|Christmas tree production|Christmas tree cultivation|Christmas Price Index}} વિશ્વનાં ઘણા દેશો માટે નાતાલ એ વર્ષનું સૈથી મોટું આર્થિક ઉદ્દીપક છે. તમામ રિટેલ દુકાનોમાં આ મોસમ દરમિયાન ખરીદીનું પ્રમાણ નાટ્યાત્મક ઢબે વધી જાય છે અને લોકો ભેટ-સોગાદો, સુશોભનોની ખરીદી કરતા હોવાને કારણે દુકાનદારો નવી વસ્તુઓ વેચાણ અર્થે બજારમાં રજૂ કરે છે. અમેરિકામાં નાતાલને લગતી વસ્તુઓનાં વેચાણની શરૂઆત ઓક્ટોબર માસ દરમિયાન કરવામાં આવતી હોવા છતાં પણ યુએસમાં નાતાલની ખરીદીની મોસમ સામાન્યતઃ [[થેંક્સગિવિંગ]]ના બીજા દિવસે (ઘણી વખત તેને [[બ્લેક ફ્રાઇડે]] તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) થાય છે.<ref>વાર્ગા, મેલોડી. [http://retailindustry.about.com/od/abouttheretailindustry/g/black_friday.htm "બ્લેક ફ્રાઇડે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517171329/http://retailindustry.about.com/od/abouttheretailindustry/g/black_friday.htm |date=2008-05-17 }}, ''અબાઉટ: રિટેઇલ ઇન્ડસ્ટ્રી'' .</ref> કેનેડામાં વેપારીઓ આ અંગેની જાહેરખબરોનો મારો હેલોવીન પહેલાં (તારીખ 31મી ઓક્ટોબર)ના રોજ કરે છે અને તારીખ 11મી નવેમ્બરના એટલે કે રિમેમ્બરન્સ ડે પછી તેમના માર્કેટિંગમાં વધારો કરે છે. અમેરિકામાં એ બાબતની ગણતરી કરવામાં આવે છે કે નાતાલ/રજાઓની મોસમની ખરીદી દરમિયાન વ્યક્તિગત રીતે લોકોએ માથાદીઠ કેટલાં નાણાંનો ખર્ચ કર્યો.<ref>{{cite news|title=ECONOMICS REPORT - Holiday Shopping Season in the U.S.|date=2004-12-03|author=Gwen Outen|url=http://voanews.com/specialenglish/archive/2004-12/a-2004-12-03-2-1.cfm|publisher=Voice Of America|archive-url=https://web.archive.org/web/20071115215853/http://voanews.com/specialenglish/archive/2004-12/a-2004-12-03-2-1.cfm|archive-date=2007-11-15|access-date=2010-04-07|url-status=live}}</ref> દેશના [[યુએસ સેન્સસ બ્યુરો]] દ્વારા પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર દેશભરના ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોર્સમાં લોકો દ્વારા કરવામાં આવતો ખર્ચ નવેમ્બર 2004માં 20.8 અબજ ડોલરનો હતો જે 54 ટકા વધીને ડિસેમ્બર 2004 દરમિયાન 31.9 અબજ ડોલરનો થવા પામ્યો હતો. અન્ય ક્ષેત્રોમાં નાતાલ પૂર્વે કરવામાં આવતો ખર્ચ તેના કરતાં પણ વધી જાય છે. નવેમ્બરથી ડિસેમ્બર દરમિયાન પુસ્તકોની દુકાનમાં વેચાણ 100 ટકા અને ઘરેણાંની દુકાનમાં વેચાણનું પ્રમાણ 170 ટકા જેટલું વધી જાય છે. આ જ વર્ષના સમાન સમયગાળા દરમિયાન નાતાલ પૂર્વેના બે મહિનાથી લઇને નાતાલ સુધી અમેરિકાના રિટેલ સ્ટોર્સમાં રોજગારીનું પ્રમાણ 16 લાખથી વધીને 18 લાખનું થઇ જાય છે.<ref>યુએસ સેન્સસ બ્યુરો. [http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/005870.html "ફેક્ટ્સ. ][http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/facts_for_features_special_editions/005870.html ધ હોલિડે સિઝન"] ડિસેમ્બર 19, 2005. (એક્સેસ્ડ નવે. 30, 2009)</ref> કેટલાક ઉદ્યોગો માત્ર નાતાલને જ આધારિત છે, જેમ કે [[નાતાલની અભિવાદન પત્રિકા]]ઓ દર વર્ષે યુએસમાં 1.9 અબજ જેટલી નાતાલની અભિવાદન પત્રિકાઓ મોકલવામાં આવે છે. જીવિત નાતાલનાં ઝાડ લગાડવા માટે વર્ષ 2002માં યુએસ ખાતે 2.08 કરોડ વૃક્ષો કાપવામાં આવ્યાં હતા.<ref>યુએસ સેન્સસ 2005</ref> મોટા ભાગના પશ્ચિમી દેશોમાં નાતાલનો દિવસ વેપાર-ધંધાની રીતે વર્ષનો ખૂબ જ નિષ્ક્રિય માનવામાં આવે છે. આ દિવસે લગભગ કોઇ જ કામ થતું નથી. આ દિવસે મોટા ભાગના રિટેલ, વ્યાપારી અને સંસ્થાકીય વેપારો બંધ રહે છે. ઉદ્યોગજગત પણ (અન્ય દિવસની સરખામણીએ) તેની પ્રવૃત્તિ બંધ રાખે છે. [[ઇંગ્લેન્ડ એન્ડ વેલ્સ]]માં [[ક્રિસમસ ડે (ટ્રેડિંગ) એક્ટ]] 2004 અનુસાર નાતાલના દિવસે મોટી દુકાનોને વેપાર કરવા ઉપર રોક લગાવવામાં આવી છે. [[સ્કોટલેન્ડ]] પણ આ જ પ્રકારનો કાયદો લાવવા અંગે વિચારી રહ્યું છે. [[ફિલ્મ સ્ટુડિયો]] તહેવારોની મોસમ દરમિયાન ઊંચા બજેટની ફિલ્મો રજૂ કરે છે, જેમાં નાતાલને લગતી ફિલ્મો, [[કાલ્પનિક]] કથાઓ વાળી ફિલ્મો કે પછી ખૂબ જ ઉંચુ પ્રોડક્શન મૂલ્ય ધરાવતી ફિલ્મોનો સમાવેશ થાય છે. એક [[અર્થશાસ્ત્રી]]ના વિશ્લેષણમાં એવી ગણતરી કરવામાં આવી છે કે લોકોની ખર્ચ કરવાની ક્ષમતા વધી રહી હોવા છતાં પણ નાતાલના દિવસે ભેટ આપવાની પરંપરાને કારણે રૂઢિગત [[સૂક્ષ્મલક્ષી અર્થતંત્રના સિદ્ધાંત]] અનુસાર નાતાલ એ [[ભારરૂપ ખોટ]] ગણાવી શકાય. આ નુક્શાનની ગણતરી એ રીતે કરી શકાય કે ભેટ આપનારે જે ભેટ આપી તેની પાછળ તેણે કેટલો ખર્ચ કર્યો અને ભેટ સ્વીકારનારે તેની પાછળ કેટલો ખર્ચ કર્યો આ બંનેની રકમ વચ્ચનો જે તફાવત આવે તેની ગણતરી દ્વારા કરી શકાય છે. એક અંદાજ અનુસાર વર્ષ 2001માં ખાલી યુએસમાં જ નાતાલના કારણે 4 અબજ ડોલરનું ભારરૂપ નુક્શાન થવાં પામ્યું છે.<ref name="Deadweight">"ધ ડેડ વેઇટલોસ ઓફ ક્રિસમસ", ''અમેરિકન ઇકોનોમિક રિવ્યૂ'' , ડિસેમ્બર 1993, '''83''' (5)</ref><ref name="econ">[http://www.economist.com/finance/displayStory.cfm?Story_ID=885748 "ઇઝ સાંતા અ ડેડ વેઇટલોસ?"] ''ધ ઇકોનોમિસ્ટ'' ડિસેમ્બર 20, 2001</ref> ગૂંચવણ ભરેલા ઘટકોને કારણે કેટલીક વખત આ વિશ્લેષણને હાલની સૂક્ષ્મલક્ષી અર્થતંત્રની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને તેના સંભવિત પ્રવાહની ચર્ચા કરવા માટે ગણતરીમાં લેવામાં આવે છે. નાતાલને કારણે થતાં અન્ય ભારરૂપ નુક્શાનમાં પર્યાવરણને થતું નુક્શાન પણ ગણાવી શકાય વળી કેટલીક ભેટો એવી પણ હોય છે કે જે [[સફેદ હાથી]] સમાન પુરવાર થાય છે. તેને સાચવણી પૂર્વક રાખવી હોય તો તેની પાછળ ખર્ચ કરવો પડે છે અન્યથા તે કચરાનાં ઢગલા ભેગી થઇ જાય છે.<ref>રોઇટર્સ [http://www.enn.com/today.html?id=9475 "ક્રિસમસ ઇઝ ડેમેજિંગ ધ એન્વાયર્નમેન્ટ, રિપોર્ટ સેઇસ"] ડિસેમ્બર 16, 2005.</ref> == વધુ જુઓ == {{Christmas portal}} {{portalpar|Holidays|500px-Xmas tree animated.gif}} {{col-begin}}{{col-break}} * [[નાતાલનો આગલો દિવસ]] * [[નાતાલ રવિવાર]] * [[વિશ્વભરમાં નાતાલ]] * [[નાતાલના વિવાદો]]{{nb10}} * [[રજાઓની મોસમ]] {{col-break}} * [[નાની નાતાલ]] * [[મધ્યશિયાળુ નાતાલ]] * [[મધ્ય શિયાળો]] * [[નાતાલના બાર દિવસ]] * [[નાતાલની મોસમ]] {{col-end}} == સંદર્ભો == === નોંધ === {{Reflist|colwidth=30em}} === આગળ વધુ વાંચો === * {{cite book|title=Christmas in America: A History|first=Penne L.|last=Restad|location=New York|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=0-19-509300-3}} * સ્ટિફન નિસેનબાઉમ (1996; ન્યૂ યોર્ક; વિન્ટેજ બુક્સ, 1997) દ્વારા લિખિત ''ધ બેટલ ફોર ક્રિસમસ'' ISBN 0-231-12962-9 * જોસેફ.એફ.કેલી દ્વારા લિખિત ''ધ ઓરિજિન્સ ઓફ ક્રિસમસ'' (ઓગસ્ટ 2004: લિટર્જિકલ પ્રેસ) ISBN 978-0-8146-2984-0 * ક્લિમેન્ટ.એ.માઇલ્સ દ્વારા લિખિત ''ક્રિસમસ કસ્ટમ્સ એન્ડ ટ્રેડિશન્સ'' (1976: ડોવર પબ્લિકેશન્સ) ISBN 978-0-486-23354-3 * જેરી બોલર દ્વારા લિખિત ''ધ વર્લ્ડ એનસાઇક્લોપેડિયા ઓફ ક્રિસમસ'' (ઓક્ટોબર 2004: મેક્લેલેન્ડ એન્ડ સ્ટુઅર્ટ) ISBN 978-0-7710-1535-9 * દેરી બોલર દ્વારા લિખિત ''સાન્તાક્લોઝઃ અ બાયોગ્રાફી'' (નવેમ્બર 2007: મેક્લેલેન્ડ એન્ડ સ્ટુઅર્ટ) ISBN 978-0-7710-1668-4 * વિલિયમ.જે.ફેડરર દ્વારા લિખિત ''ધેર રિયલી ઇઝ અ સાન્તાક્લોઝ: ધ હિસ્ટ્રી ઓફ સેઇન્ટ નિકોલસ એન્ડ ક્રિસમસ હલિડે ટ્રેડિશન્સ'' (ડિસેમ્બર 2002: અમેરિસર્ચ) ISBN 978-0-9653557-4-2 * જિમ રોસેન્થલ દ્વારા લિખિત ''સેઇન્ટ નિકોલસ : અ ક્લોઝર લુક એટ ક્રિસમસ'' (જુલાઇ 2006: નેલ્સન રેફરન્સ) ISBN 1-4185-0407-6 * ડેવિડ કમ્ફર્ટ દ્વારા લિખિત ''જસ્ટ સે નોએલ: અ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્રિસમસ ફ્રોમ ધ નેટિવિટી ટુ નાઇન્ટિઝ'' (નવેમ્બર 1995: ફાયરસાઇડ) ISBN 978-0-684-80057-8 * અર્લ.ડબલ્યુ.કાઉન્ટ દ્વારા લિખિત ''4000 યર્સ ઓફ ક્રિસમસ : અ ગિફ્ટ ફ્રોમ ધ એજિસ'' (નવેમ્બર 1997: યુલિસિસ પ્રેસ) ISBN 978-1-56975-087-2 * {{cite book|title=The Birth of Christ|first=Peter|last=Sammons|date=May 2006|publisher=Glory to Glory Publications (UK)|isbn=0-9551790-1-7}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{sisterlinks|Christmas}} * {{dmoz|Society/Holidays/Christmas/|Christmas}} * વિલિયમ ફ્રાન્સિસ ડાઉસન દ્વારા લિખિત ''[http://www.gutenberg.org/etext/22042 ક્રિસમસ: ઇટ્સ ઓરિજિન એન્ડ અસોસિએશન્સ]'' 1902, [[પ્રોજેક્ટ ગુટેન્બર્ગ]]માંથી *[http://www.christmas2013.co/ નાતાલ ૨૦૧૪]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.pmviroja.co.in/2021/12/Natal-Nibandh.html નાતાલ વિશે નિબંધ (મારો સૌથી પ્રિય તહેવાર ક્રિસમસ) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211219163719/https://www.pmviroja.co.in/2021/12/Natal-Nibandh.html |date=2021-12-19 }} {{Navboxes|list1= {{Christmas}} {{US Holidays}} {{US Federal Holidays}} {{Winter solstice}} }} [[શ્રેણી:નાતાલ]] db3zgzolrihw1ywfpue4a9xql7qmuf4 0 24458 901644 888068 2026-06-19T23:08:21Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901644 wikitext text/x-wiki {{ Infobox file format | name = Portable Document Format (PDF) | icon = [[ચિત્ર:PDF.png|80px]] <!-- the image in this infobox is a candidate for conversion to SVG, also candidate for inclusion into the ImageNode series: [[User:Dreftymac/Docs/ImageDisclaimer#ImageNode_series]] --> | screenshot = <!-- Image with inadequate rationale removed: [[Image:acroread.png|250px]] --> | caption = <!-- [[Adobe Acrobat|Adobe Reader]] displaying a PDF in [[Microsoft Windows Vista]] --> | extension = <tt>.pdf</tt> | mime = application/pdf application/x-pdf application/x-bzpdf application/x-gzpdf | typecode = <tt>'PDF '</tt> (including a single space) | uniform type = com.adobe.pdf | magic = <code>%PDF</code> | owner = [[Adobe Systems]] | standard = ISO/IEC 32000-1:2008<ref>http://www.iso.org/iso/catalogue_detail.htm?csnumber=51502</ref> | url = [http://www.adobe.com/devnet/pdf/pdf_reference_archive.html Adobe PDF Reference Archives] | latest release version = 1.7 }} '''પોર્ટેબલ ડોક્યુમેન્ટ ફોર્મેટ''' ('''PDF''' ) એ દસ્તાવેજ બદલી માટે એડોબ સિસ્ટમ્સ દ્વારા 1993માં તૈયાર કરવામાં આવેલ ફાઇલ સ્વરૂપ છે. સોફ્ટવેર, હાર્ડવેર અને ઓપરેટીંગ સિસ્ટમના સ્વતંત્ર રીતે દ્વિ-પરિમાણ દસ્તાવેજોને રજુ કરવા માટે પીડીએફ (PDF) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="pdf-ref-1.7">એડોબ સિસ્ટમ્સ ઇન્કોર્પોરેટેડ પૃ., PDF સંદર્ભ, છઠ્ઠી આવૃત્તિ, સંસ્કરણ 1.23 (30 MB), પૃ. 33.</ref>દરેક પીડીએફમાં નિયત-સ્વરૂપ 2D દસ્તાવેજના સંપૂર્ણ વર્ણનનો સમાવેશ થાય છે જેમાં લખાણ, અક્ષરો, ચિત્રો અને 2D વેક્ટર ગ્રાફિક્સનો સમાવેશ થાય છે જે દસ્તાવેજને તૈયાર કરે છે. બાદમાં, એક્રોબેટ 3D સાથે U3D અથવા PRC અને વિવિધ અન્ય ડેટા સ્વરૂપોનો ઉપયોગ કરી પીડીએફમાં 3D ડ્રોઇંગ ઉમેરી શકાય છે.<ref name="3d#1"/><ref name="3d#2"/> એડોબ સિસ્ટમ્સના સહ-સંશોધક જ્હોન વાર્નોકે “કેમલોટ”<ref>{{cite web |title=The Camelot Project |last=Warnock |first=J. |authorlink=John Warnock |url=http://www.planetpdf.com/planetpdf/pdfs/warnock_camelot.pdf |publisher=PlanetPDF |format=[[PDF]] |year=1991 |quote=This document describes the base technology and ideas behind the project named “Camelot.” This project’s goal is to solve a fundamental problem [...] there is no universal way to communicate and view ... printed information electronically. |access-date=2010-06-16 |archive-date=2009-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090304134754/http://www.planetpdf.com/planetpdf/pdfs/warnock_camelot.pdf |url-status=dead }}</ref> નામની સિસ્ટમ વિકસાવી, જેમાંથી પોર્ટેબલ ડોક્યુમેન્ટ ફોર્મેટ (PDF) નો ઉદ્દભવ થયો. પૂર્વે માલિકીનું સ્વરૂપ, પીડીએફની જુલાઇ 1,2008 ના રોજ એક ખુલ્લાં ધોરણ તરીકે ઔપચારીક રજુઆત થઇ, અને ISO/IEC 32000-1:2008 તરીકે સ્ટાન્ડર્ડાઇઝેશન માટે ઇન્ટરનેશનલ ઓર્ગેનાઇઝેશન દ્વારા પ્રકાશિત થયું.<ref>{{cite web | last = Orion | first = Egan | title = PDF 1.7 is approved as ISO 32000 | work = [[The Inquirer]] | publisher = [[The Inquirer]] | date = 2007-12-05 | url = http://www.theinquirer.net/gb/inquirer/news/2007/12/05/pdf-approved-iso-32000 | access-date = 2007-12-05 | archive-date = 2008-07-04 | archive-url = https://www.webcitation.org/5Z3aajIkW?url=http://www.theinquirer.net/gb/inquirer/news/2007/12/05/pdf-approved-iso-32000 | url-status = dead }}; {{cite web | url = http://www.vnunet.com/vnunet/news/2205065/pdf-takes-first-step-towards | title = Adobe wins backing for PDF 1.7 | publisher = vnunet.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20071220142959/http://www.vnunet.com/vnunet/news/2205065/pdf-takes-first-step-towards | archive-date = 2007-12-20 | access-date = 2010-06-16 | url-status = dead }}</ref> {{Clarify me|Please use a direct url from ISO website|date=June 2009}} == ઇતિહાસ == શરૂઆતના દિવસોમાં પીડીએફની સ્વીકૃતિ સ્વરૂપનો ઇતિહાસ ધીમો હતો.<ref>{{cite web |url= http://www.prepressure.com/pdf/basics/history |title=The history of PDF|author=Laurens Leurs|access-date=2007-09-19}}</ref> એડોબ એક્રોબેટ, પીડીએફના વાંચન અને તૈયાર કરવા માટેનું એડોબનું સ્યુટ, વિના મૂલ્યે ઉપલબ્ધ નહોતું; પીડીએફના શરૂઆતના સંસ્કરણો બાહ્ય હાઇપરલીંક્સ માટે સહાયક નહોતા, જે વર્લ્ડ વાઇડ વેબ માટે તેની ઉપયોગીતા ઓછી હતી; પીડીએફ દસ્તાવેજનું અધિક કદ સરળ લખાણની સરખામણીએ ધીમા મોડેમ પર ખૂબ વધુ ડાઉનલોડ સમય લેતુ હતુ, અને ઓછા શક્તિશાળી મશીનો પર ફાઇલોની રજુઆત ધીમી હતી. વધુમાં, એન્વોય, કોમન ગ્રાઉન્ડ ડિજીટલ પેપર, ફેરાલોન રીપ્લીકા અને અડોબનું પોતાનું પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ (ps) જેવાં સ્વરૂપો તેની સ્પર્ધામાં હતા, પીડીએફ ફાઇલ મુખ્યત્વે ડેસ્કટોપ પબ્લીશીંગ કાર્યમાં લોકપ્રીય હતું. એડોબે તુરંત જ તેનો એક્રોબેટ રીડર (હવે અડોબ રીડર) પ્રોગ્રામ વિના મૂલ્યે વહેચણી કરવાનું શરૂ કર્યું, અને મૂળ પીડીએફ, જે અંતે વેબના દસ્તાવેજો (નિયત વેબ દસ્તાવેજ) પ્રીન્ટ કરવા માટે ક્ષતિગ્રસ્ત થયું હતુ તેને સહાયક થવાનું શરૂ કર્યું. પીડીએફ ફાઇલ સ્વરૂપ ઘણી વખત બદલાયું અને એડોબ એક્રોબેટના નવાં સંસ્કરણોની રજુઆત સાથે વિકાસ પામતુ રહ્યું. સંલગ્ન એક્રોબેટ સંસ્કરણો સાથે પીડીએફના નવ સંસ્કરણો છે:<ref>{{Cite web |url=http://www.acrobatusers.com/blogs/leonardr/history-of-pdf-openness/ |title=History of PDF Openness |access-date=2007-10-14 |archive-date=2007-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014010805/http://www.acrobatusers.com/blogs/leonardr/history-of-pdf-openness/ |url-status=live }}</ref> * (1993) – પીડીએફ 1.0 / એક્રોબેટ 1.0 * (1994) – પીડીએફ 1.1 / એક્રોબેટ 2.0 * (1996) – પીડીએફ 1.2 / એક્રોબેટ 3.0 * (1999) – પીડીએફ 1.3 / એક્રોબેટ 4.0 * (2001) – પીડીએફ 1.4 / એક્રોબેટ 5.0 * (2003) – પીડીએફ 1.5 / એક્રોબેટ 6.0 * (2005) – પીડીએફ 1.6 / એક્રોબેટ 7.0 * (2006) – પીડીએફ 1.7 / એક્રોબેટ 8.0 * (2008) – પીડીએફ 1.7, એડોબ વિસ્તરણ સ્તર 3 / એક્રોબેટ 9.0 * (2009) – પીડીએફ 1.7, એડોબ વિસ્તરણ સ્તર 5 / એક્રોબેટ 9.1 જુલાઇ 1,2008 માં ISO 32000-1:2008 પીડીએફ ખુલ્લું સંસ્કરણ પ્રકાશિત થયું. પીડીએફ હવે ISO ધોરણ, ''દસ્તાવેજ સંચાલન – પોર્ટેબલ ડોક્યુમેન્ટ સ્વરૂપ- ભાગ 1 ધરાવે છે:પીડીએફ 1.7'' ISO પીડીએફ ધોરણ અંશ મુજબઃ <blockquote>ISO 32000-1:2008 ઇલેક્ટ્રોનિક દસ્તાવેજોને રજુ કરવા માટે એક ડિજીટલ સ્વરૂપ નક્કી કરે છે જેથી ઉપયોગકર્તા જે મૂળ સ્વરૂપમાં દસ્તાવેજ તૈયાર થયો છે અથવા જે સ્વરૂપમાં તે દેખાય અથવા પ્રીન્ટ થાય તેથી સ્વતંત્ર રીતે ઇલેક્ટ્રોનિક દસ્તાવેજને જોઇ શકે અથવા બદલી કરી શકે. સોફ્ટવેરના વિકાસકર્તા માટે તે હેતુ ધરાવે છે જે પીડીએફ ફાઇલો (લેખકોને અનુકૂળ) તૈયાર કરે છે, સોફ્ટવેર જે વર્તમાન પીડીએફ ફાઇલોને પ્રદર્શન અને આંતરક્રિયા (વાંચકને અનુકૂળ) માટે વાંચે છે અને તેની વિષયવસ્તુઓનો ખુલાસો આપે છે અને પીડીએ ઉત્પાદનો જે અન્ય હેતુઓની (ઉત્પાદનોને અનુકૂળ) વિવિધતા માટે પીડીએફ ફાઇલો વાંચે અને/અથવા લખે છે. </blockquote> == ટેકનીકલ આધાર == એડોબ સિસ્ટમ્સને રોયલ્ટીની ચૂકવણી કર્યા વિના પીડીએફ ફાઇલો વાંચી અને લખી શકે તે મુજબના કોઇપણ અનુપ્રયોગો બનાવે છે; પીડીએફની પેટન્ટ એડોબ ધરાવે છે, પરંતુ તેના પીડીએફ માપદંડો સાથે અનુકૂળ સોફ્ટવેર વિકાસમાં રોયલ્ટી-ફ્રિ અનુમતિ આપે છે.<ref>partners.adobe.com - ડેવલપર સ્ત્રોતો</ref> પીડીએફ ત્રણ ટેકનોલોજીનું સંયોજન કરે છેઃ * લેઆઉટ અને ગ્રાફિક્સ તૈયાર કરવા માટે પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ પૃષ્ઠ વર્ણન પ્રોગામીંગ ભાષાનો સબસેટ. * દસ્તાવેજ સાથે જવાની અનુમતિ આપતી એક ફોન્ટ-ઉમેરણી/ બદલી વ્યવસ્થા. * આ ધટકોને એકત્ર કરવા માટે એક માળખાગત સંગ્રહ વ્યવસ્થા અને યોગ્ય હોય ત્યાં ડેટા સંકોચન સાથે, એક ફાઇલમાં કોઇપણ સંલગ્ન વિષયવસ્તુ. === પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ === પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ એ પૃષ્ઠ વર્ણન ભાષા છે જે એક છાપ તૈયાર કરવા માટે રૂપાંતરમાં રન થાય છે, ઘણાં સ્ત્રોતોની આવશ્યક એક પ્રક્રિયા. પીડીએફ એક ફાઇલ સ્વરૂપ છે, કોઇ પ્રોગ્રામીંગ ભાષા નથી, આથી <code>if</code> અને <code>loop</code> જેવાં ફ્લો કંટ્રોલ દૂર કરવામાં આવ્યાં છે, જ્યારે <code>lineto</code> જેવા ગ્રાફિક્સ કમાન્ડ્સ રાખવામાં આવ્યાં છે. ઘણીવાર, સ્ત્રોત પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ ફાઇલમાંથી પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ જેવો પીડીએફ કોડ તૈયાર થાય છે. પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ કોડ દ્વારા ગ્રાફિક્સ કમાન્ડ્ઝ પ્રદર્શિત થાય છે તે સંગ્રહ થાય છે અને ચિહ્નીત થાય છે; કોઇ ફાઇલ્સ, ગ્રાફિક્સ, અથવા ફોન્ટ જેના માટે દસ્તાવેજનું સૂચન થાય છે તે પણ એકત્ર થાય છે; બાદમાં, એક ફાઇલમાં તમામ સંકોચન થાય છે. આથી, સંપૂર્ણ પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ વિશ્વ (ફોન્ટ્સ, લેઆઉટ, માપ) સંયુક્ત રહે છે. એક દસ્તાવેજ તરીકે, પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ કરતાં પીડીએફ ઘણાં ફાયદાઓ ધરાવે છેઃ * પીડીએફ પૃષ્ઠ વર્ણનોમાં આઇટમોમાં ફેરફારો અને પૃષ્ડ દેખાવ પરિણામોમાં ફેરફારો વચ્ચે પ્રત્યક્ષ આદાનપ્રદાન માટે, પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ સ્ત્રોત કોડના ચિહ્નીત અને રૂપાંતરીત પરિણામો પીડીએફ સમાવેશ કરે છે. * પીડીએફ (સંસ્કરણ 1.4 થી) સાચી ગ્રાફિક પારદર્શિતાને સહાય કરે છે, પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ આમ કરતુ નથી. * ગર્ભિત વૈશ્વિક સ્થિતિ સાથે પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ એક આદેશાત્મક પ્રોગ્રામીંગ ભાષા છે, એક પૃષ્ઠના વર્ણન સાથે સંયુક્ત સૂચનાઓ અન્ય પૃષ્ઠના દેખાવને અસર કરી શકશે. આથી, આપવામાં આવેલ પૃષ્ઠના સાચા દેખાવને નક્કી કરવા માટે પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટમાં બાકિના તમામ પૃષ્ઠો ફરજિયાત પ્રોસેસ થાય છે, જ્યારે પીડીએફ દસ્તાવેજમાં દરેક પૃષ્ઠ અન્યથી અસરગ્રસ્ત થતુ નથી. પરિણામે, પીડીએફ જોનાર ઉપયોગકર્તાને લાંબા દસ્તાવેજના અંતિમ પૃષ્ઠો પર ઝડપથી લઇ જાય છે, જ્યારે એક પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ જોનારને લક્ષ્ય પૃષ્ઠ પ્રદર્શન શક્ય થાય તે પહેલાં ક્રમશઃ તમામ પૃષ્ઠો પ્રક્રિયા કરવાની આવશ્યકતા રહે છે (વૈકલ્પ‍િક દસ્તાવેજ માળખાગત રૂઢિ યોગ્ય રીતે કમ્પાઇલ કરવામાં આવો હોય તો નહીં). == ટેકનીકલ રૂપરેખા == === ફાઇલ માળખું === પીડીએફ ફાઇલમાં પ્રાથમિક રીતે આઠ પ્રકારના ''ઘટકો'' નો સમાવેશ કરે છે:<ref>એડોબ સિસ્ટમ્સ, PDF સંદર્ભ, પૃ. 51.</ref> * બુલીયન મૂલ્યો, જે ''સાચું'' અથવા ''ખોટું'' રજુ કરે છે * સંખ્યાઓ * સ્ટ્રીંગ્સ * નામો * એરૈસ, ઘટકોનો ક્રમવાર સંગ્રહ * શબ્દકોશો, નામ દ્વારા ગોઠવાયેલ ઘટકોનો સંગ્રહ * સ્ટ્રીમ્સ, સામાન્ય રીતે ડેટાનો મોટા પ્રમાણમાં સંગ્રહ * ધી નલ ઘટક ઘટકો ''પ્રત્યક્ષ'' (અન્ય ઘટક સાથે સંલગ્ન) અથવા ''અપ્રત્યક્ષ'' હોઇ શકે છે. અપ્રત્યક્ષ ઘટકો ''ઘટક નંબર'' અને ''તૈયાર નંબર'' સાથે હોય છે. ''Xref ટેબલ'' કહેવાતું ઇન્ડેક્સ ટેબલ ફાઇલની શરૂઆતથી દરેક અપ્રત્યક્ષ ઘટકોને બાઇટ્સ ઓફસેટ આપે છે.<ref>Adobe Systems, PDF Reference, pp. 39–40.</ref> ફાઇલમાં ઘટકોને આ રચના કાર્યક્ષમ યાદચ્છિક એક્સેસ માટે અનુમતિ આપે છે, અને સંપૂર્ણ ફાઇલ (''ક્રમશઃ અપડેટ'' ) પુનઃલખાણ વિના નાનાં ફેરફારો કરવાની પણ અનુમતિ આપે છે. પીડીએફ સંસ્કરણ 1.5ની શરૂઆત સાથે, અપ્રત્યક્ષ ઘટકો પણ ''ઓબજેક્ટ સ્ટ્રીમ્સ'' તરીકે જાણીતા ખાસ ઘટકોમાં ગોઠવાઇ જાય છે. આ ટેકનીક ફાઇલનું કદ ઘટાડે છે જે અપ્રત્યક્ષ ઘટકોની મોટી સંખ્યાઓ ધરાવતુ હોય છે અને ''ટેગ્ડ પીડીએફ'' માટે ખાસ ઉપયોગી છે. પીડીએફ ફાઇલોના બે લેઆઉટ હોય છે – નોન-લીનીયર (“ઓપ્ટીમાઇઝ્ડ” નહીં) અને લીનીયર (“ઓપ્ટીમાઇઝ્ડ”). નોન-લીનયર પીડીએફ ફાઇલો તેના લીનીયર કાઉન્ટરપાર્ટ્સ કરતાં ઓછી ડિસ્ક સ્પેસ રોકે છે, આથી તેઓ એક્સેસ માટે અતિ ધીમી હોય છે કારણ કે સમગ્ર પીડીએફ ફાઇલમાં ડેટાના ભાગોને દસ્તાવેજના પૃષ્ઠો અવ્યવસ્થિત હોય છે તેને એકત્ર કરવાની આવશ્યકતા રહે છે. લીનીયર પીડીએફ ફાઇલો (“ઓપ્ટીમાઇઝ્ડ” અથવા “વેબ ઓપ્ટીમાઇઝ્ડ” પીડીએફ ફાઇલો પણ કહે છે) એક વ્યવસ્થિત રીતે તૈયાર થયેલ હોય છે જે તેને વેબ બ્રાઉઝર પ્લગઇલમાં સમગ્ર ફાઇલ ડાઉનલોડ માટે રાહ જોયા વિના વાંચવા માટે સક્રિય કરે છે, તેઓ લીનીયર (પૃષ્ઠ ક્રમમાં) ફેશનમાં ડિસ્ક પર લખાયેલ હોય છે.<ref name="pdf-ref">એડોબ - પીડીએફ ડેવલપર સેન્ટરઃ પીડીએફ સંદર્ભ</ref> એડોબ એક્રોબેટ સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરી પીડીએ ફાઇલ ઓપ્ટીમાઇઝ્ડ હોઇ શકે છે અથવા [http://linuxcommand.org/man_pages/pdfopt1.html પીડીએફઓપ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100813233406/http://linuxcommand.org/man_pages/pdfopt1.html |date=2010-08-13 }}, જે જીપીએલ ઘોસ્ટસ્ક્રીપ્ટનો ભાગ છે. === ઇમેજીંગ મોડેલ === પીડીએફમાં ગ્રાફિક્સની પ્રાથમિક ડિઝાઇન જે રીતે રજુ થાય છે તે પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ જેવી ખૂબ સમાન છે, [[પારદર્શિતા]]ના ઉપયોગ સિવાય, જે પીડીએફ 1.4 માં ઉમેરવામાં આવ્યું. પૃષ્ઠની સપાટીનું વર્ણન કરવા માટે પીડીએફ ગ્રાફિક્સ સ્વતંત્ર ઉપકરણ કાર્ટેસીયન સંયોજન વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરે છે. પીડીએફ પૃષ્ઠ વર્ણન મેટ્રીક્સ, માપ, આવર્તન, અથવા ત્રાંસાં ગ્રાફિકલ ઘટકોનો ઉપયોગ કરી શકે છે. પીડીએફનો મુખ્ય વિચાર ''ગ્રાફિક્સ સ્ટેટ'' નો છે, જે ગ્રાફિકલ પેરામીટર્સનો સંગ્રહ છે જે ''પૃષ્ઠ વર્ણન'' દ્વારા બદલાઇ શકે છે, સંગ્રહ થઇ શકે છે અને પુનઃસ્થાપિત થઇ શકે છે. પીડીએફ (1.6 સંસ્કરણ મુજબ) 24 ગ્રાફિક્સ સ્ટેટ પ્રોપર્ટી ધરાવે છે જેમાંની ખુબ મહત્વની આ મુજબ છેઃ * ''કરન્ટ ટ્રાન્સફોર્મેશન મેટ્રીક્સ'' (CTM), જે સંયોજન વ્યવસ્થા નક્કી કરે છે * ''ક્લીપીંગ પાથ'' * ''કલર સ્પેસ'' * ''આલ્ફો કોન્સ્ટન્ટ'' , જે પારદર્શિતાનો ચાવીરૂપ ઘટક છે ==== વેક્ટર ગ્રાફિક્સ ==== પીડીએફમાં વેક્ટર ગ્રાફિક્સ, પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટમાં છે તેમ, ''પાથ'' સાથે તૈયાર થયેલ છે. પાથ સામાન્ય રીતે લાઇનો અને ક્યુબીક બેઝીયર વણાંકોથી તૈયાર થયેલ હોય છે, પરંતુ લખાણની રૂપરેખાઓમાંથી પણ તૈયાર થઇ શકે છે. પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટની જેમ, લાઇનો અને વણાંકો સાથે લખાણ રૂપરેખાઓ પર એકલ પાથની અનુમતિ પીડીએફ આપતુ નથી. પાથ તૈયાર થઇ શકે છે, ભરાઇ શકે છે અથવા ક્લીપીંગ માટે ઉપયોગ થઇ શકે છે. ગ્રાકિફ્સ સ્ટેટમાં, ''પેટર્ન્સ'' સહિત, સ્ટ્રોક્સ અને ફિલ્સ કોઇપણ કલર સેટનો ઉપયોગ કરી શકે છે. પીડીએફ ઘણાં પ્રકારની પેટર્ન્સને સહાયક છે. ખૂબ સરળ ''ટાઇલીંગ પેટર્ન'' છે જેમાં આર્ટવર્કના ટુકડાને વારંવાર દોરવા માટે નક્કી કરી શકાય છે. આ ''રંગીન ટાઇલીંગ પેટર્ન'' હોઇ શકે છે, પેટર્ન ઓબ્જેક્ટમાં નક્કી કરેલ રંગો સાથે, અથવા એક ''બેરંગ ટાઇલીંગ પેટર્ન'' , જે પેટર્ન તૈયાર કરવામાં આવી હોય તે સમયના કલર માપદંડોથી વિલંબીત થાય છે. પીડીએફ 1.3 ની શરૂઆત સાથે ''શેડીંગ પેટર્ન'' પણ છે, જે વિવિધ રંગો સતત તૈયાર કરે છે. કુલ સાત પ્રકારની શેડીંગ પેટર્ન છે જેમાંની ખૂબ સરળ ''રેડીયલ શેડ'' (પ્રકાર 2) અને ''એક્સીઅલ શેડ'' (પ્રકાર 3) છે. ==== રેસ્ટર ઇમેજીસ ==== પીડીએફમાં રેસ્ટર ઇમેજીસ (''ઇમેજ એક્સઓબજેક્ટ્સ'' કહે છે) સંયુક્ત સ્ટ્રીમ સાથે શબ્દકોશો દ્વારા રજુ થાય છે. શબ્દકોશ ઇમેજના ગુણધર્મોનું વર્ણન કરે છે, અને સ્ટ્રીમ ઇમેજ ડેટાનો સમાવેશ કરે છે. (ઓછી સામાન્ય રીતે, એક રેસ્ટર ઇમેજ એક ''ઇનલાઇન ઇમેજ'' તરીકે પૃષ્ઠ વર્ણનમાં પ્રત્યક્ષ ઉમેરાઇ શકે છે.) ઇમેજીસ સંકોચન હેતુઓ માટે પ્રાથમિક રીતે ''ફિલ્ટર'' થયેલ હોય છે. પીડીએફમાં સહાયક ઇમેજ ફિલ્ટર્સ સામાન્ય હેતુ ફિલ્ટર્સનો સમાવેશ કરે છે * '''ASCII85Decode''' એ ઠીક કરતુ ફિલ્ટર છે જેનો ઉપયોગ 7-બિટ ASCII માં સ્ટ્રીમ મૂકવા માટે થાય છે * '''ASCIIHexDecode''' એ ASCII85Decode જેવું સમાન છે પરંતુ ઓછું સઘન છે * '''FlateDecode''' એ DEFLATE અથવા Zip એલ્ગોરીધમ પર આધારીત સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતુ ફિલ્ટર છે * '''LZWDecode''' એ LZW સંકોચન પર આધારીત ઠીક કરતુ ફિલ્ટર છે * '''RunLengthDecode''' એ રન-લેન્થ એન્કોડિંગ એલ્ગોરીધમનો ઉપયોગ કરતી વારંવાર ડેટા સાથે સ્ટ્રીમ્સ માટેની સરળ સંકોચન પદ્ધતિ છે અને ઇમેજ-આધારીત ફિલ્ટર્સ * '''DCTDecode''' એ JPEG માપદંડ પર આધારીત [[ચલ]] ફિલ્ટર છે * '''CCITTFaxDecode''' એ CCITT ફેક્સ સંકોચન માપદંડ આધારીત અચલ ફિલ્ટર છે * '''JBIG2Decode''' પીડીએફ 1.4 માં રજુ થયેલ, JBIG2 માપદંડ પર આધારીત ચલ અથવા અચલ ફિલ્ટર છે * '''JPXDecode''' પીડીએફ 1.5 માં રજુ થયેલ, JPEG 2000 માપદંડ પર આધારીત ચલ અથવા અચલ ફિલ્ટર છે સામાન્ય રીતે પીડીએફમાં તમામ ઇમેજ વિષયવસ્તુ ફાઇલમાં જોડાયેલ હોય છે. પરંતુ પીડીએફ ''એક્સ્ટર્નલ સ્ટ્રીમ્સ'' અથવા ''આલ્ટર્નેટ ઇમેજ'' ના ઉપયોગ દ્વારા બાહ્ય ફાઇલમાં ઇમેજના સંગ્રહ માટે અનુમતિ આપે છે. પીડીએફનો નિયત સબસેટ, પીડીએફ/એ અને પીડીએફ/એક્સ સહિત, આ ટેકનીકોને અવરોધે છે. ==== પાઠ્ય ==== પીડીએફમાં લખાણ પૃષ્ઠ વિષયવસ્તુ સ્ટ્રીમ્સમાં ''ટેક્સ્ટ એલીમેન્ટ્સ'' દ્વારા રજુ થાય છે. લખાણ ઘટક નક્કી રકે છે ''અક્ષરો'' ચોક્કસ સ્થિતિ પર હોવા જોઇએ. પસંદગીયુક્ત ''ફોન્ટ રીસોર્સ'' ના ''એન્કોડિંગ'' નો ઉપયોગ કરી અક્ષરો નક્કી થાય છે. ===== ફોન્ટ્સ ===== પીડીએફમાં ફોન્ટ ઘટક એ ડિજીટલ ટાઇપફેસનું વર્ણન છે. તે ટાઇપફેસના લક્ષણોનું વર્ણન કરે છે, અથવા જોડાયેલ ''ફોન્ટ ફાઇલ'' નો સમાવેશ કરે છે. પછીથી તેને એક ''ઇમ્બેડેડ ફોન્ટ'' કહે છે પહેલાં ''અનઇમ્બેડેડ ફોન્ટ'' કહેવામાં આવતા હતા. ફોન્ટ ફાઇલો જે જોડાયેલ હોઇ શકે છે તે વિસ્તૃત રીતે ઉપયોગમાં લેવાતા ડિજીટલ ફોન્ટ સ્વરૂપો પર આધારીત હોય છેઃ '''ટાઇપ 1''' (અને સંકોચિત ભિન્ન '''CFF''' ), '''ટ્રુ ટાઇપ''' , અને (પીડીએફ 1.6 સાથે શરૂઆત) '''ઓપનટાઇપ''' . વધુમાં પીડીએ '''ટાઇપ 3''' ભિન્નને સહાય કરે છે જેમાં ફોન્ટના ઘટકોનું વર્ણન પીડીએફ ગ્રાફિક સંચાલકો દ્વારા થાય છે. ===== એન્કોડીંગ્સ ===== પાઠ્ય સ્ટ્રીંગ્સમાં, અક્ષરો ''કેરેક્ટર કોડ્સ'' (ઇન્ટીજર્સ)ના ઉપયોગથી એક ''એન્કોડીંગ'' નો ઉપયોગ કરી વર્તમાન ફોન્ટમાં ગ્લાઇફ્સથી નકશામાં પ્રદર્શિત થાય છે. ''WinAnsi'' , ''MacRoman'' સહિત સંખ્યાબંધ બિલ્ટ-ઇન એન્કોડીંગ્સ છે, અને ઇસ્ટ એશીયન ભાષાઓ માટે મોટી સંખ્યામાં એન્કોડીંગ્સ છે. (જોકે WinAnsi અને MacRoman એન્કોડીંગ્સ [[વિન્ડોઝ]] અને મેકિન્ટોશ ઓપરેટીંગ સિસ્ટમની ઐતિહાસિક પ્રોપર્ટીઝમાંથી ઉદ્દભવ્યાં છે, કોઇપણ પ્લેટફોર્મ પર સારી રીતે સમાન રીતે આ એન્કોડીંગ્સનો ઉપયોગ ફોન્ટ્સ કરે છે.) પીડીએફમાં એન્કોડીંગ સંરચના ટાઇપ 1 ફોન્ટ્સ માટે પીડીએફમાં તૈયાર કરવામાં આવી હતી, અને ટ્રુટાઇપ ફોન્ટ્સમાં તેને લાગુ કરવાના નિયમો જટિલ છે. મોટા ફોન્ટ્સ અથવા નોન-સ્ટાન્ડર્ડ ગ્લાયફ્સ સાથેના ફોન્ટ્સ માટે, ખાસ એન્કોડીંગ્સ ''Identity-H'' (ઉભા લખાણ માટે) અને ''Identity-V'' (આડા માટે) નો ઉપયોગ થાય છે. પ્રકારના ફોન્ટ્સ સાથે ''ToUnicode'' ટેબલ પૂરું પાડવું આવશ્યક છે, કેરેક્ટર્સ વિશે જો અક્ષરની માહિતી સાચવેલ હોય. ==== પારદર્શિતા ==== પીડીએફનું મૂળ ઇમેજીંગ મોડેલ, પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટના, ''opaque'' જેવું હતુઃ પૃષ્ઠ પર દોરવામાં આવેલ દરેક વસ્તુ એક સ્થળે પૂર્વે કંઇપણ ચિહ્નીત થયેલ સાથે બદલાઇ જાય છે. પીડીએફ 1.4 માં ઇમેજીંગ મોડેલ પારદર્શિતાની અનુમતિ માટે વિસ્તૃત હતુ. જ્યારે પારદર્શિતાનો ઉપયોગ થાય છે, સંયોજન અસરો તૈયાર કરવા માટે નવી વસ્તુઓ પૂર્વે ચિહ્નીત થયેલ વસ્તુઓ સાથે આંતરક્રિયા કરે છે. પીડીએફની પારદર્શિતાની ઉમેરણી નવાં એક્સેન્ટેશન્સ જે પીડીએફ 1.3 અને પૂર્વેના માપદંડોમાં લખાયેલ ઉત્પાદનોમાં અવગણવા માટે તૈયાર કરવામાં આવેલ હતા. પરિણામે, જે ફાઇલો નાની માત્રાની પારદર્શિતાનો ઉપયોગ કરે છે જૂનાં દર્શકોમાં સ્વીકૃત રીતે જોવામાં આવે છે, પરંતુ ફાઇલ પારદર્શિતાનો વિસ્તૃત ઉપયોગ કરવાથી તે ચેતવણી વિના જૂનાં દર્શકોમાં સંપૂર્ણ ખોટી રીતે જોઇ શકાય છે. પારદર્શિતા એકસ્ટેન્શન્સ ''ટ્રાન્સપેરન્સી ગ્રુપ્સ (transparency groups)'' , ''બ્લેન્ડીંગ મોડ્સ (blending modes)'' , ''શેપ (shape)'' , અને ''આલ્ફા (alpha)'' ના મુખ્ય વિચારો પર આધારીત છે. એડોબ ઇલસ્ટ્રેટર સંસ્કરણ 9 ની વિશિષ્ટતા સાથે મોડેલ નજીકથી એકરૂપ છે. જે તે સમયે એડોબ ફોટોશોપ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા બ્લેન્ડ મોડ્સ પર આધારીત હતા. જ્યારે પીડીએફ 1.4 માપદંડો પ્રકાશિત થયાં ત્યારે એડોબ દ્વારા ગણતરીની રીતો માટે બ્લેન્ડ મોડ્સ ખાનગી રાખવામાં આવ્યાં હતા. તે બાદમાં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યાં.<ref>[http://www.adobe.com/devnet/pdf/pdfs/blend_modes.pdf PDF મિશ્રણ રીતો સુધારો]</ref> === આંતરક્રિયા કરનાર ઘટકો === {{Expand-section|date=May 2008}} ઓન્નોટેશન્સ અને ફોર્મ ફિલ્ડ્સ જેવા આંતરક્રિયા કરનાર ઘટકોનો પીડીએફ ફાઇલ સમાવેશ કરે છે. '''Acroforms''' ('''એક્રોબેટ ફોર્મ્સ (Acrobat forms)''' તરીકે પણ ઓળખાય છે) પીડીએફ ફાઇલ સ્વરૂપમાં ફોર્મ્સ ઉમેરવાની સંરચના છે. એક્રોફોર્મ્સ (Acroforms) વસ્તુઓ (પાઠ્ય ખાનાં, રેડિયોબટન્સ ઇ.) અને અમુક કોડ (જાવાસ્ક્રીપ્ટ(JavaScript)) ના ઉપયોગને અનુમતિ આપે છે. એક્રોફોર્મ્સ (Acroforms) મુખ્યઃમૂલ્ય જોડી સમાવિષ્ટ એક્સટર્નલ ફાઇલોમાં ફોર્મ ફિલ્ડ મૂલ્યોની જાળવે છે. એક્સટર્નલ ફાઇલો ASCII, fdf, અથવા xfdf નામની ફાઇલો જેવા, વિવિધ સ્વરૂપોનો ઉપયોગ કરે છે. પીડીએફ 1.2 સ્વરૂપમાં એક્રોફોર્મ્સ (Acroforms) રજુ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.appligent.com/faq-whatisthedifferencebetweenacroformaxfa |title=એક્રોબેટ ફોર્મ્સ ટેકનોલોજીનો ઝડપી પરિચય |access-date=2010-06-16 |archive-date=2010-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100109113141/http://www.appligent.com/faq-whatisthedifferencebetweenacroformaxfa |url-status=dead }}</ref> પીડીએફ 1.5 સ્વરૂપમાં, એડોબ સિસ્ટમ્સે નવાં, XFA ફોર્મ્સ નામના, ફોર્મ્સ માટેના માલિકી સ્વરૂપો દાખલ કર્યાં. આજે બંને સ્વરૂપો એકસાથે હાજર છે. === તાર્કિક માળખું અને એક્સેસીબિલીટી === {{Expand-section|date=May 2008}} સારી રીતે પાઠ્ય સાર અને એક્સેસીબિલીટી સક્રિય કરવા માટે માળખાં માહિતીનો પીડીએફ સમાવેશ કરે છે. જ્યારે પ્રકાશિત થયું, PDF/UA, હવે [http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_ics/catalogue_detail_ics.htm?ics1=35&amp;ics2=240&amp;ics3=30&amp;csnumber=54564 ISO/AWI 14289] , ચોક્કસ માળખાં માહિતી સાથે પીડીએફ ફાઇલ્સની વિષયવસ્તુ કેવી રીતે ટેગ થયેલ છે તેના પર વર્ણનાત્મક માહિતી પૂરી પાડશે. === સુરક્ષા અને સહિઓ === {{Expand-section|date=May 2008}} સુરક્ષા માટે, અથવા પ્રમાણિકતા માટે ડિજીટલી સહિ માટે પીડીએફ ફાઇલ એન્ક્રીપ્ટ થઇ શકે છે. એક્રોબેટ પીડીએ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી નિયત સુરક્ષામાં બે વિવિધ પદ્ધતિઓ અને બે વિવિધ પાસવર્ડ, “ઉપયોગકર્તા પાસવર્ડ” અને “માલિક પાસવર્ડ” નો સમાવેશ થાય છે. ખોલવા માટે (‘ઉપયોગકર્તા’ પાસવર્ડ) પાસવર્ડ દ્વારા પીડીએફ દસ્તાવેજ સુરક્ષિત હોઇ શકે છે અને દસ્તાવેજ સંચાલનો પણ દર્શાવી શકે છે જે દસ્તાવેજ ડિક્રીપ્ટ હોય ત્યારે પણ મર્યાદિત હોવો જોઇએ દસ્તાવેજની બહાર પાઠ્ય અને ગ્રાફિક્સનું પ્રીન્ટીંગ; નકલીકરણ; દસ્તાવેજમાં ફેરફાર; અને પાઠ્ય નોંધો ઉમેરવી અથવા ફેરફાર કરવો અને એક્રોફોર્મ (અચ્રોફોર્મ) ફિલ્ડ (‘માલિક” પાસવર્ડનો ઉપયોગ કરી). જોકે, “માલિક” અથવા “ઉપયોગકર્તા” પાસવર્ડ દ્વારા તમામ કાર્યો (સિવાય કે દસ્તાવેજ પાસવર્ડ સુરક્ષા માટે ખુલ્લો હોય, જો લાગુ હોય) મર્યાદિત હોય છે તે ઘણાં સામાન્ય રીતે ઉપલબ્ધ અને વિના મૂલ્યે ઓનલાઇન “પીડીએફ ક્રેકીંગ” સોફ્ટવેરથી તુરંત જ પકડાઇ જાય છે<ref>[http://freemypdf.com/ FreeMyPDF - વેબસાઇટ જે પીડીએફ "ઉપયોગકર્તા પાસવર્ડ" નિયંત્રણો દૂર કરે છે]</ref>, અને આમ લેખકે તૈયાર કરેલ પીડીએફ ફાઇલ સાથેના નિયંત્રણો મૂકવામાં , એક વખત વિતરણ થઇ જાય, ત્યારબાદ આ બંધનો દેખીતી રીતે બિનઅસરકારક નિવડે છે. પીડીએફ ફાઇલો તૈયાર કરવા અને ફેરફાર કરવા માટે એડોબ એક્રોબેટ સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરતા આ પ્રકારના નિયંત્રણો લાગુ કરતી વખતે આ ચેતવણી પણ પ્રદર્શિત થાય છે. === ફાઇલ એટેચમેન્ટ === {{Expand-section|date=August 2008}} પીડીએફ ફાઇલો દસ્તાવેજ-સ્તર અને પૃષ્ઠ-સ્તર ફાઇલ એટેચમેન્ટ ધરાવી શકે છે, જે વાંચક એક્સેસ કરી શકે છે અને ખોલી શકે છે અથવા તેમની ફાઇલસિસ્ટમમાં સંગ્રહ કરી શકે છે. પીડીએફ એટેચમેન્ટ વર્તમાન પીડીએ ફાઇલોમાં ઉમેરાઇ શકાય છે ઉદાહરણ તરીકે [http://www.pdfhacks.com/pdftk/ pdftk]નો ઉપયોગ. એક્રોબેટ રીડર એટેચમેન્ટ માટે સહાય પૂરી પાડે છે, અને દસ્તાવેજ-સ્તર એટેચમેન્ટ માટે એન્વિન્સ (Envince) અને [[ઓક્યુલર (Okular)]] જેવા [[પોપ્લર]] આધારીત વાંચકોની થોડી સહાય પૂરી પાડે છે. === સબસેટ્સ === અમુક બંધારણો માટે પીડીએફના યોગ્ય સબસેટ્સ,ISO હેઠળ નિયત કરવામાં આવ્યાં છે, આવે છેઃ * પ્રીન્ટીંગ અને ગ્રાફિક આર્ટ્સ માટે PDF/X ISO 15930 (ISO TC130માં કાર્યરત) તરીકે * કોર્પોરેટ/સરકારી/લાયબ્રેરી/ઇમાં આર્કાઇવીંગ માટે PDF/A ISO 19005 (ISO TC171માં કાર્ય પૂર્ણ) તરીકે * એન્જીનીયરીંગ ડ્રોઇંગની બદલી માટે PDF/E (ISO TC171માં કાર્ય પૂર્ણ) * PFD/UA માટે સાર્વત્રિક એક્સેસીબલ પીડીએફ ફાઇલો એક PDF/H વેરીયન્ટ (હેલ્થકેર માટે પીડીએફ)નો વિકાસ ચાલુ છે.<ref>{{cite web |title=New Best Practices Guide Addresses Exchange of Healthcare Information |url=http://www.aiim.org/ResourceCenter/AIIMNews/PressReleases/article.aspx?ID=34318 |date=2006-10-20 |access-date=2007-03-09 |author=AIIM }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જોકે, તેમાં ચોક્કસ સ્વરૂપ અને સબસેટ કરતાં “શ્રેષ્ઠ કાર્યો”ના સબસેટનો વધુ સમાવેશ થાય છે. === માર્સ === :''વધુ જુઓ: પૃષ્ઠ વર્ણન માર્કઅપ ભાષા'' માર્સ નામનો આવતી પેઢીનો XML-આધારીત પીડીએફ કોડની એડોબ શોધ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.gcn.com/blogs/tech/42740.html|title=Adobe plunges PDF into XML|publisher=Government Computer News|date=2006-12-07|access-date=2008-01-12|first=Joab|last=Jackson|archive-date=2008-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080216025801/http://www.gcn.com/blogs/tech/42740.html|url-status=dead}}</ref> http://www.adobe.com/go/mars પર એડોબ દ્વારા અને [http://labs.adobe.com/wiki/index.php/Mars http://labs.adobe.com/wiki/index.php/Mars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101205040511/http://labs.adobe.com/wiki/index.php/Mars |date=2010-12-05 }}પર માર્સ ફાઇલ સ્વરૂપ વિશે માહિતી પ્રકાશિત કરવામાં આવી છે. માર્સના ગ્રાફિક ઘટકોનું સ્વરૂપ ઘણીવાર “SVG”{{Citation needed|date=January 2008}} તરીકે સરળતાથી વર્ણવવામાં આવે છે, પરંતુ નવેમ્બર 2007 (§3 માર્સ SVG સહાય)ના સંસ્કરણ 0.8 લેખ માપદંડ અનુસાર સ્વરૂપ ખરેખર SVG ના ખૂબ સમાન છેઃ તે SVG માં ઉમેરણો અને તેમાંથી બદબાકીનો સમાવેશ કરે છે, આથી સામાન્ય રીતે નિયત SVG ટુલ્સ સાથે જોઇ શકાય કે તૈયાર થઇ શકતું નથીઃ SVG વ્યુઅર્સ અને માર્સ વ્યુઅર્સ વચ્ચે અમુક બાબતો નોંધપાત્ર રીતે વિભિન્ન જોવા મળશે. == ટેકનીકલ મુદ્દાઓ == === પ્રવેશવાની ક્ષમતા === {{Unreferenced section|date=June 2009}} અપંગ લોકો માટે ખાસ રીતે પ્રવેશ માટે પીડીએફ ફાઇલ તૈયાર થઇ શકે છે. વર્તમાન પીડીએફ ફાઇલ સ્વરૂપોમાં ટેગ્સ એક્સએમએલ (XML), ટેક્સ્ટ ઇક્વીલન્ટ્સ, કેપ્શન, ઓડિયો ડિસ્ક્રીપ્શન, ઇ.નો સમાવેશ થઇ શકે છે. એડોબ ઇનડિઝાઇન Adobe InDesign જેવા અમુક સોફ્ટવેર, સ્વયં ટેગ ધરાવતી પીડીએફ તૈયાર કરી શકે છે, જોકે આ વિશિષ્ટતા પૂર્વેથી સક્રિય હોતી નથી. જોઝ (JAWS), વિન્ડો-આઇઝ (Window-Eyes), હાલ (Hal) અને કર્ઝવૈલ 1000 અને 3000 જેવાં મુખ્ય સ્ક્રીન વાંચકો ટેગ્ડ પીડીએફ વાંચી શકે છે; એક્રોબેટ અને એક્રોબેટ રીડર પોગ્રામના વર્તમાન સંસ્કરણો પણ પીડીએફને મોટેથી વાંચી શકે છે. વધુમાં, ટેગ્ડ પીડીએફ દ્રષ્ટિની ખામી ધરાવતા લોકો માટે ફરીથી-આવી શકે છે અને મોટાં થઇ શકે છે. જૂનાં પીડીએફ સાથે ટેગ ઉમેરવામાં સમસ્યાઓ રહેલી છે અને જે સ્કેન કરેલ દસ્તાવેજોમાંથી ઉદ્દભવે છે. આ કિસ્સાઓમાં, એક્સેસીબિલીટી ટેગ્સ અને ફરી-આવવાની વિશિષ્ટતા ઉપલબ્ધ નથી, અને તેને મેન્યુલી અથવા OCR ટેકનીકો સાથે તૈયાર કરવી પડે છે. અમુક અપંગ લોકો માટે આ પ્રક્રિયાઓ ઉપલબ્ધ નથી. PDF/UA, પીડીએફ/યુનિવર્સલ એક્સેસીબિલીટી કમિટી, AIIM ની એક પ્રવૃતિ, ISO 32000 પર આધારીત પીડીએફ એક્સેસીબિલીટીના માપદંડો પર કાર્ય કરે છે. પીડીએફ એક્સેસીબિલીટી સાથે એક ગંભીર પડકાર એ છે કે પીડીએફ દસ્તાવેજો ત્રણ વિશિષ્ટ દ્રશ્યો ધરાવે છે, જે દસ્તાવેજની રચનાના આધારે, દરેક સાથે અસંલગ્ન હોઇ શકે છે. આ ત્રણ દ્રશ્યો (i) દેખીતુ દ્રશ્ય, (ii) ટેગ્ડ દ્રશ્ય, અને (iii) વિષયવસ્તુ દ્રશ્ય છે. દેખીતુ દ્રશ્ય પ્રદર્શિત અને પ્રીન્ટ કરી શકાય છે (જેને મોટાભાગના લોકો પીડીએ દસ્તાવેજ તરીકે ઓળખે છે). ટેગ્ડ દ્રશ્ય એ સ્ક્રીન વાચકો વાંચે છે (દ્રષ્ટિની ખામી ધરાવતા લોકો માટે ઉપયોગી). વિષયવસ્તુ દ્રશ્ય એ ત્યારે જોવા મળે છે જ્યારે દસ્તાવેજ એક્રોબેટમાં ફરીથી આવે છે (હલનચલની ક્ષમતા ધરાવતા લોકો માટે ઉપયોગી). પીડીએફ દસ્તાવેજમાં પ્રવેશ માટે, આ ત્રણેય દ્રશ્યો એકબીજા સાથે સુસંગત હોવાં ફરજિયાત છે. === સલામતી === પીડીએફ સ્વરૂપ એટેચમેન્ટ વાયરસોનું વહન કરે છે તે પ્રથમ 2001 માં જાણવામાં આવ્યું. આ વાયરસ, "OUTLOOK.PDFWorm" અથવા "Peachy" નામ ધરાવતો, માઇક્રોસોફ્ટ આઉટલુકનો એક એડોબ પીડીએફ ફાઇલ મોકલવા માટે સ્વયં ઉપયોગ કરે છે. તે એડોબ એક્રોબેટ સાથે સક્રિય થાય છે પરંતુ એક્રોબેટ રીડર સાથે નહીં.<ref>એડોબ ફોરમ્સ, [http://www.adobeforums.com/webx/.ef39082 જાહેરાતઃ પીડીએફ એટેચમેન્ટ વાયરસ "પીચી" ], 15 ઓગસ્ટ 2001.</ref> એડોબ રીડરના વિવિધ સંસ્કરણોમાં સમયે સમયે, નવાં જોખમો શોધવામાં આવ્યાં છે<ref>http://www.adobe.com/support/security/#readerwin</ref>, જેનું કંપની સલામતી ફિક્સ મુદ્દાઓમાં સૂચન કરે છે. વધુ ખરાબ થતુ કારણ એ છે કે એડોબ રીડર પહેલાંથી જ બ્રાઉઝર્સ સાથે જોડાયેલ છે, અને જો વેબ પૃષ્ઠ પીડીએફ ફાઇલ જોડાણ ધરાવતુ હોય તો ઉપયોગકર્તાની સંમતિ અથવા અનુમતિ વિના જ ચાલુ થઇ શકે છે, જે જોખમનો માર્ગ ખોલે છે. જો દુષિત વેબ પૃષ્ઠમાં ખરાબ પીડીએફ ફાઇલનો સમાવેશ હોય તો એડોબ રીડરમાં અમુક ગંભીરતાનો ફાયદો ઉઠાવે છે, બ્રાઉઝર આધુનિક હોય તો પણ સિસ્ટમ સહાય કરે છે. એડોબ રીડર અને વેબ બ્રાઉઝર્સ વચ્ચેનો સંબંધ નિષ્ક્રિય કરી ઉપયોગકર્તા જોખમ ઘટાડી શકે છે. આમ કરવા માટે, એડોબ રીડર ખોલો, અને Edit -> Preferences ડાયલોગ પર જાવ. "Internet" કેટેગરી પસંદ કરો અને "Display PDF in browser" અનચેક કરો. સ્પામ સાથે મેળવેલ પીડીએફ એટેચમેન્ટ ન ખોલવાની પણ ઉપયોગકર્તાને સલાહ છે. === ઉપયોગ નિયંત્રણો અને દેખરેખ === પીડીએફને એન્ક્રીપ્ટ પણ કરી શકાય છે આથી તેના વિષયવસ્તુને જોવા અથવા સુધારવા માટે પાસવર્ડની આવશ્યકતા રહેશે. [[RC4]] અને [[MD5]] ની જટિલ વ્યવસ્થના ઉપયોગ લાગુ કરી, પીડીએફ સંદર્ભ 40-બીટ અને 128-બીટ બંને એન્ક્રીપ્શની વ્યાખ્યા કરે છે. પીડીએફમાં ઉપયોગ માટે ત્રાહિત પક્ષો તેનું પોતાનું એન્ક્રીપ્શન નક્કી કરી શકે તેના ઉપાયોને પણ પીડીએફ સંદર્ભ નક્કી કરે છે. કોપીઇંગ, ફેરફારો અથવા પ્રીન્ટીંગના વધુ નિયંત્રણો પૂરાં પાડે છે તે સંલગ્ન DRM નિયંત્રણોનો પણ પીડીએફ ફાઇલો સમાવેશ કરશે. કોપીઇંગ, ફેરફારો અથવા પ્રીન્ટીંગના નિયંત્રણો પાલન માટે વાંચન સોફ્ટવેર પર આધારીત છે, આથી તેઓ જે સલામતી પૂરી પાડે છે તે મર્યાદિત છે. પ્રીન્ટ કરી શકાય તેવા દસ્તાવેજો ખાસ કરીને બિટમેપ્સ તરીકે અને OCR ને આધીન સંગ્રહ થઇ શકશે. પીડીએફ સંદર્ભ ટેકનીકલ માહિતી ધરાવે છે અથવા જુઓ [http://createpdf.adobe.com/cgi-feeder.pl/help_security?BP=&amp;LOC=en_US] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091223033059/http://createpdf.adobe.com/cgi-feeder.pl/help_security?BP=&LOC=en_US |date=2009-12-23 }} અંતિમ-ઉપયોગકર્તા વિહંગાવલોકન માટે. HTML ફાઇલોની જેમ, પીડીએફ ફાઇલો વેબ સર્વરમાં માહિતી દાખલ કરશે. ક્લાયન્ટ પીસીના IP સરનામાંની તપાસ માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકશે, ઘેર ફોન કરવા જેવી જાણીતી પ્રક્રિયા. 7.0.5 અપડેટથી એક્રોબેટ રીડર સુધી, “એક ડાયલોગ બોક્સ દ્વારા જે ફાઇલના લેખક ફાઇલના ઉપયોગની તપાસ કરે છે, અને ચાલુ રાખવાનો વિકલ્પ રજુ કરવામાં આવશે”<ref>{{Cite web |url=http://kb.adobe.com/selfservice/viewContent.do?externalId=332208&sliceId=2 |title=એક્રોબેટ (Acrobat) 7.0.5 અદ્યતનમાં નવી વિશિષ્ટતાઓ અને મુદ્દાઓ (વિન્ડોઝ અને મેક OS માટે એક્રોબેટ (Acrobat) અને એડોબ રીડર (Adobe Reader)) |access-date=2021-07-10 |archive-date=2007-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070812051407/http://kb.adobe.com/selfservice/viewContent.do?externalId=332208&sliceId=2 |url-status=dead }}</ref> દ્વારા ઉપયોગકર્તાને જાણ કરવામાં આવશે. તેની લાઇવસાઇકલ પોલીસ સર્વર (LiveCycle Policy Server) ઉત્પાદન દ્વારા, એડોબ ખાસ દસ્તાવેજ પર સુરક્ષા નીતિ પૂરી પાડવાની પદ્ધતિ એડોબ પૂરી પાડે છે. દસ્તાવેજમાં પ્રવેશવાની સમયમર્યાદા પ્રમાણિત અને મર્યાદિત કરી શકાશે અથવા ઓફલાઇન હોય ત્યારે દસ્તાવેજ ખુલ્લો રાખવાના સમયાગાળાની ઉપયોગકર્તા માટે આવશ્યક આ સુવિધાનો સમાવેશ થાય છે. એક વખત પીડીએફ દસ્તાવેજ પોલીસી સર્વર અને ખાસ નીતિ સાથે જોડાય છે, ત્યારે માલિક દ્વારા નીતિ બદલાઇ કે સજીવન થઇ શકે છે. આ દસ્તાવેજો અન્થયા “in the wild” નિયંત્રણ કરે છે. પોલીસી સર્વર દ્વારા દરેક દસ્તાવેજ જોઇ અને બંધ કરી શકાય છે અને દેખરેખ પણ રાખી શકાય છે. પોલીસી સર્વર્સ ખાનગી રીતે ગોઠવી શકાય છે અથવા એડોબ ઓનલાઇન સર્વિસીઝ દ્વારા એડોબ જાહેર સેવા પૂરી પાડે છે. === ખોવાયેલ પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ વિશિષ્ટતાઓ === પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ સ્વરૂપની સરખામણીએ, પીડીએફ “ટ્રે સિલેક્શન” ની કલ્પના ગુમાવે છે; દસ્તાવેજના અમુક પૃષ્ઠો અન્ય પ્રકારના પૃષ્ઠ પર ફરજિયાત પ્રીન્ટ કરવાની સૂચના માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. જેનો અવકાશ માત્ર ઇલેક્ટ્રીનિક દસ્તાવેજોનો સમાવેશ કરે છે તેવી આ પ્રકારની વિશિષ્ટતા પીડીએફ સ્વરૂપમાંથી દૂર થઇ નથી. JDF માપદંડ અમુક દ્રષ્ટિકોણોનો સમાવેશ કરે છે; જોકે, તે જટિલ માપદંડ છે, જે 2007 થી હજુ સુધી વિસ્તૃત રીતે લાગુ કરવામાં આવ્યું નથી. આ પીડીએફ દ્વારા પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટની બદલીને અવરોધે છે. === પૂર્વનિર્ધારીત દ્રશ્ય સેટિંગ્સ === પૃષ્ઠ દ્રશ્ય લેઆઉટ અને ઝુમ લેવલ સહિત, પીડીએફ દસ્તાવેજ દ્રશ્ય સેટિંગ્સનો સમાવેશ કરી શકે છે. દસ્તાવેજ ખુલે છે ત્યારે એડોબ રીડર આ સેટિંગ્સનો ઉપયોગ ઉપયોગકર્તાના પૂર્વનિર્ધારીત સેટિંગ્સ બિનઅસરકારક કરવા માટે કરશે.<ref>{{cite web | title=Getting Familiar with Adobe Reader > Understanding Preferences | url=http://www.adobepress.com/articles/article.asp?p=412914 | access-date=2009-04-22}}</ref> વિના મૂલ્યનું એડોબ રીડર આ સેટિંગ્સ દૂર કરી શકતુ નથી. == વિષયવસ્તુ == એક પીડીએફ ફાઇલ એ મુખ્યત્વે વેક્ટર ગ્રાફિક્સ, પાઠ્ય અને રેસ્ટર ગ્રાફિક્સનું સંયોજન હોય છે. પીડીએફમાં વિષયવસ્તુના પ્રાથમિક વિષયવસ્તુના પ્રકારો આ મુજબ છેઃ * સંગ્રહ થયેલ પાઠ્ય * ઉદાહરણો માટે વેક્ટર ગ્રાફિક્સ અને આકારો અને લાઇનોનો સમાવેશ કરતી ડિઝાઇનો * ફોટોગ્રાફ્સ માટે રેસ્ટર ગ્રાફિક્સ અને ઇમેજના અન્ય પ્રકારો બાદની પીડીએફ સુધારેલ આવૃત્તિઓમાં, લીંક્સ (દસ્તાવેજ અથવા વેબ પૃષ્ઠની અંદર), ફોર્મ્સ, જાવાસ્ક્રીપ્ટ (શરૂઆતમાં એક્રોબેટ 3.0 માટે પ્લગઇન તરીકે ઉપલબ્ધ), અથવા પ્લગ-ઇન્સના ઉપયોગથી સંચાલિત થઇ શકતા સંલગ્ન વિષયવસ્તુના અન્ય પ્રકારોને પણ પીડીએફ દસ્તાવેજ સહાય કરી શકે છે. U3D અથવા PRC અને વિવિધ અન્ય ડેટા સ્વરૂપોનો ઉપયોગ કરી અનુકૂળ થઇ આંતરક્રિયા કરતા પીડીએફ – 3D ડ્રોઇંગમાં અનુકૂળ 3D દસ્તાવેજ સાથે પીડીએફ 1.6 સહાય કરે છે.<ref name="3d#1">http://www.adobe.com/manufacturing/resources/3dformats/</ref><ref name="3d#2">http://www.adobe.com/devnet/acrobat3d/</ref> કોમ્પ્યુટર સ્ક્રીન પર જોવા મળતી બે સમાન પીડીએફ ફાઇલો વિવિધ સાઇઝોની હોઇ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઓછા રીઝોલ્યુશન ધરાવતી ઇમેજ કરતાં વધુ રીઝોલ્યુશન ધરાવતી રેસ્ટર ઇમેજ વધુ જગ્યા રોકે છે. પ્રાથમિક રીતે વધુ રોઝોલ્યુશન સ્ક્રીન પર પ્રદર્શિત થવા કરતાં દસ્તાવેજ પ્રીન્ટીંગ માટે આવશ્યકતા છે. અનુકૂળ સંપૂર્ણ ફોન્ટસ, ખાસ કરીને એશિયાટીક લખાણો માટે, અને ગ્રાફિક્સ તરીકે પાઠ્યનો સંગ્રહ કરતી એ ફાઇલ સાઇઝ વધારતી અન્ય બાબતો છે. === સ્ટાન્ડર્ડ ટાઇપ 1 ફોન્ટ્સ === પીડીએફ દસ્તાવેજો પર ખાસ પ્રભાવ ધરાવનાર કુલ ચૌદ ટાઇપફેસીસ છેઃ * ટાઇમ્સ (સં3) (Times (v3)) (રેગ્યુલર, ઇટાલીક, અને બોલ્ડ ઇટાલીકમાં) * કુરીયર (Courier) (રેગ્યુલર, ઓબ્લીક, બોલ્ડ અને બોલ્ડ ઓબ્લીકમાં) * હેલ્વેટીકા (સં3) (Helvetica) (સં3) Helvetica (v3) (રેગ્યુલર, ઓબ્લીક, બોલ્ડ અને બોલ્ડ ઓબ્લીકમાં) * સિમ્બોલ (Symbol) * ઝેપ્ફ ડિંગબેટ્સ (Zapf Dingbats) આ ફોન્ટ્સ, ક્યારેક “પ્રાથમિક ચૌદ ફોન્ટ્સ”<ref>એડોબ એક્રોબેટ (Adobe Acrobat) મૂળ 14 ફોન્ટ્સ </ref> તરીકે ઓળખાય છે, હંમેશા હાજર હોવાં જોઇએ (ખરેખર હાજર અથવા ક્લોઝ અવેજ) અને આથી પીડીએફમાં અનુકૂળ કરવાની આવશ્યકતા નથી.<ref>{{Cite web |url=http://www.planetpdf.com/planetpdf/pdfs/pdf2k/03e/merz_fontaquarium.pdf |title=PDF ફોન્ટ સંગ્રહ |access-date=2010-06-16 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614010147/http://www.planetpdf.com/planetpdf/pdfs/pdf2k/03e/merz_fontaquarium.pdf |url-status=dead }}</ref> આ ફોન્ટ્સની ગણના વિશે પીડીએફ દર્શકોને ખ્યાલ હોવો ફરજિયાત છે. પીડીએફમાં જો આ અનુકૂળ ન હોય તો અન્ય ફોન્ટ્સ અવેજી હોઇ શકે છે. પીડીએફ 1.5 ની શરૂઆત સાથે, સ્ટાન્ડર્ડ ફોન્ટની ખાસ કાળજી અવગણવામાં આવી છે.<ref name="pdf-ref-1.7 2">એડોબ સિસ્ટમ્સ ઇન્કોર્પોરેટેડ, PDF સંદર્ભ, છઠ્ઠી આવૃત્તિ, સંસ્કરણ 1.7 (30 MB), પૃ. 416.</ref> == સંસ્કરણો == {| class="wikitable" style="width:100%" |- ! સંસ્કરણ ! પ્રકાશનનું વર્ષ ! નવી વિશિષ્ટતાઓ ! રીડર આવૃત્તિ દ્વારા સહાયક |- | 1.0 | 1993 | | એક્રોબેટ રીડર (કેરોયુઝલ) |- | 1-1 | 1996 | પાસવર્ડ, ઉપકરણ-સ્વતંત્ર કલર, થ્રેડ્સ અને લીંક્સ | એક્રોબેટ રીડર 2.0 |- | 1-2 | 1996 | આંતરક્રિયા કરનાર પૃષ્ઠ તત્વો, માઉઝ ઘટનાઓ, મલ્ટીમીડિયા પ્રકારો, યુનિકોડ, આધુનિક કલર વિશિષ્ટતાઓ અને ઇમેજ પ્રોક્સીંગ | | એક્રોબેટ રીડર 3.0 |- | 1.3 | 2000 | ડિજીટલ સિગ્નેચર્સ; ICC અને DeviceN કલર અવકાશો, જાવાસ્ક્રીપ્ટ ક્રિયાઓ | એક્રોબેટ રીડર 4.0 |- | 1.4 | 2001 | [[JBIG2]]; પારદર્શિતા; [[OCR]] પાઠ્ય સ્તર | એક્રોબેટ રીડર 5.0 |- | 1.5 | 2003 | [[JPEG 2000]]; લીંક્ડ મલ્ટીમીડિયા; ઓબ્જેક્ટ સ્ટ્રીમ્સ; ક્રોસ રેફરન્સ સ્ટ્રીમ્સ | એક્રોબેટ રીડર 6.0 |- | 1.6 | 2004 | અનુકૂળ મલ્ટીમીડિયા; XML ફોર્મ્સ; [[AES]] એન્ક્રીપ્શન | એક્રોબેટ રીડર 7.0 |- | 1.7 | 2006. | | એક્રોબેટ રીડર 8 |- | 1.7 વિસ્તૃતી સ્તર 3 | 2008 | 256-બિટ [[AES]] એન્ક્રીપ્શન | એક્રોબેટ રીડર 9 | |- | 1.7 વિસ્તૃતી સ્તર 5 | 2009 | XFA 3.0 | એક્રોબેટ રીડર 9.1 |} == અમલીકરણ == એડોબ રીડર (Adobe Reader), ફોક્સઇટ રીડર (Foxit Reader), પીડીએફ-એક્સચેન્જ વ્યુઅર (PDF-XChange Viewer), સોરેક્સ રીડર (Sorax Reader) અને અન્ય સંસ્કરણો સહિત પીડીએફ-વ્યુઇંગ સોફ્ટવેર સામાન્ય રીતે વિના મૂલ્યે પૂરું પાડવામાં આવે છે. મેક (Mac OS X) અને લીનક્સ (Linux)ના અમુક સંસ્કરણો, મલ્ટી પ્લેટફોર્મ OpenOffice.org, માઇક્રોસોફ્ટ ઓફિસ 2007 (જો SP2<ref>{{cite web |url=http://support.microsoft.com/kb/953195|title=Description of 2007 Microsoft Office Suite Service Pack 2 (SP2) |publisher=[[Microsoft]] |access-date=2009-05-09}}</ref> થી અદ્યતન હોય), વર્ડપરફેક્ટ (WordPerfect) સંસ્કરણ 9 બાદ, માઇક્રોસોફ્ટ વિન્ડોઝ માટે સંખ્યાબંધ પીડીએફ પ્રીન્ટ ડ્રાઇવર્સ, પીડીએફટેક્સ (pdfTeX) ટાઇપસેટીંગ સિસ્ટમ, ડોકબુક (DocBook) પીડીએફ (DocBook) ટુલ્સ, ઘોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ (Ghostscript) અને એડોબ એક્રોબેટ(Adobe Acrobat) સ્વયં સહિત ઘણાં સોફ્ટવેર પીડીએફ તૈયાર કરવા માટેના વિકલ્પો ધરાવે છે. [[ગુગલ]]નું ઓનલાઇન ઓફિસ સ્યુટ ગુગલ ડોક્સ (Google Docs) પણ પીડીએફ સ્વરૂપ અપલોડ અને સંગ્રહ કરવાની અનુમતિ આપે છે. == પીડીએફમાં (માળખું) ફેરફાર કરવો == પીડીએફ ફાઇલોમાં ફેરફાર કરવા માટે પણ ખાસ સોફ્ટવેર ઉપલબ્ધ છે, જોકે પસંદગીઓ ખૂબ મર્યાદિત અને ઘણીવાર ખર્ચાળ છે. 0.46 સંસ્કરણ તરીકે, ઇન્કસ્કેપ (Inkscape) પણ પોપ્લર સંલગ્ન આંતરક્રિયા ભાષાંતર દ્વારા પીડીએફમાં ફેરફાર કરવાની અનુમતિ આપે છે. એક ફ્રિવેર ડેસ્કટોપ કાર્યક્રમ પણ છે જે પીડીએફ સ્વરૂપ ક્રમ ફોર્મ્સ અને એપ્લીકેશન્સ ફાઇલ કરવા અને પ્રીન્ટ કરવાની અનુમતિ આપે છે, પહેલાં ફેરફાર ન થયેલ એડોબ રીડરનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.<ref>[http://www.bbconsult.co.uk/Resources/PDFFormFiller.aspx ફ્રિવેર PDF ફોર્મ ફિલર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831103610/http://www.bbconsult.co.uk/Resources/PDFFormFiller.aspx |date=2009-08-31 }} (2009-05-26 ના રોજ અંતિમ તપાસ).</ref> == પીડીએફ નોંધ ઉમેરવી == એડોબ એક્રોબેટ (Adobe Acrobat) એ એક માલિકી સોફ્ટવેરનું ઉદાહરણ છે જે ઉપયોગકર્તાને તૈયાર પીડીએફ ફાઇલોમાં નોંધ ઉમેરવાની, હાઇલાઇટ કરવાની, નોંધ મૂકવાની અનુમતિ આપે છે. પીડીએફએડિટ (PDFedit) એક વિના મૂલ્યના સોફ્ટવેર તરીકે એક યુનિક્સ (UNIX) એપ્લીકેશન (GNU જનરલ પબ્લીક લાયસન્સ હેઠળ) ઉપલબ્ધ છે. અન્ય GPL – લાયસન્સ એપ્લીકેશન મૂળ લીનક્સ (Linux) માં એક્સર્નલ (Xournal) છે. પાઠ્ય અથવા ફકરાઓને ઝડપથી અન્ડરઇલાઇન અને હાઇલાઇટ માટેના નિયમો તરીકે અને વિવિધ ફોન્ટ્સ અને રંગોમાં નોંઘ ઉમેરવા માટે એક્સર્નલ (Xournal) અનુમતિ આપે છે. ચોરસ, સમચતુષ્કોણ અને ગોળાકાર માટે એક્સર્નલ (Xournal) આકાર ઓળખ ટુલ પણ ધરાવે છે. એક્સર્નલ (Xournal) માં નોંધો સ્થળાંતર, નકલ અને ઉમેરી પણ શકાય છે. ફ્રિવેર ફોક્સીટ રીડર (Foxit Reader) નોંધો ઉમેરવાની અનુમતિ આપે છે પરંતુ નોંધ કરેલ દરેક પૃષ્ઠ પર વોટરમાર્ક ઉમેરે છે. પેકેજના વ્યવસાયિક સંસ્કરણમાં આ મર્યાદાનો સમાવેશ થતો નથી. એપલના મેક (Mac) OS X એકિકૃત પીડીએફ વ્યુઅર, પ્રીવ્યુ પણ સૂચનો સક્રિય કરે છે. == અન્ય એપ્લીકેશનો અને કાર્યો == પીડીએફ માપદંડનો સમાવેશ કરતી અમુક એપ્લીકેશનો હવે પ્રદર્શન અને સંગ્રહ માટે સ્ક્રીબ્ડ (Scribd), ઓનલાઇન ફેરફાર કરવા માટે પીડીએફવ્યુ (Pdfvue), અને પીડીએફ રૂપાંતર માટે ઝમઝાર (Zamzar) સહિત ઓનલાઇન સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે. 1993 માં ગ્લોબલ ગ્રાફિક્સ (Global Graphics)પરથી જોઝ રીપ (RIP) પ્રથમ શીપીંગ પ્રીપ્રેસ રીપ (RIP) બન્યું જે પીડીએફને મૂળગત રીતે અન્ય સ્વરૂપમાં રૂપાંતર કર્યા વિના અર્થઘટન કરે છે. 1997 માં સમાન ક્ષમતા સાથે કંપનીએ તેમનું હાર્લક્વીન રીપ (Harlequin RIP) અદ્યતન સંસ્કરણ રજુ કર્યું. {{Citation needed|date=June 2009}} 1997 માં, પ્રથમ પીડીએફ પર આધારીત પ્રથમ પ્રીપેસ વર્કફ્લો સિસ્ટમ, એપોજી અગ્ફા-ગેવર્ટે (Agfa-Gevaert) રજુ અને રવાના કરી. ઘણાં વ્યવસાયિક ઓફસેટ પ્રીન્ટર્સે પ્રીન્ટ સ્ત્રોત તરીકે પ્રેસ-તૈયાર પીડીએફ ફાઇલો, ખાસ કરીને પીડીએફ/એક્સ-1a (PDF/X-1a) સબસેટ અને સમાન સંસ્કરણોની રજુઆતનો સ્વીકાર કર્યો છે.<ref>[http://www.prepressx.com પ્રેસ-તૈયાર PDF ફાઇલો ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100306185031/http://www.prepressx.com/ |date=2010-03-06 }}“ડિજીટલ ફાઇલો અથવા PDFs પરથી પોતાનો ગ્રાફિક પ્રોજેક્ટ વ્યવસાયિક રીતે પ્રત્યક્ષ પ્રીન્ટ કરવા માટે રસ ધરાવતા તમામ માટે.”(2009-02-10 ના રોજ અંતિમ તપાસ).</ref> પ્રેસ-તૈયાર પીડીએફ ફાઇલોની રજુઆત સંગ્રહિત મૂળ કાર્ય ફાઇલો માટે સમસ્યારૂપ આવશ્યકતાની બદલી માટે છે. શરૂઆતની મેક (Mac) OS ના પીક્ટ (PICT) સ્વરૂપને બદલાવવા, મેક (Mac) OS X માટેના “પાયાગત” મેટાફાઇલ સ્વરૂપ તરીકે પીડીએફની પસંદગી કરવામાં આવી હતી. ડિસ્પ્લે પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ અને પીડીએફ, ટૂંકુનામ મુખ્ય “ડિસ્પ્લે પીડીએફ” ના સામાન્ય મોડેલ પર ક્વાર્ટ્ઝ (Quartz) ગ્રાફિક્સ સ્તરના ઇમેજીંગ મોડેલ આધારીત છે. પ્રીવ્યુ (Preview) એપ્લીકેશન પીડીએફ ફાઇલો, સંસ્કરણ 2.0 અને [[સફારી]] વેબ બ્રાઉઝરના બાદ પર પ્રદર્શિત કરી શકે છે. પીડીએફ માટે સિસ્ટમ-સ્તર સહાય મેક (Mac) OS X એપ્લીકેશન્સને સ્વયં પીડીએફ દસ્તાવેજો તૈયાર કરવાની અનુમતિ આપે છે, જે પ્રીન્ટ આદેશને સહાય કરે છે. બાદમાં ફાઇલો ફાઇલ શિર્ષક મુજબ પીડીએફ 1.3 માં બાદમાં મોકલે છે. મેક OS X સંસ્કરણ 10.0 દ્વારા 10.3 હેઠળ સ્ક્રીનશોટ લેતી વખતે, ઇમેજ પણ પીડીએફ તરીકે પણ કેદ થતી હતી; 10.4 અને 10.5 માં ડિફોલ્ટ વર્તણૂક PNG ફાઇલ કેદ કરવા માટે સેટ થયેલ છે, જોકે આ વર્તણૂક આવશ્યકતા હોય તો પીડીએફમાં ફરીથી સેટ થઇ શકે છે. અમુક ડેસ્કટોપ પ્રીન્ટર્સ પણ પ્રત્યક્ષ પીડીએફ પ્રીન્ટીંગને પણ સહાય કરે છે જે બાહ્ય મદદ વિના પીડીએફ ડેટાનું અર્થઘટન કરી શકે છે. હાલમાં, તમામ પીડીએફ સક્ષમ પ્રીન્ટરો પણ પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટને સહાય કરે છે, પરંતુ મોટાભાગના પોસ્ટસ્ક્રીપ્ટ પ્રીન્ટર્સ પ્રત્યક્ષ પીડીએફ પ્રીન્ટીંગને સહાય કરતા નથી. ફ્રિ સોફ્ટવેર ફાઉન્ડેશન તેમના ગંભીર મુખ્ય પ્રોજેક્ટો વિશે આ મુજબ માન્યતા ધરાવે છે “પ્રોજેક્ટોને વિના મૂલ્યે વિકસીત કરવામાં, ઉચ્ચ-ગુણવત્તા અને લાયબ્રેરી અને પ્રોગ્રામોનો સંપૂર્ણ કાર્યકરી સેટ જે પીડીએફ ફાઇલ સ્વરૂપ અને ISO 32000 માપદંડોની ટેકનોલોજીઓને લાગુ કરે છે.”<ref>[http://www.fsf.org/campaigns/priority.html]હાલના FSF અગ્ર ફ્રિ સોફ્ટવેર પ્રોજેક્ટો /1} (2009-02-10 ના રોજ અંતિમ તપાસ)</ref><ref>[http://gnupdf.org/Goals_and_Motivations ધ્યેયો અને પ્રેરણાઓ - GNUpdf]</ref> જોકે GNUપીડીએફ (GNUpdf) લાયબ્રેરી હજુ રજુ થયેલ નથી, જ્યારે એન્વીન્સ (ENvince) જેવી એપ્લીકેશનોમાં પોપ્લરનો વિસ્તૃત રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જે જીનોમ (GNOME) ડેસ્કટોપ વાતાવરણ સાથે આવે છે, GPLv2- લાયસન્સ એક્સપીડીએફ (Xpdf)<ref>[http://poppler.freedesktop.org/ પોપ્લર હોમપેજ] “પોપ્લર એ એક્સપીડીએફ-3.0 (xpdf-3.0)કોડ બેઝ પર આધારીત પીડીએફ પૂરી પાડતી લાયબ્રેરી છે.” (2009-02-10 ના રોજ અંતિમ તપાસ)</ref><ref>[http://www.foolabs.com/xpdf/about.html Xpdf લાયસન્સ ]“GNU જનરલ પબ્લીક લાયસન્સ (GPL), સંસ્કરણ 2 હેઠળ એક્સપીડીએફ (Xpdf).” (2009-02-10 ના રોજ અંતિમ તપાસ).</ref> કોડ બેઝ આધારીત ખર્ચ પર તે GPLv3 પ્રોગ્રામ્સનો ઉપયોગ થઇ શકતો નથી. પીડીએફ ડોક્યુમેન્ટ પર કાર્ય કરવા માટે જાવા (Java) લાયબ્રેરી એ અપાચે સોફ્ટવેર ફાઉન્ડેશનના ખુલ્લા સ્ત્રોતનો અપાચે પીડીએફબોક્સ (Apache PDFBox) પ્રોજેક્ટ છે. પીડીએફબોક્સ (PDFBox) એ અપાચે (Apache) લાયસન્સ હેઠળ અધિકૃત છે.<ref>[http://incubator.apache.org/pdfbox/ અપાચે PDFBox પ્રોજેક્ટ ](2009-09-19 ના રોજ એક્સેસ્ડ)</ref> == વધુ જુઓ == * ડિજેવ્યુ (DjVu) * કોમ્પ્યુટર માપદંડોની સૂચિ * ISO માપદંડોની સૂચિ * પીડીએફ સોફ્ટવેરની સૂચિ * માપી શકાય તેવા વેક્ટર ગ્રાફિક્સ * વેબ દસ્તાવેજ * ખુલ્લાં એક્સએમએલ (XML) પેપર વિગતવાર વર્ણન * એક્સએસએલ (XSL) સ્વરૂપ વસ્તુઓ * OpenXPS અને PDF ની સરખામણી * PAdES, PDF આધુનિક ઇલેક્ટ્રોનિક સહિ == સંદર્ભો == {{reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.adobe.com/devnet/livecycle/articles/lc_pdf_overview_format.pdf એડોબ PDF 101: PDF નું ઝડપી વિહંગાવલોકન] * [http://www.adobe.com/print/features/psvspdf/main.html એડોબ: PostScript વિરુદ્ધ PDF] – PS, EPS વિરુદ્ધ PDF ની ઔપચારીક પરિચય સરખામણી. * [http://www.aiim.org/standards.asp?ID=27861 AIIM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070403180030/http://www.aiim.org/standards.asp?ID=27861 |date=2007-04-03 }} – એક્સેસીબલ દસ્તાવેજો ફાઇલ સ્વરૂપ માટે PDF/E અને PDF/UA સ્પેસીફિકેશન વિશે માહિતી * [http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=38920 ISO 19005-1:2005] [[ઇન્ટરનેશનલ ઓર્ગેનાઇઝેશન ફોર સ્ટાન્ડર્ડાઇઝેશન]] ખાતે PDF/A-1 માપદંડનો દસ્તાવેજ (ખર્ચ લાગુ) * PDF સંદર્ભ ** [http://www.adobe.com/devnet/pdf/pdf_reference.html આધુનિક પીડીએફ સંસ્કરણ માપદંડ (આઇએસઓ (ISO) માપદંડોના વિના મૂલ્યના સંસ્કરણ સહિત) ] ** પુસ્તકોઃ PDF 1.6 (ISBN 0-321-30474-8), PDF 1.4 (ISBN 0-201-75839-3), PDF 1.3 (ISBN 0-201-61588-6) * [http://www.mactech.com/articles/mactech/Vol.15/15.09/PDFIntro/ પોર્ટેબલ ડોક્યુમેન્ટ ફોર્મેટઃ પ્રોગ્રામર્સ માટે એક પરિચય] PDF વિરુદ્ધ PostScript અને PDF આંતરબાબતોનો ઝડપી એક-પૃષ્ઠ પરિચય (સં.1.3 સુધી) * [http://www.planetpdf.com/enterprise/article.asp?ContentID=6519 કેમલોટ પેપર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190422013101/http://www.planetpdf.com/enterprise/article.asp?ContentID=6519 |date=2019-04-22 }} – પૃષ્ઠ કે જેમાં જ્હોન વાર્નોક એ તૈયાર કરેલ પ્રોજેક્ટની રૂપરેખા જે PDF તૈયાર કરે છે [[શ્રેણી:એડોબ સિસ્ટમ્સ]] [[શ્રેણી:ગ્રાફિક્સ ફાઇલ સ્વરૂપો]] [[શ્રેણી:કોમ્પ્યુટર ફાઇલ સ્વરૂપો]] [[શ્રેણી:ISO માપદંડો]] hr8114ot6y8bovocqut2mtnv9ct11fc 0 25128 901621 897888 2026-06-19T14:21:09Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901621 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name =Polar Bear | image = Polar Bear 2004-11-15.jpg | image_width = 250px | status = VU<!-- Note that this is the IUCN designation. It is listed as "threatened" under the U.S. Endangered Species Act, but "vulnerable" internationally.--> | trend = down | status_ref =<ref name="iucn31">Schliebe et al. (2008). [http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/22823/0 Ursus maritimus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120502164810/http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/22823/0 |date=2012-05-02 }}. [[IUCN]] Red List of Threatened Species. Retrieved on 5 January 2010.</ref> | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]]<small> | classis = [[Mammal]]ia</small> | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[bear|Ursidae]] | genus = ''[[Ursus (genus)|Ursus]]'' | species = '''''U. maritimus''''' | binomial = ''Ursus maritimus'' | binomial_authority = [[Constantine John Phipps|Phipps]], 1774<ref name="Phipps1774">{{cite book| last = Phipps | first = John | authorlink = John Phipps | title = A voyage towards the North Pole undertaken by His Majesty's command, 1773 /by Constantine John Phipps.| publisher = London :Printed by W. Bowyer and J. Nicols, for J. Nourse | year = 1774| page = 185| url = http://www.biodiversitylibrary.org/page/628763| access-date = 8 September 2008}}</ref> | range_map = Polar_bear_range_map.png | range_map_caption = Polar bear range | synonyms= ''Ursus eogroenlandicus''<br /> ''Ursus groenlandicus''<br /> ''Ursus jenaensis''<br /> ''Ursus labradorensis''<br /> ''Ursus marinus''<br /> ''Ursus polaris''<br /> ''Ursus spitzbergensis''<br /> ''Ursus ungavensis''<br /> ''Thalarctos maritimus'' }} '''ધ્રુવીય રીંછ''' (''ઉર્સસ મેરીટીમસ'') એક [[રીંછ]] છે,જે મુખ્યત્વે આર્ક્ટિક મહાસાગર અને આજુબાજુનાં સમુદ્ર અને ભૂમિ ક્ષેત્રોને ઘેરતા [[આર્ક્ટિક સર્કલ]]નું વતની છે. એ વિશ્વનું સૌથી મોટું [[માંસાહારી]] છે અને આશરે [[સર્વભક્ષી]] [[કોડિએક રીંછ]] જેટલા જ કદ સાથે એ સૌથી મોટુ રીંછ પણ છે.<ref>{{cite web | url = http://www.fws.gov/endangered/factsheets/polar_bear.pdf | format = PDF | title = Polar bear, (Ursus maritimus) | publisher = U.S. Fish and Wildlife service | access-date = 9 September 2009 | quote = Appearance. The polar bear is the largest member of the bear family, with the exception of Alaska’s Kodiak brown bears, which equal polar bears in size. | archive-date = 5 જૂન 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080605045644/http://www.fws.gov/endangered/factsheets/polar_bear.pdf | url-status = dead }} ([http://ecos.fws.gov/speciesProfile/SpeciesReport.do?spcode=A0IJ સર્વસામાન્ય નિરીક્ષણ પૃષ્ઠ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418222432/http://ecos.fws.gov/speciesProfile/SpeciesReport.do?spcode=A0IJ |date=2009-04-18 }})</ref> પુખ્ત નરનું વજન આશરે {{convert|350|-|680|kg|abbr=on}} હોય છે,<ref name="Animal">{{cite book |last=Kindersley |first= Dorling |year=2001,2005 |title=Animal |location=New York City |publisher=DK Publishing |isbn=0-7894-7764-5}}</ref> જ્યારે પુખ્ત માદા એના લગભગ અડધા કદની હોય છે. [[ભૂરા રીંછ]]નુ ખૂબ નજીકનું સંબંધી હોવા છતા,તેણે મર્યાદિત [[પારિસ્થિતિક સ્થાન]] પ્રાપ્ત કર્યું છે,જેમાં ઠંડા તાપમાન માટે,હિમ,બરફ અને ખુલ્લા પાણીમાં ચાલવા માટે અને [[સીલ]]ના શિકાર માટે કે જે તેના આહારનો મુખ્ય સ્રોત છે,તેને અનુકુલિત ઘણી શારીરિક વિશેષતાઓ છે.<ref>{{cite web |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Ursus_maritimus.html |title=Ursus Maritimus |access-date=27 October 2007 |last=Gunderson |first=Aren |year=2007 |work=Animal Diversity Web |publisher=University of Michigan Museum of Zoology}}</ref> મોટા ભાગે ધ્રુવીય રીંછ જમીન પર જન્મ લેવા છતા,તેઓ પોતાનો મોટા ભાગનો સમય દરિયામાં વિતાવે છે(એથી એના વૈજ્ઞાનિક નામ નો અર્થ છે"[[દરિયાઇ]] રીંછ")અને તેઓ ફક્ત [[સમુદ્રી હિમ]] પર સતત શિકાર કરી શકે છે,તેથી તેઓ વર્ષનો મોટો ભાગ જામી ગયેલ સમુદ્ર પર વિતાવે છે. ધ્રુવીય રીંછને [[નાશપ્રાયઃ જાતિ]] તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવેલ છે,જેની 19માંથી 8 ઉપસંખ્યામાં ઘટાડો થયેલ છે<ref name="pbsg2009">આઈ.યુ.સી.એન. ધ્રુવીય રીંછ વિશેષજ્ઞ સમૂહ,2009.[http://pbsg.npolar.no/en/meetings/press-releases/15-Copenhagen.html કોપેનહેગન, ડેન્માર્ક 2009માં પીબીએસજીની 15મી સભા : પ્રેસ રીલીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100708215730/http://pbsg.npolar.no/en/meetings/press-releases/15-Copenhagen.html |date=2010-07-08 }} 10 જાન્યુઆરીએ જારી.</ref>. દાયકાઓથી,અપ્રતિબંધિત શિકાર{{Clarify|date=February 2010|reason=See talk page, "Purpoted Population Recovery"}}ને લીધે આ જાતિના ભાવિ માટેની આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતામાં વધારો થયો છે,નિયંત્રણો અને મર્યાદાઓ લાગુ પાડ્યા બાદ સંખ્યામાં ફરીથી વધારો થયો છે{{Citation needed|date=February 2010}}. હજારો વર્ષોથી,ધ્રુવીય રીંછ,[[આર્ક્ટિક]]ના [[વતની લોકો]]ના ભૌતિક,આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક જીવનનું મહત્વનું અંગ છે,અને ધ્રુવીય રીંછનો શિકાર એમની સંસ્કૃતિનો અગત્યનો ભાગ છે. [[આઈ.યુ.સી.એન.]] [[ગ્લોબલ વોર્મિંગ]]ને ધ્રુવીય રીછ માટેના સૌથી મોટા ખતરારૂપે સૂચિત કરે છે,દરિયાએ બરફ્ના આવાસ પીગળી જતા તેની પર્યાપ્ત ખોરાક શોધવાની ક્ષમતામાં ઘટાડો થાય છે. આઈ.યુ.સી.એન.(IUCN) મુજબ,"જો વાતાવરણની આ જ હાલત રહી તો ધુવીય રીંછ 100 <ref name="iucn">{{IUCN2006|assessors=Schliebe ''et al.''|year=2008|id=22823|title=Ursus maritimus|downloaded=9 May 2006}} શા માટે પ્રજાતિને નાજુકની યાદીમાં મૂકવામાં આવી તેના લાંબા ખુલાસાનો સમાવેશ કરતી માહિતી નોંધ.</ref>વર્ષોમાં તેના મોટા ભાગના [[ક્ષેત્રો]]માંથી નાશ થઇ જશે." 14 મે,2008,[[અમેરિકી આંતરિક વિભાગે]] [[લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિ]] અધિનિયમ મુજબ ધ્રુવીય રીંછનો [[લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિ]]ની યાદીમાં સમાવેશ કર્યો. == નામ અને વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર == [[કોન્સ્ટેનન્ટાએન જોહન ફીપ્સ]] ધ્રુવીય રીંછને એક અલગ પ્રજાતિ તરીકે વર્ણવનાર પ્રથમ વ્યક્તિ હતા.<ref name="iucn"/> એમણે [[વૈજ્ઞાનિક નામ]] ''ઉર્સસ મેરીટીમસ'' પસંદ કર્યુ,જે 'દરિયાઇ રીંછ'નુ [[લેટિન]] છે,<ref name="LatDic">{{cite book | last=Kidd |first=D.A. |year=1973 |title= Collins Latin Gem Dictionary |publisher= Collins |location= London |isbn=0-00-458641-7}}</ref>આ પ્રાણીના મૂળ આવાસને કારણે છે. [[ઇનુએટ]] આ પ્રાણીને ''[[નાનૂક]]'' કહે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.marinemammalcenter.org/learning/education/mammalinfo/polarbear.asp |title=દરિયાઇ સસ્તન કેન્દ્ર |access-date=2010-07-15 |archive-date=2009-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604063108/http://www.marinemammalcenter.org/learning/education/mammalinfo/polarbear.asp |url-status=dead }}</ref>([[એનુપિએક]] ભાષામાં ''નાનુક'' તરીકે [[લિપ્યાંતરિત]],<ref>[http://www.thearcticsounder.com/news/show/1309 આર્ક્ટિક સમૂહ]</ref> [[યુપિક]] પણ [[સાબેરિયન યુપિક]]માં રીંછને ''નાનૂક'' કહે છે.{{Citation needed|date=September 2008}}[[ચુક્ચી]] ભાષામાં રીંછને ''ઉમ્કા'' કહે છે. રશિયનમાં સમાન્ય રીતે તે бе́лый медве́дь(''bélyj medvédj'' ,સફેદ રીંછ),છતાં પણ જે જૂનો શબ્દ હજી વપરાશમાં છે તે છે ошку́й (Oshkúj,જે કોમી ઓસ્કી-"રીંછ" પરથી આવ્યો છે)<ref>{{Cite web |url=http://www.nicomant.fils.us.edu.pl/jrn/2000/j12/pril/etim-zv.html |title=Этимологический Словарь - પીઓત્ર ઝેરવિન્સકી → ઓશ્કુય |access-date=2010-07-15 |archive-date=2008-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080504040221/http://www.nicomant.fils.us.edu.pl/jrn/2000/j12/pril/etim-zv.html |url-status=dead }}</ref> ફ્રેંચમાં,ધ્રુવીય રીંછને ''અવર્સ બ્લેન્ક'' (સફેદ રીંછ) કે ''અવર્સ પોલેઇર'' (ધ્રુવીય રીંછ) કહે છે.<ref>[http://grandquebec.com/faune-quebecoise/ours-polaire ગ્રાન્ડ કયુબેક ]</ref> નોર્વે પ્રશાસિત [[સ્વાલબાર્ડ]] દ્વીપસમૂહમાં.ધ્રુવીય રીંછને Isbjørn ("હિમ રીંછ") કહે છે. પૂર્વમાં,ધ્રુવીય રીંછને તેના ખુદના [[જીવસમૂહ]] ''થેલેરેક્ટો'' સમાં માનવામાં આવેલ હતું.<ref name="Liddell 1980"> [[પ્રાચીન ગ્રીક]] શબ્દો ''થેલાસ્સા'' /θαλασσα 'દરિયો', and ''એર્ક્ટોસ'' /αρκτος 'રીંછ',[[ઉર્સા મેજર]] ના સંદર્ભમાં , 'ઉત્તરી' કે 'ઉત્તર ધ્રુવનું'{{cite book | author = [[Henry George Liddell|Liddell, Henry George]] and [[Robert Scott (philologist)|Robert Scott]] | year = 1980 | title = [[A Greek-English Lexicon]] (Abridged Edition) | publisher = [[Oxford University Press]] | location = United Kingdom | isbn = 0-19-910207-4}}</ref> જો કે,[[ધ્રુવીય રીંછ અને ભૂરા રીંછ]] વચ્ચેની સંકર જાતિના સબૂત,અને આ બંને પ્રજાતિઓની હાલની પારિસ્થિતિક ભિન્નતા,આ અલગ જીવસમૂહ્ની સ્થાપનાનુ સમર્થન નથી કરતી,અને તેથી ''ઉર્સસ મેરીટીમસ'' ,જેમ ફિપ્સે પહેલા રજુ કર્યું હતું.<ref name="IUCN">{{cite web | last = | first = | title = IUCN Red List: ''Ursus maritimus'' | url = {{IUCNlink|22823}}| access-date = 15 February 2008}}</ref> == વર્ગીકરણ અને ઉત્ક્રાંતિ == [[ચિત્ર:Polarbearonice.jpg|thumb|right|ધ્રુવીય રીંછ સીલનો શિકાર કરવા દરિયાઇ બરફ પર એક માધ્યમ તરીકે આધાર રાખે છે.વિશાળ પગ,અને ટૂંકા તીક્ષ્ણ,મજબૂત પંજા આ પર્યાવરણના અનુકૂલનો છે.]] રીંછ [[કુળ]] ઉર્સિડે,બીજા માંસભક્ષીઓથી 38 કરોડ વર્ષ પહેલા જુદા પડી ગયા હતું. ઉર્સિને ઉપકુળ આશરે 4.2 કરોડ વર્ષ પહેલા ઉદ્‌ભવ્યું હતું. અશ્મિલ અને ડી.એન.એ ના પુરાવા મુજબ,ધ્રુવીય રીંછ ભૂરા રીંછ,''ઉર્સસ એક્ટોસ'' થી ,આશરે 150,000 વર્ષ પહેલા જુદા પડી ગયાં.<ref name="Lindqvist">{{Cite journal |title=Complete mitochondrial genome of a Pleistocene jawbone unveils the origin of polar bear |first=Charlotte |last=Lindqvist |first2=Stephan C. |last2=Schuster |first3=Yazhou |last3=Sun |first4=Sandra L. |last4=Talbot |first5=Ji |last5=Qi |first6=Aakrosh |last6=Ratan |first7=Lynn P. |last7=Tomsho |first8=Lindsay |last8=Kasson |first9=Eve |last9=Zeyl |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|PNAS]] |volume=107 |issue=11 |pages=5053–5057 |doi=10.1073/pnas.0914266107 |year=2010 }}.</ref> સૌથી પ્રાચીન [[અશ્મિલ]] 130,000થી 110,000 વર્ષ જૂનું જડબાનું અસ્થિ છે જે,2004માં [[પ્રિન્સ ચાર્લ્સ ફોરલેન્ડ]]માં મળી આવેલ<ref name="Lindqvist"/>. અશ્મિલો દર્શાવે છે કે દસથી વીસ હજાર વર્ષ અગાઉ ,ધ્રુવીય રીંછની [[દાઢ]] ભૂરા રીંછથી ઘણી ખરી અલગ પડી ગઇ હતી. એવું મનાય છે કે ધ્રુવીય રીંછ,પ્લિસ્ટોસીનમાં હિમાચ્છાદન અવધિ દરમ્યાન ભૂરા રીંછની વસ્તીથી અલગ પડી ગયાં.<ref name="DeMaster1981"/> તાજેતરના મોટા ભાગના નિરીક્ષણો દર્શાવે છે કે ભૂરા રીંછના કેટલાક ક્લેડ અન્ય ભૂરા રીંછ કરતા,ધ્રુવીય રીંછ સાથે વધુ નજ્દીકી સંબંધ ધરાવે છે,<ref name="Waits">{{cite web |url= http://www.cnrhome.uidaho.edu/documents/Waits%20et%20al%201998%20cb.pdf&pid=78496&doc=1 |title= Mitochondrial DNA Phylogeography of the North American Brown Bear and Implications for Conservation |access-date= 1 August 2006 |author= Lisette P. Waits, Sandra L. Talbot, R.H. Ward and G. F. Shields |year= 1998 |month= April |publisher= Conservation Biology |pages= 408–417 |archive-date= 12 મે 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110512212252/http://www.cnrhome.uidaho.edu/documents/Waits%20et%20al%201998%20cb.pdf%26pid%3D78496%26doc%3D1 |url-status= dead }}</ref> અર્થાત ધ્રુવીય રીછ,અમુક [[પ્રજાતિ કલ્પના]] મુજબ સાચી પ્રજાતિ નથી.<ref>{{Cite journal |last=Marris |first=E. |year=2007 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |title=Linnaeus at 300: The species and the specious |volume=446 |issue=7133 |pages=250–253 |doi=10.1038/446250a }}.</ref> ઉપરાંત,ધ્રુવીય રીંછ,પ્રજનનક્ષમ ભૂરા ધ્રુવીય રીંછની ઉત્પત્તિ માટે ભૂરા રીંછ સાથે વંશવૃદ્ધિ કરી શકે છે,<ref name="Schliebe 2006">{{Cite book | last1 =Schliebe | first1 =Scott | last2 =Evans | first2 =Thomas | last3 =Johnson | first3 =Kurt | last4 =Roy | first4 =Michael | last5 =Miller | first5 =Susanne | last6 =Hamilton | first6 =Charles | last7 =Meehan | first7 =Rosa | last8 =Jahrsdoerfer | first8 =Sonja | date =21 December 2006 | title =Range-wide Status Review of the Polar Bear (Ursus maritimus) | place =Anchorage, Alaska | publisher =[[U.S. Fish and Wildlife Service]] | url =http://alaska.fws.gov/fisheries/mmm/polarbear/pdf/Polar_Bear_%20Status_Assessment.pdf | format =PDF | access-date =31 October 2007 | archive-date =10 મે 2009 | archive-url =https://web.archive.org/web/20090510095701/http://alaska.fws.gov/fisheries/mmm/polarbear/pdf/Polar_Bear_%20Status_Assessment.pdf | url-status =dead }}</ref><ref name="DeMaster1981">{{Cite book | last1=DeMaster | first1=Douglas P. | last2=Stirling | first2=Ian | author2-link=Ian Stirling | date=8 May 1981 | title=Ursus Maritimus | periodical=Mammalian Species | publisher=[[American Society of Mammalogists]] | volume=145 | pages=1–7 | url=http://links.jstor.org/sici?sici=0076-3519(19810508)2%3A145%3C1%3AUM%3E2.0.CO%3B2-D | doi=10.2307/3503828 | oclc=46381503 | access-date=21 January 2008 | journal=Mammalian Species | year=1981 | issue=145}}</ref>જે દર્શાવે છે કે તેઓ હમણા જ અલગ પડેલ છે અને જનીનીક સામ્યતાઓ ધરાવે છે.<ref name="first">{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |location= Ann Arbor |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= The First Polar Bears}}</ref> જોકે, બંને પ્રજાતિઓમાંથી કોઇ પણ એકબીજાના સ્થાન પર વધુ દિવસો જીવિત રહી શકતા નથી અને એમનુ [[આકારશાસ્ત્ર]],ચયાપચય,સમાજિક વ્યવહાર અને ખાનપાન,અને અન્ય [[પ્રરૂપી]] વિશેષતાઓ અલગ છે,બંને રીંછને સામાન્ય રીતે અલગ પ્રજાતિઓ તરીકે વર્ગીકૃત કરાય છે.<ref name="first"/> જ્યારે ધ્રુવીય રીંછને મૂળ રૂપે પ્રલેખિત કરવામાં આવ્યા હતા ત્યારે,બે [[ઉપપ્રજાતિઓ]] જણાઇ હતી.''ઉર્સસ મેરીટીમસ'' ,17774માં કોન્સ્ટેન્ટિન દ્વારા,''ઉર્સસ મેરીટીમસ મેરીનસ'' 1776માં [[પીટર સીમોન પલ્લાસ]] દ્વારા.<ref>{{Cite book | last =Rice | first =Dale W. | year =1998 | title =Marine Mammals of the World: Systematics and Distribution | volume =4 | series =Special Publications of the Society for Marine Mammals | place =Lawrence, Kansas | publisher =The Society for Marine Mammalogy | isbn =1-891276-03-4}}</ref> ત્યાર બાદ આ ભિન્નતાને રદ કરાઇ. એક અશ્મિલ ઉપજાતિ ઓળખવમાં આવી છે. ''[[ઉર્સસ મેરીટીમસ ટીરેનસ]]'' —''ઉર્સસ એર્ક્ટોસ'' નાં વંશજ પ્લેઇસ્ટોસિન દરમ્યાન લુપ્ત થઇ ગયા. ''યુ.એમ.ટીરેનસ'' જીવિત પ્રજાતિ કરતા ઘણા વિશાળ હતાં.<ref name="DeMaster1981"/> [[ચિત્ર:Polar bears near north pole.jpg|thumb|left|ધ્રુવીય રીંછનું નિરીક્ષણ કરતી ઉત્તર ધ્રુવની પનડુબ્બી યુએસએસ હોનોલુલુ [45].]] == વસ્તી અને વિતરણ == ધ્રુવીય રીંછ આર્ક્ટિક સર્કલ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. તેના સુદૂર આવાસમાં મનુષ્યના વિકાસની ગેરહાજરીને લીધે,તેણે તેની મૂળ સીમાને [[હાલના]] બીજા કોઇ પણ [[માંસાહારી]]ઓ કરતા વધુ જાળવી રાખી છે.<ref name="derocher2004"/> જ્યારે 88° ઉત્તરમાં તેઓ દુર્લભ છે,ને સાબિત કરે છે કે તેઓ સંપૂર્ણ આર્ક્ટિકથી લઇને દક્ષિણે કેનેડાની [[જેમ્સ ખાડી]] સુધી ફેલાયેલ છે. તે ક્યારેક બહોળા પ્રમાણમાં દરિયાએ બરફ સાથે [[તણાઇ]] જાય છે,અને તેમને કોઇ કોઇ વખત દૂર દક્ષિણે નોર્વેની મુખ્યભૂમિ [[બેર્વેલગ]] સુધી અને [[ઓખોટસ્ક સાગર]]માં [[કુરીલ દ્વીપો]] સુધી જોવા મળ્યાં છે. મોટા ભાગની સેમાઓના કરાયેલ નબળા નિરીક્ષણોને લીધે રીંછની વૈશ્વિક અસ્તીનો અંદાજ લગાવવો મુશ્કેલ છે,જોકે જીવવૈજ્ઞાનિકો વિશ્વભરમાં 20,000-25,000 ધ્રુવીય રીંછો હોવાનો કામચલાઉ અંદાજ વાપરે છે.<ref name="iucn31"/><ref name="PBI"/> સમાન્ય રીતે 19 જાણીતી અલગ અલગ ઉપસંખ્યાઓ ઓળખાઇ છે.<ref name="PBI"/><ref name="PBSG14">{{cite conference | year = 2005 | month = June | title = Status of the Polar Bear | conference = Polar Bears | conferenceurl = http://pbsg.npolar.no/ | booktitle = Proceedings of the 14th Working Meeting of the IUCN/SSC Polar Bear Specialist Group | editor = Compiled and edited by Jon Aars | others = Nicholas J. Lunn and Andrew E. Derocher | volume = 32 | publisher = [[IUCN]] | location = Gland, Switzerland | pages = 33–55 | url = http://pbsg.npolar.no/docs/PBSG14proc.pdf | format = PDF | access-date = 15 September 2007 | id = ISBN 2-8317-0959-8 | archive-date = 9 એપ્રિલ 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080409082137/http://pbsg.npolar.no/docs/PBSG14proc.pdf | url-status = dead }} એચટીએમએલ અંશ પણ જોવો:2005 મુજબ ધ્રુવીય રીંછ વસ્તી સ્થિતિનો સારાંશ કાઢતા [http://pbsg.npolar.no/pop-maps.htm વસ્તી સ્થિતિ નિરીક્ષણ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224121649/http://pbsg.npolar.no/pop-maps.htm |date=2009-02-24 }}અને [http://pbsg.npolar.no/status-table14.htm કોષ્ઠક 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227014326/http://pbsg.npolar.no/status-table14.htm |date=2009-02-27 }}.</ref> ઉપ્સંખ્યાઓ ચોક્કસ વિસ્તારોમાં મોસમી વફાદારી દર્શાવે છે,પરંતુ [[ડી.એન.એ.]] અધ્યયનો દર્શાવે છે કે તેઓ પ્રજનનની રીતે અલગ નથી. તેર ઉત્તર અમેરિકન ઉપસંખ્યાની સીમા,દક્ષિણે [[બ્યુફોર્ટ સાગર]]થી લઇને [[હડસનની ખાડી]] અને પૂર્વમાં પશ્ચિમ [[ગ્રીનલેન્ડ]] [[બફીનની ખાડી]] સુધી છે અને વૈશ્વિક વસ્તીમાં 70%નો ફાળો આપે છે. [[યુરેશિયન]] વસ્તીને,પૂર્વ ગ્રીનલેન્ડ,[[બેરેન્ટ સાગર]],[[કારા સાગર]],[[લાપ્ટેવ સાગર]],[[ચુક્ચી સાગર]]ની ઉપવસ્તીમાં વિભાજિત કરાઇ છે,જોકે સીમિત [[ચિહ્ન અને પુનર્ગ્રહણ]] માહિતીને લીધે આ વસ્તીઓની સંરચના વિષે ઘણી અનિશ્ચિતતાઓ છે. [[ચિત્ર:Play fight of polar bears edit 1.avi.OGG|250px|thumb|ધ્રુવીય રીંછ રમતાં રમતાં લડે છે.]] સીમા પાંચ રાષ્ટ્રોના પ્રદેશો ધરાવે છેઃ ડેન્માર્ક(ગ્રીનલેન્ડ),નોર્વે(સ્વાલબર્ડ),રશિયા,યુએસ(અલાસ્કા). આ પાંચ રાષ્ટ્રો વચ્ચે [[1973માં ધ્રુવીય રીંછોનો સંરક્ષણ માટેનો આંતરરાષ્ટ્રીય કરાર]] થયેલ છે,જે ધ્રુવીય રીંછની સંપૂર્ણ સીમામાં શોધ અને સંરક્ષણ પ્રયાસો પર સહયોગનો આદેશ આપે છે. ધ્રુવીય રીંછની વસ્તી જાણવા માટેની આધુનિક રીતોને મધ્ય 1980 દશકથી લાગુ પડાઇ,અને તે મોટા ક્ષેત્રમાં સતત અમલમાં મૂકવી ખર્ચાળ છે.<ref name="campbell"/> ધ્રુવીય રીંછની સૌથી ચોક્કસ વસ્તી ગણતરી માટે,[[આર્ક્ટિક આબોહવા]]માં એમને શોધવા હેલિકોપ્ટરથી ઊડાન ભરવી,રીંછોને શાંત પાડવા ટ્રેંક્યિલાઇઝર ડાર્ટ છોડવું,અને ત્યાર બાદ ટેગિંગ જરૂરી છે.<ref name="campbell"/> [[નુનાવત]]માં,કેતલાંક ઇનુઇટે હમણાના વર્ષોમાં માનવ વસ્તીઓ પાસે રીંછ દેખાવાની ઘટનાઓમા વધારો થયાનો અહેવાલ આપ્યો છે,જેના લીધે એવુ મનાય છે કે વસ્તી વઘી રહી છે. વૈજ્ઞાનિકોએ એની પ્રતિક્રિયા આપતા નોંધ્યુ છે કે ભૂખ્યાં રીંછો માનવ વસ્તીઓ આસપાસ ફરતા હોઇ શકે,જે એવી ધારણા તરફ દોરી જાય છે કે હકીકતે વસ્તી મનાય છે તેના કરતા ઘણી વધુ છે.<ref name="campbell">{{cite news |first=Colin |last=Campbell |authorlink= |coauthors=Lunau, Kate |title=The war over the polar bear: Who's telling the truth about the fate of a Canadian icon? |url=http://www.macleans.ca/science/environment/article.jsp?content=20080123_5242_5242&page=1 |work=Maclean's |publisher= |date=25 January 2008 |access-date=9 March 2008 |archive-date=16 મે 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516032545/http://www.macleans.ca/science/environment/article.jsp?content=20080123_5242_5242&page=1 |url-status=dead }}</ref> આઇયુસીએનનો ધ્રુવીય રીંછ વિશેષજ્ઞ સમૂહના માનવા મુજબ "ઉપવસ્તીના કદનું અનુમાન કે [[સસ્ટેનેબલ હાર્વેસ્ટ]] સ્તર વૈજ્ઞાનિક નિરીક્ષણોના સમર્થન વિના ફક્ત પારંપરિક પારિસ્થિતિક જ્ઞાન પર આધારિત ન હોવા જોઇએ."<ref name="pbsgpr">{{cite conference | year = 2005 | month = June | title = Press Release | conference = Polar Bears | conferenceurl = http://pbsg.npolar.no/ | booktitle = Proceedings of the 14th Working Meeting of the IUCN/SSC Polar Bear Specialist Group | editor = Compiled and edited by Jon Aars | others = Nicholas J. Lunn and Andrew E. Derocher | volume = 32 | publisher = [[IUCN]] | location = Gland, Switzerland | pages = 61–62 | url = http://pbsg.npolar.no/docs/PBSG14proc.pdf | format = PDF | access-date = 19 April 2008 | id = ISBN 2-8317-0959-8 | archive-date = 9 એપ્રિલ 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080409082137/http://pbsg.npolar.no/docs/PBSG14proc.pdf | url-status = dead }}</ref> ધ્રુવીય રીંછની માન્ય 19 ઉપવસ્તીમાંથી,8 ઘટી રહી છે,3 સ્થિર છે,1 વધી રહી છે અને 7 વિષે પુરતી માહિતી નથી.<ref name="pbsg2009"/><ref name="PBI">[http://www.polarbearsinternational.org/bear-facts/ ધ્રુવીય રીંછs અને સંરક્ષણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210010512/http://www.polarbearsinternational.org/bear-facts |date=2010-02-10 }} ane {{cite web | title = Polar Bear FAQ | url = http://www.polarbearsinternational.org/faq/ | work = Polar Bears International | access-date = 14 July 2009 }}</ref> == વસવાટ == [[ચિત્ર:Cub polar bear is nursing 2.OGG|બચ્ચાનુ પાલન|250px|thumb]] ધ્રુવીય રીંછને ઘણી વાર [[દરિયાઈ સસ્તન]] કહે છે કારણકે તે વર્ષના ઘણા માસ દરિયામાં વિતાવે છે.<ref name="stirling1988intro">{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |location= Ann Arbor |authorlink=Ian Stirling |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= Introduction}}</ref> તે મહાદ્વીપીય જળમગ્ન સીમા પર પાણીને ઢાંકતા વાર્ષિક [[દરિયાઈ બરફ]] અને આર્ક્ટિક [[અંતર-દ્વીપીય]] [[દ્વીપસમૂહ]]ને રહેઠાણ તેરીકે પસંદ કરે છે. આ ક્ષેત્રો,જે "આર્ક્ટિક જીવન વૄત્ત" તરીકે જાણીતા છે,તે ઉચ્ચ આર્ક્ટિકના ઊંડા પાણી કરતા ઉચ્ચ્જૈવ ઉત્પાદકતા ધરાવે છે.<ref name="derocher2004"/><ref name="distribution"/> ધ્રુવીય રીંછમાં વારંવાર એવા ક્ષેત્રો તરફ જતા જોવા મળે છે જ્યાં સમુદ્રી હિમ અને પાણી ભેગા થતા હોય,્જેમકે [[પોલિન્યા]] અને લીડ્‌સ,(આર્ક્ટિક હિમમાં ખુલ્લા પાણીનો અસ્થાયી ફેલાવ),જ્યાં એ સીલનો શિકાર કરે છે જે તેનો મુખ્ય આહાર છે.<ref>{{Cite news | last1=Stirling | first1=Ian | date=January 1997 | title=The importance of polynyas, ice edges, and leads to marine mammals and birds | periodical=Journal of Marine Systems | publisher=Elsevier | volume=10 | issue=1-4 | pages=9–21 | doi=10.1016/S0924-7963(96)00054-1 | journal=Journal of Marine Systems}}</ref> એથી ધ્રુવીય રીંછ,મુખ્યત્વે [[ધ્રુવીય બરફના પરિધ]]માં રહે છે,નહિં કે [[ઉત્તર ધ્રુવ]] પાસે [[ધ્રુવીય બેસિન]]માં જ્યા સીલની ગીચતા ઓછી છે.<ref name="matthews15">મેથ્યૂવ્સ,પૃ. 15</ref> [[ચિત્ર:Polar bear hg.jpg|thumb|200px|એક ધ્રુવીય રીંછ.]] વાર્ષિક બરફમાં પાણીના એવા ક્ષેત્ર સામેલ છે જે ઋતુ પરિવર્તન સાથે વર્ષભર દ્રશ્ય અને અદ્રશ્ય થતા રહે છે. આ પરિવર્તનોની પ્રતિક્રિયામાં સીલોએ સ્થળાંતર કરવું પડે છે,અને ધ્રુવીય રીંછે પોતાના શિકારનો પીછો કરવી અતિ આવશ્યક છે.<ref name="distribution">{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |location= Ann Arbor |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= Distribution and Abundance}}</ref> [[હડસનની ખાડી]],[[જેમ્સની ખાડી]] અને કેટલાક અન્ય ક્ષેત્રોમાં,પ્રત્યેક ઉનાળામાં બરફ પૂરેપૂરો પીગળી જાય છે(એક ઘટના જેને "હિમ ખંડ ખંડન" કહે છે.) જે ધ્રુવીય રીંછને ભૂમિ પર જવા મજબૂર કરે છે અને પાછો બરફ જામી જાય ત્યાં સુધી મહિનાઓ રાહ જોવડાવે છે.<ref name="distribution"/> [[ચુક્ચી]] અને [[બ્યુફોર્ટ]] સાગરમાં,ધ્રુવીય રીંછને માટે પ્રત્યેક ઉનાળામાં ઉત્તર તરફ પાછા ફરે છે જ્યાં વર્ષભર બરફ જામેલ રહે છે. == જીવવિજ્ઞાન અને વર્તણૂક == === શારીરિક લાક્ષણિકતાઓ === [[ચિત્ર:Polarskeleton.jpg|left|thumb|ધ્રુવીય રીંછ કંકાલ]] ધ્રુવીય રીંછ ધરતી પરનું સૌથી મોટું માંસાહારી છે,જે [[સાઈબેરિયન વાઘ]]ના બમણા કરતા વધુ મોટુ છે.<ref name="lords">{{cite book|title=Lords of the Arctic: A Journey Among the Polar Bears |last=Davids |first=Richard C.|coauthors=Guravich, Dan |location= New York| publisher=MacMillan Publishing Co., Inc. | year=1982|isbn=0-02-529630-2 |chapter=Lords of the Arctic}}</ref> [[કોડિએક રીંછ]] સાથે તે ધરતીના સૌથી મોટા શિકારી(અને રીંછની સૌથી પ્રજાતિની)નુ પદમાં ભાગીદાર છે.<ref name="kodiak">{{cite web | url = http://www.fws.gov/endangered/factsheets/polar_bear.pdf | format = PDF | title = Polar bear, (Ursus maritimus) | publisher = U.S. Fish and Wildlife service | access-date = 22 March 2008 | quote = Appearance. The polar bear is the largest member of the bear family, with the exception of Alaska’s Kodiak brown bears, which equal polar bears in size. | archive-date = 5 જૂન 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080605045644/http://www.fws.gov/endangered/factsheets/polar_bear.pdf | url-status = dead }} ([http://ecos.fws.gov/speciesProfile/SpeciesReport.do?spcode=A0IJ Overview page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418222432/http://ecos.fws.gov/speciesProfile/SpeciesReport.do?spcode=A0IJ |date=2009-04-18 }})</ref> પુખ્ત નરનું વજન 350-680 કિગ્રા(770-1500પાઉન્ડ) અને લંબાઇમાં{{convert|2.4|-|3|m|ft|abbr=on}} છે.<ref name="hemstock4">હેમસ્ટોક, પૃ. 4</ref> પુખ્ત માદા નરથી આશરે અડધા કદની હોય છે અને સમાન્ય રીતે વજનમાં{{convert|150|-|249|kg|abbr=on}} અને લંબાઇમાં{{convert|1.8|-|2.4|m|ft}} હોય છે. ગર્ભવતી હોય ત્યારે,તો પણ,તેમનું વજન {{convert|499|kg|abbr=on}} જેટલું હોઈ શકે છે.<ref name="hemstock4"/> ધ્રુવીય રીંછ સસ્તનોમાં સૌથી વધુ [[દ્વિરૂપી લૈંગિકતાવાળા]] છે,જેની આગળ ફક્ત [[પિનીપેડ]] છે.<ref name="perrin">{{cite book|last=Perrin|first= William F. |coauthors=Bernd Würsig, J. G. M. Thewissen|title=Encyclopedia of Marine Mammals|publisher=Academic Press|location=San Diego, CA|year=2008|edition=2|page=1009|url=http://books.google.ca/books?id=2rkHQpToi9sC&pg=PA1009&lpg=PA1009&dq=polar+bear+sexually+dimorphic&source=bl&ots=hCixMz68As&sig=evEUSfMPY2yMqmVP3qJPuZjs6Hs&hl=en&ei=43cfSuKOCJa8swPBy7GQBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4#PPA1009,M1}}</ref> નોંધેલ સૌથી મોટા ધ્રુવીય રીંછનુ કહેવાતુ વજન {{convert|1002|kg|abbr=on}} હતું,આ એક નર હતો જેને 1960માં ઉત્તરપશ્ચિમ અલાસ્કામાં કોટજેબુ સાઉન્ડમાં ગોળીથી વિંધી નખાયો. [[ચિત્ર:Polar Bear ANWR 1.jpg|thumb|right|ધ્રુવીય રીંછે આર્ક્ટિક જીવન માટે બેજોડ વિશેષતાઓ વિક્સિત કરી છે, જેમાં બરફ પર ઘર્ષણ પૂરુ પાડતા ફરવાળા પગનો સમાવેશ થાય છે.]] તેના સૌથી નજદીકના સંબંધી,ભૂરા રીછ કરતા,ધ્રુવીય રીંછ વધુ વિસ્તરેલ શારીરિક બાંધો અને વધુ લાંબા નાક અને ખોપડી ધરાવે છે.<ref name="first"/> જેમ [[એલનના નિયમે]] ઉત્તરી પ્રાણી માટે ધાર્યું છે એમ,પગ ટૂંકા અને કાન અને પૂંછડી નાના છે.<ref name="first"/> તો પણ,હિમ કે પાતળા બરફ પર ચાલતી વખતે એના પગના પહોળા નળિયા એના વજનને વહેંચી નાખે છે અને તરતી વખતે અગળ વધવામાં મદદ કરે છે,તેમનું કદ 30 સેમી(12 ઇંચ)આસપાસ હોય છે.<ref name="lw2">લોકવૂડ, પીપી. 10 - 16</ref> પંજાના તળિયા નાના,નરમ [[પપિલે]](ચર્મ રચના)થી ઢાંકેલ હોય છે જે બરફ પર ઘર્ષંણ પૂરું પાડે છે.<ref name="first"/> ભૂરા રીંછ કરતા ધ્રુવીય રીંછના પંજા ટૂંકા અને મજબૂત છે,કદાચ બરફ અને શિકારને મજબૂતીથી પકડવા માટે.<ref name="first"/> પંજા અંદર તરફ ઊંડા વળેલા છે જે તેને તેના કુદરતી આવાસ બરફને ખોદવામાં મદદ કરે છે. એક આવર્તી ઇન્ટરનેટ માન્યતા મુજબ બધા ધ્રુવીય રીંછ ડાબોડી હોય છે,<ref>{{Cite web | date=September 2006| title=Are polar bears left-handed or right-handed?| url=http://www.blurtit.com/q497068.html | access-date=25 November 2007}}</ref><ref>{{Cite web| year=2007| title=Bear Facts: Myths and Misconceptions| url=http://www.polarbearsinternational.org/bear-facts/myths-and-misconceptions/| access-date=25 November 2007| archive-date=21 ઑગસ્ટ 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20080821125159/http://www.polarbearsinternational.org/bear-facts/myths-and-misconceptions/| url-status=dead}}</ref>,આ દાવાનુ સમર્થન કરતો કોઇ વૈજ્ઞાનિક પુરાવો નથી.<ref>ધ્રુવીય રીંછનો અભ્યાસ કરતા સંશોધકો રીંછોમાં ડાબોડી હોવાનો કોઇ પણ પુરાવો શોધવામાં નિષ્ફળ ગયા અને ધ્રુવીય રીંછના આગલા પગની ઇજાની ઢબના એક અભ્યાસમાં ડાબા કરતા જમણા આગલા પગમાં વધુ ઇજા જોવા મળી જે તે જમોડી હોવાનુ સૂચવે છે. {{Cite web | title=Fractures of the Radius and Ulna secondary to possible Vitamin 'D' deficiency in Captive Polar Bears (''Ursus maritimus'') | url=http://www.polarbearsinternational.org/pbhc/fractures.htm | access-date=25 November 2007 | archive-date=26 ફેબ્રુઆરી 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100226210104/http://www.polarbearsinternational.org/pbhc/fractures.htm | url-status=dead }}</ref> ભૂરા રીંછથી ઉલ્ટું,કેદ કરેલ ધ્રુવીય રીંછ કોઇક જ વાર વધુ પડતા વજનવાળા કે વિશેષ મોટા કદનાં હોય છે,જે મોટા ભાગના પ્રાણી સંગ્રહાલયોનાં ગરમ તાપમાનની પ્રતિક્રિયા સ્વરૂપે શક્ય છે. ધ્રુવીય રીંછના 42 દાંત તેના ઉચ્ચ માંસાહારી આહારને પ્રતિબિંબિત કરે છે.<ref name="first"/> ભૂરા રીંછ કરતા તેની દાઢ થોડી નાની અને દાંતેદાર છે અને [[રાક્ષી દાંત]] મોટા અને તીક્ષ્ણ છે.<ref name="first"/> દંત સૂત્ર છેઃ:<ref name="first"/> {{dentition2|3.1.4.2|3.1.4.3}} ધ્રુવીય રીંછ {{convert|10|cm|abbr=on}} સુધીની ખાસ ચરબી[[]] વડે સરસ રીતે ઉષ્મારક્ષિત હોય છે,<ref name="lw2"/>જે તેમનુ ચર્મ તથા રૂંવાટી છે;તેઓ {{convert|10|°C|abbr=on}}થી વધુ તાપમાને યકુળ બની જાય છે<ref name="stirling1988"/>,અને ઇન્ફ્રારેડ ફોટોગ્રાફી હેઠળ તેઓ લગભગ ગાયબ થઇ જાય છે.<ref name="stirling1988"/> ધ્રુવીય રીંછની રૂંવાટી,ઘાંટી આંતરિક રૂંવાટીના સ્તર અને [[રક્ષક વાળ]]ની બનેલ હોય છે,જે સફેદથી ભૂરી દેખાય છે પણ હકીકતે પારદર્શક હોય છે.<ref name="lw2"/> રક્ષક વાળ {{convert|5|-|15|cm|abbr=on}}શરીરના મોટા ભાગ પર આવેલ હોય છે.<ref>{{cite book |last= Uspenskii |first=S. M. |title=The Polar Bear |year= 1977 |publisher= Nauka |location= Moscow }}</ref> ધ્રુવીય રીંછ,મેથી ઓગસ્ટ સુધી ક્રમશઃ [[રૂંવાટી ખેરવે]] છે,<ref>કોલેનોસ્કી જી. બી. 1987. ધ્રુવીય રીંછ. પીપી. 475–485 in વન્ય ફર્બીઅરર સંચાલન અને સંરક્ષણ ઉત્તર અમેરિકામાં (એમ. નોવાક, જે. એ. બેકાર, એમ. ઇ. ઓબ્બાર્ડ, અને બી. મેલ્લોક, એડ્સ.). ઓન્ટારીઓ ફર ટ્રેપર્સ મંડળ, ઉત્તર ખાડી, ઓન્ટારીઓ, કેનેડા.</ref>પણ, અન્ય આર્ક્ટિક સસ્તનોથી વિપરિત,તેઓ ઉનાળુ સ્થિતિમાં છલાવરણ કરવા પોતાનુ આવરણ ઘેરા રંગ માટે નથી છોડતા. ધ્રુવીય રીંછના આવરણના પોલા રક્ષક વાળ માટે પહેલા એવુ મનાતુ હતુ કે તેઓ પોતાની કાળી ત્વચા સધી પ્રકાશનું વહન કરવા ફાઇબર ઓપ્ટીક નલિકા તરીકે કાર્ય કરે છે,જ્યાં તેનુ શોષણ કરી શકાય;પરંતુ તાજેતરના અવલોકનોએ આ સિદ્ધાંતને રદ કર્યો.<ref>{{Cite news | last=Koon | first=Daniel W. | year=1998 | title=Is Polar Bear Hair Fiber Optic? | periodical=Applied Optics | publisher=[[Optical Society of America]] | volume=37 | issue=15 | pages=3198–3200 | url=http://www.opticsinfobase.org/abstract.cfm?URI=ao-37-15-3198 | doi=10.1364/AO.37.003198 | journal=Applied Optics | pmid=18273269}}</ref> [[ચિત્ર:Swimming Polar Bear 2.jpg|thumb|left|પ્રાણી-સંગ્રહાલય માં છલાંગ મારતું ધ્રુવીય રીંછ]] [[ચિત્ર:Polarbearzoo.JPG|thumb|right|250px|ધ્રુવીય રીંછ કૃત્રિમ આર્ક્ટિક પ્રાણી-સંગ્રહાલય પર્યાવરણમાં.]] સકેદ આવરણ વય સાથે પીળુ પડી જાય છે. જ્યારે ગરમીમાં કેદ રખાતા,ભેજવાળી સ્થિતિમાં,રૂંવાટીનો રંગ રક્ષક વાળમાં વિકસતી લીલને લીધે આછો લીલો થઇ જાય છે.<ref>અસામાન્ય ગરમીમાં,પોલી નળીઓ લીળને શ્રેષ્ઠ ઘર પૂરું પાડે છે. લીલ રીંછ માટે બિનહાનિકારક છે,તે તેમને રાખતા પ્રાણી-સંગ્રહાલય માટે ચિંતાનો વિષય છે,અને અસરગ્રસ્ત પ્રાણીઓને કેટલીક વાર મીઠાના દ્રાવણમાં ધોવામાં આવે છે,અને મંદ ફરને ફરીથી સહેદ બનાવવા [[પેરોક્સાઇડ બ્લીચ]]થી.</ref> નરના આગલા પગ પર ઘણા લાંબા વાળ હોય છે.જે રીંછ 14 વર્ષની વયે પહોંચે ત્યાં સુધી વધે છે. એવુ મનાય છે કે,નરના આગલા પગ પર અલંકારરૂપ વાળ માદાને આકર્ષિત કરવા માટે હોય છે,જેમ સિંહને કેશવાળી હોય છે.<ref name="Dimorph">{{cite journal |last=Derocher |first=Andrew E. |coauthors=Magnus Andersen, and Øystein Wiig |year=2005 |month=October |title=Sexual dimorphism of polar bears |journal=Journal of Mammalogy |volume=86 |issue=5 |pages=895–901 |url=http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Sexual%20dimorphism%20of%20polar%20bears%202005.pdf |doi=10.1644/1545-1542(2005)86[895:SDOPB]2.0.CO;2 |format=PDF |access-date=2010-07-15 |archive-date=2006-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060301163819/http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Sexual%20dimorphism%20of%20polar%20bears%202005.pdf |url-status=dead }}</ref> ધ્રુવીય રીંછ અતિ વિક્સિત [[ઘ્રાણ]] સંવેદના ધરાવે છે,જે સીલને આશરે {{convert|1|mi|abbr=on}} દૂરથી અને {{convert|3|ft|abbr=on}} બરફ નીચેથી શોધી શકે છે.<ref name="rosing20-23">રોઝિંગ, પીપી. 20-23</ref> એની શ્રવણ ક્ષમતા પણ મનુષ્ય જેટલી જ તીવ્ર હોય છે,અને એની દૂર-દ્રષ્ટિ પણ ઘણી સારી છે.<ref name="rosing20-23"/> ધ્રુવીય રીંછ એક શ્રેષ્ઠ [[તરવૈયું]] છે અને તે ખુ્લ્લા આર્ક્ટિક જળમાં જમીનથી {{convert|200|mi|abbr=on}} દૂર સુધી જોવા મળેલ છે. પોતાના ઉછાળ પૂરા પાડતા શરીર વડે,તે પ્રચલન માટે તેના મોટા આગલા પંજાના ઉપયોગથી [[ડોગ પેડલ]] પદ્ધતિથી તરે છે.<ref name="behavior"/> ધ્રુવીય રીંછ 6 માઇલ/કલાકની ઝડપે તરી શકે છે. ચાલતી વખતે,ધ્રુવીય રીંછની ચાલ ધીમી હોય છે,અને તે 50.5 કિમી/કલાક(3.5 માઇલ/કલાક)ની સરેરાશ ગતિ જાળવે છે.<ref name="behavior"/> === શિકાર અને ખોરાક === [[ચિત્ર:Polarbear spitzbergen 1.jpg|thumb|right|લાંબું મોં અને ગળું ધ્રુવીય રીંછને ઊંડા ચિદ્રોમાં સીલને શોધવામાં મદદ કરે છે, જ્યારે શક્તિશાળી પાછલા પગ ભારે શિકારને ખેંચવા સમર્થ બનાવે છે.<ref name=matthews73-88/>.]] ધ્રુવીય રીંછ કુળનું સૌથી માંસાહારી સભ્ય છે,અને મોટા ભાગે તેનો આહાર [[ચક્રાકાર]] અને [[દાઢીવાળી સીલ]] ધરાવે છે.<ref>{{cite episode | title = Arctic Bears | url = http://www.pbs.org/wnet/nature/arcticbears/index.html | series = PBS Nature | serieslink = Nature (TV series) | airdate = 17 February 2008 | access-date = 15 જુલાઈ 2010 | archive-date = 16 જૂન 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080616221443/http://www.pbs.org/wnet/nature/arcticbears/index.html | url-status = dead }}</ref> આર્ક્ટિક કરોડો સીલોનું ઘર છે,જે શ્વાસ લેવા માટે બરફમાંના છિદ્રોમાંથી સપાટી પર આવતી વખતે,કે બરક પર આરામ કરવા બહાર આવે ત્યારે શિકાર બને છે.<ref name="matthews73-88">મેથ્યૂવ્સ, પીપી. 73-88</ref> ધ્રુવીય રીંછ મુખ્યત્વે હિમ,જળ,અને હવા વચ્ચે બનેલ અંતરપૃષ્ઠ પર શિકાર કરે છે;તેઓ ક્યારેક જ જમીન કે ખુલ્લા પાણીમાં સીલને પકડે છે.<ref name="amstrup2007"/> ધ્રુવીય રીંછની સૌથી સામાન્ય શિકાર પદ્ધતિને "''સ્થિર શિકાર'' " કહે છેઃ<ref name="hemstock24-27">હેમસ્ટોક, પીપી. 24-27</ref>આ રીંછ સીલના શ્વાસ લેવા માટેના છિદ્રને શોધવા માટે તેની ઉત્તમ ઘ્રાણ સંવેદનાનો ઉપયોગ કરે છે,અને પેટે સરકીને ચૂપચાપ નજીક જઈ સીલના દેખાવાની રાહ જોવે છે.<ref name="matthews73-88"/> સીલ ઉચ્છ્‌વાસ કાઢે ત્યારે,રીંછ તેના શ્વાસને સૂંઘી,છિદ્રમાં આગલો પંજો નાખી,અને તેને બરફ પર બહાર ઘસડી લાવે છે.<ref name="matthews73-88"/> ધ્રુવીય રીંછ સીલની ખોપડીને કચડવા તેના માથા પર બચકું ભરીને મારી નાખે છે.<ref name="matthews73-88"/> ધ્રુવીય રીંછ બરફ પર આરામ કરતી સીલનો પીછો કરીને પણ શિકાર કરે છે:સીલને જોયા બાદ ધ્રુવીય રીંછ {{convert|100|yd|abbr=on}} સુધી ચાલે છે ,અને પછી સરકે છે. જો સીલનું ધ્યાન ન જાય,તો રીંછ સીલની {{convert|30|to|40|ft}} જેટલું નજીક જાય છે અને પછી અચાનક હુમલો કરવા ઢળી જાય છે.<ref name="matthews73-88"/> શિકારની ત્રીજી રીત છે માદાએ બરફમાં બનાવેલ જન્મ ગુફા પર છાપો મારવો.<ref name="hemstock24-27"/> [[ચિત્ર:Polar Bear ANWR 10.jpg|200px|left|thumb|ધ્રુવીય રીંછ એક વ્હેલના શબ પાસે]] એક વ્યાપક દંતકથા મુજબ ધ્રુવીય રીંછો શિકાર કરતી વખતે તેમના કાળા નાકને તેમના પંજાથી ઢાંકી રાખે છે. આ વર્તન,જો થતું હોય,તો દુર્લભ છે-જો કે આ વાર્તા દેશી મૌખિક ઇતિહાસમાં છે અને પહેલાના આર્ક્ટિક શોધકો વિવરણોમાં છે,હાલના દસકાઓમાં આવા વર્તન નજરે જોયા હોવાનું નોંધાયેલ નથી.<ref name="behavior">{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |location= Ann Arbor |authorlink=Ian Stirling |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= Behavior}}</ref> પુખ્ત રીંછ ફ્ક્ત સીલની કેલરીયુક્ત ચામડી અને ચરબી ખાય છે,જ્યારે નાના રીંછ પ્રોટીનયુક્ત લાલ માંસનું ખાય છે.<ref name="matthews73-88"/> સમ-પુખ્ત રીંછ,જે પોતાની માતાથી સ્વતંત્ર તો થઇ ગયા છે પણ સીલનો સફળતાપૂર્વક શિકાર કરવા માટે પુરતા અનુભવ અને દેહ આકાર પ્રાપ્ત નથી કર્યાં,એમના માટે બીજા રીંછોના મારણના અવશેષ પર આધાર રાખવો એ પોષણનો અગત્યનો સ્રોત છે. જો સમપુખ્ત રીંછો સીલને મારે પણ તેમનાથી મોટા ધ્રુવીય રીછોથી તેની રક્ષા ન કરી શકે તો તેઓને અડધા ખાધેલ સીલના મડદા પર આધાર રાખવા મજબૂર થવુ પડે છે. ખાઇ લીધા બાદ,ધ્રુવીય રીંછ બરફ કે પાણીથી પોતાને ધોવે છે.<ref name="behavior"/> ધ્રુવીય રીંછ એક ખૂબ શક્તિશાળી શિકારી છે. તે એક પુખ્ત [[વોલરસ]]ને મારી શકે છે,છતા તે ભાગ્યે જ તેઓ પ્રયત્ન કરે છે,કેમ કે વોલરસ રીંચના વજનના બમણા કરતા વધુ વજન ધરાવે છે.<ref name="Clarkson1994"/> ધ્રુવીય રીંછે શ્વસન છિદ્રો પર હુમલો કરીને,[[બેલુગા વ્હેલ]]નો પણ શિકાર કર્યો છે. વ્હેલ વોલરસ જેટલા જ કદની અને રીછ માટે તેમને કાબૂમાં કરવી લગભગ એટલી જ મુશ્કેલ હોય છે. આર્ક્ટિકમાં મોટા ભાગના સ્થળચર ભૂમિ પર ધ્રુવીય રીંછથી વધુ ઝડપે દોડી શકે છે કારણકે ધ્રુવીય રીંછનુ શરીર જલ્દી અતિ ગરમ થઇ જાય છે. કેટલાંક ક્ષેત્રોમા,વોલારસના બચ્ચા અને મૃત પુખ્ત વોલરસના મૃતદેહ ધ્રુવીય રીંછના આહારના પૂરક હોય છે,જેની ચરબી સડી જાય ત્યારે પણ રીંછ સહેલાઈથી ઓહિયા કરી જાય છે.<ref name="bruemmer2533"/> ગર્ભસ્થ માળાના અપવાદ સાથે ધ્રુવીય રીંછ આખું વર્ષ સક્રિય રહે છે,<ref name="tick"/> જો કે તેમના રક્તમાં અવશિષ્ટ [[શીત સમાધિ આકર્ષક કળ]] હોય છે. ભૂરા અને કાળા રીંછથી ઉલટું,ધ્રુવીય રીંછ ઉનાળાના અંત અને પાનખર ઋતુની શરૂઆત દરમ્યાન ઘણા મહિનાઓ સુધી [[ભૂખ્યાં]] રહી શકવા સક્ષમ હોય છે,જયારે તેઓ સમુદ્ર ન જામેલ હોવાને કારણે શિકાર નથી કરી શકતા.<ref name="tick"/> ઉનાળા અને પ્રારંભિક ચોમાસામાં જયારે દરિયાઈ બરફ અનુપલબ્ધ હોય છે,ત્યારે કેટલીક વસ્તી તે સમયે આરક્ષિત ચરબી પર મહિનાઓ સુધી જીવિત રહે છે.<ref name="stirling1988"/> ધ્રુવીય રીંછ વ્યાપક રીતે અન્ય વન્ય આહાર પણ ખાતા હોવાનું જણાયું છે,જેમાં [[મસ્કોક્સ]],[[રૅન્ડીઅર]],પક્ષીઓ,ઈંડાઓ,મૂષકો,શેલફીશ,કરચલાં અને બીજા ધ્રુવીય રીંછોનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ [[બેરીઓ]],મૂળો,અને [[દરિયાઈ ઘાસ]],સહિતના છોડ પણ ખાઈ શકે છે,જોકે આમાંના કોઈ પણ તેમના આહારના અગત્યના ભાગ નથી.<ref name="Clarkson1994"/> ધ્રુવીય રીંછના શરીર વિજ્ઞાનની વિશેષતા છે કે એને દરિયાઇ સસ્તનોથી મોટી મત્રામાં ચરબીની જરૂર હોય છે,અને તે પાર્થિવ આહારમાંથી પર્યાપ્ત કેલરીની માત્રા પ્રપ્ત નથી કરી શકતું.<ref>{{Cite news | last1=Ramsay | first1=M. A. | last2=Hobson | first2=K. A. |date=May 1991 | title=Polar bears make little use of terrestrial food webs: evidence from stable-carbon isotope analysis | periodical=Oecologia | place=Berlin / Heidelberg | publisher=Springer | volume=86 | issue=4 | pages=598–600 | doi=10.1007/BF00318328 | journal=Oecologia}}</ref><ref>{{Cite news | last=Best | first=R. C. | year=1985 | title=Digestibility of ringed seals by the polar bear | periodical=Canadian Journal of Zoology | place=Ottawa | publisher=[[National Research Council of Canada]] | volume=63 | issue=5 | pages=1033–1036 | doi=10.1139/z85-155}}</ref> જિજ્ઞાસુ અને મૃતોપજીવી પ્રાણી હોઇ,<ref name="Clarkson1994"/><ref name="Manning"/>તેઓ ધ્રુવીય રીંછ જયારે મનુષ્યના સંપર્કમાં આવે છે ત્યારે [[કચરો]] ફંફોસે છે અને ખાય છે.<ref name="Clarkson1994"/> ધ્રુવીય રીંછ તેમને જે ખતરનાક પદાર્થો સહિત તમને જે મળે તે દરેક વસ્તુને ખાઈ લે છે,જેમ કે સ્ટાયરોફૉમ,પ્લાસ્ટિક,કાર બેટરીઓ,ઈથિલીન ગ્લાયકોલ,હાઇડ્રોલિક પ્રવાહી,અને મોટર ઓઇલ.<ref name="Clarkson1994">{{Cite book | last=Clarkson | first=Peter L. | last2=Stirling | first2=Ian | author2-link=Ian Stirling | year=1994 | contribution=Polar Bears | contribution-url=http://icwdm.org/handbook/carnivor/ca_c25.pdf | editor1-last=Hygnstrom | editor1-first=Scott E. | editor2-last=Timm | editor2-first=Robert M. | editor3-last=Larson | editor3-first=Gary E. | title=Prevention and Control of Wildlife Damage | place=Lincoln | publisher=University of Nebraska | pages=C–25 to C–34 | url=http://icwdm.org/handbook/index.asp | access-date=13 November 2007 | archive-date=20 નવેમ્બર 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071120204546/http://icwdm.org/handbook/index.asp | url-status=dead }}</ref><ref name="Manning">{{Cite news | last=Manning | first=T. H. | date=March 1961 | title=Comments on "Carnivorous walrus and some Arctic zoonoses" | periodical=Arctic | volume=14 | issue=1 | pages=76–77 | url=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic14-1-76.pdf | format=PDF | issn=0004-0843 | access-date=13 November 2007 | archive-date=9 એપ્રિલ 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080409082148/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic14-1-76.pdf | url-status=dead }}</ref> [[ચર્ચીલ]],[[મેનીટોબા]]માં રીંછોની સુરક્ષા માટે [[ઉકરડા]]ને 2006માં બંધ કરી દેવાયો,અને હવે કચરાને પુનઃ ઉપયોગ યોગ્ય બનાવાય છે અથવા [[થોમ્પસન,મેનીટોબા]] લઇ જવાય છે.<ref>{{Cite news | last1=Lunn | first1=N. J. | last2=Stirling | first2=Ian | year=1985 | title= The significance of supplemental food to polar bears during the ice-free period of Hudson Bay | periodical= Canadian Journal of Zoology | publication-place=Toronto | publisher=NRC Research Press | volume=63 | issue=10 | pages=2291–2297 | doi=10.1139/z85-340}}</ref><ref name="eliasson">{{cite web|url=http://www.polarbearalley.com/churchill-dump.html|title=Hudson Bay Post - Goodbye Churchil Dump|last=Eliasson|first=Kelsey|month=May|year=2004|access-date=9 June 2008|archive-date=9 મે 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509135223/http://www.polarbearalley.com/churchill-dump.html|url-status=dead}}</ref> [[ચિત્ર:Polar Bears Play fight.JPG|thumb|left|ધ્રુવીય રીંછ ઘણી વાર રમતા રમતા લડે છે. પ્રજનન ઋતુ દરમ્યાન,વાસ્તવિક લડાઇઓ જે ઘણી વાર ઉઝરડાં અને તૂટેલ દાંતોમા પરિણમે છે.]] === વર્તણૂંક === ભૂરા રીંછથી ઉલ્ટું,ધ્રુવીય રીંછ [[ક્ષેત્રીય]] નથી હોતા. આક્રમક અકરાંતિયા તરીકે પંકાયેલ હોવા છતાં,તેઓ સામાન્ય રીતે સામનો કરવા બાબતે ખૂબ સચેત રહે છે,અને લડવા કરતા ભાગી છૂટવાનું પસંદ કરે છે.<ref name="matthews2729">મેથ્યૂવ્સ, પીપી. 27-29</ref> સ્થૂળ ધ્રુવીય રીંછ,કોઇક જ વાર માણસ પર હુમલો કરે છે,જ્યાં સુધી તેમને ગંભીર રીતે ઉશ્કેરવામાં ન આવે,જ્યારે ભૂખ્યા રીંછ અતિશય અનિશ્ચિત હોય છે અને મનુષ્યોને મારવા અને ક્યારેક ખાઇ જવા જાણીતા છે.<ref name="bruemmer2533">બ્રુઇમર, પીપી. 25-33</ref> ધ્રુવીય રીંછ છુપા શિકારી હોય છે,અને મોટે ભાગે જ્યા સુધી તેઓ તેના પર હુમલો ન કરે ત્યાં સુધી તેમના શિકાર તેમની હાજરીથી અજાણ હોય છે.<ref name="conflicts"/> જયારે [[ભૂરા રીંછ]] ઘણી વાર કોઈ વ્યક્તિને ઘાયલ કરે છે અને છોડી દે છે,ધ્રુવીય રીંછના હુમલા વધુ આક્રમક હોવાની શક્યતા હોય છે અને તે હંમેશા ઘાતક હોય છે.<ref name="conflicts">{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |location= Ann Arbor |authorlink=Ian Stirling |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= Distribution and Abundance}}</ref> જોકે,આર્ક્ટિકની આસપાસ ખૂબ ઓછી માનવ વસ્તીને લીધે આવા હુમલા જવલ્લે જ થાય છે. સામાન્ય રીતે પુખ્ત ધ્રુવીય રીંછ એકાંત જીવન જીવે છે. છતાં,તેઓ ઘણી વાર કલાકો સુધી સાથે રમતા અને ભેટીને સૂતાં પણ જોવા મળ્યા છે.<ref name="bruemmer2533"/> અને ધ્રુવીય રીંછની પ્રાણીશાસ્ત્રી નિકિતા ઓવ્સિઅનિકોવે પુખ્ત નર "સુ-વિકસિત મિત્રતા" ધરાવતા હોવાનું વર્ણવ્યું છે.<ref name="matthews2729"/> બચ્ચાં પણ રમતિયાળ હોય છે. ખાસ કરીને યુવા નરોમાં,રમતમાં થતી લડાઈ પછીના જીવનમાં પ્રજનન માટેની ગંભીર સ્પર્ધાના અભ્યાસનું માધ્યમ હોઈ શકે.<ref>મેથ્યૂવ્સ, પી 95</ref> ધ્રુવીય રીંછોમાં સ્વોચ્ચારણની એક વિસ્તૃત શ્રુંખલા જોવા મળે છે,જેમાં ગર્જના,ચીસ,ખુશી,દુઃખનો સમાવેશ થાય છે.<ref>[170] ^ ''રીંછનું વર્તન અને પ્રવૃત્તિઓ'' ગેરી બ્રાઉનનુ ''ધ ગ્રેટ બીઅર અલ્માનેક'' , લીયોન્સ અને બરફોર્ડ,પબ્લીશર્સ, 1993</ref> [[1992]]માં ચર્ચિલ પાસે એક તસ્વીરકારે પોતાના કરતા દસમાં ભાગના કદના [[કેનેડિયન એસ્કિમો કૂતરા]] સાથે રમતા ધ્રુવીય રીંછની વ્યાપકરૂપે ફરતી થયેલ તસ્વીરો લીધી.<ref name="rosing128132"/><ref>[http://nifplay.org/polar-husky.html વન્ય ધ્રુવીય રીંછે છાલ કેમ ન ખાધી ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140318174652/http://nifplay.org/polar-husky.html |date=2014-03-18 }} રાષ્ટ્રીય રમત સંસ્થા</ref> આ જોડી કોઇ દેખીતા કારણ વગર સતત દસ દિવસો સુધી દર બપોરે બિનહાનિકારક રીતે સાથે રમતી રહી,જોકે હોઈ શકે કે શ્વાનનાં ખોરાકમાં ભાગ પડાવવાની આશાએ રીંછ મિત્રતા દેખાડતું હોય.<ref name="rosing128132">રોઝિંગ, પીપી. 128-132</ref> આ રીતની સામાજિક આંતરક્રિયા અસામાન્ય છે;ધ્રુવીય રીંછ માટે કૂતરા પ્રત્યે આક્રમક રીતે વર્તવુ વધુ સામાન્ય છે.<ref name="rosing128132"/> === પ્રજનન અને જીવનચક્ર === [[ચિત્ર:Polar bear arctic.JPG|thumb|તરતું ધ્રુવીય રીંછ ]] પ્રણય અને સંભોગ મે અને એપ્રિલમાં દરિયાઇ બરફ પર થાય છે,જ્યારે ધુવીય રીંછો સીલ્ના શિકાર માટેના શ્રેષ્ઠ ક્ષેત્રમાં એકઠા થાય છે.<ref name="reproduction"/> નર પ્રજનન યોગ્ય માદાનો {{convert|100|km|abbr=on}} કે વધુ સુધી પીછો કરે છે,અને મળ્યા બાદ બીજા નરો સાથે પ્રજનન માટેના અધિકારો માટે તીવ્ર લડાઈ કરે છે,લડાઇઓ કે જે ઉઝરડાં અને તૂટેલ દાંતોમા પરિણમે છે.[177] ધ્રુવીય રીંછની પ્રજનન પ્રણાલી [[બહુપત્નીત્વ]]વાળી હોય છે;માતાઓ અને બચ્ચઓ પરના હાલના આનુવાંશિક પરીક્ષણોમાં,જોકે,એવા કિસ્સા બહાર આવ્યા છે કે જેમાં એકસાથે જન્મેલ બચ્ચાઓનાં પિતા અલગ હતા.<ref name="carpenter">{{cite journal|last=Carpenter|first=Tom|date=November/December 2005|title=Who's Your Daddy?|journal=[[Canadian Geographic]]|publisher=The Royal Canadian Geographic Society|location=Ottawa|pages=44–56}}</ref> સાથીઓ સાથે રહે છે અને એક આખા સપ્તાહમાં વારંવાર સંભોગ કરે છે,સંભોગની ક્રિયા માદામાં [[અંડોત્સર્જન]] પ્રેરે છે. સંભોગ પછી ફલિતાંડ ઓગસ્ટ કે સપ્ટેમ્બર સુધી એક નિલંબિત અવસ્થામાં રહે છે. આ ચાર માસમા,ગર્ભસ્થ માદા પ્રચુર માત્રામાં ખોરાક ખાય છે,કમ સે કમ {{convert|200|kg|abbr=on}} સુધી વજન વધારે છે અને ઘણી વાર પોતાના શરીરના વજનના બમણા કરતા વધી જાય છે.<ref name="reproduction"/> ==== પ્રસૂતિ ગુફા અને પ્રારંભિક જીવન ==== [[ચિત્ર:Ursus maritimus us fish.jpg|thumb|બચ્ચ અસહાય જન્મે છે,અને લાક્ષણિક રીતે બેથી અઢી વર્ષ જતન પામે છે.]] જયારે હિમખંડો શિકારની સંભાવના પૂરી કરીને પાનખરમાં તૂટી જાય છે,તો દરેક ગર્ભસ્થ માદા એક ''પ્રસૂતિ ગુફા'' ખોદે છે જે એકથી ત્રણ એક સાંકડી ઓરડીઓમાં ખુલતી પ્રવેશ સુરંગ ધરાવે છે.<ref name="reproduction"/> મોટા ભાગની પ્રસૂતિ ગુફા બરફના ટેકરીઓમાં હોય છે,જો બરફ હજી પુરતો ઠંડો ન હોય તો,તે ભૂગર્ભમાં [[પર્માંફ્રોસ્ટ]](ધ્રુવપ્રદેશમાં પૃથ્વીની સપાટી નીચે માટીનું કાયમનું ઠરી ગયેલું પડ.)મા બનાવેલ પણ હોઇ શકે.<ref name="reproduction"/> મોટા ભાગની ઉપ-વસ્તીઓમાં,પ્રસૂતિ ગુફા કિનારાથી થોડા કિલોમીટર દૂર ભૂમિ પર આવેલ હોય છે,અને ઉપ-વસ્તીની બીજી માદાઓ એ જ ગુફા વિસ્તારોનો ફરી ઉપયોગ કરે છે.<ref name="derocher2004"/> જે ધ્રુવીય રીંછ ભૂમિ પર ગુફા નથી બનાવતા તે દરિયાઇ હિમ પર તેમની ગુફા બનાવે છે. ગુફામાં તે [[શીતનિદ્રા]] જેવી એક નિષ્ક્રિય અવસ્થામાં પ્રવેશ કરે છે. શીતનિદ્રા જેવી આ અવસ્થામાં સતત સૂવું સમાવિષ્ટ નથી;તો પણ રીંછના હૃદયના ધબકારાનો દર 46થી 27 ધબકારા પ્રતિ મિનીટ સુધી ધીમો પડી જાય છે.<ref name="lockwood17-21">લોકવૂડ, પીપી.17-21</ref> શીતનિદ્રામાં રહેલ લાક્ષણિક સસ્તનની જેમ આ દરમ્યાન એના દેહનું તાપમાન ઘટતું નથી.<ref name="stirling1988"/><ref>{{Cite news | last1=Bruce | first1=D. S. | last2=Darling | first2=N. K. | last3=Seeland | first3=K. J. | last4=Oeltgen | first4=P. R. | last5=Nilekani | first5=S. P. | last6=Amstrup | first6=S. C. | date=March 1990 | title=Is the polar bear (Ursus maritimus) a hibernator?: Continued studies on opioids and hibernation | periodical=Pharmacology Biochemistry and Behavior | volume=35 | issue=3 | pages=705–711 | doi=10.1016/0091-3057(90)90311-5 | journal=Pharmacology Biochemistry and Behavior}}</ref> નવેમ્બર અને ફેબ્રુઆરી વચ્ચે,બચ્ચા આંધળા જન્મે છે,નીચે એક હલકી રૂંવાટીથી ઢંકાયેલ,વજનમાં {{convert|0.9|kg|abbr=on}}થી ઓછા હોય છે. સરેરાશ દરેક શાવકસમૂહમાં ન્યૂનતમ બે બચ્ચાM હોય છે.<ref name="reproduction"/> પરિવાર મધ્ય ફેબ્રુઆરીથી મધ્ય એપ્રિલ સુધી ગુફામાં જ રહે છે,જયારે માતા પોતાનો ઉપવાસ ચાલુ રહવા સાથે ચરબી-યુક્ત દૂધ પાઈ તેના બચ્ચોનું જતન કરે છે.<ref name="reproduction"/> માતા પ્રવેશદ્વાર તોડીને ખોલે છે ત્યાં સુધીમાં,તેના બચ્ચોનું વજન આશરે {{convert|10|to|15|kg}} થઇ જાય છે.<ref name="reproduction"/> આશરે 12 થી 15 દિવસો સુધી પરિવાર ગુફાની બહાર તેની આસપાસ સમય વિતાવે છે,આ દરમ્યાન માતા વનસ્પતિ ચરે છેજયારે બચ્ચાઓ ચાલવા અને રમવાના આદિ બને છે.<ref name="reproduction"/> પછી તેઓ ગુફા ક્ષેત્રથી સમુદ્રી હિમ સુધી લાંબી લાંબી પદયાત્રા શરૂ કરે છે,જ્યાં મા ફરી એક વાર સીલ પકડી શકે છે.<ref name="reproduction"/> <span class="goog-gtc-fnr-highlight">પાનખર</span>માં હિમખંડ તૂટવાના સમય પર આધારિત હોઈ,તેણે આઠ માસ સુધી નિરાહાર રહી હોઈ શકે.<ref name="reproduction"/> બચ્ચો વરુઓ અને ભૂખમરાના ભોગ બની શકે. માદા ધ્રુવીય રીંછ,તેમના સંતાનો પ્રત્યેના પ્રેમ અને તેમની રક્ષા કરવામાં તેમની બહાદુરી બંને માટે જાણીતા છે. અનુવાંશિક પરીક્ષણ દ્વારા દત્તક લેવાના એક કિસ્સાની પુષ્ટિ કરવામાં આવી છે.<ref name="carpenter"/> પુખ્ત નર ધ્રુવીય રીંછ કેટલીક વાર બાળ ધ્રુવીય રીંછને ખાઈ જાય છે,જેના કારણ અસ્પષ્ટ છે.<ref name="pbi_survival"/> અલાસ્કામાં,હવે 42% બચ્ચા 12 માસની વયે પહોંચે છે,જે પહેલાના 15 વર્ષ પહેલાનાં 65%થી ઓછા થઇ ગયેલ છે.<ref name="regehr2006"/> મોટા ભાગના ક્ષેત્રોમાં બચ્ચાઓને અઢી વર્ષની વયે [[સ્તનપાન બંધ કરાવવામાં]] આવે છે,<ref name="reproduction"/> જ્યારે માતા તેમનાથી દૂર ચાલી જાય છે કે તેમને છોડી દે છે. પશ્ચિમ હડસનમા એ અસામાન્ય છે કે માદા ધ્રુવીય રીંછ તેમના દોઢ વર્ષની વયે તેમના બચ્ચાઓનું સ્તનપાન બંધ કરી દે છે.<ref name="reproduction"/> આવું 1980ની શરૂઆતમાં 40% બચ્ચાઓના કિસ્સામા હતું;જોકે 1990ના દશકમાં,20%થી ઓછા બચ્ચાઓનું સ્તનપાન એટલી નાની વયે બંધ કરવામાં આવ્યું.<ref name="stirling1999"/> માતાના ગયા પછી,બાળ ભાઈ-બહેનો કેટલીક વાર એકસાથે મુસાફરી કરે છે અને ખોરાક વહેંચે છે.<ref name="bruemmer2533"/> [[ચિત્ર:Sea ice pb den.jpg|thumb|left|પ્રસૂતિ ગુફામાંથી બહાર નીકળતી માદા]] ==== પછીનું જીવન ==== માદાઓ મોટા ભાગના ક્ષેત્રોમાં ચાર વર્ષની વયે પ્રજનન શરૂ કરી દે છે,અને બ્યુફોર્ટ સમુદ્રમાં પાંચ વર્ષે.<ref name="reproduction">{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |location= Ann Arbor |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= Reproduction}}</ref> સામાન્ય રીતે નર છ વર્ષે લૈંગિક પુખ્તતાએ પહોંચે છે,જોકે માદાઓ માટેની સ્પર્ધા હિંસક છે,ઘણા આઠ કે દસની વાય સુધી પ્રજનન નથી કરતા.<ref name="reproduction"/> હડસનની ખાડીમા કરેલ એક અભ્યાસ પરથી જાણવા મળ્યું કે માદાની પ્રાજનનિક સફળતા અને માદાઓનું પ્રસૂતિ વજન તેમની મધ્ય કિશોર વયે અત્યાધિક હોય છે.<ref>આ સમયબિંદુ બાદ સફળ માતૃત્વમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો,શક્યત:બચ્ચાના પોષણ માટે જરૂરી ચરબીનો સંગ્રહ કરી શકવાની ક્ષમતામાં વય-સંબંધિત ઘટાડાને લીધે. {{cite journal |last=Derocher |first=A.E. |coauthors=Stirling, I. |year=1994 |title=Age-specific reproductive performance of female polar bears (Ursus maritimus) |journal=Journal of Zoology |volume=234 |issue=4 |pages=527–536 |url=http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=3794443&q=Ursus+maritimus+reproduction&uid=792151267&setcookie=yes |access-date=15 February 2008 |doi=10.1111/j.1469-7998.1994.tb04863.x |archive-date=3 જૂન 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603111741/http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=3794443&q=Ursus+maritimus+reproduction&uid=792151267&setcookie=yes |url-status=dead }}</ref> મોટા ભાગનાં સ્થળચર સસ્તનો કરતા ધ્રુવીય રીંછ ચેપી રોગો અને પરોપજીવીઓથી ઓછા અસર પામે છે.<ref name="pbi_survival"/> ધ્રુવીય રીંછ ખાસ કરીને ''[[ત્રિચિનેલ્લા]]'' થી સંવેદનશીલ હોય છે,એક પરોપજીવી ગોલકૃમિ જે [[સ્વ-માંસભક્ષણ]]ના માધ્યમથી ફેલાય છે,<ref>{{Cite news | last1=Larsen | first1=Thor | last2=Kjos-Hanssen | first2=Bjørn | date=October 1983 | editor-last=Goldman | editor-first=Helle V. | title=Trichinella sp. in polar bears from Svalbard, in relation to hide length and age | periodical=Polar Research | place=Oslo | publisher=Norwegian Polar Institute | volume=1 | issue=1 | pages=89–96 | doi=10.1111/j.1751-8369.1983.tb00734.x | journal=Polar Research}}</ref> જોકે ચેપ સામાન્ય રીતે ઘાતક નથી હોતાં.<ref name="pbi_survival"/> ધ્રુવીય રીંછને [[હડકવા]] થયાનો એક જ મામલો નોંધાયો છે,ધ્રુવીય રીંછ વારંવાર આર્ક્ટિક શિયાળનાં સંપર્કમાં આવતા રહેવ છતાં પણ,જે મોટે ભાગે હડકવા ધરાવતાં હોય છે. <ref name="pbi_survival"/> બેક્ટેરિયલ લેપ્ટોસ્પાઇરોસીસ અને મોર્બિલ્લિવાયરસ નોંધયેલ છે. ધ્રુવીય રીંછને કેટલીક વાર વિવિધ [[ચર્મ રોગો]]ની સમસ્યા થાય છે,જેનું કારણ [[ધનરડાં]] કે અન્ય પરોપજીવી હોઈ શકે. ધ્રુવીય રીંછ ભાગ્યે જ 25 વર્ષથી વધુ જીવી શકે છે.<ref name="hemstock29-35">હેમસ્ટોક, પીપી. 29-35</ref> નોંશેલ માહિતી મુજબ સૌથી વૃદ્ધ વન્ય રીંછ 32 વર્ષની વયે મૃત્યુ પામ્યું.જ્યારે સૌથી વૃદ્ધ બંદી માદા હતી જે 1991માં 43 વર્ષની વયે મરણ પામી.<ref name="wrigley">{{cite web|url=http://www.polarbearsinternational.org/rsrc/files/pbispring08.pdf|title=The Oldest Living Polar Bear|last=Wrigley|first=Robert E.|date=Spring 2008|work=Polar Bears International Newsletter|publisher=Polar Bears International|access-date=9 June 2008|format=PDF}}</ref> સૌથી વૃદ્ધ જીવિત ધ્રુવીય રીંછ [[એસિનીબોઇન પાર્ક]] પ્રાણીસંગ્રહાલયનું ડેબી છે,જે કદાચ ડિસેમ્બર,1966 માં જન્મ્યું હતું.<ref name="wrigley"/> વન્ય પુખ્ત ધ્રુવીય રીંછના મૃત્યુના કારણો વિશે પૂરી જાણકારી નથી,કેમકે આ પ્રજાતિના શીત આવાસમાં ભાગ્યે જ મૃતદેહ મળી આવે છે.<ref name="pbi_survival">{{cite web|url=http://www.polarbearsinternational.org/polar-bears-in-depth/survival/page1/|title=Polar bears in depth: Survival|publisher=Polar Bears International|access-date=20 October 2008|archive-date=8 ડિસેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091208231221/http://www.polarbearsinternational.org/polar-bears-in-depth/survival/page3|url-status=dead}}</ref> જંગલમાં,વૃદ્ધ ધ્રુવીય રીંછ અંતે ખૂબ નબળા બની જાય છે અને શિકાર ન પકડી શકવાને લીધે,ધીમે-ધીમે ભૂખમરાથી મરણ પામે છે. બની શકે કે અકસ્માતમાં કે લડાઈમાં ઘાયલ ધ્રુવીય રીંછ મૃત્યુ પામે અથવા અસરકારક રીતે શિકાર કરવા અસમર્થ બનતા,ભૂખમરો વેઠે.<ref name="pbi_survival"/> === પારિસ્થિતિક ભૂમિકા === [[ચિત્ર:Nursing Ursus maritimus.jpg|thumb|right|બે વર્ષના બચ્ચાનુ જતન કરતી માદા]] ધ્રુવીય રીંછ તેની સીમામાં [[સર્વોચ્ચ શિકારી]] હોય છે. ઘણી પ્રાણી પ્રજાતિઓ,ખાસ કરીને [[આર્ક્ટિક શિયાળ]] અને [[ગ્લોઉકસ ગલ]],હંમેશા ધ્રુવીય રીંછનાં શિકારના મૃતદેહ ખાય છે.<ref name="behavior"/>ધ્રુવીય રીંછ અને ગોળ સીલ વચ્ચેનો સંબંધ એટલો નજીકનો છે કે અમુક ક્ષેત્રોમાં સીલની વિપુલ માત્રા ધ્રુવીય રીંછની ગીચતા અને પ્રાજનનિક સફળતાને નિયંત્રિત કરે છે. સીલ પર ધ્રુવીય રીંછના શિકારનું[[ઉત્ક્રાંતિક દબાણ]],આર્ક્ટિક અને એન્ટાર્કટિક સીલો વચ્ચે અમુક અગત્યની ભિન્નતાઓને પ્રેરે છે. [[એન્ટાર્કટિક]]ની સરખામણીએ, જ્યાં કોઈ મુખ્ય સ્થાનિક શિકારી નથી,દરેક આર્ક્ટિક સીલ વ્યક્તિદીઠ વધુ શ્વસન છિદ્રોનો ઉપયોગ કરે છે,બરફ પર આવીને તે વધુ બેચેન જણાય છે,અને ભાગ્યે જ બરફ પર મળ-વિસર્જન કરે છે.<ref name="behavior"/> મોટા ભાગનીઆર્ક્ટિક સીલ પ્રજાતિનાં બચ્ચોના ફર સફેદ હોય છે,કદાચ શિકારીઓથી છલાવરિત થવા માટે, જ્યારે એન્ટાર્કટિક સીલનુ ફર જન્મ સમયે કાળું હોય છે.<ref name="behavior"/> ધ્રુવીય રીંછ ભાગ્યે જ કોઈ શિકારી સાથે સંઘર્ષમાં ઉતરે છે,જોકે હમણાં ધ્રુવીય રીંછના પ્રદેશમાં [[ભૂરા રીંછ]]ના અતિક્રમણે શત્રુતાપૂર્ણ દ્વંદ્વને પ્રેર્યું છે. ભૂરા રીંછ મડદા પરના વિવાદોમાં ધ્રુવીય રીંછ પર વર્ચસ્વ ધરાવે છે,<ref>{{Cite web |url=http://dwb.adn.com/front/story/6415667p-6294323c.html |title=એડીએન.કોમ {{!}} આગળ : ધ્રુવીય રીંછ,ગ્રીઝલી ઉત્તર ઢાળે સાથે વધી રહ્યા છે |access-date=2010-07-15 |archive-date=2008-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401001816/http://dwb.adn.com/front/story/6415667p-6294323c.html |url-status=dead }}</ref>અને ભૂરા રીંછોની ગુફામા ધ્રુવીય રીંછના મૃત બચ્ચા મળી આવ્યાં છે.<ref>{{cite web|url=http://abcnews.go.com/Technology/DyeHard/Story?id=582243&page=3 |title=ABC News: Grizzlies Encroaching on Polar Bear Country |publisher=Abcnews.go.com |date= |access-date=10 October 2009}}</ref> ધ્રુવીય રીંછને ભાગ્યે જ [[વરુઓ]]નો સામનો કરવો પડે છે,છતાં વરુઓના જૂથે ધ્રુવીય રીંછનાં બચ્ચાઓને મારી નાખ્યાંના બે કિસ્સ નોંધાયા છે.<ref>[http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic59-3-322.pdf વરુ(કેનીસ લ્યુપસ) દરિયાઈ બરફ પર ધ્રુવીય રીંછ(ઉર્સસ મેરીટીમસ)ના બચ્ચાનો શિકાર,ઉત્તરપશ્ચિમ તટીય દ્વીપ, ઉત્તરપશ્ચિમ પ્રદેશો, કેનેડા.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808142212/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic59-3-322.pdf |date=2017-08-08 }}[http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic59-3-322.pdf આર્ક્ટિક વોલ. 59, નં. 3 (સપ્ટેમ્બર 2006) પી 322– 324] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808142212/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic59-3-322.pdf |date=2017-08-08 }}</ref> ધ્રુવીય રીંછ કેટલીક વાર આર્ક્ટિક પરોપજીવીઓ ''[[અલાસ્કોઝીટ્સ એન્ટાર્કટિકસ]]'' ના આશ્રયદાતા બને છે.<ref name="behavior"/> == શિકાર == === સ્વદેશી લોકો === [[ચિત્ર:Greenland-polarbear-skin hg.jpg|thumb|ઇટ્ટોક્કોર્ટૂમીટ, ગ્રીનલેન્ડમાં કાર કરેલ ધ્રુવીય રીંછનુ ચામડું]] ધ્રુવીય રીંછ ઇનુઈટ, [[યુપીક]], [[ચુક્ચી]], [[નેનેટ્સ]], રશિયન [[પોમર્સ]] અને અન્ય સહિત આર્ક્ટિકના લોકોને મહત્વના કાચા માલ પણ પૂરા પાડે છે, શિકારીઓ,રીંછનું ધ્યાન બીજે ખેંચવા સામાન્યતઃ કૂતરાઓની ટુકડીનો ઉપયોગ કરતા હતા,જેને લીધે તેમને રીંછને ભાલો મારવાનો કે નજીકથી તીર ચલાવવાનો મોકો મળી જતો હતો.<ref name="original"/> કેદ કરેલ પ્રાણીઓના લગભગ બધા અંગ ઉપયોગી હોય છે.<ref name="lw6-9"/> ફ્ર્રનો ઉપયોગ ખાસ કરીને પાટલૂન સીવવા માટે થતો હતો,નેનેટ દ્વારા,રબ્બરના જોડાં જેવા પગરખા બનાવવા કરવામાં આવતો હતો,જેને ''ટોબોક'' કહેવાતું;[[માંસ]] ખાદ્ય છે,[[ટ્રીકીનોસીસ]]ના અમુક જોખમ છતા;ચરબીનો ઉપયોગ આહારમાં વ્હેલ અને સીલની ચરબી સાથે ઘરમાં પ્રકાશ માટેનાં બળતણમાં થતો;[[સ્નાયુ]]નો ઉપયોગ કપડા સીવવાના દોર તરીકે થતો;ઔષધીય હેતુઓ માટે [[પિત્તાશય]] અને કેટલીક વાર [[હ્રદય]]ને સૂકવી અને ભૂક્કો કરવામાં આવતો;મોટા રાક્ષી દાંત [[માદળિયાં]] માટે વપરાતાં.<ref name="Uspensky"/> [[વિટામીન એ]] નું ઉચ્ચ સંકેન્દ્રણ ઝેરી હોઇ ફક્ત [[યકૃત]]નો ઉપયોગ નથી થતો.<ref>મુખ્યત્વે [[મત્સ્ય]]-ભક્ષી માંસાહારીઓ પર જીવતા માંસાહારી તરીકે, ધ્રુવીય રીંછ મોટા પ્રમાણમાં [[વિટામીન એ]]નું પાચન કરે છે.જે તેમના [[યકૃત]]માં સંગ્રહિત થાય છે. આ ઉચ્ચ સંકેન્દ્રણને લીધે [[હાયપરવિટામીનોસીસ એ]]થાય છે,{{Cite news | last1=Rodahl | first1=K. | last2=Moore | first2=T. | date=July 1943 | title=The vitamin A content and toxicity of bear and seal liver | periodical=The Biochemical Journal | publication-place=London | publisher=Portland Press | volume=37 | issue=2 | pages=166–168 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=1257872&blobtype=pdf | issn=0264-6021 | access-date=11 November 2007 }}{{Dead link|date=નવેમ્બર 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પોતાના કૂતરાઓને સંભાવિત વિષાક્તતાથી બચાવવા શિકારી એમ સુનિશ્ચિત કરે છે કે યકૃતને સમુદ્રમાં ફેંકી દેવામાં આવ્યું છે અથવા દફનાવી દેવામાં આવેલ છે.<ref name="Uspensky">{{cite book |title=Белый Медведь (tr: Belyi Medved') - (in Russian)|last=Uspensky|first=Savva Mikhailovich|year=1977 |publisher=Nauka|location=Moscow}}</ref> પારંપરિક નિર્વાહ શિકાર એટલા નાના પાયા પર થતો હતો કે તેનાથી ધ્રુવીય રીંછની વસ્તી પર અસર થતી નહોતી,ખાસ કરીને એટલા માટે કે ધ્રુવીય રીંછનાં નિવાસ ક્ષેત્રમાં માનવ વસ્તી બહુ ઓછી થઇ હતી.<ref name="lw31-36"/> === આર્થિક શિકારનો ઇતિહાસ === રશિયામાં,ધ્રુવીય રીંછના ફરનો આર્થિક વેપાર 14મી સદીમાં પહેલેથી જ કરાતો હતો,છતાં તેનું મૂલ્ય આર્ક્ટિક શિયાળ અને રેંડીયરના ફર સુદ્ધાથી ઓછું હતું.<ref name="Uspensky"/> 16મી અને 17મી સદીમાં યુરેશિયન આર્ક્ટિકમાં માનવ વસ્તીમાં વૃદ્ધિ અને અગ્ન્યસ્ત્રોના આગમન અને વધતા વેપારે,ધ્રુવીય રીંછના શિકારમાં નાટકીય રીતે વધારો કર્યો.<ref name="stirling1988"/><ref name="nwt">{{cite web |url=http://wildlife.enr.gov.nt.ca/NWTWildlife/bears/PolarBear/management.htm |title=Polar Bear Management |publisher=Government of the Northwest Territories |access-date=14 March 2008 |archive-date=4 મે 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080504105354/http://wildlife.enr.gov.nt.ca/NWTWildlife/bears/PolarBear/management.htm |url-status=dead }}</ref> તથાપિ,ધ્રુવીય રીંછના ફરે હંમેશા નજીવી આર્થિક ભૂમિકા ભજવી છે,ઐતિહાસિક શિકાર પર માહિતી અધૂરી છે. ઉદાહરણ તરીકે,એ જાણીતું છે કે 1784/1785ના શિયાળામાં,પહેલા જ [[સ્પિટ્સબર્ગન]]માં રશિયન પોમરે ધ્રુવીય રીંછ [[મેગ્ડાલેન્જોર્ડન]]માં 150 ધ્રુવીય રીંછનો શિકાર કર્યો.<ref name="Uspensky"/> 20મી સદીના આરંભમાં,નોર્વેના શિકારીઓ આ જ સ્થળ પર દર વર્ષે 300 રીંછોનો શિકાર કરતા હતાં. કુલ ઐતિહાસિક શિકારના અનુમાન મુજબ 18મી સદીના આરંભથી ઉત્તરી યુરેશિયામાં વાર્ષિક લગભગ 400-500 પ્રાણીઓનો શિકાર થતો હતો,20મી સદીના પ્રારંભે 1,300 થી 1,500 પ્રાણીઓની ટોચે પહોંચ્યા બાદ,ધીમે ધીમે ઘટાડો થતા સંખ્યા નીચે ગબડી.<ref name="Uspensky"/> 20મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં,શિકાર અને ફસાવવાની યાંત્રિક અને અતિ શક્તિશાળી કાર્યક્ષમ પદ્ધતિઓ ઉત્તર અમેરિકામાં પણ વપરાવા લાગી.<ref name="bruemmer93-111"/> ધ્રુવીય રીંછોનો [[સ્નોમોબાઈલ્સ]],[[આઇસબ્રેકર્સ]],અને હવાઇ જહાજ દ્વારા પીછો કરવામાં આવતો હતો,તાજેતરમાં આ અભ્યાસને 1965ના ''ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' ના સંપદકીયમાં "એક ગાયને મશીનગન દ્વારા મારવા જેટલું ખેલદિલી ભર્યા" તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું.<ref name="bruemmer93-111">બ્રુઈમર,પીપી. 93-111</ref> 1960ના દસકામાં આ સંખ્યા ઝડપથી વધી,તે વર્ષે 1250 રીંછની કુલ વૈશ્વિક સંખ્યા સાથે 1968ની ચરમસીમાએ પહોંચી.<ref name="PBSG2">{{cite conference | year = 1970 | month = February | conference = Polar Bears | conferenceurl = http://pbsg.npolar.no/ | title = Proceedings of the 2nd Working Meeting of Polar Bear Specialists | publisher = [[IUCN]] | location = Morges, Switzerland | url = http://pbsg.npolar.no/Meetings/PressReleases/02-Morges.htm | access-date = 24 October 2007 | archive-date = 4 મે 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080504190729/http://pbsg.npolar.no/Meetings/PressReleases/02-Morges.htm | url-status = dead }}</ref> === વર્તમાન કાયદા === ભવિષ્યમા આ પ્રજાતિના બચાવની ચિંતાઓએ ધ્રુવીય રીંછના શિકાર નિયમો પર રાષ્ટ્રીય કાયદાઓને પ્રેરિત કર્યાં.જે મધ્ય 1950માં શરૂ થયાં.<ref>નોર્વેએ એક વધારે કડક નિયમોની શૃંખલા જાહેર કરી,અને ત્યારથી શિકાર પૂરેપૂરો પ્રતિબંધિત થયો. 1956માં સોવિયેત સંઘે બધા જ શિકાર પર બાન મૂક્યો. કેનેડાએ 1968માં શિકાર મર્યાદા શરૂ કરી. યુ.એસે.1971માં નિયમન શરૂ કર્યું અને [[દરિયાઇ સસ્તન રક્ષણ ધારો]] 1972માં અપનાવ્યો.</ref> 1973માં પાંચ દેશો જેના [[કેનેડા]], [[ડેનમાર્ક]] ([[ગ્રીનલેન્ડ]]), [[નોર્વે]] ([[સ્વાલબાર્ડ]]),[[યુએસએસઆર]] (હવે [[રશિયન સંઘ]]) અને [[યુએસએ]] ([[અલાસ્કા]]) તેમણે [[આંતરરાષ્ટ્રીય ધ્રુવીય રીંછ સંરક્ષણ કરાર]] પર હસ્તાક્ષર કર્યાં. [[ચિત્ર:Isbjornskilt.png|thumb|right|સ્વાલ્બાર્ડમાં નોર્વેના રસ્તા પર ધ્રુવીય રીંછની હાજરી વિષે ચેતવતું સંકેતપાટિયુ.]] ઓસ્લો કરાર તરીકે પણ જાણીતું,તે [[શીત યુદ્ધ]] સમયે આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગનુ વિરલ ઉદાહરણ હતું. જીવવૈજ્ઞાનિક [[ઇયાન સ્ટર્લીંગે]]ટિપ્પણી કરી કે, "ઘણા વર્ષો સુધી,સમગ્ર આર્ક્ટિકમાં ધ્રુવીય રીંછનું સંરક્ષણ એક જ એવો વિષય હતો કે જેના પર લોખંડી પડદાની બંને બાજુના દેશો એક કરાર પર સહી કરવા પુરતા સહમત થઇ શક્યાં. આ શાનદાર શિકારી પ્રત્યે માનવીય આકર્ષણની આવી ઉત્કટતા હતી,જે એકમાત્ર દરિયાઇ રીંછ છે."<ref>[[સ્ટર્લીંગ,ઇયાન]] ''પ્રસ્તાવના'' માં {{cite book |title=The World of the Polar Bear|last=Rosing |first=Norbert |year=1996 |publisher=Firefly Books Ltd. |location= Willowdale, ON |isbn=1-55209-068-X}}</ref> <ref>[http://pbsg.npolar.no/ConvAgree/agreement.htm આંતરરાષ્ટ્રીય ધ્રુવીય રીંછ સંરક્ષણ કરાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030409113042/http://pbsg.npolar.no/ConvAgree/agreement.htm |date=2003-04-09 }}, 15 નવેમ્બર 1973, ઓસ્લો</ref>જોકે આ કરાર પોતે પ્રવર્તનીય નથી,સભ્ય દેશો આર્થિક અને મનોરંજક શિકાર પર પ્રતિબંધ મૂકવા,હવાઇજહજ અને આઇસબ્રેકર વડે શિકાર અને સંશોધનોને આગળ વધારવા સહમત થઇ ગયાં. આ કરાર "પારંપરિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરતા સ્થાનિક લોકો,"ને શિકાર કરવા દે છે,છતાં સભ્ય દેશોએ એની વ્યાખ્યા ઉદારતાથી કરી છે. [[નોર્વે]] અ પાંચમાંનો એકમાત્ર દેશ છે જેમાં ધ્રુવીય રીંછનાં બધા જ પ્રકારના શિકાર પ્રતિબંધિત છે. દેશો વચ્ચે ધ્રુવીય રીંછની સહિયારી ઉપ-વસ્તીના સહ-વ્યવસ્થાપન માટે કરાર કરવામાં આવ્યા. ઘણા વર્ષોની વાટાઘાટ પછી,ઓક્ટોબર 2000માં [[રશિયા]]અને [[યુ.એસે.]] અલાસ્કા અને [[ચુકોટકા]]માં સંયુકત રીતે સ્વદેશી નિર્વાહ શિકારનો હિસ્સો નક્કી કરવા કરાર કર્યો છે.<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=980DE3DD1F3FF934A25753C1A9669C8B63|title=U.S. and Russia Sign Pact To Protect the Polar Bear |work=New York Times|access-date=12 April 2008|date=17 October 2000}}</ref> કરારને ઓક્ટોબર 2007માં મંજૂર કરાયો.<ref>{{cite news|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/10/071014202952.htm|title=US-Russia Polar Bear Treaty Ratified|date=18 October 2007|work=ScienceDaily|access-date=12 April 2008}}</ref> ==== રશિયા ==== [[સોવિયેત સંઘે]] 1956માં ધ્રુવીય રીંછના બધા જ શિકાર પર પ્રતિબંધ મોક્યો, છતા ચોરી છુપે શિકાર ચાલુ રહ્યા અને તેને ધ્રુવીય રીંછની વસ્તી માટે ગંભીર ખતરો મનાય છે.<ref name="PBSG14"/> હાલના વર્ષોમાં, દરિયાઈ હિમ સંકોડાઈ જતા ધ્રુવીય રીંછ ચુકોટકામાં તટવર્તી ગામોમાં આવવા લાગ્યા છે, જેનાથી મનુષ્યો પર ખતરો વધ્યો છે અને સાથે એ ચિંતા પણ વધી છે કે ગેરકાયદેસર શિકારમાં વધારો થઇ શકે છે.<ref name="myers"/> 2007માં,રશિયન સરકારે ફક્ત ચુકોટકાના વતનીઓ મટે નિર્વાહ શિકાર કાયદેસર બનાવ્યો છે,બચ્ચાઓનો ગેરકાનૂની શિકાર રોકવાના એક ઉપાય તરીકે રશિયાના મુખ્ય સંશોધકોએ અને [[વર્લ્ડ વાઈડ ફંડ ફોર નેચરે]] આ પગલાનું સમર્થન કર્યું.<ref name="myers">{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2007/04/16/world/europe/16polar.html?_r=1&oref=slogin |title=Russia Tries to Save Polar Bears With Legal Hunt |author=Steven Lee Myers|work=New York Times|access-date=12 April 2008|date=16 April 2007}}</ref> ==== ગ્રીનલેન્ડ ==== ગ્રીનલેન્ડમાં,આ પ્રજાતિ માટેના નિયંત્રણો સૌપ્રથમ 1994માં શરૂ કરાયા,અને એક વહીવટી આદેશ દ્વારા વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યાં.<ref name="PBSG14"/> 2005 સુધી,ગ્રીનલેન્ડે સ્થાનિક લોકો માટે કોઇ જ મર્યાદા મૂકી નહોતી. 2006મા તેણે 150ની એક મર્યાદા નક્કી કરી. પહેલી વાર તેણે મનોરંજન શિકાર માટેની મંજૂરી આપી.<ref>{{Cite web |url=http://www.hsus.org/marine_mammals/marine_mammals_news/Hitting_polar_bears_when_they_are_down.html |title=સંયુક્ત રાજ્યોનો માનવતા સમાજ "હિટીંગ પોલર બેર્સ વ્હેન ધે આર ડાઉન" |access-date=2010-07-15 |archive-date=2009-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215111747/http://www.hsus.org/marine_mammals/marine_mammals_news/Hitting_polar_bears_when_they_are_down.html |url-status=dead }}</ref> અન્ય વ્યવસ્થાઓમાં,માતાઓ અને બચ્ચાઓનું વર્ષ પર્યંત સંરક્ષણ,પ્રયુક્ત હથીયારો પર પ્રતિબંધ અને શિકારની સૂચી બનાવવા વિવિધ વહીવટી જરૂરિયાતોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="PBSG14"/> ==== કેનેડા અને સંયુક્ત રાજ્યો ==== [[ચિત્ર:Dogsledquebec.jpg|thumb|left|કેનેડામાં ધ્રુવીય રીંછના મનોરંજક શિકાર માટે ડોગસ્લેજ્સનો ઉપયોગ થાય છે.મોટર વાહનોનો ઉપયોગ પ્રતિબંધિત છે.]] [[કેનેડા]]માં લગભગ 500 રીંછની માનવ દ્વારા હત્યા થઇ જાય છે,<ref name="cdnmgt">{{cite conference | first = N. J. | last = Lunn | coauthors = et al. | year = 2005 | month = June | title = Polar Bear Management in Canada 2001-2004 | conference = Polar Bears | conferenceurl = http://pbsg.npolar.no/ | booktitle = Proceedings of the 14th Working Meeting of the IUCN/SSC Polar Bear Specialist Group | editor = Compiled and edited by Jon Aars | others = Nicholas J. Lunn and Andrew E. Derocher | volume = 32 | publisher = [[IUCN]] | location = Gland, Switzerland | pages = 101–116 | url = http://pbsg.npolar.no/docs/PBSG14proc.pdf | format = PDF | access-date = 15 September 2007 | id = ISBN 2-8317-0959-8 | archive-date = 9 એપ્રિલ 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080409082137/http://pbsg.npolar.no/docs/PBSG14proc.pdf | url-status = dead }}</ref>એવો દર જેને વૈજ્ઞાનિકોએ અમુક ક્ષેત્રો માટે અસુરક્ષિત માન્યો છે,ખાસ કરીને [[બફીન ખાડી]].<ref name="PBI"/> 1970થી કેનેડા[[એ સ્થાનિક ભોમિયા અને શ્વાન સ્લેજ ટુકડી સાથે ખેલાડી શિકારીઓને અનુમતિ આપી હતી]] ,<ref>{{Cite news | last1=Freeman | first1=M.M.R. | last2=Wenzel | first2=G.W. | date=March 2006 | title=The nature and significance of polar bear conservation hunting in the Canadian Arctic | periodical=Arctic | volume=59 | issue=1 | pages=21–30 | url= | issn=0004-0843 | access-date= }}</ref> પણ આ અભ્યાસ [[1980ના દસકા]] સુધી સામાન્ય નહોતો.<ref name="wenzel2005"/> ખેલાડી શિકારીઓનું માર્ગદર્શન,દેશી સમુદાયો માટે,જેની આર્થિક તકો ઓછી છે તેમને સાર્થક રોજગારી અને આવકનો મહત્વનો સ્રોત પૂરો પડે છે.<ref name="campbell"/> શિકારની રમતો સીડીએન ઉત્તરી સમુદાયોમાં $ 20,000થી $ 35,000 લઇ આવી શકે છે,જે હાલમાં મોટે ભાગે અમેરિકન શિકારીઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite news | title = Nunavut hunters can kill more polar bears this year | publisher = CBC News | date = 10 January 2005 | url = http://www.cbc.ca/canada/story/2005/01/10/polar-bear-hunt050110.html | access-date = 15 September 2007 | archive-url = https://archive.today/20120604164331/http://www.cbc.ca/news/canada/story/2005/01/10/polar-bear-hunt050110.html | archive-date = 4 જૂન 2012 | url-status = live }}</ref> 15 મેં 2008ના રોજ,યુ.એસે.[[નાશપ્રાય પ્રજાતિ ધારા]]હેઠળ ધ્રુવીય રીંછને લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિની યાદીમાં મૂક્યું અને બધા ધ્રુવીય રીંછ પારિતોષિકોની ayayt પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. દરિયાઇ સસ્તન ધારા હેઠળ,ધ્રુવીય રીંછમાંથી બનેલ ઉત્પાદનોની આયાતની 1972થી 1994 સુધી મનાઈ કરવામાં આવી,અને 1994થી 2008 સુધી પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. આ પ્રતિબંધ હેઠળ,કેનેડામાં શિકાર અભિયાનોમાં પ્રાપ્ત શિકાર રમતોનાં પારિતોષિકોને આયાત કરવા માટે [[સંયુક્ત રાજ્યો મત્સ્ય અને વન્યજીવન સેવા]]પાસેથી પરવાનગી આવશ્યક હતી. આ પરવાનગી પ્રક્રિયામાં એ જરૂરી હતું કે રીંછને ધ્વનિ વ્યવસ્થાપન નિયમો પર આધારિત ક્ષેત્રમાંથી લેવાયું હોય.<ref>{{cite web |url=http://www.polarbearsinternational.org/bear-facts/hunting/ |title=Bear Facts: Harvesting/Hunting |publisher=Polar Bears International |access-date=14 March 2008 |archive-date=27 માર્ચ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080327111143/http://www.polarbearsinternational.org/bear-facts/hunting/ |url-status=dead }}</ref> 1994 પછી,800થી વધુ શિકાર-રમતવાળા ધ્રુવીય રીંછ પારિતોષિકોને અમેરિકામાં આયાત કરાયા.<ref>{{Cite web |url=https://community.hsus.org/campaign/FED_2007_polar_bear_trophy |title=The Humane Society of the United States "Suપીપીort the ધ્રુવીય રીંછ Protection Act" |access-date=2010-07-15 |archive-date=2008-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081129082945/https://community.hsus.org/campaign/FED_2007_polar_bear_trophy |url-status=dead }}</ref> સમસ્યા એ છે કે [[કેનેડા]]માં ધ્રુવીય રીંછના શિકારની મર્યાદાનું વ્યવસ્થાપન,શિકાર રમતો હતોત્સાહિત થાય એ રીતે કરાય છે,જે ટૂંકા ગાળામાં માર્યા ગયેલ રીંછોની સંખ્યામાં વધારો કરશે.<ref name="campbell"/> કેનેડા,દર વર્ષે રમત અને નિર્વાહ શિકાર માટે પરવાનગીની એક નિશ્ચિત સંખ્યા ફાળવે છે,અને એમાંથી જેનો ઉપયોગ શિકાર-રમતો માટે ન કરાયો હોય એને પુન: સ્થાનિક લોકોને નિર્વાહ શિકાર કરવા માટે ફાળવવામાં આવે છે. જ્યાં વતની સમુદાયો તેમને દર વર્ષે પરવાનગી હોય એટલા બધા જ ધ્રુવીય રીંછને મારી નાખે છે,અને ધ્રુવીય રીંછને મારવાની પરવાનગી ધરાવતા શિકારી ખેલાડીઓમાંથી લગભગ અડધા જ એક ધ્રુવીય રીંછને મારે છે. જો શિકારી ખેલાડી ધ્રુવીય રીંછ પોતાની પરવાનગી પૂરી થાય એ પહેલા ધ્રુવીય રીંછને ન મારે તો ,પરવાનગી અન્ય શિકારીના નામે થઈ ન શકે.<ref name="campbell"/> કેનેડિયન શિકારોમાંના 80% [[નુનાવત]] વિસ્તારમાં થાય છે.<ref name="cdnmgt"/> 2005માં,નુનાવત સરકારે વૈજ્ઞાનિક સમૂહના વિરોધ છતા રીછની મર્યાદા 400થી વધારીને 518<ref>{{Cite web |url=http://www.cbc.ca/canada/story/2005/01/10/polar-bear-hunt050110.html |title=સીબીસી ન્યૂઝ,10 January 2005, "નુનાવત શિકારીઓ આ વર્ષે વશું ધ્રુવીય રીંછોને મારી શકશે" |access-date=4 જૂન 2012 |archive-date=15 જાન્યુઆરી 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115095644/http://www.cbc.ca/canada/story/2005/01/10/polar-bear-hunt050110.html |url-status=dead }}</ref> કરી.<ref>{{Cite web |url=http://www.cbc.ca/health/story/2005/07/04/polar-bears050704.html |title=સીબીસી ન્યૂઝ, 4 July 2005, "ધ્રુવીય રીંછના શિકાર મર્યાદા પર પુન:વિચર કરો,વૈજ્ઞાનિકો નુનાવત શિકારીઓને કહે" |access-date=12 મે 2011 |archive-date=12 મે 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512212326/http://www.cbc.ca/health/story/2005/07/04/polar-bears050704.html |url-status=live }}</ref> બે ક્ષેત્રોમાં,જ્યાં રીંછોના વધુ દેખાવને લીધે શિકાર સ્તરમાં વધારો કરાયો છે ત્યાં વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોએ વસ્તી ઘટતી હોવાનું દર્શાવ્યું છે.<ref name="sd2007"/> જયારે આ મર્યાદાનો મોટો ભાગનો શિકાર સ્થાનિક ઇનુઈટ લોકો દ્વારા કરવામાં આવે છે.એમાંથી એક મોટો ભાગ મનોરંજન શિકારીઓને વેચી નખાય છે. (1970ના દશકમાં 0.8%,1980ના દશકમાં 7.1%,અને 1990ના દશકમાં 14.6%)<ref name="wenzel2005">{{Cite web | last1=Wenzel | first1=George W. | date=September 2004 | contribution=Polar Bear as a Resource: An Overview | title=3rd NRF Open Meeting | place=Yellowknife | url=http://www.nrf.is/Open%20Meetings/Yellowknife_2004/Wenzel.pdf | format=PDF | access-date=3 December 2007 | archive-date=19 જૂન 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120619055730/http://www.nrf.is/Open%20Meetings/Yellowknife_2004/Wenzel.pdf | url-status=dead }}</ref> નુનાવતના ધ્રુવીય રીંછ જીવવિજ્ઞાની,મિશેલ ટેયલર,જે અગાઉ એ વિસ્તારમાં ધ્રુવીય રીંછના સંરક્ષણ માટે જવાબદાર હતા,ભારપૂર્વક કહે છે કે,રીંછની સંખ્યાને હાલની શિકાર મર્યાદા હેઠળ સુરક્ષિત રખાઈ રહી છે.<ref name="Taylor"/> [[ઉત્તરપશ્ચિમ પ્રદેશો]]ની સરકાર [[ઈનુવીઆલુઈટ]]માં પોતાની ખુદની 72-103ની મર્યાદા નક્કી કરે છે જેમાંથી અમુક શિકાર-ખેલાડીઓ માટે અલગ રાખવામાં આવે છે. 2010માં ,2005 થી વધારો આંશિક રીતે ઉલટો હતો. નુનાવતના સરકારી અધિકારીઓએ ઘોષિત કર્યું કે બેફીન ખાડી ક્ષેત્ર માટે ધ્રુવીય રીંછ મર્યાદા વર્ષ 2013 સુધીમાં 105થી ધીમે ધીમે 65 કરવામાં આવશે.<ref name="nunatsiaq">{{Cite web | last1=George | first1=Jane | date=April 2010 | title=Nunavut hunters still enraged over bear quotas | place=Iqaluit | url=http://www.nunatsiaqonline.ca/stories/article/8976_nunavut_hunters_still_enraged_over_bear_quotas/ | access-date=4 April 2010 | archive-date=11 એપ્રિલ 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100411011134/http://www.nunatsiaqonline.ca/stories/article/8976_nunavut_hunters_still_enraged_over_bear_quotas/ | url-status=dead }}</ref> [[પર્યાવરણ કેનેડા]]એ પણ જાન્યુઆરી 1, 2010થી કેનેડામાંથી ફર,નહોર,કંકાલ અને બફીન ખાડીમાં શિકાર કરાયેલ ધ્રુવીય રીંછમાંથી બનેલ અન્ય ઉત્પાદનોની નિકાસ પ્રતિબંધિત કરી.<ref name="nunatsiaq"/> == સંરક્ષણ સ્થિતિ,પ્રયત્નો અને વિવાદો == [[ચિત્ર:Polar Bear Habitat.png|thumb|right|250px|યુ.એસ. જૈવિક મોજણીનો આ નક્શો 2001–2010 થી 2041–2050 સુધીમાં ધ્રુવીય રીંછના આવાસોમાં અનુમાનિત પરિવર્તનો દર્શાવે છે. લાલ ક્ષેત્રો ધ્રુવીય રીંછ આવાસમાં દેખીતો ઘટાડો દર્શાવે છે ;વાદળી ક્ષેત્રો વધારો દર્શાવે છે .]] 2008માં,વર્લ્ડ કન્ઝર્વેશન યુનિયન (આઈ.યુ.સી.એન.)ના અહેવાલ અનુસાર ધ્રુવીય રીંછની વૈશ્વિક વસ્તી 20,000થી 25,000,અને ઘટી રહી છે.<ref name="iucn31"/> 2006માં, આઈ.યુ.સી.એને.ધ્રુવીય રીંછને પ્રજાતિ of [[ન્યૂનતમ ચિંતા]]ની પ્રજાતિમાંથી [[નાજુક પ્રજાતિ]]માં પદુન્નત કર્યું.<ref>{{cite web | title = Release of the 2006 IUCN Red List of Threatened Species reveals ongoing decline of the status of plants and animals | url = http://www.iucn.org/en/news/archive/2006/05/02_pr_red_list_en.htm | work = World Conservation Union | access-date = 1 February 2006 | archive-date = 12 મે 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060512071333/http://www.iucn.org/en/news/archive/2006/05/02_pr_red_list_en.htm | url-status = dead }}</ref> તેને દર્શાવ્યું કે "ત્રણ પેઢીમાં(45 વર્ષ) વસ્તીમાં 30% ઘટવાની આશંકા",મુખ્યત્વે [[વૈશ્વિક ઉષ્ણતા]]ને લીધે.<ref name="iucn"/> ધ્રુવીય રીંછ માટેના અન્ય જોખમોમાં ઝેરી પ્રદૂષકો સ્વરૂપે પ્રદૂષણ,વહાણો સાથે ભેટો,મનોરંજક ધ્રુવીય રીંછ દર્શનથી તનાવ,અને તેલ અને ગેસની શોધ અને વિકાસ.<ref name="iucn"/> The આઈ.યુ.સી.એ.ને. કાનૂની અને ગેરકાનૂની શિકાર દ્વારા "[[અતિ શિકાર]]નું શક્ય જોખમ" પણ દર્શાવ્યું.<ref name="iucn"/> [[વિશ્વ વન્યજીવન ભંડોળ]] અનુસાર, ધ્રુવીય રીંછનાં દર્શક આર્ક્ટિક જૈવપ્રણાલીના આરોગ્યના દર્શક તરીકે અગત્યનું છે. સમગ્ર આર્ક્ટિકમાં શું થઇ રહ્યું છે તે સમજવા ધ્રુવીય રીંછનું અવલોકન કરાય છે,ખતરામાં હોઈ ધ્રુવીય રીંછ હંમેશા આર્ક્ટિક દરિયાઇ જૈવપ્રણાલીમાં કંઇક ખોટુ હોવાનો સંકેત આપે છે.<ref>ડબલ્યૂડબલ્યૂએફ: ધ્રુવીય રીંછ સંરક્ષણનો એક નેતા. 29 જૂન 2009,ડબલ્યૂડબલ્યૂએફ દ્વારા જારી- ધ્રુવીય રીંછ વેબસાઇટ: http://www.worldwildlife.org/પ્રજાતિ/finder/polarbear/polarbear.html#</ref> === વૈશ્વિક ઉષ્ણતા === આઈયુસીએન,[[આર્ક્ટિક આબોહવા પ્રભાવ આકલન]], [[સંયુક્ત રાજ્ય ભૂસ્તરીય સર્વેક્ષણ]] અને ઘણા અગ્રણી ધ્રુવીય રીંછ જીવવૈજ્ઞાનિકોએ હાલની ગરમીને જોતા, પ્રજાતિઓના અસ્તિત્વ જોખમમાં હોવા સહિત વૈશ્વિક ઉષ્ણતાની અસરો અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.<ref name="derocher2004">{{Cite news | last1=Derocher | first1=Andrew E. | last2=Lunn | first2=Nicholas J. | last3=Stirling | first3=Ian | author3-link=Ian Stirling | date=April 2004 | title=Polar Bears in a Warming Climate | periodical=Integrative and Comparative Biology | volume=44 | issue=2 | pages=163–176 |url= http://icb.oxfordjournals.org/cgi/content/full/44/2/163 | access-date=12 October 2007 | doi=10.1093/icb/44.2.163 | journal=Integrative and Comparative Biology}}</ref><ref name="stirling2006">{{cite journal | last = Stirling | first = Ian | authorlink = Ian Stirling | coauthors = and Claire L. Parkinson | year = 2006 | month = September | title = Possible Effects of Climate Warming on Selected Populations of Polar Bears (Ursus maritimus) in the Canadian Arctic | journal = Arctic | volume = 59 | issue = 3 | pages = 261–275 | issn = 0004-0843 | url = http://neptune.gsfc.nasa.gov/publications/pdf/pubs2006/Stirling%20-%20Possible%20Effects%20of%20Climate%20Warming.pdf | format = PDF | access-date = 15 September 2007 | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = | archive-date = 25 સપ્ટેમ્બર 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070925185910/http://neptune.gsfc.nasa.gov/publications/pdf/pubs2006/Stirling%20-%20Possible%20Effects%20of%20Climate%20Warming.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="stirling2004">{{cite journal | last = Stirling | first = Ian | authorlink = Ian Stirling | coauthors = N.J. Lunn, John Iacozza, Campbell Elliott and Martyn Obbard | year = 2004 | month = March | title = Polar Bear Distribution and Abundance on the Southwestern Hudson Bay Coast During Open Water Season, in Relation to Population Trends and Annual Ice Patterns | journal = Arctic | volume = 57 | issue = 1 | pages = 15–26 | issn = 0004-0843 | url = http://umanitoba.ca/ceos/files/publications_pdf/058.pdf | format = PDF | access-date = 15 September 2007 | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = | archive-date = 25 સપ્ટેમ્બર 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070925185910/http://umanitoba.ca/ceos/files/publications_pdf/058.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="Barber2004">{{cite journal | last = Barber | first = D.G. | coauthors = J. Iacozza | year = 2004 | month = March | title = Historical analysis of sea ice conditions in M'Clintock Channel and the Gulf of Boothia, Nunavut: implications for ringed seal and polar bear habitat. | journal = Arctic | volume = 57 | issue = 1 | pages = 1–14 | issn = 0004-0843 | url = http://goliath.ecnext.com/coms2/gi_0199-263435/Historical-analysis-of-sea-ice.html | format = PDF | access-date = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }}</ref><ref name="Appenzeller">ટી. એપ્પેનઝેલર અને ડી.આર. ડીમિક,"ધ હીટ ઇઝ ઓન," ''[[નેશનલ જિઓગ્રાફિક]]'' 206 (2004): 2-75. મા રજૂ {{cite book | last = Flannery | first = Tim | authorlink = Tim Flannery | title = The Weather Makers | publisher = [[HarperCollins]] |year=2005 | location = Toronto, Ontario | isbn = 0-00-200751-7 | pages=101–103 }}</ref><ref name="acia">{{Cite book | author=[[Arctic Climate Impact Assessment]] | year=2004 | title=Impact of a Warming Arctic: Arctic Impact Climate Assessment | place=Cambridge | publisher=Cambridge University Press | isbn =0 521 61778 2 | oclc =56942125 | url=http://amap.no/workdocs/index.cfm?dirsub=%2FACIA%2Foverview}}. સુસંગત પત્રક છે [http://amap.no/workdocs/index.cfm?action=getfile&amp;dirsub=%2FACIA%2Foverview&amp;filename=Finding4.pdf&amp;CFID=1282&amp;CFTOKEN=1454CA86-1283-9480-2B88165DE19F817F&amp;sort=default કી ફાઇન્ડીંગ 4]</ref> વૈશ્વિક ઉષ્ણતાથી સૌથી મોટો ખતરો છે [[આવાસ ગુમાવવા]]ને લીધે થતા કુપોષણ કે ભૂખમરો. ધ્રુવીય રીંછ દરિયાઈ બરફના માધ્યમથી સીલનો શિકાર કરે છે. વધતા તાપમાનને લીધે દરિયાઈ બરફ વર્ષમાં વહેલો પીગળી જાય છે,જેનાથી રીંછને ઉનાળાના અંત અને પાનખર ઋતુની શરૂઆતમાં ઓછા આહારના ગાળામાં ટકી રહેવા તે પુરતો ચરબી સંચય કરે તે પહેલા કિનારા તરફ ચાલ્યું જવું પડે છે.<ref name="stirling1999">{{Cite news | last1=Stirling | first1=Ian | last2=Lunn | first2=N. J. | last3=Iacozza | first3=J. | author1-link=Ian Stirling | date=September 1999 | title=Long-term Trends in the Population Ecology of Polar Bears in Western Hudson Bay in Relation to Climatic Change | periodical=Arctic | volume=52 | issue=3 | pages=294–306 | issn=0004-0843 | url=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic52-3-294.pdf | format=PDF | access-date=11 November 2007 | archive-date=28 સપ્ટેમ્બર 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190928135003/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic52-3-294.pdf | url-status=dead }}</ref> હિમખંડો ઓછા થઇ જતા રીંછોને ઘણું લાંબુ તરવું પડે છે,જે તેમના ઉર્જા સંગ્રહને ક્ષીણ કરે છે અને ક્યારેક ડૂબી પણ જાય છે.<ref name="monnett2006"/> પાતળો દરિયાઈ બરફ વધુ આસાનીથી ખંડિત થઇ જાય છે,જે ધ્રુવીય રીંછ માટે સીલ પ્રાપ્ત કરવી વધુ મુશ્કેલ બનાવે છે.<ref name="amstrup2007"/> અપુરતું પોષણ,પુખ્ત માદાઓમાં નિમ્ન પ્રજનન દરનું અને બચ્ચા અને કિશોર રીંછોમાં જીવિત રહેવાના નિમ્ન દરનું કારણ બને છે,એ સિવાય બધી વયના રીંછોમાં દુર્બળ દેહ જોવ મળે છે.<ref name="derocher2004"/> પોષણસંબંધી તણાવ સિવાય,ઉષ્ણ આબોહવા ધ્રુવીય રીંછનાં જીવનના વિવિધ પાસાઓને પ્રભાવિત કરે છે: દરિયાઇ બરફમા પરિવર્તન,યોગ્ય પ્રસૂતિ ગુફા બનવવાની ગર્ભસ્થ માદાની ક્ષમતાને પ્રભાવિત કરે છે. હિમખંડ અને તટ વચ્ચે જેમ જેમ અંતર વધે છે.તેમ માદાને જમીન ઉપયુક્ત ગુફા ક્ષેત્ર સુધી પહોંચવા વધુ દૂર સુધી તરવુ પડે છે.<ref name="derocher2004"/> પર્માંફ્રોસ્ટનુ પીગળવું એ રીંછોને પ્રભાવિત કરશે કે જે પરંપરાગત રીતે ભૂગર્ભીય ગુફા ખોદે છે,અને ગરમ શિયાળાને લીધે ગુફાની છત તૂટી શકે છે અથવા એની ઉષ્મારોધકતા ઓછી થઇ જશે.<ref name="derocher2004"/> હાલમાં બહુવર્ષીય હિમ પર ગુફા બનાવતા ધ્રુવીય રીંછ માટે,હિમ ગતિશીલતાને લીધે શક્ય છે કે માતા અને નાના બચ્ચાઓને વસંતમાં સીલના શિકાર માટેના ક્ષેત્રોએ પાછું ફરવા વધુ અંતર કાપવું પડે.<ref name="derocher2004"/> ગરમ આબોહવામાં રોગકારક સૂક્ષ્મ જીવો અને પરોપજીવીઓ સરળતાથી વૃદ્ધિ પામશે.<ref name="amstrup2007"/> ધ્રુવીય રીંછ અને મનુષ્ય વચ્ચેની સમસ્યાજનક આંતરક્રિયાઓ,જેમકે રીંછનું કચરામાં ખોરાક શોધવું,ઐતિકાસિક રીતે હિમખંડ ખંડન જલ્દી થયુ અને સ્થાનિક ધ્રુવીય રીંછ પ્રમાણમાં પાતળા જણાયા એ વર્ષોમાં વધુ જવા મળી.<ref name="stirling2006"/> જેમ જેમ દરિયાઈ બરફ સંકોચાતો જશે અને ભૂખ્યા રીંછ ભૂમિ પર આહાર શોધવાની કોશિશ કરશે તેમ તેમ માનવ-રીંછ વચ્ચે વધતી આંતરક્રિયાઓ,હજી વધવાની આશંકા છે,જેમાં માનવો પર ઘાતક હુમલાનો સમાવેશ થઇ જાય છે.<ref name="stirling2006"/><ref>[321] ^ મિશેલ ટેયલર,નુનાવત સરકારના પૂર્વ ધ્રુવીય રીંછ સંશોધકનુ,માનવું છે કે આર્ક્ટિક ઉષ્ણતા કુદરતી ઘટના છે,જે ધ્રુવીય રીંછ માટે ચીરકાલીન ખતરો નથી. તેમની નિવૃત્તિ બાદ,તેને ફરી આંતરરાષ્ટ્રીય ધ્રુવીય રીંછ વિશેષજ્ઞ સમૂહમાં નિયુક્ત ન કરાયા(પીબીએસજી),જેને લીધે એવી અટકળો થઇ કે વૈશ્વિક ઉષ્ણતા પર તેમના વિચારને લીધે સમૂહમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા. પીબીએસજી ચેઈર અનુસાર, પીબીએસજીમાં એવા વૈજ્ઞાનિકોની નિમણૂંક થાય છે જેઓ હાલ ધ્રુવીય રીંછ સંશોધનમ કાર્યશીલ હોય,અને એક નિવૃત્ત સંશોધક હોઈ ટેયલર યોગ્ય નથી. (સંદર્ભો: {{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/comment/columnists/christopherbooker/5664069/Polar-bear-expert-barred-by-global-warmists.html|title=Polar bear expert barred by global warmists|last=Booker|first=Christopher|date=27 June 2009|work=[[The Daily Telegraph]]|access-date=12 August 2009}}</ref> ==== વૈશ્વિક ઉષ્ણતાને લગતા અવલોકનો ==== વૈશ્વિક ઉષ્ણતાની અસરો,ધ્રુવીય રીંછની દક્ષિણ સીમાએ સૌથી વધુ છે,અને આ ખરેખર એ જ ક્ષેત્ર છે જ્યાં સ્થાનિક વસ્તીમાં સારો એવો ઘટાડો જોવા મળ્યો.<ref name="acia"/> સીમાના એક દક્ષિણ ભાગે પશ્ચિમ હડસન ખાડીની ઉપ-વસ્તી,ધ્રુવીય રીંછની એવી ઉપ-વસ્તી છે કે જેનું નિરીક્ષણ સૌથી સારી રીતે કરાયું છે. આ ઉપ-વસ્તી,વસંતના અંતે પ્રચુર માત્રામાં ગોળાકાર સીલ ખાય છે,જ્યારે નવા-નવા સ્તનપાનથી દૂર કરેલ અને સરળતાથી શિકાર બની શકે એવા સીલના બચ્ચા પુષ્કળ હોય છે.<ref name="sd2007"/> વસંતના અંતે જયારે બરફ પીગળીને તૂટવા લાગે ત્યારે ધ્રુવીય રીંછ માટે શિકારની મોસમ પૂરી થાય છે,અને તેઓ સમુદ્ર પાછો જામે ત્યાં સુધી નિરાહારી કે અલ્પાહારી રહે છે.<ref name="sd2007"/> હવાના ગરમ તાપમાનને લીધે, પશ્ચિમ હડસનની ખાડીમાં હિમખંડ ખંડન પહેલાની સરખામણીએ ત્રણ સપ્તાહ વહેલું થાય છે,જે ધ્રુવીય રીંછનાં બચ્ચાની પોષણ અવધી ઓછી કરી રહ્યું છે.<ref name="sd2007"/> આ ગાળામાં ધ્રુવીય રીંછના શરીરની હાલત બગડી છે; એક માદા ધ્રુવીય રીંછ(સંભવત: ગર્ભસ્થ)નું સરેરાશ વજન 1980માં લગભગ {{convert|290|kg|abbr=on}} અને 2004માં{{convert|230|kg|abbr=on}}હતું.<ref name="sd2007"/> 1987 અને 2004ની વચ્ચે, પશ્ચિમ હડસનની ખાડીની વસ્તી 22% ઘટી.<ref name="regehr2007">{{Cite news | last1=Regehr | first1=E. V. | last2=Lunn | first2=N. J. | last3=Amstrup | first3=N. C. | last4=Stirling | first4=I. | date=November 2007 | title=Effects of earlier sea ice breakup on survival and population size of polar bears in western Hudson Bay | periodical=Journal of Wildlife Management | publication-place=Bethesda | publisher=The Wildlife Society | volume=71 | issue=8 | pages=2673–2683 | doi=10.2193/2006-180 | journal=Journal of Wildlife Management}}</ref> [[ચિત્ર:Ursus maritimus Polar bear with cub 2.jpg|thumb|left|માતાઓ અને બચ્ચાઓને ઉચ્ચ પોષણની આવશ્યકતા હોય છે,જે સીલના શિકારની ઋતુ બહુ ટૂંકી હોય તો પૂરી નથી થતી.]] અલાસ્કામાં,[[દરિયાઈ બરફ સંકોચન]]ને લીધે બચ્ચાઓનો મૃત્યુ દર ઊંચો થઇ ગયો છે,અને તે સાથે ગર્ભસ્થ માદાઓની ગુફાઓના સ્થાનમાં પણ પરિવર્તન આવ્યું છે.<ref name="regehr2006">{{Cite book | last = Regehr | first = Eric V. | last2=Amstrup | first2=Steven C. | last3=Stirling | first3=Ian | author3-link=Ian Stirling | year = 2006 | title = Polar Bear Population Status in the Southern Beaufort Sea | publication-place =Reston, Virginia | place =Anchorage, Alaska | publisher = U.S. Geological Survey | id = Open-File Report 2006-1337 | url = http://pubs.usgs.gov/of/2006/1337/pdf/ofr20061337.pdf |format=PDF| access-date =15 September 2007}}</ref><ref>દરિયાઈ બરફ પર પ્રસૂતિ ગુફાનું પ્રમાણ 1985–1994 વર્ષોમાં 62%માંથી,37% 1998–2004 નાં વર્ષોમાં 37% થઇ ગયું. અલાસ્કન વસ્તી,હવે એ રીતે વિશ્વ વસ્તી જેવી વધુ દેખાય છે,કેમકે ભૂમિ પર ગુફા કરવાની તેની શક્યતા વધુ છે.{{Cite news | last1=Fischbach | first1=A. S. | last2=Amstrup | first2=S. C. | last3=Douglas | first3=D. C. | date=October 2007 | title=Landward and eastward shift of Alaskan polar bear denning associated with recent sea ice changes | periodical=Polar Biology | publication-place=Berlin | publisher=Springer | volume=30 | issue=11 | pages=1395–1405 | doi=10.1007/s00300-007-0300-4 | journal=Polar Biology}}</ref> હાલમાં જ,આર્ક્ટિકમા ધ્રુવીય રીંછોને શિકાર શોધવા માટે સામાન્ય કરતા ઘણું વધુ તરવું પડ્યું છે,જેના પરિણામે અસમાન્ય રીતે વિશાલ હિમખંડના પ્રત્યાગમનમાં રીંછ ડૂબવાના ચાર કિસ્સા નોંધાયા.<ref name="monnett2006">{{Cite news | last1=Monnett | first1=Charles | last2=Gleason | first2=Jeffrey S. | date=July 2006 | title=Observations of mortality associated with extended open-water swimming by polar bears in the Alaskan Beaufort Sea | periodical=Polar Biology | publication-place=Berlin | publisher=Springer | volume=29 | issue=8 | pages=681–687 | doi=10.1007/s00300-005-0105-2 | journal=Polar Biology}}</ref> === પ્રદૂષણ === ધ્રુવીય રીંછ [[સતત કાર્બનિક પ્રદૂષક]]ના ઉચ્ચ સ્તરનો [[સંગ્રહ]] કરે છે જેમકે [[પોલિક્લોરિનેટેડ બાઇફિનાઇલ]] (પીસીબીઝ) અને ક્લોરીનેટેડ [[જંતુનાશકો]]. આહાર શૃંખલામાં સૌથી ઉપર હોવાને લીધે,જેમાં એમનો આહાર હેલોકાર્બન સંકેદ્રણવાળી ચરબી છે,તેમના શરીર આર્ક્ટિક સસ્તનોમાં સૌથી વધુ દૂષિત હોય છે.<ref name="ec_bulletin">{{cite web|url=http://www.ec.gc.ca/Science/sandemay00/article4_e.html|title= Polar Bears at the Top of POPs|date=May/June 2000|work=The Science and the Environment Bulletin|publisher=[[Environment Canada]]|access-date=20 October 2008}}</ref> હેલોકાર્બન્સ,અન્ય પ્રાણીઓ માટે ઝેરી હોય છે કેમકે તેઓ અંત:સ્રાવ રસાયણ અને [[જૈવચિહ્ન]]ની નકલ કરે છે,જેમકે [[ઇમ્યુનોગ્લોબિન જી]] અને રેટિનોલ ધ્રુવીય રીંછ પર સમાન અસર દર્શાવે છે. પીસીબીઝ પર સૌથી વધુ અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે,અને તે જન્મ ત્રુટિ અને પ્રતિકારકતંત્રની ખામી સાથે સાંકળવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite news | last1=Skaare | first1=Janneche Utne | last2=Larsen | first2=Hans Jørgen | last3=Lie | first3=Elisabeth | last4=Bernhoft | first4=Aksel | date=December 2002 | title=Ecological risk assessment of persistent organic pollutants in the arctic | periodical=Toxicology | publication-place=Shannon, Ireland | publisher=Elsevier Science | volume=181-182 | issue= | pages=193–197 | url=http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Skaare_et_al_2002.pdf | format=PDF | access-date=17 November 2007 | doi=10.1016/S0300-483X(02)00280-9 | journal=Toxicology | pmid=12505309 | last5=Derocher | first5=AE | last6=Norstrom | first6=R | last7=Ropstad | first7=E | last8=Lunn | first8=NF | last9=Wiig | first9=O | archive-date=3 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101203075622/http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Skaare_et_al_2002.pdf | url-status=dead }}</ref> આમાંથી સૌથી વધુ કુખ્યાત રસાયણો,જેમકે પીસીબીઝ અને [[ડીડીટી]]ને, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તર પર પ્રતિબંધિત કરાયા છે. ધ્રુવીય રીંછની પેશીઓમાં તેની સાંદ્રતાને લીધે પ્રતિબંધ બાદ પણ આહાર શૃંખલાનાં માધ્યમથી ફેલાઈને રસાયણો દસકાઓ સુધી વૃદ્ધિ પામ્યે રાખ્યા,જોકે આ પ્રવૃત્તિ ઓછી થતી જણાય છે,કેમકે 1989-1993માં કરાયેલ અભ્યાસ અને 1996-2000માં કરાયેલ અભ્યાસ મુજબ પીસીબીઝનું પેશીમાં સંકેન્દ્રણ ઓછું થતું ગયું.<ref>{{Cite news | last1=Verreault | first1=Jonathan | last2=Muir | first2=Derek C.G. | last3=Norstrom | first3=Ross J. | last4=Stirling | first4=Ian | date=December 2005 | title=Chlorinated hydrocarbon contaminants and metabolites in polar bears (Ursus maritimus) from Alaska, Canada, East Greenland, and Svalbard: 1996-2002 | periodical=Science of the Total Environment | publication-place=Shannon, Ireland | publisher=Elsevier | volume=351-352 | issue= | pages=369–390 | url=http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Verreault%20et%20al%20STOTEN%202005.pdf | format=PDF | doi=10.1016/j.scitotenv.2004.10.031 | access-date=17 November 2007 | journal=Science of The Total Environment | pmid=16115663 | last5=Fisk | first5=AT | last6=Gabrielsen | first6=GW | last7=Derocher | first7=AE | last8=Evans | first8=TJ | last9=Dietz | first9=R | archive-date=3 ડિસેમ્બર 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101203075444/http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Verreault%20et%20al%20STOTEN%202005.pdf | url-status=dead }}</ref> ક્યારેક ધ્રુવીય રીંછમાં અતિ [[ભારે ધાતુઓ]] પણ મળી આવી છે. === તેલ અને ગેસનો વિકાસ === ધ્રુવીય રીંછના આવાસમાં તેલ અને ગેસના વિકાસની રીંછો પર વિવિધ રીતે અસર થઈ શકે છે. આર્ક્ટિકમાં એ ક્ષેત્રમાં [[તેલ ફેલાવા]]ના સંકેન્દ્રિત હોવાની શક્યતા હોય છે જ્યાં ધ્રુવીય રીંછ અને તેના શિકારનું પણ સંકેન્દ્રણ હોય છે,જેમકે દરિયાઈ બરફના મુખ પર.<ref name="iucn"/> ધ્રુવીય રીંછ ઉષ્મારોધન માટે આંશિક રીતે પોતાના ફર પર આધારિત રહે છે,તેમના ફર પર તેલ લાગી જતા તેનું ઉષ્મારોધક મૂલ્ય ઘટી જાય છે.તેલ ફેલાઈ જતા રીંછને [[અધોષ્ણતા/0}થી મરવાનું જોખમ ઊભું થાય છે.|અધોષ્ણતા/0}થી મરવાનું જોખમ ઊભું થાય છે.<ref name="tick">{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |location= Ann Arbor |authorlink=Ian Stirling |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= What Makes a Polar Bear Tick?}}</ref>]] તેલ ફેલાવાની સ્થિતિના ભોગ બનેલ ધ્રુવીય રીંછોને તેમના ફર પરથી તેલ ચાટતા હોવાનું જોવા મળ્યું છે,જેના lidhe તેમના મૂત્રપિંડ ખરાબ થઇ જાય છે.<ref name="tick"/> ગર્ભસ્થ માદાઓ અને શિશુઓ સાથેની માદા દ્વારા વપરાયેલ પ્રસૂતિ ગુફા પણ નજીકના કોઈ તેલ શોધ અને વિકાસ કાર્યથી અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે. આ સંવેદનશીલ સ્થળોમાં ખલેલ,માતાને અકાળે તેની ગુફા છોડવા પર કે તેના આખા શાવકસમૂહનો ત્યાગ કરવા મજબૂર કરી શકે છે.<ref name="iucn"/> ==== અનુમાનો ==== યુ.એસ.ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સર્વેક્ષણ એવુ અનુમાન લગાવે છે કે વિશ્વનાં બે-તૃત્યાંશ ધ્રુવીય રીંછ 2050 સુધીમાં લુપ્ત થઇ જશે,આ અનુમાન વૈશ્વિક ઉષ્ણતાને લીધે થતાં દરિયાઈ બરફનાં સંકોચન માટેના ઉદાર અનુમાનો પર આધારિત છે.<ref name="amstrup2007">{{Cite book | last = Amstrup | first = Steven C. | last2 = Marcot | first2 = Bruce G. | last3 = Douglas | first3 = David C. | year = 2007 | title = Forecasting the Range-wide Status of Polar Bears at Selected Times in the 21st Century | publication-place = Reston, Virginia | publisher = U.S. Geological Survey | id = | url = http://www.usgs.gov/newsroom/special/polar_bears/docs/USGS_PolarBear_Amstrup_Forecast_lowres.pdf | format = PDF | access-date = 29 September 2007 | archive-date = 25 ઑક્ટોબર 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025220330/http://www.usgs.gov/newsroom/special/polar_bears/docs/USGS_PolarBear_Amstrup_Forecast_lowres.pdf | url-status = dead }}</ref> આ રીંછ યુરોપ,એશિયા,અને અલાસ્કામાંથી અદૃશ્ય થઇ હશે અને,કેનેડાના આર્ક્ટિક દ્વીપસમૂહ અને ઉત્તરી ગ્રીનલેન્ડ તટીય વિસ્તારોમાંથી ઓછા થઇ જ્શે. 2080 સુધીમાં,ગ્રીનલેન્ડ અને ઉત્તરીય કેનેડિયન તટ પરથી સાવ ગાયબ થઇ જશે,આર્ક્ટિકના આંતરિક દ્વીપસમૂહમા થોડીક સંખ્યા બાકી રહેશે.<ref name="amstrup2007"/> અનુમાનોમાં જેટલી માત્રામાં ધ્રુવીય રીંછ ભૂમિગત આહાર સ્રોતો તરફ વળીને આબોહવા પરિવર્તન સાથે અનુકૂલિત જશે તેટલી માત્રામાં ભિન્નતા હોઈ શકે. નુનાવત સરકારના વન્યજીવન સંશોધન નિર્દેશક,મિશેલ ટેયલરે,યુએસ મત્સ્ય અને વન્યજીવન સેવાને દલીલ કરતા લખ્યું કે આ સમયે સ્થાનિક અધ્યયનો વૈશ્વિક સંરક્ષણ માટે અપૂરતા છે. પત્રમાં હતું કે, "હાલમાં,ધ્રુવીય રીંછ સૌથી સારી રીતે સંચાલિત વિશાળ આર્ક્ટિક સસ્તનોમાંનું એક છે. જો બધા આર્ક્ટિક ધ્રુવીય રીંછ કરારના નિયમો અને હેતુઓનું પાલન કરશે તો, ધ્રુવીય રીંછનું ભવિષ્ય સુરક્ષિત છે. સ્પષ્ટત: ધ્રુવીય રીંછ બદલાતી આબોહવાથઈ અનુકૂલિત થઇ શકે છે. તેઓએ અસ્થિર આબોહવા માટે પંકાયેલ હજારો વર્ષોના ગાળામાં વિકાસ સાધી તેમનું અસ્તિત્વ ટકાવ્યું છે."<ref name="Taylor">{{cite paper | author = Taylor, Mitchell K. | title = Review of CBD Petition | publisher = Letter to the U.S. Fish and Wildlife Service | date = 6 April 2006 | url = http://www.ff.org/centers/csspp/pdf/200701_taylor.pdf | format = PDF | access-date = 8 September 2007 | journal = | archive-date = 21 ફેબ્રુઆરી 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070221153221/http://ff.org/centers/csspp/pdf/200701_taylor.pdf | url-status = dead }}</ref> [[અલાસ્કાના મત્સ્ય અને ક્રીડા વિભાગ]]ના નાયબ અધિકારી,કેન ટેયલરે,કહ્યું છે કે, " જો ધ્રુવીય રીંછ ગ્રીઝલી રીંછની જેમ ઇંડા દેતી સાલમોન માછલી ખાઈને જીવતા શીખી લે,તો મને નવાઈ નહિ લાગે."<ref name="campbell"/> જોકે,ઘણા વૈજ્ઞાનિકોએ આ સિદ્ધાંતોને અનુભવહીન માને છે;<ref name="campbell"/>ઉચ્ચ અક્ષાંક્ષ પર ક્ષેત્રીય આહારના સ્રોતોની કમીને લીધે કાળા અને ભૂરા રીંછ નાના હોવાનું નોંધયેલ છે.<ref name="sd2007">{{Cite news | last1=Stirling | first1=Ian | last2=Derocher | first2=Andrew E. | publication-date=Fall 2007 | title=Melting Under Pressure: The Real Scoop on Climate Warming and Polar Bears | periodical=The Wildlife Professional | publication-place=Lawrence, Kansas | publisher=The Wildlife Society | volume=1 | issue=3 | pages=24–27, 43 | url=http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Stirling_Derocher_Wildlife_Professional_PB_climate_2007.pdf | format=PDF | access-date=17 November 2007 | archive-date=9 એપ્રિલ 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080409082136/http://www.biology.ualberta.ca/faculty/andrew_derocher/uploads/abstracts/Stirling_Derocher_Wildlife_Professional_PB_climate_2007.pdf | url-status=dead }}</ref> પ્રજાતિ પર એક વધારાનું ખતરો એ છે કે જો તેઓ ભૂમિ પર વધુ સમય વિતાવશે તો ,તેઓ ભૂરા કે ગ્રીઝલી રીંછ સાથે સંકરણ પામશે.<ref name="acia"/> The આઈ.યુ.સી.એને. લખ્યું: {{cquote|Polar bears exhibit low reproductive rates with long generational spans. These factors make facultative adaptation by polar bears to significantly reduced ice coverage scenarios unlikely. Polar bears did adapt to warmer climate periods of the past. Due to their long generation time and the current greater speed of global warming, it seems unlikely that polar bear will be able to adapt to the current warming trend in the Arctic. If climatic trends continue polar bears may become extirpated from most of their range within 100 years.<ref name=iucn/>}} === પ્રજાતિ રક્ષણ પર વિવાદ === [[ચિત્ર:Polar Bear at Central Park Zoo, Manhattan.JPG|right|thumb|ધ્રુવીય રીંછ સેન્ટ્રલ પાર્ક પ્રાણી-સંગ્રહાલયમાં,ન્યૂ યોર્ક શહેર,યુએસએ]] ધ્રુવીય રીંછના ભવિષ્ય વિષે ચેતવણી એ તથ્યથી અલગ પડે છે કે દુનિયાભરમાં તેમની વસ્તીના અંદાજમાં છેલ્લા 50 વર્ષોમાં વધારો થયો છે અને આજે પ્રમાણમાં સ્થિર છે.<ref name="usfwsa">{{cite web|url=http://alaska.fws.gov/fisheries/mmm/polarbear/pbmain.htm|title=Marine Mammals Management: Polar Bear|publisher=U.S. Fish and Wildlife Service, Alaska|access-date=9 June 2008|archive-date=15 મે 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080515103458/http://alaska.fws.gov/fisheries/mmm/polarbear/pbmain.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="WWF">{{cite web |url=http://www.panda.org/what_we_do/where_we_work/arctic/area/species/polarbear/population/ |title=WWF - Polar bear status, distribution & population|access-date=2010-03-22 |publisher=World Wildlife Foundation}}</ref> વૈશ્વિક વસ્તીના કેટલાક અનુમાન 1970ના દશકની શરૂઆતમાં 5,000-10,000ની આસપાસ છે;<ref name="NYT">{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2006/05/27/world/americas/27bears.html |title= Bear Hunting Caught in Global Warming Debate |access-date=11 March 2008 | last = Krauss | first = Clifford|work= New York Times}}</ref>1980ના દશકમાં અન્ય અનુમાન 20,000-40,000ની આસપાસ હતા.<ref name="distribution"/><ref name="stirling1988">{{Cite book | last = Stirling | first = Ian | author-link=Ian Stirling | year = 1988 | title =Polar Bears | place =Ann Arbor | publisher =University of Michigan Press | isbn =0-472-10100-5}}</ref> હાલના અનુમાનોમાં વૈશ્વિક વસ્તી 20,000 અને 25,000ની વચ્ચે.<ref name="PBSG14"/> પહેલાના અને અનુમાનિત વસ્તી પ્રવૃત્તિઓ વચ્ચે સ્પષ્ટ અસમાનતાના ઘણા કારણ છે:1950 અને 1960ન દસકામાં અનુમાન વૈજ્ઞાનિક મોજણીઓને બદલે શિકારીઓ અને શોધકોની વાતો પર આધારિત હતા.<ref name="increasing">{{cite web |url=http://www.polarbearsinternational.org/ask-the-experts/population/ |title=Ask the Experts: Are Polar Bear Populations Increasing? |access-date=9 March 2008 |author=Derocher, Andrew |work=Polar Bears International |archive-date=29 ફેબ્રુઆરી 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080229080530/http://www.polarbearsinternational.org/ask-the-experts/population/ |url-status=dead }}</ref><ref>બ્રુઇમર, પી 101. 6 સપ્ટેમ્બર 1965 ધ્રુવ પાસે આવેલ પાંચ રાષ્ટ્રોની સભામાં,વિશ્વભરમાં 5,000 to 19,000ની વસ્તી ઓવાનુ અનુમાન કરાયુ. "સત્ય,કોઈ નહોતું જાણતું. વૈજ્ઞાનિક સંશોધન ઉપરછલ્લા હતા અને ધ્રુવીય રીંછ વિષેનુ જ્ઞાન મુખ્યત્વે શિકારીઓ અને શોધકોએ લાવેલી વાતો પર આધારિત હતું."</ref> બીજું,શિકાર પર નિયંત્રણ શરૂ કરાયા જેના લીધે અતિ શિકાર કરાયેલ પ્રજાતિઓ ફરી ઉભરી આવી.<ref name="increasing"/> ત્રીજું, વૈશ્વિક ઉષ્ણતાની હાલની અસરોને લીધે વિવિધ ક્ષેત્રોમાં દરિયાઈ બરફના વિપુલ પ્રમાણ જુદી જુદી માત્રામાં પ્રભવિત થયું છે.<ref name="increasing"/> [[ડબલ્યૂડબલ્યૂએફ]]ની માહિતી મુજબ,હાલમાં 19માથી ફક્ત એક જ ધ્રુવીય રીંછ [[ઉપવસ્તી]] વધી રહી છે; 3 સ્થિર છે;8 ઘટી રહી છે;અને બાકીની 7 વસ્તી મૂલ્યાંકન માટે અપૂરતી માહિતી ધરાવે છે.<ref name="WWF"/> ધ્રુવીય રીંછને નાશપ્રાય પ્રજાતિ ધારા હેઠળ સૂચિબદ્ધ કરવાના વિવાદે રક્ષણ સમૂહો અને કેનેડાના [[ઇનુઈટ]]ને વિરોધિ સ્થિતિમાં લાવી દીધા છે;<ref name="campbell"/>નુનાવત સરકાર અને અને ઘણા ઉત્તરીય નિવાસીઓએ ધ્રુવીય રીંછને ધ્રુવીય રીંછને નાશપ્રાય પ્રજાતિ ધારા હેઠળ સૂચિબદ્ધ કરવા માટે અમેરિકાની પહેલની નિંદા કરી.<ref>{{cite news | title = Nunavut MLAs condemn U.S. proposal to make polar bears threatened species | publisher = CBC News | date = 4 June 2007 | url = http://www.cbc.ca/canada/north/story/2007/06/04/nu-pbear.html | access-date = 15 September 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703045949/http://www.cbc.ca/canada/north/story/2007/06/04/nu-pbear.html | archive-date = 3 જુલાઈ 2007 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite news | title = Inuit reject U.S. Polar Bear Proposal | publisher = CBC News | date = 21 June 2007 | url = http://www.cbc.ca/canada/north/story/2007/06/21/polar-bears.html | access-date = 15 September 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703045949/http://www.cbc.ca/canada/north/story/2007/06/21/polar-bears.html | archive-date = 3 જુલાઈ 2007 | url-status = live }}</ref> ઘણા ઇનુઇટને વિશ્વાસ છે કે ધ્રુવીય રીંછની વસ્તી વધી રહી છે,અને શિકાર-રમતો પર પ્રતિબંધથી તમના સમુદાયની આવકને હાની થવાની શક્યતા છે.<ref name="campbell"/><ref name="nrf_wenzel">ઉત્તરી સંશોધન ફોરમ. ''[http://www.nrf.is/Open%20Meetings/Yellowknife_2004/Wenzel.pdf ધ્રુવીય રીંછ સ્રોત તરીકે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120619055730/http://www.nrf.is/Open%20Meetings/Yellowknife_2004/Wenzel.pdf |date=2012-06-19 }}.'' યલ્લોનાઇફ અને રે એડ્ઝો,કેનેડામાં ત્રીજી એનઆરએફ સભા માટેનું એક પત્ર-પ્રસ્તુત પદ. સપ્ટેમ્બર 15–18, 2004</ref> === યુ.એસ. નાશપ્રાય પ્રજાતિ ધારો === 14 મે 2008ના દિવસે,યુ.એસ.આંતિરક વિભાગે ધ્રુવીય રીંછને નાશપ્રાય પ્રજાતિ ધારો હેઠળ નાશપ્રાય પ્રજાતિ તરીકે સૂચિત કર્યું.જેની હેઠળ,તેમણે આર્ક્ટિક દરિયાઈ બરફના પીગળવાને ધ્રુવીય રીંછ માટે એક મુખ્ય ખતરા તરીકે દર્શાવ્યું.<ref name="hassett">{{cite news|url=http://www.nationalpost.com/opinion/story.html?id=533276|title=Bush's polar bear legal disaster|last=Hassett|first=Kevin A|date=23 May 2008|work=National Post|access-date=7 June 2008}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> જોકે,વિભાગે તાત્કાલિક વિધાન કર્યું કે સૂચિબદ્ધ કરવાનો ઉપયોગ [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ]]ના ઉત્સર્જનના નિયમન માટે ન કરી શકાય અને કહ્યું કે "તે નાશપ્રાય પ્રજાતિ ધારાનો અયોગ્ય ઉપયોગ કહેવાશે. ઈએસએ યુ.એસ.આબોહવા નીતિ. નક્કી કરવા માટે યોગ્ય સાધન નથી."<ref>અવતરણ આંતરિક વિભાગ સચિવ [[ડર્ક કેમ્પ્થોર્ન]],{{cite news|url=http://www.nationalpost.com/opinion/story.html?id=533276|title=Bush's polar bear legal disaster|last=Hassett|first=Kevin A|date=23 May 2008|work=National Post|access-date=7 June 2008}}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}માં</ref> જોકે,કેટલાક નીતિ વિશેષજ્ઞોનું માનવું છે કે સરકારના વલણ છતાં,નાશપ્રાય પ્રજાતિ ધારાનો ઉપયોગ એવી યોજનાઓની સંઘીય મંજૂરી જાહેર કરવા માટે કરી શકાય જે ગ્રીનહાઉસ વાયુ ઉત્સર્જનમાં વધારો કરી ધ્રુવીય રીંછ માટે ખતરો બની શકે છે.<ref name="hassett"/> નાશપ્રાય પ્રજાતિ ધારાના આવા અર્થઘટન બદલ પર્યાવરણ સમૂહોએ અદાલત જવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી છે.<ref name="hassett"/> 8 મે 2009,બરાક ઓબામાના નવા પ્રશાસને આ નીતિ ચાલુ રાખવાનું ઘોષિત કર્યું છે.<ref>[http://www.mcclatchydc.com/washington/story/67800.html યુ.એસ. ધ્રુવીય રીંછ બુશ શાસનના નિયમો ચાલુ રાખશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511003534/http://www.mcclatchydc.com/washington/story/67800.html |date=2009-05-11 }}, મેકક્લાચી સમાચારપત્રક, 8 મે 2009</ref> ધ્રુવીય રીંછને સંકટગ્રસ્ત પ્રજાતિની યાદીમાં મૂકતી વખતે,આંતરિક વિભાગે એક ક્યારેક જ ઉપયોગી એવી શરત જોડી છે જે તેલ અને ગેસની શોધ અને વિકાસને ધ્રુવીય રીંછના આવાસ ક્ષેત્રોમાં જારી રાખવાની અનુમતિ આપે છે,જો કંપનીઓ દરિયાઇ સસ્તન સંરક્ષણ ધારાના હાલના પ્રતિબંધોનુ પાલન ચાલુ રાખે.<ref name="barringer"/> ધ્રુવીય રીંછને સૂચિબદ્ધ કરવાથી મુખ્ય નવું રક્ષણ એ મળશે કે શિકારીઓ હવે કેનેડામાં ધ્રુવીય રીંછોના શિકારના પારિતોષિકો આયાત નહિ કરી શકે.<ref name="barringer">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/05/15/us/15polar.html?fta=y|title=Polar Bear Is Made a Protected Species|last=Barringer|first=Felicity|date=15 May 2008|work=New York Times|access-date=7 June 2008}}</ref> ધ્રુવીય રીંછ [[એલ્કહોર્ન કોરલ]] અને [[સ્ટેગહોર્ન કોરલ]] બાદ વૈશ્વિક ઉષ્ણતાને લીધે લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિ ધારા હેઠળ સંરક્ષિત થયેલ ખત ત્રીજી જ પ્રજાતિ છે. 4 ઓગસ્ટ 2008,અલાસ્કા રાજ્યે યુ.એસ.આંતરિક વિભાગ સચિવ ડર્ક કેમ્પ્થોર્ન પર દાવો માંડ્યો અને,ધ્રુવીય રીંછને નાશપ્રાય પ્રજાતિની યાદીમાંથી કાઢી નાખવા માંગણી કરી,કારણકે તે યાદીથી રાજ્યના તેલ અને ગેસના વિકાસ પર હાનિકારક અસર પડી શકે.<ref name="Joling">{{cite news|url=http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20080805.wpolarbears0805/BNStory/International/|title=Alaska sues over listing polar bear as threatened|last=Joling|first=Dan|date=5 August 2008|work=Globe and Mail|access-date=29 August 2008|archive-date=16 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216081624/http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/RTGAM.20080805.wpolarbears0805/BNStory/International/|url-status=dead}}</ref> અલાસ્કાના શાસક [[સારાહ પાલિને]] કહ્યું કે યાદી ઉપલબ્ધ શ્રેષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક અને આર્થિક માહિતી પર આધારિત નહોતી,આ વિચારને ધ્રુવીય રીંછ તજજ્ઞોએ અસ્વીકૃત કર્યો.<ref name="Joling"/> આ નિર્ણય બાદ ઘણા વર્ષો સુધી વિવાદ ચાલ્યો. 17 ફેબ્રુઆરી 2005ના રોજ,[[જૈવિક વિવિધતા કેન્દ્રે]] ધ્રુવીય રીંછને નાશપ્રાય પ્રજાતિ ધારા હેઠળ સૂચિબદ્ધ કરવા માંગણી કરતી યાચિકા દાખલ કરી.એક કરાર થયો જેને 5 જૂન,2006એ સંઘીય જિલ્લા અદાલતમાં દાખલ કરવામાં આવ્યો. તે કરાર મુજબ,9 જાન્યુઆરી 2007ના રોજ,યુએસ મત્સ્ય અને વન્યજીવન સેવાએ ધ્રુવીય રીંછ સંકટગ્રસ્ત પ્રજાતિની યાદીમાં મૂકવા પ્રસ્તાવ મૂક્યો. 9 જાન્યુઆરી 2008 સુધીમાં કાયદા દ્વારા અંતિમ નિર્ણય આવશ્યક હતો,ત્યારે કચેરીએ હજુ એક મહિનો જોઇતો હોવાનુ કહ્યુ.<ref name="josef"/> 7 માર્ચ 2008ના રોજ, યુ.એસ. આંતરિક વિભાગના મહાનિરીક્ષકે એક પ્રારંભિક તપાસ શરૂ કરી કે શા માટે નિર્ણય બે મહિના વિલંબિત કરવામા આવ્યો.<ref name="josef">{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/03/08/MNL8VG2VC.DTL|title=Delay in polar bear policy stirs probe|work=San Francisco Chronicle|author=Hebert, H. Josef|date=8 March 2008|access-date=9 March 2008|archive-date=6 માર્ચ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306083446/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F03%2F08%2FMNL8VG2VC.DTL|url-status=dead}}</ref> આ તપાસ,છ પર્યાવરણ સમૂહો દ્વારા સહી કરાયેલ એક પત્રની પ્રતિક્રિયામાં શરૂ થઇ અને જેમાં કહેવાયું કે યુ.એસ. મત્સ્ય અને વન્યજીવન નિર્દેશક ડેલ હોલે નિર્ણયને બિનજરૂરી રીતે વિલંબિત કરી કચેરીના વૈજ્ઞાનિક આચાર સંહિતા નિયમોનો ભંગ કર્યો છે,જેનાથી સરકારને અલાસ્કાના ચુક્ચી સાગરમાં તેલ અને ગેસના ભાડાપટ્ટા માટે એક હરાજી કરવાની પરવાનગી મળી ગઈ,એ ક્ષેત્ર ધ્રુવીય રીંછ માટે એક અગત્યનું આવાસ ક્ષેત્ર છે.<ref name="josef"/> હરાજી ફેબ્રુઆરી 2008ની શરૂઆતમાં થઇ.<ref name="josef"/> ''[[ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ]]'' ના એક સંપાદકીય લેખમાં કહેવાયું કે "આ બન્ને પગલા લગભગ નિશ્ચિત રીતે અને કુટિલ રીતે સંબંધિત છે."<ref name="campbell"/><ref name="regulatory">{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2008/01/15/opinion/15tue2.html|title=Regulatory Games and the Polar Bear|last=Editorial|date=15 January 2008|work=New York Times|access-date=20 October 2008}}</ref> હોલે,નિર્ણયમાં કોઈ પણ રાજનૈતિક હસ્તક્ષેપ નકારતા કહ્યું કે આ વિલંબ,નિર્ણયનું સરળતાથી સમજી શકાય એવું રૂપ નક્કી કરવા માટે કરવામાં આવ્યો.<ref name="josef"/> 28 એપ્રિલ 2008ના રોજ,એક સંઘીય અદાલતે નિર્ણય આપ્યો કે યાદી પર ફેંસલો 15 મે 2008 સુધીમાં આવી જવો જોઇએ.<ref name="biello">{{cite news|url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=court-orders-polar-bear-announcement|title=Court Orders U.S. to Stop Keeping Polar Bear Status on Ice|last=Biello|first=David|date=30 April 2008|work=Scientific American News|access-date=8 June 2008}}</ref>14 મેએ ફેંસલો આવ્યો.<ref name="barringer"/> === કેનેડિયન નાશપ્રાય પ્રજાતિ ધારો === કેનેડા,[[કેનેડામાં નાશપ્રાય વન્યજીવનની સ્થિતિ પરની સમિતિ]]એ એપ્રિલ 2008માં ભલામણ કરી કે [[સંઘીય સ્પીસીસ એટ રિસ્ક એક્ટ]](સારા) હેઠળ ધ્રુવીય રીંછને [[વિશેષ ચિંતાજનક પ્રજાતિ]] તરીકે મૂલ્યાંકિત કરવામાં આવે. યાદીમાં મૂકવા માટે એ આદેશ છે કે પાંચ વર્ષની અંદર એક પ્રબંધન યોજના લખવામાં આવે,વર્લ્ડ વાઈડ ફંડ ફોર નેચર દ્વારા એમ કહીને આલોચના કરી કે આબોહવા પરિવર્તનથી થતા અગત્યની આવાસ હાનિને રોકવા માટે તે બહુ લાંબી અવધિ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.canada.com/topics/news/national/story.html?id=eaeb2409-16eb-4227-9fca-0e6e955917c8&k=98911|title=Experts seek more protection for polar bears|last=Brach|first=Bal|date=25 April 2008|publisher=Canwest News Service|access-date=9 May 2008|archive-date=6 નવેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091106212559/http://www.canada.com/topics/news/national/story.html?id=eaeb2409-16eb-4227-9fca-0e6e955917c8&k=98911|url-status=dead}}</ref> == સંસ્કૃતિમાં == [[ચિત્ર:PolarBearWalrusTuskCarving.jpg|right|thumb|1940ના દસકામાં ચુક્ચી નક્શીકારો દ્વારા વોલરસના દંતશૂળ પર બનાવેલ આ કોતરણીમાં,ધ્રુવીય રીંછને વોલરસનો શિકાર કરતું દર્શાવેલ છે.]] === દેશી લોકગીત === આર્ક્ટિકનાં વતની લોકો માટે,ધ્રુવીય રીંછે લાંબા સમયથી અગત્યની સાંસ્કૃતિક અને ભૌતિક ભૂમિકા ભજવી છે.<ref name="lw6-9">લોકવૂડ, પીપી 6-9</ref><ref name="Uspensky"/> ધ્રુવીય રીંછના અવશેષો 2500થી 3000 વર્ષ અગાઉ એક શિકાર સ્થળ પરથી મળી આવ્યા <ref name="lw31-36">લોકવૂડ, પીપી. 31-36</ref> અને [[ચુકોટકા]]માં ધ્રુવીય રીંછનું 1500 વર્ષ જૂનું ગુફાચિત્ર મળી આવ્યું.<ref name="Uspensky"/> ખરેખર,એવું મનાય છે કે આર્ક્ટિક લોકોએ સીલના શિકાર [[ઈગ્લૂ]] નિર્માણની આવડત આંશિક રીતે ધ્રુવીય રીંછમાંથી મેળવી છે.<ref name="Uspensky"/> [[ઇનુઇટ]] અને [[એસ્કિમો]]ની ઘણી [[લોક-કથાઓ]]માં રીંછનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે,જેમાં એવી દંતકથાઓનો સમાવેશ થાય છે જેમાં રીંછો તેમના ઘરમાં હોય ત્યારે મનુષ્યો હોય છે અને ભાર jti વખતે રીંછનું ચામડું ઓઢી લે છે,અને કેવી રીતે કૂતરાઓથી ઘેરાયેલ રીંછ જેવું દેખાતું [[નક્ષત્ર]] અસ્તિત્વમાં આવ્યું એ કહેતી વાર્તાઓ.<ref name="original">{{cite book|last=Stirling |first= Ian |year=1988 |title= Polar Bears |location= Ann Arbor |publisher= University of Michigan Press |isbn= 0-472-10100-5 |chapter= The Original Polar Bear Watchers}}</ref> અ દંતકથાઓ ધ્રુવીય રીંછ માટે ઊંડું સન્માન દર્શાવે છે,જેને આધ્યાત્મિક રીતે શક્તિશાળી અને માનવો જેવા ચિત્રિત કરવામાં આવ્યા છે.<ref name="original"/> ઉભા રહેવાની કે બેસવાની સ્થિતિમાં રીંછની માનવ જેવી મુદ્રા,અને ત્વચા વગરના રીંછનું માનવ શરીર જેવા દેખાતા કંકાલે કદાચ આ માન્યતાને વધવામાં ફાળો આપ્યો છે કે માનવો અને રીંછોના આત્માની અદલાબદલી થઇ શકે છે. એસ્કિમો દંતકથાઓ ધ્રુવીય રીંછ પાસેથી શિકાર કરતા શીખતા માનવોની વાત કહે છે. લાબ્રાડોરના ઇનુઇટ,ધ્રુવીય રીંછ મહાન આત્મા,ટુરનગાઉસ્કનું રૂપ છે.<ref>બાલીસનસેટ, (2008, 8 22). માન્યતાઓ,પુરાણો અને લોકકથાઓમાં રીંછ. રજૂ થયું 29 June 2009, સોસીબર્ટી> લોકવાયકા વેબ સાઇટ: http://www.socyberty.com/Folklore/The-Bear-in-Myth-Mythology-and-Folklore.222065/1{{Dead link|date=જાન્યુઆરી 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ઇનુઇટ એસ્કિમો રીંછ માટે ખૂબ જ આદર ધરાવે છે. પૂર્વી [[સાઈબેરિયા]]ના [[ચુક્ચી]] અને [[યુપીક]]માં, શિકાર કરેલ ધ્રુવીય રીંછની "આભારવિધિ"ની [[લાંબી ચાલતી શામનાવાદી પરંપરા]] હતી. તેની આત્માની સંતુષ્ટિ બાદ જ ખોપડીને ત્વચાથી અલગ કરવામાં આવે છે,જેને પછી વસ્તીની સીમાથી દૂર લઇ જઈ પૂર્વ તરફ મુખ પૂર્વ તરફ મુખ રાખી દફનાવવામાં આવે છે.{0/} રીંછના આત્માની સંતુષ્ટિ માટે,ત્યાં પારંપરિક ગીત અને ઢોલ સંગીત વગાડવામાં આવતા હતા અને ખોપડીને વિધિવત ખવડાવવામાં આવતું અને ચલમ આપવમા આવતી હતી. <ref>{{cite paper |author=Kochnev AA, Etylin VM, Kavry VI, Siv-Siv EB, Tanko IV |title=Ritual Rites and Customs of the Natives of Chukotka connected with the Polar Bear|pages=1–3|publisher=Preliminary report submitted for the meeting of the Alaska Nanuuq Commission (Nome, Alaska, USA) |date=December 17–19, 2002}}</ref> આત્માની સંતુષ્ટિ બાદ જ ખોપડીને ત્વચાથી અલગ કરવામાં આવે છે,જેને ફરી વસ્તીની સીમાથી દૂર લઇ જઈ જમીનમાં પૂર્વ તરફ મુખ રાખી દફનાવી દેવામાં આવે છે.<ref name="Uspensky"/> 1955થી સમય સાથે આમાંની ઘણી પરંપરાઓ ધૂંધળી થઇ ગઈ છે,ખાસ કરીને [[સોવિયેત સંઘ]] (અને હવે રશિયા)માં શિકાર પર લાગેલ સંપૂર્ણ પ્રતિબંધને લીધે. ઉત્તર-મધ્ય સાઈબેરીયાના ઉત્તર કેન્દ્રીય [[નેનેટ]] રીંછનાં રાક્ષી દાંતને ચમત્કારી શક્તિ માટે વિશેષ મૂલ્ય ધરાવે છે. નીચી [[યેનિસે]] અને [[ખાટંગા]] નદીઓના ગામોમાં,દક્ષિણના વનોમાં રહેતા લોકો સાથે તેમનો વેપાર કરવામાં આવે છે,જે તેઓ [[ભૂરા રીંછ]]થી રક્ષણ માટે પોતાની ટોપીઓમાં સીવીને પહેરતા હતા. આવું મનાતું કે "નાનો ભત્રીજો" (ભૂરા રીંછ)તેના શક્તિશાળી કાકા(ધ્રુવીય રીંછ)નો દાંત પહેરેલ વ્યક્તિ પર હુમલો કરવાનું સાહસ નહી કરે.<ref name="Uspensky"/> માર્યા ગયેલ રીંછોને ''સેડ્યાંગી'' કહેવાતા ચોક્કસ પવિત્ર સ્થળો અને વેદીઓ ,જે ખોપડીઓમાંથી બનાવેલ હોય છે ત્યાં દફનાવવામાં આવતા હતા. આવી ઘણી સ્થળોને યમલ દ્વીપકલ્પ પર સંરક્ષિત કરાયેલ છે.<ref name="Uspensky"/> === પ્રતીકો અને શુભ ચિહ્નો === [[ચિત્ર:pbear.jpg|100px|thumb|right|કેનેડાએ બહાર પડેલ ધ્રુવીય રીંછ સ્ટેમ્પ]] [[ચિત્ર:Coat of Arms of Chukotka.svg|100px|thumb|right|રશિયા સંઘમાં ચુકોટકા સ્વાયત્ત ઓક્રેગનું કુળચિહ્ન.]] તેમનું વિશિષ્ટ સ્વરૂપ અને આર્ક્ટિક સાથે તેમના સંબંધે ધ્રુવીય રીંછને જાણીતું પ્રતિક બનાવી દીધું છે,ખાસ કરીને એ ક્ષેત્રોમ જયના તેઓ વતની છે. કેનેડિયન [[ટૂની]] (બે-ડોલરનો સિક્કો) ની છબી દર્શાવે છે અને કેનેડાના [[ઉત્તર-પશ્ચિમી પ્રદેશો]] અને નુનાવતની [[લાઇસન્સ પ્લેટસ]],બંનેનો આકાર ધ્રુવીય રીંછ જેવો છે. ધ્રુવીય રીંછ [[મેઈન]]માં [[બોવ્ડોઇન કોલેજ]] અને [[અલાસ્કા ફેઈરબેન્ક્સ વિશ્વવિદ્યાલય]] ([[(અલાસ્કા નાનૂક્સ પણ જોવો)]])નું શુભચિહ્ન છે અને [[કેલગરી]]માં આયોજિત [[1988 શિયાળુ ઓલિમ્પિક્સ]]ના શુભચિહ્ન તરીકે પસંદગી પામ્યું હતું. [[કોકા-કોલા]], [[પોલર બેવરેજીસ]], [[નેલ્વાના]], [[બંડબર્ગ રમ]] અને [[ગૂડ હ્યુમર-બ્રેયર્સ]] ધ્રુવીય રીંછની તસવીરોનો જાહેરખબરોમાં ઉપયોગ કરી ચૂક્યા છે,<ref>{{cite web |url=http://www.bundabergrum.com.au/flash/home.htm |title=Bundaberg Rum website - history section |access-date=26 March 2008 |work=Bundaberg Rum website |archive-date=16 મે 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516203123/http://www.bundabergrum.com.au/flash/home.htm |url-status=dead }}</ref> જયારે [[ફોક્સીસ ગ્લેશિયર મિંટ્સ]] ધ્રુવીય રીંછને પેપ્પીના નામે શુભચિહ્ન તરીકે 1922થી દર્શાવે છે. === સાહિત્ય === ધ્રુવીય રીંછ સાહિત્યમાં પણ પ્રખ્યાત છે,ખાસ કરીને બાળકો કે યુવા વયસ્કો માટેના પુસ્તકોમાં. ઉદાહરણ તરીકે, ''ધ્રુવીય રીંછનો પુત્ર'' [[પારંપરિક ઇનુઇટ વાર્તા]]પરથી પ્રેરિત છે.<ref>{{cite book |title=The Polar Bear Son: An Inuit Tale |last=Dabcovich |first=Lydia |year=1997 |publisher=Clarion Books |location=New York |isbn=0-395-72766-9}}</ref> ધ્રુવીય રીંછ [[એડીથ પટાઉ]]ના ''[[ઇસ્ટ]]'' ,(''નોર્ધન ચાઇલ્ડ'' તરીકે પણ પ્રકાશિત ),[[રેમન્ડ બ્રિગ્સ]]ની ''ધ બીયર'' ,અને [[ક્રીસ ડી'લેસે]]'ની ''[[ધ ફાયર વિધિન]]'' શૃંખલામાં મુખ્ય રૂપે દર્શાવેલ છે. [[ફિલિપ પુલમેનની]] કાલ્પનિક ત્રિકથા ''[[હીઝ ડાર્ક મટીરીયલ્સ]]'' ના ''[[પેન્સરબિજોર્ન]]'' બુદ્ધિશાળી,ગૌરવવંતા ધ્રુવીય રીંછ છે જે [[માનવ-સદૃશ]]ગુણો દર્શાવે છે અને [[ધ ગોલ્ડન કંપાસના ફિલ્મી રૂપાંતરણ|''ધ ગોલ્ડન કંપાસ'' ના ફિલ્મી રૂપાંતરણ]]માં પણ મુખ્ય રૂપે દેખાય છે. == સંદર્ભો == * {{cite book|title=World of the Polar Bear |last=Bruemmer |first=Fred |year=1989|publisher=Key Porter Books |location=Toronto, ON |isbn=1-55013-107-9}} * {{cite book |title=Polar Bear |last=Matthews |first=Downs |authorlink= |coauthors= |year=1993 |publisher=Chronicle Books|location= San Francisco, CA|isbn=0-8118-0050-X}} * {{cite book |title= The Polar Bear |last= Hemstock|first=Annie |authorlink= |coauthors= |year=1999 |publisher=Capstone Press |location=Manakato, MN |isbn=0-7368-0031-X |pages= }} * {{cite book |title=Polar Bears |last=Lockwood |first=Sophie |authorlink= |coauthors= |year=2006 |publisher=The Child's World |location= Chanhassen, MN|isbn=1-59296-501-6}} * {{cite book |title=The World of the Polar Bear|last=Rosing |first=Norbert |year=1996 |publisher=Firefly Books Ltd. |location= Willowdale, ON |isbn=1-55209-068-X}} == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{commons|Ursus maritimus}} {{wikispecies|Ursus maritimus|Ursus maritimus}} * ''ઉર્સસ મેરીટીમસ'' માટે [http://www.biodiversitylibrary.org/name/Ursus_maritimus જૈવ વિવિધતા વારસા ગ્રંથસૂચિ] * [http://www.nwf.org/polarbear રાષ્ટ્રીય વન્યજીવન સંગઠનનું ધ્રુવીય રીંછ પૃષ્ઠ] * [http://www.polarbearsinternational.org/ ધ્રુવીય રીંછ આંતરરાષ્ટ્રીયના તસ્વીરો,તથ્યો,વિડીયોઝ જે ધ્રુવીય રીંછની વસ્તી,સંરઅણ અને ડીએનએ અભ્યાસો માટેનું ભંડોળ છે.] * દફતર - [http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Ursus_maritimus/ ધ્રુવીય રીંછ(''ઉર્સસ મેરીટીમસ'' )ની તસ્વીરો અને ચલચિત્રો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060317030045/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Ursus_maritimus/ |date=2006-03-17 }} * [http://www.mnh.si.edu/mna/image_info.cfm?species_id=418 ધ્રુવીય રીંછ-કુદરતી ઇતિહાસ પ્રજાતિ ખાતાનું સ્મિથસોનીએન રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121210532/http://www.mnh.si.edu/mna/image_info.cfm?species_id=418 |date=2016-01-21 }} * [http://www.usgs.gov/newsroom/special/polar%5Fbears/ યુએસજીએસ ધ્રુવીય રીંછ અભ્યાસો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090510154609/http://www.usgs.gov/newsroom/special/polar%5Fbears/ |date=2009-05-10 }} * [http://www.nunavut.ca/en/map?zoom=0&amp;lat=69.59292&amp;lon=-86.95845&amp;layers=BTFTTFFFFFFFFFFFFTFFFFFFTTT નુનાવત આયોજન આયોગ તરફથી નુનાવતમાં ધ્રુવીય રીંછની સીમાઓ અને પ્રસૂતિ ક્ષેત્રોના નકશા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016024839/http://www.nunavut.ca/en/map?zoom=0&lat=69.59292&lon=-86.95845&layers=BTFTTFFFFFFFFFFFFTFFFFFFTTT |date=2015-10-16 }} [[શ્રેણી:ધ્રુવીય રીંછ]] [[શ્રેણી:રીંછ]] [[શ્રેણી:દરિયાઇ સસ્તનો]] [[શ્રેણી:સસ્તન પ્રાણીઓ]] audg4ezwszks3pkly3xx720agss7brf 0 25355 901634 806953 2026-06-19T21:04:23Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901634 wikitext text/x-wiki {{POV|date=February 2010}} '''ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ''' , “[[પોષણ]]” અને “[[ઔષધનિર્માણ]]” એ શબ્દને જોડતી પરિભાષા છે, જે [[રોગ]]ના અટકાવ અને ઉપચાર સહિત, સ્વાસ્થ્ય અને તબીબી લાભો પૂરાં પાડતા ખોરાક ઉત્પાદનો છે. આ પ્રકારના ઉત્પાદનો અલગ પોષક પદાર્થો, રોજિંદા [[આહાર પુરવણીઓ]] અને ચોક્કસ રોજિંદા આહારથી લઇને વારસાગત રીતે બનાવેલ ખોરાક, [[પ્રાકૃતિક ઉત્પાદનો]], તેમજ ખાદ્ય અનાજ, સૂપ અને નિર્દોષ પીણાં જેવા પ્રક્રિયાત્મક ખોરાકથી મર્યાદિત છે. કોશિકાયુક્ત સ્તરના ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ તત્વોમાં ઝડપથી સફળતા સાથે, જવાબદાર તબીબી વ્યવસાયમાં અનુપૂરક અને વૈકલ્પિક ઉપચારો પરના ચિકિત્સક અભ્યાસોમાંથી પૂર્ણ કરાતા મૂલ્યાંકન અને મૂલ્યાંકન કરાતી માહિતી માટે નમૂનારૂપ સર્વેક્ષણ વિકસી રહ્યું છે.<ref>http://www.medscape.com/viewarticle/462074</ref> ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ પરિભાષા ન્યુજર્સીના કોફોર્ડ ખાતે ફાઉન્ડેશન ઓફ ઇન્નોવેશન મેડિસીન (Foundation of Innovation Medicine) (FIM) ના શોધક અને અધ્યક્ષ, ડો. સ્ટીફન એલ. ડિફેલીસ દ્વારા મૂળભૂત રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી હતી.<ref name="fim1">{{Cite web |url=http://www.fimdefelice.org/archives/arc.fueling.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-22 |archive-date=2010-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100823105622/http://www.fimdefelice.org/archives/arc.fueling.html |url-status=dead }}</ref> ડો. ડિફેલીસ દ્વારા પરિભાષા આપવામાં આવી હોવાથી, તેનો અર્થ સ્વાસ્થ્ય કેનેડા દ્વારા બદલવામાં આવ્યો છે જે ન્યુટ્રાસ્યુટીકલને આ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરે છેઃ ખોરાકમાંથી અલગ કરેલ અથવા શુદ્ધ કરેલ, અને સામાન્ય રીતે ખોરાક સાથે જોડાયેલ ન હોય તેવા તબીબી સંબં‍ધી રૂપમાં વેચવામાં આવે છે અને [[હઠીલા રોગ]] વિરુદ્ધ શા‍રીરિક લાભ અથવા રક્ષણ પૂરું પાડતા હોય તેવા નિદર્શન કરાયેલ ઉત્પાદન છે. ઉદાહરણોઃ [[બેટા-કેરોટીન (beta-carotene)]], [[લાયકોપેન (lycopene)]]<ref name="hcgloss"/>. ''મરીયમ-વેબસ્ટર શબ્દકોષ'' ના છેલ્લા પ્રકાશનમાં આપેલી ન્યુટ્રાસ્યુટીકલની વ્યાખ્યા આ મુજબ છેઃ ખોરાકપદાર્થ (પોષણમૂલ્ય વધારનાર ખોરાક અથવા રોજિંદા [[આહાર પૂરવણી]] તરીકે) જે સ્વાસ્થ્ય ફાયદાઓ પૂરાં પાડે છે.<ref>http://www.ana-jana.org/</ref> ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ આહારો [[ફાર્માસ્યુટીકલ દવાઓ]]ની જેમ સમાન પરીક્ષણ અને નિયમોનો વિષય નથી.<ref name="fim1"/> અમેરિકન ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ એસોસિએશન ઉત્પાદનો અને બનાવટો, તેમજ અન્ય સંબંધિત ગ્રાહક શિક્ષણ, વિકસતા ઉદ્યોગો, તેમજ વૈજ્ઞાનિક પ્રમાણોમાં [[ફુડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન (Food &amp; Drug Administration)]]સાથે કામ કરે છે. FDA તેમના ઉત્પાદનો વિશે ચેતવણીરૂપ પત્ર મેળવનાર રોજિંદા આહારયુક્ત પૂર્તિ કંપનીઓની યાદી પૂરી પાડે છે.<ref>{{Cite web |url=http://fda.gov/ICECI/EnforcementActions/Warningletters/default.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-22 |archive-date=2010-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100623215351/http://www.fda.gov/ICECI/EnforcementActions/WarningLetters/default.htm |url-status=dead }}</ref> == બજાર અને માંગ == અમેરિકન વસતિના લગભગ બે તૃતીયાંશ લોકો ઓછામાં ઓછા એક પ્રકારના ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ સ્વાસ્થ્ય ઉત્પાદનો લે છે. બીજા ઉપચારાત્મક તત્વોની સરખામણીએ, આડઅસરો ઘટાડવાની સાથે ઇચ્છનીય ઉપચારાત્મક પરિણામો મેળવવાના પ્રયત્ન તરીકે ન્યુટ્રાસ્યુટીકલનો ઉપયોગે ઉત્તમ નાણાંકીય સફળતા મેળવી છે. ફાર્માસ્યુટીકલ કરતાં ન્યુટ્રાસ્યુટીકલની શોધ અને ઉત્પાદન માટેની પસંદગી ઔષધનિર્માણ કરતી અને બાયોટેક કંપનીઓ સારી જોવા મળે છે. અમુક ફાર્માસ્યુટકીલ અને બાયોટેક કંપનીઓ જે ન્યુટ્રાસ્યુટીકલની શોધના મુખ્ય સ્ત્રોત તરીકે સમર્પિ્ત છે જેમાં મોન્સાન્ટો (સેંટ લૂઇસ, એમઓ) (Monsanto(St. Louis, MO)), અમેરિકન હોમ પ્રોડક્ટ્સ (મેડિસન, એનજે) (American Home Products(Madison, NJ)), ડ્યુપોન્ટ (વિલ્મીંગ્ટન, ડીઇ)(Dupont(Wilmington,DE)) , એબોટ લેબોરેટરીઝ (એબોટ પાર્ક, આઇએલ) (Abbott Laboratories(Abbott Park, IL)), વોર્નર-લેમ્બર્ટ (મોરીસ પ્લેઇન્સ, એનજે) (Warner-Lambert(Morris Plains,NJ)), જહોન્સન એન્ડ જ્હોન્સન (ન્યુ બ્રન્સવિક, એનજે) (Johnson &amp; Johnson(New Brunswick,NJ)), નોવાર્ટીસ (બેઝલ, સ્વીટ્ઝર્લેન્ડસ) (Novartis(Basel,Switzerland)), મેટાબોલેક્સ (હેવાર્ડ, સીએ) (Metabolex(Hayward,CA)), ગેન્ઝાયમ ટ્રાન્સજેનીક (Genzyme Transgenic), પીપીએલ થેરાપ્યુટીક્સ (PPL Therapeutics), અને ઇન્ટરન્યુરોન (લેક્સીંગ્ટન, કેવાય) (Interneuron(Lexington,KY))નો સમાવેશ થાય છે.<ref name="aapsj">{{cite journal |author=Kalra EK |title=Nutraceutical--definition and introduction |journal=AAPS pharmSci |volume=5 |issue=3 |pages=E25 |year=2003 |pmid=14621960 |pmc=2750935 |doi=10.1208/ps050325}}</ref> યુએસમાં ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ્સ ઉદ્યોગ આશરે $86 અબજ ડોલરનો છે. આ આંકડો યુરોપ અને જાપાનમાં થોડો ઊંચો છે, જે કુલ વાર્ષિોક ખોરાકના વેચાણના તેમનો $6 અબજ ડોલરનો લગભગ ચોથો ભાગ ધરાવે છે – 47 % જાપાનીઝ લોકો ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ્સનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.clemson.edu/NNC/what_are_nutra.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-22 |archive-date=2010-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723082036/http://www.clemson.edu/NNC/what_are_nutra.html |url-status=dead }}</ref> ચોક્કસ આર્થિક આંકડાઓ વિના પણ, ઔદ્યોગિક નોંધો સતત સૂચવે છે કે બજાર સાતત્યપૂર્ણ રીતે વિકસી રહી છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વિકાસ માટેની એક શક્ય સમજૂતી એ વધતા [[જન્મ દર]]ની વસતિ છે. નાગરિકોની સરેરાશ ઉંમર સતત વધતી હોવાથી, લોકો તેનું ધ્યાન સ્વાસ્થ્ય અને સુખાકારી વધુ આપે છે. 21 મી સદીના મધ્ય ભાગ સુધી, લગભગ 400 મિલીયન નાગરિકોની આયોજિત વસતિ પર આધારિત, આશરે 142 મિલીયન અમેરિકનો 50 થી વધુ વયના હોઇ શકે છે.<ref name="hndbk"/> જોકે, સર્વસામાન્ય ઉત્પાદનો બજારમાં આવવાથી કેટલાક ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ્સની કિંમત ઘટી શકે, પણ આ ઉત્પાદનો પર લોકોની આધારીતતા અને તેમની વધતી જતી ઉપલબ્ધતા સૂચવે છે કે બજારનો વિકાસ સ્થિર રહેશે. == દવા તરીકે ખોરાક == [[ચિત્ર:Hippocrates rubens.jpg|thumb|upright|alt= A sculpture of the father of Western medicine, Hippocrates.Hippocrates.|પાશ્ચાત્ય ઔષધના જનક માનવામાં આવે છે, હિપોક્રેટ્સ એ ખોરાકના સારવારના પરિણામોને સમર્થન કર્યુ છે.]] [[ઇજીપ્તીયન]], [[ચાઇનીઝ]] અને [[સુમેરીયન]] જેવી કેટલીક સંસ્કૃતિએ એવું સૂચન કરતા પુરાવા પૂરાં પાડ્યા છે કે ખોરાક રોગના ઉપચાર અને અટકાવા માટે [[દવા]] તરીકે અસરકારક રીતે ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે. દસ્તાવેજ એવુ સૂચન કરે છે કે ખોરાકના તબીબી ફાયદાઓ હજ્જારો વર્ષોથી તપાસવામાં આવ્યા છે.<ref name="hndbk">{{cite book |title=Handbook of Nutraceuticals and Functional Foods |edition=1st |editor1-first=Robert E. C. |editor1-last=Wildman |publisher=CRC Series in Modern Nutrition |year=2001 |isbn=0-8493-8734-5}}{{pn}}</ref> હિપોક્રેટ્સ, જેમને અમુક પાશ્ચાત્ય ઔષધના જનક માનવામાં આવે છે, કહે છે લોકોએ “ખોરાકને તેમની દવા બનાવવી” જોઇએ. આધુનિક ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ બજારનો વિકાસ [[1980]] દરમિયાન [[જાપાન]]માં શરૂ થયો. સમગ્ર [[એશિયા]]માં સદીઓથી [[લોકોપચાર]] તરીકે ઉપયોગમાં લેવાયેલ [[કુદરતી વનસ્પતિઓ]] અને [[મસાલાઓ]]ની વિરુદ્ધ, ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ ઉદ્યોગ આધુનિક [[ટેકનોલોજી]]ના સંશોધન અને વૃદ્ધીની સાથે સાથે વિકસ્યો છે.<ref name="fctfd">{{cite book |title=Functional Food and Health |editor1-first=Takayuki |editor1-last=Shibamoto |editor2-first=Kazuki |editor2-last=Kanazawa |editor3-first=Fereidoon |editor3-last=Shahidi |editor4-first=Chi-Tang |editor4-last=Ho |publisher=ACS Symposium |page=993 |year=2008 |isbn=978-0-8412-6982-8}}</ref> ખોરાક વૈજ્ઞાનિકોમાં કરાયેલ નવાં સંશોધનો દર્શાવે છે કે દસકાઓ પહેલાં જે સમજાવવામાં આવતુ હતુ તેના કરતાં [[ખોરાક વિજ્ઞાન]] વિશેષ છે.<ref name="fctfd"/> હમણાં સુધી, ખોરાકનું વિશ્લેષણ એ ખોરાકની [[સુગંધ]] (સંવેદનાત્મક [[સ્વાદ]] અને [[બનાવટ]]) અને તેનું પોષણ મૂલ્ય ([[કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ]], [[ચરબી]], [[પ્રોટીન]], [[પાણી]], [[વિટામીન્સ]] અને [[ખનીજો]]નું સંયોજન) સુધી મર્યાદીત હતું. આમછતાં, વિકાસ પામતા પુરાવા છે કે ખોરાકના ઘટક ખોરાક અને [[સ્વાસ્થ્ય]] બે વચ્ચે જોડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ રસાયણિક ઘટકો [[છોડ]], [[ખોરાક]] અને [[માઇક્રોબાયલ]] સ્ત્રોતોમાં ઉત્પન્ન થયાં છે, અને લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય માટે મૂલ્યવાન તબીબી ફાયદાઓ પૂરાં પાડે છે. આ ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ રસાયણોના ઉદાહરણોમાં [[પ્રોબાયોટીક્સ]], [[એન્ટિઓક્સીડન્ટ્સ]], અને [[પાઇથોકેમીકલ્સ]]નો સમાવેશ થાય છે. ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ ઉત્પાદનો ઘણાં વર્ષો સુધી [[વૈકલ્પિક દવા]] તરીકે વિચાર કરવામાં આવતો હતો. ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ્સ આહાર માટે વધુ મુખ્ય પોષક બન્યા છે, હવે આ સંશોધન એ પુરાવ દર્શાવવા માટે શરૂ થયું છે કે આ રસાયણો જ્યારે અસરકારક રીતે તૈયાર કરાયેલ હોય અને યોગ્ય રીતે બજારમાં મૂકાયેલ હોય ત્યારે અસરકારક હોય છે. == ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ્સનું વર્ગિકરણ == ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ્સ એક [[વિસ્તૃત રીતે ઉપયોગમાં લેવાતો શબ્દ]] ખોરાક સ્ત્રોતોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલ કોઇ ઉત્પાદન જે આહારમાંથી મળતા મૂળભૂત પોષક મૂલ્યથી વિશેષ સ્વાસ્થ્ય ફાયદા પૂરાં પાડતા હોય તેના માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. પારંપરિક રીતે ઉત્પાદનો [[હઠીલા રોગો]] અટકાવવા, સ્વાસ્થ્ય સુધારવા, [[વૃદ્ધાવસ્થા]]ની પ્રક્રિયાને પાછળ ધકેલવા, અને [[જીવન સંભાવના]] વધારવા માટે વપરાય છે.<ref name="hc1">http://www.hc-sc.gc.ca/fn-an/alt_formats/hpfb-dgpsa/pdf/label-etiquet/nutra-funct_foods-nutra-fonct_aliment-eng.pdf</ref> જે ઉત્પાદનો ન્યુનત્તમ નિયમન ધરાવે છે તેમના લેબલ્સ પર ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ પરિભાષા દેખાડવાની છૂટ આપવામાં આવી છે. આ કારણોસર, પરિભાષા વિભિન્ન ઉપયોગો અને અસરકારકતા સાથે ઉત્પાદન બજાર માટે ઘણીવાર ઉપયોગમાં લેવાય છે. ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ્સની વ્યાખ્યા અને સંબંધિત ઉત્પાદનો ઘણીવાર સ્ત્રોત પર આધારીત હોય છે. તબીબી સમાજના સભ્યોની ઇચ્છા છે કે ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ પરિભાષા બહાર ઉપલબ્ધ વિ‍સ્તૃત ઉત્પાદનોની વિવિધતા વચ્ચે ભેદ પાડવા માટે વધુ ચોક્કસ રીતે સ્થાપવામાં આવે.<ref name="aapsj"/> ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ્સની શ્રેણી હેઠળ ઉત્પાદનોના ગુણાત્મક પ્રકારોનો સમાવેશ થાય છે. === આહાર પૂરવણીઓ === [[ચિત્ર:B vitamin supplement tablets.jpg|thumb|upright|alt=A vitamin B supplment|રોજિંદા આહાર પુરવણીઓ જેમ કે વિટામીન બી પુરવણી જે ઉપર દર્શાવેલી છે તે ગોળીના રૂપમાં વેચાઇ છે.]] [[આહાર પૂરવણી]] એ [[પ્રવાહી]] કે [[કેપ્સ્યુલ]]ના સ્વરૂપ તૈયાર થયેલ ખોરાક ઉત્પાદનમાંથી ઉદ્દભવેલ પોષકો ધરાવતુ ઉત્પાદન છે. 1994 ના ધી ડાયેટરી સપ્લીમેન્ટ હેલ્થ એન્ડ એજ્યુકેશન એક્ટ (The Dietary Supplement Health and Education Act (DSHEA)) આહાર પૂરવણીમાં શેનો સમાવેશ થવો જોઇએ તેનું સામાન્ય રીતે વર્ણન કરે છે. “આહાર પૂરવણી એ મોં દ્વારા લેવામાં આવતુ ઉત્પાદન છે જેનો હેતુ આહાર પૂરવણીના “આહાર ઘટકો” છે. આ ઉત્પાદનોમાં આ મુજબ “આહાર ઘટકો” નો સમાવેશ થાય છેઃ [[વિટામીન]], [[ખનીજો]], [[વનસ્પતિઓ]], [[એમિનો એસિડ]] અને [[એન્ઝાઆયમ્સ]], શારીરિક પેશીઓ, રસગ્રંથિમાં ઉત્પન્ન થયેલ અને [[ચયાપચયની ક્રિયા ઉત્પન્ન કરે તેવા પદાર્થો]]. આહાર પૂરવણીઓ કાઢી શકાય કે ભેળવી શકાય છે, અને દવાઓ, કેપ્સ્યુલ્સ, સોફ્ટજેલ, જેલકેપ્સ, પ્રવાહીઓ અથવા પાઉડર જેવા રૂપમાં મળી શકે છે.”<ref name="fda1">{{Cite web |url=http://www.fda.gov/Food/DietarySupplements/ConsumerInformation/ucm110417.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-22 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604015423/http://www.fda.gov/Food/DietarySupplements/ConsumerInformation/ucm110417.htm |url-status=dead }}</ref> આહાર પૂરવણીઓ બજારમાં મૂકતા પહેલાં [[યુ.એસ. ફુડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન (એફડીએ) (U.S. Food and Drug Administration]] (FDA)) ની અનુમતિ લેવાની નથી. જોકે પૂરવણીઓ સ્વાસ્થ્ય ફાયદાઓ પૂરાં પાડવા માટે છે, ઉત્પાદનો સામાન્ય રીતે લેબલનો સમાવેશ કરે છે જે દર્શાવે છેઃ “આ વિધાનો ફુડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન (Food and Drug Administration) દ્વારા ચકાસવામાં આવેલ નથી. આ ઉત્પાદન કોઇ રોગના નિદાન, સારવાર, ઉપચાર, અથવા અટકાવવા માટે નથી.” === કાર્યાત્મક ખોરાક === [[કાર્યાત્મક ખોરાક]] પ્રવાહી કે કેપ્સ્યુલના રૂપમાં બનાવેલ આહાર પૂરવણી લેવા કરતાં, તેમના કુદરતી સ્વરૂપની નજીક વૃદ્ધિ કરનાર ખોરાક લેવા માટે ગ્રાહકોને અનુમતિ આપવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. કાર્યાત્મક ખોરાક કાં તો વૃદ્ધિ કરેલ અથવા પોષણમૂલ્ય વધારેલ, [[ન્યુટ્રીફિકેશન]] કહેવાતી પ્રક્રિયા છે. ખોરાક પર પ્રક્રિયા કરવામાં આવેલ હોય તે પહેલાંના સમાન સ્તરોમાં ફરીથી ખોરાકમાં પોષણ મૂલ્યો આ કાર્ય પુનઃસ્થાપ‍િત કરે છે. ક્યારેક, [[દૂધ]]માં [[વિટામિન ડિ]] જેવા વિશેષ સઘન પોષકો ઉમેરવામાં આવે છે. હેલ્થ કેનેડાએ એ કાર્યાત્મક ખોરાકની વ્યાખ્યા આ મુજબ આપી છે “શુદ્ધ પોષણયુકત અસર કરતા સામાન્ય ખોરાક જે વિશેષ તબીબી અથવા [[શારીરિક]] ફાયદા આપવા માટે ઉમેરવામાં આવતા ઘટકો કે તત્વો હોય છે.” <ref name="hcgloss">http://www.hc-sc.gc.ca/sr-sr/biotech/about-apropos/gloss-eng.php</ref> [[જાપાન]]માં, તમામ કાર્યાત્મક ખોરાકોએ ત્રણ સ્થાપિત આવશ્યકતાઓ પૂર્ણ કરવી આવશ્યક છે‍: ખોરાક (1) કેપ્સ્યુલ, ગોળી, અથવા પાઉડર કરતાં તેના કુદરતી સ્વરૂપમાં રજુ થવો જોઇએ; (2) રોજિંદા આહારમાં ઉપયોગ થવો જોઇએ; (3) રોગના અટકાવ અને નિયંત્રણની દિશામાં જૈવિક પ્રક્રિયાનું નિયમન કરતો હોવો જોઇએ.<ref name="scidir">{{cite journal |doi=10.1016/S0899-9007(00)00332-4 |title=Nutraceuticals and functional foods: introduction and meaning |year=2000 |last1=Hardy |first1=G |journal=Nutrition |volume=16 |pages=688 |pmid=10906598 |issue=7-8}}</ref> === તબીબી ખોરાક === [[ચિત્ર:Novartis Fibersource HN medical food on IV pole.JPG|thumb|upright|alt=medical food|અ ફોટો ઓફ મેડિકલ ફુડ ઓન એન IV પોલ]] [[તબીબી ખોરાક]] ગ્રાહકોને [[ઓવર-ધી-કાઉન્ટર]] ઉત્પાદ તરીકે ઉપલબ્ધ નથી.<ref name="nature">{{cite journal |doi=10.1038/nbt0898-728 |title=Nutraceuticals: Poised for a healthy slice of the healthcare market? |year=1998 |journal=Nature Biotechnology |volume=16 |pages=728 |pmid=9702769 |last1=Brower |first1=V |issue=8}}</ref> FDA માને છે કે તબીબી ખોરાક “તબીબના નિરીક્ષણ હેઠળ આંતરી રીતે ઉપયોગ અથવા આપવા માટે તૈયાર થવો જોઇએ, અને [[ફિઝીશ્યન]] મૂલ્યાંકન દ્વારા પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવેલ માન્ય વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતોના આધાર પર, લાક્ષણિક પોષણયુક્ત જરૂરિયાતો માટે રોગો અથવા પરિસ્થિતિઓના ચોક્કસ આહાર સંચાલન માટે હેતુપૂર્વકનું આયોજન છે.”<ref name="scidir"/> તબીબી ખોરાક મોં અથવા [[નળી આહાર]] દ્વારા લઇ શકાય છે. આ ખોરાક ઘણીવાર ચોક્કસ માંદગીઓનું નિદાન ધરાવતા લોકો માટે ખાસ પોષણ આવશ્યકતા પૂર્ણ કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે. તબીબી ખોરાક તબીબી નિરીક્ષણ દ્વારા નજીકથી ચકાસવામાં આવે છે. === ફાર્માસ્યુટીકલ્સ === [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ કોંગ્રેસ]] માટે લખાયેલ અહેવાલ મુજબ “એગ્રિકલ્ચર: એ ગ્લોસરી ઓફ ટર્મ્સ, પ્રોગ્રામ્સ, એન્ડ લોઝ (Agriculture: A Glossary of Terms, Programs, and Laws)” શિર્ષકમાં “[[ફાર્માસ્યુટીકલ્સ]] સંબંધી દવાઓ (ફાર્માસ્યુટીકલ્સ) એ ખેતર અને ઔષધનિર્માણ સંબંધી દવા શબ્દોનું મિશ્રણ છે. તે ખેતી સંબંધિત પાક અથવા પ્રાણીને (સામાન્ય રીતે [[બાયોટેકનોલોજી]] દ્વારા) ફેરફાર કરવાથી ઉત્પાદીત તબીબી રીતે મૂલ્યવાન સંયોજનોનું સૂચન કરે છે. દરખાસ્ત કરનારાં માને છે કે ઔષધનિર્માણ સંબંધી દવા ફેક્ટરીઓ તરીકે શક્ય રીતે પ્રાણીઓનો ઉપયોગ કરતી પારંપરિક પદ્ધતિઓ (જેમ કે, સંલગ્ના ઉત્પાદન સુવિધાઓ) કરતાં વધુ અસરકારક બની શકે છે, અને વધુ કમાણીથી કૃષિ સંબંધિત ઉત્પાદકો પણ પૂરાં પાડે છે... “[[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં મુદ્દા પર બાયોટેકનોલોજી ચાલુ રાખવા માટે જો હાલના તંત્ર ફાર્માસ્યુટીકલ્સ જેવા નવાં ઉદ્દભવતા ઉપયોગો સલામતીની (પ્રાણીઓ, અને પાકો તેમજ પર્યાવરણ માટે) ખાતરી કરવા માટે પર્યાપ્ત છે કે કેમ... ફાર્માસ્યુટીકલ્સ પરિભાષા એ જનીની રીતે તૈયાર કરેલ પાક અથવા પશુઓના તબીબી ઉપયોગો સાથે, કૃષિ સંબંધિ વર્તુળોમાં વારંવાર જોડવામાં આવે છે.” <ref name="ncse">{{Cite web |url=http://ncseonline.org/nle/crsreports/05jun/97-905.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-07-22 |archive-date=2011-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110212033139/http://ncseonline.org/nle/crsreports/05jun/97-905.pdf |url-status=dead }}</ref> == ઉદાહરણો == [[ચિત્ર:Broccoli in a dish 2.jpg|thumb|upright|alt=broccoli|અધ્યયનો થી આ સાબિત થયું છે કે બ્રોકોલી કેન્સરના અટકાવ માટે સહાય કરી શકે છે]] [[ચિત્ર:Semillas de Chía.jpg|thumb|upright|]] નોંધવામાં આવેલ તબીબી મૂલ્ય સાથે ખોરાકની આ અધુરી યાદી નીચે મુજબ છેઃ * [[એન્ટિઓક્સીડન્ટ્સ (Antioxidants)]]: લાલ [[દ્રાક્ષ]]ના ઉત્પાદોમાંથી [[રેઝવારાટ્રોલ]]; [[ફળો]], [[ચા]], [[વાઇન]] અને ડાર્ક ચોકલેટનો [[સ્વાદ ધરાવતુ]]; કરમદામાં જોવા મળતુ એન્થોસ્યાનીન્સ * [[હાઇપરકોલેસ્ટરોલેમીયા]] ઘટાડોઃ<ref name="Wein">{{cite journal |doi=10.1093/eurheartj/ehn580 |title=Controversial role of plant sterol esters in the management of hypercholesterolaemia |year=2008 |last1=Weingartner |first1=O. |last2=Bohm |first2=M. |last3=Laufs |first3=U. |journal=European Heart Journal |volume=30 |pages=404 |pmid=19158117 |issue=4 |pmc=2642922}}</ref> દ્રાવણયુક્ત [[આહાર રેસાયુક્ત]] ઉત્પાદનો, જેમ કે [[સિલીયમ]] બી ફોતરાં * [[કેન્સર]] અટકાવઃ [[બ્રોકોલી]] ([[સલ્ફોરાફેન]]) * સુધારેલ હ્રદય સ્વાસ્થ્યઃ [[સોયાબીન]] અથવા [[લસણ]]ની ચટણી ([[આઇસોફ્લેવોનોઇડ્ઝ]]) * [[હ્રદય રક્તવાહિનીના રોગ]]નું ઓછું જોખમઃ [[રેસાં]] અથવા [[ચિયા]] બીમાંથી [[આલ્ફા-લીનોલેનિક એસિડ]] વધુમાં, [[જિનસેંગ]], [[લસણ]]ના તેલ ઇ. જેવા ઘણાં વનસ્પતિશાસ્ત્રીય અથવા હર્બલ અર્ક ન્યુટ્રાસ્યુટકલ્સ તરીકે વિકસાવવામાં આવેલ છે. ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ્સ ઘણીવાર [[ખોરાક]] અને [[ફાર્માસ્યુટીકલ્સ ઉદ્યોગો]]માં પોષણયુક્ત મિશ્રણો અથવા [[પોષણયુક્ત તંત્રો]]માં ઘણીવાર ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. == અસરકારકતા અને સલામતી == === નિયમન === યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં, ફાર્માસ્યુટીકલ દવાઓથી અલગ, ન્યુટ્રાસ્યુટીક ઉત્પાદનો “આહાર પૂરવણીઓ”ની જેમ તપાસના સમાન સ્તર સાથે બહોળા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે અને નિરીક્ષણ કરવામાં આવેલ છે. કેનેડા જેવા ઘણા અન્ય દેશોથી અલગ, ફેડરલ ફુડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનીસ્ટ્રેશન (Federal Food &amp; Drug Administration) ની નજર હેઠળ, વ્યાખ્યાઓનો વિસ્તૃત-આધાર ઉપયોગ “ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ્સ” અને “આહાર પૂરકો” વચ્ચેના માપદંડો, કાર્યો, અને અસરકારકતા દર્શાવવાની સાતત્યરહિત વિશ્વસનીયતાનો ઉપયોગ કરે છે. આ ઓછી ‍નિયમબદ્ધ દ્રષ્ટિ સાથે, ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ્સ ઉત્પાદન કરતી કાનુની કંપનીઓ તેમના ઉત્પાદકીય ધોરણો, ઉત્પાદનો અને ગ્રાહક ફાયદા પૂરાં પાડવા અને “આહાર પુરવણીઓ” માંથી તેમના ઉત્પાદનો અલગ કરવા માટે વિશ્વસનીય વૈજ્ઞાનિક સંશોધન પૂરું પાડે છે. ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ્સ વ્યાખ્યા અને ધોરણોમાં ચોક્કસ કાનુની અને વૈજ્ઞાનિક મર્યાદા ઉમેરવા માટે ઉદ્યોગ, વ્યવસાયિક સંસ્થાઓ, એકેડેમી, અને સ્વાસ્થ્ય નિયમન એજન્સીઓમાં આંતરરાષ્ટ્રિ ય હલચલ હોવા છતાં, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં FDA દ્વારા પરિભાષાનું નિયમન કરેલ નથી. તમામ પદાર્થો માટે તેમની કાર્યક્ષમતા, ઉત્પાદન પ્રક્રિયા, સહાયક વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને વધારેલ સ્વાસ્થ્ય ફાયદાઓમાં ભેદ પાડ્યા વિના “આહાર પુરવણી” પરિભાષા FDA હજુ વિસ્તૃત પરિભષાનો ઉપયોગ કરે છે. 2005 માં, નેશનલ એકેડમીઝ ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ મેડિસીન એન્ડ નેશનલ રીસર્ચ કાઉન્સિલે (National Academies Institute of Medicine and National Research Council) આહાર પૂરવણીઓના મૂલ્યાંકન માટે ફેડરલ ફુડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનીસ્ટ્રેશન (Federal Food &amp; Drug Administration) માટે સુધારેલ માળખું તૈયાર કરવા માટે બ્લુ-રિબન કમીટીની રચના કરી. જોકે સુધારેલ માળખું “ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ્સ” અને “આહાર પૂરવણીઓ” વચ્ચે ભેદ પાડવામાં નિષ્ફળ ગયું. વિશાળ વ્યાખ્યાના સતત ઉપયોગ સાથે અને નોંધપાત્ર ભેદના અભાવે, કિંમત-આધારીત અને વૈજ્ઞાનિક રીતે આધારીત માળખાંને “ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ્સ” તરીકે આંતરરાષ્ટ્રિય રીતે ઓળખાતી ગ્રાહક બનાવટો સહિત “આહાર પૂરવણીઓ” ની સલામતીનું મૂલ્યાંકન કરવાની આવશ્યકતા હતી.<ref>{{cite book |author=Committee on the Framework for Evaluating the Safety of the Dietary Supplements |year=2005 |chapter=Committee Change |chapterurl=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=10882&page=21 |title=Dietary Supplements: A Framework for Evaluating Safety |publisher=Institute of Medicine |page=21 |isbn=978-0-309-09110-7}}</ref> === આંતરરાષ્ટ્રિય સ્ત્રોતો === વૈશ્વિક બજારમાં, આંતરરાષ્ટ્રિય બજારમાંથી ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ અગત્યની ઉત્પાદક ગુણવત્તઓના કિસ્સાઓ<ref name="regulation">{{cite book |title=Regulation of Functional Foods and Nutraceuticals: A Global Perspective |first=Clare M. |last=Hasler |publisher=IFT Press and Blackwell Publishing |year=2005 |isbn=0-8138-1177-5}}{{pn}}</ref> [[સેન્દ્રીય]] કે [[બાહ્ય]] ઘટકોના ઉપયોગ માટે વાપરી શકાય છે, છતાં નિયમનોની ખામી અભ્યાસ બનાવટોની સલામતી અને અસરકારકતાનું સમાધાન કરે છે. કંપની વિશાળ [[નફો]] મેળવવા માટે નિમ્ન-ગુણવત્તા અથવા બિન-અસરકારક ઘટકો સાથે ગેરકાયદેસર ઉત્પાદનો તૈયાર કરે છે. === જૈવઉપલબ્ધતા === [[જૈવઉપલબ્ધતા]] દર જે “શોષણ દર” તરીકે વિચારી શકાય છે, તે અસરકારક ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ બનાવટો શોધવામાં મુખ્ય પડકારોમાંનો એક છે. [[પોષકો]]ની જૈવઉપલબ્ધતા તેના કુદરતી પ્રકારમાં લીધેલ ખોરાકમાં વધુ ઉચ્ચ હોય છે.{{Citation needed|date=December 2009}}પ્રક્રિયા કરેલ ન હોય તેવા ખોરાકોમાં પણ, તમામ ખોરાકો યોગ્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતા નથી અને અસરકારક રીતે તેનું પાચન થતુ નથી. નબળાં શોષણ દરો સાથે ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ કોઇ પોષણયુક્ત અથવા તબીબી ફાયદા પૂરાં પાડ્યા વિના શરીરમાંથી વ્યવસ્થિત કરવામાં આવતા પોષકોમાં પરિણમે છે. === પ્લેસિબો અસરના પરિણામ === ફાર્માસ્યુટીકલ્સની સરખામણીએ, ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ્સની અસરકારકતાનો ભાગ [[પ્લેસિબો અસર]] પર આધારીત હોઇ શકે. ન્યુટ્રાસ્યુટીકલનો ઉપયોગ કરતા ગ્રાહકો જ્યારે શરીર ઘણીવાર તેના પોતાના દ્વારા ફરી પ્રાપ્ત કરવા સક્ષમ છે, ત્યારે માંદગીની સારવાર માટે ન્યુટ્રાસ્યુટીકલનો તેનો ઉપયોગ આચોક્કસ રીતે વિશ્વસનીય હોઇ શકે. == આ પણ જુઓ == * [[પોષક આહાર]] * [[ફૂડ પ્રોસેસિંગ]] == સંદર્ભો == {{Cleanup-link rot|date=March 2010}} {{reflist}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www4.agr.gc.ca/AAFC-AAC/display-afficher.do?id=1170856376710 એગ્રીકલ્ચર એન્ડ એગ્રી-ફુડ કેનેડા, ફંકશન્લ ફુડ્ઝ એન્ડ ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ્સ ૨૦૦૭ (Agriculture and Agri-Food Canada, Functional Foods and Nutraceuticals,2007)] * [http://www.ana-jana.org/ અમેરિકન ન્યુટ્રાસ્યુટીકલ એસોસિએશન (American Nutraceutical Association)] * [http://www.nnfa.org નેશનલ ન્યુટ્રીશ્નલ ફુડ્ઝ એસોસિએશન (National Nutritional Foods Association) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190720211642/https://www.nnfa.org/ |date=2019-07-20 }} * [http://www.cfsan.fda.gov/~dms/supplmnt.html યુ.એસે એફડીએ/સીએફએસએએન (US FDA/CFSAN - Dietary Supplements)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001017130852/http://www.cfsan.fda.gov/~dms/supplmnt.html |date=2000-10-17 }} [[શ્રેણી:ખોરાક વિજ્ઞાન]] [[શ્રેણી:માર્કેટિંગ]] [[શ્રેણી:પોષણ]] hcqghr9kjcqgg6dtghrm1vwelrzx9n7 0 26061 901667 885753 2026-06-20T09:32:23Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901667 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} <!--આ લેખનું ભાષાંતર ખુબ અણઘડ રીતે કરવામાં આવ્યું છે, તેનો મૂળ અંગ્રેજી લેખ જોઈને આખો લેખ મઠારવાની જરૂર છે.--> [[File:Marco Casagrande WEAK!.jpg|thumb|right|200px|Marco Casagrande at SZHK Biennale 2009]] ''' માર્કો કાસાગ્રાન્ડ''', (જન્મ: [[મે ૭|૭ મે]], ૧૯૭૧), એક ફિનિશ વાસ્તુકાર, લેખક અને વાસ્તુકળાના અધ્યાપક છે. એમણે હેલસિંકી પ્રૌધ્યોગીક વિજ્ઞાન વિશ્વવિધ્યાલયના વાસ્તુકળા વિભાગમાંથી સ્નાતક શિક્ષણ, ૨૦૦૧માં મેળવ્યું છે. == પ્રારંભિક જીવન == કાસાગ્રાંડનો જન્મ ટર્ક્ચ, [[ફીનલેંડ]]માં, એક ધનવાન ફિનિશ-ઈટાલિયન કેથલિક પરિવારમાં થયો હતો. હેલસિંકીમાં વાસ્તુકળા ભણવાનુ શરૂ કરતા પહેલા એ ફિનિશ લેપલેન્ડના યલિટોરનીઓમા મોટા થયા હતા. .<ref>[http://www.turunsanomat.fi/extra/?ts=1,3:1010:0:0,4:10:0:1:2001-01-27,104:10:64088,1:0:0:0:0:0: Kohuttu palkkasoturi päätyi arkkitehdiksi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930204923/http://www.turunsanomat.fi/extra/?ts=1,3:1010:0:0,4:10:0:1:2001-01-27,104:10:64088,1:0:0:0:0:0: |date=2007-09-30 }} - ''[[Turun Sanomat]]'' January 27, 2001 {{fi icon}}</ref> ==ભાડૂતી સિપાઈ અને લેખક== ફિનિશ સેનામા સેવા કરીને, ૧૯૯૩માં કાસાગ્રાન્ડ બોસ્નિયન ક્રોવાટ સુરક્ષા દળના સ્વયંસેવક થયા હતા. ત્યારબાદ તેમણે, લ્યૂકા મોકોણેસીના ઉપનામથી એક પુસ્તક લખ્યું હતું - ''Mostarin tien liftarit / Hitchhikers on the Road to Mostar'' (WSOY 1997) )<ref>[http://www2.hs.fi/english/archive/news.asp?id=20010918IE19 20010918IE19 ''The mind of a fanatic''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930035219/http://www2.hs.fi/english/archive/news.asp?id=20010918IE19 |date=2007-09-30 }} - [[Helsingin Sanomat]], 18 September, 2001</ref>, જે બોસ્નિય નાગરિક યુદ્ધના અનુભવ ઉપર હતુ. આ લોકાનુમત આત્મકથાના મુખ્ય પાત્રના યુદ્ધ અપરાધના વર્ણન પરથી એમના ઉપર શંકા આવી કે તેઓ એક યુદ્ધ અપરાધી હોઈ શકે. પછી એમણે એમના બચાવમાં એમ કહ્યું કે આ પુસ્તક માત્ર એક કલ્પના છે<ref>[http://www.voima.fi/content/view/full/531?PHPSESSID=3562ebc81376d0f87986b011af3e749b taiteen palkkasotureita]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - ''[[Voima]]'' 4/2002 {{fi icon}}</ref>. == વાસ્તુકાર અને કલાકાર== [[Image:Land(e)scape.jpg|thumb|right|300px|Land(e)scape, 1999]] [[Image:Sixty Minute Man.jpg|thumb|right|300px|Sixty Minute Man, 2000]] [[File:Floating Sauna.jpg|thumb|right|300px|Floating Sauna, 2002]] [[File:Treasure Hill 03 Taiwan.gif|thumb|right|300px|Treasure Hill, 2003]] [[File:1 Chen House Marco Casagrande Frank Chen Photo AaDa.JPG|thumb|right|300px|Chen House, 2008]] [[File:Bug Dome by WEAK! in Shenzhen Marco Casagrande-Hsieh Ying-chun Roan Ching-yueh.jpg|thumb|right|300px|Bug Dome, 2009]] યૂકે જર્નલ આર્કિટેક્ચરલ રિવ્યૂના ઇમર્જિંગ આર્કિટેક્ચર કોપિટેશન ૧૯૯૯માં તેઓ પ્રતીસ્પર્ધી રહયા હતા જેથી એમણે અને તેમના સહભાગી, સેમી રીણતાલાને વેનિસ દ્વિવાર્ષિક ૨૦૦૦માં આમંત્રણ મળ્યું. ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સના પત્રકારની એ દ્વિવાર્ષિકમાં માર્કો કાસાગ્રાન્ડ અને રીણતાલાની પરિયોજના ૬૦ મિનિટમાં, સૌથી વધારે ગમી. આ પરિયોજનામાં કાસાગ્રાન્ડ અને રીણતાલાએ માઝૂ ફળ અને પવિત્ર મનાતા વૃક્ષના જંગલ ત્યજી દેવામાં આવેલી નાવમાં વાવ્યા હતા, અને તેને, એક કલાક સડવા દીધેલા વેનિસના લોકોના મળમુત્ર ઉપર મૂક્યું હતું. કાસાગ્રાન્ડના વાસ્તુકળા શાસ્ત્રના કામમાં વાસ્તુકળા શાસ્ત્રનુ સામ્રાજ્ય, શહેરી, પર્યાવરણ યોજના, પર્યાવરણ કલા, સર્કસ અને અન્ય કલાત્મક વિષયોનો સમાવેશ કર્યો છે. <ref>[https://web.archive.org/web/20110616040644/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3575/is_1234_206/ai_59177282/] - ''[[Architectural Review]]'' 12/1999</ref> <ref>[http://www.visionarythurrock.org.uk/docs/facilities/who.html#] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122164151/http://www.visionarythurrock.org.uk/docs/facilities/who.html |date=2008-11-22 }} - ''Thurrock: A Visionary Brief in the Thames Gateway'' General Public Agengy 2004</ref> અર્ધજાગૃત વાસ્તુકળા, અચળ વાસ્તવિકતા અને આધુનિક મનુષ્ય અને પ્રકૃતી વચ્ચેના સંબંધની શોધમાં હતા. તેમના મતાનુસાર મનુષ્ય અર્થશાસ્ત્ર અને કાલ્પનિક મનોરંજન અથવા માહિતીના તણાવથી ઘેરાવો ના જોઇએ. જે સત્ય છે તેજ મૂલ્યવાન છે.<ref>[http://www.berkeleyprize.org/essay/essay.cfm?year=2004&link=committee.cfm] - ''Berkeley Prize Committee and Jury'' University of California, Berkeley 2007 </ref> કાસાગ્રાન્ડની ટ્રેઝર હિલ પરિયોજના, જેમા તેમણે, શહેરી ખેડુતોની જ્ર કાનૂની વસાહતને એક શેહેરી પર્યાવરણની પ્રયોગાત્મક પ્રયોગશાળામાં બદલી નાખ્યું હતું, આના આધારિત કાસાગ્રાન્ડ, તાઇવાનનાં ટાંકાંગ વિશ્વવિધ્યાલયના પારિસ્થિતિક શહેરી નિયોજનના અધ્યાપક તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યાં હતાં. પણ, આની તપાસમાં લોકો ના મિશ્રપ્રતિસાદ હતા.<ref>[http://www.atelier-3.com/mediawiki/index.php/Design_2003.10_Treasure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707182016/http://www.atelier-3.com/mediawiki/index.php/Design_2003.10_Treasure |date=2011-07-07 }} - ''Atelier 3: Treasure Hill'' 10/2003</ref> ત્રીજી પેઢી શહેરનો એમનો સિદ્ધાંત એક માનવ પ્રાકૃતિક અને યોજનાના રૂપમાં વાસ્તુકારો દ્વારા વિનાશ યંત્રના રોપમાં પછીનું ઔધ્યોગીક શહેરી હાલત વિચાર ખાલી વ્યાખ્યા સાજામાં ની પ્રકૃતી એક મોટુ સંચારણ છે. એમની ત્રીજી પેઢી શેહેરીકરણ ના સિદ્ધાંતો દર્શાવે છે કે ઔધ્યોગીક શહેરી પરિસ્થિતિની યંત્ર ગણીને માનવ સ્વભાવ અને વાસ્તુકાર એ પાયમાલ કરી નાખ્યું છે. '' <ref>[http://www.epifanio.eu/nr9/eng/cross-over.html] - ''Marco Casagrande: Cross-over Architecture and the Third Generation City'' Epifanio 9 2008 </ref> == મહત્વપૂર્ણ કાર્ય == *[[Land(e)scape]], architectonic installation, Casagrande & Rintala, Savonlinna Finland 1999 *[[60 Minute Man (architecture)|60 Minute Man]], architectonic installation, Casagrande & Rintala, Venice Architecture Biennale 2000 * Uunisaari Summer Theatre, temporary architecture, Casagrande & Rintala, Helsinki Finland 2000 <ref>[https://web.archive.org/web/20140628022111/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3575/is_1249_209/ai_73411719] - ''Architectural Review: Little Top''</ref> * [[1000 White Flags]], environmental art installation, Casagrande & Rintala, Koli Finland 2000 <ref>[http://architettura.supereva.com/architetture/20011101/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061018164825/http://architettura.supereva.com/architetture/20011101/index.htm |date=2006-10-18 }} - ''ARCH'IT: Casagrande & Rintala''</ref> * [[Quetzalcoatlus]], installation, Casagrande & Rintala, Havana Biennale 2000 **''A 300&nbsp;kg iron bar stretched between two university building with 10&nbsp;km of fishing line.''<ref>[http://www.architizer.com/en_us/projects/view/quetzalcoatlus/3153/?country=en_us&amp;pr_id=3153] - ''Architizer: Quetzalcoatlus'' </ref> *[[Bird Hangar]], architectonic installation, Casagrande & Rintala, Yokohama Triennial 2001 <ref>[http://www.jpf.go.jp/yt2001/cyber/artist/014_Casa/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929124651/http://www.jpf.go.jp/yt2001/cyber/artist/014_Casa/index.html |date=2007-09-29 }} - ''Yokohama 2001: Artist Data Sheet''</ref> * Installation 1:2001, public installation, Casagrande & Rintala, Firenze Biennale 2001 ''<ref>[http://www.undo.net/cgi-bin/undo/pressrelease/pressrelease.pl?id=1007639043] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928004717/http://www.undo.net/cgi-bin/undo/pressrelease/pressrelease.pl?id=1007639043 |date=2007-09-28 }} - ''Firenze Biennale Press Release 2001''</ref> *Dallas-Kalevala, art journey, Casagrande & Rintala, [[Demeter]] Environmental Art, Hokkaido Japan 2002 <ref>[http://www.demeter.jp/e/artist/artist5/index.html] - ''Demeter: Dallas-Kalevala (2002)'' </ref> *Chain Reactor, architectonic installation, Casagrande & Rintala, Montreal Biennale 2002 <ref>[http://www.ciac.ca/biennale2002/en/casagrande.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070531151039/http://www.ciac.ca/biennale2002/en/casagrande.htm |date=2007-05-31 }} - ''La Biennale De Montreal: Casagrande & Rintala'' 10/2003</ref> *Anarchist Gardener, performance art and installations, Puerto Rico Biennial 2002 <ref>[http://www.oppositionalarchitecture.com/CFOA/download%20reader.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009114803/http://www.oppositionalarchitecture.com/CFOA/download%20reader.pdf |date=2007-10-09 }} - ''Camp for Oppositional Architecture, 2004''</ref> *Floating Sauna, temporary architecture, Casagrande & Rintala, Rosendahl village Norway 2002 <ref>[http://www.worldarchitecture.org/world-buildings/world-buildings-detail.asp?position=detail&country=Norway&no=3902] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100322194725/http://www.worldarchitecture.org/world-buildings/world-buildings-detail.asp?position=detail&country=Norway&no=3902 |date=2010-03-22 }} - ''6th Cycle of 20+10+X Architecture Awards, 2010''</ref> *[[Redrum]], architectonic installation, Casagrande & Rintala, Alaska Design Forum 2003 <ref>[http://www.theglobeandmail.com/servlet/story/LAC.20030621.ANCHORAGE/TPStory/specialTravel] - ''Hadani Ditmars: Artfully Pushing the Boundaries in Anchorage'' </ref> *Potemkin, park, Casagrande & Rintala, [[Etchigo Tsumari Contemporary Art Triennial]] 2003 <ref>[http://www.shift.jp.org/en/archives/2003/07/echigotsumari_art_triennial_20.html] - ''SHIFT: Echigo Tsumari Art Triennial 2003'' </ref> *[[Treasure Hill]], housing area restoration, Taipei Taiwan 2003 *Post Industrial Fleet, naval architecture, CREW*31, Venice Architecture Biennale 2004 *Human Layer, urban acupuncture, Greetings from London<ref> - ''Greetings from London 2004'' </ref>[[:Image:Human Layer London.jpg]] - Helsinki Festival [[:Image:IHMINEN.jpg]] - Taipei on the Move 2004 <ref>[http://www.epifanio.eu/nr1/eng/taipei.html] - ''Epifanio: Human Layer_Taipei, 2005'' </ref> *Chamber of the Post-Urbanist 104, life style installation, Taipei Museum of Contemporary Art 2005 <ref>[http://www.mocataipei.org.tw/_english/showweb/index.asp?ID=34] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928222052/http://www.mocataipei.org.tw/_english/showweb/index.asp?ID=34 |date=2007-09-28 }} - ''Taipei MOCA: Chamber of the Post-Urbanist 104, 2005''</ref> *Future Pavilion, Taiwan Design Expo, cross disciplinary art-architecture exhibition in a ruin of Wei Wu Military Camp, Kaoshioung <ref> [http://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2005/10/21/2003276746] - ''Taipei Times: Design Expo Attracts Curious, 2005'' </ref><ref>[http://clab.fi/uploads/media/future_pavilion_2005.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720175458/http://clab.fi/uploads/media/future_pavilion_2005.pdf |date=2011-07-20 }} - ''C-LAB: The Art of Taiwan in Psychosis, 2005''</ref> *CityZenGarden, installation, together with 3RW Architects <ref>[http://www.3rw.no/Venezia%20Biennale%202007.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070709220628/http://www.3rw.no/Venezia%20Biennale%202007.pdf |date=2007-07-09 }} - ''3RW Architects: Urban Farmers, 2006''</ref>, Venice Architecture Biennale 2006 <ref>[http://www.taipeioffice.fi/Englanti/Uutisarkisto/2006_Uutisarkisto.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821203323/http://www.taipeioffice.fi/Englanti/Uutisarkisto/2006_Uutisarkisto.htm |date=2007-08-21 }} - ''Taipei Representative Office: An Architect Takes Care of a Stone Garden in a City of Water, 2006''</ref> * Chen House, Datun Mountains, Taiwan. World Architecture Award 2009. <ref>[http://www.worldarchitecture.org/winners.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528153627/http://www.worldarchitecture.org/winners.asp |date=2010-05-28 }} - ''World Architecture: Winners / 4th Cycle, 2009''</ref> * Bug Dome, WEAK! for SZHK Biennale 2009. <ref>[http://www.dezeen.com/2009/12/14/bug-dome-by-weak/] - ''Dezeen: Bug Dome by WEAK!, 2009'' </ref> <ref>[http://www.dailytonic.com/bug-dome-at-the-2009-biennale-of-urbanismarchitecture-by-the-weak/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100912072322/http://www.dailytonic.com/bug-dome-at-the-2009-biennale-of-urbanismarchitecture-by-the-weak/ |date=2010-09-12 }} - ''Daily Tonic: Bug Dome at the 2009 Biennale of Urbanism/Architecture by the WEAK!, 2009''</ref> == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|Category:Marco Casagrande}} * [http://www.e-architect.co.uk/architects/clab.htm e-architect] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111075335/http://www.e-architect.co.uk/architects/clab.htm |date=2010-01-11 }} * [http://www.worldarchitecture.org/world-critics-theorists/?criticstheorists=authordetail&country=Finland&no=5966 World Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110405052436/http://www.worldarchitecture.org/world-critics-theorists/?criticstheorists=authordetail&country=Finland&no=5966 |date=2011-04-05 }} * [http://www.architizer.com/en_us/people/profile/marco_casagrande/ Architizer]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100909005931/http://www.architizer.com/en_us/people/profile/marco_casagrande/ |date=2010-09-09 }} * [http://marcocasagrande.fi/ Casagrande's Work Chronology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825035509/http://marcocasagrande.fi/ |date=2009-08-25 }} * [http://www.archi-ninja.com/interview-with-marco-casagrande/ Interview with Marco Casagrande] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100429174729/http://www.archi-ninja.com/interview-with-marco-casagrande/ |date=2010-04-29 }}, Linda Bennett, Archi-Ninja, Aug 2009 * [http://www.worldarchitecture.org/links/?http://casagrandetext.blogspot.com/2009/10/marco-casagrande-interview.html Flesh is More] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112549/http://www.worldarchitecture.org/links/?http%3A%2F%2Fcasagrandetext.blogspot.com%2F2009%2F10%2Fmarco-casagrande-interview.html |date=2011-07-16 }}, Jirawit Yamkleeb, art4d, Oct 2009 * [http://www.epifanio.eu/nr11/eng/PERFORMATIVE.html Performative space: the loose boundary of architecture] Nathalie Pozzi & Rebecca Jones, Epifanio 11, Nov 2009 * [http://issuu.com/sweetsecret/docs/cicada?viewMode=magazine Cicada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110405032618/http://issuu.com/sweetsecret/docs/cicada?viewMode=magazine |date=2011-04-05 }} Nikita Wu, Shenzhen & Hong Kong Bi-City Biennale of Urbanism/Architecture, Dec 2009 * [http://kunsthallekowloon.org/archives/111 Architecture of the WEAK!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091220064741/http://kunsthallekowloon.org/archives/111 |date=2009-12-20 }} Robin Peckham, Kunsthalle Kowloon, Dec 2009 * [http://issuu.com/c-lab/docs/human HUMAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100128222727/http://issuu.com/c-lab/docs/human |date=2010-01-28 }} C-Laboratory, free newspaper, London 2004 * [http://www.ar2com.de/radiofavela-blog/marco-casagrande/ ar2com talks with Marco Casagrande] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201218210059/http://www.ar2com.de/radiofavela-blog/marco-casagrande/ |date=2020-12-18 }} about his architecture, urban acupuncture, teaching and real and unreal spaces, Mar 2010 [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૭૧માં જન્મ]] md00cycnhlw6laoarxztvbss5ujhral 0 26177 901645 886300 2026-06-19T23:47:37Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901645 wikitext text/x-wiki {{Infobox person/Wikidata | fetchwikidata=ALL | onlysourced=no }} '''પેટ્રિક જોસેફ "પેટ" બ્યુકેનન''' (જન્મ નવેમ્બર 2, 1938) [[અમેરિકાના]] એક [[રૂઢિચુસ્ત]] [[રાજકીય વિવેચક]], [[લેખક]], [[સીન્ડીકેટેડ]] [[કટારલેખક]], [[રાજકારણી]] અને [[પ્રસારક]] છે. બ્યુકેનન અમેરિકાના પ્રમુખો [[રીચાર્ડ નિકસન]], [[જેરાલ્ડ ફોર્ડ]], અને [[રોનાલ્ડ રેગન]]નાં વરિષ્ટ સલાહકાર હતા, તથા તેઓ [[સીએનએન]] ચેનલનાં ''[[ક્રોસફાયર]]'' કાર્યક્રમના મૂળ સંચાલક હતા. [[1992]] અને [[1996]]માં તેમણે [[રિપબ્લિકન]] પ્રેસિડન્શિયલ નોમિનેશનની માંગણી કરી હતી. તેઓ [[રીફોર્મ પાર્ટી]]ની ટીકીટ પરથી [[2000ની પ્રમુખપદની ચૂંટણી]] લડ્યાં હતાં. તેઓ ''[[ધ અમેરિકન કન્ઝર્વેટિવ]]'' નિયતકાલિકનાં સહ-સ્થાપક હતા અને તેમણે ધ અમેરિકન કૉઝ નામના એક ફાઉન્ડેશનની પણ સ્થાપના કરી હતી.<ref>{{cite book|title=American credo : the place of ideas in US politics|first=Michael |last=Foley| publisher=Oxford University Press US|year=2007|ISBN=0199232679 |page=318}}</ref> તેઓનાં લેખ ''[[હ્યુમન ઈવેન્ટ્સ]], [[નેશનલ રિવ્યૂ]], [[ધ નેશન]]'' અને ''[[રોલિંગ સ્ટોન]]'' માં પ્રકાશિત થઇ ચુક્યા છે. હાલમાં તેઓ [[એમએસએનબીસી]] કેબલ નેટવર્ક સહિત ''[[મોર્નિંગ જો]]'' અને ''[[ધ મેક્લાફીન જૂથ]]'' ના એક નિયમિત કાર્યક્રમમાં [[રાજકીય વિવેચક]] છે. == અંગત જીવન == બ્યુકેનનનો જન્મ [[વોશિંગ્ટન ડી.સી.]] ખાતે થયો હતો. તેઓ એક [[હિસાબી પેઢી]]ના [[ભાગીદાર]] વિલિયમ બેલ્ડવિન બ્યુકેનન ([[વર્જિનિયા]], 15 ઓગસ્ટ, 1905- [[વોશિંગ્ટન ડી.સી.]], જાન્યુઆરી 1988) અને તેમના પત્ની કેથેરીન એલિઝાબેથ (ક્રુમ) બ્યુકેનન ([[ચાર્લેરોય]], [[વોશિંગ્ટન કાઉન્ટી]], [[પેન્સિલવેનિયા]], 23 ડિસેમ્બર, 1911 - [[ઓક્ટન]], [[ફેરફેક્સ કાઉન્ટી]], [[વર્જિનિયા]], 18 સપ્ટેમ્બર, 1995), કે જેઓ એક [[નર્સ]] અને [[ગૃહિણી]] હતા, તેમના [[પુત્ર]] હતા.<ref name="wargs">{{cite web|url=http://www.wargs.com/political/buchanan.html |title=The Ancestry of Pat Buchanan |publisher=Wargs.com |date= |access-date=2010-06-13}}</ref><ref name="ThomsonGale-Bio">{{cite web|url=http://www.notablebiographies.com/Br-Ca/Buchanan-Pat.html |title=Pat Buchanan Biography |access-date=2006-11-01 |publisher=Thomson Gale}}</ref> બ્યુકેનનને છ ભાઈઓ (બ્રાયન, હેનરી, જેમ્સ, જોન, થોમસ અને વિલિયમ જુનિયર) હતા અને બે બહેનો (કેથલીન થેરેસા અને [[એન્જેલા મેરી, જેનું બીજું નામ બે હતું]]) હતી.<ref name="NNDB">{{cite web|url=http://www.nndb.com/people/053/000023981/ |title=Pat Buchanan |publisher=NNDB |access-date=2006-11-01}}</ref> [[રોનાલ્ડ રેગન]]ના સત્તાકાળમાં બેએ [[યુ.એસ. ટ્રેઝરર]] તરીકે સેવા આપી હતી. બ્યુકેનનનું [[કૂળ]] [[ઈંગ્લિશ]], [[જર્મન]], [[સ્કોટ્સ આઈરિશ]] અને [[આઈરિશ]] હતું.<ref name="wargs"></ref> તેના પરદાદા [[કોન્ફડેરેટ]] આર્મીમાં રહીને [[અમેરિકાના નાગરિક યુદ્ધ]]માં લડ્યાં હતા. તેઓ [[સન્સ ઓફ કોન્ફેડેરેટ વેટેરન્સ]]<ref>{{cite web |url=http://www.theamericancause.org/pathatedixie.htm |title=Why Do the Neocons Hate Dixie So? |publisher=Theamericancause.org |date= |access-date=2010-06-13 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325052748/http://www.theamericancause.org/pathatedixie.htm |url-status=dead }}</ref>ના સદસ્ય છે તથા [[રોબર્ટ ઇ. લી]]ના ચાહક છે.<ref name="WaPo-Ironfist">{{cite news|title=The Iron Fist of Pat Buchanan |work=[[The Washington Post]] |date=1992-02-17}}</ref> બ્યુકેનનને [[કેથોલિક ચર્ચ]]માં ખ્રિસ્તી ધર્મની દિક્ષા આપવામાં આવી હતી અને તેમણે બ્લેસ્ડ સેક્રેમેન્ટ સ્કૂલમાં તથા [[જેસ્યુટ]] સંચાલિત [[ગોન્ઝાગા કોલેજ હાઈસ્કૂલ]]માં અભ્યાસ કર્યો હતો. [[જ્યોર્જટાઉન યુનિવર્સિટી]]માં એક વિદ્યાર્થી તરીકે, તેઓ [[આરઓટીસી]]માં હતા, પરંતુ તેમણે આ પ્રોગ્રામ પૂરો કર્યો નહોતો. 1960માં સ્નાતક થયા બાદ તેમને પોતાની [[ડ્રાફ્ટ]] નોટિસ મળી હતી. જો કે, [[ડિસ્ટ્રીક્ટ ઓફ કોલમ્બિયા]] ડ્રાફ્ટ બોર્ડે, [[રિએક્ટિવ આર્થરાઈટિસ]]ને લીધે બ્યુકેનનને [[4-એફ]] તરીકે વર્ગીકૃત કરીને [[મિલિટરી]] સર્વિસમાંથી મુક્તિ આપી હતી. 1962માં તેમણે [[કોલમ્બિયા]]માંથી [[પત્રકારત્વ]]માં [[અનુસ્નાતક ડિગ્રી]] મેળવી હતી જેમાં તેમણે [[કેનેડા]] અને [[ક્યુબા]] વચ્ચેના વિસ્તરતા જતા વેપાર ઉપર પોતાનો શોધનિબંધ લખ્યો હતો. 1971માં બ્યુકેનને [[વ્હાઈટ હાઉસ]]ની કર્મચારી શેલી એન્ન સ્કેરની સાથે લગ્ન કર્યાં.<ref name="Creatorsabout">{{cite web|url= http://www.creators.com/opinion/pat-buchanan-about.html |title=About Pat Bunchanan |publisher=Creators Syndicate |access-date=2007-01-21}}</ref> == વ્યવસાયિક કારકિર્દી == === ''સેંટ લુઈસ ગ્લોબ-ડેમોક્રેટ'' એડિટોરિયલ રાઈટર === 23 વર્ષની ઉંમરે બ્યુકેનન ''[[સેંટ લુઈસ ગ્લોબ-ડેમોક્રેટ]]'' માં જોડાયા. 1961માં [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા ક્યુબા વિરુદ્ધ પ્રતિબંધ]] લાદવામાં આવ્યા, તેના પ્રથમ વર્ષે [[કેનેડા]]-ક્યુબા વચ્ચેનો વેપાર ત્રણ ગણો થઇ ગયો. બ્યુકેનને આ પેપરમાં કામ કરવાનું શરૂ કર્યું તેના આઠ સપ્તાહ બાદ ''ગ્લોબ-ડેમોક્રેટે'' કોલમ્બિયામાં માસ્ટર ડિગ્રી વખતે લખાયેલા બ્યુકેનનના પ્રોજેક્ટને પુનઃ સંપાદિત કરીને 'કેનેડા સેલ્સ ટુ રેડ ક્યુબા- એન્ડ પ્રોસ્પેક્ટસ' શીર્ષક હેઠળ આઠ કોલમમાં પ્રસિદ્ધ કર્યો હતો. બ્યુકેનનનાં જીવનનાં સંસ્મરણો ''રાઈટ ફ્રોમ ધ બિગિનિંગ'' માં જણાવવામાં આવ્યા પ્રમાણે, આ લેખ તેમની કારકિર્દીમાં સીમાચિહ્નરૂપ હતો. જો કે, બાદમાં બ્યુકેનને જણાવ્યું હતું કે આ પ્રતિબંધે [[સામ્યવાદી]] શાસનને વધુ મજબૂત બનાવ્યું હતું અને પોતે તેની વિરુદ્ધમાં છે.<ref name="NCPA-Trade">{{cite web |url=http://www.ncpa.org/pd/trade/pd010300a.html |title=Buchanan Is Right On Trade Sanctions |date=2000-01-03 |=2006-11-01 |work=Daily Policy Digest |publisher=[[National Center for Policy Analysis]] |access-date=2010-08-18 |archive-date=2006-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060616125508/http://www.ncpa.org/pd/trade/pd010300a.html |url-status=dead }}</ref> 1964માં બ્યુકેનને બઢતી આપીને આસિસ્ટન્ટ એડિટોરિયલ પેજ એડિટર બનાવવામાં આવ્યા. તેમણે [[બેરી ગોલ્ડવોટરના]] પ્રમુખપદ માટેના પ્રચાર અભિયાનને ટેકો આપ્યો હતો. જોકે, ગોલ્ડવોટરને ''ગ્લોબ-ડેમોક્રેટે'' સ્વીકૃતિ આપી નહોતી અને બ્યુકેનને પેપર અને પ્રમુખ [[જોન્સન]] વચ્ચે ગુપ્ત સમજુતી થઇ હોવાનું અનુમાન કર્યું હતું. બ્યુકેનને સંસ્મરણો તાજા કરતા જણાવ્યું હતું કે: "રૂઢિચૂસ્ત ચળવળ હંમેશા હારથી પર રહી છે... ગોલ્ડવોટર અભિયાન અંગે પસ્તાવાની લાગણી ધરાવતો હોય તેવા એક પણ રૂઢિચુસ્તની હું કલ્પના કરી શકતો નથી."<ref name="WaPo-Ironfist"></ref> ''કૉન્શન્સ ઓફ અ કન્સર્વટિવ'' ની તાજેતરની આવૃત્તિની પેટ બ્યુકેનન દ્વારા લખાયેલી પ્રસ્તાવના અનુસાર, બ્યુકેનન [[યંગ અમેરિકન ફોર ફ્રીડમ]]નાં સદસ્ય છે, અને તેઓ આ સંસ્થા માટે અખબારી યાદીઓ લખે છે. 1965મા તેઓએ ન્યૂ યોર્કમાં [[નિકસન, મજ, રોઝ, ગ્યુથરી, એલિક્ઝૅન્ડર અને મિશેલ]]ની લો ઓફિસમાં એક્ઝિક્યુટિવ આસિસ્ટન્ટ તરીકે કામ કર્યું હતું. === નિકસનનાં કાર્યકાળ દરમિયાન વ્હાઈટ હાઉસમાં કામગીરી === ત્યારપછીના વર્ષે, તેઓ નિકસનનાં પ્રમુખપદ માટેના પ્રચાર અભિયાનમાં સૌ પ્રથમવાર સલાહકાર બન્યા હતા;<ref name="Trialbyfire">{{cite news|last=Bruan |first=Stephen |title=A Trial By Fire In The '60s |work=Los Angeles Times |date=1994-12-18}}</ref> તેમણે મુખ્યત્વે [[ઑપોઝિશન રિસર્ચર]] તરીકે કામ કર્યું. પ્રતિબદ્ધ ટેકેદારોને ઉદ્દેશીને બોલાયેલા તેમના ભાષણોને લીધે, ટૂંક સમયમાં જ તેમનું નામ "મિ. ઇનસાઇડ" પડી ગયું હતું.<ref name="Greatrighthope">{{cite news|url= http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A41745-2004Sep22 |title=Pat Buchanan and the Great Right Hope |last=Blumenthal |first=Sidney |date=1987-01-08 |work=Washington Post |page=C01 |access-date=2006-11-01}}</ref> 1966 અને 1968ના પ્રચાર અભિયાન દરમિયાન બ્યુકેનને નિકસન સાથે મુસાફરી કરી. તેમણે [[પશ્ચિમ યુરોપ]], [[આફ્રિકા]] અને [[6 દિવસની લડાઈ]]ના તાત્કાલિક પરિણામ સ્વરૂપે [[મધ્ય-પૂર્વ]]ની મુસાફરી કરી હતી. 1969મા નિકસને [[ઓવલ ઓફીસ]]નો કાર્યભાર સંભાળ્યો, ત્યારે બ્યુકેનને [[વ્હાઈટ હાઉસ]]માં નિકસન અને ઉપ-પ્રમુખ [[સ્પૈરો અગ્નેવ]]નાં [[સલાહકાર તથા ભાષણ લેખક]] તરીકે કામ કર્યું હતું. બ્યુકેનન ''[[સાઇલન્ટ મેજોરિટી]]'' શબ્દનાં જનક હતા અને નિકસન સુધી લાખો ડેમક્રેટસને ખેંચી લાવનારી રણનીતિના ઘડવામાં પણ તેમણે મદદ કરી હતી; 1972માં એક મેમોમાં તેમણે વ્હાઈટ હાઉસને "અમેરિકાના રાજકારણમાં એન્ટી-ઇસ્ટૅબ્લિશમન્ટ પદ્ધતિ અથવા થીમ પુન:ગ્રહણ કરવી જોઈએ" એવું સૂચન કર્યું હતું.<ref name="BuchananInc">{{cite news|url=http://www.thenation.com/docprint.mhtml?i=19991122&s=paulsen |title=Buchanan Inc. |last=Paulsen |first=Monte |work=Nation |date=1999-11-22 |access-date=2006-11-01}}</ref> તેમની દૈનિક ફરજોમાં રાજકીય રણનીતિની રચના, પ્રમુખનો ''દૈનિક સમાચાર સાર'' પ્રસિદ્ધ કરવો, અને સમાચાર પરિષદો માટે બ્રીફિંગ બૂક તૈયાર કરવાના કામનો સમાવેશ થતો હતો. 1972મા [[ચીન]] ખાતેની મુલાકાતમાં તથા 1974ની મોસ્કો, યલ્તા, અને મિન્સ્ક ખાતેની શિખર પરિષદમાં તેઓ નિક્સનની સાથે રહ્યા હતા. તેમણે નિકસનને ડેમક્રેટિક વિરોધી [[જ્યોર્જ મેકગવર્ન]]ને ઉદ્દામમતવાદીનું બિરુદ આપવાની તેમજ [[વ્હાઈટ હાઉસની ટેપ્સ]] સળગાવી દેવાની સલાહ આપી હતી.<ref name="Greatrighthope"></ref> [[વોટરગેટ કૌભાંડ]]નાં આખરી દિવસોમાં બ્યુકેનન પ્રમુખનાં ખાસ સહાયક તરીકે રહ્યા હતા. બ્યુકેનન ઉપર ખોટું કરવાનો આરોપ નહોતો, પરંતુ કેટલાક લોકોએ ભૂલથી તેઓ [[ડીપ થ્રોટ]] હોવાની શંકા સેવી હતી. 2005માં જ્યારે અખબારોમાં માહિતી લીક કરનાર સાચી વ્યક્તિ [[એફબીઆઈ]]ના એસોસિયેટ ડિરેક્ટર [[માર્ક ફેલ્ટ]] હોવાનું બહાર આવ્યું, ત્યારે બ્યુકેનને તેમને "ચોર", "અપ્રમાણિક", અને "ગુન્હેગાર" ગણાવ્યા હતા.<ref name="Feltnohero">{{cite news |url=http://www.msnbc.msn.com/id/8060320/ |title=Nixon aides say Felt is no hero |publisher=MSNBC |date=2005-06-01 |access-date=2006-11-01 |archive-date=2006-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060820144427/http://msnbc.msn.com/id/8060320/ |url-status=dead }}</ref> નિક્સનનાં પ્રચાર અભિયાનનાં "એટેક ગ્રૂપ"માં તેમની ભૂમિકાને કારણે, [[સેનેટ વોટરગેટ કમિટિ]] સમક્ષ બ્યુકેનન 26 સપ્ટેમ્બર, 1973ના રોજ ઉપસ્થિત થયા હતા. તેમણે પેનલને જણાવ્યું હતું કેઃ {{cquote|The mandate that the American people gave to this president and his administration cannot and will not be frustrated or repealed or overthrown as a consequence of the incumbent tragedy.<ref name="Greatrighthope" />}} નિક્સને 1974માં જ્યારે રાજીનામું આપ્યું ત્યારે, બ્યુકેનન નવા પ્રમુખ [[જેરાલ્ડ ફોર્ડ]]ના હાથ નીચે ટૂંકાગાળા માટે ખાસ સહાયક તરીકે રહ્યાં હતા. [[દક્ષિણ આફ્રિકા]]માં બ્યુકેનનની રાજદૂત તરીકેની નિમણૂંકને ચીફ ઓફ સ્ટાફ [[એલેક્ઝેન્ડર હેઈગે]] બહાલી આપી દીધી હતી, પરંતુ ફોર્ડે તેનો ઈનકાર કર્યો હતો.<ref name="Greatrighthope"/> [[વોટરગેટ]] અંગે બ્યુકેનને એવું કહ્યું હતું કેઃ {{cquote|The lost opportunity to move against the political forces frustrating the expressed national will ... To effect a political counterrevolution in the capital{{mdash}}... there is no substitute for a principled and dedicated man of the [[Right-wing politics|Right]] in the Oval Office.<ref name="Greatrighthope" />}} રાજીનામું આપ્યાના લાંબા સમય બાદ, નિક્સને બ્યુકેનને બોલાવ્યા હતા અને કહ્યું કે તેઓ ન તો સેમિટ વિરોધી હતા કે ન "હેટર", પરંતુ તેઓ તો એક "શ્રેષ્ઠ, દેશપ્રેમી અમેરિકન" હતા. નિક્સને કહ્યું હતું કે બ્યુકેનન "કેટલાક મજબૂત વિચારો" ધરાવતા હતા, જેમકે તેમની "બીજા દેશોના પ્રશ્નોથી અલગ રહેવાની" વિદેશ નીતિ કે જેની સાથે પોતે અસંમત હતા. ભૂતપૂવર્ પ્રેસિડન્ટે એવું વિચાર્યું ન હતું કે બકનને પ્રેસિડન્ટ બનવું જોઇએ ત્યારે તેમમે જણાવ્યું હતું કે ઉદઘોષકને "સાંભળવા જોઇએ"<ref>1992 નિક્સનની મુલાકાત- ભાગ બીજો, બુશની વિદેશ નીતિ, સીએનએન, એપ્રિલ 23, 1994 અને ''લેરી કિંગ લાઈવ'' નકલ#1102 (R-#469), સીએનએન, એપ્રિલ 23, 1994.</ref> === સમાચાર વિવેચક === બ્યુકેનને પોતાની કોલમ ફરી શરૂ કરી તેમજ પ્રસારિત કાર્યક્રમના સંચાલક તથા [[રાજકીય વિવેચક]] તરીકે તેઓ નિયમિતપણે દેખાવા શરૂ થયા. ઉદારવાદી કટારલેખક [[ટોમ બ્રેડન]] સાથેના ત્રણ-કલાકના દૈનિક રેડિયો કાર્યક્રમમાં બ્યુકેનન સહ-સંચાલક હતા, જે ''બ્યુકેનન-બ્રેડન પ્રોગ્રામ'' તરીકે ઓળખાતો હતો. તેમણે 1978થી 1984 સુધી એનબીસી રેડિયો ઉપર દૈનિક કોમેન્ટરી આપી હતી. બ્યુકેનને ''[[મેકલાફલિન જૂથ]]'' માં પોતાની નિયમિત ટીવી કારકિર્દીની શરૂઆત શરૂ કરી અને સીએનએનનાં ''[[ક્રોસફાયર]]'' (''બ્યુકેનન-બ્રેડન'' પરથી પ્રેરિત) અને ''કેપિટલ ગેન્ગે'' તેમને દેશભરમાં જાણીતાં બનાવી દીધા. 1982 અને 1999 વચ્ચેના ગાળામાં તેમણે ''[[ક્રોસફાયર]]'' માં ઘણીવાર કામ કર્યું; તેઓ જેની સાથે દલીલો કરતા તે લોકોમાં બ્રેડન, [[માઈકલ કિન્સલી]], [[જુઆન વિલિયમ્સ]] અને [[બિલ પ્રેસ]]નો સમાવેશ થાય છે. મેકલાફલિન જૂથમાં બ્યુકેનન નિયમિત સભ્ય છે. મોટાભાગના રવિવારે તેઓ જ્હોન મેકલાફલિન, ન્યૂઝવિકના ઉદારવાદી પત્રકાર એલિયાનોર ક્લિફ્ટ તથા નવ-રૂઢિચુસ્ત મોનિકા ક્રોવલી સાથે દેખાય છે. === વ્હાઈટ હાઉસમાં રેગન સાથે કામગીરી === 1985થી 1987 દરમિયાન બ્યુકેનને [[વ્હાઈટ હાઉસ કમ્યૂનિકેશન્સ ડિરેક્ટર]] તરીકે કામ કર્યું. [[નિકારાગુઆ]]ની [[સેન્ડિનિસ્ટા]] સરકારની સામે વિરોધ ઉભો કરવામાં મદદ કરવા તથા સરકારના વિરોધીઓના ટેકામાં, બ્યુકેનને ''આઈ એમ અ [[કોન્ટ્રા]] ટૂ'' - શબ્દસમૂહની રચના કરી. 1985માં [[બિટબર્ગ]] ખાતેના જર્મન સૈન્ય કબ્રસ્તાનની મુલાકાત લેવાની પ્રમુખ રેગનની યોજનાને બ્યુકેનને ટેકો આપ્યો હતો, જ્યાં [[વ્હેરમેશ]] સૈનિકો પૈકી, 48 [[વાફેન એસએસ]] સદસ્યોને દફન કરાયેલા છે. [[યહુદી]] જૂથોનો મૌખિક વિરોધ હોવા છતાં, આ મુલાકાત પૂરી થઈ. લેખક [[એલી વિઝેલે]] એક મુલાકાતમાં [[વ્હાઈટ હાઉસ]]માં યહુદી આગેવાનોની બેઠકનું વર્ણન કર્યું હતું: {{cquote|The only one really defending the trip, was Pat Buchanan, saying, 'We cannot give the perception of the President being subjected to Jewish pressure.'<ref name = "WashingtonPost-1992">Is Buchanan Courting Bias? ''The Washington Post'', February 29, 1992.</ref>}} 1992માં [[એબીસી]]ની મુલાકાતમાં બ્યુકેનને વિઝેલ પર વાર્તા ઉપજાવી કાઢવાનો આરોપ મૂક્યો હતો. {{cquote|I didn't say it and Elie Wiesel wasn't even in the meeting. [...] that meeting was held three weeks before the Bitburg summit was held. If I had said that, it would have been out of there within hours and on the news.<ref>quoted by ''Crossfire'', CNN, February 24, 1992, Transcript # 514</ref>}} 1986માં [[નેશનલ રિલિજિયસ બ્રોડકાસ્ટર્સ]]ને એક સંબોધનમાં, બ્યુકેનને "રેગન રિવોલ્યૂશન" અંગે જણાવ્યું હતું.{{cquote|Whether President Reagan has charted a new course that will set our compass for decades{{mdash}}or whether history will see him as the conservative interruption in a process of inexorable national decline{{mdash}}is yet to be determined.}} એક વર્ષ બાદ બ્યુકેનને કહ્યું હતું કે "અમેરિકાના રાજકારણમાં સહુથી મોટો શૂન્યાવકાશ રોનાલ્ડ રેગન બાદ થયો હતો."<ref name="Greatrighthope"/> જ્યારે પોતાના ભાઈ રેગન માટે કામ કરી રહ્યાં હતા, ત્યારે [[બે બ્યુકેનને]] જૂન 1986માં "બ્યુકેનન ફોર પ્રેસિડેન્ટ" ચળવળ શરૂ કરી હતી. તેણે જણાવ્યા પ્રમાણે [[રૂઢિચુસ્ત]] ચળવળને એક આગેવાનની જરૂરત છે, પણ બ્યુકેનન પ્રારંભમાં દ્વિધામાં રહ્યાં હતા.<ref name="Greatrighthope"></ref> વ્હાઈટ હાઉસ છોડ્યાં બાદ, તેઓ પોતાની કોલમ અને ''ક્રોસફાયર'' માં પરત ફર્યાં હતા. [[જેક કેમ્પ]]ના માનમાં બ્યુકેનન 1988ની સ્પર્ધામાંથી બહાર રહ્યાં, તેમછતાં બાદમાં કેમ્પ તેમનાં વિરોધી બન્યાં હતા.<ref name="BuchananInc"></ref> == રાજકીય કારકિર્દી == === 1992ની પ્રમુખપદની પ્રથમ ચૂંટણી === 1990માં બ્યુકેનને એક સમાચારપત્ર પ્રસિદ્ધ કર્યો હતો જે ''પેટ્રિક જે. બ્યુકેનનઃ ફ્રોમ ધ રાઈટ'' તરીકે ઓળખાય છે; આ પત્રમાં ઉપભોક્તાઓને વિચારપ્રેરક વાંચન પૂરું પાડ્યું હતું જેનું શીર્ષક હતું "રીડ અવર લિપ્સ! નો ન્યૂ ટેક્સિસ".<ref>કારલોટ હેઝ કોલમ, ''ધ વૉશિંગ્ટન ટાઈમ્સ'' જુલાઈ 27, 1990.</ref> 1992માં, બ્યુકેનને આગામી પ્રમુખ [[જ્યોર્જ એચ. ડબલ્યુ. બુશ]]ને પડકારવા પાછળના કારણો આપ્યા હતા.{{cquote|If the country wants to go in a liberal direction, if the country wants to go in the direction of [Democrats] [[George J. Mitchell|George Mitchell]] and [[Tom Foley]], it doesn't bother me as long as I've made the best case I can. What I can't stand are the back-room deals. They're all in on it, the insider game, the establishment game{{mdash}}this is what we're running against.<ref name="WaPo-Ironfist" />}} તેમણે [[પરદેશથી વસવાટ માટે આવતા લોકોમાં ઘટાડો]], અને [[અનેકવિધ સંસ્કૃતિઓ]]નો વિરોધ, [[ગર્ભપાત]] અને [[સમલૈંગિકોના અધિકારો]] સહિત [[સામાજિક રૂઢિચુસ્તવાદ]] જેવા મુદ્દાઓ અપનાવ્યા હતા. બુશ જ્યારે [[ન્યૂ હેમ્પશાયર પ્રાથમિક ચૂંટણી]]માં 38 ટકા મત જીત્યાં હતા ત્યારે બ્યુકેનને બુશને (જેમની લોકપ્રિયતા ફીક્કી થઇ રહી હતી) ગંભીર પડકાર ફેંક્યો હતો. પ્રાથમિક ચૂંટણીમાં બ્યુકેનને ત્રીસ લાખ મત મેળવ્યા હતા. બાદમાં, બ્યુકેનને બુશને પોતાનો ટેકો આપ્યો હતો અને 1992ના [[રિપબ્લિકન નેશનલ કન્વેન્શન]]માં બ્યુકેનને [[મુખ્ય સંબોધન]] આપ્યું હતું, જે [[કલ્ચર વૉર]] સ્પીચ તરીકે જાણીતી બની, જેમાં તેમણે “અમેરિકામાં [[સંસ્કૃતિ]] માટે ચાલી રહેલા ધાર્મિક યુદ્ધ”નું વર્ણન કર્યું હતું. પોતાના આ સંબોધનમાં તેમણે [[બિલ]] અને [[હિલેરી ક્લિન્ટન]]ની વાત કરી હતીઃ {{cquote|The agenda Clinton & Clinton would impose on America{{mdash}}abortion on demand, a litmus test for the Supreme Court, [[homosexual]] rights, discrimination against religious schools, women in combat units{{mdash}}that's change, all right. But it is not the kind of change America needs. It is not the kind of change America wants. And it is not the kind of change we can abide in a nation we still call God's country.<ref name="Culturewarspeech">{{cite web |url=http://www.buchanan.org/pa-92-0817-rnc.html |title=1992 Republican National Convention Speech |last=Buchanan |first=Pat |date=1992-08-17 |publisher=Internet Brigade |access-date=2006-11-04 |archive-date=2007-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018035401/http://www.buchanan.org/pa-92-0817-rnc.html |url-status=dead }}</ref>}} તેમને મળેલા ઉષ્માસભર અભિવાદનને કારણે તેમના વિરોધીઓએ એવો દાવો કર્યો હતો કે બુશ/ ક્વેયલને કારણે તેમનાં વ્યક્તવ્યમાં સમર્પણનો ભાવ દેખાય છે.<ref name="CBS-BacksBush">{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2004/10/18/politics/main650023.shtml |title=Buchanan Reluctantly Backs Bush |date=2004-10-18 |last=Kuhn |first=David Paul |work=CBSNews.com |access-date=2006-12-06 |archive-date=2006-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061214063313/http://www.cbsnews.com/stories/2004/10/18/politics/main650023.shtml |url-status=dead }}</ref> === ઝુંબેશની કામગીરીથી દૂર === બ્યુકેનન પોતાની કોલમ અને ''ક્રોસફાયર'' માં પરત ફર્યાં. સમવાયતંત્ર, પરંપરાગત મૂલ્યો અને હત્સક્ષેપવાદ-વિરોધી સિદ્ધાંતોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, તેમણે 1993માં એક [[રૂઢિચુસ્ત]] શૈક્ષણિક સંસ્થા [[ધ અમેરિકન કૉઝ]]ની સ્થાપના કરી. [[બે બ્યુકેનને]] વર્જિનિયા-સ્થિત સંસ્થા [[વિયેના]]નાં પ્રમુખ તરીકે કામ કર્યું અને પેટ આ સંસ્થાના ચેરમેન હતા.<ref name="AboutAmericanCause">{{cite web |url=http://www.theamericancause.org/about.htm |title=The American Cause: About the Cause |access-date=2006-11-04 |publisher=The American Cause |archive-date=2006-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061110084235/http://www.theamericancause.org/about.htm |url-status=dead }}</ref> 5 જુલાઈ, 1993ના રોજ [[મ્યુચ્યુઅલ બ્રોડકાસ્ટિંગ સિસ્ટમ]]ના ત્રણ કલાકના ટૉક શૉ ''બ્યુકેનન એન્ડ કંપની'' ના સંચાલક તરીકે બ્યુકેનને [[રેડિયો]] પર પરત ફર્યાં. આ સંસ્થાએ [[રૂશ લિમ્બાફ]] શો ની બરાબરના જ ટાઈમ સ્લોટમાં, બ્યુકેનનને [[બેરી લિન]], [[બોબ બેકેલ]], અને [[ક્રિસ મેથ્યુસ]] જેવા ઉદારમતવાદી સહ-સંચાલકોની સામે ઉતાર્યાં. 1996ના પ્રચાર અભિયાન શરૂ કરવા માટે, બ્યુકેનને આ પ્રોગ્રામ 20 માર્ચ, 1995ના રોજ છોડ્યો. === 1996ની પ્રમુખપદની પ્રાથમિક ચૂંટણી === 1996માં રિપબ્લિકન નોમિનેશન જીતવા માટે બ્યુકેનનનો સૌથી અસરકારક પ્રયાસ જોવા મળ્યો. ડેમોક્રેટિક પ્રમુખ [[બિલ ક્લિન્ટન]] પુનઃ ચૂંટણી ઇચ્છતા હતા તેવા સમયે, આ ટિકિટ ઉપર કોઈ નવા રિપબ્લિકન નક્કી થયો નહોતો. હકીકતમાં, હારેલા પ્રમુખ [[જ્યોર્જ એચ. ડબલ્યુ. બુશે]] સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું કે તેમને પ્રમુખપદ પુનઃ ધારણ કરવામાં કોઈ રસ નથી, આ સમયે પક્ષમાં આ પદ માટેની રેસમાં સૌથી મોખરે હતા [[કેન્સાસ]]નાં બહુમતી સેનેટ નેતા સેન. [[રોબર્ટ ડોલ]], જેમનામાં ઘણી નબળાઈઓ હોવાનું મનાતું હતું. ડોલ પછી બ્યુકેનને [[નોર્થ અમેરિકન ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ]] (નાફ્ટા) સામે વિરોધનો સૂર ઉઠાવવા સાથે રિપબ્લિકન નોમિનેશનની માગણી કરી. નોમિનેશન માટેના અન્ય ઉમેદવારોમાં [[ટેક્સાસ]]ના સેનેટર [[ફિલ ગ્રેમ]], [[ટેનેસી]]નાં ભૂતપૂર્વ [[ગવર્નર]] [[લેમર એલેક્ઝેન્ડર]] અને અબજોપતિ પ્રકાશક [[સ્ટીવ ફોર્બ્સ]]નો સમાવેશ થતો હતો. ફેબ્રુઆરીમાં, ઉદારવાદી [[સેન્ટર ફોર પબ્લિક ઈન્ટિગ્રિટી]]એ એક અહેવાલ પ્રસિદ્ધ કર્યો જેમાં બ્યુકેનનનાં પ્રમુખપદ માટેના પ્રચાર અભિયાનનાં કો-ચેરમેન [[લેરી પ્રેટ]] વ્હાઈટ સુપ્રિમાસિસ્ટ અને મિલિશિયા નેતાઓ દ્વારા આયોજિત બે બેઠકમાં દેખાયા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. પ્રેટે જાતિવાદની સાથે કોઈ પણ જોડાણને રદિયો આપ્યો હતો, અને આ અહેવાલને હેમ્પશાયરની પ્રાથમિક ચૂંટણી પૂર્વે પોતાને બદનામ કરવાનો પુર્વરચિત પ્રયાસ ગણાવ્યો હતો. બ્યુકેનને ''માન્ચેસ્ટર યુનિયન લીડર'' ને જણાવ્યું હતું કે તેમને પ્રેટમાં વિશ્વાસ છે. "આ આરોપોનો જવાબ આપવા" પ્રેટે રજા લીધી, "જેથી પ્રચાર અભિયાનમાં કોઈ વિક્ષેપ ન પડે."<ref>બ્યુકેનન એઈડ લીવ્ઝ કેમ્પેઈન અમિડ ચાર્જીઝ, ''[[ધ યુનિયન લીડર]]'' " ફેબ્રુઆરી 16, 1996</ref> બ્યુકેનને સેનેટર [[બોબ ડોલ]]ને આશરે 3,000 મતથી હાર આપી અને ફેબ્રુઆરી [[ન્યુ હેમ્પશાયર પ્રાથમિક ચૂંટણી]] જીત્યાં અને જુસ્સાસભર પ્રારંભથી શરૂ થયેલું પોતાનું પ્રચાર અભિયાન પૂરું કર્યું. તેઓ વધુ ત્રણ બેઠકો (અલાસ્કા, મિસોરી અને લ્યુઈસિયાના) જીત્યાં, અને [[આયોવા કૌકસ]]માં તેમની સફર ડોલથી સ્હેજ પાછળ જ પૂરી થઇ. તેમના બંડભર્યાં અભિયાને બ્યુકેનની વિરુદ્ધમાં પાયાના સ્થાને રહેલી જમણેરી વિચારધારાને એકત્ર કરી, જેને તેઓ [[વૉશિંગ્ટન]]ની સરકારની ખુશામત (જેનું મૂર્તિમંત સ્વરૂપ ડોલ હતા) તરીકે જોતા. બ્યુકેનન એવું માનતા કે વોશિંગ્ટન સરકારે વર્ષો સુધી પક્ષ પર નિયંત્રણ રાખ્યું હતું. બાદમાં નોશુઆમાં યોજાયેલી એક રેલીમાં, તેમણે જણાવ્યું હતું કેઃ {{cquote|We shocked them in Alaska. Stunned them in Louisiana. Stunned them in Iowa. They are in a terminal panic. They hear the shouts of the peasants from over the hill. All the knights and barons will be riding into the castle pulling up the drawbridge in a minute. All the peasants are coming with pitchforks. We're going to take this over the top.<ref>[https://web.archive.org/web/20120111055705/http://www.iht.com/bin/print_ipub.php?file=%2Farticles%2F1996%2F02%2F20%2Fcamp.t_11.php Republicans Wind Up Bare-Fisted Donnybrook in New Hampshire], by Brian Knowlton, ''[[International Herald Tribune]]'', Tuesday, February 20, 1996</ref>}} પ્રચાર કરતી વખતે બ્યુકેનને પોતાના ટેકેદારો સાથે એક સૂત્રનો ઉપયોગ કર્યો હતો, "ખેડૂતો [[ખંપાળી]] સાથે આવ્યા હતા", પ્રાસંગિકપણે તેઓ પણ એક પ્રતીકાત્મક ખંપાળી સાથે જ ઉપસ્થિત થયા હતા. [[સુપર ટ્યુઝડે]] પ્રાથમિક ચૂંટણીમાં, જો કે, ડોલે ભારે બહુમતીથી બ્યુકેનનને હાર આપી હતી. રિપબ્લિકન પ્રાથમિક ચૂંટણીમાં, કુલ વોટનાં માત્ર 21 ટકા મત જ એકત્ર થતાં, બ્યુકેનને માર્ચમાં પોતાનું અભિયાન સ્થગિત કર્યું. તેમણે જો કે એવી જાહેરાત કરી હતી કે જો ડોલને [[પ્રો-ચોઈસ]] રનીંગ મેટ{{Citation needed|date=February 2007}} તરીકે પસંદ કરવામાં આવે તો, તેઓ યુ.એસ. ટેક્સપેયર્સ પાર્ટી (હવે [[કોન્સ્ટીટ્યુશન પાર્ટી]])ના ઉમેદવાર તરીકે આવશે. જો કે, ડોલે [[જેક કેમ્પ]]ની પસંદગી કરી અને તેમને બ્યુકેનને સ્વીકૃતિ આપી. 1996ના પ્રચાર અભિયાન બાદ, બ્યુકેનન પોતાની કોલમ અને ''ક્રોસફાયર'' માં પરત ફર્યાં. તેમણે 1998ની ''ધ ગ્રેટ બિટ્રાયલ'' સાથે પુસ્તકોની શ્રેણી પણ શરૂ કરી. === 2000ની પ્રમુખપદની ચૂંટણીનું અભિયાન === ઓક્ટોબર 1999માં બ્યુકેનને રિપબ્લિકન પાર્ટીમાંથી પોતાની વિદાયની જાહેરાત કરી, અને તેમની (ડેમોક્રેટ્સ સહિત) "[[બેલ્ટવે]] પાર્ટી" તરીકે ઝાટકણી કાઢી. તેમણે [[રિફોર્મ પાર્ટી]]ની ઉમેદવારીની માગણી કરી. ઘણા સુધારાવાદીઓએ [[આયોવા]]ના ભૌતિક વિજ્ઞાની [[જ્હોન હેગેલિન]]નું સમર્થન કર્યું હતું, જેમનું પ્લેટફોર્મ [[ચિંતામાંથી મુક્ત કરનારા ધ્યાન]] પર આધારિત હતી. પક્ષના સ્થાપક [[રોસ પેરોટે]] કોઈ ઉમેદવારને સ્વીકૃતિ આપી નહોતી, પરંતુ તેના ભૂતપૂર્વ રનીંગ-મેટ [[પેટ ચોએટે]] બ્યુકેનનું સમર્થન કર્યું હતું. પક્ષની ઓપન પ્રાયમરીના પરિણામો, કે જેમાં બ્યુકેનને વ્યાપક બહુમતી સાથે સમર્થન મળ્યું હતું, તે "ભ્રષ્ટ" હોવાનો આરોપ હેગેલિનનાં સમર્થકોએ મૂક્યો હતો. રિફોર્મ પાર્ટીમાં પડેલા ભાગલાઓને કારણે લોન્ગ બીચ કન્વેન્શન સેન્ટર સંકુલની અલગ અલગ જગ્યાએ એક સાથે બે સંમેલન આયોજિત થયા. બન્ને સંમેલનનાં પ્રતિનિધિઓએ પ્રાયમરી મતપત્રકોની અવગણના કરી અને ડેમોક્રેટિક તથા રિપબ્લિકન સંમેલનોની જેમ ફ્લૉર પરથી જ તેમના પ્રમુખપદ માટેના ઉમેદવારોને નોમિનેટ કરવા માટે મત આપ્યાં. એક સંમેલને બ્યુકેનનને નોમિનેટ કર્યાં જ્યારે બીજામાં હેગેલિનનું સમર્થન કરવામાં આવ્યું, પ્રત્યેક કેમ્પ પોતે કાયદેસર રિફોર્મ પાર્ટી હોવાનો જ દાવો કરતું હતું. આખરે, [[ફેડરલ ઈલેક્શન્સ કમિશને]] એવો નિર્ણય આપ્યો કે રિફોર્મ પાર્ટીના ઉમેદવાર તરીકે બ્યુકેનને બેલોટ સ્ટેટસ તેમજ [[1996ની ચૂંટણી]]માં પેરોટને મળેલા ફેડરલ કેમ્પેન ફંડ્સના આશરે 12.6 મિલિયન ડોલર બ્યુકેનનને મળવાના હતા, ત્યારે બ્યુકેનન નોમિનેશન જીત્યાં. પોતાના આભાર પ્રવચનમાં, બ્યુકેનને [[યુનાઈટેડ નેશન્સ]]માંથી અમેરિકા પરત ખેંચી લેવાનો, ન્યૂ યોર્કમાંથી યુ.એન.ને બહાર કાઢી મૂકવાનો તેમજ [[ઇન્ટરનલ રેવેન્યૂ સર્વિસ]], [[શિક્ષણ વિભાગ]], [[ઉર્જા વિભાગ]], [[હાઉસીંગ અને શહેરી વિકાસ વિભાગ]], વારસા તથા કેપિટલ ગેઇન્સ પર લાગતો વેરો અને [[એફર્મેટિવ એક્શન]] પ્રોગ્રામને નાબૂદ કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. પોતાના પ્રતિસ્પર્ધીની જેમ, બ્યુકેનને [[આફ્રિકન-અમેરિકન]] કાર્યકર અને [[લોસ એન્જલસ]]ના નિવૃત્ત શિક્ષક [[એઝોલા બી. ફોસ્ટર]]ની પસંદગી કરી. આ ચૂંટણીમાં [[સોશ્યાલિસ્ટ પાર્ટી યુએસએ]]નાં પ્રમુખપદ માટેના ભાવિ ઉમેદવાર [[બ્રાયન મૂરે]] બ્યુકેનનને ટેકો આપ્યો, જેમણે 2008માં જણાવ્યું હતું કે તેમણે 2000માં બ્યુકેનને એટલા માટે ટેકો આપ્યો હતો કેમ કે "તેઓ [[મુક્ત વેપાર]]માં વાજબી વેપારની તરફેણમાં હતા. તેઓ કેટલાક [[પ્રગતિશીલ]] વિચારો ધરાવતા હતા જે મારા માનવા પ્રમાણે સામાન્ય માણસને મદદરૂપ થશે.<ref name="indy weekly">{{cite news |date=2008-10-08 |work=[[Independent Weekly]] |title=Q&A with Socialist Party presidential candidate Brian Moore |url=http://www.indyweek.com/gyrobase/Content?oid=oid%3A266409 |access-date=2010-08-18 |archive-date=2016-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104184456/http://www.indyweek.com/gyrobase/Content?oid=oid%3A266409 |url-status=dead }}</ref> 19 ઓગસ્ટના રોજ, [[ન્યૂ યોર્ક રાઈટ ટુ લાઈફ પાર્ટી]]એ એક સંમેલનમાં બ્યુકેનનને પોતાના ઉમેદવાર તરીકે પસંદ કર્યાં, બ્યુકેનનને ડિસ્ટ્રીક્ટના 90 ટકા મત મળ્યાં હતા.<ref>(2000-08-01) [https://web.archive.org/web/20020820004727/http://ballot-access.org/2000/0901.html#16 Right To Life Party Picks Buchanan], Ballot Access News.</ref> [[2000ની પ્રમુખપદ માટેની ચૂંટણી]]માં, બ્યુકેનને 449,895 મત સાથે ચોથો તબક્કો પૂરો કર્યો, જે કુલ મતનો 0.4 ટકા હિસ્સો હતો. (નેચરલ લો ઉમેદવાર તરીકે હેગેલિનને 0.1 ટકા મત મળ્યાં.) [[પામ બીચ કાઉન્ટી, ફ્લોરિડા]]માં બ્યુકેનનને 3,407 મત મળ્યાં, જે કેટલાક લોકોને [[પામ બીચ કાઉન્ટી]]ના ઉદારવાદી વલણ, તેની યહુદીઓની વિશાળ વસતી અને બાકીના રાજ્યમાં બ્યુકેનનનાં દેખાવ સાથે થોડાં અસંગત જણાયા હતા.{{mdash}} પામ બીચ કાઉન્ટીના હવે કુખ્યાત બનેલા "[[બટરફ્લાય બેલોટ]]"ના પરિણામ સ્વરૂપે, બ્યુકેનનને સેંકડો મતો શરતચૂકથી મળ્યાં હોવાની શંકા સેવવામાં આવી. બુશના પ્રવક્તા [[એરી ફ્લેઇશ્ચરે]] જણાવ્યું હતું કે, "પામ બીચ કાઉન્ટી એ પેટ બ્યુકેનનો ગઢ છે અને તેથી જ તેમને ત્યાં 3,407 મત મળ્યાં છે." જો કે, રિફોર્મ પાર્ટીના પદાધિકારીઓ આ વાત સાથે તદ્દન અસંમત હતા, અને આ કાઉન્ટીમાં ટેકેદારોની સંખ્યા 400 અને 500ની વચ્ચેની હોવાનો અંદાજ વ્યક્ત કર્યો હતો. ''ધ ટુડે શૉ'' પર ઉપસ્થિત થયેલા, બ્યુકેનને જણાવ્યું હતું કેઃ{{cquote|When I took one look at that ballot on Election Night. . . it's very easy for me to see how someone could have voted for me in the belief they voted for [[Al Gore]].<ref name="salon">{{cite web |author=Tapper, Jake |url=http://dir.salon.com/story/politics/feature/2000/11/10/buchanan/ |date=2000-11-10 |title=Buchanan camp: Bush claims are "nonsense" |access-date=2008-11-30 |publisher=Salon |quote=Both McConnell and Cunningham say that they agree with the comments of Buchanan himself on Thursday's "Today" show |archive-date=2008-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011062219/http://dir.salon.com/story/politics/feature/2000/11/10/buchanan/ |url-status=dead }}</ref>}} કેટલાક નિરીક્ષકોએ એવું કહ્યું કે તેમનું પ્રચાર અભિયાનનું લક્ષ્ય ગોરા સમુદાયના લોકો સિવાયના લોકોમાં તેમનો સંદેશ પહોંચાડવાનું હતું, બ્યુકેનનાં વિચારો બદલાયા નહોતા.<ref>{{cite web |last=Havrilesky |first=Heather |url=http://archive.salon.com/news/feature/1999/10/25/buchanan/ |title=Salon News &#124; Not standing Pat |publisher=Archive.salon.com |date=1999-10-25 |access-date=2010-06-13 |archive-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423233336/http://archive.salon.com/news/feature/1999/10/25/buchanan/ |url-status=dead }}</ref> 2000ની ચૂંટણીઓ બાદ, રિફોર્મર્સે બ્યુકેનનને પક્ષમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવવા વિનંતી કરી. બ્યુકેનને તેનો ઈનકાર કર્યો, અલબત્ત પક્ષના 2001ના સંમેલનમાં તેઓ ઉપસ્થિત રહ્યાં. પછીનાં થોડાં વર્ષો દરમિયાન, તેઓ પોતાને સ્વતંત્ર રાજકારણી તરીકે ઓળખાવી, પોતાને સામાન્ય રીતે જે સ્વરૂપમાં જોવામાં આવતા હતા તે [[નવ-રૂઢિચુસ્ત]] રિપબ્લિકન પાર્ટીના નેતા તરીકેની છબિથી અળગા રહેવાનું પસંદ કરવા લાગ્યા. [[2004ની ચૂંટણી]] પૂર્વે, બ્યુકેનને જાહેરાત કરી કે તેઓ ફરી એકવાર પોતાને રિપબ્લિકન તરીકે ઓળખાવે છે. તેમણે ઘોષણા કરી કે તેમને ફરી ક્યારેય પ્રમુખપદની ચૂંટણી લડવામાં કોઇ રસ નથી, અને બુશની 2004ની પુનઃ ચૂંટણી માટે અનિચ્છાએ સ્વીકૃતિ આપી.{{cquote|Bush is right on taxes, judges, sovereignty, and values. [[John Kerry|Kerry]] is right on nothing.<ref>[http://www.washingtontimes.com/national/20040909-115705-2949r.htm Third parties seen as thread to Bush], Steve Miller, ''[[Washington Times]]'' September 10, 2004</ref>}} == અંગત જીવનમાં વાપસી == === એમએસએનબીસી (MSNBC) વિવેચક === [[ચિત્ર:Buchananinterview.JPG|thumb|2008માં બ્યુકેનનની મુલાકાત કરવામાં આવી]] સીએનએનએ બ્યુકેનનને પાછાં નહીં લેવાનો નિર્ણય કર્યો હતો, તેમ છતાં બ્યુકેનનની કોલમ પુનઃ શરૂ થઈ.<ref name="Wapo-050106">{{cite news |url= http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/30/AR2006043001185.html |title=Tony Snow's Washington Merry-Go-Round |last=Kurtz |first=Howard |work=Washington Post |date=2006-05-01 |page=C01 |access-date=2006-12-05}}</ref> 15 જુલાઈ, 2002ના રોજ એમએસએનબીસી દ્વારા ''[[બ્યુકેનન એન્ડ પ્રેસ]]'' એવા લાંબા નામ હેઠળ ''[[ક્રૉસફાયર]]'' નાં વર્ગનો લાંબુ નામ ધરાવતો શૉ પ્રસારિત કરવામાં આવ્યો, જેમાં બ્યુકેનન અને પ્રેસને ફરી ભેગા કરવામાં આવ્યા. “ટેલિવિઝન પરનાં સૌથી બુદ્ધિમાન કલાક”નું બિરૂદ પામેલાં ''બ્યુકેનન એન્ડ પ્રેસ'' માં આ બન્નેની મહેમાનો સાથેની મુલાકાત દર્શાવાતી અને તેઓ ટોચનાં સમાચારો વિશે દલીલો કરતા. [[ઈરાક યુદ્ધ]]નાં ભણકારા વાગવા લાગતાં, બ્યુકેનન અને પ્રેસે તેમની પ્રતિસ્પર્ધાનો સૂર શાંત કરી દીધો, કેમ કે તેઓ બન્ને આ આક્રમણના વિરોધમાં હતા. પ્રેસે એવો દાવો કર્યો કે આ આયોજિત આક્રમણ અંગે ચર્ચા કરનાર તેઓ સૌપ્રથમ કેબલ સંચાલકો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.billpress.com/television.html |author=Bill Press |title=Making Air-Waves |access-date=2006-12-05 |archive-date=2006-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061107235749/http://www.billpress.com/television.html |url-status=dead }}</ref> એમએસએનબીસીના એડિટર-ઈન-ચીફ [[જેરી નેકમેને]] એકવાર આ અસામાન્ય પરિસ્થિતિનું મજાકમાં દુઃખ વ્યક્ત કરતાં કહ્યું હતું કેઃ{{cquote|So the point is why does only Fox [News Channel] get this? At least, we work at the perfect place, the place that's fiercely independent. We try to have balance by putting you two guys together and then this [[Stockholm syndrome]] love fest set in between the two of you, and we no longer even have robust debate.<ref>''Buchanan and Press'', November 19, 2002 broadcast.</ref>}} તેમના ટોક શૉનો પ્રારંભ થયો તેના થોડા કલાકો બાદ, બ્યુકેનન એમએસએનબીસીનાં ''ડોનાહ્યુ'' કાર્યક્રમનાં પ્રીમિયરમાં મહેમાન તરીકે હતા. સંચાલક [[ફિલ ડોનાહ્યુ]] અને બ્યુકેનને ચર્ચ તથા રાજ્યના અલગ હોવા અંગે ચર્ચા કરી હતી. બ્યુકેનને ડોનાહ્યુને “તુંડમિજાજી”<ref>સંપૂર્ણ અવતરણઃ "એને કાપી નાખો, ફિલ. હું કહું છું કે કોઈ યહુદી બાળકને ઇસુના જન્મના નાટકમાં રાખી શકાય નહીં. તમે જે કરવા ઈચ્છો છો તે કોઈ ઈસુ જન્મનું નાટક નથી, કોઈ પ્રજાધર્મના શપથ નથી, શાળાની કોઈ બાઈબલ નથી, કોઈ ટેન કમાન્ડેન્ટ્સ નથી. તમે તુંડમિજાજી છો, ફિલ. તમે એક તુંડમિજાજી ઉદારવાદી છો અને તમે એ જાણતા સુદ્ધાં નથી."</ref> ગણાવ્યો તો અને તેને પોતાના હકારાત્મક રવૈયા દ્વારા નોકરી મળી હોવાનું કહીને તેની પજવણી કરી હતી.<ref>{{cite news |url= http://www.austinchronicle.com/gyrobase/Issue/column?oid=oid%3A98320 |title=The Phil-ing Station |last=Acosta |first=Belinda |work=Austin Chronicle |date=2002-07-26 |access-date=2006-12-05}}</ref> એમએસએનબીસીના પ્રમુખ [[એરિક સોરેન્સને]] 26મી નવેમ્બર, 2003ના રોજ ''બ્યુકેનન અને પ્રેસ'' શૉ રદ કર્યા બાદ, બ્યુકેનન એમએસએનબીસી સાથે રાજકીય વિશ્લેષક તરીકે જોડાયેલા રહ્યાં હતા. તેઓ આ નેટવર્કના ટૉક શૉ ઉપર નિયમિતપણે જોવા મળતા. એમએસએનબીસીમાં તેમની કારકિર્દી દરમિયાન કોઈ વખત તેઓ રાત્રિના શૉ ''[[સ્કેરબોર્ફ કન્ટ્રી]]'' ઉપર પણ જોવા મળતા. હવે બ્યુકેનન ''[[મોર્નિંગ જૉ]]'' તેમજ ''[[હાર્ડબોલ]]'' , ''[[1600 પેન્સિલવેનિયા એવેન્યુ]]'' અને ''[[ધ રશેલ મેડૉ શૉ]]'' માં અવારનવાર મહેમાન અને સહ-સંચાલક તરીકે જોવા મળે છે. સપ્ટેમ્બર 2009માં, યહુદી સંગઠનો તરફથી ફરિયાદો મળ્યાં બાદ, એમએસએનબીસીએ પોતાની વેબસાઈટ પરથી બ્યુકેનનો અભિપ્રાય લેખ હટાવી લીધો.<ref>[http://jta.org/news/article/2009/09/03/1007639/njdc-urges-msnbc-to-remove-pat-buchanans-column-defending-hitler એમએસએનબીસીએ હિટલરની તરફેણ કરતી બ્યુકેનનની કોલમ કાઢી નાખી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609171756/http://www.jta.org/news/article/2009/09/03/1007639/njdc-urges-msnbc-to-remove-pat-buchanans-column-defending-hitler |date=2012-06-09 }} યહુદી ટેલિગ્રાફિક એજન્સી 3 સપ્ટેમ્બર 2009</ref> પોલેન્ડ ઉપર જર્મનીના આક્રમણની 70મી વર્ષગાંઠનાં પ્રસંગે બ્યુકેનને એવી દલીલ કરી હતી કે બ્રિટને જર્મની સામે યુદ્ધ જાહેર કરવું જોઈતું નહોતું.<ref>[http://www.politico.com/blogs/michaelcalderone/0909/Buchanan_column_removed_from_MSNBC_site.html એમએસએનબીસીએ સાઈટ પરથી બ્યુકેનનની કોલમ દૂર કરી] પોલિટિકો 3 સપ્ટેમ્બર 2009</ref> === ''ધ અમેરિકન કન્ઝર્વેટિવ'' નિયતકાલિક === અર્થતંત્ર, પરદેશથી વસવાટ માટે આવતા લોકો તથા વિદેશ નીતિ અંગેના [[રૂઢિચુસ્ત]] દ્વષ્ટિકોણને રજૂ કરતું એક નવી નિયતકાલિક શરૂ કરવા માટે, 2002માં બ્યુકેનને ''[[ન્યૂ યોર્ક પોસ્ટ]]'' નાં ભૂતપૂર્વ એડિટોરિયલ પેજ એડિટર [[સ્કોટ મેકકોનેલ]] અને નાણાં ધિરનાર [[ટેકી થિયોડોરેકોપ્યુલસ]] સાથે હાથ મિલાવ્યા. ''[[ધ અમેરિકન કન્ઝર્વેટિવ]]નો '''સૌપ્રથમ અંક 7 ઓક્ટોબર, 2002ના રોજ બહાર આવ્યો.''' '' '''''આ નિયતકાલિક સાથેના બ્યુકેનનના જોડાણનો 2007માં અંત આવ્યો. ''' '' === સર્વોચ્ચ અદાલત વિશે === વર્ષ 2010માં એક કોલમમાં, બ્યુકેનને [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ સુપ્રિમ કોર્ટ]]માં [[બરાક ઓબામા]] દ્વારા એક યહુદી [[એલેના કેગન]]નાં નોમિનેશન કરવા અંગે અસંમતિ વ્યક્ત કરી હતી. બ્યુકેનને લખ્યું હતું કેઃ “જો કેગનને પાકા કરવામાં આવશે, તો અમેરિકાની વસતીના 2 ટકા કરતા પણ ઓછાં હિસ્સાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા યહુદીઓને સુપ્રિમ કોર્ટની બેઠકોનો 33 ટકા ભાગ મળે છે. શું આ જ ડેમોક્રેટ્સનો વિવિધતાનો ખ્યાલ છે?” બ્યુકેનને એવું પણ સૂચન કર્યું હતું કે ઉદારવાદીઓ “[[ડબલ્યુએએસપી]]-વિરોધી” બની શકે છે. <ref name="kagan">{{cite web|url=http://mediamatters.org/blog/201005140037|title=Buchanan complains that with Kagan, Supreme Court will have too many Jews|access-date=May 14, 2010|archive-date=મે 17, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100517050600/http://mediamatters.org/blog/201005140037|url-status=dead}}</ref><ref name="wndkagan">{{cite web|url=http://www.wnd.com/index.php?fa=PAGE.view&pageId=153417|title=Are liberals anti-WASP?|access-date=May 14, 2010}}</ref> == રાજકીય પદો == {{Main|Political positions of Pat Buchanan}} == ચૂંટણી ઇતિહાસ == {{Main|Electoral history of Pat Buchanan}} == આ પણ જુઓ == * [[કોન્સ્ટિટ્યૂશન પાર્ટી (યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ)]] * [[સાંસ્કૃતિક યુદ્ધ]] * [[એઝોલા બી. ફૉસ્ટર]] * [[ગ્લોબ-ડેમોક્રેટ]] * [[બિન-હસ્તક્ષેપવાદ]] * [[જૂના અધિકાર (યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ)]] * [[ફિક્કો રૂઢિચુસ્તવાદ]] * [[પોપ્યુલિઝમ]] * [[સંરક્ષણવાદ]] * [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકાની રિફોર્મ પાર્ટી]] == સંદર્ભો == {{reflist|3}} == પુસ્તકો અને લેખો == === પુસ્તકો === * ''[[ચર્ચિલ, હિટલર, એન્ડ ધ અનનેસેસરી વૉરઃ હાઉ બ્રિટન લોસ્ટ ઈટ્સ એમ્પાયર એન્ડ ધ વેસ્ટ લોસ્ટ ધ વર્લ્ડ]]'' (મે 27, 2008)ISBN 0-307-40515-X * ''ડે ઓફ રિકોનીંગઃ હાઉ હુબ્રિસ, આઈડિયોલોજી, એન્ડ ગ્રીડ આર ટીઅરીંગ અમેરિકા અપાર્ટ'' (નવેમ્બર 27, 2007) ISBN 0-312-37696-0 * ''[[સ્ટેટ ઓફ ઈમર્જન્સીઃ ધ થર્ડ વર્લ્ડ ઈન્વેઝન એન્ડ કન્ક્વેસ્ટ ઓફ અમેરિકા]]'' (ઓગસ્ટ 22, 2006) ISBN 0-312-36003-7 * ''વ્હેર ધ રાઈટ વેન્ટ રોન્ગઃ હાઉ નિયોકન્ઝર્વેટિવ્સ સબવર્ટેડ ધ રેઅગન રિવોલ્યૂશન એન્ડ હાઈજેક્ડ ધ બુશ પ્રેસિડેન્સી'' (2004) ISBN 0-312-34115-6 * ''[[ધ ડેથ ઓફ ધ વેસ્ટઃ]] હાઉ ડાયિંગ પોપ્યુલેશન્સ એન્ડ ઈમિગ્રન્ટ ઈન્વેઝન્સ ઈમ્પેરિલ અવર કન્ટ્રી એન્ડ સિવિલાઈઝેશન'' (2002) ISBN 0-312-28548-5 * ''[[A Republic, Not an Empire: Reclaiming America's Destiny]]'' (1999) ISBN 0-89526-272-X * ''ધ ગ્રેટ બિટ્રાયલઃ હાઉ અમેરિકન સોવરેનીટી એન્ડ સોશિયલ જસ્ટિસ આર બીઈંગ સેક્રિફાઈસ્ડ ટુ ધ ગોડ્સ ઓફ ધ ગ્લોબલ ઈકોનોમી'' (1998) ISBN 0-316-11518-5 * ''રાઈટ ફ્રોમ ધ બિગીનીંગ'' (1998) ISBN 0-316-11408-1 * ''કન્ઝર્વેટિવ વોટ્સ, લિબરલ વિક્ટરીઝઃ વ્હાય ધ રાઈટ હેઝ ફેઈલ્ડ'' (1975) ISBN 0-8129-0582-2 * ''ધ ન્યૂ મેજોરિટીઃ પ્રેસિડેન્ટ નિક્સન એટ મિડ-પેસેજ'' (1973) === મહત્વના ભાષણો === * [http://www.buchanan.org/pa-92-0817-rnc.html 1992 રિપબ્લિકન નેશનલ કન્વેન્શન કિ-નોટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071018035401/http://www.buchanan.org/pa-92-0817-rnc.html |date=2007-10-18 }}, ઓગસ્ટ 17, 1992 * [http://www.4president.org/speeches/buchanan1996announcement.htm 1996 ઝુંબેશમાં સંબોધન,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182450/http://www.4president.org/speeches/buchanan1996announcement.htm |date=2016-03-03 }} માર્ચ 20, 1995 * [http://www.pbs.org/newshour/bb/election/buchanan_2-29.html 1996 પ્રચારમાં ભાષણ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114151019/http://www.pbs.org/newshour/bb/election/buchanan_2-29.html |date=2012-11-14 }} જ્યોર્જિયા પ્રાયમરી સ્ટમ્પ સંબોધન ફેબ્રુઆરી 29, 1996 * [http://www.4president.org/speeches/buchanan2000announcement.htm 2000 પ્રચાર ઝુંબેશમાં સંબોધન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303212936/http://www.4president.org/speeches/buchanan2000announcement.htm |date=2016-03-03 }}, માર્ચ 2, 1999 * [http://www.buchanan.org/pa-00-0812-speechnomination.html 2000 રિફોર્મ પાર્ટી નોમિનેશન માટે આભાર સંબોધન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081009062301/http://www.buchanan.org/pa-00-0812-speechnomination.html |date=2008-10-09 }}, ઓગસ્ટ 12, 2000 * [http://buchanan.org/blog/1996-announcement-speech-171 ધ કલ્ચરલ વૉર ફોર ધ સોઉલ ઓફ અમેરિકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110730084728/http://buchanan.org/blog/1996-announcement-speech-171 |date=2011-07-30 }}, સપ્ટેમ્બર 14, 1992 * [http://www.commonwealthclub.org/archive/02/02-01buchanan-speech.html ડેથ ઓફ ધ વેસ્ટ, કોમનવેલ્થ ક્લબમાં સંબોધન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116001625/http://www.commonwealthclub.org/archive/02/02-01buchanan-speech.html |date=2009-01-16 }} જાન્યુઆરી 14, 2002 * [http://www.chuckbaldwinlive.com/read.freetrade.html મુક્ત વેપાર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321221221/http://www.chuckbaldwinlive.com/read.freetrade.html |date=2012-03-21 }}, શિકાગો કાઉન્સિલ ઓન ફોરેન રિલેશન્સ સંબોધન નવેમ્બર 18, 1998 * [http://www.buchanan.org/pa-99-0405-china-commonwealth-club.html અ ટાઈમ ફોર ટ્રૂથ અબાઉટ ચાઈના] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008152411/http://www.buchanan.org/pa-99-0405-china-commonwealth-club.html |date=2008-10-08 }}, કોમનવેલ્થ ક્લબમાં સંબોધન એપ્રિલ 5, 1999 * [http://www.vdare.com/pb/speech.htm ટુ રિયુનાઈટ અ નેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805064315/http://www.vdare.com/pb/speech.htm |date=2011-08-05 }}, રિચાર્ડ નિક્સન પુસ્તકાલયમાં પરદેશગમન અંગે સંબોધન જાન્યુઆરી 18, 2000 === સંબંધિત લેખો === * [http://www.realclearpolitics.com/articles/2008/08/blowback_from_bear_baiting.html બ્લોબેક ફ્રોમ બીએર બાઈટિંગ], કોલમ ઓગસ્ટ 15, 2008 * [http://www.buchanan.org/blog/?p=969 પીજેબીઃ અ બ્રિફ ફોર વ્હાઈટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822052636/http://www.buchanan.org/blog/?p=969 |date=2008-08-22 }}, કોલમ માર્ચ 21, 2008 * [http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=55463 ધ ડાર્ક સાઈડ ઓફ ડાયવર્સિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424063038/http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=55463 |date=2008-04-24 }} કોલમ મે 1, 2007 * [http://www.theamericancause.org/patculturewars.htm ધ એગ્રેસર્સ ઈન ધ કલ્ચર વૉર્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004005625/http://www.theamericancause.org/patculturewars.htm |date=2006-10-04 }}, કોલમ માર્ચ 8, 2004 * [http://www.amconmag.com/08_11_03/cover.html ધ ડેથ ઓફ મેન્યુફેક્ચરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720232846/http://www.amconmag.com/08_11_03/cover.html |date=2008-07-20 }}, [[અમેરિકન કન્ઝર્વેટિવ]] ઓગસ્ટ 11, 2003 * [http://www.msnbc.msn.com/id/3080569/ ધ ડેથ ઓફ ધ વેસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100708215300/http://www.msnbc.msn.com/id/3080569 |date=2010-07-08 }}, ''એમએસએનબીસી.કોમ'' ઉપર બૂકના અંશો, ઓક્ટોબર 30, 2003 * ઘોસ્ટબસ્ટિંગ ધ સ્મૂટ-હૉલી ઓગ્રે, કોલમ ઓક્ટોબર 20, 1993 * [http://www.realchange.org/holocaus.htm 'ઈવાન ધ ટેરિબલ' - મોર ડાઉટ્સ], કોલમ માર્ચ 17, 1990 * [http://www.realchange.org/hitler.htm અ લેસન ઈન ટાયરેની ટૂ સૂન ફરગોટન], કોલમ ઓગસ્ટ 25, 1977 * [http://antiwar.com/raimondo/book1.html ધ ઓલ્ડ રાઈટ એન્ડ ધ ફ્યુચર ઓફ કન્ઝર્વેટિઝમ], પેટ્રિક જે. બ્યુકેનન દ્વારા [[જસ્ટીન રાયમોન્ડો]]નાં 1993ના પુસ્તક ''રિક્લેઈમિંગ ધ અમેરિકન રાઈટ'' ની દ્વિતીય આવૃત્તિનો આમુખ * [http://www.theamericancause.org/patsadsuicide.htm ધ સેડ સ્યુસાઈડ ઓફ એડમિરલ નિમિટ્ઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110212185441/http://www.theamericancause.org/patsadsuicide.htm |date=2011-02-12 }}, કોલમ જાન્યુઆરી 18, 2002 * [http://www.buchanan.org/pma-99-1105-wallstjl.html રિસ્પોન્સ ટુ નોર્મન પોડોરેત્ઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927193354/http://www.buchanan.org/pma-99-1105-wallstjl.html |date=2007-09-27 }}, [[ધ વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ]]ને પત્ર, નવેમ્બર 5, 1999 * [http://www.buchanan.org/pa-95-0612.html ટાઈમ ફોર ઈકોનોમિક નેશનાલિઝમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008152430/http://www.buchanan.org/pa-95-0612.html |date=2008-10-08 }}, કોલમ જૂન 12, 1995 * [http://www.theamericancause.org/pattruefascists.htm ટ્રૂ ફાસિસ્ટ્સ ઓફ ધ ન્યૂ યુરોપ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518000426/http://www.theamericancause.org/pattruefascists.htm |date=2011-05-18 }}, કોલમ એપ્રિલ 30, 2002 * [http://www.theamericancause.org/patwhatdoweoffertheworldprint.htm વ્હોટ ડૂ વી ઓફર ધ વર્લ્ડ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091228135500/http://www.theamericancause.org/patwhatdoweoffertheworldprint.htm |date=2009-12-28 }}, કોલમ મે 19, 2004 * [http://www.amconmag.com/03_24_03/cover.html વ્હૂઝ વૉર?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105221904/http://amconmag.com/03_24_03/cover.html |date=2009-01-05 }}, ''[[અમેરિકન કન્ઝર્વેટિવ]]'' માર્ચ 24, 2003 * [http://www.theamericancause.org/print/071806_print.htm વ્હેર આર ધ ક્રિશ્ચિઅન્સ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725113627/http://www.theamericancause.org/print/071806_print.htm |date=2011-07-25 }}, કોલમ જૂલાઈ 18, 2006 ''ધ અમેરિકન કોઝ'' આર્કાઇવ્ઝ [http://www.theamericancause.org/patarchives.htm સેવેરલ યર્સ ઓફ બ્યુકેનન'સ ન્યૂઝપેપર કોલમ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180603184204/http://www.theamericancause.org/patarchives.htm |date=2018-06-03 }}. ''[[વીડીએઆરઈ]]'' માં [http://www.vdare.com/buchanan/ બ્યુકેનન દ્વારા લખાયેલા ઘણાં લેખો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427021905/http://www.vdare.com/buchanan/ |date=2011-04-27 }} સંગ્રહાયેલા છે. === મુલાકાતો === * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1229098-1,00.html ટેન ક્વેશ્ચન્સ ફોર પેટ બ્યુકેનન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930190049/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1229098-1,00.html |date=2007-09-30 }} જેફ ચુ દ્વારા, ''ટાઈમ'' , ઓગસ્ટ 20, 2006 * [http://www.taemag.com/issues/articleid.16969/article_detail.asp ઈસ ધીસ ધ ફેસ ઓફ ધ ટ્વેન્ટી-ફર્સ્ટ સેન્ચુરી?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060105204230/http://www.taemag.com/issues/articleid.16969/article_detail.asp |date=2006-01-05 }}, બિલ કૌફમેન દ્વારા, ''ધ અમેરિકન એન્ટરપ્રાઈઝ'' , જુલાઈ/ઓગસ્ટ 1998. * [http://www.foxnews.com/story/0,2933,210010,00.html પેટ બ્યુકેનન ડિફેન્ડ્સ કોન્ટ્રોવર્શિયલ ઈમિગ્રેશન કોમેન્ટ્સ] ફોક્સ ન્યૂઝની આંશિક ટ્રાન્સસ્ક્રિપ્ટ, ''હેનિટી એન્ડ કોલ્મેસ," ઓગસ્ટ 22, 2006'' * [http://www.radioopensource.org/taking-the-republican-temperature/ રિપબ્લિકન્સઃ વ્હિટમેન, બ્યુકેનન એન્ડ ટેરર], "ઓપન સોર્સ" જાહેર રેડિયો શૉ. (શ્રાવ્ય) * [http://fora.tv/fora/showthread.php?t=342 બૂક ટીવી પર પેટ બ્યુકેનન દ્વારા પોતાના પુસ્તક ''સ્ટેટ ઓફ ઈમર્જન્સી'' ની ચર્ચા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927000534/http://fora.tv/fora/showthread.php?t=342 |date=2007-09-27 }}, ઓગસ્ટ 24, 2006 (વિડીયો) == બાહ્ય લિંક્સ == <div></div> {{External links|date=September 2009}} === બ્યુકેનન સાથે સંલગ્ન === * [http://buchanan.org Buchanan.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110725111626/http://www.buchanan.org/ |date=2011-07-25 }} * [http://www.buchanan.org/blog/ બ્યુકેનન બ્લોગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100818051253/http://buchanan.org/blog/ |date=2010-08-18 }} * [http://www.theamericancause.org/patarchives.htm સપ્તાહમાં બે વાર આવતી બ્યુકેનનની કોલમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180603184204/http://www.theamericancause.org/patarchives.htm |date=2018-06-03 }} * [[LewRockwell.com]] ઉપર [http://www.lewrockwell.com/buchanan/buchanan-arch.html પેટ બ્યુકેનનનો સંગ્રહ] * [http://www.outloudopinion.com બ્યુકેનનનાં તાજેતરના લેખોનો પોડકાસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210211020406/http://outloudopinion.com/ |date=2021-02-11 }} * [http://podcast.acitizensvoice.com/ WKRS 1220AM WKRS.com પર ફ્રેડ ફ્લેનિંગન સાથેની બ્યુકેનની મુલાકાતનો પોડકાસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070213050202/http://podcast.acitizensvoice.com/ |date=2007-02-13 }} * [https://web.archive.org/web/20060927061647/http://therightperspectivepodcastblog.blogspot.com/2006/09/interview-pat-buchanan.html ''ધ રાઈટ પર્સ્પેક્ટિવ'' સાથેની પેટ બ્યુકેનની મુલાકાતનો પોડકાસ્ટ] * [http://www.theamericancause.org/ ધ અમેરિકન કોઝ] * [http://www.creators.com/opinion_show.cfm?columnsName=pbu પેટ બ્યુકેનન ફિચર્સ], બ્યુકેનનની કોલમની વિતરક [[ક્રિએટર્સ સિંડીકેટ]] દ્વારા * [http://www.wnd.com/index.php?pageId=113463 ટ્રેડિશનલ અમેરિકન્સ આર લૂઝિંગ ધેઅર નેશન] પેટ બ્યુકેનન દ્વારા, ઓક્ટોબર 20, 2009 === સમાચારો અને વિશ્લેષણ === * [http://www.theatlantic.com/issues/96feb/buchanan/buchanan.htm રાઈટ વિંગ પોપ્યુલિસ્ટ], આયેલ પ્રેસ દ્વારા, ''ધ એટલાન્ટિક મંથલી'' , ફેબ્રુઆરી, 1996. * [http://www.theatlantic.com/issues/98jul/buchanan.htm ધ વોઈસ ઓફ ઈકોનોમિક નેશનાલિઝમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080907115254/http://www.theatlantic.com//issues/98jul/buchanan.htm |date=2008-09-07 }}, સ્ટીવન સ્ટાર્ક દ્વારા ''ધ એટલાન્ટિક મંથલી'' , જુલાઈ, 1998. * [http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/08/12/reform.party/ બ્યુકેનન ક્લેઈમ્સ રિફોર્મ પાર્ટી નોમિનેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080423031015/http://archives.cnn.com/2000/ALLPOLITICS/stories/08/12/reform.party/ |date=2008-04-23 }}, CNN.com ઓગસ્ટ 12, 2000 * [http://www.enterstageright.com/archive/articles/0800buchanan.htm બ્યુકેનન 2000: વ્હોટ વેન્ટ રોન્ગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802015940/http://www.enterstageright.com/archive/articles/0800buchanan.htm |date=2009-08-02 }}, ''enterstageright.com.'' . * [http://dir.salon.com/politics/feature/2000/11/10/buchanan/ બ્યુકેનન એન્ડ પામ બીચ કાઉન્ટી કોન્ટ્રોવર્સી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100506024141/http://dir.salon.com/politics/feature/2000/11/10/buchanan/ |date=2010-05-06 }}, ''Salon.com'' . * [http://video.woodtv.com/index.php?video_id=437 બ્યુકેનન એટેક્ડ વિથ સેલાડ ડ્રેસિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081018201603/http://video.woodtv.com/index.php?video_id=437 |date=2008-10-18 }}, વિડીયો એપ્રિલ 1, 2005 * [http://www.washtimes.com/national/20050517-122418-5719r.htm બ્યુકેનન સીઝ 'વૉર' વિધીન કન્ઝર્વેટિઝમ], રાલ્ફ ઝેડ. હેલોવ દ્વારા. વૉશિંગ્ટન ટાઈમ્સ, મે 17, 2005. * [http://washingtontimes.com/national/20060822-122118-5707r.htm બ્યુકેનન વોર્ન્સ ઓફ ફ્લડ ઓફ ઈલલિગલ્સ], એરિક ફેઇફર દ્વારા. વૉશિંગ્ટન ટાઈમ્સ, ઓગસ્ટ 22, 2006 * [http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A41745-2004Sep22 પેટ બ્યુકેનન એન્ડ ધ ગ્રેટ રાઈટ હોપ] સિડની બ્લુમેન્થલ દ્વારા, ''ધ વૉશિંગ્ટન પોસ્ટ'' , જાન્યુઆરી 8, 1987 * [http://www.newsmax.com/archives/ic/2006/8/23/111030.shtml પેટ બ્યુકેનન બૂક હિટ્સ એમેઝોન નં. 1 સ્પોટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107224319/http://www.newsmax.com/archives/ic/2006/8/23/111030.shtml |date=2009-01-07 }}, ''ન્યૂઝમેક્સ'' , ઓગસ્ટ 23, 2006. * [http://findarticles.com/p/articles/mi_m1282/is_n15_v47/ai_1716967 પેટ બ્યુકેનન, પોપ્યુલિસ્ટ રિપબ્લિકન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316062947/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1282/is_n15_v47/ai_1716967 |date=2015-03-16 }}, રોબર્ટ નોવાક દ્વારા, ''નેશનલ રિવ્યૂ'' ઓગસ્ટ 14, 1995 * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/876931.stm રિફોર્મ પાર્ટી સ્પ્લિટ ડીપન્સ], ''બીબીસી ન્યૂઝ'' ઓગસ્ટ 12, 2000 * [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/choice2000/third/#2 થર્ડ પાર્ટી પ્રેસિડેન્શિયલ કેન્ડિડેટ્સ ઈન 2000], PBS.org * [http://fluoride.oralhealth.org/papers/2000/washingtonpost091300.htm ઈઝોલા ફોસ્ટરઃ પેટ બ્યુકેનન'સ ફાર રાઈટ હેન્ડ] પીટર કાર્લસન દ્વારા, ''ધ વૉશિંગ્ટન પોસ્ટ'' સપ્ટેમ્બર 13, 2000 * [http://www.nytimes.com/1985/05/06/international/europe/06REAG.html રેગન જોઈન્સ કોહેલ ઈન બ્રિફ મેમોરિયલ એટ બિટબર્ગ ગ્રેવ્સ] બર્નાર્ડ વેઈરેબ દ્વારા, ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' મે 6, 1985 === પ્રચાર ઝુંબેશની સામગ્રી === * [http://www.buchanan.org/000-p-articles.html લેખો, નિબંધો અને ભાષણો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008150924/http://www.buchanan.org/000-p-articles.html |date=2008-10-08 }}, 1991થી 2000 સુધી * [http://www.buchanan.org/no-00-0811-raimondospeech.html બ્યુકેનનિઝમ ઓર બાર્બરિઝમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008153204/http://www.buchanan.org/no-00-0811-raimondospeech.html |date=2008-10-08 }}, જસ્ટીન રાયમોન્ડો દ્વારા, રિફોર્મ પાર્ટીનાં નોમિનેશન અંગેના સંમેલનનું ભાષણ ઓગસ્ટ 12, 2000 * [http://www.buchanan.org/000-p-issues.html ઓન ધ ઈશ્યૂઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008150930/http://www.buchanan.org/000-p-issues.html |date=2008-10-08 }} 2000ના બ્યુકેનનનાં પ્રચાર અભિયાનમાંથી. * [http://www.buchanan.org/000-p-pressreleases.html અખબારી યાદીઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008150932/http://www.buchanan.org/000-p-pressreleases.html |date=2008-10-08 }} 2000ના બ્યુકેનનનાં પ્રચાર અભિયાનમાંથી. * [http://www.4president.org/brochures/buchanan2000brochure1.htm રિક્લેઈમિંગ અમેરિકા'ઝ ડેસ્ટિની] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100514044032/http://www.4president.org/brochures/buchanan2000brochure1.htm |date=2010-05-14 }}, 2000માં પ્રમુખ પદ માટેના પ્રચારનું બ્રોશર પેટ બ્યુકેનન * [http://www.nizkor.org/hweb/people/b/buchanan-pat/buchanan-on-buchanan.html સેટિંગ ધ રેકોર્ડ સ્ટ્રેઈટ ઓન એન્ટિ-સેમિટિઝમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100621035008/http://nizkor.org/hweb/people/b/buchanan-pat/buchanan-on-buchanan.html |date=2010-06-21 }}, બ્યુકેનનનાં પ્રચાર અભિયાનની અખબારી યાદી માર્ચ 1, 1996 === તરફેણાત્મક અભિપ્રાયો === * [http://www.ncpa.org/oped/bartlett/jan0300.html બ્યુકેનન ઈઝ રાઈટ ઓન ટ્રેડ સેન્કશન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917170055/http://www.ncpa.org/oped/bartlett/jan0300.html |date=2011-09-17 }}, બ્રુસ બાર્ટલેટ દ્વારા, કોલમ જાન્યુઆરી 3, 2000 * [http://www.seattleweekly.com/arts/0441/041013_books_buchanan.php લર્નીંગ ટુ લવ પેટ બ્યુકેનન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316062946/http://www.seattleweekly.com/arts/0441/041013_books_buchanan.php |date=2015-03-16 }} નુટ બેર્જર દ્વારા, ''સિયેટલ વિકલી'' , ઓક્ટોબર 13, 2004. * [http://www.lewrockwell.com/blumert1.html ધ એન્ટિ-બ્યુકેનન હિસ્ટેરિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124134540/http://www.lewrockwell.com/blumert1.html |date=2010-01-24 }}, બર્ટન એસ. બ્લુમેર્ટ દ્વારા, ''LewRockwell.com'' , નવેમ્બર 1, 1999. * [http://www.daveblackonline.com/buchanan_is_right_about_the_righ.htm બ્યુકેનન ઈઝ રાઈટ એબાઉટ ધ રાઈટ], ડેરેલ ડોઉ દ્વારા. * [http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=18074 પેટ બ્યુકેનન, એન્ટિવેર કેન્ડિડેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430223556/http://www.worldnetdaily.com/news/article.asp?ARTICLE_ID=18074 |date=2008-04-30 }} લિનોરા ફ્લુઆની દ્નારા, ''વર્લ્ડનેટડેઈલી'' , ડિસેમ્બર 28, 1999. * [http://www.policyreview.org/summer95/thcand.htm માય ગાયઃ પૌલ ગોટફ્રાઈડ ઓન પેટ્રિક બ્યુકેનન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060222175938/http://www.policyreview.org/summer95/thcand.htm |date=2006-02-22 }}, ''પોલિસી રિવ્યૂ'' , સમર 1995. * [http://www.vdare.com/mcconnell/november_26.htm બ્યુકેનનઃ ધ એપિલોગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100616144402/http://vdare.com/mcconnell/november_26.htm |date=2010-06-16 }}, સ્કોટ મેકકોનેલ દ્વારા, [[વીડીએઆરઈ]], નવેમ્બર 26, 2000. * [http://www.antiwar.com/justin/j081699.html પોર્ટ્રેઈટ ઓફ અન અમેરિકન નેશનાલિસ્ટ], જસ્ટીન રાયમોન્ડો દ્વારા, ''Antiwar.com'' , ઓગસ્ટ 16, 1999. * [http://www.lewrockwell.com/rothbard/ir/Ch6.html પેટ બ્યુકેનન એન્ડ ધ મિનેક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130516075946/http://www.lewrockwell.com/rothbard/ir/Ch6.html |date=2013-05-16 }}, મુરે રોથબાર્ડ, 1990 લિબરેટેરીઅન ડિફેન્સ ઓફ બ્યુકેનન. * [http://www.gwb.com.au/gwb/news/pc/buchan1.htm ઈઝ પેટ્રિક બ્યુકેનન અન એન્ટિ-સેમાઈટ?], જ્યોર્જ ઝેમ્યુલી દ્વારા, ''ન્યૂ યોર્ક પ્રેસ'' , નવેમ્બર 4, 1999. * [https://web.archive.org/web/20000815215750/http://www.uiuc.edu/ro/buchanan/myths.html લાઈઝ, મિથ્સ, એન્ડ વિસિયસ સ્લેન્ડર], "સ્ટુડન્ટ્સ ફોર બ્યુકેનન" ઈલિનોઈસ સાઈટ પર 2000થી સંગ્રહિત; જેમાં લિંક્સનો સંગ્રહ છે. * [http://www.virtuemag.org/articles/pat-buchanan પેટ બ્યુકેનન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163031/http://www.virtuemag.org/articles/pat-buchanan |date=2011-07-28 }} ડેરેક વૉલેસ દ્વારા શબ્દચિત્ર, ''virtuemag.org'' === વિરોધી અભિપ્રાયો === * [http://www.campusprogress.org/tools/282/ નો યોર રાઈટ-વિંગ સ્પીકર્સ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613053336/http://campusprogress.org/tools/282/ |date=2010-06-13 }}: પેટ બ્યુકેનન, ''CampusProgress.org'' * [http://www.realchange.org/buchanan.htm પેટ બ્યુકેનન' સ્કેલેટન ક્લોસેટ], ''RealChange.org'' . * [http://www.holocaust-history.org/~jamie/buchanan/ બ્યુકેનનની ડિઝલ એન્જિન અંગેની રજૂઆતનું સામાન્ય નિરીક્ષણ અને ટીકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303184223/http://www.holocaust-history.org/~jamie/buchanan/ |date=2012-03-03 }} * [http://www.adl.org/special_reports/buchanan_own_words/print.asp પેટ બ્યુકેનન ઓન જ્યૂઝ એન્ડ ઈઝરાયેલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101108064822/http://www.adl.org/special_reports/buchanan_own_words/print.asp |date=2010-11-08 }}, એન્ટિ-ડિફેમેશન લીગ, સપ્ટેમ્બર, 1999. * [http://www.fair.org/index.php?page=2553 પેટ બ્યુકેનન ઈન હિઝ ઓવન વર્ડઝ], એફએઆઈઆર અખબારી યાદી ફેબ્રુઆરી 26, 1996 * [http://www.frontpagemag.com/Articles/ReadArticle.asp?ID=12650 બ્યુકેનન'સ વ્હાઈટ વ્હેલ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} લોરેન્સ ઔસ્ટર દ્વારા, ''ફ્રન્ટપેજમેગ.કોમ'' માર્ચ 19, 2004 * [http://www.lewrockwell.com/orig/barnwell2.html વિલ ધ રિયલ પેટ બ્યુકેનન પ્લીઝ સ્ટેન્ડ અપ?], બિલ બાર્નવેલ દ્વારા, ''Lew Rockwell.com'' , મે 15, 2000. * [http://www.freetrade.org/node/444/print ધ ટ્રૂઝ એબાઉટ ટ્રેડ ઈન હિસ્ટ્રી], બ્રુસ બાર્ટલેટ દ્વારા, કેટો'સ સેન્ટર ફોર ટ્રેડ પોલિસી સ્ટડીઝ, એન.ડી. * [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9A00EFDD153FF930A35753C1A96F958260 ધ બ્યુકેનન ડોક્ટ્રાઈન], જ્હોન જ્યુડિસ દ્વારા, ''ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' , ઓક્ટોબર 3, 1999. * [http://www.salon.com/news/feature/1999/09/04/pat/ વ્હૂ'ઝ અફ્રેઇડ ઓફ પેટ બ્યુકેનન?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101025001802/http://www.salon.com/news/feature/1999/09/04/pat |date=2010-10-25 }}, જેક ટેપર દ્વારા, ''સેલોન'' , સપ્ટેમ્બર 4, 1999. * [http://www.lewrockwell.com/orig/tucker16.html બ્યુકેનન એન્ડ માર્કેટ], જેફરી એ. ટકર દ્વારા, ''લ્યૂરોકવેલ.કોમ'' , માર્ચ 23, 2002. * [http://www.motherjones.com/news/featurex/1996/07/fink.html ગ્લિમ્પસીઝ ઓફ ધ ડિક્લાઈન] ફોટો નિબંધ જેમાં બ્યુકેનનાં યુવા ટેકેદારોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, જુલાઈ/ઓગસ્ટ 1996 * [http://www.afroarticles.com/article-dashboard/Article/Hawking-Racism----Pat-Buchanan-s-latest-book-is-a-White-Nationalist-Screed/16057 હોકિંગ રેસિઝમ -- પેટ બ્યુકેનન'સ્ લેટેસ્ટ બૂક ઈઝ અ વ્હાઈટ નેશનાલિસ્ટ સ્ક્રીડ], એલેક્ઝેન્ડર ઝેઈચિક દ્વારા, ''આફ્રો આર્ટિકલ્સ'' , માટે માર્ચ 12, 2007. * [http://www.youtube.com/watch?v=L5csB6QGw4U ધ યંગ ટર્કસ કોમેન્ટરી] 'પેટ બ્યુકેનન ડિફેન્ડ્સ હિટલર' === પરચૂરણ === * નવ પેઢીમાં [http://www.wargs.com/political/buchanan.html બ્યુકેનનનો વંશવેલો] * [http://draftbuchanan2008.com/ ડ્રાફ્ટ બ્યુકેનન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101150653/http://www.draftbuchanan2008.com/ |date=2012-11-01 }} 2008 * [http://www.ontheissues.org/Pat_Buchanan.htm ઓન ધ ઈશ્યૂઝ] જેમાં બ્યુકેનનનાં એક ડઝન જેટલા મંતવ્યો સાંભળવા મળે છે. * {{imdb name|0118059}} * [http://www.nndb.com/people/053/000023981/ એનએનડીબી.કોમ પર બ્યુકેનનનો પરિચય] * [http://fora.tv/fora/showthread.php?t=342 પેટ બ્યુકેનન ટોક્સ એબાઉટ હિઝ બૂક સ્ટેટ ઓફ ઈમર્જન્સીઃ ધ થર્ડ વર્લ્ડ ઈન્વેઝન એન્ડ કોન્ક્વેસ્ટ ઓફ અમેરિકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927000534/http://fora.tv/fora/showthread.php?t=342 |date=2007-09-27 }} [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:અમેરિકન વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૩૮માં જન્મ]] j4sr8600ucyywwygja6u4ci0phsxhf1 0 26183 901650 897903 2026-06-20T01:38:52Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901650 wikitext text/x-wiki {{Cleanup|date=April 2010}} {{Disputed|date=June 2009}} [[File:McDonalds in Moncton.jpg|thumb|right|એક પ્રાથમિક મેકડોનાલ્ડ્ઝ ફ્રેન્ચાઇઝ.]] '''ફ્રેન્ચાઇઝીંગ''' એ અન્ય વેપારી પેઢીના સફળ વેપારી પેઢીના સફળ [[વ્યાપાર નમૂના]]નો ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ છે. ‘ફ્રેન્ચાઇઝ’ શબ્દ એ ફ્રાન્ક (franc) – અર્થ મુક્ત માંથી ઉતરી આવેલ એંગ્લો-ફ્રેન્ચ વ્યુત્પત્તિ છે, અને તે નામ તેમજ ક્રિયાપદ (અકર્મક) બંને તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.<ref>ફ્રેન્ચાઇઝ - વ્યુત્પતિશાસ્ત્ર ઓનલાઇન શબ્દકોષ </ref><ref>[http://en.wiktionary.org-franchise - Wiktionary]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ફ્રેન્ચાઇઝર માટે, ફ્રેન્ચાઇઝ એ માલ ''વહેંચવા'' માટે ‘ચેઇન સ્ટોર્સ’ તૈયાર કરવા માટેનો અને ચેઇન ઉપર રોકાણ અને જવાબદારી ટાળવા માટેનો વિકલ્પ છે. ફ્રેન્ચાઇઝરની સફળતા એ જ ફ્રેન્ચાઇઝીની સફળતા છે. ફ્રેન્ચાઇઝી એ સીધા કર્મચારી કરતાં વધુ સારું પ્રોત્સાહન પ્રાપ્ત કરે તેવું માનવામાં આવે છે કારણકે તે અથવા તેણી વ્યાપારમાં સીધો હિસ્સો ધરાવે છે. આમછતાં, એ નોંધવું જ જોઇએ કે, યુએસને, અને હવે ચીન (2007) માં અપવાદ સિવાય જ્યાં મોટાભાગનું વિશ્વ જેને ‘ફ્રેન્ચાઇઝ’ તરીકે ઓળખાવે છે તે ફ્રેન્ચાઇઝ સમાવિષ્ટ ફેડરલ (અને યુએસ, સ્ટેટમાં) કાયદાઓ સ્પષ્ટ છે, પરંતુ ભાગ્યે જ તેના માટે કાયદાકીય જોગવાઇ બને છે. ફક્ત ફ્રાંસ અને બ્રાઝિલ અર્થસભર સ્પષ્ટયત કાયદાઓ છે પરંતુ બ્રાઝિલ વધુ બારીકાઇથી ફ્રેન્ચાઇઝી નિયમબદ્ધ કરે છે. જ્યાં કોઇ ચોક્કસ કાયદો ન હોય, ત્યાં ફ્રેન્ચાઇઝ વહેંચણી વ્યવસ્થા માનવામાં આવે છે, જેના કાયદાઓ ચોક્કસ કરારપત્ર દ્વારા ટ્રેડમાર્ક (ફ્રેન્ચાઇઝ વ્યવસ્થાના) સાથે લાગુ થાય છે. ==સંક્ષિપ્ત અહેવાલ== જે વ્યાપારો માટે ફ્રેન્ચાઇઝીંગ શ્રેષ્ઠ રીતે કાર્ય કરે છે તે નીચે મુજબના લક્ષણો ધરાવે છે: * નફાના સારા ટ્રેક રેકોર્ડ સાથેનો વ્યાપાર. * જે વ્યાપારની સરળતાથી નકલ કરી શકાય છે. છૂટક વેચાણમાં વ્યાપાર કર્યા મુજબ, ફ્રેન્ચાઇઝીને વિકસાવવા માટે વિરોધી હોવાના કારણે સાધનો અને બાંધકામ, તેમજ સાબિત થયેલ ટ્રેડમાર્કના આધાર પર ઝડપથી શરૂ કરવાના લાભની ફ્રેન્ચાઇઝીંગ દરખાસ્ત કરે છે. એમ કહી શકાય કે, {{By whom|date=April 2010}} ત્રણ પ્રકારની ફ્રેન્ચાઇઝ છેઃ નાની, મધ્યમ અને ખૂબ મોટી ફ્રેન્ચાઇઝી. જોકે ઉત્પાદનોની આસપાસ ફ્રેન્ચાઇઝીસ દ્વારા અને વિશાળ રીતે – ધ્યાનાકર્ષક નામ માટે [[ચેનલ]] માધ્યમો અને અન્ય સૌંદર્યપ્રસાધનો – ''સેવા'' ની વેપારી પેઢીઓની આસપાસ ફ્રેન્ચાઇઝીસ ફરતા હોય છે. પેટા-$80,000 ના સ્તરે, દૂર સુધી, ખૂબ બહોળી સંખ્યામાં ફ્રેન્ચાઇઝીસ છે.<ref>http://www.franchising.com</ref> તે કુટુંબના સમય સાથે અને ઘરથી બહુ દૂર ન હોય તેવા સ્થળે જોડાયેલ, વ્યવસાયની અનુમતિ આપે છે. કેટલીક ફ્રેન્ચાઇઝીસ થોડા હજાર ડોલરથી ઉપલબ્ધ હોય છે. નીચેની યુએસ-યાદી 2004 માટે ઉપલબ્ધ માહિતીમાંથી પેટા-ફ્રેન્ચાઇઝીસ (અથવા ભાગીદારો) સાથે મુખ્ય ફ્રેન્ચાઇઝીસના 2010 ની શરૂઆતના આંકડાઓ કોષ્ટકના સ્વરૂપમાં મૂકે છે.<ref>વિકાસશીલ દેશ સાહસો માટે વેશ્વિકરણની રીતો (જોડાણો અથવા સંયુક્ત સાહસો) માટે વૈશ્વિકરણની રીતો યુનાઇટેડ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ડેવલપમેન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન, વિયેના, 2008, ISBN 978-92-1-106443-8,pp 65</ref> ફ્રેન્ચાઇઝના નામોમાંથી તે પણ જોવા મળશે કે પ્રથમ મંદી દરમિયાન ફાસ્ટ ફુડ રેસ્ટોરેન્ટ્સ, ફુડ ઇન અને થોડા સમય પછી, મોટેલની મુખ્ય પદ્ધતિ તેણે લીધી ત્યારે 1930 થી તેણે સ્થાન લીધું છે, તેવા ફ્રેન્ચાઇઝીંગના નવિન ઉપક્રમોમાં યુએસ મુખ્ય છે. ફ્રેન્ચાઇઝીંગ એ 70 થી વધુમાં ઉદ્યોગોમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલ વ્યવસાય નમૂનો છે, જે વાર્ષિક (2001નો અભ્યાસ) યુએસ વેચાણમાં 1 ટ્રિલીયન ડોલરથી વધુ ઉત્પન્ન કરે છે.{{Citation needed|date=April 2010}} ફ્રેન્ચાઇઝીસ દ્વારા લીધેલ પેઢી અને ફ્રેન્ચાઇઝર્સ દ્વારા લીધેલ પેઢીઓ બંને ગણીને, 2001 માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 767,483 પેઢીઓ ફ્રેન્ચાઇઝ્ડ વ્યવસાયો ચલાવે છે:<ref>ઇકોન અભ્યાસ મુખ્ય_પૃષ્ઠ </ref> : ::'''1.''' [[સબવે]] (સેન્ડવીચ અને સલાડ | ''શરૂઆત ખર્ચ'' $84,300 – $258,300 (2004 માં વિશ્વમાં 22000 ભાગીદારો). : ::'''2.''' [[મેકડોનાલ્ડ્સ]] |2010 માં''શરૂઆત ખર્ચ'' , $995,900 – $1,842,700 (2004 માં 30,300 ભાગીદારો ) : ::'''3.''' [[7-ઇલેવન]] ઇન્ક. (સુવિધા સ્ટોર્સ) |2010 માં''શરૂઆત ખર્ચ'' $40,500- 775,300,(2004 માં 28,200 ભાગીદારો) : ::''4.''' ''' '' '''''[[હેમ્પ્ટન ઇન્સ]] એન સ્યુટ્સ (મધ્યમ કિંમત હોટેલ) ''' '' |2010 માં ''શરૂઆત ખર્ચ '' $3,716,000 – $13,148,800 : ::'''5.''' [[સુપરકટ્સ]] (હેર સલુન્સ) |2010 માં ''શરૂઆત ખર્ચ'' $111,000 - $239,700 : ::'''૬ .''' [[એચએન્ડઆર બ્લોક]] (કર આયોજન અને ઇ-ફાઇલીંગ) | 2004 માં''શરૂઆત ખર્ચ'' $26,427 - $84,094 (2004 માં 11,200 ભાગીદારો) : ::'''7.''' [[ડન્કીન ડોનટ્સ]] |2010 માં ''શરૂઆત ખર્ચ '' $537,750 - $1,765,300 : ::'''૮ .''' [[જાની-કિંગ]] (કોમર્શિયલ ક્લીનીંગ | ''શરૂઆત ખર્ચ '' $11,400 - $35,050, (2004 માં વિશ્વમાં 11,000 ભાગીદારો) : ::'''9.''' [[સર્વો-પ્રો]] (વીમા અને આફત પુનઃસ્થાપન અને સફાઇ) |2010 માં''શરૂઆત ખર્ચ '' $102,250 - $161,150 : ::'''10.''' [[મીનીમાર્કેટ્સ]] (સુવિધા સ્ટોર અને ગેસ સ્ટેશન) |2010 માં ''શરૂઆત ખર્ચ'' $1,835,823 - $7,615,065 રેસ્ટોરાં, ગેસોલીન સ્ટેશન, માલવાહક સ્થળો જેવી મધ્યમ ફ્રેન્ચાઇઝીસમાં અત્યંત મહત્વનું રોકાણ સંલગ્ન છે અને વ્યવસાયનું સંપૂર્ણ ધ્યાન આવશ્યક છે. હોટેલ્સ, સ્પાસ, હોસ્પીટલ્સ ઇ. વિશાળ ફ્રેન્ચાઇઝીસ પણ છે જેની ચર્ચા [[ટેકનિકલ જોડાણો]]માં આગળ કરવામાં આવી છે. બે મહત્વની ચૂકવણીઓ ફ્રેન્ચાઇઝર માટે બનાવવામાં આવી છે: (અ) ટ્રેડ-માર્ક માટેની [[રોયલ્ટી]] અને (બ) ફ્રેન્ચાઇઝીને આપવામાં આવતી તાલીમ અને સલાહ સેવાઓ. બે ફિ એક જ ‘સંચાલન’ ફિમાં સંયુક્ત કરી શકાય છે. "પ્રગટીકરણ" માટેની ફિ અલગ હોય છે અને તે હંમેશા “અગ્રિમ - અંત - ફી” હોય છે. સામાન્ય રીતે ફ્રેન્ચાઇન નિશ્ચિત ગાળા માટે (ટૂંકા ગાળાઓમાં તે તોડી પાડવામાં આવે છે જે ''પૂર્વવત્'' બનાવવા જરૂરી છે) છે અને જે ચોક્કસ “પ્રદેશ” કે સ્થળથી માઇલો દૂર છે. આ પ્રકારના ઘણા સ્થળો હોઇ શકે છે. કરારો પારંપરિક રીતે ફ્રેન્ચાઇઝીસ માટે ગંભીર પરિણામો સહન કરતા ઘણા વ્યાપારી કરારોની અપરીપક્વ સમાપ્તિ અથવા અંત સાથે, પાંચથી ત્રીસ વર્ષ માટે ચાલુ રહે છે. ફ્રેન્ચાઇઝ એ માલિકીના હેતુ માટે વ્યવસાય ખરીદી નહીં, એવું ભાડે કે લીઝનો સમાવેશ કરતુ, ફક્ત હંગામી વ્યાવસાયિક રોકાણ છે. મંજુરીના મર્યાદિત ગાળાના કારણે વેડફાતી મૂડી તરીકે તેનું વર્ગિકરણ કરવામાં આવે છે. ફ્રેન્ચાઇઝ વિસ્તૃત, અવિસ્તૃત અથવા ‘એકલ અને વિસ્તૃત’ હોઇ શકે છે. જોકે ફ્રેન્ચાઇઝ લેનારની વાર્ષિપક આવક અને નફો ફ્રેન્ચાઇઝ પ્રગટીકરણ દસ્તાવેજમાં પૂરાં પાડવામાં આવી શકે છે, ફ્રેન્ચાઇઝીના ''નફા'' ના અંદાઝને કોઇ કાયદાની જરૂર નથી, જે ફ્રેન્ચાઇઝી કેવા હેતુપૂર્વક ફ્રેન્ચાઇઝ માટે ‘કામ’ કરશે તેના પર આધારીત છે. આથી, ફ્રેન્ચાઇઝરની ફી હંમેશા ‘વેચાણમાંથી ચોખ્ખી આવક’ પર આધારીત હોય છે વાસ્તવિક નફા પર નહીં. [[મહેનતાણું]] જુઓ. ઘણી વાસ્તવિક અને અવાસ્તવિક જેવી કે રાષ્ટ્રીય કે આંતરરાષ્ટ્રીય [[જાહેરાતો]], [[તાલીમ]] અને અન્ય સહાયક સેવાઓ ''સામાન્ય રીતે'' ફ્રેન્ચાઇઝર દ્વારા ઉપલબ્ધ કરવામાં આવે છે. યોગ્ય ફ્રેન્ચાઇઝર શોધવા માટે ફ્રેન્ચાઇઝ દલાલો હોય છે. 'મુખ્ય ફ્રેન્ચાઇઝર' માલિક પણ છે જે પ્રદેશમાં પેટા-ફ્રેન્ચાઇઝ માટે હક્કો મેળવે છે. [[ઇન્ટરનેશનલ ફ્રેન્ચાઇઝ એસોસિએશન (International Franchise Association)]] પ્રમાણે ફ્રેન્ચાઇઝી-કાર્યરત કુલ વ્યવસાયના આશરે 4% યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં છે. તે બાબત ઓળખવી જોઇએ{{Citation needed|date=April 2010}} કે ફ્રેન્ચાઇઝીંગ એ તેમની સેવાઓ માટે વિતરણ વ્યવસ્થા તૈયાર કરવા અને સાંકળના કાર્ય પરંતુ ''નિયંત્રણ ગુમાવ્યા વિના'' મુખ્ય સાહસી રોકાણ મુડી કાર્યરત બનાવવા માટે ઉપલબ્ધ સાધનોમાંનુ એકમાત્ર છે. બ્રાન્ડ અને ફોર્મ્યુલાને કાળજીપૂર્વક તૈયાર કર્યા બાદ અને યોગ્ય રીતે અમલમાં મૂક્યા બાદ ફ્રેન્ચાઇઝર્સ જોખમ ઘટતા તેઓના ફ્રેન્ચાઇઝરના સ્ત્રોતો અને મુડીનો ઉપયોગ કરી દેશો અને ઉપખંડોમાં ઝડપથી વધારવા અને ‘ફ્રેન્ચાઇઝીસ’ ને વેચવા માટે સક્ષમ બને છે. ફ્રેન્ચાઇઝીંગ સત્તા દ્વારા લાદવામાં આવતા ફ્રેન્ચાઇઝર નિયમો સામાન્ય રીતે યુએસમાં ખૂબ કડક અને મહત્વના છે તેમજ તેમને બચાવવા માટે તેમના દેશોમાં ફ્રેન્ચાઇઝી શરૂ કરવા અથવા થોડી મદદ કરવા માટે તેનો અભ્યાસ ઘણા દેશોને જરૂરી છે.{{Citation needed|date=April 2010}} ટ્રેડમાર્ક ઉપરાંત, અંગત માલિકીની સેવા ચિહ્નો છે જે હક્કોથી સુરક્ષિત અને નિયમોનું આદાનપ્રદાન કરતા હોઇ શકે છે. ==પક્ષોના બંધનો== ફ્રેન્ચાઇઝ માટેના દરેક પક્ષને રક્ષણ કરવા માટે ઘણા હેતુઓ છે. ફ્રેન્ચાઇઝર તેની [[વ્યવહાર કુશળતા]]ને સલામત કરવા અને વ્યવસાય ખ્યાલને ''નિયંત્રિત'' કરવા, તેના ટ્રેડમાર્ક માટે રક્ષણ સલામત કરવામાં મોટેભાગે જોડાયેલ હોય છે. ટ્રેડમાર્ક પ્રસિદ્ધ અને ધ્યાનાકર્ષક બનાવવામાં આવ્યો છે તે માટે સેવાઓ અમલમાં મૂકવા માટે ફ્રેન્ચાઇઝીને આવશ્યકતા હોય છે. સૂચિત પ્રમાણિકરણ માટે મોટો સોદો હોય છે. ધ્યાનાકર્ષક સ્થાનમાં ફ્રેન્ચાઇઝરના ચિહ્નો, લોગો અને ટ્રેડમાર્ક સેવાના સ્થળે મૂકવા જ જોઇએ. ફ્રેન્ચાઇઝીના કર્મચારીમંડળે પહેરેલ ગણવેશ ચોક્કસ શેડ અને કલરના હોવા જોઇએ. સેવા તેના સફળ કાર્યોમાં ફ્રેન્ચાઇઝર દ્વારા અનુસરવામાં આવતી રીત સાથે સુસંગત હોવી જોઇએ. ''તેથી, તે છૂટક વેચાણ કરી રહેલ હોવાથી ફ્રેન્ચાઇઝી માટે તે વ્યવસાયના સંપૂર્ણ નિયંત્રણમાં નથી'' . પરંતુ અહીં ભૂલ-રેખાઓ હોય છે! ખરીદેલ સાધનો અને પૂર્તિઓ દ્વારા સેવા સફળ થઇ શકે છે જો તે મૂળ કિંમતથી વધુ ન હોય. ઉદાહરણ તરીકે, કોફી બ્રુ, જ્યારે તેનો કાચો માલ ચોક્કસ વેપારી પાસેથી આવે છે ત્યારે તે ટ્રેડમાર્ક દ્વારા તરત જ ઓળખાઇ શકે છે.જો ફ્રેન્ચાઇઝરને તેની દુકાનમાંથી ખરીદીની ''જરૂર'' છે, તો તે [[વિશ્વાસ-વિરોધી કાનુન]] અથવા અન્ય દેશોના સમાન કાયદાઓ નીચે આવે ''છે'' . તેથી વ્યક્તિઓના ગણવેશ, ચિહ્નો ઇ.ની ખરીદી પણ આવી શકે છે. પરંતુ જો તેઓ ફ્રેન્ચાઇઝર્સ દ્વારા ખરીદાયેલ અને નિયંત્રિત છે. તો ફ્રેન્ચાઇઝીના ''સ્થળો'' માટે પણ અમલ થાય છે. ફ્રેન્ચાઇઝીના લાયસન્સની મંજુરીની સંભાળપૂર્વક ચર્ચા કરવી જ જોઇએ. તેણે, ફ્રેન્ચાઇઝર સાથે બજાર આયોજન કે વ્યવસાય અયોજન વિકસાવવા જ જોઇએ. ફિ સંપૂર્ણપણે જાહેર કરવી જ જોઇએ અને કોઇ છૂપી ફિ ન હોવી જોઇએ. શરૂઆત અને ખર્ચા અને કાર્યકારી મુડીની સ્પષ્ટતા લાયસન્સ લેતા પહેલાં થવી જ જોઇએ. એ ખાતરી હોવી જોઇએ કે અધિક લાયસન્સો ‘પ્રદેશ’માં ગીચ ન હોય, જો આયોજન પ્રમાણે ફ્રેન્ચાઇઝ કાર્ય કરતુ હોય. ફ્રેન્ચાઇઝી ધરાવનાર સ્વતંત્ર જથ્થાબંધ વેપારી તરીકે હોવો જોઇએ. તે ત્રાહિત પક્ષ દ્વારા કોઇપણ ટ્રેડમાર્કના ઉલ્લંઘનથી ફ્રેન્ચાઇઝર દ્વારા સુરક્ષિત હોવું જ જોઇએ. ચર્ચાઓ દરમિયાન ફ્રેન્ચાઇઝીની સહાય માટે એક ફ્રેન્ચાઇઝ પ્રતિનિધિની આવશ્યકતા હોય છે.<ref>^ ટેકનોલોજી સ્થળાંતર પર માર્ગદર્શન (ટેકનોલોજી સ્થળાંતર પર નીતિ-બનાવનાર અને પ્રેક્ટીશનર્સ માટે એક સંદર્ભ),1996 વૈશ્વિકરણની રીતો યુનાઇટેડ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ડેવલપમેન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન, વિયેના, 1990, ISBN 92-1-106302-7</ref> મોટાભાગે તાલીમ સમયગાળો – શરૂઆતની ફિ દ્વારા આવરી લેવાયેલ મોટાભાગમાં જેની કિંમત છે – તે જટિલ સાધન સંચાલન કરવા માટે ખૂબ ટુંકા છે અને ફ્રેન્ચાઇઝીએ સ્વયં માર્ગદર્શિકામાંથી શીખેલ હોય છે. તાલીમ સમયગાળો પૂરતો હોવો જ જોઇએ પરંતુ સસ્તી ફ્રેન્ચાઇઝીસમાં તેને ખર્ચાળ લાગે છે. ઘણા ફ્રેન્ચાઇઝર્સે કર્મચારીગણને ઓનલાઇન તાલીમ આપવા માટે કોર્પોરેટ યુનિવર્સિટીઝના સ્થાપના કરી છે. આ સાહિત્ય અને વેચાણ દસ્તાવેજોથી વિશેષ છે અને ઇમેઇલ દ્વારા પહોંચે છે. તે પણ નોંધવું જોઇએ કે ફ્રેન્ચાઇઝ કરારો કોઇ ગેરેન્ટીઝ કે [[વોરન્ટીઝ]] ધરાવતા નથી અને વિવાદના કિસ્સામાં ફ્રેન્ચાઇઝી કાનુની હસ્તક્ષેપ માટે થોડો કે નહિવત સહારો ધરાવતા નથી<ref>http://www.nolo.com/legal-encyclopedia/article-29512.html</ref>. ફ્રેન્ચાઇઝ કરારો ફ્રેન્ચાઇઝરની તરફેણમાં એકપક્ષી કરારો હોવાનું વલણ ધરાવે છે; તેઓ સામાન્ય રીતે જે માન્ય રાખવા માટે ''ફ્રેન્ચાઇઝીસને જરૂરી છે તેવા બિન-ચર્ચાયેલ હોવાના કારણે તેઓની ફ્રેન્ચાઇઝીસમાંથી કાયદાઓથી સુરક્ષિયત છે, અમલમાં, જે ફ્રેન્ચાઇઝ ખરીદે છે તેને જ ખબર છે કે, આ જોખમ છે, અને ફ્રેન્ચાઇઝર દ્વારા સફળતા કે નફાનું કોઇ વચન આપવામાં આવતુ નથી'' . કરારો તેના વેચાણના વિકલ્પે પૂર્વવત્ કરે છે. ઘણા ફ્રેન્ચાઇઝર્સ ફેડરલ અને સ્ટેટ નિયમો હેઠળ તેમના હક્કો જતા કરી ફ્રેન્ચાઇઝીસને સહી કરાવે છે, અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં ક્યાં અને કયા કાયદા હેઠળ વિવાદ માટે કાયદેસરના પગલાં લેવા તેની પસંદગી માટે ફ્રેન્ચાઇઝીસને છૂટ આપવામાં આવે છે. ===નિયમો=== ===યુએસ=== 1850માં, આઇઝેક સિંગર, જેણે સિવણ મશીનના વર્તમાન મોડેલમાં સુધારાઓ કર્યા, તેઓ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ફ્રેન્ચાઇઝીંગ પ્રયાસોમાં પ્રથમ હતા, બાદમાં કોકા-કોલા, વેસ્ટર્ન યુનિયન ઇ.<ref>ફ્રેન્ચાઇઝીંગ - ફ્રેન્ચાઇઝીસના પ્રકારો, ફ્રેન્ચાઇઝીંગનો ઇતિહાસ, ફ્રેન્ચાઇઝીંગનો વિસ્તાર</ref> દ્વારા અનુસરણ કરવામાં આવ્યું અને ઓટોમોબાઇલ ઉત્પાદકો અને વિક્રેતા વચ્ચે કરારો કરવામાં આવ્યાં.<ref>{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FJN/is_n8_v30/ai_18728418 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2013-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130112212746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FJN/is_n8_v30/ai_18728418 |url-status=dead }}</ref> આધુનિક ફ્રેન્ચાઇઝીંગ ફ્રેન્ચાઇઝી-આધારીત ખોરાક સેવા સંસ્થાઓના વૃ્દ્ધિ સાથે મુખ્ય રીતે જોવા મળે છે. 1932 માં, હોવાર્ડ ડિરીંગ જ્હોન્સને 1920 ના અંતમાં શોધાયેલ તેની સફળ ક્વીન્સી, માસાચ્યુએટ્સ [[હોવાર્ડ જ્હોન્સન]] રેસ્ટોરાં પર આધારીત પ્રથમ આધુનિક રેસ્ટોરાં ફ્રેન્ચાઇઝી સ્થાપી હતી.<ref>એલેન, કોલીન ચાક્મા.[https://web.archive.org/web/20120711101700/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3190/is_n4_v32/ai_20199526/ (1998). ]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120711112602/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3190/is_nSPEISS_v30/ai_18091886/ હોવાર્ડ, ટી. (][http://archive.is/20120711092735/findarticles.com/p/articles/mi_m3190/is_nSPEISS_v30/ai_18091886 (1996). ]</ref> ફીના બદલામાં સમાન નામ, ખોરાક, પુરવઠો, લોગો અને બિલ્ડીંગ ડિઝાઇનના વિચારને સ્વતંત્ર કાર્યકર્તાઓએ ઉપયોગની પરવાનગી આપી હતી. 1930 માં, જ્યારે આવી સાંકળ [[હોવર્ડ જ્હોન્સને]] શરૂ કરેલ ત્યારે ફ્રેન્ચાઇઝીંગ મોટેલોએ ફ્રેન્ચાઇઝમાં વૃદ્ધિએ જોર પકડ્યુ હતુ.<ref>ટૂંકો ઇતિહાસ (ફ્રેન્ચાઇઝ)</ref> 1950માં યુએસ ઇન્ટરસ્ટેટ હાઇવે સિસ્ટમ તેમના વિકાસ સાથે જોડાણમાં ફ્રેન્ચાઇઝ સાંકળોનો રાફડો ફાટ્યો હતો. યુએસમાં ફ્રેન્ચાઇઝીને ફ્રેન્ચાઇઝર દ્વારા ડિસ્કલોઝર એગ્રીમેન્ટ આપવાની FTC ની આવશ્યકતા છે, ઓછામાં ઓછા દસ દિવસ પહેલાં નાણાંની હેરફેર થાય છે. અંતિમ કરાર એ હંમેશા લવાજમો અને અન્ય મુદ્દતો બહાર રાખી વાટાઘાટ કરેલ દસ્તાવેજ છે. જ્યાં ડિસ્કલોઝરના તત્વો ફક્ત ત્રાહિત પક્ષોથી ઉપલબ્ધ બની શકે છે જે ફ્રેન્ચાઇઝર દ્વારા પૂરાં પાડવામાં આવ્યા હોય તેના પર આધારીત હોઇ શકે છે. યુએસ ડિસ્ક્લોઝર ડોક્યુમેન્ટ (FDD) ખૂબ લાંબા (300-700 pp +) અને વિગતવાર (ડિસ્ક્લોઝરના તત્વો માટે UFOC જુઓ), તેમજ ચોક્કસ સ્વરૂપમાં ફ્રેન્ચાઇઝર અધિકૃત હિસાબ ઓડિટ કરેલ નાણાંકીય અહેવાલો પૂરાં પાડે છે. અધિકૃત પ્રદેશમાં (જો વાટાઘાટો પહેલાં સંપર્ક થયેલ અને પરામર્શ થયેલ હોઇ શકે છે) ફ્રેન્ચાઇઝીના નામો, સરનામાં, અને ટેલિફોન નંબરની માહિતી, ફ્રેન્ચાઇઝની કુલ આવકોનો અંદાઝ અને ફ્રેન્ચાઇઝરના નફાનો સમાવેશ તેમાં સમાવેશ થશે. FDD માં ચોક્કસ આવશ્યકતાઓનો સમાવેશ કરવા માટે રાજ્યને આવશ્યકતા હોય છે પરંતુ સ્ટેટ ડિસ્ક્લોઝર ડોક્યુમેન્ટની આવશ્યકતાઓ ફેડરલ રૂલ જે ફેડરલ નિયમન નીતિનું સંચાલન કરે છે તેના સુસંગત હોય તે ફરજિયાત છે. નિયમના ઉલ્લંઘન માટે FTC રૂલ હેઠળની પ્ર[[વૃત્તિની ક્રિયાના ખાનગી હક્ક]] નથી પરંતુ પંદર કે વધુ પ્રમાણમાં રાજ્યોએ ધારો પ્રસાર કર્યો છે કે ફ્રેન્ચાઇઝીને પગલાંનો હક્ક પૂરો પાડે છે જ્યારે છળકપટ કરનારને આ વિશિષ્ટ ધારાઓ હેઠળ સાબિત કરી શકાય છે. મોટા ભાગના ફ્રેન્ચાઇઝર્સે તેમની ફ્રેન્ચાઇઝીસ સાથે તેમના કરારોમાં ફરજિયાત મધ્યસ્થી કલમો દાખલ કરી છે, જેમાંની કેટલીક સાથે યુ.એસ. સુપ્રીમ કોર્ટે કામ કર્યું છે. માહિતી માટે ફ્રેન્ચાઇઝીસની ફેડરલ રજીસ્ટ્રી કે કોઇ ફેડરલ ફાઇલીંગ આવશ્યકતાઓ નથી. રાજ્યોએ ફ્રેન્ચાઇઝીંગ કંપનીઓની માહિતીની પ્રાથમિક વસૂલ કરનાર છે, અને તેમના કાયદાઓમાં તેમની હાજરી અને તેમાના ફેલાવાની દ્રષ્ટિહએ કાયદાઓ અને નિયમોનું પાલન કરવાની ફરજ પાડે છે. ફ્રેન્ચાઇઝર ઘણા ભાગીદારો ધરાવે છે, ત્યાં કરાર કે જે તમામ ફ્રેન્ચાઇઝીસ માટે આદર્શરૂપ છે તથા વ્યાપાર માળખાંથી ફ્રેન્ચાઇઝનું સ્વરૂપ લઇ શકે છે. ===યુરોપ=== તાજેતરના વર્ષોમાં યુરોપમાં ફ્રેન્ચાઇઝીંગમાં ખૂબ ઝડપથી વિકાસ થયો છે, પરંતુ ઉદ્યોગ હજુ પણ મોટા પાયે ગેરકાયદેસર છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની વિરોધી રીતે, યુરોપીયન યુનિયને હજુ પણ સમાન ફ્રેન્ચાઇઝ જાહેર નીતિ અપનાવી છે. યુરોપમાં ફક્ત પાંચ દેશોએ પૂર્વ-વેચાણ જાહરે બંધનકર્તા કરાર અપનાવ્યા છે. તેઓ ફ્રાન્સ (1989), સ્પેવન (1996), ઇટાલી (2004), બેલ્જીયમ (2005) અને રોમાનીયા (1997) છે.<ref>http://www.peralaw.com/EU_Franchise_Disclosure.html</ref> યરોપયિન ફ્રેન્ચાઇઝીંગ ફેડરેશનનાના મૂલ્યોની આચારસંહિતા એ સત્તર યુરોપીયન રાજ્યોમાં સ્વયં-લાગુ છે જ્યાં તેમના રાષ્ટ્રિય ફ્રેન્ચાઇઝ સંગઠનોએ EEF રાજ્યો, અને UNIDROIT ના સભ્યો છે. તમામ ઔપચારિક જાહેર દેશોને “કરાર સંક્ષિપ્ત અહેવાલો” પૂરાં પાડવાની આવશ્યકતા છે, મુખ્યત્વેઃ : :: ::* કરારનો હેતુ ::* પક્ષોના હક્કો અને બંધનો ;;* નાણાંકીય શરતો : :: ::* કરારની સમયમર્યાદા તમામ પ્રદેશોમાં છે તેમ કરાર(રો)માં પ્રવેશ અને અંતિમ નિર્ણય કરવા કાયદાકીય ચર્ચાવિચારણા ફરજિયાત છે. યુરોપમાં ઘણીવાર મુખ્ય કાર્યોમાંનું એક છૂટક જગ્યા શોધવી તે છે, જે બાબત યુએસમાં એટલી મહત્વની નથી. આ સ્થળે ફ્રેન્ચાઇઝ દલાલ, અથવા મુખ્ય ફ્રેન્ચાઇઝર મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. લોકો એકસરખાં પ્રકારના વર્તન કરતા હોવાથી સાંસ્કૃતિક બાબતો પણ મહત્વની છે. ====ફ્રાંસ==== ફ્રાન્સ એ યુરોપનું વિશાળ બજાર છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની જેમ, જ 1930 થી તે ફ્રેન્ચાઇઝીંગનો લાંબો ઇતિહાસ ધરાવે છે. વૃદ્ધિ 70 માં આવી. તેમની સાંસ્કૃતિક અક્કતાઓના કારણે બહારના ફ્રેન્ચાઇઝર માટે કઠિન જોવા મળે છે; છતાં મેકડોનાલ્ડ્સ અને સેન્ચ્યુરી 21 બધે જ જોવા મળે છે. લગભગ 30 યુએસ વેપારી પેઢીઓ ફ્રેન્ચાઇઝીંમાં સંકળાયેલ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.franchise.org/franchise-news-detail.aspx?id=33190 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2014-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140410071408/http://www.franchise.org/Franchise-News-Detail.aspx?id=33190 |url-status=dead }}</ref> ફ્રેન્ચાઇઝીસને નિયમબદ્ધ કરતી કોઇ સરકારી એજન્સીઓ ''નથી'' . 1989 નો લોઇ દૌબિન એ પ્રથમ યુરોપીયન ફ્રેન્ચાઇઝ જાહેર કાયદો છે. સંયુક્ત નામ, ટ્રેડમાર્ક અથવા ટ્રેડનામ અન્ય વ્યાપારી આયોજનો જે પૂરાં પાડે છે તે કોઇપણ વ્યક્તિ માટે તે લાગુ થાય છે, છતાં સંબંધિત સાથે અને Decree No. 91-337 તેઓ જાહેર બાબતો નિયમબદ્ધ કરે છે. કાયદો “વિશિષ્ટ કે અર્ધ-વિશિષ્ટ પ્રદેશ” માટે અમલમાં છે. ટૂકંમાં, કરારનો અમલ કે કરવામાં આવેલ કોઇપણ ચૂકવણીઓ કરવામાં આવે તે પહેલાં ઓછામાં ઓછા 20 દિવસ પહેલાં જાહેર દસ્તાવેજ મોકલવો જોઇએ. વિશિષ્ટ અને મહત્વની જાહેરાતો આ મુજબ હોવી જોઇએ <ref>(http://www.peralaw.com/EU_Franchise_Disclosure.html )</ref> :a) બેંકર્સ સહિત ફ્રેન્ચાઇઝરના વ્યાપાર અનુભવનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે જરૂરી તેનો વ્યાપારી ઇતિહાસ અને તમામ માહિતીનું સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપ અને ફ્રેન્ચાઇઝરના સાહસની સ્થાપના તારીખ ::b) માલ કે સેવાઓ માટે સ્થાનિક બજારનું વર્ણન :::c) ફ્રેન્ચાઇઝરના છેલ્લાં બે વર્ષના હિસાબી અહેવાલો, ::::d) નેટવર્કમાં હાલના તમામ ફ્રેન્ચાઇઝીની યાદિ :::::e) સમાપ્તિ કે ફરી ચાલુ ન કરવાને લીધે પછીના વર્ષો દરમિયાન જેમણે નેટવર્ક છોડી દીધેલ છે તે તમામ ફ્રેન્ચાઇઝીઓ, અને ::::::f) ફરી ચાલુ કરવા, દસ્તાવેજ, સમાપ્તિ અને વિશિષ્ટતાની તક માટેની શરતો શરૂઆતમાં, દૌબિન કાયદાની જોગવાઇઓનું કોઇપણ ઉલ્લંઘન કરારમાંથી છૂટ્ટા થવા માટે ફ્રેન્ચાઇઝી શક્તિમાન બને છતાં પણ કેટલીક અનિશ્ચિતાઓ હતી. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે (Cour de cassation) અંતે નિયમ કર્યો કે કરારો તો જ રદ્દ થઇ શકે જો કરારમાં દાખલ થવાના ફ્રેન્ચાઇઝીના નિર્ણયને ખોવાયેલ અથવા ખોટી માહિતી અથવા ખોટી માહિતી પ્રભાવિત કરતી હોય. સાબિતીની જવાબદારી ફ્રેન્ચાઇઝી પર છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.ffw.com/pdf/Franchise-disclosure-in-Europe.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710235841/http://www.ffw.com/pdf/Franchise-disclosure-in-Europe.pdf |url-status=dead }}</ref> વિવાદ નિરાકરણ વિશિષ્ટતાઓ કેટલાક યુરોપીયન દેશોમાં જ સંલગ્ન છે. સખત બન્યા વિના, ફ્રેન્ચાઇઝીંગને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. ====સ્પેન==== ફ્રાંસની જેમ, ફ્રેન્ચાઇઝર 20 દિવસ પહેલાં કરાર માટે જાહેર કરાર રજુ કરે છે. જે આપવામાં આવેલ હક્કો અને આવશ્યક મુદ્દત ધરાવે છે. સ્પેનીશ રીટેલ ટ્રેડિંગ એક્ટ ફ્રેન્ચાઇઝીંગનું નિયમન કરે છે. આ હક્કો દ્વારા ફ્રેન્ચાઇઝ નીચેના લક્ષણો ધરાવે છેઃ :1) “ચકાસાયેલ વ્યવસાયિક મોડેલ” નો ઉપયોગ કરવો: ::2) ફ્રેન્ચાઇઝરના ટ્રેડમાર્ક અથવા અન્ય વ્યાપાર ઓળખનારનો ઉપયોગ, :::3) ”વ્યવહારિક કૂશળતા”નું હસ્તાંતરણ, અને ::::4) ફ્રેન્ચાઇઝર દ્વારા ચાલુ આર્થિક અથવા ટેકનીકલ સહાય <ref>(http://www.peralaw.com/EU_Franchise_Disclosure.html )</ref> ====ઇટાલી==== ઇટાલીયન કાયદા ફ્રેન્ચાઇઝને <ref>{{Cite web |url=http://www.eurofranchiselawyers.com/pdf/Comparative_Table_08_06_09%20printable.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710204622/http://www.eurofranchiselawyers.com/pdf/Comparative_Table_08_06_09%20printable.pdf |url-status=dead }}</ref> બે નાણાંકીય સ્વતંત્ર પક્ષો વચ્ચે કરાર તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે જ્યાં ફ્રેન્ચાઇઝી ટ્રેડમાર્ક નીચે માલ અને સેવાઓના બજાર માટેના હક્કની, વિચારણા માટે આદાનપ્રદાન, મંજુરી આપવામાં આવે છે. વધુમાં, જે આર્ટિકલ્સ ફ્રેન્ચાઇઝ કરારનું સ્વરૂપ અને બાબતોનું વર્ણન કરે છે અને દસ્તાવેજનો અમલ 30 દિવસ પહેલાં ઉપલબ્ધ બનાવવા ફરજિયાત છે. ફ્રેન્ચાઇઝરે આ બાબતો જાહેર કરવી ફરજિયાત છેઃ, :a) ફ્રેન્ચાઇઝની પ્રવૃત્તિઓ અને કાર્યોનો સાર, ::b) ઇટાલીમાં ફ્રેન્ચાઇઝ તંત્રમાં હાલમાં કાર્યરત ફ્રેન્ચાઇઝીઓની યાદી, :::c) ઇટાલીમાં ત્રણ વર્ષ પહેલાં માટે સંખ્યાબંધ ફ્રેન્ચાઇઝમાં પરીવર્તનોની વર્ષ-પ્રતિ-વર્ષ વિગતો, ::::d) ફ્રેન્ચાઇઝ તંત્રને સંબંધિત ઇટાલીમાં કાર્યરત કોઇ કોર્ટ અથવા મધ્યસ્થી કાર્યવાહીનો સારાંશ, અને :::::e) જો ફ્રેન્ચાઇઝ દ્વારા વિનંતી કરવામાં આવે, તો છેલ્લાં ત્રણ વર્ષો માટે અથવા જો સમયગાળો ટૂંકો હોય તો શરૂ થયું ત્યાંથી ફ્રેન્ચાઇઝના સરવૈયાની નકલો. ===ચીન=== વિશ્વમાં ચાઇના ઘણી ફ્રેન્ચાઇઝીઓ ધરાવે છે પરંતુ તેમના કાર્યોનું પ્રમાણ સરખામણીએ નાનું છે. ચીનમાં દરેક તંત્ર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં; 540 થી વધુની સરખામણીએ સરેરાશ 43 આઉટલેટનો અંદાઝ છે. સાથે કેટલાક 20,000 છૂટક બજારોમાં 2600 બ્રાન્ડ છે. KFC 1987 માં ઘણાં અર્થસભર વિદેશી પ્રવેશ હતા અને વિસ્તૃત ફેલાયેલ છે <ref>{{Cite web |url=http://www.franchise.org/uploadedFiles/Franchise_Industry/International_Development/franchising%20in%20China.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2010-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101214152311/http://www.franchise.org/uploadedFiles/Franchise_Industry/International_Development/franchising%20in%20China.pdf |url-status=dead }}</ref>,<ref>{{Cite web |url=http://search.yahoo.com/search?p=franchising+hongkong+china&ei=UTF-8&fr=moz35 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2026-02-06 |archive-date=2025-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250124062513/https://search.yahoo.com/search?p=franchising+hongkong+china&ei=UTF-8&fr=moz35 |url-status=dead }}</ref>. ઘણી ફ્રેન્ચાઇઝીઓ ખરેખર સંયુક્ત-સાહસોમાં છે, કારણ કે ફ્રેન્ચાઇઝ કાયદા ઘડતી વખતે તેઓ સ્પષ્ટ ન હતા. ઉદાહરણ તરીકે મેકડોનાલ્ડ્ઝ એ સંયુક્ત સાહસ છે. પિઝા હટ, TGIF, વોલ-માર્ટ, સ્ટારબક્સ એ પછીથી પાલન કર્યું. પરંતુ કુલ ફ્રેન્ચાઇઝીંગના છુટક વ્યાપારના ફક્ત 3% જે વિદેશી ફ્રેન્ચાઇઝ વૃદ્ધિ માટે અધીરા છે. વર્ષ 2005 એ <ref>{{Cite web |url=http://www.franchise.org/uploadedFiles/Franchise_Industry/International_Development/franchising%20in%20China.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2010-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101214152311/http://www.franchise.org/uploadedFiles/Franchise_Industry/International_Development/franchising%20in%20China.pdf |url-status=dead }}</ref>“આર્થિક ફ્રેન્ચાઇઝના સંચાલન માટે માપદંડો” ના વધુ આધુનિક ફ્રેન્ચાઇઝ કાયદાનો જન્મ જોયો.<ref>http://www.pfa.org.ph/images/stories/PFA/PDF/chinafranchiseregulations.pdf{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. પહેલાંના ન્યાયતંત્રે (1997) વિદેશી રોકાણકારોનો કોઇ ચોક્કસ સમાવેશ કર્યો નહોતો. આજે ફ્રેન્ચાઇઝ કાયદો એ 2005 ના કાયદાની સુધારણા, 2007 કાયદાના ગુણ<ref>{{Cite web |url=http://www.franchise-update.com/article.php?id=316 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711022357/http://www.franchise-update.com/article.php?id=316 |url-status=dead }}</ref> દ્વારા ઘણો વધુ સ્પષ્ટ છે. જો ફ્રેન્ચાઇઝર પરના ઘણા બંધનો સાથે ચૂકવણીઓ સાથે સંયુક્ત ટ્રેડમાર્ક સહિતના વ્યવહારો હોય તો કાયદા લાગુ થાય છે. કાયદો 42 આર્ટિકલ્સ અને 8 પ્રકરણોનો સમાવેશ કરે છે. ફ્રેન્ચાઇઝર બંધનોમાંથી: : :: ::* FIE (ફોરેન-ઇન્વેસ્ટેડ એન્ટરપ્રાઇઝ) ફ્રેન્ચાઇઝર નિયામક દ્વારા નોંધણી ફરજિયાત કરાવવી ::* ફ્રેન્ચાઇઝર (અથવા તેની શાખા) ''12 મહિના (“બે દુકાન, એક-વર્ષ” નિયમ) કરતાં વધુ માટે ચાઇનામાં'' (કોઇપણ ''સ્થળે સુધારેલ) ઓછામાં ઓછી સંચાલિત બે કંપની ધરાવતી ફ્રેન્ચાઇઝીસે ફરજિયાત કામ કરેલ હોવું જોઇએ '' ::* ફ્રેન્ચાઇઝ દ્વારા વિનંતી કરાયેલ ''કોઇપણ'' માહિતી ફ્રેન્ચાઇઝરે ફરજિયાત જાહેર થવી જોઇએ ::* અમુક ચેતવણીઓ સાથે, ક્રોસ-બોર્ડર ફ્રેન્ચાઇઝીંગ, શક્ય છે (2007 નિયમ). ફ્રેન્ચાઇઝર નોંધણી માટેની જરૂરિયાતોની યાદી મેળવવી ફરજિયાત છે જેમાંથી: : :: ::* પ્રમાણિત ફ્રેન્ચાઇઝ કરાર, કાર્યરત માર્ગદર્શિકા અને કાર્યકારી મૂડી આવશ્યકતાઓ, ::* કાર્યોની નોંધણી, અને માલ પૂરો પાડવા માટેની પૂરતી વ્યવસ્થા, અને ::* ચાઇનીઝ વ્યક્તિને તાલીમ આપવાની ક્ષમતા અને તેમને પૂરાં પાડવા ::* લાંબા-ગાળાનું સંચાલકીય માર્ગદર્શન આપવું. ::* ફ્રેન્ચાઇઝર કરાર કમસે કમ ત્રણ-વર્ષનો સમયગાળો ધરાવતો હોય તે ફરજિયાત છે અન્ય જોગવાઇઓ આ મુજબ છેઃ : :: ::* ફ્રેન્ચાઇઝર તેના સપ્લાયર્સના ચોક્કસ કાર્યો માટે જવાબદાર રહેશે ::* નિયમોના ભંગ માટે નાણાંકીય અને અન્ય દંડ લાગુ. ડિસ્ક્લોઝર 20 દિવસ પહેલાં થવું જોઇએ. તેમાં આ બાબતોનો સમાવેશ થવો જોઇએ: : :: ::* વ્યાપારની તક સાથે ફ્રેન્ચાઇઝ્ડ વ્યવસાયમાં ફ્રેન્ચાઇઝરના અનુભવની વિગતો ::* ફ્રેન્ચાઇઝરના મુખ્ય કર્મચારીઓની ઓળખ ::* વીતેલા પાંચ વર્ષ દરમિયાન ફ્રેન્ચાઇઝરના દાવા ::* તમામ ફ્રેન્ચાઇઝ ચૂકવણી વિશેની સંપૂર્ણ વિગતો ::* ફ્રેન્ચાઇઝીના શરૂઆતના રોકાણની રકમ ::* ફ્રેન્ચાઇઝર મોકલી શકે તેવા માલ કે સેવાઓની યાદી, અને સપ્લાયની શરતો ::* ફ્રેન્ચાઇઝે મેળવવાની તાલીમ ::* નોંધણી, ઉપયોગ અને દાવા સહિત ટ્રેડમાર્ક વિશે માહિતી ::* તાલીમ અને માર્ગદર્શન પૂરું પાડવા માટેની ફ્રેન્ચાઇઝરની ક્ષમતાનું નિદર્શન ::* સંખ્યા, સ્થળો અને સંચાલકીય પરિણામો સહિત વર્તમાન એકમો વિશેની આંકડાકિય માહિતી, અને બંધ થયેલ ફ્રેન્ચાઇઝીસની ટકાવારી; અને ::* ઓડિટેડ નાણાંકીય અહેવાલ અને ટેક્સ માહિતી (સમયના અચોક્કસ ગાળા માટે) આ કાનુનના અન્ય તત્વો આ મુજબ છે: : :: ::* ફ્રેન્ચાઇઝ કરારના અંત કે સમાપ્તિ બાદ ફ્રેન્ચાઇઝીના ગુપ્તતા નિયમો અનિશ્ચિત કાળ સુધી ચાલુ રાખવા ::* જો ફ્રેન્ચાઇઝી ફ્રેન્ચાઇઝર માટે કોઇ ડિપોઝીટની ચૂકવણી કરી હોય, તો ફ્રેન્ચાઇઝ કરારની સમાપ્તિ પર તેની પરત ચૂકવણી કરવી ફરજિયાત છે; અને, સમાપ્તિ પર, ફ્રેન્ચાઇઝી ફ્રેન્ચાઇઝરના નિશાનોના ઉપયોગ ચાલુ રાખવા માટે અટકાવવામાં આવે છે. ===ઓસ્ટ્રેલિયા=== [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં, [http://www.comlaw.gov.au/comlaw/Legislation/LegislativeInstrumentCompilation1.nsf/0/EC633DF9856A4257CA2573F7000C6CB5 ફ્રેન્ચાઇઝીંગ આચારસંહિતા]નું નિયમન [[ટ્રેડ પ્રેક્ટીસીસ એક્ટ 1974]] હેઠળ તૈયાર કરેલ ફરજિયાત [[આચારસંહિતા]] હેઠળ કરવામાં આવ્યું છે. જાહેર દસ્તાવેજને તૈયાર કરવા માટે ફ્રેન્ચાઇઝર્સને સંહિતાની આવશ્યકતા હોય છે જે ફ્રેન્ચાઇઝ કરારમાં દાખલ કરવામાં આવે તે પહેલાં ઓછામાં ઓછા 14 દિવસ પહેલાં સંભવિત ફ્રેન્ચાઇઝને તે આપવો ફરજિયાત છે. સંહિતા ફ્રેન્ચાઇઝ કરારોની બાબતોનું નિયમન કરે છે, ઉદાહરણ તરીકે બજારના ભંડોળના સંદર્ભમાં, [[શાંત-ગાળા]]માં, [[મધ્યસ્થી]] દ્વારા [[વિવાદનો અંત]] અને નિરાકરણ. ફેડરલ સરકાર હાલમાં 4 ડિસેમ્બર, 2008 ના રોજ ફ્રેન્ચાઇઝીંગમાં સંસદીય પૂછપરછ દ્વારા ગોઠવેલ “ઓપોર્ચ્યુનીટિ નોટ ઓપોર્ચ્યુનિઝમ: ઇમ્પ્રુવિંગ કન્ડક્ટ ઇન ઓસ્ટ્રેલિયન ફ્રેન્ચાઇઝીંગ(Opportunity not Opportunism: Improving conduct in Australian Franchising)” અહેવાલમાં સમાવિષ્ટ આચારસંહિતામાં સૂચિત ફેરફારોને ધ્યાને લઇ રહી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.franchise.net.au/Article/Federal-franchising-inquiry-favours-franchisees/433011.aspx |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2011-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302061529/http://www.franchise.net.au/article/Federal-franchising-inquiry-favours-franchisees/433011.aspx |url-status=dead }}</ref> કેટલાક નિષ્ણાંતોએ ચેતવણી આપી કે ફ્રેન્ચાઇઝીંગ ક્ષેત્રના નિયમો વધારવા માટે કોઇપણ પ્રોત્સાહન વ્યાપાર કરવામાં ઓછા આકર્ષક સાધનો બનાવી શકે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.dlaphillipsfox.com/article/302/Over-regulation-would-harm-franchising-sector-inquiry-warned |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2010-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100228162803/http://www.dlaphillipsfox.com/article/302/Over-regulation-would-harm-franchising-sector-inquiry-warned |url-status=dead }}</ref> ===રશિયા=== રશિયામાં, સિવિલ કોડના (1996 માં પસાર થયેલ) 54 પ્રકરણ હેઠળ, ફ્રેન્ચાઇઝ કરારો જ્યાં સુધી લેખિત અને નોંધણી કરવામાં આવી ન હોય તો અમાન્ય છે, અને ફ્રેન્ચાઇઝર્સ ફ્રેન્ચાઇઝીના માલના ભાવો પર પ્રમાણો કે મર્યાદાઓ ગોઠવી શકે નહીં. કાયદાઓના બળ અને સોદાયુક્ત વિવાદોના નિરાકરણ એ સમસ્યા છે: [[દૌકિન ડોનટ્સ]] રશિયન ફ્રેન્ચાઇઝીસ સાથે તેના કરારનો અંત લાવવાનું પસંદ કર્યું, કારણ કે તેઓ કાનુની રીતે પદ્ધતિઓ સમજવા કરતાં, તેમના કરારોની વિરુદ્ધ વોડકાં અને માંસની પેટીઝ વેચી રહ્યાં હતા.<ref>એન્ટોનેન, નુરા, મિકા ટુનાનેન, ઇલાન એલન (2005), “રશિયામાં ફ્રેન્ચાઇઝીંગના આંતરરાષ્ટ્રિય વ્યવસાય વાતાવરણ,” માર્કેટિંગ સાયન્સ સમીક્ષાની એકેડમી, (5), 1-18.</ref> ===યુકે (UK)=== યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં, ફ્રેન્ચાઇઝ-આધારતી કાયદાઓ નથી; અન્ય વ્યાપારોની જેમ ફ્રેન્ચાઇઝીસ સમાન નિયમોને આધીન છે. ઉદાહરણ તરીકે, ફ્રેન્ચાઇઝ કરારો નિયમિત કરારના કાયદા હેઠળ રજુ કરવામાં આવે છે અને અન્ય કાનુન કે માર્ગદર્શનોનું ઉલ્લંઘન કરવું જોઇએ નહીં.<ref>યુરોપીયન કોડ ઓફ એથિક્સને આધીન ફ્રેન્ચાઇઝ કરારો</ref> બ્રિટીશ ફ્રેન્ચાઇઝ એસોસિએશન (BFA) દ્વારા અમુક સ્વ-નિયમન છે. જોકે ત્યાં ઘણાં ફ્રેન્ચાઇઝ વ્યાપારો છે જેઓ સભ્યો બન્યા નથી, અને ઘણાં વ્યાપારો જેઓ આ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરતા નથી તેવા ફ્રેન્ચાઇઝર્સ તરીકે તેમને ઓળખાવે છે.{{Citation needed|date=December 2007}} સંખ્યાબંધ “કાઉબોય” ફ્રેન્ચાઇઝીઓ ઘટાડવામાં મદદ માટે અને ઉદ્યોગને તેની છાપ સુધારવા માટે માળખાંના સર્જન માટે ઉદ્યોગના પ્રયાસમાં ઘણા લોકો અને સંગઠનો છે.{{Who|date=December 2007}} 22 મે 2007, ના રોજ, ફ્રેન્ચાઇઝીસમાં રોકાણ કરેલ નાગરિકોની ખોટના કારણે યુકેની સરકાર દ્વારા ફ્રેન્ચાઇઝીંગના વિશિષ્ટ નિયમો માટે નાગરિકને લગતી અરજીઓની યુકે સંસદમાં સુનાવણી રાખવામાં આવી હતી. ઉદ્યોગ મંત્રી, માર્ગરેટ હોજે, સુનાવણીનું સંચાલન કર્યું હતું પરંતુ સલામતીની ખોટી સમજમાં લોકોને ફ્રેન્ચાઇઝીંગના સરકારી નિયમોને શાંત પાડી શકાય તેવી સલાહ સાથે ફ્રેન્ચાઇઝીંગના કોઇપણ સરકારી નિયમોનો વિરોધ કર્યો હતો. ઉદ્યોગ મંત્રીએ સૂચવ્યું કે જો રોકાણકારો અને બેંકો દ્વારા યોગ્ય પરિશ્રમ કરવામાં આવ્યો હોત, તો યુકેમાં વ્યાપાર કરારો સંચાલિત વર્તમાન નિયમોએ લોકો અને બેંકને પર્યાપ્ત રક્ષણ પૂરું પાડ્યું હોત.<ref>{{cite journal|journal=Daily Hansard|date=22 May 2007|pages=Column Pyramid Schemes were outlawed in the UK by The Trading Schemes Act 1996. However, the legislation was so worded that legitimate Franchise Schemes were caught by the legislation and following lobbying by the British Franchise Association a memo was issued to the British Franchise Association by the Department of Trade and Industry on the 19 July 1997 which amended the wording of the legislation. The law on statute is now impossible to follow without reference to the memo. 363WH|url=http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200607/cmhansrd/cm070522/halltext/70522h0001.htm|title=Franchise Industry|url2=http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200607/cmhansrd/cm070522/halltext/70522h0002.htm|url3=http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200607/cmhansrd/cm070522/halltext/70522h0003.htm|nopp=true}}</ref> ===બ્રાઝિલ=== 2008 માં, 62,500 કરતાં વધુ આઉટલેટ્સ સાથે, ત્યાં આશરે 1,013 ફ્રેન્ચાઇઝીસ<ref>{{Cite web |url=http://www.allbusiness.com/legal/international-law/8887771-1.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2010-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101001035234/http://www.allbusiness.com/legal/international-law/8887771-1.html |url-status=dead }}</ref> હતી, જે સંખ્યાબંધ એકમોની દ્રષ્ટિએ તેની વિશ્વનો સૌથી વિશાળ દેશ બનાવે છે. આ સરવાળાના કુલ 11 ટકા જેટલા વિદેશ-આધારીત ફ્રેન્ચાઇઝર્સ છે. બ્રાઝિલીયન ફ્રેન્ચાઇઝ કાયદો ( લો નં. 8955, 15 ડિસેમ્બર 1994) તંત્ર તરીકે ફ્રેન્ચાઇઝને વ્યાખ્યાયિત કરે છે જેમાં ફ્રેન્ચાઇઝર વિશિષ્ટ કે અર્ધ-વિશિષ્ટ આધાર પર ઉત્પાદનો કે સેવાઓ માટેના હક્ક સાથે જોડાયેલ ટ્રેડમાર્ક/ પેટન્ટ સાથેના હક્કના ઉપયોગ માટે, ચૂકવણી માટે, ફ્રેન્ચાઇઝીને ''મંજુરી'' આપે છે. “ફ્રેન્ચાઇઝર ઓફર સરક્યુલર” અથવા ડિસ્કલોઝર દસ્તાવેજ કરારના અમલ પહેલાં ફરજિયાત છે અને બ્રાઝિલ પ્રદેશ માટે માન્ય છે. નાણાંની પુનઃપ્રાપ્તિ અને ગંભીર નુકશાનો સાથે કરારનો ડિસ્ક્લોઝરની નિષ્ફળતામાં સમાવેશ નથી.ફ્રેન્ચાઇઝ કાયદો બ્રાઝિલીયન અને વિદેશી ફ્રેન્ચાઇઝર્સ વચ્ચે ભેદ પાડતા નથી. ધી નેશનલ ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ પ્રોપર્ટી (INPI) એ નોંધણી સત્તા છે. સ્ટેટમેન્ટ ઓફ ડિલીવરી (ડિસ્કલોઝર દસ્તાવેજીકરણની) અને સર્ટીફિકેશન ઓફ રેકોર્ડીંગ (INPI) અતિઆવશ્યક દસ્તાવેજો છે. ચૂકવણીઓ માટે આવશ્યકતા પછીની બાબત છે. તમામ રકમો વિદેશી ચલણમાં પરિવર્તનશીલ ન હોઇ શકે. પ્રમાણિકરણનો અર્થ બ્રાઝિલના વિશ્વાસઘાતના કાનુન સાથે સુસંગતતા પણ થાય છે. આંતરરાષ્ટ્રિય ફ્રેન્ચાઇઝીંગના પક્ષો અનુવાદને ટાળવા માટે (પરંતુ તે અનુસરે છે), તે વાસ્તવિક અભિવ્યક્તિની રીતે માન્ય રાખે છે અને જેમ બને તેમ લાંબા સમય સુધી બ્રાઝિલીયન પક્ષ કડકડાટ ઇંગ્લીશ જાણે છે, તે દસ્તાવેજ ઇંગ્લીશ ભાષા સ્વીકારવા માટે નક્કી કરી શકે છે. નોંધણી ત્રણ બાબતો પૂર્ણ કરે છે: : :: *તે ત્રીજા પક્ષો વિરુદ્ધ અસરકારક કરાર બનાવે છે ::: * ચૂકવણીઓના મોકલેલ નાણાંની રકમની મંજૂરી આપે છે :::: * કર કપાતો માટે ફ્રેન્ચાઇઝીને લાયક કરે છે આ દેશમાં ફ્રેન્ચાઇઝીંગમાં પૃષ્ઠ સંદર્ભ: ફ્રેન્ચાઇઝીંગનું માર્ગદર્શન - Guia do Franchising (http://www.guiadofranchising.com.br {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114103052/https://guiadofranchising.com.br/ |date=2022-01-14 }}) ===ભારત === વિદેશથી ભારતના માલ અને સેવાઓના ફ્રેન્ચાઇઝીંગ તેના વિકાસની પ્રાથમિક તબક્કામાં છે. પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રિય પ્રદર્શન ફક્ત 2009 માં રાખવામાં આવ્યું હતુ. મુખ્ય માહિતી સ્થાન છે <ref>{{Cite web |url=http://www.franchisebusiness.in/c/Franchising-Association-of-India/Franchise-laws-in-India-n863929 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-08-18 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402101235/http://www.franchisebusiness.in/c/Franchising-Association-of-India/Franchise-laws-in-India-n863929 |url-status=dead }}</ref>. ભારત, જોકે, વેડફવા માટે અતડા નહિ તેવા 300 મિલીયનના તેના મધ્યમ-વર્ગના કારણે એક મોટું ફ્રેન્ચાઇઝીંગ બજાર છે અને તેની વસતિ મોટું કારણ છે. ઊંચા પ્રમાણમાં વૈવિધ્ય ધરાવતા સમાજમાં ([[ભારતનું વસતિશાસ્ત્ર]] જુઓ) મેકડોનાલ્ડ્ઝ એ વિશ્વના બાકિના ભાવોથી અલગ હોવા છતાં સફળ વાર્તા છે.<ref>વિકાસશીલ દેશ સાહસો (જોડાણો અથવા સંયુક્ત સાહસો) માટે વૈશ્વિકરણની રીતો યુનાઇટેડ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ડેવલપમેન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન, વિયેના, 2008, ISBN 978-92-1-106443-8,</ref>. આમ સારા પ્રમાણમાં, ફ્રેન્ચાઇઝ કરાર એ કોન્ટ્રાક્ટ એક્ટ 1872 અને સ્પેસીફિક રીલીફ એક્ટ, 1963 દ્વારા સંચાલિત ફ્રેન્ચાઇઝર અને ફ્રેન્ચાઇઝ વચ્ચે કરાર છે જે કરારના ભંગ માટે નુકશાનોના રૂપમાં કરાર અને ઉપાયમાં કરારપત્રોના બંને વિશિષ્ટ બળ, માટે પૂરું પાડે છે. ==સામાજિક ફ્રેન્ચાઇઝીઓ== તાજેતરના વર્ષોમાં, ફ્રેન્ચાઇઝીંગનો વિચાર [[સામાજિક સાહસ]] ક્ષેત્ર દ્વારા લેવામાં આવ્યો છે, જે નવાં વ્યવસાયો સ્થાપવાની પ્રક્રિયાની ગતિમાં વધારો કરવા અને સરળ બનાવવા માટેની આશા ધરાવે છે. સંખ્યાબંધ વ્યાપાર વિચારો, જેવા કે સાબુ બનાવવા, આહારનું છૂટક વેચાણ, માછલીઘરની જાળવણી, અને હોટલ સંચાલનને ખોડખાંપણ ધરાવતા અને નબળાં લોકોને કામે રાખતી સામાજિક સંસ્થા દ્વારા દત્તક લેવા માટે યોગ્ય તરીકે ઓળખવામાં આવ્યાં છે. ખૂબ સફળ ઉદાહરણ એ ઘણુ કરીને [[જર્મની]]માં કેટલીક 50 પાડોશી [[સુપરમાર્કેટ]]ની સ્થિર રીતે વધતી સાંકળ, [[CAP બજારો]] છે. અન્ય ઉદાહરણો [[એડિનબર્ગ]]માં [[સેન્ટ મેરીઝ પ્લેસ હોટેલ]] અને [[ટ્રીએસ્ટ]]માં [[હોટલ ટ્રાઇટોન]] છે. [[સામાજિક ફ્રેન્ચાઇઝીંગ]] પણ વિકસતા વિશ્વમાં આવશ્યક તબીબી સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ પૂરી પાડવા માટે સરકારો અને સાધન દાતાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી તરકીબોને ધ્યાને લે છે. ==પ્રસંગ ફ્રેન્ચાઇઝીંગ== પ્રસંગ ફ્રેન્ચાઇઝીંગ એ જાહેર [[પ્રસંગો]]ના અન્ય ભૌગોલિક વિસ્તારમાં વૃદ્ધિ છે, જ્યારે મૂળ [[બ્રાન્ડ]] ([[લોગો]]), હેતુ, ખ્યાલ અને પ્રસંગના સ્વરૂપને જાળવી રાખે છે.<ref>{{cite book |author=Kissikov Beknur |title=Franchising |date= |isbn= }}</ref> તે રીતે શ્રેષ્ઠ ‍ફ્રેન્ચાઇઝીંગમાં પ્રસંગ ફ્રેન્ચાઇઝીંગ સફળ બનાવોની નકલ કરવા બરાબર રીતે ઘડવામાં આવે છે. પ્રસંગ ફ્રેન્ચાઇઝીંગનું સારું ઉદાહરણ [[વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ]], અથવા ફક્ત [[દેવોસ]] ફોરમ છે, જેને [[ચાઇના]], [[લેટિન અમેરિકા]] વગેરેમાં પ્રાદેશિક પ્રસંગ ફ્રેન્ચાઇઝીસ છે. તે જ રીતે, વેશ્વિક-રૂપાંતર [[વર્લ્ડ સોશ્યલ ફોરમે]] ઘણા રાષ્ટ્રિય પ્રસંગો શરૂ કર્યાં છે. [[યુકે]]માં [[વ્હેન ધી મ્યુઝિક શોપ્સ (When The Music Stops)]] એ પ્રસંગ ફ્રેન્ચાઇઝીંગનું ઉદાહરણ છે, આ કિસ્સામાં, ચાલુ [[ઝડપ મુલાકાતો]] અને એકલ પ્રસંગો છે. ==આ પણ જુઓ== *[[ફ્રેન્ચાઇઝીંગ પરામર્શ]] *[[ફ્રેન્ચાઇઝીસની યાદી]] ==સંદર્ભો== {{Reflist}} ==બાહ્ય લિંક્સ== *[http://www.guiadofranchising.com.br ફ્રેન્ચાઇઝીંગ માર્ગદર્શન - બ્રાઝિલીયન સંદર્ભ પૃષ્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114103052/https://guiadofranchising.com.br/ |date=2022-01-14 }} *[http://www.franchise.org આંતરરાષ્ટ્રિય ફ્રેન્ચાઇઝ સંગઠન] *[http://www.aafd.org ફ્રેન્ચાઇઝીઓ અને વિક્રેતાનું અમેરિકન સંગઠન] *[http://www.franchiseba.com ફ્રેન્ચાઇઝ દલાલ સંગઠન] *[http://www.cfa.ca/ કેનેડીયન ફ્રેન્ચાઇઝ સંગઠન] *[http://www.fai.co.in/ ભારતનું ફ્રેન્ચાઇઝીંગ સંગઠન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100722104944/http://www.fai.co.in/ |date=2010-07-22 }} *[http://www.thebfa.org/ બ્રિટીશ ફ્રેન્ચાઇઝ સંગઠન] *[http://www.franchise.org.au/ ઓસ્ટ્રેલિયન ફ્રેન્ચાઇઝ સંગઠન] *[http://www.cafla.com/ મધ્ય-એશિયન ફ્રેન્ચાઇઝ સંગઠન] *[http://www.fasa.co.za/ દક્ષિણ આફ્રિકાનું ફ્રેન્ચાઇઝ સંગઠન] *[http://www.franchising.org.ua/ ફ્રેન્ચાઇઝ સંગઠન (યુક્રેન)] *[http://www.franchise.edu.au/ ફ્રેન્ચાઇઝીંગ શ્રેષ્ઠતા માટે એશિયા-પેસિફિક કેન્દ્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100623061617/http://www.franchise.edu.au/ |date=2010-06-23 }}, [[ગ્રિફીથ યુનિવર્સિટી]], [[નાથન, ક્વીન્સલેન્ડ]], (ઓસ્ટ્રેલિયા) *[http://www.franchise-info.ca ફ્રેન્ચાઇઝીઓ અને વિક્રેતાનું આંતરરાષ્ટ્રિય સંગઠન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014053449/https://www.franchise-info.ca/ |date=2019-10-14 }} [[Category:ફ્રેન્ચાઇઝીસ]] [[Category:વિતરણ, છૂટક વેચાણ, અને જથ્થાબંધ વેચાણ]] [[Category:માર્કેટિંગ]] [[Category:વ્યુહાત્મક જોડાણો]] [[Category:કરાર નિયમ]] p7eleywnxoubtkme62t8glmru8s2kwe 0 26330 901649 897120 2026-06-20T01:35:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 30 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901649 wikitext text/x-wiki {{Infobox Magazine | title = Forbes | image_file = Forbes building in NYC.jpg | image_size = 100px | image_caption = Forbes Building on [[Fifth Avenue]] in [[New York City]] (now owned by [[New York University]]) | editor = [[Steve Forbes]] | editor_title = Editor-in-chief | previous_editor = | staff_writer = | frequency = | circulation = | category = | company = | publisher = | firstdate = 1917 | country = [[United States]] | based = [[New York City]] | language = English | website = [http://www.forbes.com forbes.com] | issn = }} '''ફોર્બ્સ, ઇન્ક''' ખાનગી માલિકીની પ્રકાશન અને મીડિયા કંપની છે. તેનું મુખ્ય પ્રકાશન ''ફોર્બ્સ'' છે, જે 900,000થી વધુના સકર્યુલેશન સાથેનું દ્વિ-સાપ્તાહિક મેગેઝિન છે. ઓગસ્ટ, 2006માં પ્રાઇવેટ ઇક્વિટી કંપની એલિવેશન પાર્ટનર્સ નવી રચવામાં આવેલી કંપની ફોર્બ્સ મીડિયા, કે જેમાં ''ફોર્બ્સ'' મેગેઝિન અને વેબ પરની અગ્રણી બિઝનેસ સાઇટ Forbes.comનો સમાવેશ થાય છે તેની લઘુમતી શેરહોલ્ડર બની હતી. Forbes.com દર મહિને 1.8 કરોડ લોકો સુધી પહોંચે છે. ફોર્બ્સ મીડિયાની બીજી વેબસાઇટમાં રીયલક્લિયરપોલિટિક્સ અને રીયલક્લિયરસ્પોર્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે.'''' ''Forbes.com અને ફાઇનાન્સ બ્લોગ નેટવર્કની સાથે આ માધ્યમો દર મહિને બિઝનેસ અંગેના નિર્ણય કરતા આશરે 4 કરોડ લોકો સુધી પહોંચે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.forbesinc.com/company/|title=Forbes Company Background|year=2010|publisher=Forbes, Inc|access-date=4 May 2010|archive-date=11 એપ્રિલ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100411075249/http://www.forbesinc.com/company/|url-status=dead}}</ref>'' કંપની ''ફોર્બ્સ એશિયા, ફોર્બ્સ લાઇફ'' અને ''ફોર્બ્સ વુમેન'' મેગેઝિન્સનું પણ પ્રકાશન કરે છે. આ ઉપરાંત ફોર્બ્સ ચીન, ક્રોએશિયા, ભારત, ઇન્ડોનેશિયા, ઇઝરાયેલ, કોરિયા, પોલેન્ડ, રોમાનિયા, રશિયા અને તુર્કીમાં સ્થાનિક ભાષાની લાઇસન્સ આધારિત 10 આવૃત્તિ ધરાવે છે. ''ફોર્બ્સ, ફોર્બ્સ એશિયા'' અને કંપનીની લાઇસન્સ આધારિત દસ આંતરરાષ્ટ્રીય આવૃત્તિઓ વિશ્વમાં 60 લાખથી વધુ વાંચકો સુધી પહોંચે છે. == પારિવારિક કંપનીનો ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Former Forbes Headquarters, Manhattan.jpg|thumb|મેનહેટ્ટનમાં ફીફ્થ એવન્યૂ ખાતે ફોર્બ્સનું મૂખ્ય કાર્યાલય (જેની માલિકી અત્યારે ન્યૂ યોર્ક યુનિવર્સિટીની છે)]] 1917માં બી.સી ફોર્બ્સ તરીકે જાણીતા બર્ટી ચાર્લી ફોર્બ્સે ટોચના નીતિનિર્ધારકો માટે દ્રિ-સાપ્તાહિક બિઝનેસ પ્રકાશન ''ફોર્બ્સ'' મેગેઝિનની શરૂઆત કરી હતી. સ્કોટલેન્ડમાંથી સ્થળાંતર કરી બી.સી ફોર્બ્સ 1904માં ન્યૂ યોર્ક આવ્યા હતા અને જર્નલ ઓફ કોમર્સ માટે પત્રકાર તરીકે કોઇ પણ વેતન વગર કામ કરવાની ઓફર કરીને પ્રથમ નોકરી મેળવી હતી. 12 વર્ષ પછી તેઓ એક મોટી સિન્ડીકેટમાં સામેલ થઈને બિઝનેસ કટારલેખક બન્યા હતા. 1917માં દરરોજની કોલમ અને મેગેઝિનમાં બીજા ફિચર્સ આર્ટિકલ માટે ખૂબ વિપુલ કરી શકાય તેવા વિચારોના ઊભરાના એક સ્થાન તરીકે તેમણે ''ફોર્બ્સ'' ની સ્થાપના કરી હતી. [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વયુદ્ધ]] પછી 1947માં બી.સી.ના પુત્રો બ્રુસ અને માલ્કમ ફોર્બ્સ કંપનીમાં જોડાયા હતા. બ્રુસે ડેટ્રોઇટ ખાતે વિજ્ઞાપન વિભાગના વડા તરીકે કામગીરી સંભાળી હતી અને માલ્કમ સહાયક પ્રકાશક બન્યા હતા. 1954માં બી.સીના અવસાન પછી બ્રુસે પ્રેસિડન્ટ તરીકે અને માલ્કમે એડિટર-ઇન-ચીફ અને પબ્લિશર તરીકે કામગીરી સંભાળી હતી. માલ્કમ અને બ્રુસ ઉપરાંત બીજા ત્રણ ભાઈ હતા, જેમાં ડન્કન તેમની કિશોરવસ્થામાં મૃત્યુ પામ્યા હતા, ગોર્ડનનું અવસાન 1987માં થયું અને વોલેસ હાલમાં ફોર્બ્સ ઇન્વેસ્ટર્સ એડવાઇઝરી ઇન્સ્ટિટ્યૂટના પ્રેસિડન્ટ છે. 1964માં બ્રુસ ફોર્બ્સ કેન્સરને કારણે 48 વર્ષની ઉંમરે મૃત્યું પામ્યા હતાં. માલ્કમ ફોર્બ્સ પ્રેસિડન્ટ અને એડિટર-ઇન-ચીફ બન્યા હતા અને તેમણે બિઝનેસ અને રોકાણના ક્ષેત્રમાં ફોર્બ્સને ઘેર ઘેર જાણીતું નામ બનાવ્યું હતું.<ref>{{cite book |title= More Than I Dreamed|last1=Forbes|first1=Malcolm S.|editor1-first=Tony|editor1-last=Clark|authorlink1=Malcolm Forbes|year=1989|publisher=Simon and Schuster|location=New York|isbn= 0671671219|oclc=19222269}}</ref> માલ્કમ ફોર્બ્સનું 1990માં 70 વર્ષની વયે અવસાન થયું હતું. ફોર્બ્સ, ઇન્કનો વારસો તેમના ચાર પુત્રો અને તેમની પુત્રી મોઇરાને મળ્યો હતો. સ્ટીવ ફોર્બ્સ આજે ''ફોર્બ્સ'' ના ચેરમેન અને ''ફોર્બ્સ મેગેઝિન'' ના એડિટર-ઇન-ચીફ છે, તેમના ભાઈ ટીમ ફોર્બ્સ ''ફોર્બ્સ'' ના પ્રેસિડન્ટ અને ચીફ ઓપરેટિંગ ઓફિસર છે, ક્રિસ્ટોફર ફોર્બ્સ હાલમાં ''ફોર્બ્સ'' ના વાઇસ ચેરમેન છે. રોબર્ટ ફોર્બ્સ કંપનીના વાઇસ પ્રેસિડન્ટ અને ''ફોર્બ્સલાઇફ'' (અગાઉનું નામ ''ફોર્બ્સ એફવાયઆઇ'' )ના વાઇસ ચેરમેન છે. == Forbes.com == {{peacock|date=June 2010}} {{advert|date=June 2010}} Forbes.com વિશ્વના બિઝનેસ વડાઓનું હોમપેજ છે અને તે સિનિયર બિઝનેસ એક્ઝિક્યુટિવ માટેનો સૌથી વધુ વિશ્વસનિય સ્રોત છે, જે તેમને તત્કાળ અહેવાલો, નિષ્પક્ષ વિશ્લેષણ, સંક્ષિપ્ત એનાલિસિસ, સંબંધિત સામગ્રી, કામ પર સફળ થવા માટે તેમને જરૂરી છે તેવો સમુદાય, રોકાણમાંથી નફો અને વિજેતાના પારિતોષિક સાથે મનોરંજન પૂરું પાડે છે. સમગ્ર બિઝનેસ ડે દરમિયાન Forbes.com વેબસાઇટની શ્રેષ્ઠ શીઘ્રતા, ગહનતા અને સંવાદિતતા સાથે ફોર્બ્સ અને તેના પસંદગીના ભાગીદારોના શ્રેષ્ઠ પત્રકારિત્વના પરિપાક રુપે હજારો આર્ટિકલ પ્રકાશિત કરે છે. આ વેબસાઇટની નવ એડિટોરિયલ ચેનલ બિઝનેસ, ટેકનોલોજી, માર્કેટ, પર્સનલ ફાઇનાન્સ, આંત્રેપ્રિન્યોરશિપ, લીડરશિપ, ફોર્બ્સલાઇફ ઓપિનિયન અને વિવિધ યાદીને આવરી લે છે. ફોર્બ્સ વીડિયો નેટવર્ક દર સપ્તાહે આશરે 100 ઓરિજિનલ વિડિયોનું નિર્માણ કરે છે. Forbes.com સબસ્ક્રીપ્શન ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ન્યૂઝલેટર પણ પ્રકાશિત કરે છે. ફોર્બ્સની સામગ્રી કેટલાક મોબાઇલ પ્લેટફોર્મ (આઇફોન, બ્લેકબેરી અને પામ પ્રિ સહિત) પર ઉપલબ્ધ છે. Forbes.com ફોર્બ્સ મીડિયા એલએલસીના ડિવિઝન ફોર્બ્સ ડિજિટલનો એક હિસ્સો છે. Forbes.com અને સંલગ્ન વેબસાઇટ નીચે મુજબ છેઃ * ફોર્બ્સ ડોટ કોમ (Forbes.com) ([http://www.forbes.com/ સાઇટ]) * ઇન્વેસ્ટોપેડીયા ડોટ કોમ (Investopedia.com) ([http://www.Investopedia.com/ સાઇટ]) * રિયલક્લિયરપોલિટિક્સ ડોટ કોમ (Realclearpolitics.com) ([http://www.realclearpolitics.com/ સાઇટ]) * રિયલક્લિયરમાર્કેટ્સ ડોટ કોમ (Realclearmarkets.com) ([http://www.realclearmarkets.com/ સાઇટ]) * રિયલક્લિયરસ્પોર્ટ્સ ડોટ કોમ (Realclearsports.com) ([http://www.realclearsports.com/ સાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923010117/http://www.realclearsports.com/ |date=2010-09-23 }}) આ તમામ વેબસાઇટ દર મહિને સરેરાશ 4 કરોડ બિઝનેસ નીતિનિર્ધારકો સુધી પહોંચે છે.<br /> '''''ફોર્બ્સ'' ની લાઇસન્સ આધારિત આંતરરાષ્ટ્રીય આવૃત્તિઓ''' <br /> '''ફોર્બ્સ કોરિયા''' ની શરુઆત કોરિયાના અગ્રણી વર્તમાનપત્ર ''જૂન્ગઆંગ આઇબો'' સાથેના જોડાણમાં 2002ના અંતમાં થઈ હતી. પ્રીમિયર ઇશ્યૂ 2003માં પ્રકાશિત કરાયો હતો અને તેનું સર્ક્યુલેશન 52,000 નકલનું છે. તેમાં આશરે 40 ટકા વાંચનસામગ્રી ફોર્બ્સ મેગેઝિન્સના તંત્રીવિભાગની અને 60 ટકા વાંચનસામગ્રીમાં કોરિયાના બિઝનેસ ન્યૂઝ, કમેન્ટરી અને લાઇફસ્ટાઇલ ફિચર્સનો સમાવેશ થાય છે. તેના તંત્રી કીલ-જૂ યૂન છે.<br /> '''ફોર્બ્સ રશિયા''' ની શરૂઆત અગ્રણી પ્રકાશક એક્સેલ સ્પિન્ગર રશિયા સાથે જોડાણ કરીને એપ્રિલ 2004માં કરવામાં આવી હતી. 100,000ના સર્ક્યુલેશન સાથે તેનું વિતરણ મોસ્કો, સેન્ટ પીટરબર્ગ અને બીજા મુખ્ય પ્રાદેશિક શહેરોમાં કરવામાં આવે છે. રશિયામાં તેને સ્વતંત્ર એડિટોરિયલ ટીમ બહાર પાડે છે, તેમાં ફોર્બ્સ યુ.એસની આવૃત્તિ અને રશિયાના સ્થાનિક બિઝનેસ ન્યૂઝ અને વિશ્લેષણનો સમાવેશ થાય છે. તેના તંત્રી મેક્સિમ કાશુલિન્સ્કી છે.<br /> '''ફોર્બ્સ ચાઇના''' નું પ્રકાશન ચીનના સૌથી મોટા ખાનગી બિઝનેસ જૂથ ફોસુન ગ્રૂપની સભ્ય ફોસુન મિડિયાની ભાગીદારીમાં કરવામાં આવે છે. ''ફોર્બ્સ ચાઇના'' માસિક ધોરણે પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે અને તે 158,000નું સર્ક્યુલેશન ધરાવે છે.તેના તંત્રી ઝાઓ જિયાંગોંગ છે. પ્રથમ ઇશ્યૂને માર્ચ 2003માં પ્રકાશિત કરાયો હતો..<br /> '''ફોર્બ્સ ઇઝરાયેલ''' , હિબ્રુ ભાષાની આ આવૃત્તિને એસબીસી ગ્રૂપ સાથે મે 2004માં શરુ કરવામાં આવી હતી. 25,000ના સર્ક્યુલેશન સાથે ઇઝરાયેલમાં વિતરણ કરવામાં આવતા આ મેગેઝિનની વાંચનસામગ્રીમાં સ્થાનિક ફાઇનાન્શિયલ લેખકોના લેખો અને સ્થાનિક બિઝનેસ સમુદાય અંગેના વિશ્લેષણનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત ફોર્બ્સની વાર્ષિક યાદી તેમજ ઇઝરાયેલની શ્રેષ્ઠ મોટી કંપનીઓ અને ધનિક ઇઝરાયેલીના ક્રમાંક સહિત પ્રાદેશિક સરવેનું પ્રકાશન કરવામાં આવે છે. તેના તંત્રી બોઝ-બિન-નન છે.<br /> '''ફોર્બ્સ પોલેન્ડ''' ને જર્મની પ્રકાશન કંપની એક્સેલ સ્પ્રિન્ગર વેરલાગ એજીના એકમ એક્સેલ સ્પ્રિન્ગર પોલસ્કા સાથેના જોડાણમાં ડિસેમ્બર 2004માં શરુ કરવામાં આવ્યું હતું. ''ફોર્બ્સ પોલેન્ડ'' નું સર્ક્યુલેશન 42,000 છે. તેનું મોડલ ફોર્બ્સ યુ.એસ આવૃત્તિ આધારિત છે, પરંતુ તે પોલેન્ડના આર્થિક મુદ્દા પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરશે અને તેના ફિચર્સ સેક્શનમાં વ્યૂહરચના, જીવનશૈલી અને કટારલેખકોનો સમાવેશ થાય છે. કાઝીમીયર્ઝ કૃપા તેના તંત્રી છે.<br /> '''ફોર્બ્સ તુર્કી''' ને ઓક્ટોબર 2005માં શરુ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેનું પ્રકાશન કેલિક હોલ્ડિંગ એ.એસ.ના ડિવિઝન તુર્કુવાઝ ગેઝેટ ડેર્ગી બેસિમ એનોનિમ સરકેટી સાથેના સહયોગમાં કરવામાં આવે છે. સ્વતંત્ર એડિટોરિયલ ટીમ દ્વારા તૈયાર કરીને બહાર પાડવામાં આવતું આ મેગેઝિન 17,000નું સર્ક્યુલેશન ધરાવે છે અને તેનું વિતરણ મુખ્ય પ્રાદેશિક શહેરોમાં કરવામાં આવે છે. તેના તંત્રી બુરકેક ગુવેન છે.<br /> '''ફોર્બ્સ ક્રોએશિયા''' ને ક્રોએશિયામાં યુરોપ્રેસ હોલ્ડિંગ સાથેની ભાગીદારીમાં નવેમ્બર 2008માં શરુ કરવામાં આવ્યું હતું. સ્વતંત્ર એડિટોરિયલ ટીમ દ્વારા ક્રોએશિયામાં પ્રકાશિત આ મેગેઝિનની વાંચનસામગ્રીમાં ફોર્બ્સ, યુએસ આવૃત્તિ તેમજ ક્રોએશિયાના સ્થાનિક બિઝનેસ ન્યૂઝ અને વિશ્લેષણોનો સમાવેશ થાય છે. તેનું પ્રારંભિક સર્ક્યુલેશન 24,000 હતું અને તે ક્રોએશિયાના મુખ્ય શહેરોમાં ઉપલબ્ધ છે. યુરોપ્રેસ સાથેની સમજૂતીમાં સર્બિયા, બોસ્નીયા-હર્ઝેગોવિના અને મોન્ટેનેગ્રો તેમજ ક્રોએશિયામાં મેગેઝિન પ્રકાશિત કરવાની યોજનાનો સમાવેશ છે. તેના તંત્રી વિક્ટર રેસ્નીક છે.<br /> '''ફોર્બ્સ રોમાનિયા''' ને માર્ચ 2009માં શરુ કરાયું હતું અને તેનું પ્રકાશન એડેવેરુલ હોલ્ડિંગ મીડિયા ગ્રૂપ સાથેની ભાગીદારીમાં કરવામાં આવે છે. 50,000ના પ્રારંભિક સર્ક્યુલેશન સાથે આ મેગેઝિનના 60 ટકા વાંચનસામગ્રી રોમાનિયાના બિઝનેસ સમાચાર, વિશ્લેષણ અને ફિચર્ચ, જ્યારે 40 ટકા વાંચનસામગ્રી ફોર્બ્સની યુએસ આવૃત્તિમાંથી લેવામાં આવે છે. તેના તંત્રી એડ્રીયાના હાલ્પેર્ટ છે. <br /> '''ફોર્બ્સ ઇન્ડિયા''' ને ભારતના અગ્રણી મીડિયા ગ્રૂપ નેટવર્ક18 સાથેની ભાગીદારીમાં મુંબઈમાં 21 મે, 2009ના રોજ શરુ કરવામાં આવ્યું છે. દર બે સપ્તાહે પ્રકાશિત આ મેગેઝિનમાં સ્થાનિક બિઝનેસ ન્યૂઝ અને ભારતીય બજારના વિશ્લેષણ ઉપરાંત ફોર્બ્સની યુએસ આવૃત્તિની સામગ્રીનો સમાવેશ થાય છે. તેના તંત્રી ઇન્દ્રજિત ગુપ્તા છે. <br /> '''ફોર્બ્સ લાટવિયા''' ને લાટવિયામાં આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રકાશક ગ્રૂપ એસ કે ગ્રૂપ સાથેની ભાગીદારીમાં મે, 2010માં શરુ કરવામાં આવ્યું હતું. આ મેગેઝિનને દર મહિને પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે અને તેનું સર્ક્યુલેશન 20,000 છે. રિગામાં આ મેગેઝિન શરુ કરાયું હતું. <br /> '''ફોર્બ્સ ઇન્ડોનેશિયા''' ને 2010ની પાનખર ઋતુમાં શરુ કરવાની યોજના છે. આ મેગેઝિનને મીડિયા ગ્રૂપ પીટી વાહના મીડિયાટામા સાથેની ભાગીદારીમાં પ્રકાશિત કરાશે. <br /> '''બીજા વિભાગો''' <br /> ફોર્બ્સ ઇન્વેસ્ટર્સ એડવાઇઝરી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (એફઆઇએઆઇ) (FIAI) ફોર્બ્સ સ્પેશિયલ સિચ્યુએશન સરવે, ફોર્બ્સ ગ્રોથ ઇન્વેસ્ટર અને ફોર્બ્સ સ્ટોક માર્કેટ કોર્સના પ્રકાશનની કામગીરી સંભાળે છે. ફોર્બ્સ સ્પેશિયલ સિચ્યુએશન સરવેને સૌ પ્રથમ 1954માં પ્રકાશિત કરાયો હતો. તેને મહિનામાં એક વખત પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે અને તેમાં એક લિસ્ટેડ કંપનીનો વિગતવાર રિસર્ચ રિપોર્ટનો સમાવેશ થાય છે. ફોર્બ્સ ગ્રોથ ઇન્વેસ્ટરની સ્થાપના 2000માં કરવામાં આવી હતી અને તેનું દર મહિને પ્રકાશન કરવામાં આવે છે. તે આઠ મુખ્ય ક્ષેત્રોના 50 શેરના યાદીની ભલામણ કરે છે. સૌ પ્રથમ 1948માં પ્રકાશિત ફોર્બ્સ સ્ટોક માર્કેટ કોર્સ શેર, બોન્ડ્, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અને બીજા રોકાણ સાધનોમાં મૂડીની વૃદ્ધિ કેવી રીતે કરવી તે અંગે રોકાણકારોને સલાહ આપે છે. વોલેસ ફોર્બ્સ એફઆઇએઆઇના પ્રેસિડન્ટ છે અને વહાન જેન્જીજિયન તેના વાઇસ પ્રેસિડન્ટ/એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર તેમજ ફોર્બ્સના ચીફ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ સ્ટ્રેટેજિસ્ટ છે. <br /> ફોર્બ્સ ન્યૂઝલેટર ગ્રૂપ (એફએનજી) (FNG) નીચે મુજબના ન્યૂઝલેટર્સનું પ્રકાશન અને એડિટિંગ કરે છેઃ ફોર્બ્સ ગ્રોથ ઇન્વેસ્ટર, ફોર્બ્સ/લેહમેન ઇનકમ સિક્યોરિટિઝ ઇન્વેસ્ટર, ફોર્બ્સ ઇટીએફ એડવાઇઝર, ફોર્બ્સ/વોલ્ફ ઇમર્જિંગ ટેક રિપોર્ટ, ફોર્બ્સ/સ્લેટિન રિયલ એસ્ટેટ રિપોર્ટ, ફોર્બ્સ ઇન્ટરનેશનલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ રિપોર્ટ, ફોર્બ્સ ટેક્સ એડવાન્ટેજ ઇન્વેસ્ટર, ફોર્બ્સ વાયરલેસ સ્ટોક વોચ અને પ્રુડેન્ટ સ્પેક્યુલેટ. એફએનજી પાંચ સાપ્તાહિક ઇ-લેટર્સ પ્રકાશિત કરે છે તેમજ બહારના 35 કરતા વધુ ન્યૂઝલેટર્સ (www.newsletters.forbes.com) સાથે માર્કેટિંગ, કન્ટેન્ટ અને ડિસ્ટ્રિબ્યુશનના સંબંધો જાળવી રાખે છે. એફએનજી Forbes.comના પર્સનલ ફાઇનાન્સ ચેનલ (www.forbes.com/finance) માં જોવા મળતી સામગ્રી પૂરી પાડે છે. એફએનજી કેટલીક ઓનલાઇન ઓન્લી ઇન્વેસ્ટર આઇ-કોન્ફરન્સનું આયોજન કરે છે, જે ઇન્ટરેક્ટિવ ટ્રેડ શો છે અને તે તેના વાચકોનું રોકાણ અને પર્સનલ ફાઇનાન્સના નિષ્ણાતો સાથે જોડાણ કરી આપે છે. મેથ્યુ શીફ્રીન તેના વાઇસ પ્રેસિડન્ટ/એડિટર છે. <br /> '''ફોર્બ્સ ટેલિવિઝન''' : મે 2001માં ફોર્બ્સે કંપનીના મીડિયા પ્લેટફોર્મને વિસ્તૃત બનાવવા માટે ફોક્સ ન્યૂઝ ચેનલ સાથે ‘‘ફોર્બ્સ ઓન ફોક્સ’’ નામનો સંયુક્ત બ્રાન્ડનો ટીવી કાર્યક્રમ શરુ કર્યો હતો. ફોર્બ્સ એડિટર્સ અને લેખકોના અનુભવે બ્રેકિંગ બિઝનેસ ન્યૂઝ અને માર્કેટ અંગે અજોડ અને વિરોધાભાષી પરિપ્રેક્ષ્ય આપ્યો છે. આ શોનું દર શનિવારની સવારે પ્રસારણ થાય છે. 2007માં ફોર્બ્સે ઇ! (Forbes E!) એન્ટરટેઇનમેન્ટ ટેલિવિઝન સાથેના જોડાણમાં સ્પેશિયલ પ્રોગ્રામ માટે ટીવી પ્રોગ્રામ નિર્માણ માટેની ભાગીદારી શરુ કરી હતી, જેનાથી 13 ફોર્બ્સ ઇ! (Forbes E!) એન્ટરટેઇનમેન્ટ સ્પેશિયલ્સનું અત્યાર સુધીમાં નિર્માણ થયું છે. વર્ષ 2008ના મધ્યમાં કંપનીએ રેગ્યુલર સ્પોર્ટસ બિઝનેસ વિડિયો સેગમેન્ટનું નિર્માણ કરવા માટે યસ નેટવર્ક સાથે સંયુક્ત સાહસ રચ્યું હતું. ફોર્બ્સ નેશનલ એડિટર માઇકલ ઓઝેનિયનના સંચાલન હેઠળના પ્રોગ્રામમાં અમેરિકાના પ્રિ-ગેમ સીઝન પ્રોગ્રામ દરમિયાનના સ્પોર્ટ્સ બિઝનેસના ન્યૂઝ અને માસિક અડધા કલાકના શોનો સમાવેશ થાય છે, તેની શરુઆત જાન્યુઆરી 2009માં થઈ હતી. ફોર્બ્સે ટ્રાવેલ ચેનલ સાથે પ્રોગ્રામ પ્રોડક્શન ભાગીદારી કરી છે અને પ્રથમ શોનું પ્રસારણ ડિસેમ્બર 2008માં થયું હતું. <br /> '''ફોર્બ્સ કલેક્શન''' વિવિધ સ્થળે જાહેર જનતા માટે ખુલ્લુ છે, આ સ્થળોમાં ન્યૂ યોર્ક સિટીની ફોર્બ્સ ગેલેરીઝ, બર્લિન્ગેમ, કેલિફોર્નિયામાં ફોર્બ્સ ગેલેરીઝ, નોર્મેન્ડી, ફ્રાન્સમાં ફોર્બ્સ ચેટુ ડી બેલ્લેરોય નજીકના મ્યુઝી ડેસ બેલ્લોન્સનો સમાવેશ થાય છે. જાહેર જનતા માટે ખુલ્લો ન મુકાયેલા કલેક્શનના બીજા ભાગો વિશ્વભરમાં ફોર્બ્સના કામગીરીના મથકો પર આવેલા છે, જેમાં લંડન, ઇંગ્લેન્ડના ઓલ્ડ બેટરસી હાઉસ અને ફોર્બ્સના જહાજ હાઇલેન્ડરનો સમાવેશ થાય છે. 8,000 ચોરસફીટના એક્ઝિબિશન વિસ્તાર સાથે ફેબ્રુઆરી 1985માં જનતા માટે ખુલ્લી મુકાયેલી એનવાયસી ગેલેરીઝમાં અમેરિકાના પ્રમુખોની હજારો હસ્તપ્રદો, સંબંધિત ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો, ટોય બોટ, મોનોપોલી ગેમ®, ટોય સોલ્જર્સ, ટ્રોફી અને પેઇન્ટીંગનો સમાવેશ થાય છે. <br /> == નોંધપાત્ર ઘટનાઓ == === ફિડેલ કાસ્ટ્રો વિવાદ === 2005માં ''ફોર્બ્સે'' {{US$|550}} મિલિયનની અંદાજિત નેટવર્થ સાથે વિશ્વના સૌથી ધનિક લોકોમાં [[ફિડલ કાસ્ટ્રો|ફિડેલ કાસ્ટ્રો]]નો સમાવેશ કર્યો હતો. 2006ના ‘‘ફોર્ચ્યુન ઓફ કીગ્સ, ક્વીન્સ એન્ડ ડિક્ટેટર્સ’’ નામના આર્ટિકલમાં ''ફોર્બ્સે'' તેના અંદાજને વધારીને {{US$|900}} કરોડ કર્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/2006/05/04/rich-kings-dictators_cz_lk_0504royals.html|title=Fortunes Of Kings, Queens And Dictators|last1=Kroll|first1=Luisa|date=2006-05-05|publisher=Forbes.com|access-date=2010-05-04|archive-url=https://archive.today/20120529014806/http://www.forbes.com/2006/05/04/rich-kings-dictators_cz_lk_0504royals.html|archive-date=2012-05-29|url-status=live}}</ref> આ આર્ટિકલમાં નોંધવામાં આવ્યું હતું કે સરકારી નેતાઓના નેટવર્કનો અંદાજ કાઢવાની પ્રક્રિયામાં ‘‘વિજ્ઞાન કરતા કલા’’ વધુ છે અને ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો કે કાસ્ટ્રોના કિસ્સામાં લેખકોએ કેટલીક સરકાર માલિકીની કંપનીઓ માટે ડિસ્કાઉન્ટેડ કેશ ફ્લો મેથડનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને અને તેમના નફામાંથી અમુક હિસ્સો કાસ્ટ્રોને મળશે તેવી ધારણા બાંધી હતી. કાસ્ટ્રોએ પ્રતિક્રિયા આપતા જણાવ્યું હતું કે તેમની નેટવર્થ {{US$|1}} કરતા ઘણી ઓછી છે અને એ પુરવાર કરવા પડકાર ફેંક્યો હતો કે વિદેશી ખાતામાં તેમના નાણા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.granma.cu/ingles/2006/mayo/mar16/21fidel1.html|last1=Mayoral|first1=Maria Julia|last2=de la Hoz|first2=Pedro|last3=de la Osa|first3=Jose|date=2006-05-16|work=Granma International – English Edition|title=I call on them to prove that I have one single dollar!|access-date=2010-05-04|archive-date=2007-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20070622170546/http://www.granma.cu/ingles/2006/mayo/mar16/21fidel1.html|url-status=dead}}</ref> === ન્યૂ યોર્ક યુનિવર્સિટીને હેડક્વાટર્સનું વેચાણ === જાન્યુઆરી 2010માં ફોર્બ્સે મેનહટ્ટનના ફિફ્થ એવન્યૂ ખાતે આવેલા હેડક્વાર્ટર બિલ્ડિંગ વેચવા માટે ન્યૂ યોર્ક યુનિવર્સિટી સાથે સમજૂતી કરી હતી. આ સોદાની શરતો જાહેર કરવામાં આવી નથી, પરંતુ ફોર્બ્સ પાંચ વર્ષની સેલ-લીઝબેક સમજૂતી હેઠળ આ જગ્યાનો કબજો જાળવી રાખશે.<ref>{{cite web|url=http://mediadecoder.blogs.nytimes.com/2010/01/07/forbes-sells-building-to-nyu/|title=Forbes Sells Building to N.Y.U.|last=Carr|first=David|date=2010-01-07|work=The New York Times|access-date=2010-05-04}}</ref> == યાદી == '''ધન-સંપત્તિ''' <br /> • વિશ્વના અબજોપતિઓ [https://web.archive.org/web/20120518034601/http://www.forbes.com/2010/03/10/worlds-richest-people-slim-gates-buffett-billionaires-2010_land.html?boxes=listschannelinsidelists]<br /> • અમેરિકાના ટોચના 400 ધનિકો [http://www.forbes.com/2009/09/30/forbes-400-gates-buffett-wealth-rich-list-09_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યૂઝિલેન્ડના ટોચ 40 ધનિકો [http://www.forbes.com/2010/03/03/australia-rich-10-wealth-commodities-property-billionaires_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • ચીનના ટોચના 400 ધનિકો [https://web.archive.org/web/20120515180823/http://www.forbes.com/2009/11/04/china-400-richest-china-billionaires-09-wealth_land.html?boxes=listschannelinsidelists]<br /> • તાઇવાનના ટોચના 40 ધનિકો [https://web.archive.org/web/20120515180859/http://www.forbes.com/2010/03/31/taiwan-electronics-billionaires-taiwan-rich-list-10-greater-china_land.html?boxes=listschannelinsidelists]<br /> • હોંગકોંગના ટોચના 40 ધનિકો [https://web.archive.org/web/20120515181306/http://www.forbes.com/2010/02/03/hong-kong-rich-10-richest-wealth-macau-billionaires_land.html?boxes=listschannelinsidelists]<br /> • ભારતના ટોચના 100 ધનિકો [https://web.archive.org/web/20121026060502/http://www.forbes.com/2009/11/18/india-100-richest-india-billionaires-09-wealth_land.html?boxes=listschannelinsidelists]<br /> • જાપાનના ટોચના 40 ધનિકો [http://www.forbes.com/2010/01/12/japan-richest-tycoons-billionaires-japan-rich-10-social-networking_lander.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • કોરિયાના ટોચના 40 ધનિકો [http://www.forbes.com/2009/04/28/korea-richest-billionaires-korea-rich-09-korea_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • મલેશિયાના ટોચના 40 ધનિકો [http://www.forbes.com/2009/05/27/malaysia-richest-billionaires-malaysia-09-rich-tycoons_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • ફિલિફાઇન્સના ટોચના 40 ધનિકો [http://www.forbes.com/2009/08/26/philippines-richest-tycoons-philippines-billionaires-09-southeast-asia_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • સિંગાપોરના ટોચના 40 ધનિકો [http://www.forbes.com/2009/09/09/singapore-richest-wealth-singapore-billionaires-09-southeast-asia_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • ઇન્ડોનેશિયાના ટોચના 40 ધનિકો [http://www.forbes.com/2009/12/02/indonesia-richest-tycoons-indonesia-billionaires-09-southeast-asia-wealth_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • થાઇલેન્ડના સૌથી વધુ ધનિક 40 વ્યક્તિ [http://www.forbes.com/2009/09/23/thailands-richest-09-business-billionaire-asia-wealth_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> '''કંપનીઓ:''' <br /> • શ્રેષ્ઠ 200 નાની કંપનીઓ [http://www.forbes.com/2009/10/14/top-20-small-entrepreneurs-management-200-small-companies-09_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • શ્રેષ્ઠ 400 મોટી કંપનીઓ [https://web.archive.org/web/20120515180807/http://www.forbes.com/2008/12/22/best-big-companies-biz-cz_sd_bigcompanies08_1222land.html?boxes=listschannelinsidelists]<br /> • અમેરિકાની સૌથી મોટી ખાનગી કંપનીઓ [http://www.forbes.com/2009/10/28/largest-private-companies-business-private-companies-09_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • એશિયાના બેસ્ટ અંડર બિલિયન [http://www.forbes.com/2009/09/10/best-under-billion-asia-midcaps_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • એશિયાની ફેબ 500 કંપનીઓ [https://web.archive.org/web/20120515181007/http://www.forbes.com/2009/09/23/asias-fab-50-china-india-business-asia-fab-50-09_land.html?boxes=listschannelinsidelists]<br /> • ગ્લોબલ હાઇ પર્ફોર્મર્સ [https://web.archive.org/web/20120515180724/http://www.forbes.com/2010/04/21/global-2000-leading-world-business-global-2000-10_land.html?boxes=listschannelinsidelists]<br /> • ફોર્બ્સ 2000 [http://www.forbes.com/lists/2010/18/global-2000-10_The-Global-2000-Aerospace-Defense_9Rank.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • ટોચની માઇક્રો ફાઇનાન્સ સંસ્થાઓ [http://www.forbes.com/2007/12/20/top-philanthropy-microfinance-biz-cz_1220land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> '''લોકો''' <br /> • શ્રેષ્ઠ બ્રોકરેજ એનાલિસ્ટ [http://www.forbes.com/2009/05/07/zacks-stocks-analysts-brokerage-analysts-09_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • એશિયાના શ્રેષ્ઠ 48 દાનવીર [http://www.forbes.com/global/2010/0315/philanthropy-australia-aborigines-forrest-mining-for-jobs.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • • હસ્તી ૧૦૦ [http://www.forbes.com/2009/06/03/forbes-100-celebrity-09-jolie-oprah-madonna_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • ફોર્બ્સ ફિક્શનલ 15 [http://www.forbes.com/2010/04/13/fictional-15-richest-characters-opinions-fictional_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • વિશ્વની સૌથી શક્તિશાળી મહિલાઓ [https://web.archive.org/web/20120515181219/http://www.forbes.com/2009/08/18/worlds-most-powerful-women-forbes-woman-power-women-09-angela-merkel_land.html?boxes=listschannelinsidelists]<br /> • સૌથી વધુ કમાણી કરતા સીઇઓ [https://web.archive.org/web/20120515180812/http://www.forbes.com/2009/04/22/executive-pay-ceo-leadership-compensation-best-boss-09-ceo_land.html?boxes=listschannelinsidelists]<br /> • સૌથી વધુ કમાણી કરનાર મૃતક હસ્તીઓ [https://web.archive.org/web/20121102035113/http://www.forbes.com/2009/10/27/top-earning-dead-celebrities-list-dead-celebs-09-entertainment_land.html?boxes=listschannelinsidelists]<br /> • વિશ્વની સૌથી વધુ કમાણી કરતા મોડલ્સ [https://web.archive.org/web/20120515181203/http://www.forbes.com/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels.html?boxes=listschannelinsidelists]<br /> '''નાણા અને રોકાણ ''' <br /> • શ્રેષ્ઠ 100 મિડકેપ શેર [http://www.forbes.com/2009/10/07/mid-caps-rankings-market-value-personal-finance-best-midcaps-09_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • અમેરિકાની સૌથી મોટી 200 ચેરિટી સંસ્થાઓ [https://web.archive.org/web/20121028122720/http://www.forbes.com/2009/11/22/americas-largest-charities-personal-finance-charity-09-nonprofits_land.html?boxes=listschannelinsidelists]<br /> • શ્રેષ્ઠ બ્રોકરેજ એનાલિસ્ટ [http://www.forbes.com/2009/05/07/zacks-stocks-analysts-brokerage-analysts-09_land.html?boxes=listschannelinsidelists ] <br /> • આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણ [http://www.forbes.com/forbes/2009/0803/international-invest-guide-foreign-stocks-buy-un-american.html?boxes=listschannelinsidelists ] <br /> • રોકાણ માર્ગદર્શન [http://www.forbes.com/2009/11/24/stocks-bonds-retirement-reits-taxes-personal-finance-investment-guide-2-09-investing_land.html?boxes=listschannelinsidelists ] <br /> • મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ગાઇડ [https://web.archive.org/web/20121028123004/http://www.forbes.com/2010/01/20/mutual-funds-performance-grades-mutual-funds-2010-personal-finance_land.html?boxes=listschannelinsidelists] <br /> '''સ્થળો''' <br /> • અમેરિકાની શ્રેષ્ઠ કોલેજો [http://www.forbes.com/2009/08/02/best-colleges-ratings-opinions-ranking-2009_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • શ્રેષ્ઠ બિઝનેસ સ્કૂલ્સ [https://web.archive.org/web/20121028122803/http://www.forbes.com/2009/08/05/best-business-schools-09-leadership-careers_land.html?boxes=listschannelinsidelists] <br /> • બેસ્ટ સિટિઝ ફોર સિંગલ્સ [http://www.forbes.com/2009/07/24/best-cities-singles-lifestyle-singles-online-dating.html?boxes=listschannelinsidelists ] <br /> • બિઝનેસ માટેના શ્રેષ્ઠ દેશો [http://www.forbes.com/2009/03/18/best-countries-for-business-bizcountries09-business-washington-best-countries_lander.html?boxes=listschannelinsidelists ] <br /> • બિઝનેસ અને કારકિર્દી માટેના શ્રેષ્ઠ સ્થળો [https://web.archive.org/web/20121028122843/http://www.forbes.com/2010/04/13/best-places-for-business-beltway-business-places-10_lander.html?boxes=listschannelinsidelists] <br /> • બિઝનેસ માટેના શ્રેષ્ઠ રાજ્યો [https://web.archive.org/web/20121028122521/http://www.forbes.com/2009/09/23/best-states-for-business-beltway-best-states_lander.html?boxes=listschannelinsidelists] <br /> • સૌથી મોંઘા ઝીપ કોડ [http://www.forbes.com/2009/08/26/most-expensive-zip-codes-lifestyle-real-estate-zips_land.html?boxes=listschannelinsidelists ] <br /> '''રમતગમત''' <br /> • બેઝબોલનો બિઝનેસ [http://www.forbes.com/2010/04/07/most-valuable-baseball-teams-business-sportsmoney-baseball-valuations-10_land.html?boxes=listschannelinsidelists ] <br /> • સૌથી મૂલ્યવાન એનએએસસીએઆર (NASCAR) ટીમ્સ [http://www.forbes.com/2010/03/24/nascar-top-earning-drivers-business-sports-nascar-10_land.html?boxes=listschannelinsidelists ] <br /> • બાસ્કેટબોલનો બિઝનેસ [http://www.forbes.com/2009/12/09/nba-team-valuations-business-sports-basketball-values-09-nba_lander.html?boxes=listschannelinsidelists ] <br /> • ફૂટબોલનો બિઝનેસ [http://www.forbes.com/2009/09/02/nfl-pro-football-business-sportsmoney-football-values-09-nfl_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • હોકીનો બિઝનેસ [http://www.forbes.com/2009/11/11/nhl-team-values-business-sports-hockey-values-09-nhl_land.html?boxes=listschannelinsidelists ] <br /> • સૌથી મૂલ્યવાન ફૂટબોલ ટીમ્સ [http://www.forbes.com/2010/04/21/soccer-value-teams-business-sports-soccer-10-wealth_land.html?boxes=listschannelinsidelists ] <br /> • ટોપ પેઇડ ટેનિસ સ્ટાર્સ [http://www.forbes.com/2008/08/21/top-paid-tennis-biz-tennisbiz08-cx_kb_0821stars.html?boxes=listschannelinsidelists ] <br /> '''ટેકનોલોજી''' <br /> • ધ ઇ-ગેન્ગ [http://www.forbes.com/2009/08/05/online-video-innovators-technology-breakthroughs-e-gang-09_land.html?boxes=listschannelinsidelists ] <br /> • ધ વેબ સેલિબ્રિટી 25 [http://www.forbes.com/2010/02/02/web-celebrities-internet-thought-leaders-2010_land.html?boxes=listschannelinsidelists ] <br /> • સૌથી વધુ ઝડપથી વિકસતી 25 ટેકનોલોજી કંપનીઓ [http://www.forbes.com/2009/01/29/fast-technology-equities-technology_0129_fasttech_land.html?boxes=listschannelinsidelists ] <br /> • ટેકનોલોજીના ટોચના ડીલમેકર્સ [http://www.forbes.com/2009/01/29/venture-capital-midas09-technology_0129_midas_land.html?boxes=listschannelinsidelists ] <br /> '''શિક્ષણ''' <br /> • અમેરિકાની શ્રેષ્ઠ કોલેજો [http://www.forbes.com/2009/08/02/best-colleges-ratings-opinions-ranking-2009_land.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> • શ્રેષ્ઠ બિઝનેસ સ્કૂલ્સ [https://web.archive.org/web/20121028122803/http://www.forbes.com/2009/08/05/best-business-schools-09-leadership-careers_land.html?boxes=listschannelinsidelists]<br /> • અમેરિકાના શ્રેષ્ઠ કોલેજ બાય [http://www.forbes.com/2009/08/02/best-buys-colleges-opinions-value.html?boxes=listschannelinsidelists ]<br /> '''ખોરાક અને પીણા''' <br /> • વિશ્વનું સૌથી મોંઘુ ફાસ્ટ ફૂડ [http://www.forbes.com/2009/07/06/worlds-expensive-food-lifestyle-wine-fast-food.html ]<br /> • અજમાવવા જેવા 10 શ્રેષ્ઠ અનફિલ્ટર્ડ વાઇન્સ [http://www.forbes.com/2009/03/20/unfiltered-wines-ten-lifestyle-wine-unfiltered-wine.html ]<br /> • ટેન બોર્ડેક્સ એન્ડ કેલિફોર્નિયા રેડ્સ હેડ-ટુ-હેડ [https://web.archive.org/web/20121028122711/http://www.forbes.com/2008/10/23/wines-bordeaux-napa-forbeslife-cx_ea_1023wine.html]<br /> • ઇન્ડિયાઝ ફાઇન વાઇન હોટસ્પોટ્સ [http://www.forbes.com/2008/02/20/lists-wine-india-forbeslife-cx_pl_0220indiawine.html ]<br /> • વિશ્વની સૌથી વધુ પ્રલોભિત શેમ્પેઇન [http://www.forbes.com/2008/07/18/champagne-prices-rising-forbeslife-cx_vr_0718wine.html ] <br /> • સૌથી વધુ કમાતા સેલિબ્રિટી શેફ [http://www.forbes.com/2008/08/08/celebrity-chef-earners-forbeslife-cx_cv_0808food.html ]<br /> '''સ્વાસ્થ્ય''' <br /> • તમારી ઊર્જાને વેગ આપવાના 11 માર્ગ [http://www.forbes.com/2009/06/22/nutrition-energy-strategies-lifestyle-health-nutrition-energy.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> • અમેરિકાના સૌથી ચુસ્ત શહેરો [https://archive.is/20130102214422/http://www.forbes.com/2009/05/22/america-fit-cities-lifestyle-health-healthy-cities.html?boxes=listschannelforbeslife]<br /> • વિશ્વના ડાયેટ સિક્રેટ [https://web.archive.org/web/20121028122552/http://www.forbes.com/2009/06/29/cultural-diet-secrets-lifestyle-health-diets.html?boxes=listschannelforbeslife] <br /> • યાદ રાખવા જેવા 10 ભોજન [https://web.archive.org/web/20121028122451/http://www.forbes.com/2009/07/06/healthy-eating-recipes-lifestyle-health-planning-meals.html?boxes=listschannelforbeslife] <br /> • પૃથ્વી પરનો સૌથી આરોગ્યપ્રદ ખોરાક [http://www.forbes.com/2009/07/07/healthiest-foods-nutrition-lifestyle-health-healthiest-foods.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> • અમેરિકાના સૌથી પ્રદૂષિત શહેરો [https://web.archive.org/web/20121028122851/http://www.forbes.com/2009/04/28/pollution-ozone-air-lifestyle-health-ozone-pollution.html?boxes=listschannelforbeslife]<br /> '''રિયલ એસ્ટેટ''' <br /> • અમેરિકાના સૌથી કરકસરિયા શહેરો [http://www.forbes.com/2009/07/02/credit-card-debt-lifestyle-style-spending-income.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> • રહેવા માટેના વિશ્વના સૌથી મોંઘા શહેરો [http://www.forbes.com/2009/07/06/most-expensive-cities-lifestyle-real-estate-daily-costs.html?boxes=listschannelforbeslife ] <br /> • અમેરિકામાં ફરવા માટે શ્રેષ્ઠ 25 સ્થળો [http://www.forbes.com/2009/07/07/relocate-relocation-cities-lifestyle-real-estate-affordable-moving.html?boxes=listschannelforbeslife ] <br /> • અમેરિકાના સૌથી ગીચ શહેરો [http://www.forbes.com/2009/07/07/traffic-congestion-cities-lifestyle-real-estate-traffic-jams.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> • અમેરિકાના ફાસ્ટેડ-ફોલિંગ સિટીઝ [http://www.forbes.com/2009/07/06/neighborhoods-home-prices-lifestyle-real-estate-neighborhood-home-prices.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> • યુ.એસ સિટીઝ વેર ઇટ્ઝ હાર્ડેસ્ટ ટુ ગેટ બાય [http://www.forbes.com/2009/04/14/cities-city-top-lifestyle-real-estate-cities-united-states.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> • અમેરિકાના ટોપ સેલિંગ નેબરહૂડ [http://www.forbes.com/2009/04/22/zip-codes-sales-lifestyle-real-estate-home-sales.html?boxes=listschannelforbeslife ] <br /> • વિશ્વમાં રહેવા માટે 20 શ્રેષ્ઠ સ્થળો [http://www.forbes.com/2009/04/27/cities-best-live-lifestyle-real-estate-best-places-to-live.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> • અમેરિકાના સારી રીતે રહેવા માટેના ટોચના 25 શહેરો [http://www.forbes.com/2009/05/04/towns-cities-real-estate-lifestyle-real-estate-top-towns.html?boxes=listschannelforbeslife ] <br /> • અમેરિકાનો સૌથી મોંઘા ઝીપ કોડ [http://www.forbes.com/2008/09/28/zip-expensive-hundred-forbeslife-cx_richzipcodes08_mw_1007realestate.html?boxes=listschannelforbeslife ] <br /> '''સ્ટાઇલ''' <br /> • વિશ્વના સૌથી સ્ટાઇલિસ્ટ શહેરો [http://www.forbes.com/2009/06/30/cities-stylish-ten-lifestyle-style-real-estate-fashion.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> • સૌથી વધુ શક્તિશાળી લક્ઝરી બ્રાન્ડ્સ [http://www.forbes.com/2009/05/01/powerful-luxury-brands-lifestyle-style-luxury-brands.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> • ખરીદી માટે આકર્ષતી શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ [http://www.forbes.com/2008/12/23/stores-spending-tactics-forbeslife-cx_jp_1223shopping.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> • વિન્ટર ગીયર વર્થ ધ બક [http://www.forbes.com/2008/12/02/style-shopping-scarf-forbeslife-cx_jp_1202style.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> • વોટ યોર ડોગ સેઇઝ એબાયટ યુ [http://www.forbes.com/2008/11/20/dog-identity-breed-forbeslife-cx_ds_1121dog.html?boxes=listschannelforbeslife ] <br /> • માની ન શકાય તેવી વિચિત્ર સ્પા ટ્રીટમેન્ટ [http://www.forbes.com/2008/11/11/style-spa-facial-forbeslife-cx_jp_1111style.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> • સૌથી શક્તિશાળી અમેરિકન ફેશન મેગેઝિન એડિટર્સ [http://www.forbes.com/2008/09/04/style-editor-magazine-forbeslife-cx_ls_0904editors.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> '''પ્રવાસ''' <br /> • ડિલક્સ ડિઝાઇનર હોટેલ્સ [http://www.forbes.com/2008/08/29/deluxe-designer-hotels-forbeslife-cx_ls_0829travel.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> • વોલેટ ફ્રેન્ડલી લાસ્ટ મિનિટ ગેટવેઝ [http://www.forbes.com/2008/08/26/fall-travel-deals-forbeslife-cx_ls_0826travel.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> • વિશ્વના સૌથી વધુ મુલાકાત લેવામાં આવતા દેશોમાં મુસાફરીની રીતભાત [http://www.forbes.com/2008/07/31/international-travel-etiquette-forbeslife-cx_dp_0731travel.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> • મધ્યપૂર્વનો ગુપ્ત ખજાનો [http://www.forbes.com/2008/07/25/middle-east-tourism-forbeslife-cx_dp_0725travel.html?boxes=listschannelforbeslife ] <br /> • વિશ્વ 10 શ્રેષ્ઠ એરપોર્ટસ [https://web.archive.org/web/20120515181001/http://www.forbes.com/2008/07/14/airports-best-world-forbeslife-cx_rr_0714travel.html?boxes=listschannelforbeslife] <br /> '''વાહનો''' <br /> • વિશ્વ 10 શ્રેષ્ઠ એરપોર્ટસ [https://web.archive.org/web/20121028122517/http://www.forbes.com/2009/06/17/toughest-car-models-lifestyle-vehicles-toughest-models.html?boxes=listschannelforbeslife]<br /> • વિશ્વની સૌથી મોંઘી પરિવહન વ્યવસ્થા [http://www.forbes.com/2009/07/06/worlds-expensive-commutes-lifestyle-commute.html?boxes=listschannelforbeslife ] <br /> • 2009ની સૌથી ઊંચી ગુણવત્તાની કારો [https://web.archive.org/web/20120515180758/http://www.forbes.com/2009/06/22/best-quality-cars-lifestyle-vehicles-quality-rankings.html?boxes=listschannelforbeslife]<br /> • વિશ્વને બદલી નાંખનારી 10 કાર [https://web.archive.org/web/20121028122625/http://www.forbes.com/2009/06/24/world-change-cars-lifestyle-vehicles-auto-history.html?boxes=listschannelforbeslife] <br /> • અમેરિકાની સૌથી વધુ અતિશય ભાવની કારો [https://web.archive.org/web/20120515181719/http://www.forbes.com/2009/07/01/overpriced-cars-autos-lifestyle-vehicles-overpriced.html?boxes=listschannelforbeslife]<br /> • 100,000 ડોલરથી નીચા ભાવની 2009ના વર્ષની સૌથી ઝડપી કારો [http://www.forbes.com/2008/11/03/fastest-2009-models-forbeslife-cx_sw_1103cars.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> • 2009ના શ્રેષ્ઠ કન્વર્ટિબલ [https://web.archive.org/web/20121028122834/http://www.forbes.com/2009/04/30/best-2009-convertibles-lifestyle-vehicles-convertibles-cars.html?boxes=listschannelforbeslife]<br /> • સબર્બન ડ્રાઇવર્સ માટેની શ્રેષ્ઠ કારો [https://web.archive.org/web/20121028123009/http://www.forbes.com/2009/05/04/suburban-cars-best-lifestyle-vehicles-suburban-cars.html?boxes=listschannelforbeslife]<br /> • અમેરિકાના સૌથી વધુ લોકપ્રિય કાર કલર [http://www.forbes.com/2008/12/17/cars-popular-color-forbeslife-cx_lm_1217cars.html?boxes=listschannelforbeslife ]<br /> • 2009ના સૌથી વધુ પોસાણક્ષમ વાહનો [https://web.archive.org/web/20121028122750/http://www.forbes.com/2008/12/16/2009-affordable-cars-forbeslife-cx_he_1216cars.html?boxes=listschannelforbeslife] == નોંધ == {{reflist|2}} == વધુ વાંચન == * {{cite book |title=Fact & Comment |last=Forbes|first=Malcolm S.|authorlink=Malcolm Forbes|year=1974|publisher=Knopf; [distributed by Random House]|location= New York|isbn= 0394491874|oclc=2696070}} * {{cite book |title= The Business Press Editor|last=Grunwald|first=Edgar A.|series= The New York University business magazine publishing series|year=1988 |publisher= New York University Press|location= New York|isbn=0814730167|oclc= 17300233}} * {{Cite thesis |degree=M.J.|chapter= |title= A Content Analysis of ''Business Week'', ''Forbes'' and ''Fortune'' from 1966–1986|url= |author= |last= Holliday|first=Karen Kahler|year=1987|publisher=Louisiana State University|location=Baton Rouge|docket= |oclc=18772376}} * {{cite book |title= Reporting on Business and the Economy|last1=Kohlmeier|first1=Louis M.|last2=Udell|first2=Jon G.|last3=Anderson |first3=Laird B.|year= 1981|publisher=Prentice-Hall |location= Englewood Cliffs, N.J.|isbn= 013773879X|oclc= 6487745}} * {{cite book |title= The Fortune Tellers: Inside Wall Street's Game of Money, Media, and Manipulation|last=Kurtz|first=Howard|authorlink= Howard Kurtz|year=2000|publisher=Free Press|location=New York|isbn= 0684868792|oclc= 44131817}} * {{cite book |title= The Power of the Financial Press: Journalism and Economic Opinion in Britain and America|last=Parsons|first=D. W. |year=1990|origyear=1989|publisher= Rutgers University Press|location= New Brunswick, N.J.|isbn= 0813514975|oclc= 496521134}} * {{cite book |title= The Magazine in America, 1741–1990|last1=Tebbel|first1=John William|last2=Zuckerman|first2=Mary Ellen|year=1991 |publisher=Oxford University Press |location=New York|isbn= 0195051270|oclc= 422903333}} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.forbesinc.com/ ફોર્બ્સઇન્ક ડોટ કોમ (ForbesInc.com)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001145847/http://www.forbesinc.com/ |date=2010-10-01 }} * [http://www.forbesmedia.com/ ફોર્બ્સમિડીયા ડોટ કોમ (ForbesMedia.com)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922140719/http://forbesmedia.com/ |date=2010-09-22 }} * [http://www.forbes.com/lists ફોર્બ્સની યાદીઓ] * [http://www.forbesinc.com/publications/ ફોર્બ્સના પ્રકાશનો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100914213257/http://www.forbesinc.com/publications/ |date=2010-09-14 }} * [http://www.forbesrussia.ru/ ફોર્બ્સ રશિયા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100809080513/http://www.forbesrussia.ru/ |date=2010-08-09 }} {{ru icon}} [[શ્રેણીઃપ્રકાશન]] [[શ્રેણીઃસામાયિક]] [[શ્રેણીઃઅંગ્રેજી સામાયિક]] mkrj3f6gb5hfhk6lx911v7qhiedmo8n 0 26453 901672 901487 2026-06-20T11:15:17Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901672 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{Infobox settlement <!--See Template:Infobox settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name=Manhattan<!-- at least one of the first two fields must be filled in --> |official_name=New York County |other_name= |native_name=<!-- if different from the English name --> |nickname= |settlement_type=[[Borough (New York City)|Borough]] of New York City <!-- e.g. Town, Village, City, etc.--> |total_type=<!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto= <!-- images and maps -----------> |image_skyline=NYC wideangle south from Top of the Rock.jpg |imagesize= |image_caption=[[Midtown Manhattan]] as seen from the [[GE Building]]. |image_flag= |flag_size= |image_sea= |seal_size= |image_shield= |shield_size= |image_blank_emblem= |blank_emblem_type= |blank_emblem_size= | image_map = {{infobox mapframe|frame=yes|plain=y|frame-width=250|frame-height=250|zoom=10|frame-lat=40.782|frame-long=-73.965|type=shape-inverse|id=Q11299|title=મેનહટન}} | mapsize = | map_caption = ન્યુ યોર્કના નક્શામાં મેનહટનનું સ્થાન | image_map1 = |pushpin_map=<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position=<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption= |pushpin_mapsize= <!-- Location ------------------> |subdivision_type=Country |subdivision_name=United States |subdivision_type1=State |subdivision_name1=[[New York]] |subdivision_type2=County |subdivision_name2=New York County |subdivision_type3=City |subdivision_name3=[[New York City]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type= |seat= |parts_type= |parts_style=<!--=list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts=<!-- parts text, or header for parts list --> |p1= |p2=<!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes= |government_type= |leader_title=[[Borough President]] |leader_name=[[Scott Stringer]] (D) |leader_title1=[[New York County District Attorney|District Attorney]] (New York County) |leader_name1=[[Cyrus Vance, Jr.]] |established_title=Settled |established_date=1624 <!-- Area ---------------------> |area_magnitude= |unit_pref= |area_footnotes= |area_total_sq_mi=33.77 |area_land_sq_mi=22.96 |area_water_sq_mi=10.81 |area_water_percent= <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes=<!--for references: use tags--> |elevation_m= |elevation_ft= |elevation_max_m= |elevation_max_ft= |elevation_min_m= |elevation_min_ft= <!-- Population -----------------------> |population_as_of= |population_footnotes= |population_note= |population_total=1629054 |population_density_sq_mi=70951 <!-- General information ---------------> |timezone= |utc_offset= |timezone_DST= |utc_offset_DST= |coordinates = {{coord|40|47|N|73|58|W|region:US-NY|display=inline,title}} <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type=<!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code= |area_code= |website=[http://www.mbpo.org/ Official Website of the Manhattan Borough President] |footnotes= }} '''મેનહટન'''એ [[ન્યૂ યોર્ક]] સિટીનું વહીવટી શહેર છે. [[હડસન નદી]]ના મુખ પાસે '''મેનહટન આઇસલેન્ડ'''માં સ્થિત, પ્રાંતની સરહદો '''ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી''' જેવી જ છે, જે સ્ટેટ ઓફ ન્યૂ યોર્કની અસલ કાઉન્ટી છે. તેમાં મેનહટન આઇસલેન્ડ નજીક આવેલા વિવિધ નાના આઇસલેન્ડ: [[રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ]], [[રેન્ડાલ્સ આઇસલેન્ડ]], [[વર્ડ્સ આઇસલેન્ડ]], [[ગવર્નર આઇસલેન્ડ]], [[લિબર્ટી આઇસલેન્ડ]], પાર્ટ [[એલિસ આઇસલેન્ડ]] અને [[યુ થાન્ટ આઇસલેન્ડ]] ઉપરાંત [[બ્રોન્ક્સ]] નજીક મુખ્યલેન્ડનો [[મારબલ હિલ]]ના નાનકડા હિસ્સાનો પણ સમાવેશ થાય છે. ન્યુયોર્કનું મુખ્ય શહેર મેનહટનના દક્ષિણ હિસ્સાથી શરૂ થાય છે. 1898માં તેનો વિસ્તાર વધારીને નજીકના બધા કાઉન્ટીનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="NJvNY">[http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&amp;navby=case&amp;vol=000&amp;invol=120ORIG ''ન્યૂ જર્સી વિરુદ્ધ ન્યૂ યોર્ક'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050109083017/http://caselaw.lp.findlaw.com/cgi-bin/getcase.pl?court=US&navby=case&vol=000&invol=120ORIG |date=2005-01-09 }}, 523 યુ.એસ. 767 (1998). સુધારો 2008-01-04.</ref> આ શહેરીકરણ પામેલા પાંચ પ્રાંતમાં સૌથી નાનો પરંતુ સૌથી વધુ વિકસીત થયેલો વિસ્તાર છે. ન્યુયોર્ક શહેરના આ કાઉન્ટીની વસ્તી સમગ્ર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી વધુ [[વસ્તી ગીચતા]] ધરાવે છે અને 2008ની વસ્તી પ્રમાણે, વર્ષમાં 22.96 ચોરસ માઇલ(59.47 કિ.મી²)ના જમીન વિસ્તારમાં 1,634,795ની વસ્તી કે પ્રત્યેક ચોરસ કિ.મી.(27,485/કિ.મી²)માં 71,201 મકાન છે, જે સમગ્ર વિશ્વમાં સૌથી વધુ ગીચતા ધરાવતો વિસ્તાર છે. તે 2005માં 1,00,000 ડોલરથી વધારે ''માથાદીઠ'' વ્યક્તિગત આવક સાથે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી ધનિક વિસ્તારોમાનો એક છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bea.gov/regional/reis/drill.cfm?table=CA1-3&catable=CA1-3&lc=30&years=2005&rformat=display&areatype=LOCAL&sort=1|title=U.S. Bureau of Economic Analysis|publisher=Bea.gov|date=2009-04-23|access-date=2009-05-30|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929124701/http://www.bea.gov/regional/reis/drill.cfm?table=CA1-3&catable=CA1-3&lc=30&years=2005&rformat=display&areatype=LOCAL&sort=1|url-status=dead}}</ref> ન્યૂ યોર્કના પાંચ પ્રાંતમાં વસ્તીની દ્રષ્ટિએ મેનહટન ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે. મેનહટન એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને સમગ્ર વિશ્વનું મહત્વનું વ્યાપારી, નાણાકીય અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે.<ref>બેરી, ડેન. [http://www.nytimes.com/2001/10/11/nyregion/nation-challenged-new-york-new-york-carries-but-test-its-grit-has-just-begun.html "અ નેશન ચેલેન્જ્ડ: ઇન ન્યૂ યોર્ક; ન્યૂ યોર્ક કેરીઝ ઓન, બટ ટેસ્ટ ઓફ ઇટ્સ ગ્રિટ હેઝ જસ્ટ બિગન"], ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ]]'' , ઓક્ટોબર 11, 2001. જૂન 30, 2009.ના રોજ જોવામાં આવ્યું હતું. "અ રોરિંગ વોઇડ હેઝ બીન ક્રિએટેડ ઇન ધ ફાઇનાન્સિયલ સેન્ટર ઓફ ધ વર્લ્ડ."</ref><ref>સોરેન્ટિનો, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2007/09/16/nyregion/thecity/16toug.html?pagewanted=2&amp;_r=1 "વ્હેન હિ વોઝ સેવન્ટીન"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 16, 2007. છેલ્લે જોયા તારીખ ડિસેમ્બર 22, 2007. "વર્ષ 1980માં શહેરના મધ્યભાગોમાં થયેલી ક્રાંતિના કેટલાક ચિન્હો હયાત હતા જેણે ન્યૂ યોર્કનાં સંગીતમાં પુનઃ જોશ પૂર્યું આ ઉપરાંત તેણે કલાને પણ જીવંત કરી જેથી મેનહટન તે જ્યારે સ્થપાયું ત્યારે એટલે કે 1940માં હતું તેવુંને તેવું જ વિશ્વમાં કલાનાં કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યું."</ref><ref>બમિલર, એલિઝાબેથ. [http://www.nytimes.com/1995/10/08/nyregion/pope-s-visit-cardinal-pope-s-important-ally-cardinal-shines-high-hierarchy.html "ધ પોપ્સ વિઝિટ: ધ કાર્ડિનલ; એઝ પોપ્સ ઇમ્પોર્ટન્ટ એલી, કાર્ડિનલ શાઇન્સ હાઇ ઇન હાયરાર્કી"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 8, 1995. છેલ્લે જોવાઈ ડિસેમ્બર 18, 2007. "યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સમૂહમાધ્યમો અને સંસ્કૃતિના મુખ્ય કેન્દ્રના મુખ્ય પાદરી હોવાને કારણે કાર્ડિનલ ઓ કોનોર પાસે અન્ય પાદરીઓની સરખામણીએ વધારે સત્તા હતી."</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની ઘણી મોટી રેડિયો, ટેલિવિઝન અને ટેલિકોમ્યુનિકેશન કંપની અહીં સ્થિત છે, તથા ન્યુઝ, મેગેઝીન, બુક્સ અને અન્ય મિડીયા પ્રકાશકોના મુખ્ય મથક પણ અહીં છે. મેનહટન ઘણા પ્રખ્યાત જોવાલાયક સ્થળો, પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણ, મ્યુઝિયમ અને યુનિવર્સિટીઓ પણ ધરાવે છે. આ ઉપરાંત યુનાઇટેડ નેશન્સનું મુખ્ય મથક પણ અહીં છે. સમગ્ર દેશમાં સૌથી વધુ કોર્પોરેટ કંપનીના વડામથક આ શહેર ધરાવે છે, ઉપરાંત [[નાસ્ડેક]](NASDAQ) અને [[ન્યૂ યોર્ક સ્ટોક એક્સચેંજ]] અહીં હોવાથી મેનહટન એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનું સૌથી મોટું અને કેન્દ્રિય વેપારનું શહેર છે.<ref>[http://www.demographia.com/db-cbd2000.pdf યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ], ''ડેમોગ્રાફિઆ.'' છેલ્લો સુધારો 2009-06-29.</ref> તે ન્યૂ યોર્ક સિટી અને ન્યૂ યોર્ક મેટ્રોપોલિટન રિજીયનનું કેન્દ્ર છે, જે શહેરની સરકારનું પદ ધરાવે છે અને ક્ષેત્રની રોજગારી, ઉદ્યોગ અને મનોરંજનની પ્રવૃત્તિઓનું કેન્દ્ર છે. જેના કારણે ન્યૂ યોર્કના [[બ્રુક્લીન]] અને [[ક્વીન્સ]] જેવા અન્ય પ્રાંતના લોક મેનહટનમાં જો ફરવા આવે તો “શહેરમાં જઇએ છીએ” તેવું કહે છે.<ref>[http://www.barrypopik.com/index.php/new_york_city/entry/going_to_the_city_manhattan/ BarryPopik.com]</ref> == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == ''મેનહટન'' નામ રોબર્ટ જુએટની લોગબુકમાં 1609માં લખાયેલા શબ્દ ''માન્ના- હાટા'' પરથી લેવામાં આવ્યો છે. તેઓ [[હેનરી હડસન]]ના યોક ''[[હાલ્વે મીન]]'' (હાલ્ફ મૂન)ના અધિકારી હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20040616103037/http://www.newsday.com/community/guide/lihistory/ny-history-hs216a1v,0,919043.story?coll=ny-lihistory-navigation રોબર્ટ જ્યુટની જર્નલની સંપૂર્ણ માહિતી: ન્યૂ યોર્ક હિસ્ટોરિકલ સોસાયટીના સંગ્રહમાંથી, બીજી શ્રેણી, 1841 લોગ બુક], ''[[ન્યૂઝડે]]'' . 16-05-2007ના સુધારેલ.</ref> 1610ના નક્શામાં મૌરિશિયશ નદી( થોડા સમય બાદ નામ બદલીને [[હડસન નદી]] થયું)ના બંને પૂર્વ અને પશ્ચિમ કિનારાનું નામ માનાબાટા બે વખત દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. [[લિનાપી ભાષા]]માં "મેનહટન" શબ્દનું ભાષાંતર “આઇસલેન્ડ ઓફ મેની હિલ્સ (ઘણા પર્વતોના આઇસલેન્ડ)” તરીકે કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="Mannahatta">હોલોવે, માર્ગ્વેરાઇટ. [http://www.nytimes.com/2004/05/16/nyregion/urban-tactics-i-ll-take-mannahatta.html "અર્બન ટેક્ટિક્સ; આઈ વિલ ટેક મેનહટ્ટા"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 16, 2004, છેલ્લે જોવાઇ જૂન 30, 2009. "હેનરી હડસને વર્ષ 1609માં જે કલ્પના કરી હતી તેને તે જોઇ શકતો હતો કારણ કે તેણે એકલા હાથે મેનહટનનો પ્રવાસ ખેડ્યો હતો. લેનાપ ભાષામાં તેનો મતલબ ''ઘણી બધી ટેકરીઓનો ટાપુ'' થતો હતો."</ref> == ઇતિહાસ == === વસાહતી === હાલના સમયે મેનહટન ગણાતો વિસ્તાર લિનાપેના વસાહાતીઓનો હતો. 1524માં, કેનોઇસમાં કેટલાક લિનાપે ન્યૂ યોર્ક હાર્બરને પાર કરનાર પ્રથમ યુરોપિયન શોધક ફ્લોરન્ટાઇન [[ગિયોવાન્ની દે વેરાઝાનો]]ને મળ્યા, જોકે તેઓ હાર્બર પાસ્ટ ધી નેરોઝમાં કદાચ પ્રવેશ્યા ન હતા.<ref>સુલિવાન, ડો. જેમ્સ. [http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk1/ch3/pt1.html "ધ હિસ્ટ્રી ઓફ ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ: બુક 1, પ્રકરણ 3"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012091106/http://www.usgennet.org/usa/ny/state/his/bk1/ch3/pt1.html |date=2008-10-12 }}, યુએસજેનનેટ, છેલ્લે જોવાઇ 2007-05-01. "એ બાબતના સંતોષજનક પુરાવાઓ છે કે ગિવોઆની દા વેરાઝાનોએ વર્ષ 1524માં ન્યૂ યોર્કના બહારી બંદરમાં વહાણવટું ખેડ્યું હતું.</ref> [[ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની]]માં કાર્યરત એક ઇંગ્લિશ માણસે આ વિસ્તારનો નક્શો બનાવ્યો હતો ત્યાં સુધી આ હેનરી હડસનની ખોજ ન હતી.<ref>{{cite book|title=New York: the World's Capital City, Its Development and Contributions to Progress|author=Rankin, Rebecca B., Cleveland Rodgers|publisher=Harper|year=1948}}</ref> હડસન મેનહટન આઇસલેન્ડ પર આવ્યો અને ત્યાં 1609માં ઘણા લોક રહેતા હતા અને તેમાં ઉત્તરોતર વધારો થતો ગયો અને તે નદીનું નામ [[હડસન નદી]] પડ્યું, જે સ્થાને તે આવેલો હતો તે સ્થાન આજે પણ અલ્બાનીમાં છે.<ref name="SciAm">[http://www.ulster.net/~hrmm/diglib/sciamer/hhudson/hhudson.htm "હેનરી હડસન એન્ડ હિઝ એક્સપ્લોરેશન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118021253/http://www.ulster.net/~hrmm/diglib/sciamer/hhudson/hhudson.htm |date=2012-01-18 }} ''સાયન્ટિફિક અમેરિકન'' , સપ્ટેમ્બર 25, 1909, છેલ્લે જોવાઈ મે 1, 2007. "જોકે આ આશા ખૂબ જ પોકળ હતી. નીડરતા ભરેલા તેના આ સાહસમાંથી એક બાબત સ્પષ્ટ થતી હતી કે ઉત્તરપશ્ચિમી વિસ્તારની પુનઃ શોધ કરવામાં તે ફરી એક વખત નિષ્ફળ ગયો છે. બીજો દિવસ "અર્ધ ચંદ્ર" દિન હતો અને તેણે તેનું વહાણ સેન્ડી હૂકમાં લાંગર્યું. એક સપ્તાહ નાની અથવા તો ખુલ્લી હોડી વાળી ખાડી શોધવામાં પસાર થઈ ગયું. અને તેમને બે ટાપુઓ વચ્ચેની જગ્યા મળી આવી તેઓ એક નદી જેવી રીતે શોધાય તેવી રીતે 11મી સપ્ટેમ્બરે ત્યાં પ્રવેશ્યા.""</ref> [[ચિત્ર:Peter Minuit portrait New Amsterdam 1600s light.jpg|thumb|right|પિટર મિનટ]] [[ચિત્ર:Stad Amsterdam in Nieuw Nederland (City Amsterdam in New Netherland) Castello Plan 1660.jpg|thumb|1660માં લોઅર મેનહટન.આઇસલેન્ડની ટોચ તરફનું મોટુ માળખું એ ફોર્ટ એમ્સ્ટરડેમ છે.ઉત્તર એ સાચી દિશામાં છે.]] 1624માં ગવર્નર્સ આઇસલેન્ડ પર [[ડચ]] ફર ટ્રેડિંગને મંજૂરી આપવામાં આવ્યા બાદ ન્યુ નેધરલેન્ડમાં યુરોપિયન લોકો હંમેશા માટે સ્થાયી થયા. 1625માં મેનહટન આઇસલેન્ડના સિટાડેલ અને એમસ્ટરડમના કિલ્લાના બાંધકામ શરૂ થયા જે બાદમાં [[ન્યુ એમસ્ટરડમ]]ના (''Nieuw Amsterdam'' ) નામથી ઓળખાયું.<ref>[http://www.nps.gov/history/nr/travel/kingston/colonization.htm ડચ કોલોનિસ], નેશનલ પાર્ક સર્વિસ. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. "વેસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની દ્વારા પ્રાયોજિત 1624માં 30 કુટુંબો ઉત્તર અમેરિકામાં આવ્યા. તેમણે આજના મેનહટનની સ્થાપના કરીને તેની ગોઠવણી કરી."</ref><ref name="Tolerance">[http://tolerancepark.org/_wsn/page5.html ટોલરન્સ પાર્ક હિસ્ટોરિક ન્યૂ આમ્સ્ટરડેમ ઓન ગવર્નર્સ આઈલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216015240/http://tolerancepark.org/_wsn/page5.html |date=2008-12-16 }}, ટોલરન્સ પાર્ક. છેલ્લે જોવાઈ મે 12, 2007. જુઓ બંધારણીય ઠરાવો સેનેટ નં. 5476 અને એસેમ્બલી નં. 2708.</ref> મેનહટન આઇસલેન્ડને એમસ્ટરડમના કિલ્લાની જગ્યા માટે પસંદ કરવામાં આવ્યું હતું જ્યારે સિટાડેલ નવા આવેલા લોકો માટે અરક્ષિત રાખવામાં આવ્યું હતું. 1625ના વિકાસને ન્યૂ યોર્ક શહેરના જન્મ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcas/html/features/greenbook_seal_flag.shtml સિટી સિલ એન્ડ ફ્લેગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013031016/http://www.nyc.gov/html/dcas/html/features/greenbook_seal_flag.shtml |date=2007-10-13 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી, છેલ્લે જોવાઈ મે 13, 2007. "તારીખ: લોરેલના પાંદડાની નીચે તરફ ઉતરતી સમસ્તરીય શાખા તારીખ 1625 એ નવા આમ્સ્ટરડેમની સ્થાપનાની તારીખ તરીકે ઓળખાઈ.:</ref> પીટર જાન્સઝૂન સ્ચેજનના ''અવર પિપલ'' (''અન્સ વોલ્ક'' )નામના ડોક્યુમેન્ટને આધારે, [[પિટર મિનટ]]એ 1626માં ક્યા સમયે મુખ્ય અમેરિકાના લિનાપે લોકો પાસેથી 60 [[ગિલ્ડર]]ના બદલામાં વેપારના ભાગ રૂપે મેનહટન હસ્તગત કરવામાં આવ્યું હતું, જેની કિંમત 24 [[ડોલર]] હતી.(બ્રેડ અને અન્ય સામગ્રીની કિંમતને ધ્યાને રાખીને કિંમત નક્કી કરવામાં આવી છે.) હાલના ચલણ અનુસાર આ કિંમત લગભગ 1000 ડોલર જેટલી થાય.<ref>[http://www.iisg.nl/hpw/calculate.php IIએસજી.એનએલ]</ref> (ગણતરી ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સટિટ્યુટ ઓફ સોશિયલ હિસ્ટ્રિ, એમસ્ટરડમ દ્વારા કરવામાં આવી છે). આ અંદાજને ધ્યાનમાં લેતા, કોઇ વ્યક્તિ મજાકમાં એવું કહી શકે કે 1626માં બીયરની 2400 ટેન્કર્ડ્સ ખરીદવા માટે પૂરતા નાણાં હતા.<ref>{{Citation |last=Nevius |first=Michelle |author-link= |last2=Nevius |first2=James |author2-link= |title=Inside the Apple: A Streetwise History of New York City |place= |publisher=Free Press |year=2009 |volume= |edition= |url=http://www.insidetheapple.net |doi= |id= |isbn=141658997X}}</ref> 1647માં, [[પિટર સ્ટુયવેસન્ટ]]ની કોલોનીના છેલ્લા ડચ ડિરેક્ટર જનરલ તરીકે નિમણૂંક કરવામાં આવી હતી.<ref>વિલિયમ્સ, જાસ્મિન કે. [http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929122059/http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 |date=2007-09-29 }}[http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 ન્યૂ યોર્ક - ધ એમ્પાયર સ્ટેટ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929122059/http://www.nypost.com/seven/11222006/news/cextra/new_york___the_empire_state_cextra_jasmin_k__williams.htm?page=0 |date=2007-09-29 }}, ''[[ધ ન્યૂ યોર્ક પોસ્ટ]]'' , નવેમ્બર 22, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. "વર્ષ 1647માં ડચ નેતા પિટર સ્ટુઈવેસન્ટ કોલોનીમાં વ્યાપેલા નિરંકુશ ગુનાઓને ડામીને કાયદો અને વ્યવસ્થાનું પાલન કરવા માટે કડક હાથે આવ્યો."</ref> ન્યૂ એમ્સ્ટરડેમને 2 ફેબ્રુઆરી, 1653ના રોજ શહેર તરીકે ભેળવી દેવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://council.nyc.gov/html/about/about.shtml અબાઉટ ધ કાઉન્સિલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121203135800/http://council.nyc.gov/html/about/about.shtml |date=2012-12-03 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી કાઉન્સિલ]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> 1664માં બ્રિટીશએ ન્યુ નેધરલેન્ડને હસ્તગત કર્યુ અને ઇંગ્લિશ ડ્યુકના યોર્ક અને અલ્બાની બાદ નવું નામ “ન્યૂ યોર્ક” આપવામાં આવ્યું.<ref>[http://www.dos.state.ny.us/kids_room/kids_history.html ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ હિસ્ટ્રી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120422081829/http://www.dos.state.ny.us/kids_room/kids_history.html |date=2012-04-22 }}, [[ન્યૂ યોર્ક]] ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009. "...ન્યૂ યોર્કનું નામ ડ્યૂક ઓફ યોર્કના સન્માનમાં આપવામાં આવ્યું હતું."</ref> સ્ટુયવેસન્ટ અને તેના અધિકારીઓ દ્વારા 24 કલમો રજૂ કરવામાં આવી. જેના દ્વારા બ્રિટીશ નિયમો હેઠળ [[ન્યુ નેધરલેન્ડની આઝાદી]], ધર્મ માટેની સ્વતંત્રતાની બાંહેધરી આપવામાં આવી.<ref>ગ્રિફિસ, વિલિયમ ઈલિયટ. [[s:The Story of New Netherland/Chapter 15|"ધ સ્ટોરી ઓફ ન્યૂ નેધરલેન્ડ" પ્રકરણ 15: ધ ફોલ ઓફ ન્યૂ નેધરલેન્ડ]], ''[[હોટન મિફિન કંપની]]'' , 1909. "ધાર્મિક બાબતોમાં શરતોને આધિન શરણે જવાનો આર્ટિકલ વાંચવામાં આવે છે."ડચ લોકો ચર્ચ સરકારમાં પોતાની નૈતિક અને પવિત્ર ભક્તિ કરી શકે છે.""</ref><ref>[http://tolerancepark.org/_wsn/page2.html ટોલરન્સ પાર્ક હિસ્ટોરિક ન્યૂ એમ્સ્ટરડેમ ઓન ગવર્નર્સ આઈલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216045247/http://tolerancepark.org/_wsn/page2.html |date=2008-12-16 }}, ટોલરન્સ પાર્ક. સુધારો એપ્રિલ 26, 2007.</ref> === અમેરિકન ક્રાંતિ અને પહેલાંનું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ === [[ચિત્ર:George_Washington_Statue_at_Federal_Hall.JPG|thumb|upright|left|ફેડરલ હોલની સામે આવેલા જે.ક્યુ.એ. વોર્ડના સ્ટેચ્યુ ઓફ જ્યોર્જ વોશિંગ્ટનના સ્થળનું ઉદઘાટન પ્રથમ યુ.એસ. પ્રેસિડેન્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.]] બ્રિટિશના નિયમોના વિરોધની શરૂઆત 1765માં ન્યૂ યોર્કમાં જુદાં- જુદાં 13 શહેરના [[સ્ટેમ્પ એક્ટ ક્રોંગ્રેસ]]ના રજૂકર્તા દ્વારા યોજાયેલી બેઠકમાં કરવામાં આવ્યો હતો. કોંગ્રેસને પરિણામે ડિક્લેરેશન ઓફ રાઇટ્સ એન્ડ ગ્રિવન્સીસ જાહેર થયું હતું, જે પ્રતિનિધી મંડળનો પ્રથમ દસ્તાવેજ હતો જેને “[[નો ટેક્સેશન વિધાઉટ રિપ્રેઝેન્ટેશન (no taxation without representation)]]” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઉપરાંત એવું પ્રથમ વખત થયું કે જ્યારે કોઇ કોલોની દ્વારા રાજકીય લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યો હતો. આ રસ્તો તેને થોડા સમય બાદ કોન્ટિનેન્ટલ કોંગ્રસની શરૂઆત તરફ લઇ જવાનો હતો. મેનહટનમાં [[સ્ટેમ્પ એક્ટ]]ની ચળવળ બાદ સ્વતંત્રતા માટે ધી [[સન્સ ઓફ લિબર્ટી]]નો વિકાસ થયો. આ ઓર્ગેનાઇઝેશને બ્રિટીશ અધિકારીઓ વિરૂદ્ધ લાંબા સમય માટે લડત શરૂ કરી અને બ્રિટીશ ઓથોરિટીને તોડી પાડવા માટે વૈકલ્પિક મત વ્યવસ્થા પણ શરૂ કરી. 1775માં ન્યૂ યોર્ક પ્રોવિન્સિયલ કોંગ્રેસના હાથમાં સત્તા આવ્યા બાદ આ લડતનો અંત આવ્યો. [[અમેરિકાની ક્રાંતિકારી ચળવળ]]ની મોટાભાગની લડાઇમાં ન્યૂ યોર્ક કેમ્પેઇનના હાર્દમાં મેનહટન હતું. 16 નવેમ્બર, 1776ના રોજ વિનાશકારી બેટલ ઓફ ફોર્ટ વોશિંગ્ટન બાદ કોન્ટિનેન્ટલ આર્મી પર મેનહટનને છોડી દેવાનું દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું. બાકીના યુદ્ધ દરમિયાન આ શહેર ઉત્તર અમેરિકામાં કામગીરી માટે બ્રિટીશ રાજકીય અને મિલિટરી કેન્દ્ર બની ગયું.<ref>[http://www.nycgovparks.org/sub_your_park/historical_signs/hs_historical_sign.php?id=8258 ફોર્ટ વોશિંગ્ટન પાર્ક], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> ન્યૂ યોર્કમાં [[બ્રિટીશ]] મિલિટ્રીના નિયમના અમલ વખતે ગ્રેટ ફાયર ઓફ ન્યૂ યોર્ક દરમિયાન મેનહટનને મોટા પાયે નુક્શાન થયું હતુ. 25 નવેમ્બર, 1783માં જ્યારે [[જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન]] મેનહટનમાં પાછા ફર્યા ત્યારે સૌથી છેલ્લી બ્રિટીશ ફોર્સ દ્વારા શહેર છોડવામાં આવ્યું અને બ્રિટીશ અમેરિકામાંથી નિકળી ગયા.<ref>[http://www.nycgovparks.org/sub_newsroom/daily_plants/daily_plant_main.php?id=19733 "હેપ્પી ઇવેક્યુએશન ડે"], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન, નવેમ્બર 23, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> 11, જાન્યુઆરી, 1785થી 1788ના અંત સુધી [[ન્યૂ યોર્ક સિટી હોલ]](ત્યારબાદ [[ફ્રોન્સિસ ટાવેર્ન]]) ખાતે [[કોન્ટીનેન્ટલ કોંગ્રેસ]] સાથે યોજાયેલી બેઠકમાં આર્ટિકલ ઓફ કન્ફેડરેશનમાં પાંચ મુખ્ય શહેરોમાં ન્યૂ યોર્ક શહેર પાંચમું હતું. 4, માર્ચ, 1789થી 12, ઓગષ્ટ,1790 સુધી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ફેડરલ હોલ ખાતે નવા કાયદા અમલમાં મૂકનારું પ્રથમ શહેર ન્યૂ યોર્ક હતું.<ref>[http://www.senate.gov/reference/reference_item/Nine_Capitals_of_the_United_States.htm ધ નાઇસ કેપિટલ્સ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]. [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેનેટ]] હિસ્ટોરિકલ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઇ જૂન 9, 2005. ફોટેનબો, રોબર્ટ ઉપર આધારિત, ''ધ નાઇન કેપિટલ્સ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ'' , યોર્ક, પેનિસિલ્વિયા: મેપલ પ્રેસ 1948...</ref> [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સુપ્રીમ કોર્ટ]] પ્રથમ વખત ભરાઇ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ બિલ ઓફ રાઇટ્સનો મુસદ્દો ઘડાયો અને તેને મંજૂરી અપાઇ, અને [[નોર્થવેસ્ટ ઓર્ડિનન્સ]]ની સાથે યુનિયનમાં સ્ટેટ્સને જોડવા તરફ પ્રથમ પગલું ભરવામાં આવ્યું. === 19મી સદીનો વિકાસ === 1825માં [[એરિ કેનાલ]]ની શરૂઆતમાં [[એલેક્ઝાન્ડર હેમિલ્ટન]]ની પ્રથમ [[ટ્રેઝરરી સેક્રેટરી]]ની નીતિ અને કામગીરીને પગલે ન્યૂ યોર્કનો વિકાસ આર્થિક સેન્ટર તરીકે થયો છે, જે [[મધ્યપૂર્વિય યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]ના અને કેનેડાના મોટા કૃષિ બજારને એટલાન્ટિક પોર્ટ સાથે જોડે છે. 1854માં ટેમ્માની મેયર તરીકે [[ફેર્નાન્ડો વુડ્સ]]ને પ્રથમ મેયર બનાવવા માટે [[ડેમોક્રેટિક પાર્ટી]] પોલિટિકલ મશિન, ટેમ્માની હોલે તેનો વિકાસ વધારવા અને સપોર્ટ મેળવવા માટે ઘણ સ્થળાંતરીત થયેલા આઇરિશ લોકોની મદદ લીધી. લગભગ એક દશક સુધી ટેમ્માની હોલે સ્થાનિક રાજનીતિ પર એકહથ્થું શાસન કર્યું. 1858માં ખોલવામાં આવેલો [[સેન્ટ્રલ પાર્ક]] અમેરિકન શહેરનું પ્રથમ લેન્ડસ્કેપ પાર્ક છે અને રાષ્ટ્રનો પ્રથમ જાહેર પાર્ક છે.<ref>બ્લેર, સિન્થિયા. [https://web.archive.org/web/20070703224700/http://www.newsday.com/about/ny-ihiny011405story,0,2798382.htmlstory "1858: સેન્ટ્રલ પાર્ક ઓપન્સ"], ''ન્યૂઝડે]' . છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. "વર્ષ 1853થી 1856ની વચ્ચે શહેરના કમિશનરોએ સેન્ટ્રલ પાર્કની રચના કરવા માટે 59મી સ્ટ્રીટ કરતા 106મી સ્ટ્રીટની પાંચમા તેમજ આઠમા એવેન્યૂમાંથી વધારે ખરીદી કરી,{{convert|700|acre|km2|1}} આ દેશનો સૌપ્રથમ સાર્વજનિક અને બાગબગીચા ધરાવતો પાર્ક હતો."</ref><ref>રિબઝિન્સ્કી, વિટોલ્ડ. {{waybackdate|site=http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2003/july/olmsteds.php|title="Olmsted's Triumph"|date=20061128235238}}, ''[[સ્મિથસોનિયન (મેગેઝિન)]]'' , જુલાઈ 2003. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. "વર્ષ 1876 સુધીમાં લેન્ડસ્કેપ ડિઝાઇનર ફ્રેડેરિક લો અને આર્કિટેક્ટ કાલવર્ટ વોક્સે હાર્લેમ અને મેનહટનના મધ્યભાગની વચ્ચે ભેજવાળા અને વૃક્ષો વિનાના 50 બ્લોક્સની રચના કરી. આ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બનાવવામાં આવેલો પ્રથમ લેન્ડ સ્કેપ પાર્ક હતો."</ref> [[ચિત્ર:Nast-Tammany.jpg|thumb|થોમસ નાસ્ટ ડિનાઉન્સિસ ટેમેની એઝ એ ફિરોસિયસ ટાઇગર કિલીંગ ડેમોક્રસી; ધી ટાઇગર ઇમેજ કોટ ઓન.]] દક્ષિણ તરફ સ્થળાંતરીત થયેલા (પહેલા જર્મની અને આયરલેન્ડથી આવેલા લોકોથી વધુ) લોકોને કારણે અમેરિકન સિવિલ વોર દરમિયાન શહેર વેપારની રીતે દક્ષિણ તરફ વધુ જોડાયેલું હતું, પરંતુ ગુસ્સો એ માટે હતો કે, જે લોકો 300 ડોલરથી વધુની ચૂકવણી કરે તો તેને તુરંત જ સ્થાન પ્રાપ્ત થતું હતું. જુલાઇ, 1863માં ત્રણ દિવસ સુધી ચાલુ રહેલા ન્યૂ યોર્ક ડ્રાફ્ટ તોફાનો એ અમેરિકાના ઇતિહાસમાં સૌથી ખરાબ નાગરિક અરાજકતા માની શકાય છે. આ તોફાનોમાં 119 લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા.<ref>વાર્ડ, જ્યોફ્રી સી. [http://www.nytimes.com/2002/10/06/books/gangs-of-new-york.html "][http://www.nytimes.com/2002/10/06/books/gangs-of-new-york.html ગેન્ગ્સ ઓફ ન્યૂ યોર્ક"], [[કેવિન બેકર]] દ્વારા ''[[પેરેડાઈઝ એલી]]'' ની સમિક્ષા, ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 6, 2002 છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "ન્યૂ યોર્ક ખાતે થયેલા લશ્કરી રમખાણો અમેરિકાના ઇતિહાસમાં નોંધાયેલી અત્યાર સુધીની સૌથી વધારે ખરાબ ઘટના છે: ઇતિહાસકાર એડ્રિયન કૂકના જણાવ્યા અનુસાર આ રમખાણોમાં 119 લોકો માર્યા ગયા હતા. શહેરમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની પુનઃ સ્થાપના કરવા માટે લશ્કરને બોલાવવું પડ્યું હતું તેમણે તમામ તોફાનીઓને નજીકથી વીંધી નાખ્યા હતા."</ref> નાગરીકોની આ લડત બાદ યુરોપથી સ્થળાંતર કરનારા લોકોની સંખ્યામાં વધારો થતો ગયો અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં લાખો રૂપિયાની અને વધુ સારા જીવનની અપેક્ષા રાખનારા લોકો માટે ન્યૂ યોર્ક પ્રથમ પગથિયું બનતું ગયું. ફ્રાંસના લોકો દ્વારા આ વાતનો પૂરાવો આપવા માટે 28, ઓક્ટોબર 1886માં [[સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટિ]] અમેરિકાને ગિફ્ટ કરવામાં આવ્યું.<ref>[http://www.nps.gov/archive/stli/prod02.htm સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી], નેશનલ પાર્ક સર્વિસ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.</ref><ref>[http://www.nytimes.com/1987/10/06/nyregion/new-jerseyans-claim-to-liberty-i-rejected.html?n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fS%2fStatue%20of%20Liberty "ન્યૂ જર્સિયન્સ' ક્લેમ ટુ લિબર્ટી 1. રિજેક્ટેડ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 6, 1987. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "આજે સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટીના ન્યૂ યોર્કના સ્થાપત્યનો દરજ્જો બદલવાનો ઇનકાર કર્યો. બે ન્યૂ જર્સીના રહેવાસીઓએ એવો દાવો કર્યો હતો કે સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી તેમનાં રાજ્યમાં ગણવામાં આવે આ દાવાને કોર્ટે કોઈ પણ જાતની ટિપ્પણી આપ્યા વિના ફગાવી દીધો હતો."</ref> નવા યુરોપિયન સ્થળાંતરીત થયેલા લોકો સાથે સામાજિક સદ્ધરતા પણ લાવ્યા. ઘણા બધા દેશોમાંથી આવેલા લોકો ઓછી કિંમતે કામ કરવા તૈયાર થયા અને સાથે ટેનામેન્ટ્સના દરમાં પણ સુધારો થયો. આ શહેર ક્રાંતિ, મહાજનસત્તાવાદ, કોઇપણ પ્રકારના [[જૂથવાદ]] તથા [[સંઘીકરણ]] છે. 1883માં [[બ્રુકલિન બ્રીજ]] જ્યારે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો ત્યારે [[ઇસ્ટ રિવર]] તરફના જોડાણ વધુ મજબુત બન્યા. 1874માં હાલના [[બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટી]]નો પશ્ચિમી હિસ્સો ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ડીમાં જોડવામાં આવ્યો અને 1895માં હાલના બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટીનો બાકીનો હિસ્સો પણ સંમેલીત કરવામાં આવ્યો.<ref>મેસી જુનિયર., હેરી. [http://www.newyorkfamilyhistory.org/modules.php?name=Sections&amp;op=viewarticle&amp;artid=45 બિફોર ધ ફાઈવ-બોરો સિટી: ધ ઓલ્ડ સિટિઝ, ટાઉન્સ એન્ડ વિલેજિસ ધેટ કેમ ટુગેધર ટુ ફોર્મ "ગ્રેટર ન્યૂ યોર્ક"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927221823/http://www.newyorkfamilyhistory.org/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=45 |date=2011-09-27 }}, [[ન્યૂ યોર્ક જિનિયાલોજિકલ એન્ડ બાયોગ્રાફિકલ સોસાયટી]] ''ધ ઓનવાયજીએન્ડબી ન્યૂઝલેટર'' ,માંથી વિન્ટર 1998, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 29, 2007. "વર્ષ 1683માં જ્યારે ન્યૂ યોર્કનો પ્રાંત બે કાઉન્ટિસમાં વિભાજિત થયો ત્યારે ન્યૂ યોર્ક શહેર પણ ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી બન્યું... વર્ષ 1874માં વિકાસની વચ્ચે મેળ સાધવા માટે ન્યૂ યોર્ક શહેર અને કાઉન્ટીનું વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટી સાથે સંયોજન થયું જેને હાલમાં વેસ્ટર્ન બ્રોન્ક્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે... વર્ષ 1895માં ન્યૂ યોર્ક શહેરનું જોડાણ પૂર્વીય બ્રોન્ક્સ સાથે થયું."</ref> 1898માં જ્યારે પાંચ પ્રાંતોમાંથી એક શહેર બનાવવા માટે ચાર કાઉન્ટીઓને ભેળવવામાં આવી ત્યારે સિટી ઓફ ગ્રેટર ન્યૂ યોર્કનું સર્જન થયું હતું. મેનહટન અને ધી બ્રોન્ક્સ હજી પણ એક કાઉન્ટી જ છે જેને બે અલગ- અલગ પ્રાંત તરીકે વિકાસ કરવામાં આવ્યો છે. 1 જાન્યુઆરી, 1914ના રોજ ન્યૂ યોર્ક શહેરે કાયદાકિય રીતે બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટીની રચના કરી અને ન્યૂ યોર્ક શહેરે તેની હાલની સીમા રેખામાં ઘટાડો કર્યો.<ref>હર્મેલિન, ગ્રે અને યુલ્ટાન, લોઇડ. [http://www.nypl.org/branch/bronx/index2.cfm?Trg=1&amp;d1=765&amp;template=brgenhist બ્રોન્ક્સ હિસ્ટ્રી: અ જનરલ સર્વે], [[ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઈબ્રેરી]]. સુધારો એપ્રિલ 26, 2007.</ref> === 20મી સદી === [[ચિત્ર:Singer City Investing Hudson Terminal 1909.jpg|thumb|નવી બંધાયેલી સિંગર બિલ્ડીંગ શહેરમાં ઘણી ઉંચી છે, 1909]] [[ચિત્ર:Old timer structural worker2.jpg|thumb|1930માં બંધાયેલી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગની ટોચ પર કામ કરી રહેલો કામદાર.ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગ તેનાથી નીચી અને પાછળના ભાગમાં દેખાય છે.]] [[ચિત્ર:Manhattan from helicopter edit1.jpg|thumb|મેનહટનનું પ્રતિમાત્મક દ્રશ્ય, ડાબેથી જમણી તરફ, એલિસ આઇસલેન્ડ, સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી, ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ, અને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર, મે 2001.]] 1904માં ખુલ્લા મુકાયેલા [[ન્યૂ યોર્ક સિટી સબવે]]નું બાંધકામ બ્રુકલિનના વધારાના બ્રિજની જેમ નવા શહેરને જોડવામાં મદદરૂપ સાબિત થયું. 1920ના દાયકામાં, મેનહટનમાં [[ગ્રેટ માઇગ્રેશન]]ના ભાગરૂપે અમેરિકન સાઉથ તરફથી અને સ્કાઇલાઇન માટે સ્પર્ધા કરતી નવી ગગનચૂંબી ઇમારતો સહિતના પ્રોહિબીશન યુગમાં મોટી તેજીના ભાગરૂપે [[હાર્લેમ રેનેસાંસ]]ને કારણે લોકો મોટા પાયે સ્થળાંતર કરીને આવ્યા. ન્યૂ યોર્ક શહેર 1925માં સદી સુધી રજા કરનારા લંડનને પાછળ છોડી દઇને સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર બની ગયું.<ref>ચેઝ-ડન, ક્રિસ્ટોફર અને માનિંગ, સુસાન. [http://www.irows.ucr.edu/research/citemp/ccr02/ccr02.htm "સિટી સિસ્ટમ્સ એન્ડ વર્લ્ડ-સિસ્ટમ્સ: ફોર મિલેનિયા ઓફ સિટી ગ્રોથ એન્ડ ડિક્લાઇન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716055607/http://irows.ucr.edu/research/citemp/ccr02/ccr02.htm |date=2010-07-16 }}, [[યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા, રિવરસાઇડ]] ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર રિસર્ચ ઓન વર્લ્ડ-સિસ્ટમ્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007. "વર્ષ 1925માં લંડનને પાછળ રાખીને ન્યૂ યોર્ક વિશ્વનું સૌથી વિશાળ શહેર બન્યું..."</ref> 25 માર્ચ, 1911ના રોજ [[ગ્રીનવિચ વિલેજ]]માં ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ ફેક્ટરીમાં આગ લાગી અને 146 કપડાના કારીગરોનું મૃત્યું થયું. આ દુર્ધટનાને પગલે ફાયર ડિપાર્ટમેન્ટ, બિલ્ડીંગ કોડ અને કામ કરવાના સ્થળના નિયમમોમાં મોટા ફેરફારો થયા.<ref>રોસેનબર્ગ, જેનિફર. [http://history1900s.about.com/od/1910s/p/trianglefire.htm ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેઇસ્ટ ફેક્ટરી ફાયર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110610155432/http://history1900s.about.com/od/1910s/p/trianglefire.htm |date=2011-06-10 }}, [[About.com]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.</ref> વિશ્વ યુદ્ધ વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન ફરીથી ચૂંટણીની પ્રક્રિયામાં મેયર [[ફિઓરેલો લા ગૌર્ડિયા]] ચૂંટાઇને આવ્યા અને [[ટેમ્માની હોલ]]ના 80 વર્ષના શાસનનો અંત આવ્યો.<ref>{{cite book|title=The Tiger – The Rise and Fall of Tammany Hall|first=Oliver E.|last=Allen|publisher=[[Addison-Wesley]] Publishing Company|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100781540|access-date=2007-05-25|chapter=Chapter 9: The Decline|year=1993|archive-date=2007-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070310213007/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=100781540|url-status=dead}}</ref> શહેરની વસ્તીમાં કંઇક સ્થિરતા આવતા લેબર સંઘીકરણ દ્વારા નવા રક્ષણની અને મજૂરી કરતા લોકોની આવકમાં વધારા માટે સૂચન કરવામાં આવ્યું. શહેરની સરકાર અને આંતરમાળખાકિય સુવિધામાં પણ લા ગૌર્ડિયા હેઠળ નાટકિય ફેરફાર જોવા મળ્યા. 1930ના દાયકામાં [[ગ્રેટ ડિપ્રેશન]] છતાં મેનહટ્ટમાં વિશ્વનું સૌથી ઉંચી બિલ્ડીંગનું નિર્માણ થયું જેમાં ન્યુમેરિયસ [[આર્ટ ડેકો]]નો માસ્ટરપીસનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ધી [[એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ]], ધી [[ક્રિસેલર બિલ્ડીંગ]] અને [[જીઇ બિલ્ડીંગ]]નો આજના સમયે પણ શહેરના ઉંચા બિલ્ડીંગોમાં સમાવેશ થાય છે. બીજા વિશ્વ યુદ્ધ બાદ યુદ્ધ પછી આર્થિક સુધારામાં ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. જેને લીધે મોટા હાઉસિંગ ડેવલોપમેન્ટ થયા છે, જેમાં પીટર કૂપર વિલેજ-સ્ટયવેસન્ટ ટાઉનનો સમાવેશ થાય છે જે 1947માં ખુલ્યું હતું.<ref>"સ્ટ્યુઈવેસન્ટ ટાઉન ટુ ગેટ ઇટ્સ ફર્સ્ટ ટેનેન્ટ્સ ટુડે", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 1, 1947. પી. 19</ref> 1951માં [[યુનાઇટેડ નેશન્સ]] દ્વારા તેનું પ્રથમ વડુમથક મેનહટનના પૂર્વ તરફના ક્વીન્સમાં સ્થાપવામાં આવ્યું.<ref>બેહરેન્સ, ડેવિડ. [https://web.archive.org/web/20040904183318/http://www.newsday.com/community/guide/lihistory/ny-history-hs741a,0,7354306.story "ધ વર્લ્ડ કેમ ટુ લોન્ગ આઇલેન્ડ: ધ સ્મોલ વિલેજ ઓફ લેક સક્સેસ પ્લેડ અ બિગ રોલ ઇન ધ લોન્ચ ઓફ ધ યુનાઇટેડ નેશન્સ"], ''ન્યૂઝડે'' . છેલ્લે જોવાઇ મે 29, 2007. "વર્ષ 1951ની વસંત ઋતુમાં યુએન મેનહટન ખાતે આવેલી પૂર્વ નદીના કિનારા ઉપર તેના હાલના મકાનમાં સ્થાયી થયું."</ref> યુ.એસ.ના અન્ય મોટા શહેરોની જેમ જ ન્યૂ યોર્કે પણ 1960ના દાયકામાં જાતીય હુલ્લડો, વસ્તી અને ઔદ્યોગિક મંદીનો સામનો કર્યો હતો. 1970ના દાયકા સુધીમાં, શહેરે બધી તરફથી સુરક્ષિત, ગુનાથી દૂર હોવાની ઓળખ મેળવી લીધી હતી.<ref>[[હેબરમાન, ક્લાઇડ]]. [http://www.nytimes.com/specials/nyc100/nyc100-8-haberman.html "સરવાઇવિંગ ફિસ્કલ ક્રાઇસિસ (એન્ડ ડિસ્કો)"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જાન્યુઆરી 25, 1998. છેલ્લે જોવાઇ મે 29, 2007.</ref> 1975, શહેરની સરકારે જંગી નાદારીનો સામનો કરવો પડ્યો અને મદદ માટેની પ્રારંભિક વિનંતીને શરૂઆતમાં વખોડી નાખવામાં આવી, જેના ભાગરૂપે 30 ઓક્ટોબર, 1975ના ''[[ન્યૂ યોર્ક ડેઇલી ન્યુઝ]]'' ની હેડલાઇન: “ફોર્ડ ટુ સિટી: ડ્રોપ ડેડ (Ford to City: Drop Dead)” એવી મૂકવામાં આવી હતી.<ref>ઝેઇટ્ઝ, જોશુઆ. [http://www.americanheritage.com/articles/web/20051126-new-york-city-gerald-ford-labor-unions-municipal-assistance-corporation-emergency-financial-control-board.shtml "ન્યૂ યોર્ક સિટી ઓન ધ બ્રિન્ક"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729062003/http://www.americanheritage.com/articles/web/20051126-new-york-city-gerald-ford-labor-unions-municipal-assistance-corporation-emergency-financial-control-board.shtml |date=2010-07-29 }}, ''[[અમેરિકન હેરિટેજ મેગેઝિન]]'' , નવેમ્બર 26, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> ફેડરલ લોન અને દેવાના પુન:સર્જન દ્વારા નાદારીને ખાળવામાં આવી, અને શહેર પર ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ દ્વારા વધારે નાણાકીય તપાસનો સ્વીકાર કરવાનું દબાણ થયું.<ref>ફાયરસ્ટોન, ડેવિડ. [http://www.nytimes.com/1995/05/18/nyregion/this-time-new-york-city-is-all-alone.html "ધિસ ટાઇમ, ન્યૂ યોર્ક સિટી ઇઝ ઓલ અલોન"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 18, 1995. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> 1980ના દાયકામાં [[વોલ સ્ટ્રીટ]]નો પુનર્જન્મ થયો, અને શહેરે વૈશ્વિક નાણાકીય ઉદ્યોગના કેન્દ્ર તરીકેનું સ્થાન પાછું મેળવી લીધું. ઉપરાંત 1980ના દાયકામાં જ મેનહટને [[એઇડ્સ]] (AIDS)ની કટોકટીનો સામનો કરવો પડ્યો, [[ગ્રીનવિચ]] વિલેજ તેનું ઉદ્ભવ સ્થાન હતું. ગે મેન્સ હેલ્થ ક્રાઇસિસ (GMHC) અને એઇડ્સ કોઅલિશન ટુ અલનિશ પાવર (ACT UP)ની સ્થાપના આ રોગથી પિડાતા લોકોનું પ્રતિનિધીત્વ લઇને તેમનું સમર્થન કરવા માટે કરવામાં આવી. 1990ના દાયકાની શરૂઆતથી ગુનાખોરીના દરમાં અત્યંત ઘટાડો જોવા મળ્યો, 1990માં ખૂનના કેસ 2,245 નોંધાયા હતા જે 2008માં ઘટીને ફક્ત 537 જ થયા અને ક્રેક એપિડેમીક અને તેની સાથેની ડ્રગ સંબંધિત હિંસા પણ મોટા પાયે નિયંત્રણમાં આવી ગઇ.<ref>હેરિસ, પોલ. [http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/15/usa.paulharris "][http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/15/usa.paulharris હાઉ ધ મિન સ્ટ્રીટ્સ ઓફ ન્યૂ યોર્ક વેર ટેમ્ડ"], ''[[ધ ગાર્ડિયન]]'' , જાન્યુઆરી 15, 2006. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009. "એંશીના દાયકામાં બદલાયેલી યુક્તિઓને કારણે શહેર ફાટી નીકળેલા રોગચાળામાં સપડાઈને સાફ થઈ ગયું હતું. નેવુંના દાયકામાં પોલીસે ફેરિયાઓને શહેરની શેરીઓમાંથી બહાર તગેડી મૂક્યા અને નશીલી દવાઓ આધારિત હિંસા કાબૂમાં લીધી... તેમને લગતા આંકડાઓ પણ જાણવા જેવા છે. વર્ષ 1990માં 2,245 ન્યૂ યોર્ક વાસીઓનાં ખૂન થયાં હતા. ગત વર્ષે આ આંકડો ઘટીને 537નો થયો છે જે છેલ્લા 40 વર્ષનો નીચામાં નીચો આંક છે."</ref> બહાર જતી વસ્તીના પ્રમાણમાં ઘટાડો થયો અને સમગ્ર વિશ્વમાંથી આવતા વસાહતીઓની સંખ્યામાં વધારો થયો. નીચા વ્યાજ દરો અને વોલ સ્ટ્રીટ બોનસે રિયલ એસ્ટેટ બજારની તેજીને ઇજન આપ્યું.<ref>હેવેસી, ડેનિસ. [http://www.nytimes.com/1997/03/16/realestate/in-much-of-the-city-a-robust-market.html "ઇન મચ ઓફ ધ સિટી, અ રોબસ્ટ માર્કેટ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 16, 1997. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.</ref> === 11મી સપ્ટેમ્બરનો હુમલો === 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના રોજ, વિમાનોનું અપહરણ કરવામાં આવ્યું અને તે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના બે ટાવરોમાં ધસી ગયા, જેને પગલે 3,000થી વધારે લોકોના મોત થયા. [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]] સાથે બે ટાવરોનો નાશ થયો, જે આગથી નુક્સાનને કારણે તેના નાશ પહેલા ખાલી કરાવવામાં આવ્યું હતું. આ ટાવરોના ફરી બાંધકામના આયોજનો કરવામાં આવી રહ્યા હતા(જુઓ [[ફ્રિડમ ટાવર]], અને વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર રિબિલ્ડીંગ વિવાદ). === ટેલિવિઝન અને ફિલ્મોનું એનવાયસી(NYC)માં સ્થાન === મોડર્ન ન્યૂ યોર્ક સિટીનો ફિલ્મ્સ અને ટેલિવિઝન શ્રેણીઓની લોકપ્રિયતા સ્થાપવા બદલા સમગ્ર વિશ્વના ઘણા લોકો આભાર માની રહ્યા છે. ટેલિવિઝનના નોંધપાત્ર ઉદાહરણોમાં ''[[ફ્રેન્ડ્સ]]'' , ''[[30 રોક્સ]]'' ,''[[CSI: NY]]'' ''[[સિનફિલ્ડ]]'' , ''[[એનવાયપીડી(NYPD) બ્લુ]]'' , ''[[લો એન્ડ ઓર્ડર]]'' , ''[[વિલ એન્ડ ગ્રેસ]]'' , ''[[ફ્યુચુરામા]]'' , ''[[સ્પિન સિટી]]'' , ''[[ગોસિપ ગર્લ]]'' , ''[[અગ્લી બેટ્ટી]]'' અને ''[[સેક્સ એન્ડ ધી સિટી]]'' જેવા એવોર્ડ જીતેલા શોનો સમાવેશ થાય છે. નોંધપાત્ર ફિલ્મના ઉદાહરણોમાં ''[[મિરેકલ ઓન 34થ સ્ટ્રીટ]]'' , ''[[ઘોસ્ટબસ્ટર્સ]]'' , ''[[ગ્રેમલિન્સ 2]]'' , ''[[આઇસ વાઇડ શટ]]'' ,''[[Home Alone 2: Lost in New York]]'' ''[[ક્લેવરફિલ્ડ]]'' અને [[વૂડી એલન]]ની ઘણી ફિલ્મો જેવી કે ''[[એન્ની હોલ]]'' , ''[[બનાનાસ]]'' અને ''[[મેનહટન]]'' નો સમાવેશ થાય છે. == ભૂગોળ == [[ચિત્ર:NASA Manhattan.jpg|thumb|upright|સેટેલાઇટ ચિત્રની મધ્યમાં સેન્ટ્રલ પાર્ક દ્રશ્યમાન છે.મેનહટન એ પશ્ચિમ તરફ હડસન નદી, ઉત્તર તરફ હાર્લેમ નદી અને પૂર્વ તરફ ઇસ્ટ નદીથી ઘેરાયેલું છે.]] મેનહટનને [[ફિફ્થ એવન્યુ]] પૂર્વ અને પશ્ચિમના અલગ-અલગ વિસ્તારમાં વહેંચે છે. ઉપરાંત ડાઉનટાઉન, મિડટાઉન અને અપટાઉનમાં વહેંચાયેલું છે. મેનહટન આઇસલેન્ડ પશ્ચિમમાં [[હડસન નદી]] ફરતું છે. જ્યારે પૂર્વમાં [[ઇસ્ટ નદી]]થી ફરતું છે. મેનહટનને ઉત્તરમાં [[હાર્લેમ નદી]] ધી બ્રોન્કસ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની મુખ્ય જમીનથી અલગ કરે છે. ઇસ્ટ રિવરમાં [[રાન્ડાલ્સ આઇસલેન્ડ]], વર્ડ્સ આઇસલેન્ડ અને રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ જ્યારે દક્ષિણના [ન્યુયોર્ક હાર્બરમાં ગવર્નર આઇસલેન્ડ અને લિબર્ટિ આઇસલેન્ડ સહિતના ઘણા નાના-નાના વિસ્તારનો સમાવેશ મેનહટનમાં કરવામાં આવે છે.<ref name="Islands">[http://law.onecle.com/new-york/new-york-city-administrative-code/ADC02-202_2-202.html ન્યૂ યોર્ક સિટી એડમિનિસ્ટ્રેટિવ કોડ સેક્શન 2-202 ડિવિઝન ઇનટુ બોરોઝ એન્ડ બાઉન્ડ્રીઝ ધેરઓફ - ડિવિઝન ઇનટુ બોરોઝ એન્ડ બાઉન્ડ્રીઝ ધેરઓફ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828185323/http://law.onecle.com/new-york/new-york-city-administrative-code/ADC02-202_2-202.html |date=2008-08-28 }}, લોયર રિસર્ચ સેન્ટર. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "મેનહટનની મ્યુનિસિપાલિટીમાં ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી નામના પ્રદેશનો સમાવેશ થતો હતો. આ કાઉન્ટીમાં શહેર અને રાજ્યનાં તમામ ભાગોનો સમાવેશ થતો હતો. આ પ્રાંતમાં ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં આવેલી માર્બલ હિલનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ તમામ પ્રકારના સમાવેશ 1984ના કાયદાના પ્રકરણ 939ને આધારે કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ તેમાં મેનહટન આઇલેન્ડ, ગવર્નર્સ આઇલેન્ડ, બેડલોસ આઇલેન્ડ, એલિસ આઇલેન્ડ, ફ્રેન્કલિન ડી.રૂઝવેલ્ટ આઇલેન્ડ, રેન્ડોલ્સ આઇલેન્ડ અને ઓયસ્ટર આઇલેન્ડનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો..."</ref> મેનહટન આઇસલેન્ડનો વિસ્તાર 22.7 ચોરસ માઇલ(58.8 કિ.મી.2)નો છે. 13.4 માઇલ(21.6 કિ.મી) લાંબો અને 2.3 માઇલ (3.7 કિ.મી) પહોળો. સૌથી પહોળો વિસ્તાર (14 સ્ટ્રિટ પાસે) આવેલો છે.<ref name="Stuff">[http://adventure.howstuffworks.com/new-york-city-guide.htm હાઉ ન્યૂ યોર્ક વર્ક્સ], ''હાઉ સ્ટફ વર્ક્સ, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. '' ''"ટાપુ 22.7 ચો. માઇલ (58.8 કિ. મિ.)નો છે, 13.4 માઇલ (21.6 કિ. મિ.) લાંબો છે અને 2.3 માઇલ (3.7 કિ. મિ.) તેના પહોળામાં પહોળા મધ્યબિંદુએ પહોળો છે."'' </ref> ન્યુયોર્ક દેશ સંપૂર્ણ રીતે 33.77 ચોરસ માઇલ(87.46 કિ.મી. 2)માં ફેલાયેલો છે. જેમાં જમીનનો વિસ્તાર 22.96 ચોરસ માઇલ(59.47 કિ.મી2) અને પાણીનો વિસ્તાર 10.81 ચોરસ માઇલ(28.00 કિ.મી2)નો છે.<ref name="NYCensusRankings">[http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-geo_id=04000US36&amp;-_box_head_nbr=GCT-PH1-R&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-mt_name=PEP_2006_EST_GCTT1_ST2&amp;-format=ST-7S&amp;-_sse=on ન્યૂ યોર્ક—પ્લેસ એન્ડ કાઉન્ટી સબડિવિઝન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055349/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-geo_id=04000US36&-_box_head_nbr=GCT-PH1-R&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_lang=en&-redoLog=false&-mt_name=PEP_2006_EST_GCTT1_ST2&-format=ST-7S&-_sse=on |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો. છેલ્લો સુધારો 2007-05-01</ref> [[ચિત્ર:NYC-GRID-1811.png|thumb|left|upright|મોડર્ન રિડ્રોઇંગ ઓફ ધી 1807 વર્ઝન ઓફ ધી કમિશનર્સ ગ્રીડ પ્લાન ફોર મેનહટન, એ ફ્યુ યર્સ બિફોર ઇટ વોઝ એડોપ્ટેડ ઇન 1811.સેન્ટ્રલ પાર્ક દ્રશ્યમાન નથી.]] મેનહટનનો એક વિસ્તાર ધી બ્રોન્ક્સ સાથેનો વિસ્તાર પણ છે. [[માર્બલ હિલ]] એક સમયે મેનહટન આઇસલેન્ડનો જ એક હિસ્સો હતો. પરંતુ 1895માં હાર્લેમ નદીમાં [[હાર્લેમ રિવર શીપ કેનલ]] ખોદવામાં આવતા માર્બેલ હિલને મેનહટનથી દૂર કરીને ધી બ્રોન્ક્સ અને ધી રીમાઇન્ડર ઓફ મેનહટનની વચ્ચે આવી ગઇ હતી.<ref name="canal">ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1988/03/06/realestate/streetscapes-spuyten-duyvil-swing-bridge-restoring-a-link-in-the-city-s-lifeline.html "સ્ટ્રીટ્સકેપ્સ: સ્પુઇટેન ડુઇવિલ સ્વિન્ગ બ્રિજ; રિસ્ટોરિંગ અ લિન્ક ઇન ધ સિટીસ લાઇફ લાઇન"]. ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 6, 1988. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ પહેલા, ઓરિજનલ હાર્લેમ રિવર ચેનલનો હિસ્સો હતો ત્યારબાદ ધી બ્રોન્ક્સમાંથી અલગ થઇને માર્બલ હિલ બન્યુ અને પછી મુખ્ય જમીનનો હિસ્સો બન્યો.<ref name="canal"/> માનવીય હસ્તક્ષેપ દ્વારા મેનહટનની જમીનમાં કઇ રીતે નોંધપાત્ર રીતે ફેરફાર થાય છે તેનું ઉદાહરણ માર્બેલ હિલ છે. ડચ કોલોનિયલના સમયથી આ શહેરની જમીનમાં પાણીનું પ્રમાણ વધારે રહ્યું છે જેને કારણે કુદરતી ભૌગોલિક સ્થિતીમાં મોટા ભાગના કુદરતી ફેરફારો સમાન જોવા મળતા હતા.<ref name="Mannahatta"/> 10મી સદીની શરૂઆતમાં ગ્રીનવિચ સ્ટ્રીટથી [[વેસ્ટ સ્ટ્રીટ]] સુધીના હડસન નદીના કુદરતી કિનારાના સ્થળોનો ઉપયોગ લોઅર મેનહટનનાં વિસ્તરણ માટે કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite book|title=Over and Back: The History of Ferryboats in New York Harbor|author=Cudahy, Brian J. Cudahy|publisher=Fordham University Press|year=1990|page=25}}</ref> જ્યારે [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]]નું બાંધકામ શરૂ થયું ત્યારે સંપૂર્ણ વેસ્ટ સ્ટ્રિટમાં બેટ્ટરી પાર્ક સિટી બનાવવા માટે જમીન ખોદવાને બદલે કે દરિયામાંથી માટી કાઢવાને બદલે 12 લાખ ક્યુબિક યાર્ડ (917,000m³)ની નદીની સાઇટમાંથી જ માટી મેળવવામાં આવી હતી. <ref name="gillespie-p71">{{cite book|author=Gillespie, Angus K.|year=1999|title=Twin Towers: The Life of New York City's World Trade Center|publisher=[[Rutgers University Press]]|page=71}}</ref> કચરાના નિકાલ માટે દરિયા કે લેન્ડફિલ્સનો ઉપયોગ કરવાનો બદલે, તેના મટિરીયલનો ઉપયોગ મેનહટનની દરિયાઇ પટ્ટીને વેસ્ટ સ્ટ્રિટ સુધી વિસ્તારવા માટે કરવામાં આવ્યો અને તેને પરિણામે બેટરી પાર્ક સિટીનું નિર્માણ થયું.<ref name="iglauer">{{cite news|title=The Biggest Foundation|author=Iglauer, Edith|date=November 4, 1972|publisher=[[The New Yorker]]}}</ref> જેને પરિણામે નદીમાં 700 ફૂટ(210 મી.)નું ઉંડાણ મળ્યું હતું,{{convert|92|acre|m2}} જેમાં 6 બ્લોક કે જે લગભગ 1,484 ફૂટ(450 મી.)નો વિસ્તાર કવર કરે છે. અને પાર્ક{{convert|30|acre|m2}} માટે લગભગ 1.2 માઇલ(1.9 કિ.મી.) જેટલી રિવરફ્રન્ટ જગ્યા પૂરી પાડે છે.<ref>[http://www.asla.org/awards/2003/battery_park_city.htm એએસએલએ 2003 ધ લેન્ડમાર્ક એવોર્ડ], અમેરિકન સોસાયટી ઓફ લેન્ડસ્કેપ આર્કિટેક્ટ્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 17, 2007.</ref> ભૌગોલિક રીતે મેનહટનમાં સબ-સ્ટ્રાટાનું ભાવિ નિશ્ચિત છે. જમીનની નીચેના બેડરોકને લઇને ટાપૂ મીડ ટાઉન નજીક સરકી રહ્યો છે. મીડ ટાઉન અને ફાયનાન્સિયલ જિલ્લા વચ્ચે બહુમાળી બિલ્ડીંગ અને જ્યારે અને કેનાલ સ્ટ્રીટ વચ્ચેનું ઉંડાણ પણ નાણાકીય શહેર તરફ ધીમે ધીમે વધી રહ્યું છે અને આ બંને વિસ્તારની વચ્ચે દબાણના અભાવે નજીકના સમયમાં આ બધી જગ્યા પથરાળ થવાની શક્યતા છે. [[જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન બ્રિજ]], [[હોલેન્ડ ટનલ]] અને [[લિંકન ટનલ]] દ્વારા પશ્ચિમમાં [[ન્યુ જર્સી]] સાથે મેનહટનનો વાહનવ્યવહાર ચાલે છે. જ્યારે ન્યુયોર્કના અન્ય શહેરોમાં ઉત્તર પૂર્વમાં [[ધી બ્રોન્ક્સ]] સાથે અને પૂર્વ તથા દક્ષિણમાં [[બ્રુકલિન]] અને [[લોન્ગ આઇસલેન્ડ]]ના [[ક્વીન્સ]] શહેર સાથે જોડાયેલું છે. ફિફ્થ ન્યુયોર્ક સિટીના હિસ્સાને ન્યુયોર્ક હાર્બરના સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરી સાથે જોડતો આ એક જ રસ્તો છે જેનો કોઇ ચાર્જ લેવામાં આવતો નથી. દક્ષિણ તરફની ટ્રીપમાં ફેરી ટર્મિનલ [[બેટરી પાર્ક]] પાસે સ્થિત છે. આ ઉપરાંત [[વેરાઝાનો-નેરોસ બ્રિજ]]નો ઉપયોગ કરીને બ્રુકલિનના રસ્તે પણ સ્ટેટન આઇસલેન્ડની મુસાફરી કરી શકાય છે. 1811ના કમિશનરના આયોજન અનુસાર, હડસન નદીના કિનારા પર ઉત્તર અને દક્ષિણ બાજૂ બંને તરફના કિનારા પર બાર નંબરના એવન્યુ કાર્યરત છે. દરેક(75) ને ફાળવણી એ રીતે કરવામાં આવી છે કે,{{convert|100|ft|m|-1}} પૂર્વમાં ફર્સ્ટ એવન્યુ હોય તો પશ્ચિમમાં ટ્વેલ્થ એવન્યુ હોય. આ ઉપરાંત ઘણા એવન્યુમાં આંતરીક પણ અનેક હિસ્સા છે. દા.ત.પૂર્વમાં જે ફર્સ્ટ એવન્યુ છે તેમાં પણ ઇસ્ટ વોર્ડ એવન્યુ એ(A)થી એવન્યુ ડી(D)નામના વધારાના એવન્યુ પણ ચલાવવામાં આવે છે. આ પ્રકારના વિસ્તારો મેનહટનના ઇસ્ટ વિલેજમાં આલ્ફાબેટ સિટી તરીકે ઓળખાય છે. મેનહટનમાં એવી ઘણી સ્ટ્રિટ છે જે પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ પણ ચાલે છે. દરેક શેરીની પહોળાઇ{{convert|60|ft|m|0}} લગભગ 200 ફીટ( 61 મીટર)ની છે. પ્રત્યેક સંયુક્ત સ્ટ્રિટ અને બ્લોક આશરે 260 ફુટ (79 m) ઉમેરે છે, ત્યાં પ્રતિમાઇલ આશરે 20 બ્લોક છે. મેનહટનના પરંપરાગત બ્લોક લગભગ 250 છે. જે 600 ફૂટમાં ફેલાયેલા છે. ફિફ્ટીન ક્રોસટાઉન સ્ટ્રિટને 100 ફૂટ(30 મી.)ની પહોળાઇ દ્વારા બંધકામ કરવામાં આવ્યું છે. જેમાં 34, 42, 57 અને 125 સ્ટ્રિટનો સમાવેશ થાય છે જેમાં શહેરની મોટાભાગની વાહનવ્યવહારની વ્યવસ્થા અને શોપિંગ કરવા માટેના સ્થળ છે.<ref>[http://www.library.cornell.edu/Reps/DOCS/nyc1811.htm રિમાર્ક્સ ઓફ ધ કમિશનર્સ ફોર લેઈંગ આઉટ સ્ટ્રીટ્સ એન્ડ રોડ્ઝ ઇન ધ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક, અન્ડર ધ એક્ટ ઓફ એપ્રિલ 3, 1807], [[કોર્નેલ યુનિવર્સિટી]]. છેલ્લે જોવાઈ મે 2, 2007. "શહેરની 15 શેરીઓ સિવાયની તમામ શેરીઓ 60 ફૂટ જેટલી પહોળી છે અને 15 શેરીઓ 100 ફૂટ જેટલી પહોળી છે. જેમાં શેરી નંબર 14, 23, 34, 42, 57, 72, 79, 86, 96, 106, 116, 125, 135, 145 અને 155નો સમાવેશ થાય છે. આ તમામ શેરીઓ વચ્ચેની જગ્યા અથવા તો બ્લોક સામાન્યતઃ 200 ફૂટની છે."</ref> [[બ્રોડવે]] પણ અહીંનું મહત્વનું જોડાણનું સાધન છે. [[લોઅર મેનહટન]]ના [[બોલિંગ ગ્રીન]]થી શરૂ થઇને મેનહટનના ઉત્તરિય ટીપ વિસ્તારમાં બ્રોન્ક્સ સુધી ચાલુ રાખે છે. મધ્ય મેનહટનમાં બ્રોડવે એક જાળાની કાર્ય કરે છે. જેમાં યુનિયન સ્ક્વેર, હેરાલ્ડ સ્ક્વેર(સિક્સ્થ એવન્યુ અને 34 સ્ટ્રિટ), [[ટાઇમ્સ સ્ક્વેર]](7 એવન્યુ 42 સ્ટ્રિટ) અને [[કોલંબસ સર્કલ]]( એઇઠ્થ એવન્યુ, સેન્ટ્રલ પાર્ક વેસ્ટ અને 59 સ્ટ્રિટનો સમાવેશ થાય છે. મોટા ભાગના મેનહટનના સ્ટ્રિક્ટ ગ્રીડ પ્લાનને પરિણામે અને ગ્રીડ 28.9 ડીગ્રી ઢળેલી હોવાથી, કેટલીક વાર આ ઘટનાને [[મેનહટ્ટનહેન્જ]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે (સ્ટોનિહેજની જેમ).<ref name="Manhattanhenge">સિલ્વરમેન, જસ્ટિન રોકેટ. "સન્ની ડિલાઇટ ઇન સિટી સાઇટ", ''[[ન્યૂઝડે]]'' , મે 27, 2006. "મેનહટનનું ખરું સ્મારક રવિવારના દિવસે જોવા મળે છે કે જ્યારે શહેરી યોજના અને ભૌતિકખગોળીય ઘટનાનો સુખદ અનાયાસ જોવા મળે છે. આ દિવસે સૂર્ય 14મી શેરી તરફથી દરેક પૂર્વ-પશ્ચિમી શેરીની લાઇનમાં આથમતો જોવા મળે છે. પત્થરનું સ્મારક કે જે ઉનાળામાં સૂર્ય જ્યારે વિષુવવૃત્તથી દૂર હોય તેની સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલું હોય છે તેમ મેનહટનહેન્જ પણ તડકાને ઉતરતી કક્ષાની બરાબર બિલ્ડિંગ્સની વચ્ચે લાઇનદોરીમાં ઝીલે છે. આ નજારો જોવા માટે તારીખ 28મી મે અને તારીખ 12મી જુલાઈના રોજ મેળાવડો જામે છે.</ref> મેનહટનની નેટવર્ક રચના જોતા એ સહેજ 28.9 ડિગ્રી જેટલી રેખાઓ પર જોવા મળે છે. જેને કારણે મે માસના અંતમાં અને જૂલાઇ માસની શરૂઆતમાં આથમતા સુર્યનું સ્થાન સીધી હારમાં જોવા મળે છે. જેને કારણે પશ્ચિમની ક્ષિતીજે સુર્ય શહેરની શેરીઓમાં પણ જોવા મળે છે.<ref name="Manhattanhenge"/><ref>[http://www.naturalhistorymag.com/city_of_stars/19_sunset_34th.html સનસેટ ઓન થર્ટીફોર્થ સ્ટ્રીટ એલોન્ગ ધ મેનહટન ગ્રિડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516005443/http://www.naturalhistorymag.com/city_of_stars/19_sunset_34th.html |date=2008-05-16 }}, ''[[નેચરલ ડિસ્ટ્રી મેગેઝિન]]'' સ્પેશ્યલ ફિચર—સિટી ઓફ સ્ટેટ્સ. સુધારો સપ્ટેમ્બર 4, 2006</ref> આ જ રીતનો નજારો જાન્યુઆરી અને ડિસેમ્બરના સુર્યોદયમાં પણ જોવા મળે છે. શહેરમાં પ્રાણીસંગ્રહાલય અને માછલીઘર ચલાવતી ધી [[વાઇલ્ડ લાઇફ કન્ઝર્વેશન સોસાયટી]] દ્વારા તાજેતરમાં મેનહટનનો પર્યાવરણ અને ભૌગોલિક પ્રોજેક્ટને કોમ્પ્યુટર પર દર્શાવી શકાય તેવો પ્રયોગ હાથ ધરવામાં આવ્યો છે. જેને કારણે 1609માં હેનરી હડસન દ્વારા શોધવામાં આવેલા તથા અત્યારના આઇસલેન્ડનો તફાવત આપણે જાણી શકીએ છીએ.<ref name="Mannahatta"/> === નજીકના પ્રાંતો === * [[બર્ગેન કાઉન્ટી, ન્યુજર્સી]]- પશ્ચિમ/ઉત્તર પશ્ચિમ * [[હડસન કાઉન્ટી, ન્યુજર્સી]]- પશ્ચિમ/ દક્ષિણ પશ્ચિમ * બ્રોન્ક્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[ધી બ્રોન્ક્સ]])- ઉત્તરપૂર્વ * ક્વીન્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[ક્વીન્સ]])- પૂર્વ/ દક્ષિણપૂર્વ * કિંગ્સ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[બ્રુકલિન]])- દક્ષિણ/દક્ષિણ પૂર્વ * રીચમન્ડ કાઉન્ટી, ન્યુયોર્ક([[સ્ટેટન આઇસલેન્ડ]])- દક્ષિણ પૂર્વ === રાષ્ટ્ર દ્વારા સુરક્ષિત વિસ્તારો === * [[આફ્રિકન બ્યુરિયલ ગ્રાઉન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]] * [[કેસલ ક્લીન્ટન નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]] * [[ફેડરલ હોલ નેશનલ મેમોરિયલ]] * [[જનરલ ગ્રાન્ટ નેશનલ મેમોરિયલ]] * [[ગવર્નર્સ આઇસલેન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]] * [[હેમિલ્ટન ગ્રેન્જ નેશનલ મેમોરિયલ]] * [[લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ ટેનેમેન્ટ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ]] * [[સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટિ નેશનલ મોન્યુમેન્ટ]](પાર્ટ) * [[થીઓડોર રૂઝવેલ્ટ બર્થપ્લેસ નેશનલ હિસ્ટોરિક સાઇટ]] === પડોશના વિસ્તાર === [[ચિત્ર:Manhattan night view.jpg|thumb|મેનહટન પુલ પરથી રાત્રે લોઅર મેનહટન, એફડીઆર ડ્રાઇવ, અને બ્રુકલિન બ્રિજનું દ્રશ્ય]] મેનહટનની ઘણા નજીકના વિસ્તારોના નામ તેના મુખ્ય કાર્યો અનુસાર જોવા મળતા નથી. કોઇ નામ ભૌગોલિક રીતે(ધી અપર ઇસ્ટ સાઇડ) તો કોઇ નામ ઐતિહાસિક રીતે વર્ણનાત્મક ([[લિટલ ઇટાલી]]) છે. તો કોઇ ઘણા શબ્દોનું મિશ્રણ જેમકે [[ટ્રીબેકા]](ટ્રાયેન્ગલ બિલો કેનલ સ્ટ્રીટ માટે) કે [[સોહો]](સાઉથ ઓફ હ્યુસ્ટોન)કે થોડા સમય પહેલા શોધાયેલું [[નોલિટા]](નોર્થ ઓફ લિટલ ઇટાલી).<ref>સેન્ફ્ટ, બ્રેટ. [http://www.nytimes.com/1993/09/26/realestate/if-you-re-thinking-of-living-in-tribeca-families-are-the-catalyst-for-change.html "ઇફ યુ આર થિંકિંગ ઓફ લિવિંગ ઇન/ટ્રિબેકા; ફેમિલિઝ આર ધ કેટેલિસ્ટ ફોર ચેન્જ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 26, 1993. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "કુટુંબોએ ટ્રાયેન્ગલ બિલો કેનાલ સ્ટ્રીટમાં પરિવર્તન લાવવા માટેના ઉત્પ્રેરક તરીકે વેપારને પોતાના હસ્તક કર્યો. (જોકે શહેરના મધ્ય ભાગમાં એક જ ત્રિકોણ હતો અને તે હતો હડસન શેરી ચેમ્બર્સ સ્ટ્રીટ પાસે વેસ્ટ બ્રોડવે ઉપર કેનાલની ઉત્તર દિશામાં મળે છે તે) 70ના દાયકાના મધ્યભાગમાં કલાકારોએ અતિ આધુનિક સોહો (સાઉથ ઓફ હોસ્ટન)માંથી શરણ માગવાની શરૂઆત કરી."</ref><ref>કોહેન, જોયસ. [http://www.nytimes.com/1998/05/17/realestate/if-you-re-thinking-of-living-in-nolita-a-slice-of-little-italy-moving-upscale.html "ઇફ યુ આર થિંકિંગ ઓફ લિવિંગ ઇન/નોલિટા; અ સ્લાઇસ ઓફ લિટલ ઇટાલી મુવિંગ ઉપાકેલ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 17, 1998. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "શહેરના આ ભાગને શું કહેવું તે અંગે કોઈ ચોક્કસપણે કશું જ કહી શકતું નહોતું. નોલિટા એટલે કે નોર્થ ઓફ લિટલ ઇટાલી એ ચોક્કસપણે આ વિસ્તારની ભૌગલિક પરિસ્થિતિને પ્રતિપાદિત કરે છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં રિયલ એસ્ટેટના દલાલો દ્વારા બનાવવામાં આવેલો આદ્યાક્ષરી શબ્દ બંધ બેસતો નહોતો દલાલોએ એવી માગણી કરી હતી કે આ વિસ્તારને પ્રામાણ્ય કે શ્રેષ્ઠતાનું ખાસ ચિન્હ આપવામાં આવે."</ref> હાર્લેમ નામ નેધરલેન્ડના ડચ કોલોનિયલના [[હાર્લેમ]]ના સમયબાદ રાખવામાં આવ્યું છે.<ref>પિટ્સ, ડેવિડ. [https://web.archive.org/web/20061001040235/http://usinfo.state.gov/scv/Archive/2005/Jun/30-613064.html યુ.એસ. પોસ્ટેજ સ્ટેમ્પ ઓનર્સ હાર્લેમ્સ લેન્ગસ્ટન હગિઝ], [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્ટેટ]]. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "તે સ્થળનું મૂળ નામ હાર્લેમ અથવા તો ન્યૂ હાર્લેમ રાખવામાં આવ્યું હતું વર્ષ 1658માં અમેરિકનો પાસેથી અંકુશ મેળવ્યા બાદ ડચ દ્વારા આ વિસ્તારની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તેમણે નેધરલેન્ડમાં આવેલાં એક શહેર હાર્લેમ ઉપરથી આ વિસ્તારનું નામ રાખ્યું હતું."</ref> [[આલ્ફાબેટ સિટી]]માં એ, બી, સી અને ડી એવન્યુનો સમાવેશ થાય છે, જે નામ પ્રમાણે છે. [[ચિત્ર:Macdougal Street and Minetta Lane street scene NYC.jpg|left|thumb|ગ્રીનવિચ વિલેજમાં મેકડોગલ સ્ટ્રિટ]] સોહો જેવા આસપાસના વિસ્તાર વ્યાપારી છે અને તેના ઉચ્ચ સ્તરિય ખરીદીને કારણે જાણીતા છે. જ્યારે ધી લોઅર ઇસ્ટ સાઇડનું [[ગ્રીનવિચ વિલેજ]], આલ્ફાબેટ સિટી અને ઇસ્ટ વિલેજ જેવા વિસ્તાર તેના "બોહેમિયન" જેવી સંસ્કૃતિને કારણે જાણીતા છે. ચેલ્સિયા શહેરમાં સમલૈગિંક પુરૂષોની વસ્તી વધારે જોવા મળે છે અને તાજેતરમાં ન્યુયોર્ક આર્ટ ઇન્સ્ટ્રિઝ અને રાત્રીના જીવનનું પણ કેન્દ્ર બન્યું છે.<ref>ડનલેપ, ડેવિડ ડબલ્યૂ. [http://www.nytimes.com/1994/11/13/realestate/the-new-chelsea-s-many-faces.html "][http://www.nytimes.com/1994/11/13/realestate/the-new-chelsea-s-many-faces.html ધ ન્યૂ ચેલ્સિયાઝ મેની ફેસિસ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , નવેમ્બર 13, 1994. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "અ ડિફરન્ટ લાઇટ બુક સ્ટોર શરૂ કર્યા બાદ ગે ચેલ્સિયાએ પોતાની ભૂમિકાને મજબૂત આધાર આપ્યો હતો. આ એક એવું સીમાચિન્હ હતું કે જે પેરી સ્ટ્રીટની નજીક આવેલી હડસન સ્ટ્રીટના 548 નંબરનાં મકાનમાં એક દાયકા સુધી રહ્યું હતું. હવે તેને 151 વેસ્ટ 19મી શેરી ખાતે ખસેડી લેવામાં આવ્યું છે. તેનું સ્થળાંતર ગ્રીનવિચ ગામડાંની ગે લાઇફને ઉત્તરાભિમુખ અને દેહધારી બનાવે છે. ચેલ્સિયાની છાપને કારણે શ્રીમાન ગાર્મેન્ડિયાએ જણાવ્યું હતું કે એકલી રહેતી સ્ત્રી આ ગામમાં પ્રવેશી શકતી નથી પરંતુ એકલો રહેતો પુરુષ પ્રવેશી શકે છે. "તેમણે જણાવ્યું હતું કે "70ના દાયકા દરમિયાન તમામ પડોશીઓ સમલૈંગિક બની ગયા હતા"</ref> વોશિંગ્ટન હાઇટ્સ એ ડોમિનિકન રીપબ્લિકમાંથી સ્થળાંતર કરીને આવેલા લોકોનું ખૂબ જ ધમધમતું નજીકનો પ્રાંત છે. મેનહટન ચાઇના ટાઉનમાં ચીનમાંથી આવીને વસેલા લોકોની વસ્તી વધારે છે.<ref>ગ્રાઇમ્સ, ક્રિસ્ટોફર. [http://search.ft.com/nonFtArticle?id=030414001065 "વર્લ્ડ ન્યૂઝ: ન્યૂ યોર્ક્સ ચાઈનાટાઉન સ્ટાર્ટ્સ ટુ ફીલ ધ પિન્ચ ઓવર 'ધ બગ'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202041032/http://search.ft.com/nonFtArticle?id=030414001065 |date=2008-12-02 }}, ''[[ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સ]]'' , એપ્રિલ 14, 2003. છેલ્લે જોવાઈ મે 19, 2007. "ન્યૂ યોર્ક ખાતે આવેલું ચાઇનાટાઉન એવી જગ્યા છે કે જ્યાં વેસ્ટર્ન પશ્ચિમી ગોળાર્ધ ખાતે સૌથી વધુ માત્રામાં ચીની લોકો રહે છે."</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20060709160929/http://www.nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=1195 ચાઇનાટાઉન: અ વર્લ્ડ ઓફ ડાઇનિંગ, શોપિંગ, એન્ડ હિસ્ટ્રી], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઇ જૂન 30, 2009. "ચાઇનાટાઉનમાં આવેલાં સ્થળો, ભોજનાલયો અને ઇતિહાસની મુલાકાત તેમજ ખરીદી કર્યા વિના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ન્યૂ યોર્ક શહેરની મુલાકાત અધૂરી છે. મેનહટનના હાર્દમાં આવેલા પશ્ચિમી ગોળાર્ધ ખાતે ચીની લોકોની વસતી 1,50,000ની છે અને તે 2 ચોરસ કિ.મિ.માં ફેલાયેલી છે. તે લેફયેટે, વોર્થ, ગ્રાન્ડ સ્ટ્રીટ તેમજ પૂર્વીય બ્રોડવેથી ઘેરાયેલી છે."</ref> ધી અપર વેસ્ટ સાઇડ એ તેના નામ અને તેના વર્ણન સાથે યોગ્યતા ધરાવે છે. ઓલ્ડ મની અને અપર ઇસ્ટ સાઇડથી બિલકુલ અલગ જ અહીંનું વાતાવરણ અને મૂલ્ય છે. આ પ્રાંતનો સમાવેશ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો સૌથી વધુ કિંમતી કે પૈસાદાર વિસ્તારમાં થાય છે.<ref>[http://nycgo.com/?event=view.article&amp;id=76746 અપ્પર વેસ્ટ સાઇડ], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "શહેરનાં આ ભાગમાં બુદ્ધિજીવીઓ, સર્જનાત્મક અને પૈસાદાર લોકોનું પ્રભુત્વ વધારે પ્રમાણમાં છે. પરંતુ ત્યાંનું વાતાવરણ અપ્પર ક્રસ્ટ જેવું અપ્પર સાઇડનું નથી."</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071011103023/http://nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=447 મેપ્સ એન્ડ નેઇબરહૂડ્ઝ - અપ્પર ઇસ્ટ સાઇડ], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "પડોશીઓનાં વાતાવરણની હવામાંથી જૂનાં નાણાંની ખૂશ્બુ, રૂઢિચુસ્ત માન્યતાઓ અને ઝાકઝમાળની ખૂશ્બુ આવે છે. અહીં ઉચ્ચ વર્ગના લોકો શેમ્પેઇનની આલિશાન પાર્ટીઓ કરતાં જોવા મળે છે."</ref><ref>[http://dragon.soc.qc.cuny.edu/Maps/footnote.html સ્ટ્રોલ ધ અપ્પર ઇસ્ટ સાઇડ ફોર લાઇફસ્ટાઇલ્સ ઓફ ધ એલિટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626092513/http://dragon.soc.qc.cuny.edu/Maps/footnote.html |date=2010-06-26 }}, ''ફૂટનોટ્સ'' ઓફ ધ અમેરિકન સોશ્યોલોજિકલ એસોસિયેશન, માર્ચ 1996, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.</ref> મેનહટનમાં ''અપટાઉન'' એટલેકે ઉત્તર(વધારે ઉત્તર-ઉત્તરપૂર્વિય આઇસલેન્ડની દિશા કે જ્યાં તેની ગ્રીડ સિસ્ટમ સંલગ્ન છે.) અને ''ડાઉનટાઉન'' એટલેકે દક્ષિણ(દક્ષિણ-દક્ષિણપૂર્વિય).<ref>પેટઝોલ્ડ, ચાર્લ્સ. [http://www.charlespetzold.com/etc/AvenuesOfManhattan/index.html " હાઉ ફાર ફ્રોમ ટ્રુ નોર્થ આર ધ એવેન્યૂઝ ઓફ મેનહટન?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070404053211/http://www.charlespetzold.com/etc/AvenuesOfManhattan/index.html |date=2007-04-04 }}, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 30, 2007. "જોકે શહેરનાં સ્મારકોનું પૂર્વાભિમુખીકરણ મેનહટન આઈલેન્ડની ધરીને સમાંતર કરવામાં આવ્યું છે અને ઉત્તર તેમજ દક્ષિણ દિશા સાથે તેનો સંબંધ ખૂબ જ અણધાર્યો છે. સાચી ઉત્તર દિશા તરફ પૂર્વાભિમુખ નક્શાઓ (જેમ કે એક જમણી બાજુએ) દર્શાવે છે કે ટાપુ એકબાજુએથી નોંધપાત્ર રીતે નમેલો છે. હકીકતે જોઈએ તો સ્મારકો કે સ્થળો ઉત્તર અને દક્ષિણ દિશા કરતા ઉત્તરપૂર્વીય અને દક્ષિણપશ્ચિમી દિશાની વધારે નજીક આવેલાં છે."</ref> તેનો વપરાશ મોટા ભાગના અમેરિકન શહેરોની અલગ છે જેમાં ''ડાઉનટાઉન'' ને સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીક્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મેનહટનમાં બે સેન્ટ્રલ બિઝનેસ ડિસ્ટ્રીક્ટ છે. જેમાં આઇસલેન્ડના દક્ષિણ તરફના હિસ્સામાં અને મીડટાઉન મેનહટનમાં ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક્ટ તરીકે જાણીતો છે. 59મી સ્ટ્રીટનો<ref>જેક્સન, નાન્સી બેથ. [http://www.nytimes.com/2004/08/29/realestate/living-on-59th-street-putting-out-the-gold-plated-welcome-mats.html "લિવિંગ ઓન/59થ સ્ટ્રીટ; પુટિંગ આઉટ ધ ગોલ્ડ-પ્લેટેડ વેલકમ મેટ્સ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 29, 2004. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "હવે પૂર્વ અને પશ્ચિમને ચળકતા ટાવરો, ડેસ્ટિનેશન સુપરમાર્કેટ્સ તેમજ દુકાનોથી લાંગરેલા છે 59મી શેરી એવી જગ્યા છે કે જેમાં શહેરનો મધ્યભાગ ઉપરના ભાગ સાથે મળે છે."</ref> ઉપરનો હિસ્સો મેનહટનનો ઉત્તરિય વિસ્તાર ''અપટાઉન'' છે અને 14મી સ્ટ્રીટ<ref name="NYCBasics">[https://web.archive.org/web/20071011014616/http://www.nycvisit.com/content/index.cfm?pagePkey=365 NYC Basics], એનવાયસી એન્ડ કંપની, છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "ડાઉનટાઉન (14મી શેરીની નીચે આવેલું)માં ગ્રીનવિચ વિલેજ, સોહો, ટ્રિબેકા અને વોલસ્ટ્રીટ ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રિક્ટનો સમાવેશ થાય છે."</ref> નીચેનો દક્ષિણનો વિસ્તાર ''ડાઉનટાઉન'' છે. જ્યારે આ બંને વચ્ચેનો વિસ્તાર ''મીડટાઉન'' તરીકે ઓળખાય છે. જો કે આ વ્યાખ્યામાં ક્યારેક ફેરફાર થવાની પણ શક્યતા છે. ફિફ્થ એવન્યુ મેનહટન આઇસલેન્ડને બં અલગ-અલગ એટલે કે પૂર્વ અને પશ્ચિમના હિસ્સામાં વહેંચે છે. (દા.ત. 27મી સ્ટ્રીટ પૂર્વ, 42મી સ્ટ્રીટ પશ્ચિમ) સ્ટ્રીટના સરનામાં ફિફ્થ એવન્યુથી શરૂ થાય છે અને ત્યારબાદ તેના મથાળામાં વધારો થતો જાય છે, જેનું માપ લગભગ પ્રતિબ્લોક 100 છે.<ref name="NYCBasics"/> મેનહટનમાં આવેલું વેવરલી પ્લેસનો દક્ષિણનો હિસ્સો, ફિફ્થ એવન્યુ ટર્મિનેટ્સ અને બ્રોડવે આ બધા પૂર્વ/પશ્ચિમની વચ્ચેની સીમા દર્શાવે છે. જેની સીમા ઉત્તરની 1લી સ્ટ્રીટ હાઉટન સ્ટ્રીટ(હાઉ-સ્ટીન બોલવામાં આવે છે.)થી શરૂ થાય છે. જો કે આ સ્ટ્રીટ ઉત્તરમાં 14મી સ્ટ્રીટ સુધી જોવા મળતી નથી. જ્યાં પૂર્વ અને પશ્ચિમની દરેક શેરી નંબરોથી ઓળખાય છે. જેને કારણે દક્ષિણથી ઉત્તરની સ્ટ્રીટમાં પણ 220મી સ્ટ્રીટ જેટલો વધારો થયો છે જે આઇસલેન્ડની સૌથી મોટી સંખ્યાની સ્ટ્રીટ છે. મીડટાઉનની મોટાભાગની શેરીઓ એકતરફી રસ્તાઓથી છે. જેમાં અપવાદરૂપ (14મી, 34મી અને 42મી જેવી) સ્ટ્રીટ છે. મુખ્ય નિયમ એ છે કે એકી સંખ્યા ધરાવતી શેરીઓ પશ્ચિમ તરફ ચાલે છે. જ્યારે બેકી સંખ્યા વાળી શેરીઓ પૂર્વ તરફ ચાલે છે.<ref name="Stuff"/> === આબોહવા === [[ચિત્ર:Storm at Manhattan.jpg|thumb|મિડટાઉન મેનહટનમાં વરસાદ]] 41 અંશ ઉત્તરમાં આવેલું હોવા છતાં મેનહટનનું વાતાવરણ ભેજવાળું અને સામાન્ય ગરમ જોવા મળે છે. ([[કોપન વર્ગીકરણ]]).<ref name="NYC climate"<ref name="NYC climate">{{cite web|title=The Climate of New York|publisher=New York State Climate Office|url=http://nysc.eas.cornell.edu/climate_of_ny.html|access-date=2007-03-27}}</ref> શિયાળામાં શહેરના કિનારાના વિસ્તારનું તાપમાન શહેરના આંતરીક હિસ્સા કરતા સામાન્ય વધુ જોવા મળે છે. જેને કારણે અહીં બરફનો વરસાદ પ્રતિવર્ષ સરેરાશ 25થી 35 ઇંચ(63.5થી 88.9 સે.મી.) જેટલો પડે છે.<ref name="NYC climate"/> મોસમી ઠંડીના દિવસોમાં લગભગ 220 દિવસ સરેરાશ ફ્રોસ્ટ-ફ્રી સમયગાળો જોવા મળે છે.<ref name="NYC climate"/> ન્યુયોર્ક શહેરમાં વસંતઋતુ અને પાનખર થોડું મધ્યમ જોવા મળે છે. જ્યારે 90 ડિગ્રી ફેરનહીટ(32 ડિગ્રી સેલ્સિયસ) તાપમાન કે ઋતુના 18થી 25 દિવસ દરમિયાન ખૂબ જ ઉંચા તાપમાન સાથે ઉનાળો ખૂબ જ ગરમ અને ભેજવાળો હોય છે.<ref name="NYC climate"/> શહેરનું સૌથી લાંબી આબોહવા પર એટલાન્ટિકના મલ્ટિડેકડલ કંપનની અસર થાય છે. એટલાન્ટિકની 70 વર્ષ લાંબી ઠંડી કે ગરમીના ચક્ર પર આ પ્રાંતમાં વાવાઝોડાં કે કિનારાનાં વિસ્તારનાં વંટોળિયાની સ્થિતિ આધારિત છે.<ref>{{cite web|author=Riley, Mary Elizabeth|title=Assessing the Impact of Interannual Climate Variability on New York City's Reservoir System|year=2006|publisher=Cornell University Graduate School for Atmospheric Science|url=http://ecommons.cornell.edu/bitstream/1813/2623/1/MER%20Thesis-new.pdf|format=PDF|access-date=2009-06-29}}</ref> 1936માં 9મી જુલાઇએ સૌથી વધુ 106&nbsp;°F (41&nbsp;°C) તાપમાન નોંધાયું હતું જ્યારે સૌથી ઓછું 1934માં 9મી ફેબ્રુઆરીએ -15&nbsp;°F (-26&nbsp;°C) તાપમાન નોંધાયું હતું. તાજેતરમાં જુલાઇ 2005માં તાપમાન 100&nbsp;°F અને ઓગસ્ટ 2006માં 103&nbsp;°F જેટલું તાપમાન ઉંચું જોવા મળ્યું હતું. જ્યારે જાન્યુઆરી 2004 દરમિયાન તાપમાન 1થી પણ નીચે ઝીરો નજીક આવી ગયું હતું. ઉનાળા દરમિયાન સાંજનું તાપમાન અર્બન હીટ આઇસલેન્ડને કારણે વધારે હોય છે જે દિવસ દરમિયાન વધુ ગરમી શોષાયી હોય તો રાત્રે તે પાછી મળે છે. જ્યારે પવન ધીમો હોય તો તાપમાન 7 ડિગ્રી ફેરનહીટ(4 ડિગ્રી સે.) જેટલું વધી જાય છે.<ref>[http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-12655409_ITM "કીપિંગ ન્યૂ યોર્ક સિટી કૂલ ઈઝ ધ જોબ ઓફ નાસાસ હીટ સિકર્સ."], ''Spacedaily.com'' , ફેબ્રુઆરી 9, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "શહેરી ગરમ ટાપુની હાજરી ઉનાળાની મોસમાં વર્તાય છે.રાતે જ્યારે પવનની ઝડપ ધીમી હોય ત્યારે અને દરિયાઈ પવનો હળવા બને ત્યારે તેનો ખાસ અહેસાસ વર્તાય છે. આ સમયગાળા દરિમયાન ન્યૂ યોર્ક શહેરનું તાપમાન વધી શકે છે.{{convert|7.2|°F|°C|abbr=on}} તે આસપાસનાં વિસ્તારો કરતાં વધારે હોઈ શકે છે."</ref> == સરકાર == [[ચિત્ર:Municipal Building - New York City.jpg|thumb|upright|મેનહટનનું મ્યુનિસિપલ બિલ્ડીંગ]] [[ચિત્ર:Scott Stringer small.jpg|thumb|left|upright|સ્કોટ સ્ટ્રિંગર, 2006]] 1898માં ન્યુયોર્ક શહેરનાં જોડાણ બાદ મેનહટનનું સંચાલન ન્યુયોર્ક સિટી ચાર્ટર્ડ દ્વારા થાય છે. જે 1989માં સુધારા બાદ મેયર- કાઉન્સિલ સિસ્ટમ સુવિધા પૂરી પાડે છે.<ref>[http://www.abcny.org/pdf/Report%20on%20Ballot%20Proposals.pdf "રિપોર્ટ ઓન બેલોટ પ્રપોઝલ્સ ઓફ ધ 2003 ન્યૂ યોર્ક સિટી ચાર્ટર રિવિઝન કમિશન"] (પીડીએફ), એસોસિયેશન ઓફ ધ બાર ઓફ ધ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક. છેલ્લે જોવાઈ મે 11, 2007. "અન્ય શહેરો કે જેઓ પૂર્વગ્રહ મુક્ત ચૂંટણીની પધ્ધતિ અપનાવતા હોય છે તેની સરખામણીએ ન્યૂ યોર્કની મેયર પધ્ધતિ ખૂબ જ અલગ પ્રકારની છે. તે મજબૂત છે અને તેમાં 1989ના ચાર્ટર સુધારાનો અમલ કરવામાં આવે છે. તે વધતી જતી રીતે શહેરનું મજબૂત કાઉન્સિલ બનાવે છે."</ref> જાહેર શિક્ષણ વ્યવસ્થા, સુધારાલક્ષી સંસ્થાઓ, લાયબ્રેરી, જાહેર સુરક્ષા, આનંદ-પ્રમોદની સવલતો, જાહેર શૌચાલયો, પાણીનો પૂરવઠો અને મેનહટનમાં વેલફેરની સુવિધા માટે કેન્દ્રિય ન્યુયોર્ક શહેર સરકારની જવાબદારી છે. 1898માં જોડાણ બાદ કેન્દ્રિકરણ અને લોકલ ઓથોરિટી સાથેની સ્થિરતા જાળવવા માટે અહીંના અધ્યક્ષની ઓફિસ શરૂ કરવામાં આવી હતી. ન્યુયોર્ક સિટી બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટમાં પોતાના મત અધીકારો દ્વારા દરેક અધ્યક્ષ પાસે સંચાલનનાં ખૂબ જ શક્તિશાળી હક્કો છે, જેનો ઉપયોગ શહેર માટે ઉપયોગી બજેટ બનાવવા અને જમીનના ઉપયોગની દરખાસ્ત અંગેનો અમલ કરવામાં પણ જવાબદાર છે. 1964ના હાઇકોર્ટના દરેક વ્યક્તિને સરખી સુરક્ષાના નિયમમાં ચૌદમા ફેરફાર પ્રમાણે “એક વ્યક્તિ, એક મત”ના હિસાબે સ્ટેટ્ન આઇસલેન્ડ જેવા ઓછી વસ્તી ધરાવતા પ્રાંતની સરખામણીએ બ્રુકલેન જેવા ખૂબ જ વધુ વસ્તી ધરાવતા પ્રાંતને બોર્ડમાં રજૂ કરી શકે તેવો કોઇ મજબૂત વ્યક્તિ પ્રાપ્ત ન થતા 1989માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની સુપ્રિમ કોર્ટ દ્વારા બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટને ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.law.cornell.edu/supct/html/historics/USSC_CR_0489_0688_ZS.html કોર્નેલ લો સ્કૂલ સુપ્રીમ કોર્ટ કલેક્શન: બોર્ડ ઓફ એસ્ટિમેટ ઓફ સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક વિ. મોરિસ], [[કોર્નેલ લો સ્કૂલ]]. છેલ્લો સુધારો જૂન 12, 2006.</ref> 1990થી મેયરલ એજન્સી, ધી સિટી કાઉન્સીલસ ધી ન્યુયોર્ક સ્ટેટ ગવર્મેન્ટ અને કોર્પોરેશનમાં જે પ્રાંતના અધ્યક્ષ પાસે સૌથી ઓછો પાવર હોય તે પ્રાંતના વકીલ તરીકે કાર્ય કરી શકે તેવી જોગવાઇ કરવામાં આવી છે. મેનહટનના હાલના અધ્યક્ષ સ્કોટ સ્ટ્રીંગર ડેમોક્રેટ પાર્ટીમાંથી 2005માં ચૂંટાઇને આવ્યા છે.<ref>[http://www.mbpo.org/free_details.asp?id=46 મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ સ્કોટ એમ. સ્ટ્રિન્જર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100309105343/http://www.mbpo.org/free_details.asp?id=46 |date=2010-03-09 }}, મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ્સ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 27, 2007. "જાન્યુઆરી 2006માં સ્કોટ એમ. સ્ટ્રિન્જરે મેનહટનના 26માં બોરો પ્રેસિડેન્ટ તરીકેનાં શપથ લીધાં હતાં."</ref> 2010થી ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીમાં [[વાન્સ]] એ જિલ્લા એટર્ની છે.<ref>[http://www.manhattanda.org/officeoverview/bio.shtml બાયોગ્રાફી ઓફ સાયરસ આર. વેન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501131144/http://www.manhattanda.org/officeoverview/bio.shtml |date=2011-05-01 }}, ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી ડિસ્ટ્રિક્ટ એટર્નીસ ઓફિસ. છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 27, 2007. "વર્ષ 1974માં તે તેના અંગત જીવનમાં પાછો ફર્યો હતો તે દરમિયાન તેણે ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં જિલ્લાના એટર્નીની ચૂંટણીમાં ભરેલાં આઠ સફળ બિડ પૈકીનું એક બિડ ભર્યું હતું."</ref> મેનહટનમાં દસ સિટી કાઉન્સિલ સભ્યો છે, જે પાંચ પ્રાંતમાં ત્રીજુ સૌથી મોટું ક્ષેત્ર છે. આ ઉપરાંત 12 સંચાલક જિલ્લાઓ છે જેનું સંચાલન લોકલ કોમ્યુનિટી બોર્ડ કરે છે. કોમ્યુનિટી બોર્ડ જાહેર જનતા માટે વકીલનું કામ કરીને તેના પશ્નો રજૂ કરીને ઉકેલ મેળવવાની કામગીરી કરે છે. [[યુનાઇટેડ નેશન્સ]]ના યજમાન તરીકે, આ પ્રાંત વિશ્વનું સૌથી મોટું આંતરરાષ્ટ્રીય વિદેશી કાનૂની દળ ધરાવે છે, જેમાં 105 કોન્સ્યુલેટ્સ, કોન્સ્યુલોટેસ જનરલ અને ઓનરરી કોન્સ્યુલેટ્સનો સમાવેશ થાય છે.<ref>[http://www.consulsnewyork.com/about.htm સોસાયટી ઓફ ફોરેન કોન્સલ્સ: અબાઉટ અસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619022104/https://www.consulsnewyork.com/about.htm |date=2006-06-19 }}. 19 જુલાઇ 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> આ પ્રાંત આ ઉપરાંત ન્યુયોર્ક સિટી હોલ, ધી સીટ ઓફ ન્યુયોર્ક સિટી ગવર્મેન્ટ, ન્યુયોર્ક સિટી મેયર અને ન્યુયોર્ક સિટી કાઉન્સિલનું પણ ઘર ગણી શકાય છે. મેયરના સ્ટાફ અને તેર મ્યુનિસિપલ એજન્સીઓ [[મેનહટન મ્યુનિસિપલ બિલ્ડીંગ]]ની નજીક જ સ્થિત છે. 1916માં બનાવવામાં આવેલા આ બિલ્ડીંગની ગણના વિશ્વના સૌથી મોટા સરકારી બિલ્ડીંગમાં થાય છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcas/html/resources/man_munibldg.shtml મેનહટન મ્યુનિસિપલ બિલ્ડિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019234821/http://www.nyc.gov/html/dcas/html/resources/man_munibldg.shtml |date=2012-10-19 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 29, 2009.</ref> === રાજકારણ === {| class="wikitable" border="1" style="float:left;margin:2em;font-size:90%" |+ <td>'''રાષ્ટ્રપતિપદની ચૂંટણીના પરિણામો''' <br /><ref>{{cite web|url=http://elections.nytimes.com/2008/results/president/map.html|title=Election results from the N.Y. Times|publisher=Elections.nytimes.com|date=2008-12-09|access-date=2009-05-30|archive-date=2017-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121005916/http://elections.nytimes.com/2008/results/president/map.html|url-status=dead}}</ref></td> |- style="background:lightgrey" !વર્ષ ![[Republicans]] ![[Democrats]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|13.5% ''89,906'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''85.7%''' ''572,126'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|16.7% ''107,405'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''82.1%''' ''526,765'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|14.2% ''79,921'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''79.8%''' ''449,300'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|13.8% ''67,839'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''80.0%''' ''394,131'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|15.9% ''84,501'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''78.2%''' ''416,142'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|22.9% ''115,927'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''76.1%''' ''385,675'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|27.4% ''144,281'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''72.1%''' ''379,521'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|26.2% ''115,911'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''62.4%''' ''275,742'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|25.5% ''117,702'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''73.2%''' ''337,438'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|33.4% ''178,515'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''66.2%''' ''354,326'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|25.6% ''135,458'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''70.0%''' ''370,806'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|19.2% ''120,125'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''80.5%''' ''503,848'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|34.2% ''217,271'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''65.3%''' ''414,902'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1956]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|44.26% ''300,004'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''55.74%''' ''377,856'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1952]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|39.30% ''300,284'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''58.47%''' ''446,727'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[1948]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|33.18% ''241,752'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''52.20%''' ''380,310'' |} ડેમોક્રેટિક પાર્ટી મોટા ભાગના કાર્યાલયોમાં સત્તા ધરાવે છે. નોંધાયેલા રીપબ્લિકન લોકો આ પ્રાંતમાં ખૂબ જ ઓછી સંખ્યામાં જોવા મળે છે, ચૂંટાયેલાની સંખ્યા 12 ટકા જ જોવા મળે છે. અપર ઇસ્ટ સાઇડ અને ધી ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક્ટના નજીકના પ્રાંતમા રજીસ્ટર્ડ રીપબ્લિકનની ચૂંટાયેલા લોકોની સંખ્યા 20 ટકા જેટલી જોવા મળે છે. પાર્ટીમાં રજીસ્ટર્ડ થયેલા હોય તેવા [[ડેમોક્રેટ્સ]]ની સંખ્યા 66.1 ટકા જેટલી છે. 21.9 ટકા મતદારો સ્વતંત્ર છે.<ref>ગ્રોગાન, જેનિફર. [http://web.jrn.columbia.edu/studentwork/election/2004/uptown_grogan01.asp ઇલેક્શન 2004—રાઇઝ ઇન રજિસ્ટ્રેશન પ્રોમિસિઝ રેકોર્ડ ટર્નઆઉટ], કોલંબિયા યુનિવર્સિટી ગ્રેજ્યુએટ સ્કૂલ ઓફ જર્નાલિઝમ, છેલ્લે જોવાઈ એપ્રિલ 25, 2007. "બોર્ડ દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર તારીખ 22મી ઓક્ટોબર એટલે કે અંતિમ તારીખ સુધી મેનહટનમાં નોંધણી પામેલા મતોની સંખ્યા 10.1 લાખની હતી. જેમાંથી 7,27,071 મતો ડેમોક્રેટ પાર્ટીને આપવામાં આવ્યા હતા અને 1,32,294 મતો રિપબ્લિકન પાર્ટીને આપવામાં આવ્યા હતા. મતદાનની આ સંખ્યા વર્ષ 2000ની ચૂંટણી કરતા 26.7 ટકા જેટલી વધારે હતી. ઉલ્લેખનીય છે કે વર્ષ 2000ની ચૂંટણીમાં મેનહટનમાં નોંધાયેલા મતોની સંખ્યા 8,76,120ની હતી."</ref> મેનહટન 4 કોંગ્રેસનલ જિલ્લાઓ વચ્ચે વહેંચાયેલું છે. જેના દરેક હિસ્સાઓ ડેમોક્રેટ્સનું પ્રતિનિધીત્વ ધરાવે છે. * [[ચાર્લ્સ બી. રાન્ગેલ]] અપર મેનહટનના 15મા જિલ્લાને રજૂ કરે છે. જે ઇનકોર્પોરેટ હાર્લેમ, [[સ્પેનિશ હાર્લેમ]], વોશિંગ્ટન હાઇટ્સ, [[ઇનવૂડ]] અને અપર વેસ્ટ સાઇડના હિસ્સાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. * [[જેરોલ નાડ્લર]] વેસ્ટ સાઇટના 8મા જિલ્લાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે, જેમાં અપર વેસ્ટ સાઇટનો મોટાભાગનો હિસ્સો, હેલ્સ કિચન, ચેલ્સિયા, ગ્રીનવીચ વિલેજ, [[ચાઇનાટાઉન]], ટ્રીબેકા અને બેટ્ટરી પાર્ક સિટીનો સમાવેશ થાય છે સાથોસાથ દક્ષિણપશ્ચિમ બ્રૂકલેનના પણ થોડા હિસ્સાનો સમાવેશ થાય છે. * [[કોરોલિન બી. મોલોની]] [[ટેડ્ડી રૂઝવેલ્ટ]] અને [[જ્હોન લિન્ડસે]]નું રાજકિય પાયો ધરાવતો ફક્ત કહી શકાય તેવો “સિલ્ક-સ્ટોકિંગ” જેવા [14મા જિલ્લાનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. જેમાં અપર ઇસ્ટ સાઇડ, યોર્કવિલે, ગ્રામર્સિ પાર્ક, રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ અને લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના મોટાભાગનો હિસ્સો તથા ઇસ્ટ વિલેજ ઉપરાંત વેસ્ટર્ન ક્વીન્સના થોડા વિભાગોનો પણ સમાવેશ થાય છે. * 12મા જિલ્લા સ્થિત બ્રુકલીન/ક્વીન્સ સ્થિત [[નિડિયા વેલાઝક્વીઝ]] [[આલ્ફાબેટ સિટી]]ના સી અને ડી એવન્યુ સહિતના [[લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ]]ના પ્યુર્ટો રીકન વિભાગનું પ્રતિનિધીત્વ કરે છે. 1924થી કોઇપણ રીપબ્લિકન]મેનહટનમાં રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણી જીત્યું નથી, જ્યારે [[કેલ્વીન કુલિડ્ઝ]] જીત્યા હતા ત્યારે ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીના લોકોએ ડેમોક્રેટ [[જ્હોન ડબલ્યુ ડેવિસ]] સામે 41.20 ટકા- 39.55 ટકાના મત આપ્યા હતા. 1920માં [[વોરેન જી હાર્ડીંગ]] એ સૌથી તાજેતરમાં મેનહટનમાં 1920 મતમાંથી 59.22 ટકા જેટલા મત મેળવી મહત્તમ મત મેળવ્યા હોય તેવા ઉમેદવાર હતા.<ref>[http://ourcampaigns.com/ContainerHistory.html?ContainerID=9127 પ્રેસિડેન્ટ—હિસ્ટ્રી: ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી], અવર કેમ્પેઇન્સ. છેલ્લે જોવાઈ મે 1, 2007.</ref> 2004ના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં મેનહટનમાં ડેમોક્રેટના [[જ્હોન કેરી]]ને 82.1 ટકા મત મળ્યા હતા જ્યારે રીપબ્લિકન [[જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશ]]ને 16.7 ટકા મત જ મળ્યા હતા.<ref>[http://vote.nyc.ny.us/pdf/results/2004/general/g2004recaps.pdf 2004 જનરલ ઇલેક્શન: સ્ટેટમેન્ટ એન્ડ રિટર્ન ઓફ ધ વોટ્સ ફોર ધ ઓફિસ ઓફ પ્રેસિડેન્ટ ઓન્ડ વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ ઓફ ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ] (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી બોર્ડ ઓફ ઇલેક્શન્સ, તારીખ ડિસેમ્બર 1, 2004. સુધારો એપ્રિલ 30, 2008.</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રચાર માટેના ફંડમાં ફાળો આપતો સૌથી મહત્વનો સ્ત્રોત છે. 2004માં દેશના રાજકિય ફાળાના કુલ 7 [[ઝીપ કોડ]]માંથી 6 આ પ્રાંતના હતા.<ref>[http://www.colorofmoney.org/top_zip.asp નેશનલ ઓવરવ્યૂ: ટોપ ઝિપ કોડ્ઝ 2004 - ટોપ કોન્ટ્રિબ્યુટિંગ ઝિપ કોડ્ઝ ફોર ઓલ કેન્ડિડેટ્સ (ઇન્ડિવિજ્યુઅલ ફેડરલ કોન્ટ્રિબ્યુશન્સ (અમેરિકન ડોલર 200+))] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070608074639/http://www.colorofmoney.org/top_zip.asp |date=2007-06-08 }}, ધ કલર ઓફ મની. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> સૌથી ટોચનો ઝીપ કોડ અપર ઇસ્ટ સાઇડ પર 10021 છે. જેને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના દરેક રાષ્ટ્રપતિ ઉમેદવારો માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી માટે સૌથી વધુ નાણા ભંડોળ ઉભું કર્યું હતું. જેમાં 2004ના ચૂંટણી વખતે કેરી અને બુશનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.publicampaign.org/pressroom/2004/10/29/big-donors-still-rule-the-roost બિગ ડોનર્સ સ્ટિલ રૂલ ધ રૂસ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303173612/https://www.publicampaign.org/pressroom/2004/10/29/big-donors-still-rule-the-roost |date=2016-03-03 }}, પબ્લિક કેમ્પેઇન, પ્રેસ રિલિઝ તારીખ ઓક્ટોબર 29, 2004. 18 જુલાઇ 2006ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> === રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ === [[ચિત્ર:Farley PO jeh.JPG|thumb|જેમ્સ એ. ફેરિ પોસ્ટ ઓફિસ]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ દ્વારા મેનહટનમાં પોસ્ટ ઓફિસ ચલાવવામાં આવે છે. મીડટાઉન મેનહટનમાં આવેલી ધી જેમ્સ એ. ફાર્લે પોસ્ટ ઓફિસ ન્યુયોર્ક શહેરની મુખ્ય પોસ્ટ ઓફિસ છે.<ref>"[http://usps.whitepages.com/service/post_office/67234?p=1&amp;s=NY&amp;service_name=post_office&amp;z=10001 પોસ્ટ ઓફિસ લોકેશન - જેમ્સ એ. ફેર્લી] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120721063948/http://usps.whitepages.com/service/post_office/67234?p=1&s=NY&service_name=post_office&z=10001 |date=2012-07-21 }}." ''યુનાિટેડ સ્ટેટ્સ પોસ્ટલ સર્વિસ'' . મે, 5, 2009ના રોજ કરાયેલો સુધારો</ref> જે 31 સ્ટ્રીટ અને 33 સ્ટ્રીટ વચ્ચેના 421 એઇથ એવન્યુમાં સ્થિત છે. પત્રવ્યવહારમાં થયેલા ઘટાડાને કારણે મે 9, 2009થી આ પોસ્ટ ઓફિસ દ્વારા તેની 24 કલાકની સુવિધા અટકાવવામાં આવી છે.<ref>[http://www.silive.com/news/index.ssf/2009/04/new_york_citys_main_post_offic.html ન્યૂ યોર્ક સિટિસ મેઇન પોસ્ટ ઓફિસ સ્ટોપ્સ 24-અવર સર્વિસ], એસોસિયેટેડ પ્રેસ, ફ્રાઈડે, એપ્રિલ 17, 2009. છેલ્લો સુધારો મે 5, 2009.</ref> == ગુનાકીય પ્રવૃત્તિ == 19મી સદીના મધ્ય સમયગાળાની શરૂઆતથી જ, જે લોકોના પોતાના દેશોમાં ગરીબી હોય તેવા સ્થળાંતર થયેલા લોકો માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ એક આકર્ષણ રહ્યું છે. ન્યુયોર્કમાં આવ્યા બાદ ઘણા નવા આવનાર લોકો એ બ્રોડવે અને [[બોવેરી]]ની નજીક આવેલા [[ફાઇવ પોઇન્ટ્સ]]ની [[ઝૂંપડપટ્ટી]]માં તથા ન્યુયોર્ક સિટી હોલના ઉત્તર પૂર્વ વિસ્તારમાં ખૂબ જ ગરીબી અને ગુનાગારનું જીવન જીવવું પડે છે. 1820થી આ વિસ્તાર ગુનેગાર લોકોનું ઘર બની ગયા છે અને તેને “હાઉસ ઓફ ઇલ રેપ્યુટ” માનવામાં આવે છે અને આ સ્થળ મુલાકાત માટે ખૂબ જ જોખમી ગણાય છે. 1842માં [[ચાર્લ્સ ડિકેન્સ]] દ્વારા આ સ્થળની મુલાકાત લેવામાં આવી ત્યારે તેમણે અહીંની ખૂબ જ ભયાનક જીવવાની સ્થિતિ તેમની નજરમાં આવી.<ref>ક્રિસ્ટિયાનો, ગ્રેગોરી. [http://urbanography.com/5_points/ "ધ ફાઇવ પોઇન્ટ્સ"], અર્બનોગ્રાફી. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> આ જગ્યા એટલી ખરાબ જાહેર થયેલી છે કે [[અબ્રાહિમ લિંકને]] 1860માં તેના કોપર યુનિયન એડ્રેસની મુલાકાત લીધી તે પહેલા તેમના ધ્યાનનું કેન્દ્ર બની હતી.<ref>વોલ્શ, જ્હોન, [http://www.irish-society.org/Hedgemaster%20Archives/five_points.htm "ધ ફાઈવ પોઇન્ટ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511001820/http://www.irish-society.org/Hedgemaster%20Archives/five_points.htm |date=2009-05-11 }}, આઇરિશ કલ્ચરલ સોસાયટી ઓફ ધ ગાર્ડન સિટી એરિયા, સપ્ટેમ્બર 1994. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "ફાઇવ પોઇન્ટ ઝૂંપડપટ્ટી ખૂબ જ તોફાની હતી. ઉમેદવાર અબ્રાહમ લિંકને જ્યારે પોતાના કૂપર યુનિયાન એડ્રેસ પૂર્વે તેની મુલાકાત લીધી ત્યારે તેઓ તેના પ્રત્યે ખૂબ જ આકર્ષિત થયા હતા."</ref> દેશની પહેલા સૌથી મોટી સંગઠિત ગુના કરતી ટોળી આઇરીસ ફાઇવ પોઇન્ટ ગેન્ગ અહીં તૈયાર થયેલી છે. [[ચિત્ર:Leslie five points new york 1885 3c22660v.jpg|thumb|1885 સ્કેચમાં પાંચ પોઇન્ટ્સ દ્વારા ઝૂંપડપટ્ટીનો પ્રવાસ]] [[ચિત્ર:NYPD boat99pct.jpg|thumb|ન્યૂ યોર્ક હાર્બર પર પેટ્રોલિંગ કરી રહેલી એનવાયપીડીની બોટ]] 1900ની શરૂઆતમાં ઇટાલિયન સ્થળાંતરીત લોકનું પ્રમાણ ઘણું વધ્યું હતું જેમાંથી ઘણા લોકો એથનિક ગેંગમાં જોડાયા હતા. આ ઉપરાંત ફાઇવ પોઇન્ટ ગેંગ સાથે ગુનાની શરૂઆત કરીને અલગ થયેલી ગેંગ અલ કાપોન પણ છે.<ref>[http://www.chicagohs.org/history/capone.html અલ કેપોન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512025504/http://www.chicagohs.org/history/capone.html |date=2014-05-12 }}, શિકાગો હિસ્ટ્રી મ્યુઝિયમ. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "કેપોનનો જન્મ તારીખ 17મી જાન્યુઆરી 1899ના રોજ ન્યૂ યોર્કના બ્રૂકલિન ખાતે થયો હતો... તે મેનહટન ખાતે આવેલી તોફાની ફાઇવ પોઇન્ટ ઝૂંપડપટ્ટીની ટોળકીનો સભ્ય બન્યો, તે ફ્રેન્કી યેલની બ્રૂકલિન ડાઇવ ટોળકી હાર્વર્ડ ઇન માટે કામ કરતો હતો. તે બાઉન્સર અને બાર ટેન્ડર તરીકે કામ કરતો હતો."</ref> ધી માફિયા] જે ''કોસા નોસ્ત્રા'' તરીકે પણ ઓળખાય છે) 19મી સદીના મધ્યમમાં [[સિસિલી]]માં પ્રથમ વખત શરૂ થયેલી અને 19મી સદીના અંત સમય સુધીમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પૂર્વિય કિનારાના વિસ્તારમાં પહોંચીને પછી સિસિલિયન અને દક્ષિણ ઇટાલિયન સ્થળાંતરીત લોકો સુધી પહોંચી હતી. લકી લ્યુસિયાનો એ મેનહટનના લા કોસા નોસ્ત્રામાં તૈયાર થયેલી અને ત્યારબાદ અન્ય ગુનેગાર ગેંગ સાથે જોડાઇ હતી. જેમાં મેયર લાન્સ્કી દ્વારા ચલાવવામાં આવતી [[જેવિસ મોબ]] સહીતના લોકોનો સમાવેશ થાય છે. <ref name="Smithsonian">જેફ, એરિક. {{waybackdate|site=http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2007/april/mob.php|title="Talking to the Feds: The chief of the FBI's organized crime unit on the history of La Cosa Nostra"|date=20070615003727}}, ''સ્મિથસોનિયન (મેગેઝિન)'' , એપ્રિલ 2007. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref>જે તે સમયના મોટા ગેંગસ્ટર હતા. 1920-1033 દરમિયાન પ્રતિબંધને કારણે વસ્તુના કાળાબજારને વેગ મળતા માફિયાઓને જલ્દી મૂડી બનાવવાનો યોગ્ય સમય પ્રાપ્ત થયો હતો.<ref name="Smithsonian"/> 1960માં અને 1970 દરમિયાન ન્યુયોર્ક શહેરમાં ગુનાખોરીના દરમાં ખૂબ જ વધારો જોવા મળ્યો હતો. પોલિસ દ્વારા નોંધાયેલ ગુનામાં લગભગ પાંચગણો ઉછાળો જોવા મળ્યો હતો. 1960માં દર 1000 એ 21.09નો દર હતો જે 1981માં વધીને 102.66 થઇ ગયો હતો. ત્યાર બાદના દશકામાં ખૂનના ગુનામાં પણ વધારો થયો હતો. 1960માં એનવાયપીડી(NYPD)નો ખૂનનો આંક 390 હતો જે 1970માં વધીને 1,117 થયો જ્યારે 1980માં વધીને 1,812 નોંધાયો હતો. જ્યારે સૌથી વધુ 1990માં ક્રેક એપિડેમિકને કારમે સૌથી વધુ 2,262 નોંધાયો હતો. 1990ની લગભગ શરૂઆત બાદ ન્યુયોર્ક શહેરમાં ખૂન, બળાત્કાર, ચોરી, લૂંટફાટ, શારિરીક ઇજા, ચોરી, તોડફોડ, વાહનોની ચોરી તથા મિલ્કત અંગેના ગુનાખોરીન રેકોર્ડમાં ઉત્તરોતર ઘટાડો જોવા મળ્યો જે હાલમાં પણ નીચો જ છે.<ref>લેન્ગાન, પેટ્રિક એ. અને ડ્યુરોસ, મેથ્યૂ આર. [http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216012507/http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf |date=2008-02-16 }}[http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf ધ રિમાર્કેબલ ડ્રોપ ઇન ક્રાઇમ ઇન ન્યૂ યોર્ક સિટી"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216012507/http://samoa.istat.it/Eventi/sicurezza/relazioni/Langan_rel.pdf |date=2008-02-16 }} (પીડીએફ). યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ જસ્ટિસ, ઓક્ટોબર 21, 2004. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> [[ચિત્ર:New york police department car.jpg|thumb|left|NYPD ક્રાઉન વિક્ટોરિયા પોલિસ કાર]] 2005ના ડેટા અનુસાર, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના 10 મોટા શહેરોમાં સૌથી ઓછો ગુનાખોરીનો દર ન્યુયોર્ક શહેરમાં છે.<ref name="Bloomberg">ઝેરાન્સ્કી, ટોડ. [http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&amp;sid=aHWGwSJjpbOU&amp;refer=us એનવાયસી ઇઝ સેફેસ્ટ સિટી એઝ ક્રાઇમ રાઇઝિસ ઇન યુએસ., એફબીઆઈ સે"]. ''બ્લૂમબર્ગ ન્યૂઝ'' , જૂન 12, 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> 500,000થી વધુ વસ્તી ધરાવતા 32 શહેરોમાં કરવામાં આવેલા 13માં મોર્ગન ક્યુટ્નો સર્વે અનુસાર, રાષ્ટ્રિય ધોરણે સમગ્ર શહેરનો ચોથો નંબર આવ્યો હતો.<ref>[http://www.morganquitno.com/cit07pop.htm 13થ એન્યુઅલ સેફેસ્ટ (એન્ડ મોસ્ટ ડેન્જરસ) સિટિઝ: ટોપ એન્ડ બોટમ 25 સિટિઝ ઓવરઓલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615000102/http://www.morganquitno.com/cit07pop.htm |date=2011-06-15 }}, છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007.</ref> 36,400 ઓફિસર સાથે ન્યુયોર્ક પોલિસ ડિપાર્ટમેન્ટ યુ.એસ.ના ત્યારબાદ આવતા 4 ડિપાર્ટમેન્ટના સરવાળા કરતા પણ મોટો છે. એનવાયપીડી (NYPD)નો ત્રાસવાદ-વિરોધી વિભાગ 1,000 ઓફિસર્સ સાથે [[એફબીઆઇ]](FBI) કરતા પણ મોટો છે.<ref name="Bloomberg"/> ગુનાને પકડવાનો તેનો અહેવાલ અને તેના પર નજર રાખવાની એનવાયપીડી (NYPD) કોમ્પસ્ટેટ સિસ્ટમને કારણે જ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના અન્ય શહેરોની સરખામણીએ ન્યુયોર્ક શહેરમાં ગુનાખોરીના દરમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.<ref>મેકડોનાલ્ડ, હિથર. [http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html "ન્યૂ યોર્ક કોપ્સ: સ્ટિલ ધ ફાઇનેસ્ટ - બકિંગ અ નેશનલ ટ્રેન્ડ, ગોથામ્સ ક્રાઇમ રેટ કીપ્સ ડ્રોપિંગ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702230324/http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html |date=2010-07-02 }}[http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html હિયર ઈઝ વ્હાય."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702230324/http://www.city-journal.org/html/16_3_ny_cops.html |date=2010-07-02 }}, ''[[સિટી જર્નલ]] (ન્યૂ યોર્ક)'' , ઉનાળો 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 16, 2007. "પરંતુ તેની વિશાળ છાપને કારણે (જે મેયર માઇકલ બ્લુમબર્ગને કારણે હતી કે જે તેને મદદ કરતો હતો) કેલીએ ન્યૂ યોર્ક પોલીસમાં બદલાવની પ્રક્રિયા ચાલુ રાખી હતી તેના દ્વારા કરવામાં આવેલા બદલાવોને કોમ્પસ્ટેટ મિકેનિઝમ કહેવામાં આવે છે જેમાં પોલીસના વડાઓની સાપ્તાહિક ધોરણે બેઠક બોલાવવામાં આવે છે અને તેમાં તેમની પાસેથી ગુનાઓ અંગેની એકદમ તાજેતરની માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવે છે. તેણે ગુનાઓની દુનિયામાં ચાલતા ટ્રેન્ડનું વિશ્લેષણ કરવા અંગેની પોલીસ ખાતાની ક્ષમતામાં પણ બદલાવ કર્યો છે."</ref> 1990થી કોમ્પસ્ટેટ પ્રોફાઇલને કારણે દરેક પ્રકારની ગુનાખોરીમાં સતત ઘટાડો થયો છે. 1990માં આ પ્રાંતમાં 503 ખૂનના કેસ નોંધાયા હતા. જે 2008માં 88 ટકા જેટલા ઘટીને 62 જ થયા હતા. ચોરી અને લૂંટ-ફાટના ગુનામાં આ સમયગાળા દરમિયાન 80 ટકા જેટલો ઘટાડો, વાહન ચોરીના ગુના 93 ટકા જેટલા ઘટ્યા હતા. જ્યારે સમગ્ર ગુનાનો દર મુખ્ય 7 પ્રકારના ગુનામાં સિસ્ટમ દ્વારા પકડી શકવાને લીધે 1990થી 75 ટકા જેટો ઘટ્યો હતો. વાર્ષિક તારીખોને આધારે મે 2009માં પણ આ આંકમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો.<ref>[http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbms.pdf પેટરોલ બોરો મેનહટન સાઉથ — રિપોર્ટ કવરિંગ ધ વીક ઓફ 05/5/2009 થ્રુ 05/10/2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419072451/http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbms.pdf |date=2014-04-19 }} (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ કોમ્પસ્ટેટ, મે 30, 2009. છેલ્લે જોવાઈ મે 30, 2009 અને [http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbmn.pdf પેટરોલ બોરો મેનહટન નોર્થ — રિપોર્ટ કવરિંગ ધ વીક ઓફ 04/30/2007 થ્રુ 05/06/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618154042/http://www.nyc.gov/html/nypd/downloads/pdf/crime_statistics/cspbmn.pdf |date=2009-06-18 }} (પીડીએફ), ન્યૂ યોર્ક સિટી પોલીસ ડિપાર્ટમેન્ટ કોમ્પસ્ટેટ, મે 30, 2009. છેલ્લે જોવાઈ મે 30, 2009</ref> == વસ્તી-વિષયક માહિતી == 2008ના યુ.એસ. સેન્સુસ બ્યુરોના અંદાજ અનુસાર, જુલાઇ 1, 2008ના રોજ મેનહટનમાં 1,634,795 લોકો રહે છે.{{GR|2}} 2000ના સર્વે અનુસાર, ન્યુયોર્ક કાઉન્ટીમાં વસ્તી ગીચતા 66,940.1/ચો.મા. (25,849.9/ કિ.મી.2) છે. જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના અન્ય કાઉન્ટીની સરખામણીએ સૌથી વધુ વસ્તી ગીચતા ધરાવે છે.<ref>[http://gislounge.com/us-census-2000-population-trends-mapped/ "પોપ્યુલેશન ડેન્સિટી"], જ્યોગ્રોફિક ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ્સ - જીઆઈએસ ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "મેં એવું નોંધ્યું હતું કે વસતી ગણતરીની માહિતીમાં નોંધાયેલી 3140 કાઉન્ટિઝ પૈકી 178 કાઉન્ટિઝમાં વસતીની ગીચતા પ્રતિ એકર એક વ્યક્તિની હતી. આશ્ચર્ય પામવાની વાત નથી કે મેનહટનનો સમાવેશ જેમાં થાય છે તે ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટીમાં વસતીની ગીચતા સૌથી વધારે એટલે કે 104.218 વ્યક્તિ પ્રતિ એકરની હતી."</ref> જો 2008ના આંકડાને ધ્યાને લઇએ તો વસ્તી ગીચતા હવે વધીને પ્રતિ ચોરસ માઇલે 71,201 લોકોની થઇ છે. 1910માં જ્યારે યુરોપનીયન સ્થળાંતરીત કરેલા લોકો ન્યુયોર્કમાં આવ્યા હતા ત્યારે મેનહટનની વસ્તી ગીચતા સૌથી વધુ 101,548/ચોરસ માઇલ(39,222.9/ કિ.મી.2)હતી. 2000ના વર્ષમાં 798,144 મકાનો હતા જેની સરેરાશ ગીચતા 34,756/ચોરસ માઇલ(13,421.8/ કિ.મી.2) હતી.<ref name="NYCensusRankings"/> મેનહટનમાં વસતી કુલ વસ્તીના ફક્ત 20.3 ટકા લોકો જ પોતાના ઘરમાં રહે છે. બ્રોન્ક્સ બાદ આ શહેર સમગ્ર દેશમાં સૌથી ઓછું ભાડાં લેતું શહેર છે.<ref name="OwnerOccupied">[http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R21T050.htm પર્સન્ટ ઓફ ઓક્યુપાઇડ હાઉસિંગ યુનિટ્સ ધેટ આર ઓનર-ઓક્યુપાઈડ], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો. સુધારો એપ્રિલ 18, 2007.</ref> {| id="toc" style="float:right;text-align:right;margin-left:2em;width:40%;font-size:90%" cellspacing="3" ! colspan="4"|{{center|'''Manhattan Compared'''}} |- | '''મેનહટન''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=050&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=ACS_2005_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> | '''ન્યૂ યોર્ક સિટી''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&amp;_street=&amp;_county=new+york+city&amp;_cityTown=new+york+city&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=050&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક સિટી એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055714/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=05000US36061&_geoContext=01000US%7C04000US36%7C05000US36061&_street=&_county=new+york+city&_cityTown=new+york+city&_state=04000US36&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=050&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=Census |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> | '''ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ''' <br /><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&amp;geo_id=04000US36&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36%7C16000US3651000&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=Census ડેટા ફોર ન્યૂ યોર્ક (સ્ટેટ) એઝ ઓફ 2000 સેન્સસ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ બ્યુરો, છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007.</ref> |- | કુલ વસ્તી | 1,537,195 | 8,008,278 | 18,976,457 |- | [[વસ્તીની ગીચતા]]<br />પ્રતિ ચોરસ માઇલ | 66,940 | 26,403 | 402 |- | મધ્યમ ઘરેલું આવક (1999) | $47,030 | $38,293 | $43,393 |- | [[માથાદીઠ આવક]] | $42,922 | $22,402 | $23,389 |- | બેચલર્સ ડિગ્રી ઓફ હાયર | 49.4% | 27.4% | 27.4% |- | વિદેશમાં જન્મેલા | 29.4% | 35.9% | 20.4% |- | શ્વેત | 54.4% | 44.7% | 67.9% |- | શ્યામ | 17.4% | 26.6% | 15.9% |- | એશિયન | 9.4% | 9.8% | [6] ^ [5] |- | હિસ્પેનિક<br /> (કોઇ પણ જાતિના) | 27.2% | 27.0% | 15.1% |} ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટના શહેર આયોજન પ્રોજેક્ટમાં નોંધાયા અનુસાર, 2000થી 2030 દરમિયાન મેનહટનની વસ્તી 289,000 લોકો જેટલી વધી જશે. આ સમયગાળામાં લગભગ 18.8 ટકા જેટલો વધારો થવાની શક્યતા છે. જે સ્ટેટ્ન આઇસલેન્ડથી ફક્ત બીજા નંબરે છે. જ્યારે આ સમયગાળા દરમિયાન અન્ય શહેરની વસ્તી વધારાનો અંદાજ 12.7 ટકા છે. શાળાએ જતા બાળકોની સંખ્યામાં 2030 સુધીમાં 4.4 ટકા જેટલો વધારો થવાની શક્યતા છે આ આંકમાં અન્ય શહેરોની સરખામણીએ સામાન્ય ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. વડીલોની સંખ્યા 57.9 ટકા વધવાની શક્યતા છે. 65 વર્ષની ઉંમરના લોકોની સંખ્યા 108,000 લોકો થવાની શક્યતા છે. અન્ય શહેરની સરખામણીએ આ વૃદ્ધિ 44.2 ટકા છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/census/projections_report.pdf ન્યૂ યોર્ક સિટી પોપ્યુલેશન પ્રોજેક્શન્સ બાય એજ/સેક્સ એન્ડ બોરો 2000–2030] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070112022450/https://www.nyc.gov/html/dcp/pdf/census/projections_report.pdf |date=2007-01-12 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનિંગ, ડિસેમ્બર 2006. છેલ્લે જોવાઈ મે 18, 2007.</ref> 2005-2207માં કરવામાં આવેલા અમેરિકન કોમ્યુનિટી સર્વે અનુસાર, મેનહટનની વસ્તીમાં 56.8 ટકા ગોરા લોકો(48.4 ટકા નોન-હિસ્પેનિકસ ફક્ત ગોરા લોકો જ), 16.7 ટકા કાળા લોકો કે આફ્રિકન અમેરિકન(13.8 ટકા નોન-હાસ્પેનિક્સ બ્લેક કે આફ્રિકન અમેરિકન જ), 0.8 ટકા અમેરિકન ભારતીયો અને આલાસ્કા નેટિવના લોકો, 11.3 ટકા એશિયન, 0.1 ટકા નેટીવ હવાઇયેન અને અન્ય પેસિફિક મહાસાગરના ટાપુઓના લોકો, 16.9 ટકા લોકો અન્ય દોડમાં અને 2.4 ટકા લોકો બે કે તેથી વધુ દેશનું નાગરીકત્વ ધરાવતા હોય છે. જ્યારે કુલ વસ્તીના લગભગ 25.1 ટકા લોકો હિસ્પેનિક કે લેટિનોના છે.<ref>{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&-tree_id=3307&-redoLog=true&-_caller=geoselect&-geo_id=05000US36061&-format=&-_lang=en|title=New York County, New York - ACS Demographic and Housing Estimates: 2005–2007|publisher=Factfinder.census.gov|date=|access-date=2009-05-30|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://archive.today/20200210221915/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-context=adp&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR5&-ds_name=ACS_2007_3YR_G00_&-tree_id=3307&-redoLog=true&-_caller=geoselect&-geo_id=05000US36061&-format=&-_lang=en|url-status=dead}}</ref> કુલ વસ્તીના લગભગ 56.2 ટકા લોકો પાસે બેચલર ડિગ્રી કે તેનાથી ઉંચો અભ્યાસ છે. 28.4 ટકા લોકો અન્ય દેશમાં જન્મેલા અને 3.6 ટકા લોકો યુ.એસ.ના આઇસલેન્ડ પુર્ટો રિકોમાં જન્મેલા છે કે પછી અમેરિકન માતા-પિતાના વિદેશ જન્મેલા સંતાન છે. 38.8 ટકા લોકો ઘરમાં અંગ્રેજી સિવાયની બીજી ભાષા ઘરમાં બોલે છે.<ref>{{cite web|author=American FactFinder, United States Census Bureau|url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=05000US36061&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=3307&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|title=New York County, New York - Selected Social Characteristics in the United States: 2005–2007|publisher=Factfinder.census.gov|date=|access-date=2009-05-30|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://archive.today/20200210213011/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=05000US36061&-qr_name=ACS_2007_3YR_G00_DP3YR2&-context=adp&-ds_name=&-tree_id=3307&-_lang=en&-redoLog=false&-format=|url-status=dead}}</ref> 2000ના વર્ષમાં મેનહટનની કુલ વસ્તીના 56.4 ટકા લોકો ગોરા, 17.39 ટકા લોકો કાળા, 14.14 ટકા લોકો અન્ય જાતિના 9.40 ટકા લોકો [[એશિયન]], 0.5 ટકા લોકો અમેરિકન મૂળના અને 0.07 ટકા લોકો પેસિફિક આઇસલેન્ડના હતા. 4.14 ટકા લોકો બે કે તેનાથી વધુ જાતિના જોવા મળ્યા છે. 27.18 ટકા લોકો કોઇપણ જાતિના [[હિસ્પેનિક]] છે. 24.93 ટકા લોકો તેના ઘરમાં સ્પેનિશ ભાષા, 4.12 ટકા લોકો ચાઇનીસ અને 2.19 ટકા લોકો ફ્રેચ ભાષા બોલે છે.<ref>[http://www.mla.org/map_data_results&amp;state_id=36&amp;county_id=61&amp;mode=geographic&amp;zip=&amp;place_id=&amp;cty_id=&amp;ll=all&amp;a=&amp;ea=&amp;order=r લેન્ગવેજિસ સ્પોકન ઇન ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601192700/http://www.mla.org/map_data_results%26state_id%3D36%26county_id%3D61%26mode%3Dgeographic%26zip%3D%26place_id%3D%26cty_id%3D%26ll%3Dall%26a%3D%26ea%3D%26order%3Dr |date=2015-06-01 }}, મોડર્ન લેન્ગવેજ એસોસિયેશન. સુધારો એપ્રિલ 25, 2007.</ref> અહીં લગભગ 738,644 ઘર છે. 25.2 ટકા લગ્ન કરીને સાથે રહેતા કપલ્સ, 12.6 ટકા મકાન ધરાવતી સ્ત્રીઓના પતિ હાલ જીવીત નથી અને 59.1 ટકા લોકો કુટુંબમાં સાથે રહેતા નથી. 17.1 ટકા લોકો સાથે 18 વર્ષથી નીચેના બાળકો રહે છે. કુલ મકાન ધરાવતા લોકોમાં 48 ટકા મકાન કોઇ એક વ્યક્તિ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હોય છે .જ્યારે 65 વર્ષથી વધુની ઉંમર ધરાવતા 10.9 ટકા લોકો એકલા રહે છે. મકાન ધરાવતા સરેરાશ લોકોની સંખ્યા 2 છે, જ્યારે સરેરાશ કુટુંબની સંખ્યા 2.99 છે. મેનહટનની વસ્તીમાં 16.8 ટકા વસ્તી 18 વર્ષથી નીચેની છે. જ્યારે 18થી 24 વર્ષની વય ધરાવતા લોકો 10.2 ટકા છે. 25થી 44 વર્ષની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 38.3 ટકા, 45થી 64 વર્ષની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 22.6 ટકા અને 65 વર્ષથી વધુની વય ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 12.2 ટકા છે. અહીંની મધ્યમ ઉંમર 36 વર્ષ છે. દર 100 સ્ત્રીએ 90.3 પુરૂષો છે. જ્યારે 18 વર્ષ કે તેથી વધુની ઉંમરની 10 સ્ત્રીઓએ પુરૂષોની સંખ્યા 87.9 છે. મેનહટન એ 10 લાખથી વધારે વસ્તી ધરાવતું યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના એવા સ્થળમાંનું એક છે જ્યાં સૌથી વધુ આવક પ્રાપ્ત થઇ શકે છે. 2004ના નાણાકીય વર્ષના આઇઆરએસ(IRS)ના આંકડા અનુસાર, ન્યુયોર્ક કાઉન્ટી(મેનહટન)ની ઇન્કમટેક્સ રીટર્ન પરની સરેરાશ જવાબદારી સમગ્ર દેશમાં સૌથી વધુ છે. સરેરાશ ટેક્સ જવાબદારી 25,875 ડોલર છે, જે એડ્જેસ્ટેડ ગ્રોસ ઇન્કમના લગભગ 20 ટકા દર્શાવે છે.<ref>સાહાદી, જેન. [http://money.aol.com/cnnmoney/tax/canvas3/_a/biggest-income-tax-burdens-top-10-places/20070214111009990001 બિગેસ્ટ ઇન્કમ ટેક્સ બર્ડન્સ: ટોપ 10 પ્લેસિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216115300/http://money.aol.com/cnnmoney/tax/canvas3/_a/biggest-income-tax-burdens-top-10-places/20070214111009990001 |date=2008-12-16 }}, સીએનએન મની. સુધારો એપ્રિલ 28, 2007.</ref> 2002ના આંકડા અનુસાર, સમગ્ર દેશના કોઇપણ પ્રાંતની તુલનાએ મેનહટનની માથાદીઠ આવક સૌથી વધુ હતી.<ref>ન્યૂમેન, જેફ્રી એલ. [https://web.archive.org/web/20130724005539/http://findarticles.com/p/articles/mi_m3SUR/is_6_84/ai_n14892822 "], ''સરવે ઓફ કરન્ટ બિઝનેસ'' , જૂન 2004. છેલ્લે જોવાઈ મે 29, 2007. "ન્યૂ યોર્ક કાઉન્ટી (મેનહટન), ન્યૂ યોર્ક ખાતે માથાદીઠ વ્યક્તિગત આવક સાૈથી વધારે છે. આ આંકડો 84,591 ડોલર પ્રતિ વ્યક્તિ અથવાતો રાષ્ટ્રીય સરેરાશના 274 ટકા જેટલો છે."</ref> મેનહટનનો ઝીપ(ZIP) કોડ 10021 છે. અપર ઇસ્ટ સાઇડ એ લગભગ 100,000થી વધારે લોકોનું ઘર છે. જેની માથાદીઠ આવક 90,000 ડોલરથી વધુ છે.<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&amp;geo_id=04000US36&amp;_geoContext=01000US%7C04000US36&amp;_street=&amp;_county=&amp;_cityTown=&amp;_state=&amp;_zip=10021&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=040&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=ACS_2005_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=&amp;show_2003_tab=&amp;redirect=Y ઝિપ કોડ ટેબ્યુલેશન એરિયા 10021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110103055853/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=04000US36&_geoContext=01000US%7C04000US36&_street=&_county=&_cityTown=&_state=&_zip=10021&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=040&_submenuId=factsheet_1&ds_name=ACS_2005_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=&show_2003_tab=&redirect=Y |date=2011-01-03 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ 2000. સુધારો એપ્રિલ 27, 2007.</ref> આ સ્થળ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં અઢળક સંપત્તિ ધરાવતા સ્થાનોમાનું એક છે. મેનહટનના નજીકના કોઇપણ પ્રાંત આટલી આવક ધરાવતા નથી. આ પ્રાંતમાં મધ્યમ આવક ધરાવતા ઘરોની સરેરાશ આવક 47,030 ડોલર અને મધ્યમ આવક ધરાવતા કુટુંબની આવક 50,229 ડોલર છે. પુરૂષોની મધ્યમ આવક 51,856 ડોલર છે, જેની તુલનાએ સ્ત્રીઓની મધ્યમ આવક 45,712 ડોલર છે. દેશની માથાદીઠ આવક 42,922 ડોલર હતી. કુલ કુટુંબના 17.6 ટકા કુટુંબો અને વસ્તીના 20 ટકા લોકો ગરીબી રેખાથી નીચેનું જીવનધોરણ જીવે છે. જેમાં 31.8 ટકા લોકો 18 વર્ષથી નીચેની ઉંમરના અને 18.9 ટકા લોકો 65 વર્ષથી વધુની ઉંમરના છે.<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=ChangeGeoContext&amp;geo_id=05000US36061&amp;_geoContext=01000US%7C86000US10021&amp;_street=&amp;_county=new+york&amp;_cityTown=new+york&amp;_state=04000US36&amp;_zip=&amp;_lang=en&amp;_sse=on&amp;ActiveGeoDiv=geoSelect&amp;_useEV=&amp;pctxt=fph&amp;pgsl=010&amp;_submenuId=factsheet_1&amp;ds_name=DEC_2000_SAFF&amp;_ci_nbr=null&amp;qr_name=null&amp;reg=null%3Anull&amp;_keyword=&amp;_industry=New યોર્ક કાઉન્ટી, ન્યૂ યોર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607211420/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=ChangeGeoContext&geo_id=05000US36061&_geoContext=01000US%7C86000US10021&_street=&_county=new+york&_cityTown=new+york&_state=04000US36&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=geoSelect&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=010&_submenuId=factsheet_1&ds_name=DEC_2000_SAFF&_ci_nbr=null&qr_name=null&reg=null%3Anull&_keyword=&_industry=New |date=2011-06-07 }}, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ 2000. સુધારો એપ્રિલ 27, 2007.</ref> લોઅર મેનહટન ([[હ્યુસ્ટન સ્ટ્રીટ]] તરફનું દક્ષિણ મેનહટન) આર્થિક રીતે વધુ તફાવત ધરાવે છે. 1950 બાદ આ નાણાકીય શહેરમાં રહેણાંક વિસ્તારની વસ્તી વધતા થોડા બિન-વ્યાપારી વિસ્તારનો પણ વિકાસ થયો છે. 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના હુમલા પહેલા 15,000થી 20,000 હતા તેમાં વધારો થઇને 2005ના એક અંદાજ અનુસાર, રહેણાંક વિસ્તારમાં 30,000 જેટલા લોકો રહે છે.<ref>સ્ટેઇનહાઉર, જેનિફર. "બેબી સ્ટ્રોલર્સ એન્ડ સુપરમાર્કેટ્સ પુશ ઇનટુ ધ ફાઇનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રિક્ટ્સ", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , એપ્રિલ 15, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 11, 2007.</ref> મેનહટન ધર્મની બાબતે વિવિધતા ધરાવે છે. સૌથી વધુ પળાતો ધર્મ [[રોમન કેથલિક ચર્ચ]] છે. લગભગ 564,505 લોકો( કુલ વસ્તીના 36 ટકાથી વધુ લોકો) આ ધર્મમાં માને છે અને 110 જેટલા પૂજા ઘર છે. [[જ્યુ]]એ બીજા નંબરનો સૌથી વધુ પળાતો ધર્મ છે. તેના 102 પૂજા ઘરમાં 314,500 લોકો (20.5 ટકા) પૂજા કરે છે. [[પ્રોટેસ્ટેન્ટ્સ]] સંખ્યા 139,732 (9.1 ટકા) છે અને મુસ્લિમોની સંખ્યા 37,078(2.4 ટકા) છે. આ પ્રાંતમાં છેલ્લા થોડા સમયમાં નાના બાળકોની સંખ્યામાં ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. મેનહટનમાં 2000ની સાલ બાદ પાંચ વર્ષથી નાના બાળકોની સંખ્યામાં 32 ટકાથી વધુનો વધારો જોવા મળ્યો છે.<ref>રોબર્ટ્સ, સેમ. [http://www.nytimes.com/2007/03/23/nyregion/23kid.html "ઇન સર્જ ઇન મેનહટન ટોડલર્સ, રિચ વ્હાઇટ ફેમિલિઝ લિડ વે"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'', માર્ચ 27, 2007. સુધારો માર્ચ 27, 2007.</ref> == સીમાચિહ્નો અને સ્થાપત્યો == {{Main|Architecture in New York City}} 19મી સદીના અંત ભાગથી, મેનહટનની ડિસ્ટીંક્ટીવ સ્કાઇલાઇનની રચના કરનારી [[સ્કાયસ્ક્રેપર]] ન્યૂ યોર્ક શહેરની ઓળખ સાથે સીધી રીતે સંકળાયેલી છે. 1890થી 1973ના સમયગાળા દરમિયાન વિશ્વની સૌથી ઉંચી બિલ્ડીંગ મેનહટનમાં જ જોવા મળી હતી. નવ અલગ-અલગ બિલ્ડીંગ પાસે આ ટાઇટલ હતું.<ref>મેકિનલી, જેસ્સે. "[http://www.nytimes.com/1995/11/05/nyregion/fyi-016047.html એફ.વાય.આઈ.: ટોલ, ટોલર. ][http://www.nytimes.com/1995/11/05/nyregion/fyi-016047.html ટોલેસ્ટ]", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , નવેમ્બર 5, 1995. પી. સીવાયઝેડ. સુધારો જૂન 30, 2009.</ref> [[પાર્ક રો]] પરની ન્યુયોર્ક વર્લ્ડ નામની બિલ્ડીંગના નામે પ્રથમ આ ટાઇટલ થયું 309 ફૂટ(91 મી) ઉંચી આ બિલ્ડીંગ 1955 સુધી આ રહી હતી. ત્યારબાદ તેને તોડીને [[બ્રુકલિન બ્રીજ]] નામનું નવું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું.<ref>"શેહર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી સૌથી મોટી વિસ્તરણ યોજના; જેમાં બ્રૂકલિન બ્રિજ ખાતે આવેલાં મેનહટન પ્લાઝાનું પુનઃ બાંધકામ કરવામાં આવ્યું. ટ્રાફિકની સમસ્યા વધતી જતી હોવાને કારણે તેનું નિયમન કરવા માટે 69,10,000 ડોલરના ખર્ચે દબાણો દૂર કરવામાં આવ્યા. શેરીની પધ્ધતિઓમાં પણ ફેર ગોઠવણી કરવામાં આવી." ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ,'' જુલાઈ 24, 1954. પી. 15</ref> પાર્ક રો બિલ્ડીંગ પાસે એક 29 માળની ઉંચી ઇમારતને{{convert|391|ft|m|0}} 1899માં આ ટાઇટલ મળ્યું હતું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2000/03/12/realestate/streetscapes-park-row-building-15-park-row-1899-monster-that-reigned-high-over.html "સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/ધ પાર્ક રો બિલ્ડિંગ, 15 પાર્ક રો; એન 1899 'મોન્સ્ટર' ધેટ રેઇન્ડ હાઈ ઓવર ધ સિટી"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમાસ'' , માર્ચ 12, 2000. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> 41 માળ ઉંચી સિંગર બિલ્ડીંગ 1908માં ઇપોનિમોયુસ સેવિંગ મશિન ઉત્પાદનના વડા મથક માટે બનાવવામાં આવ્યું હતું. જે 1967 સુધી સૌથી ઉંચું બિલ્ડીંગ તરીકે ઓળખાતું રહ્યું.{{convert|612|ft|m|0}} ત્યારબાદ હંમેશા માટે આ બિલ્ડીંગ તોડી પાડવામાં આવ્યું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F0CE4DA1739F931A35752C0A9639C8B63&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=print " સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/સિંગર બિલ્ડિંગ; વન્સ ધ ટોલેસ્ટ બિલ્ડિંગ, બટ સિન્સ 1967 અ ઘોસ્ટ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જાન્યુઆરી 2, 2005. છેલ્લે જોવાઈ મે 15, 2007. "એકતાલીસ માળની સિંગર નામની ઈમારત જ્યારે વર્ષ 1908માં બ્રોડવે અને લિબર્ટી સ્ટ્રીટની વચ્ચે બનાવવામાં આવી ત્યારે તે વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી. અને તારીખ 11મી સપ્ટેમ્બર 2001 પહેલાં તે વિશ્વની એવી સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી કે જેને તોડી પાડવામાં આવી હોય. ખૂબસૂરત બિલ્ડિંગ બિક્સ આર્ટ્સ ટાવર્સને વર્ષ 1976માં જ્યારે જમીનદોસ્ત કરી દેવામાં આવ્યું તે જૂની ઈમારત તોડી પાડવાની ચળવળનો સૌથી દુઃખદ અનુવ હતો... વર્ષ 1906માં શરૂ કરવામાં આવેલાં સિંગર બિલ્ડિંગમાં ફ્લેગ્સ મોડેલનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ શહેર ટાવરોનાં શહેર તરીકે જાણીતું હતું. આ બિલ્ડિંગનો પાયો 1896ની ઈમારતો જેવો નાખવામાં આવ્યો હતો. તેની વચ્ચોચ 65 ફૂટનો ચોરસ થાંભલો ઊભો કરવામાં આવ્યો હતો. તેની ઉપર બે ઢાળવાળો ગોળાકાર ભાગ હતો અને તેની ટોચ ઉપર વિશાળ ફાનસ હતું."</ref> ધી મેટ્રોપોલિટન લાઇફ ઇન્સ્યુરન્સ કંપનીનું ટાવર મેડિસીન એવન્યુ પર 700 ફૂટ(213 મી.)ની ઉંચાઇનું બનાવવામાં આવ્યું હતું. સેન્ટ માર્કસ કેમ્પેનાઇલ દ્વારા [[વેનિસ]]માં જ્યારે આ ટાવરની તુલના કરવામાં આવી ત્યારે આ ટાઇટલ તેને 1909માં પ્રાપ્ત થયું હતું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1996/05/26/realestate/streetscapes-metropolitan-life-1-madison-avenue-for-brief-moment-tallest.html "સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ/મેટ્રોપોલિટન લાઇફ એટ 1 મેડિસન એવેન્યૂ;ફોર અ બ્રીફ મોમેન્ટ, ધ ટોલેસ્ટ બિલ્ડિંગ ઇન ધ વર્લ્ડ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 26, 1996. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> [[વુલવર્થ બિલ્ડીંગ]] અને તેનું ખૂબ જ અલગ [[ગોથીક આર્કિટેક્ચર]] સહિત 792 ફૂટ(241 મી.)ની ઉંચાઇ સાથે 1913માં આ બિલ્ડીંગને સૌથી ઉંચા બિલ્ડીંગનું ટાઇટલ પ્રાપ્ત થયું હતું.<ref>ડનલેપ, ડેવિડ ડબલ્યૂ. [http://www.nytimes.com/2000/11/02/garden/condos-to-top-vaunted-tower-of-woolworth.html "][http://www.nytimes.com/2000/11/02/garden/condos-to-top-vaunted-tower-of-woolworth.html કોન્ડોસ ટુ ટોપ વાઉન્ટેડ ટાવર ઓફ વૂલવર્થ"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઈમ્સ'' , નવેમ્બર 2, 2000. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009.</ref> [[ચિત્ર:ChryslerBuilding.JPG|thumb|left|upright|ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગ, 1930-1931થી શહેરનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ]] એક જ વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન ધી રોરિંગ ટ્વેન્ટીસ સહિત ત્રણ અલગ-અલગ બિલ્ડીંગ દ્વારા આ ટાઇટલ વચ્ચે હરિફાઇ જોવા મળી હતી. 1929ના વોલ સ્ટ્રીટના કડાકાના એક દિવસ પહેલા જ બજારમાં ઉછાળો આવતા બે ડેવલોપર્સ દ્વારા આ ટાઇટલ માટે હરિફાઇ કરવામાં આવી હતી.<ref>"ડેનિસે વિશ્વનાં સૌથી ઊંચા બિલ્ડિંગની યોજનાઓ બદલી; સ્ટારેટે જણાવ્યું હતું કે બેન્ક ઓફ મેનહટનના બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ ક્રાઇસલરને મહાત આપવા માટે નહોતી વધારવામાં આવી.", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓક્ટોબર 20, 1929. પી. 14.</ref> 927 ફૂટ(282 મી.)ની ઉંચાઇ સાથે 40 વોલ સ્ટ્રીટમાં બનેલું અને મે 1930માં પુરૂ થયેલું અને ફક્ત 11 માસના ટૂંકા સમયગાળામાં ખૂબ જ આશ્ચર્ય સાથે [[બેંક ઓફ મેનહટન]]નું વડુંમથક બનેલા બિલ્ડીંગે ટાઇટલ તેના નામે કર્યું હતું.<ref>"બેન્ક ઓફ મેનહટન વિક્રમજનક સમયમાં; ઊભું કરવામાં આવેલું માળખું હતું.{{convert|927|ft|m}} તે વિશ્વની બીજા ક્રમની સૌથી ઊંચી ઈમારત હતી. આ ઈમારતને એક વર્ષના સમયગાળામાં ઊભી કરવામાં આવી હતી.", ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 6 1930. પી. 53</ref> લેક્સિંન્ગટોન એવન્યુ અને ૪૨મી સ્ટ્રીટ ખાતે ઓટો એક્ઝીક્યુટિવ વોલ્ટર ક્રિસલેર અને તેનો ઓર્કિટેક્ટ વિલિયમ વાન એલન દ્વારા બાંધકામમાં એક ટ્રેડમાર્ક ગણી શકાય તેવું બિલ્ડીંગ બનાવવાનું નક્કી કર્યું.{{convert|185|ft|m|0|sing=on}} બિલ્ડીંગને નામ આપવા માટે ક્રિસલેર બિલ્ડીંગને 1,046 ફૂટ(319 મી.)ની ઉંચાઇએ પહોંચાડવામાં આવ્યું અને 1929માં બાંધકામ પુરૂ કરીને વિશ્વું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ બનાવ્યું.<ref>ગ્રે, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1995/12/17/realestate/streetscapes-the-chrysler-building-skyscraper-s-place-in-the-sun.html "સ્ટ્રીટસ્કેપ્સ: ધ ક્રાઇસલર બિલ્ડિંગ; સ્કાયક્રેપર્સ પ્લેસ ઇન ધ સન"], ''ધ ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ડિસેમ્બર 17, 1995. છેલ્લે જોવાઈ જૂન 30, 2009. "ત્યારબાદ ક્રાઇસલર અને વેન એલેને તેમનાં બિલ્ડિંગની ડિઝાઇનમાં પરિવર્તન કર્યું. આ વખતે તેમણે 40 વોલસ્ટ્રીટ ખાતે આવેલાં{{convert|921|ft|m|sing=on}} બિલ્ડિંગની ઊંચાઈ સામે સ્પર્ધા જીતવાનું નક્કી કર્યું. આ બાબત ખૂબ ગુપ્ત રાખવામાં આવી અને વિશાળ ચોરસ ફાયર-ટાવર શાફ્ટનો ઉપયોગ કરીને ધુમાડાને સીધો ઉપર કાઢી નાખવામાં આવ્યો. શાફ્ટની અંદર, વેન એલનની કામદારોની ટીમ 185 ફૂટ ઉંચા સ્પાયર માટે માળખાનું કામ કરી રહી હતી, જ્યારે 1929ની મંદીમાં તેને તૈયાર કરવામાં આવ્યું અને ક્રાઇસ્લર બિલ્ડીંગને 1046 ફૂટ, 4.75 ઇંચ ઉંચી, વિશ્વની સૌથી ઉંચી ઇમારત બની ગઇ."</ref> જો કે બંને બિલ્ડીંગને ખૂબ જ નજીકના સમયમાં નીચા બતાવે એ રીતે 1931 મે માસમાં 102 માળનું [[એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ]] બનાવવામાં આવ્યું. બિલ્ડીંગની ઉંચાઇએ જેનું આર્ટ ડેકો ટાવરની ઉંચાઇ1,250 ફૂટ(381 મી.)ની હતી. અંતમા{{convert|203|ft|m|abbr=on}} બિલ્ડીંગની ઉંચાઇમાં વધારો કરીને 1,453 ફૂટ(443 મી.) સુધી પહોંચાડવામાં આવી.<ref>"ઉંચાઇ અંગેની દુશ્મનાવટ પૂર્ણ થઇ હોવાનું દેખાય છે; એમ્પાયર સ્ટેટનો વિક્રમ ઘણા વર્ષો સુધી રહેશે, બિલ્ડરો અને રિયલ્ટી ક્ષેત્રના લોકોએ જણાવ્યુ. પ્રેક્ટિકલ લિમીટ રિચ્ડ; ઇટ્સ ટોપ રાઇઝીસ {{convert|1250|ft|m}}, બટ સ્ટાફ કેરિઇંગ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ એક્સટેન્ડ્સ પિનેકલ ટુ 1265.5 ફૂટ.", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 2, 1931. p. 7.</ref><ref>ગ્રે ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/1992/06/14/realestate/streetscapes-the-empire-state-building-a-red-reprise-for-a-31-wonder.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FE%2FEmpire%20State%20Building "સ્ટ્રિટસ્કેપ્સ: ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ; એ રેડ રિપ્રાઇઝ ફોર એ '31 વન્ડર"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જુન 14, 1992. એક્સેસ જૂન 18, 2006.</ref> [[ચિત્ર:Empire State Building by David Shankbone.jpg|thumb|upright|એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ 1931થી 1972 દરમિયાન વિશ્વનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ હતું, જે હાલમાં શહેરનું સૌથી ઉંચુ બિલ્ડીંગ છે]] લોઅર મેનહટનમાં સ્થિત [[વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર]]ના ટ્વીન ટાવર એ ન્યુયોર્ક શહેરના આઇકોનીક સિમ્બોલ હતા. 1,368 અને 1,362 ફૂટ(417 મી. અને 415 મી.) ની ઉંચાઇ સાથે 1972ના વર્ષથી 110 માળના બિલ્ડીંગ તરીકે વિશ્વમાં સૌથી ઉંચા ઇમારત તરીકેની ગણના થતી હતી, પરંતુ 1974માં વિલિસ ટાવરનાં બાંધકામે તેના ટાઇટલને લઇ લીધું(આ પહેલા સિર્સ ટાવર તરીકે શિકાગોમાં પ્રખ્યાત હતું).<ref>બાર્સ, કારેન. [http://www.infoplease.com/spot/skyscraperhistory.html "ધી હિસ્ટરી ઓફ સ્કાયસ્ક્રેપર્સ: એ રેસ ટુ ધી ટોપ"], ઇન્ફોર્મેશન પ્લીઝ. પ્રવેશ મે 17, 2007. "ધી એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ 1972 સુધી 41 વર્ષો સુધી ગગનચૂંબી ઇમારતોમાં પ્રથમ ક્રમનું બની રહ્યું, જ્યા સુધી વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર (1,368 ફુટ, 110 માળ)નું બાંધકામ ન થયું. બે વર્ષો બાદ, શિકાગોમાં વિલીસ ટાવર (1450 ફુટ, 110 માળ)નું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું ત્યારે ન્યૂ યોર્ક શહેરે સૌથી ઉંચી હાઉસંગ બિલ્ડીંગ ધરાવતા શહેર તરીકેનું બહુમાન ગુમાવી દીધું."</ref> 20મી સદીના અંત સુધી વિશ્વના સૌથી પ્રખ્યાત અને ઓળખી શકાય તેવા બિલ્ડીંગ તરીકે વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટ્વીન ટાવરની ગણના થતી હતી. પરંતુ 11 સપ્ટેમ્બર, 2001ના આંતકવાદી હુમલા બાદ આ બિલ્ડીંગ તોડી પાડવામાં આવ્યું. વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર ઘણા લોકો માટે નવા શિખરો સર કરવાનું કારણ બન્યું હતું. 7, ઓગસ્ટ, 1974માં ટ્વીન ટાવરની વચ્ચે એક માત્ર તાર પર ચાલીને ફ્રાંસના દોરડાના વાઘ ફિલિપ પેટીટ દ્વારા એક વિશ્વ રેકોર્ડ બનાવવામાં આવ્યો હતો. ટ્વીન ટાવર્સના બદલે હવે વન વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. 2014માં આ બાંધકામ પુરૂ થઇને તેના વપરાશ માટે તૈયાર થશે.<ref>{{cite web|url=http://www.wtc.com/about/|title=About the WTC|publisher=Silverstein Properties|access-date=2008-08-15|archive-date=2008-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080815120641/http://www.wtc.com/about/|url-status=dead}}</ref> 1961માં [[પેનસીલવેનિયાના રેલરોડ]] દ્વારા તેના જૂના સ્ટેશન ઓલ્ડ પેન સ્ટેશનને તોડીને નવા મેડિસન સ્કવેર ગાર્ડન અને ઓફિસ બિલ્ડીંગ કોમ્પ્લેક્સ બનાવવાનું આયોજન ખુલ્લુ મુકવામાં આવ્યું હતું. મેકકિમ મીડ એન્ડ વ્હાઇટ દ્વારા ઓફિસ બિલ્ડીંગના પ્રશ્નને વેગ આપવામાં આવ્યો અને 1910નાં વર્ષમાં તેનું માળખું તૈયાર કરવામાં આવ્યું. લગભગ બધા આ વાત સાથે સહમત થયા કે આ સ્થળ બ્યુક્સ આર્ટનું એક ખૂબ જ અલગ સ્થળ છે અને ન્યુયોર્ક શહેરનો સૌથી સારો આર્કિટેચર ઝવેરાત છે.<ref>ગ્રે ક્રિસ્ટોફર. [http://www.nytimes.com/2001/05/20/realestate/streetscapes-destruction-penn-station-1960-s-protest-that-tried-save-piece-past.html "સ્ટ્રિટસ્કેપ્સ/'ધી ડિસ્ટ્રક્શન ઓફ પેન સ્ટેશન'; એ 1960s પ્રોટેસ્ટ ધેટ ટ્રાઇડ ટુ સેવ એ પીસ ઓફ ધી પાસ્ટ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 20, 2001. પ્રવેશ જૂન 18, 2006.</ref> આટલા પ્રયત્નો કર્યા હોવા છતાં, માળખાની તોડફોડ ઓક્ટોબર 1963માં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જાહેર જનતા દ્વારા યોગ્ય જાળવણીના અભાવે પેન સ્ટેશનને ગુમાવ્યું અને આ માટે ઐતિહાસિક ચીજોનું રક્ષણ કરતા [[લેવિસ મમફોર્ડ]] દ્વારા એક આંદોલન પણ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જેના ભાદ રૂપે 11965માં ન્યુયોર્ક સિટી લેન્ડમાર્ક પ્રિવેન્શન કમિશનની રચના કરવામાં આવી જે શહેમાં ઐતિહાસિક, ખૂબ જ સારુ અને સાંસ્કૃતિક હેરિટેજ હોય તેવા સ્થળનું રક્ષણ કરતી હતી.<ref>[http://www.nyc.gov/html/lpc/html/faqs/faq_about.shtml લેન્ડમાર્ક્સ પ્રિઝર્વેશન કમિશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609210108/http://www.nyc.gov/html/lpc/html/faqs/faq_about.shtml |date=2010-06-09 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી લેન્ડમાર્ક્સ પ્રિઝર્વેશન કમિશન]]. પ્રવેશ મે 17, 2007.</ref> પેન સ્ટેશનના ડિમાઇસ બાદ શરૂ કરવામાં આવેલી ઐતહાસિક જાળવણી ચળવળને પગલે સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં દસ લાખથી વધુ માળખાઓનો વ્યવસ્થિત કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં આશરે 1,000 શહેરમાં હતા.<ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2002/10/11/sunday/main525288.shtml "રેક્વિમ ફોર પેન સ્ટેશન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101111192011/http://www.cbsnews.com/stories/2002/10/11/sunday/main525288.shtml |date=2010-11-11 }}, [[સીબીએસ ન્યૂઝ]], ઓક્ટોબર 13, 2002. પ્રવેશ મે 17, 2007.</ref> [[ચિત્ર:Wtcmay01.jpg|thumb|left|upright|અગાઉના વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ટ્વીન ટાવર્સ 1972થી 2001 સુધી ન્યૂ યોર્કના સૌથી ઉંચા બિલ્ડીંગ હતા.]] [[ટાઇમ્સ સ્ક્વેર]] ખાતેનું બ્રોડવે આસપાસનું થીએટર ડિસ્ટ્રીક, [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી]], [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], [[ફ્લેટ્રોન બિલ્ડીંગ]], [[વોલ સ્ટ્રીટ]]ની આસપાસ આવેલું [[ફાયનાન્સિયલ ડિસ્ટ્રીક]], લિંકન સેન્ટર ફોર પર્ફોમિંગ આર્ટસ, લિટલ ઇટાલિ, [[હાર્લેમ]], અમેરિકન મ્યુઝિયમ ઓફ નેચરલ હિસ્ટરી, ચાઇનાટાઉન અને સેન્ટ્રલ પાર્ક બધા સ્થળો આ પ્રખ્યાત આઇસલેન્ડમાં આવેલા છે. ઊર્જાના બચાવ માટે ગ્રીન ઓફિસ બિલ્ડીંગ બનાવવામાં પણ આ શહેર અગ્રતા ક્રમ ધરાવે છે. ઇંગ્લીશમેન સેમ્યુઅલ ફોક્સ હસ્તગત [ર્સ્ટ ટાવર જેવા ઘણા એનું ઉદાહરણ છે. 7 મા વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના ફેર બાંધકામ માટે પણ ઉપયોગી છે.<ref name="greenbuilding">પોગ્રેબિન, રોબિન. [http://www.nytimes.com/2006/04/16/arts/design/16gree.html "][http://www.nytimes.com/2006/04/16/arts/design/16gree.html 7 વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર એન્ડ હર્સ્ટ બિલ્ડીંગ: ન્યૂ યોર્ક્સ ટેસ્ટ કેસીસ ફોર એન્વાયર્ન્મેન્ટલી અવેર ઓફિસ ટાવર્સ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ, એપ્રિલ 16, 2006. '' ''19 જુલાઇ, 2006ના રોજ પુન:પ્રાપ્તિ'' </ref> સેન્ટ્રલ પાર્કની સીમા 110મી સ્ટ્રીટ નોર્થ બાય વેસ્ટ પર છે. ઉત્તરમાં એઇટ્થ એવન્યુમાં અને દક્ષિણમાં પશ્ચિમ 59મી સ્ટ્રીટમાં, પૂર્વમાં ફિફ્થ એવન્યુને પણ પાર્કની બોર્ડર લાગે છે. પાર્ક્સની સરહદો સાથે, આ બધી સ્ટ્રીટ સામાન્ય રીતે સેન્ટ્રલ પાર્ક નોર્થ, સેન્ટ્રલ પાર્ક વેસ્ટ અને સેન્ટ્રલ પાર્ક સાઉથ તરીકે ઓળખાય છે. (પૂર્વિય સીમા સાથે ફિફ્થ એવન્યુનું નામ જોડાયેલું છે). આ પાર્ક ફેડ્રિક લો ઓલ્મસ્ટેડ અને કાલવેર્ટ વાયુક્સ દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો. 843 એકર (3.4 કિમી²)ના આ પાર્કમાં ચાલવા માટે એક ટ્રેક, બે [[આઇસ સ્કેટીંગ]] રીંક્સ, એક વાઇલ્ડ લાઇફ સેન્ચ્યુરી અને જુદી-જુદી રમતો માટે ઘાસના મેદાનો પણ છે. ઉપરાંત બાળકો માટે ચિલ્ડ્રન પાર્ક પણ છે. આ પાર્ક સ્થળાંતર કરતા પક્ષીઓ માટે જાણીતો છે, અને આથી તે પક્ષીઓને જોનારામાં પ્રખ્યાત છે. ઉપરાંત સાયકલ સવારો, સ્કેટીંગ કરતા લોકો અને ચાલવા આવતા લોકો માટે લગભગ 6 માઇલ (10 કિ.મી.)નો રોડ તરફ ગોળ વિસ્તાર રાખવામાં આવ્યો છે. સાંજે 7 વાગ્યા બાદ અને સપ્તાહના અંતના દિવસોમાં અહીં ઓટોમોબાઇલ ટ્રાફિક પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.<ref name="CentralPark">[http://www.centralpark.com/pages/general-info.html સેન્ટ્રલ પાર્ક જનરલ ઇન્ફોર્મેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061008115343/http://www.centralpark.com/pages/general-info.html |date=2006-10-08 }}, સેન્ટ્રલ પાર્ક કન્ઝર્વન્સી. સુધારો સપ્ટેમ્બર 21, 2006.</ref> મોટાભાગના પાર્ક ખૂબ જ કુદરતી લાગે છે, જેમાં ખૂબ જ મોટી જગ્યા તેમજ ઘણી જગ્યાએ કૃત્રિમ તળાવો પણ છે. 1850ના દાયકામાં બનાવવામાં આવેલું સેન્ટ્રલ પાર્ક એ ત્યારના સમયનો સૌથી મોટો જાહેર કામગીરીનો પ્રોજેક્ટ હતો. અંગ્રેજ સ્ટાઇલના લેન્ડસ્કેપ બનાવવા તથા અંદરના લખાણ માટે લગભગ 20,000 કારીગરો તેની કામગીરી કરી રહ્યા હતા. કારીગરો દ્વારા પૃથ્વી પરનો કચરો દૂર કરીને લગભગ{{convert|3000000|cuyd|m3}} 270,000 વૃક્ષો અને છોડને વાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>[http://www.centralpark.com/pages/history_2.html સેન્ટ્રલ પાર્ક હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061005052942/http://www.centralpark.com/pages/history_2.html |date=2006-10-05 }}, સેન્ટ્રલ પાર્ક કન્ઝર્વન્સી. સુધારો સપ્ટેમ્બર 21,2006</ref> કુલ 2,686 એકર(10.9 કિ.મી2)ના કુલ વિસ્તારનો 17.8 ટકા હિસ્સો પાર્કલેન્ડ માટે ફાળવવામાં આવ્યો છે. કુલ મેનહટનનો લગભગ 70 ટકા હિસ્સો પાર્ક માટે ફાળવવામાં આવ્યો છે જે સેન્ટ્રલ પાર્કની બહાર સ્થિત છે. જેમાં 204 રમતના મેદાન, 251 ગ્રીન સ્ટ્રીટ, 371 બાસ્કેટબોલ કોર્ટ અને અન્ય ઘણી સુવિધાનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="MBPOEnvironment">{{waybackdate|site=http://www.mbpo.org/policy/environment|title=Environment|date=20070411204634}}, મેનહટન બોરો પ્રેસિડેન્ટ સ્કોટ સ્ટ્રિન્જર. સુધારો ઓક્ટોબર 19, 2007.</ref> 17મી અને 18મી સદીમાં લગભગ 400 આફ્રિકનોને છૂપાવવામાં આવ્યા હોવાથી તેની યાદમાં ડ્યુન સ્ટ્રીટ ખાતે ધી આફ્રિકન બ્યુરિયલ ગ્રાઉન્ડ નેશનલ મોન્યુમેન્ટની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. જ્યારે અન્ય 1991માં શોધાયેલું અને એ જ સમયગાળા દરમિયાન ફોલે સ્ક્વેર ફેડરલ ઓફિસ બિલ્ડીંગનું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું છે. == શહેરનો કુદરતી દેખાવ == {{Wide image|NYC Top of the Rock Pano.jpg|400px|<center>Skyline of [[Midtown Manhattan]], as seen from the observation deck of the [[GE Building]]</center>}} {{Wide image|Upper and Middle Manhattan.jpg|400px|<center>Skyline of Upper Manhattan and [[Midtown Manhattan]] as seen from Jersey City</center>}} {{Wide image|NYC Panorama edit2.jpg|400px|<center>Panorama of the Manhattan skyline as seen looking eastward from [[Hoboken, New Jersey|Hoboken]], New Jersey.</center>}} == અર્થતંત્ર == મેનહટનએ રાષ્ટ્રનું સૌથી કિંમતી રીઅલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રનું ઘર છે જેની ગણના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી મોંઘા વિસ્તારમાં થાય છે.<ref>[http://moneycentral.msn.com/content/invest/forbes/P62020.asp ધી મોસ્ટ એક્સ્પેન્સિવ ઝીપ કોડસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030929010816/http://moneycentral.msn.com/content/invest/forbes/P62020.asp |date=2003-09-29 }}, ''ફોર્બ્સ'', સપ્ટેમ્બર 26, 2003. પ્રવેશ જૂન 29, 2009.</ref> [[ચિત્ર:6th Avenue from 49th.jpg|thumb|upright|સિક્સ્થ એવન્યુ સાથે ઓફિસો]] ન્યુયોર્કમાં લગભગ 23 લાખ લોકોને રોજગારી પૂરો પાડતું મેનહટનને આર્થિક એન્જિન માનવામાં આવે છે. સમગ્ર ન્યુયોર્કનાં શહેરી વિસ્તારની લગભગ બે તૃતિયાંસ નોકરી મેનહટનમાં છે.<ref name="BLSManhattanLabor"/> મેનહટનની દિવસના સમયગાળા દરમિયાનની વસ્તી 28.7 લાખ છે. જેમાં રેલ્વે દ્વારા નેટ 13.4 લાખ લોકોનો ઉમેરો કરવામાં આવે છે. આ રેલ્વે દ્વારા 14.6 લાખ કર્મચારીએ મેનહટનમાં આવે છે. જે દેશના કોઇપણ અન્ય શહેર કે કોઇપણ અન્ય દેશોની સરખામણીમાં સૌથી વધુ છે અને બીજા સ્થાને આવતા [[વોશિંગ્ટન ડી.સી.]] શહેરમાં મુસાફરી કરતા 480,00 કર્મચારીઓની સરખામણીએ ત્રણ ગણાથી વધારે છે.<ref>[http://www.usatoday.com/news/2003-03-06-commute.htm "કમ્યુટિંગ શિફ્ટ્સ ઇન ટોપ 10 મેટ્રો એરિયાઝ"], ''[[યુએસએ ટુડે]]'' , મે 20, 2005. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 25, 2007.</ref><ref>[http://www.census.gov/population/socdemo/daytime/2000/tab02.csv એસ્ટિમેટેડ ડેટાઇમ પોપ્યુલેશન એન્ડ એમ્પ્લોયમેન્ટ-રેસિડેન્સ રેશિયોઝ: 2000], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સસ, 2000. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 25, 2007.</ref> અહીંનું સૌથી મોટુ આર્થિક ક્ષેત્ર નાણાકીય ઉદ્યોગ છે, જેમાં સમગ્ર જિલ્લાના કુલ પગારનો અડધો હિસ્સો ફક્ત આ ઉદ્યોગના 280,00 કર્મચારીઓને પ્રાપ્ત થાય છે. વોલ સ્ટ્રિટ તેના સંરક્ષણ ઉદ્યોગ માટે ખૂબ જ જાણીતું છે. જે શહેરના નાણાકિય ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો હિસ્સો છે અને લગભગ 50 ટકા કર્મચારીઓ નાણાકીય સેવા પૂરી પાડે છે. 2008ની નાણાકીય કટોકટી પહેલા યુ.એસ.ની પાંચ મોટી સિક્યુરિટીઝ ટ્રેડિંગ કંપનીનાં મુખ્ય મથક મેનહટનમાં હતા.<ref>[http://www.nycedc.com/BusinessInNYC/IndustryOverviews/FinancialServices/Pages/FinancialServices.aspx બિઝનેસ ઇન એનવાયસી – ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325221355/http://www.nycedc.com/BusinessInNYC/IndustryOverviews/FinancialServices/Pages/FinancialServices.aspx |date=2010-03-25 }}, NYCEDC. પ્રવેશ જૂન 29, 2009.</ref><ref>{{Citation |last= |first= |author-link= |title=America's 500 Largest Corporations |newspaper=Fortune |pages=F-45 and F-64 |year=2007 |date=April 30|url=}}</ref> 2006ની સાલમાં મેનહટનનો નાણાકીય ઉદ્યોગ દ્વારા તેના કર્મચારીઓને સરેરાશ 8,300 ડોલર( બોનસ સહિત)ની સાપ્તાહિક ચૂકવણી કરવામાં આવતી હતી. જ્યારે સમગ્ર ઉદ્યોગ માટે સરેરાશ સાપ્તાહિક ચૂકવણી લગભગ 2,500 ડોલરની હતી. આ દેશના 325 સૌથી મોટા જિલ્લાઓમાં સૌથી વધુ છે જ્યારે પગારમાં વૃદ્ધિનો દર લગભગ 8% જેટલો છે. જે દેશના 10 સૌથી મોટા જિલ્લાઓમાં પણ સૌથી વધુ છે. આ શહેરમાં આપવામાં આવતો પગાર સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં આપવામાં આવતા સાપ્તાહિક પગાર 784 ડોલરની સરખામણીએ 85% જેટલો વધુ છે. જ્યારે આ શહેરની બહારના કર્મચારીઓને મળતી આવકની તુલનાએ લગભગ બે ગણો છે. આ શહેરની 11% નોકરી હેલ્થકેર ક્ષેત્રમા છે. જ્યારે કુલ પગારનો 4 ટકા% હિસ્સો હેલ્થકેર ક્ષેત્રમાં જાય છે આ નોકરીમાં કર્મચારીઓ પ્રતિ સપ્તાહ લગભગ 900 ડોલર મેળવે છે. <ref>મેકગ્રેહામ, પેટ્રિક. [http://www.nytimes.com/2006/11/23/nyregion/23income.html?ref=nyregion ઇન્કમ સોર્સ ઓન વોલસ્ટ્રિટ., વાઇડનિંગ ગેપ], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , માર્ચ 23, 2006. પ્રવેશ મે 1, 2007.</ref> દેશના કોઇપણ શહેરમાં મુખ્ય મથક ધરાવતી કોર્પોરેટ કંપની માટે ન્યુયોર્ક શહેર એક ઘર છે, જેમાં મોટાભાગની કંપની મેનહટન સ્થિત છે.<ref>{1ફોર્ચ્યુન મેગેઝિન: ન્યૂ યોર્ક સ્ટેટ અને શહેર મોટા ભાગની ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીનું સ્થાન છે{/1}, એમ્પાયર સ્ટેટ ડેવલોપમેન્ટ કોર્પોરેશન, પ્રેસ રિલીઝ તારીખ એપ્રિલ 8, 2005, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. "ન્યૂ યોર્ક શહેર દેશના કોઇ પણ શહેરની સરખામણીએ હજુ પણ સૌથી વધારે ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીઓના વડા મથક ધરાવે છે."</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મેનહટનનો મધ્ય વિસ્તાર સૌથી મોટો કેન્દ્રિય વેપાર કરતો જિલ્લો છે.<ref>નૂનાન, પેટ્રિકા. [http://www.nycp.org/testimonies/2006/tst_053106_moynihan.html ટેસ્ટીમની ઓન મોયનીહાન સ્ટેશન ડ્રાફ્ટ ઇઆઇએસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216044642/http://www.nycp.org/testimonies/2006/tst_053106_moynihan.html |date=2008-12-16 }}, પાર્ટનરશીપ ફોર ન્યૂ યોર્ક સિટી, ટેસ્ટીમની ડેટેડ મે 31, 2006, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. "જેકોબ કે. જેવિટ્સ કન્વેન્શન સેન્ટરના વિસ્તરણની સાથે, ફાર વેસ્ટ સાઇડે દેશમાં સૌથી મોટા કેન્દ્રીય ઔદ્યોગિક જિલ્લાનું લોજિકલ એક્સ્ટેન્શન બનવાનું વચન આપ્યું હતું."</ref> નીચેની તરફનો મેનહટનનો હિસ્સો દેશનો ત્રીજા નંબરનો સૌથી મોટો કેન્દ્રિય વેપાર કરતો જિલ્લો ([[શિકાગો]]ના [[લૂપ]] બાદ) છે. અને [[ન્યુયોર્ક સ્ટોક એક્સચેંજ]], [[ધી અમેરિકન સ્ટોક એક્સચેંજ]](એમેક્સ)(Amex), ધી ન્યુયોર્ક બોર્ડ ઓફ ટ્રેડ, ધી ન્યુયોર્ક મર્ચેન્ટાઇલ એક્સચેંજ(નાયમેક્સ)(Nymex) અને નાસ્ડેક (NASDAQ)નું ઘર છે.<ref>[http://www.fta.dot.gov/about/offices/about_FTA_927.html લોઅર મેનહટન રિકવરી ઓફિસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527084448/http://www.fta.dot.gov/about/offices/about_FTA_927.html |date=2010-05-27 }}, ફેડરલ ટ્રાન્ઝિટ એડમિનીસ્ટ્રેશન, પ્રવેશ એપ્રિલ 26, 2007. "લોઅર મેનહટન એ રાષ્ટ્રનું ત્રીજા ક્રમનો સૌથી મોટો ઔદ્યોગિક જિલ્લો છે. 11 સપ્ટેમ્બર પહેલા, 3,85,000થી વધારે લોકોને રોજગારી આપવામાં આવી હતી અને તેમાંથી 85 ટકા કર્મચારીઓ તેમના કામ પર જવા માટે જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરે છે."</ref> વિશ્વની ટોચની 8 વૈશ્વિક જાહેરાત કંપનીઓમાંથી 7 કંપનીઓનાં વડામથક મેનહટનમાં છે.<ref>[http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 ટોપ 10 કોન્સોલિડેટેડ એજન્સી નેટવર્ક્સ: રેન્ક્ડ બાય 2006 વર્લ્ડવાઇડ નેટવર્ક રેવન્યુ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070503025443/http://adage.com/datacenter/datapopup.php?article_id=116384 |date=2007-05-03 }}, એડવર્ટાઇઝીંગ એજન્સી રિપોર્ટ 2007 ઇન્ડેક્સ, પ્રકાશિત એપ્રિલ 25, 2007. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 8, 2007.</ref> “મેડિસન એવન્યુ” સમગ્ર એડવર્ટાઇઝિંગ કંપનીઓ માટે મેટોનીમસલી તરીકે ઓળખાય છે. 1920માં બાદ આવેલા ઝડપી વિકાસમાં મેડિસન એવન્યુ એ એડવર્ટાઇઝમેન્ટ ઉદ્યોગની ઓળખાણ બની ગયું છે. મેનહટનનો સમગ્ર કર્મચારી વર્ગ વ્હાઇટ કોલર પ્રોફેશન્સ પર આધારીત છે. પરંતુ ઉત્પાદન એકમોમાં (39,800 કર્મચારીઓ) અને કન્સટ્રક્શનમાં ( 31,600 કર્મચારીઓ) પણ નાના પાયે નોકરી પ્રાપ્ય છે. <ref name="BLSManhattanLabor">[http://www.bls.gov/ro2/fax/qcew9310.pdf એવરેજ વિકલી વેજ ઇન મેનહટન એટ $1,453 ઇન સેકન્ડ ક્વાર્ટર 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528173132/http://www.bls.gov/ro2/fax/qcew9310.pdf |date=2010-05-28 }} (પીડીએફ), [[બ્યુરો ઓફ લેબર સ્ટેટિસ્ટીક્સ]], યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેબર, ફેબ્રુઆરી 20, 2007. પુન:પ્રાપ્તિ ફેબ્રુઆરી 21, 2007.</ref><ref name="NYPost">ગેલર, એન્ડી. [http://www.nypost.com/seven/02212007/news/regionalnews/n_y__hits_paydirt_regionalnews_andy_geller.htm "એન.વાય. હિટ્સ 'પે'ડર્ટ: મેનહટન નં. 1 ઇન નેટ'l સેલરી સર્જ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528090905/http://www.nypost.com/seven/02212007/news/regionalnews/n_y__hits_paydirt_regionalnews_andy_geller.htm |date=2009-05-28 }}, ''ન્યૂ યોર્ક પોસ્ટ'' , ફેબ્રુઆરી 21, 2007. પ્રવેશ મે 18, 2007.</ref> ઐતિહાસિક રીતે જોયે તો હાલનું મેનહટનનું જે કોર્પોરેટ વાતાવરણ છે એ અહીનાં જૂદાં-જૂદાં રીટેર્લ્સને આધારીત છે. પરંતુ તાજેતરની કટોકટીને કારણે મેનહટન સ્થિચ ઘણા રાષ્ટ્રિય ચેઇન સ્ટોર્સને નુક્શાનીનો સામનો પણ કરવો પડ્યો છે.<ref>સ્ટાસિ, લિન્ડા. [http://www.villagevoice.com/1997-09-30/news/ny-oh/ એનવાય, ઓએચ: ઇટ્સ ક્લિનર, વ્હાઇટર, બ્રાઇટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216044628/http://www.villagevoice.com/1997-09-30/news/ny-oh/ |date=2008-12-16 }}, ''ધી વિલેજ વોઇસ'' , સપ્ટેમ્બર 24, 1997. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 30, 2009.</ref> == સંસ્કૃતિ == [[ચિત્ર:Times Square New York City FLICKR 1.jpg|thumb|ટાઇમ્સ સ્ક્વેર એ સિટીના થિયેટર ડિસ્ટ્રીક્ટનું કેન્દ્ર છે]] [[ચિત્ર:Guggenheim museum exterior.jpg|thumb|ફ્રેન્ક લોઇડ રાઇટનું સોલોમન આર. ગગનહિમ મ્યુઝિયમ]] [[ચિત્ર:Metropolitan Museum of Art, New York City NY, entrance.jpg|thumb|ધી મેટ્રોપોલિટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ]] મેનહટન, અમેરિકામાં થયેલી ઘણી મહત્વની સાંસ્કૃતિ ચળવળનું સાક્ષી છે. ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ ફેક્ટરીમાં 25 માર્ચ, 1911ના દિવસે લાગેલી આગને પગલે 1912માં વોશિંગ્ટન સ્ક્વેર પાર્ક ખાતે એક રેલી યોજવામાં આવી હતી. જેમાં લગભગ 20,000 કારીગરોએ ભાગ લીધો હતો. આ 20,000 લોકોમાં ત્રીજા ભાગની સ્ત્રીઓ હતી. ફેક્ટરીમાં લાગેલી આગના લીધે 146 કામદારોના મૃત્યુ થયા હતા. આ રેલીમાં ઘણી સ્ત્રીઓ ટ્રાયેન્ગલ શર્ટવેસ્ટ કંપનીમાં બનાવવામાં આવતા તથા કામદાર સ્ત્રીઓના કપડાં જેવી ડિઝાઇનનાં કપડા પહેરીને આવી હતી જે સ્ત્રી સ્વતંત્રતા, કર્મચારીઓનું એકત્વ અને ચળવળનાં પ્રતિક હતા.<ref>[http://www.ilr.cornell.edu/trianglefire/ ધી ટ્રાયંગલ ફેક્ટરી ફાયર], [[કોર્નેલ યુનિવર્સિટી સ્કૂલ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ એન્ડ લેબર રિલેશન્સ]]. પુન:પ્રાપ્તિ એપ્રિલ 25, 2007.</ref> હાર્લેમ રેનાયસ્સાન્સ દ્વારા 1920ના દાયકામાં આફ્રિકન- અમેરિકન અક્ષરજ્ઞાન અંગેનો નિયમ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. 1950 અને 1960માં મેનહટનમાં વાઇબ્રન્ટ વિઝ્યુઅલ આર્ટ રજૂ કરવામાં આવ્યું જે અમેરિકાના પોપ આર્ટમાં નવીનતાનું કેન્દ્ર બન્યુ હતું. આ આર્ટ દ્વારા [[જાસ્પર જ્હોન]] અને [[રોય લિચ્ટેનસ્ટેઇન]] જેવા સ્ટાર પ્રાપ્ત થયા. જો કે [[એન્ડી વાર્હોલ]] દ્વારા સેરેન્ડિપીટી 3 અને સ્ટુડિયો 54ના નામે નવા સામાજિક ક્લબ શરૂ કરવામાં આવતા 1970ના અંત સમયે કરવામાં આવેલી ડાઉનટાઉન પોપ આર્ટ ચળવળમાં કોઇ નવો સ્ટાર જોવા મળ્યો નહીં. ડાઉનટાઉનની બાજૂમાં જ આવેલું ચેલ્સિયા તેના ગેલેરી અને સાંસ્કૃતિ ઉજવણી માટે જાણીતું છે. અહીં શહેરના નવા તથા કાર્યરત કલાકારોને સામાન્ય તથા મોર્ડન આર્ટ માટે ઉત્સાહ પૂરો પાડવા 200થી વધુ આર્ટ ગેલેરી છે.<ref>[http://www.travelandleisure.com/articles/stylish-traveler-chelsea-girls-september-2005 "સ્ટાઇલિશ ટ્રાવેલર: ચેલ્સિયા ગર્લ્સ"], ટ્રાવેલ + લેઇઝર, સપ્ટેમ્બર 2005. પ્રવેશ મે 14, 2007. "200થી વધારે ગેલેરીઓ સાથે, ચેલ્સિયા ઘણી વિવિધતાઓ ધરાવે છે."</ref><ref>"[http://www.nyc.gov/html/dcp/html/about/pr122004.shtml શહેરી આયોજને પશ્ચિમ ચેલ્સિયા માટે જાહેર સમીક્ષાની શરૂઆત કરી કે જેથી હાઉસિંગ ડેવલોપમેન્ટને મંજુરી આપી શકાય અને હાઇ લાઇનનના પ્રવેશનું અને તેની વ્યવસ્થાતંત્રનું સર્જન કરી શકાય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611184958/http://www.nyc.gov/html/dcp/html/about/pr122004.shtml |date=2007-06-11 }}", ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનીંગ પ્રેસ રિલીઝ તારીખ 20 ડિસેમ્બર, 2004. પ્રવેશ મે 29, 2007. "આશરે 200 ગેલેરીઓએ તાજેતરમાં જ પોતાના દરવાજા ખોલી લીધા હતા, કે જેથી શહેર અને વિશ્વમાં રહેલા કલાના ચાહકો માટે ચેલ્સિયાને યોગ્ય સ્થાન બનાવી શકાય."</ref> [[બ્રોડવે થીએટર]] એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી મોટું કાર્યક્રમ કરતું પ્રોફેશનલ થીએટર છે. ટાઇમ્સ સ્ક્વેરમાં અને આજૂબાજૂ લગભગ 500 બેઠક ધરાવતું આ થીએટર વિશ્વના 39 સૌથી મોટા [[નાટક]] અને સંગીતના કાર્યક્રમ રજૂ કરતું થીએટર છે.<ref>વેબર, બ્રુસ. [http://theater2.nytimes.com/mem/theater/treview.html?_r=1&amp;res=9C02E0DB123AF931A35754C0A9659C8B63&amp;oref=slogin "ક્રિટીક્સ નોટબુક: થિયેટર્સ પ્રોમિસ? ][http://theater2.nytimes.com/mem/theater/treview.html?_r=1&amp;res=9C02E0DB123AF931A35754C0A9659C8B63&amp;oref=slogin લુક ઓફ બ્રોડવે"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , જુલાઇ 2, 2003. પ્રવેશ મે 29, 2007. "એ વાત પણ સાચી છે કે કન્સ્ટિટ્યુટ બ્રોડવેનું વર્ણન કરવું સહેલું છે; તે 39 સૂચવેલા થિયેટરની દુનિયા છે, જે ઓછામાં ઓછી 500 બેઠકો ધરાવે છે. ઓફ બ્રોડવેમાં સામાન્ય રીતે 99 થી 499 વચ્ચેની બેઠકો ધરાવતા થિયેટરોનો સમાવેશ થાય છે (તેનાથી ઓછાને ઓફ ઓફ કહેવામાં આવે છે), જે અભિનેતાઓ, દિગ્દર્શકો અને પ્રેસ એજન્ટ્સ સાથે કેન્દ્રીય કરારો કરે છે."</ref> ઓફ-બ્રોડવે થીએટર લગભગ 100થી 500 બેઠક સાથેની થીએટર ક્ષમતા રાખવામાં આવી છે.<ref>[http://www.tdf.org/tdf_servicepage.aspx?id=103 થિયેટર 101] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100510175655/http://www.tdf.org/tdf_servicepage.aspx?id=103 |date=2010-05-10 }}, થિયેટર ડેવલોપમેન્ટ ફન્ડ. પ્રવેશ મે 29, 2007.</ref> [[લિંકન સેન્ટર]] જે વિશ્વના સૌથી મોટા અને પ્રખ્યાત ઓપેરા હાઉસ [[મેટ્રોપોલિટન ઓપેરા]], ટાઇમ્સ સ્કેવરથી થોડું આગળ છે.<ref>[http://www.abc.net.au/classic/daily/stories/s630189.htm મ્યુઝિક ડિટેઇલ્સ ફોર સન્ડે 5 જાન્યુઆરી, 1997], [[એબીસી ક્લાસિક એફએમ]]. પ્રવેશ 19 જુન, 2007. "જેમ્સ લિવાઇન મેડ હિસ મેટ્રોપોલિટન ઓપેર ડેબુ એટ ધી એજ ઓફ 27, કન્ડક્ટીંગ ટોસ્કા.... એંશીના દાયકના મધ્ય ભાગથી, તેઓ કલાત્મક દિગ્દર્શકની ભૂમિકા ધરાવે છે, અને તે તેમના સમયગાળા હેઠળ છે જેથી મેટ વિશ્વનું સૌથી વિખ્યાત ઓપેરા હાઉસ બન્યું."</ref> આ ઉપરાંત મેનહટન કન્ટેમ્પરરી અને ઐતિહાસિક જેવા બંને વિશાળ આર્ટ ક્લેક્શનનું ઘર છે. જેમાં [[મેટ્રોપોલિટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ]], [[ધી મ્યુઝિયમ ઓફ મોર્ડન આર્ટ]](એમઓએમએ)(MoMA), [[ધી વિટની મ્યુઝિયમ ઓફ અમેરિકન આર્ટ]] અને [[ફ્રેન્ક લોયડ રાઇટ]]- ડિઝાઇન [[ગુગ્નિહ્યમ મ્યુઝિયમ]]નો સમાવેશ થાય છે. શહેરમાં વસવાટ ન કરતા હોય તેવા ન્યુયોર્ક શહેરના લોકો સાથે મેનહટન ખૂબ જ નજીકથી જોડાયેલું છે. ન્યુયોર્કની બહાર વસવાટ કરતા લોકો મેનહટનમાં જવા માટે ઘણી વખત “શહેરમાં જઇએ છીએ” એવા વાક્ય પ્રયોગ કરે છે.<ref>પર્ડમ, ટોડ એસ. [http://www.nytimes.com/1992/02/22/nyregion/political-memo-an-embattled-city-hall-moves-to-brooklyn.html "][http://www.nytimes.com/1992/02/22/nyregion/political-memo-an-embattled-city-hall-moves-to-brooklyn.html પોલિટીકલ મેમો; એન એમ્બેટલ્ડ સિટી હોલ મુવ્ઝ ટુ બ્રુકલિન"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 22 ફેબ્રુઆરી, 1992. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. ""તેમાંના બધા જ નેતાઓ એવી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે સિટી ચાર્ટરમાં તાજેતરમાં આવેલા પરિવર્તનો કે જે સિટી કાઉન્સિલમાં પ્રાંતના પ્રેસિડેન્ટ દ્વારા કરવામાં આવ્યા હતા તેણે લોકોની નેતાગીરી લેતી સરકારની ઓળખમાં ઘટાડો કર્યો હતો અને મેનહટનની મુલાકાતને 'ગોઇંગ ટુ ધી સિટી' તરીકે ઓળખવામાં આવતી."</ref> આ શહેર અમેરિકાની ઘણી કહેવતોમાં પણ જોવા મળે છે. દા.ત. એક એક કહેવત છે કે, ''ન્યુયોર્ક મિનિટ'' જેનો મતલબ થાય ખૂબ જ ઓછો સમય, ઘણી વખત વિસ્તાર પૂર્વક માહિતી આપતા કહી શકાય કે, “તમે જે વિચારો કે આ શક્ય છે. તેનાથી પણ વધુ ઝડપી હોય છે.” આ વાત મેનહટનની ખૂબ જ ઝડપી જીવનશૈલીને રજૂ કરે છે.<ref>{{cite web|author=|title=New York Minute|work=[[Dictionary of American Regional English]]|date=1984-01-01|url=http://www.worldwidewords.org/qa/qa-new1.htm|access-date=2006-09-05}}</ref> એક કહેવત “મેલ્ટીંગ પોટ” આ શબ્દ સૌથી પહેલા પ્રખ્યાત થયો ઇઝરાયેલમાં લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના ઝાંગવિલ્સના નાટક ''[[ધી મેલ્ટીંગ પોટ]]'' થી જે બાજૂના દેશ કે શહેરોમાંથી હીજરત કરીને આવેલા લોકોની વસ્તી ઘનતા દર્શાવે છે. પરંતુ આ શબ્દ ઝીંગવિલ દ્વારા જ્યારે 1908માં [[વિલિયમ્સ શેક્સપિયર]]નું ''[[રોમિયો એન્ડ જૂલિયેટ]]'' નાટક સેટ કરવામાં આવ્યું ત્યારે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યો હતો.<ref>[http://www.pbs.org/fmc/timeline/emeltpot.htm "ધી મેલ્ટિંગ પોટ"], ''ધી ફર્સ્ટ મેઝર્ડ સેન્ચુરી'', પબ્લિક બ્રોડકાસ્ટિંગ સર્વિસ પુન:પ્રાપ્તિ 25 એપ્રિલ, 2007.</ref> પ્રતિમાત્મક ફ્લેટ્રિયોન બિલ્ડીંગ એ "23 સ્કિડૂ" અથવા સ્ક્રેમનો સ્રોત હોવાનું મનાય છે, જે માટે પોલિસો ત્રિકોણીય બિલ્ડીંગ દ્વારા સર્જિત પવન દ્વારા સ્ત્રીના ઉડતા વસ્રો જોવાનો પ્રયત્નો કરતા પુરૂષો તરફ ત્રાડ ફેંકશે.<ref>ડોલકાર્ટ, એન્ડ્રૂ એસ. [http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602065444/http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html |date=2011-06-02 }}[http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html ધી આર્કિટેક્ચર એન્ડ ડેવલોપમેન્ટ ઓફ ન્યૂ યોર્ક સિટી: ધી બર્થ ઓફ ધી સ્કાયસ્ક્રેપર - રોમેન્ટિક સિમ્બોલ્સ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602065444/http://ci.columbia.edu/0240s/0242_2/0242_2_s5_text.html |date=2011-06-02 }}, [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], પ્રવેશ 15 મે, 2007. "આ એક ત્રિકોણીય સ્થળ પર છે જ્યાં ન્યૂ યોર્કની બે સૌથી મહત્ત્વની સ્ટ્રિટ્સ બ્રોડવે અને ફિફ્થ એવન્યુ મેડિસન સ્ક્વેર પર મળે છે, અને સ્ટ્રિટ્સની નિકટતાને કારણે અને પાર્ક સ્ટ્રિટ પર આવી હોવાથી, ત્યાં વિન્ડ-ટનલ અસર હતી. વીસમી સદીની શરૂઆતમાં, લોકો અહીંની ત્રેવીસમી સ્ટ્રિટ પર કોઇ પણ ખૂણા પર ફરવા જશે અને પવનના કારણે અહીંથી નીકળતી મહિલાને જોશે કે જેથી તેમણે પગની ઘૂંટી સુધીનો થોડો ભાગ જોવા મળી શકે. તે એક લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં પ્રવેશ્યું અને ફ્લેટ્રિયોન બિલ્ડીંગની સામે વસ્ત્રો ઉડતા હોય તેવી સ્ત્રીઓના હજારો પોસ્ટકાર્ડ્સ અને ચિત્રો બન્યા હતા. "પોલિસ આવશે અને પ્રવાસીઓ 23 સ્કિડુને કહેશે કે તેઓ આ વિસ્તારની બહાર જતા રહે."</ref> ધી આઇકોનીક ફ્લેટિરોન બિલ્ડીંગ એવું જણાવે છે કે, ધી “[[બીગ એપલ]]” ફરીથી 1920ની તારીખોમાં લઇ જાય છે. જ્યાં ન્યુયોર્ક શહેરના રેસટ્રેક અને તેના રેસિંગ પર ન્યુ ઓરલીઅન્સ દ્વારા એક વાક્ય બોલવામાં આવ્યું હતું જે ત્યાંના એક રીપોર્ટર એ સાંભળી લીધુ અને તેના પરથી તેની કોલમનું નામ “અરાઉન્ડ ધી બીગ એપલ” રાખવામાં આવ્યું. જાઝ વગાડતા સંગીતકારો દ્વારા આ વાક્યને ઉઠાવવામાં આવ્યું અને વિશ્વમાં આ શહેરને જાઝનું પાટનગર બનાવવામાં ઉપયોગ કર્યો. 1970માં ન્યુયોર્ક શહેર કન્વેન્શન એન્ડ વિઝિટર્સ બ્યુરો દ્વારા એક જાહેરતના કેમ્પેઇન કરવામાં આવી જેને આ વાક્યને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરી.<ref>[http://www.ci.nyc.ny.us/html/om/html/97/sp082-97.html "મેયર ગિલાની સાઇન્સ લેજિસ્લેશન ક્રિએટીંગ બિગ એપલ કોર્નર ઇન મેનહટન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070414082930/http://www.ci.nyc.ny.us/html/om/html/97/sp082-97.html |date=2007-04-14 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી પ્રેસ રિલીઝ ડેટેડ ફેબ્રુઆરી 12, 1997.</ref> === રમત ગમત === હાલ મેનહટન એનએચએલ(NHL’s)ના ન્યુયોર્ક રેન્જર્સનું, ડબલ્યુએનબીએ(WNBA’s)ના ન્યુયોર્ક લિબર્ટીનું અને [[એનબીએ]]ના ન્યુયોર્ક નિક્સનું ઘર છે. જે દરેક તેની ઘરેલું રમત શહેરના એકમાત્ર મુખ્ય પ્રોફેશનલ રમત માટેની જગ્યા ધરાવતું મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન ખાતે રમે છે. ધી ન્યુયોર્ક જેટ્સ તેના હોમ ફિલ્ડ માટે વેસ્ટ સાઇટ સ્ટેડિયમનો ઉપયોગ કરવા માટે પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો પરંતુ જૂન 2005માં આ પ્રસ્તાવ નામંજૂર કરવામાં આવ્યો અને તેમને ન્યુજર્સીમાં ઇસ્ટ રુથરફોર્ડ ખાતે આવેલું જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમ આપવામાં આવ્યું. ન્યુયોર્ક શહેરમાં હાલ મેનહટન એક જ એવો વિસ્તાર છે. જેની પાસે પોતાની પ્રોફેશનલ [[બેઝબોલ]] ફ્રેન્ચાઇઝી નથી. ધી બ્રોન્ક્સ પાસે યાન્કીસ અને ક્વીન્સ પાસે મેટ્સ ઓફ ધી મેજર લીગ બોઝબોલ છે. ધી માયનોર લિગ બેઝબોલ બ્રુક્લીન સિક્લોન્સ [[બ્રુક્લીન]]માં રમે છે. જ્યારે સ્ટેટન આઇસલેન્ડ યાન્કીસ સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં રમે છે. જો કે તેમ છતા પણ મોટી 4 ટીમમાંથી 3 મોટી લીગ ટીમ ન્યુયોર્કના મેનહટનમાં જ રમે છે. [[ધી ન્યુયોર્ક જાયન્ટસ]] બે અલગ-અલગ જગ્યા પરથી રમે છે. જેમાં એક છે. 155મી સ્ટ્રીટ ખાતેનું અને એઇટ એવન્યુ ખાતેનાં [[પોલો]] ગ્રાઉન્ડ પર રમે છે. 1883માં કરવામાં આવેલી સ્થાપનાથી 1889 સુધી આ ચાલ્યુ પરંતુ ત્યારબાદ તેના જર્સી સિટી અને સ્ટેટન આઇસલેન્ડ તરીકે ભાગલા કરવામાં આવ્યા અને 1957ની રમતો બાદ તેમણે બ્રુક્લીન ડોડગેર્સ સાથે રમવામાં આવ્યું એ પહેલા તેઓ 1911 હિલ્ટોપ પાર્કમાં રમતા હતા.<ref>[http://sanfrancisco.giants.mlb.com/sf/history/ballparks.jsp જાયન્ટ્સ બોલપાર્ક્સ: 1883–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527021858/http://sanfrancisco.giants.mlb.com/sf/history/ballparks.jsp |date=2011-05-27 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> હિલટોપ પાર્કના લીધે ધી ન્યુયોર્ક યાન્કીસ એ તેની ફ્રેન્ચાઇઝી હિલટોપર્સ નામથી શરૂ કરી હતી. જ્યાં તેઓ 1903થી 1912 સુધી રમતા હતા. 1913ની સીઝન દરમિયાન તેઓ પોલો ગ્રાઉન્ડ પર ફર્યા જ્યાં તેનું નામ ''ન્યુયોર્ક યાન્કીસ'' રાખવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ 1923 સુધી રહ્યા બાદ 1923માં યાન્કી સ્ટેડિયમના ખાતે [[હાર્લેમ નદી]] ખાતે ફર્યા.<ref>[http://newyork.yankees.mlb.com/nyy/history/ballparks.jsp યાન્કી બોલપાર્ક્સ: 1903–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100319011203/http://newyork.yankees.mlb.com/nyy/history/ballparks.jsp |date=2010-03-19 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1964માં [[શી સ્ટેડિયમ]]ની કામગીરી પૂરી થાય એ પહેલા 1962 અને 1963ના વર્ષ માટે ધી ન્યુયોર્ક મેટ્સની ટીમ દ્વારા તેની પ્રથમ બે સીઝન પોલો ગ્રાઉન્ડસ ખાતે યોજવામાં આવી હતી.<ref>[http://newyork.mets.mlb.com/nym/history/ballparks.jsp મેટ્સ બોલપાર્ક્સ: 1962–અત્યાર સુધી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309095941/http://newyork.mets.mlb.com/nym/history/ballparks.jsp |date=2011-03-09 }}, MLB.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> મેટ્સના ભાગલાં બાદ એપ્રિલ 1964 દરમિયાન પોલો ગ્રાઉન્ડને તોડવામાં આવ્યું અને તે જગ્યા જાહેર હાઉસીંગ માટે આપવામાં આવી.<ref>ડ્રેબિન્જર, જોહ્ન. "ધી પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ, 1889–1964: એ લાઇફટાઇમ મેમરિઝ; બોલ પાર્ક ઇન હાર્લેમ વોઝ સીન ઓફ મેની સ્પોર્ટ્સ થ્રીલ્સ", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 5 જાન્યુઆરી, 1964. p. S3.</ref><ref>આર્નોલ્ડ, માર્ટિન. "આહ, પોલો ગ્રાઉન્ડ્ઝ, ધી ગેમ ઇઝ ઓવર; રેકર્સ બિગીન ડિમોલિશન ફોર હાઉસિંગ પ્રોજેક્ટ", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 11 એપ્રિલ, 1964. p. 27.</ref> [[ચિત્ર:Madison Square Garden, 2005.jpg|thumb|મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન એ રેન્જર્સ, નિક્સ અને લિબર્ટી માટેનું ગૃહ ગણાય છે]] પ્રથમ રાષ્ટ્રિય સ્તરની કોલેજ બાસ્કેટબોલ સ્પર્ધા, ધી નેશનલ ઇન્વિટેશન ટૂર્નામેન્ટ 1938માં ન્યુયોર્કમાં યોજવામાં આવી હતી જ્યારે અન્ય પણ આ શહેરમાં કરવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.nit.org/history/nit-history.html હિસ્ટરી ઓફ ધી નેશનલ ઇન્વિટેશન ટુર્નામેન્ટ], નેશનલ એવિએશન ટુર્નામેન્ટ. પ્રવેશ 8 મે, 2007. "ટ્રેડિશન. ધી એનઆઇટી ઇઝ સ્ટેપ્ડ ઇન ઇટ. ધી નેશન્સ ઓલ્ડેસ્ટ પોસ્ટસિઝન કોલેજિએટ બાસ્કેટબોલ ટુર્નામેન્ટ વોઝ ફાઉન્ડેડ ઇન 1938."</ref> નેશનલ બાસ્કેટબોલ એસોશિયેશન સાથે સંલગ્ન નવી ટીમ તરીકે ધી ન્યુયોર્ક નીક્સ એ 1946માં રમવાનું શરૂ કર્યું. તેમના નિશ્ચિત શહેરમાં તૈયર થતા મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડન બન્યા પહેલા 69ની રેજીમેન્ટ આર્મરીમાં તેમની પ્રથમ ઘરેલું રમત યોજવામાં આવી હતી.<ref>[http://www.nba.com/knicks/history/new_knicks_history.html હિસ્ટરી ઓફ ધી ન્યૂ યોર્ક નિક્સ], NBA.com. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1997માં જ્યારે ડબલ્યુએનબીએ(WNBA)ના ધી ન્યુયોર્ક લિબર્ટીની સ્થાપના કરવામાં આવી ત્યારથી આ ટીમ નીક્સ સાથે તેનાં ગાર્ડનમાં રમત રમે છે. લીગની મુખ્ય 8 ટીમમાં આ ટીમનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>[http://www.wnba.com/liberty/news/history_timeline.html ધી ન્યૂ યોર્ક લિબર્ટી સ્ટોરી], વિમેન્સ નેશનલ બાસ્કેડબોલ અસોસિએશન. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> હાર્લેમનું રૂકર પાર્ક એક રમતનું કોર્ટ છે. જે તેની ''સ્ટ્રીટ બોલ'' પ્રકારની રમત માટે જાણીતું છે. જ્યાં ઘણા એનબીએ(NBA) એથ્લેટ્સ તેની ઉનાળું રમત રમે છે.<ref>[http://www.tqnyc.org/2002/NYC00157//BestBasketballPlayers/Rucker%20Park.htm રકર પાર્ક], થિન્ક્વેસ્ટ ન્યૂ યોર્ક સિટી. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009.</ref> ન્યયોર્ક શહેરની બંને ફૂટબોલ ટીમ હાલ ઇસ્ટ રૂથરફોર્ડ, ન્યુજર્સી ખાતેના હડસન રીવર બાદ આવેલા મીથડોલેન્ડ સ્ટેડિયમમાં રમે છે. બંને ટીમએ પોલો ગ્રાઉન્ડમાં રમવાનું શરૂ કર્યું હતું. ધી ન્યુયોર્ક જાયન્ટસ સાથોસાથ બેઝબોલ પણ રમે છે. 1956માં યાન્કી સ્ટેડિયમમાં પ્રવેશ્યા પહેલા 1925માં નેશનલ ફૂટબોલ લિગમાં ભાગ લીધો હતો.<ref>[http://www.giants.com/history/TheGiantsStadiums.asp ધી જાયન્ટ્સ સ્ટેડિયમ્સ: વ્હેર ધી જાયન્ટ્સ હેવ કોલ્ડ હોમ ફ્રોમ ધેઅર ઇન્સેપ્શન ઇન 1925 ટુ ધી પ્રેઝન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519095121/http://www.giants.com/history/TheGiantsStadiums.asp |date=2011-05-19 }}, ન્યૂ યોર્ક જાયન્ટ્સ, ટેડેટ 7 નવેમ્બર, 2002. પ્રવેશ 8 મે, 2007. "ધી જાયન્ટ્સ 1925માં લીગમાં પ્રવેશ્યા ત્યારથી તેમણે ન્યૂ યોર્ક બેઝબોલ જાયન્ટ્સ સાથે પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ પર રમ્યા, જ્યાં સુધી તેઓ 1956ની સીઝનની શરૂઆતમાં મોટા યાન્કી સ્ટેડિયમમાં પ્રવેશ્યા."</ref> 1960માં પોલો ગ્રાઉન્ડ્સ ખાતે શરૂઆત કરી છે. 1964માં મેટ્સ ઇન ક્વીન્સની સાથે જોડાયા પહેલ ''ટીટન્સ'' તરીકે ઓળખાતી ધી ન્યુયોર્ક જેટ્સ ચાર સીઝન સુધી ત્યાં રહ્યું હતું.<ref>[http://www.stadiumsofnfl.com/past/SheaStadium.htm સ્ટેડિયમ્સ ઓફ ધી એનએફએલ: શી સ્ટેડિયમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516042949/http://www.stadiumsofnfl.com/past/SheaStadium.htm |date=2007-05-16 }}, સ્ટેડિયમ્સ ઓફ ધી એનએફએલ. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1926-1927ની સીઝનમાં નેશનલ હોકી લીગની ટીમ ધી ન્યુયોર્ક રેન્જર્સ મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં શોધાયા બાદ આ ટીમ ઘણી અલગ-અલગ જગ્યા પર રમી હતી. ધી રેન્જર્સ એ પહેલા ધી ન્યુયોર્ક અમેરિકન્સ નામે ઓળખાતી હતી. જેને પહેલી સીઝન ગાર્ડનમાં શરૂ કરી હતી. 1941-1942માં એનએચએલ(NHL) સીઝનમાં શરૂ કર્યુ હતું. આ સીઝનમાં ''બ્રૂકલીન અમેરિકન'' તરીકે ગાર્ડનમાં રમી હતી.<ref>[http://www.sportsecyclopedia.com/nhl/nya/nyamericans.html ન્યૂ યોર્ક અમેરિકન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100918232759/http://www.sportsecyclopedia.com/nhl/nya/nyamericans.html |date=2010-09-18 }}, સ્પોર્ટ્સ એન્સાઇક્લોપિડીયા. પ્રવેશ 8 મે, 2007.</ref> 1974માં શરૂ થયેલી ઉત્તર અમેરીકન સોકર લીગ ધી ન્યુયોર્ક કોસમોસ બે સિઝન માટે તેની ઘરેલું રમત [[ડાવનિંગ સ્ટેડિયમ]]માં રમી હતી. 1975માં [[ફિફા]](FIFA) દ્વારા જાહેર કર્યા અનુસાર, ટીમે [[પેલે]] સાથે 45 લાખ ડોલરનો કરાર કર્યો હતો. જે વિશ્વનો સૌથી સારો ફૂટબોલ ખેલાડી છે. આ ખેલાડીની ક્ષમતા 22,500 લોકોની ભીડ જમા કરવાની હતી અને તેને ટીમને 2-0થી જીતાડ્યું હતું.<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,917595,00.html "એ $4.5 મિલિયન ગેમ્બલ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122055724/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,917595,00.html |date=2011-01-22 }}, ''[[ટાઇમ મેગેઝિન]]'' , 30 જૂન, 1975. સુધારો 24 સપ્ટેમ્બર, 2007.</ref> આ મેચ ડોવનિંગ સ્ટેડિયમમાં રમવાની હતી. પરંતુ રમતની પીચ અને સુવિધા સામે ટીમની ખ્યાતીને કારણે ભીડ વધતા, મેચને યાન્કી સ્ટેડિયમમાં નક્કી કરવામાં આવ્યું પરંતુ અંતે જાયન્ટ સ્ટેડિયમમાં મેચ ખસેડવી પડી હતી. 2002માં સ્ટેડિયમને તોડી પાડવામાં આવ્યું અને તેને સ્થાને 45 લાખના ખર્ચે ઇકાન સ્ટેડિયમ બનાવવામાં આવ્યું જેમા ઓલમ્પિક સ્તરની 400 મીટરની ઓલમ્પિકના સ્તરની દોડનું પણ આયોજન થઇ શકે આ સ્ટેડિયમની ક્ષમતા 4,754 સીટ નક્કી કરવામાં આવી હતી.આ ઉપરાંત પેલે અને કોસ્મોસની ખ્યાતીને પગલે મેનહટન સોસર ક્લબની 48 યુવા ટીમ સહિત ફ્લડ લાઇટ સોસર સ્ટેડિયમ ખાતે મેચ આયોજન કરવાની મંજૂરી ફિફા દ્વારા આપવામાં આવી હતી.<ref>કોલિન્સ, ગ્લેન. [http://www.nytimes.com/2004/08/20/nyregion/built-for-speed-and-local-pride-track-stadium-emerges-on-randalls-island.html?n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FT%2FTrack%20and%20Field "બિલ્ટ ફોર સ્પિડ એન્ડ લોકલ પ્રાઇડ; ટ્રેક સ્ટેડિયમ ઇમર્જિસ ઓન રેન્ડોલ્સ આઇસલેન્ડ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 20 ઓગસ્ટ, 2004. પુન:પ્રાપ્તિ 30 જૂન, 2009.</ref><ref>[http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&amp;catID=1194&amp;doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004a%2Fpr021-04.html&amp;cc=unused1978&amp;rc=1194&amp;ndi=1 "મેયર માઇકલ બ્લુમબર્ક, પાર્ક્સ એન્ડ રિક્રિએશન કમિશનર એડ્રિયન બેનેપી અને ધી રેન્ડેલ્સ આઇસલેન્ડ સ્પોર્ટ્સ ફાઉન્ડેશને ન્યૂ યોર્ક સિટીના નવા એથ્લેટિક સવલત આઇકાહ્ન સ્ટેડિયમનું નામ આપવામાં આવ્યું"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416192234/http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004a%2Fpr021-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1 |date=2019-04-16 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટીના મેયર પ્રેસ રિલીઝ, તારીખ 28 જાન્યુઆરી, 2004. પુન:પ્રાપ્તિ 24 સપ્ટેમ્બર, 2007.</ref> === માધ્યમો === ન્યુયોર્ક શહેરના ''ધી ન્યુયોર્ક ટાઇમ્સ'' , ''[[ન્યુયોર્ક ડેઇલી ન્યુઝ]]'' અને ''[[ન્યુયોર્ક પોસ્ટ]]'' જેવા અનેક મોટા અખબારોના મુખ્ય મથક આ શહેરમાં છે. દેશનું સૌથી મોટું નાણાકીય અખબાર ''[[ધી વોલસ્ટ્રિટ જર્નલ]]'' પણ અહીંથી નીકળે છે. ''[[એએમ ન્યુયોર્ક]]'' અને ''[[ધી વિલેજર]]'' જેવા અન્ય અખબારોનો પણ સમાવેશ થાય છે. હાર્લેમ સ્થિત ''[[ધી ન્યુયોર્ક આમસ્ટડમ ન્યુઝ]]'' પણ આફ્રિકન અમેરિકન સાપ્તાહિક અખબારમાં અગ્રતા કમ્ર ધરાવે છે. ''[[ધી વિલેજ વોઇસ]]'' પણ અહીંનું એક અગ્રતા ક્રમ ધરાવતું વૈકલ્પિક અખબાર છે.<ref>[http://www.abyznewslinks.com/unitenyny.htm ન્યૂ યોર્ક સિટી ન્યૂઝપેપર્સ એન્ડ ન્યૂઝ મિડીયા], એબીવાયઝેડ ન્યૂઝ લિન્ક્સ. પ્રવેશ 1 મે, 2007.</ref> ટેલીવિઝન ઉદ્યોગ ન્યુયોર્કમાં ખૂબ જ સારી રીતે વિકસ્યો છે અને શહેરના અર્થતંત્રમાં રોજગારી પૂરો પાડતો મહત્વનો ઉદ્યોગ છે. અમેરિકાના 4 મુખ્ય બ્રોડકાસ્ટ નેટવર્ક એબીસી, સીબીએસ, ફોક્સ અને એનબીસીના વડા મથક મેનહટનમાં આવેલા છે. આ ઉપરાંત એમએસએનબીસી, એમટીવી, [[ફોક્સ ન્યુઝ]], [[એચબીઓ]] અને કોમેડી સેન્ટ્રલ જેવી અને કેબલ ચેનલ પણ અહીં છે. 1971માં [[ડબલ્યુએલઆઇબી]] ન્યુયોર્કનું પ્રથમ કાળા લોકોનું હસ્તગત ધરાવતું રેડિયો સ્ટેશન બન્યું અને ઇનર સિટી બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશનનું મુગટ બન્યું. ઇનર સિટીના સ્થાપક પર્સિ સટ્ટોન છે. જે શહેરના અગ્રતા ક્રમના કાળા લોકોના પ્રધાન અને મેનહટનના ભૂતપૂર્વ વડા પણ છે.<ref>જેકર, બિલ; સુલેક, ફ્રેન્ક; એન્ડ કાન્ઝે, પિટર [http://books.google.com/books?id=QwQfaS521mkC&amp;pg=PA113&amp;lpg=PA113&amp;dq=wlib+%22inner+city+broadcasting+corporation%22&amp;source=web&amp;ots=lD0A5elcij&amp;sig=HGLxbcoLEtXhsyp1cWqEvo_z9SY "ધી એરવેવ્ઝ ઓફ ન્યૂ યોર્ક: ઇલ્લસ્ટ્રેટેડ હિસ્ટરીઝ ઓફ 156 એએમ સ્ટેશન્સ ઇન ધી મેટ્રોપોલિટન એરિયા"], [[ગૂગલ બુક સર્ચ]], p. 113. સુધારો 25 એપ્રિલ, 2007.</ref> વ્લીબ ડબલ્યુએલઆઇબી (WLIB)નું પ્રસારણ 1949માં આફ્રિકન- અમેરિકન જનતા માટે કરવામાં આવ્યું હતું અને તેઓ લગભગ દરરોજ નાગરીક અધીકાર ધરાવતા માલ્કોમ એક્સ જેવાની મૂલાકાત પ્રસારિત કરતા હતા. આ ઉપરાંત [[એનએએસીપી]](NAACP)ની કોન્ફરન્સનું પણ રેડિયો પર પ્રસારણ કરતા હતા. ફૂગાવાના [[ડબલ્યુક્યુએચટી]](WQHT) જે ''હોટ 97'' ના નામે ઓળખાય છે. તે પણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પ્રિમિયમ હીપ-હોપ સ્ટેશન પર જાણવા મળતા. ડબલ્યુએનવાયસી(WNYC) દ્વારા જ્યારે એએમ(AM) અને એફએમ(FM) સિગ્નલની તપાસ કરવામાં આવી ત્યારે જાહરે થયેલા ડેટા અનુસાર દેશમાં જાહેર રેડિયો સાંભળનારા લોકોની સંખ્યા ઘણી વધુ હતી અને સૌથી વધુ કોમર્શિયલ અને નોન-કોમર્શિયલ રેડિયો સાંભળનારા લોકોની સંખ્યા મેનહટનમાં જોવા મળી હતી.<ref>[http://www.wnyc.org/about/bio_pres.html પ્રેસિડેન્ટ્સ બાયો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080618135110/http://www.wnyc.org/about/bio_pres.html |date=2008-06-18 }}, WNYC, પ્રવેશ 1 મે, 2007. "પ્રત્યેક સપ્તાહે 1.2 મિલિયન લોકો દ્વારા સાંભળવામાં આવતા, ડબ્લ્યુએનવાયસી રેડિયો એ દેશનું સૌથી મોટુ જાહેર રેડિયો સ્ટેશન છે અને તે પ્રસારણ માટે કટિબદ્ધ છે, જે ન્યૂ યોર્ક શહેરના સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોને રાષ્ટ્રવ્યાપી કક્ષાએ વિસ્તારે છે."</ref> ડબલ્યુબીએઆઇ એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં માહિતી અને સમચાર પૂરૂ પાડતું સામાજિક રેડિયો સ્ટેશન છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી જૂની પબ્લિક એક્સેસ ટેલીવિઝન ચેનલ 1971માં શરૂ થયેલી મેનહટન નેઇબરહુડ નેટવર્ક છે. જેમાં જાઝ કલાકથી લઇને ધાર્મિક પ્રોગ્રામ અને વિદેશી ભાષા તથા કારીગરોના પ્રશ્નો જેવા લોકલ પ્રોગ્રામ રજૂ કરવામાં આવે છે.<ref>[http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive કમ્યુનિટી સેલિબ્રેટ્સ પબ્લિક એક્સેસ ટીવીઝ 35થ એનિવર્સરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100825122105/http://www.mnn.org/en/community-celebrates-public-access-tvs-35th-annive |date=2010-08-25 }}, મેનહટન નેબરહુડ નેટવર્ક પ્રેસ રિલીઝ ડેટેડ 6 ઓગસ્ટ, 2006, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "1970ના દાયકામાં સામાન્ય સભ્યો તેમના પોતાના ટીવી શોને પ્રસ્તુત કરી શકે તે માટે પબ્લિક એક્સેસ ટીવીનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું. 1 જુલાઇ, 1971ના રોજ યુ.એસ.ના મેનહટનમાં તે પ્રથમ વાર ટેલિક્રોમ્પ્ટર અને સ્ટર્લિંગ કેબલ સિસ્ટમ, હાલની ટાઇમ વોર્નર કેબલ પર રજુ કરવામાં આવી હતી."</ref> ટાઇમ વોર્નર કેબલની એનવાય1, તેના સીટી હોલ અને રાજ્યની રાજનીતિના કવરેજ માટે જાણીતી છે. == રહેઠાણ == મેનહટનનાં શરૂઆતના દિવસોમાં લાકડાંના બાંધકામ અને પાણીના પૂરવઠાના અભાવને કારણે શહેરમાં આગ લાગવાનાં બનાવ વધુ બનતા હતા. 1776માં મેનહટનને [[કોન્ટિનેન્ટલ આર્મી]] દ્વારા ખાલી કરાવવામાં આવતા તથા બ્રિટિશરોના ગયા બાદ એક મોટા દાવાનળને કારણે શહેરના એક તૃતિયાંશ જેટલો હિસ્સો અને લગભગ 500 ઘરોનો નાશ થયો હતો.<ref>[http://www.virtualny.cuny.edu/FIRE/greatfire1776.html ગ્રેટ ફાયર ઓફ 1776] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163138/http://www.virtualny.cuny.edu/FIRE/greatfire1776.html |date=2010-06-13 }}, [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક]]. પ્રવેશ 30 એપ્રિલ, 2007. "વોશિંગ્ટનના કેટલાક સલાહકારોએ ન્યૂ યોર્ક સિટીને સળગાવી દેવાનું સૂચન કર્યું હતું કે જેથી બ્રિટીશ તેમાંથી થોડું મેળવી શકે. આ વિચારને પડતો મુકવામાં આવ્યો અને વોશિંગ્ટને 12 સપ્ટેમ્બરના રોજ શહેરમાંથી દળોને પાછા ખેંચી લીધા. ત્રણ દિવસ બાદ બ્રિટીશે શહેર પર કબજો મેળવ્યો અને 21મી સપ્ટેમ્બરના રોજ, ફાઇટીંગ કોક્સ ટેવર્નમાં આગ ફાટી નીકળી. શહેરના ફાયરમેનોની ગેરહાજરીને કારણે, આગ ખૂબ ઝડપથી વ્યાપી ગઇ. ત્રીજા ભાગનું શહેર બળી ગયું અને 493 ઘરો નાશ પામ્યા."</ref> [[ચિત્ર:Tribeca hudson st.jpg|thumb|ટ્રિબેકામાં લોફ્ટ એપાર્ટમેન્ટ]] લોઅર ઇસ્ટ સાઇડના પ્રદેશોમાં તાજેતરમાં આવેલા લોકોની સંખ્યા વધતા બીનઆરોગ્યપ્રદ અને પાયાની જરૂરિયાત વગરના ઘરોની સંખ્યા વધતા લોકોની મૂશ્કેલી વધતા, 20મી સદીની શરૂઆતના સમયગાળામાં મેનહટનના મોટાભાગના વિસ્તારમાંથી સ્થળાંતર શરૂ થયું હતું. [[ટેનામેન્ટ]] સામાન્યરીતે તેનાં પાંચમાળની ઉંચાઇવાળા અને 25* 100નાં લોટ્સમાં બાંધકામ કરવામાં આવ્યું હતું. નવા વસાહાતીઓને પગલે આ સ્થળની હાલ “કોક્રોચ લેન્ડલોર્ડ” જેવી થઇ ગઇ હતી.<ref>[http://www.upress.umn.edu/sles/Chapter2/ch2-3.html બિલ્ડીંગ ધ લોઅર ઇસ્ટ સાઇડ ઘેટ્ટો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708123315/http://www.upress.umn.edu/sles/Chapter2/ch2-3.html |date=2011-07-08 }}. પુન:પ્રાપ્તિ 30 એપ્રિલ, 2007.</ref><ref name="NYTTenements">પિટર્સન, આઇવર. [http://www.nytimes.com/1988/01/03/realestate/tenements-of-1880-s-adapt-to-1980-s.html "ટેનેમેન્ટ્સ ઓફ 1880s એડેપ્ટ ટુ 1980s"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 3 જાન્યુઆરી, 1988, પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. "સામાન્ય રીતે પાંચ માળ ઉંચા અને બાહ્ય વસ્તુઓથી બંધાયેલા બિલ્ડીંગ્ઝમાં તે આગથી બચી શક્યા અને આંતરિક વસ્તુઓ લાંબા સમય સુધી રહી શકી, વાસ્તવિકતામાં, એપાર્ટમેન્ટ્સ રેલરોડ ફ્લેટ્સમાં ડબ થઇ ગયા હતા."</ref> 1929માં નવા આગ રક્ષક નિયમો અને રહેણાંક વિસ્તારની ઇમારતોમાં એલિવેટર્સના ઉપયોગના નિયમો વધુ કડક બન્યા ઉપરાંત નવા રહેણાંક વિસ્તારના નિયમો જાહેર કરવામાં આવ્યા. જેને પગલે ટેનામેન્ટસમાં પણ નવું બાંધકામ અમલમાં આવ્યું. જો કે હજી પણ પૂર્વ બાજૂના શહેરમાં થોડા જૂના સમયનાં આવાસો હજી પણ જોવા મળે છે.<ref name="NYTTenements"/> હાલ મેનહટન જાહેર અને ખાનગીક્ષેત્રના ઘણા મોટા રહેણાંક વિકલ્પો પૂરાં પાડે છે. 2000ની સાલના એક સર્વે અનુસાર, મેનહટનમાં હાલ 798,144 આવાસ એકમો છે. જેની સરેરાશ ઘનતા 34,756.7/સ્કવે.મી.(13,421.8/કિ.મી.2) છે.<ref name="NYCensusRankings"/> મેનહટનમાં પોતાના મકાન ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 20.3 ટકા જેટલી જ છે. જે [[બ્રોન્ક્સ]] બાદ આ દેશમાં બીજા નંબરનો સૌથી નીચો આંકડો છે.<ref name="OwnerOccupied"/> == આંતરમાળખું == === પરિવહન === [[ચિત્ર:Grand_Central_Station_Main_Concourse_Jan_2006.jpg|thumb|ગ્રાન્ડ સેન્ટ્રલ ટર્મિનલ, ટર્મિનલ રેલ સ્ટેશન, અને શહેરની જાણીતી ઓળખ.]] [[ચિત્ર:59th Street–Columbus Circle (New York City Subway) by David Shankbone.jpg|thumb|કોલમ્બસ સર્કલ સબવે સ્ટેશન એ શહેરના સૌથી વ્યસ્ત સબવે સ્ટેશનોમાનું એક છે.]] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકામાં જાહેર ક્ષેત્રના વાહનવ્યવહારનો ઉપયોગ કરવા માટે મેનહટન સૌથી અલગ જ વિસ્તાર છે. ખાનગી કાર ધરાવતા લોકો અહીં ઓછા જોવા મળે છે. જ્યારે સમગ્ર અમેરિકામાં 88 ટકા લોકો નોકરી પર પોતાની ખાનગી વાહનનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે ફક્ત 5 ટકા લોકો જ જાહેર વાહનોનો ઉપયોગ કરે છે. મેનહટનના રહેવાશીઓ માટે જાહેર વાહનવ્યવહાર ચાલુ કરવામાં આવ્યો છે. મેનહટનનાં 72 ટકા લોકો જાહેર ક્ષેત્રના વાહનોનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે 18 ટકા લોકો તેની પોતાના વહાનમાં નોકરી પર જાય છે.<ref name="2001summary">[http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/executive_summary.html હાઇલાઇટ્સ ઓફ ધી 2001 નેશનલ હાઉસહોલ્ડ ટ્રાવેલ સર્વે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002070118/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/executive_summary.html |date=2006-10-02 }}, બ્યુરો ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન સ્ટેટીસ્ટિક્સ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન. પ્રવેશ 21 મે, 2006.</ref><ref>[http://home2.nyc.gov/html/dcp/pdf/transportation/td_fullpedlosb.pdf "ન્યૂ યોર્ક સિટી પેડેસ્ટ્રિયન લેવલ ઓફ સર્વિસ સ્ટડી - ફેઝ I, 2006"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615164222/http://home2.nyc.gov/html/dcp/pdf/transportation/td_fullpedlosb.pdf |date=2007-06-15 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિટી પ્લાનીંગ, એપ્રિલ 2006, p. 4. પ્રવેશ 17 મે, 2007. "2000ના વર્ષમાં, યુ.એસ.માં 16 વર્ષથી મોટી ઉંમરના 88 ટકા કામદારો કામ પર જવા માટે કાર, ટ્રક અથવા વેનનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે આશરે 5 ટકા લોકો જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરે છે અને 3 ટકા લોકો ચાલતા જાય છે.... સર્વોચ્ચ વસ્તી ગીચતા (66,940 લોકો/પ્રતિ ચો.મિ. વર્ષ 2000; 1,564,798 રહેવાસીઓ) અને ઉદ્યોગ તથા પ્રવાસીઓ માટેનું કેન્દ્ર મનાતા મેનહટનમાં, 2000માં ફક્ત 18 ટકા લોકો જ કાર લઇને કામ પર જતા હતા, જ્યારે 72 ટકા લોકો જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરતા હતા અને 8 ટકા લોકો ચાલતા જતા હતા."</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા કરવામાં આવેલા એક સર્વે અનુસાર, 2000ની સાલમાં મેનહટનના 75 ટકા લોકો ઘર હોવા છતાં પણ કારની ખરીદી કરતાં નથી.<ref name="2001summary"/> 2007માં મેયર બ્લૂમબર્ગ દ્વારા ભાવમાં વધારાનું સૂચન કરવામાં આવ્યું હતું. રાજ્ય સરકાર દ્વારા જૂન 2008માં આ પ્રસ્તાવ નામંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>{{cite web|author=&nbsp;|url=http://www.ny1.com/Default.aspx?SecID=1000&ArID=80238|title=Congestion plan dies|publisher=NY1|date=|access-date=2009-06-30|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217050046/http://www.ny1.com/Default.aspx?SecID=1000&ArID=80238|url-status=dead}}</ref> માઇલેજ અને સૌથી વધુ સંખ્યામાં સ્ટેશનની દ્રષ્ટિએ ન્યુયોર્કની સબ-વે વિશ્વની સૌથી મોટી [[સબ-વે]] સિસ્ટમ છે. સમગ્ર શહેરમાં વાહન વ્યવહાર માટે પાયાની જરૂરિયાત છે. આ સબ-વેમાં સ્ટેટન આઇસલેન્ડને બાદ કરતા સમગ્ર વિસ્તારને જોડે છે. મેનહટનમાં 147 સબ-વે સ્ટેશન આવેલા છે. જ્યારે બીજા નંબરનું સબ-વે પોર્ટ ઓથોરિટી ટ્રાન્સ-હ્યુડ્સન(પાથ) (PATH) સિસ્ટમની છે. જે મેનહટનથી ઉત્તરિય ન્યુ જર્સી સુધીમાં 6 સ્ટેશને જોડે છે. મૂસાફરોને પ્રતિ મુસાફરીએ મેટ્રોકાર્ડ દ્વારા ભાડાની ચૂકવણી કરવાની રહેશે છે. જે દરેક શહેરમાં બસ અને સબ-વેમાં તો ચાલે જ ઉપરાંત પાથ(PATH) ટ્રેનમાં પણ ચાલે છે. એક વખતનું સબવે કે ટ્રેનનું ભાડું 2.25 ડોલર છે.<ref>[http://www.ny.com/transportation/subways/ NY.com], એનવાયસી સબવે સિસ્ટમ. પ્રવેશ 4 ઓગસ્ટ, 2009.</ref> જ્યારે પાથ(PATH)માં કિંમત 1.75 ડોલર છે.<ref>[http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/fares.html PATH રેપિડ-ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ: ફેર્સ એન્ડ ક્વિકકાર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822184654/http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/fares.html |date=2008-08-22 }}, પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સી. પુન:પ્રાપ્તિ 6 માર્ચ, 2008.</ref> આ ઉપરાંત દરરોજના પણ મેટ્રોકાર્ડ મળી શકે છે. જેમાં 7 દિવસ, 14 દિવસ કે 30 દિવસ જેવા વિકલ્પ આપવામાં આવે છે, આ મેટ્રોકાર્ડ દ્વારા કોઇપણ સબ-વેમાં(પાથ (PATH)ને બાદ કરતા) તથા એમટીએ(MTA) બસોના રસ્તા પર મુસાફરી કરી જોઇએ તેટલી વખત મુસાફરી કરી શકાય છે.<ref>[http://www.mta.info/metrocard/index.html મેટ્રોકાર્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615104856/http://www.mta.info/metrocard/index.html |date=2010-06-15 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી (ન્યૂ યોર્ક). પ્રવેશ 11 મે, 2007.</ref> જો કે એક્સપ્રેસ બસોનો સમાવેશ આ કાર્ડ પર કરવામાં આવતો નથી. ધી પાથ(PATH)નું ક્વીક કાર્ડ હવે બંધ કરવામાં આવ્યું છે જેને સ્થાને પાથ(PATH) અને એમટીએ(MTA) બંને દ્વારા મેટ્રોકાર્ડને સ્થાને “સ્માર્ટ કાર્ડ” દ્વારા ચૂકવણીની શરૂઆત કરવામાં આવી છે.<ref>[http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/faq.html PATH ફ્રિક્વન્ટલી આસ્ક્ડ ક્વેશ્ચન્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070430193634/http://www.panynj.gov/CommutingTravel/path/html/faq.html |date=2007-04-30 }}, પોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક એન્ડ ન્યૂ જર્સી, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "PATH વીલ ફેઝ આઉટ ક્વિકકાર્ડ વન્સ ધી સ્માર્ટલિંક ફેર કાર્ડ ઇઝ ઇન્ટ્રોડ્યુસ્ડ."</ref> મેનહટનથી અને સુધી જે જાહેર રેલ્વે ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ કાર્યરત છે. તે આઇસલેન્ડ રેલ રોડ તરીકે સૌથી મોટી છે. (મેનહટનને ન્યુયોર્ક શહેરના અન્ય શહેર સાથે જોડતા સૌથી [[લાંબુ આઇસલેન્ડ]] બને છે.) ધી [[મેટ્રો-નોર્થ રેલરોડ]] (જે મેનહટનથી વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટી અને સાઉથવેસ્ટર્ન કન્ક્ટીકટને) જોડે છે અને [[ન્યુજર્સી ટ્રાન્ઝિસ્ટ]] ટ્રેઇનથી ન્યુજર્સીના ઘણા અલગ-અલગ હિસ્સાને જોડે છે. ન્યુયોર્કની સિટી બસ સેવા ધી એમટીએ(MTA) મેનહટનમાં ઘણી વિવિધ પ્રકારની લોકલ બસ સેવા પૂરી પાડે છે. મેનહટનમાં મુસાફરો અને સહેલાણીઓને ઘણી જ વિવિધ પ્રકારનાં નેટવર્ક અને એક્સપ્રેસ બસ રૂટની સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. 2004માં બસ સેવા દ્વારા 7400 લાખ લોકોને સેવા પૂરી પાડવામાં આવી હતી. જે રાષ્ટ્રમાં સૌથી વધુ છે. અને બીજા નંબર પર આવેલા [[લોસ એન્જલસ]]ની બસની સેવાની સરખામણીએ બે ગણાથી વધુ છે.<ref>[http://www.mta.info/nyct/facts/ffbus.htm બસ ફેક્ટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100218032806/http://www.mta.info/nyct/facts/ffbus.htm |date=2010-02-18 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી ન્યૂ યોર્ક, પ્રવેશ 11 મે, 2007.</ref> ન્યુયોર્કનું યલ્લો કબ એક એક આઇકોનીક છે. જેનો નંબર શહેર પ્રમાણે 13,087 છે અને તમારે શહેરની કોઇપણ જગ્યા પરથી કારની કોઇ સુવિધા જોઇતી હોય તો એક કોલ કરીને તમે એ સુવિધાનો પણ ઉપયોગ કરી શકો છો.<ref>[http://www.nyc.gov/html/tlc/html/about/about.shtml એબાઉટ ધી એનવાયસી ટેક્સી એન્ડ લિમોઝીન કમિશન]. પુન:પ્રાપ્તિ 4 સપ્ટેમ્બર, 2006.</ref> મેનહટનમાં હજારો-લાખો [[સાઇકલ]] વપરાશકર્તા પણ છે. નોર્થ અમેરિકામાં જે બે કેબલ કાર સિસ્ટમનો ઉપયોગ થાય છે, તેમાંનો એક છે રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ટ્રામવે 1978થી કાર્યરત આ કોમ્યુટર રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડથી મેનહટનનો રસ્તો ફક્ત 5 મીનિટમાં પૂરો કરે છે. (નોર્થ અમેરિકાની અન્ય કેબલ કાર સિસ્ટમ પોર્ટલેન્ડ એરિયલ ટ્રામ છે.) <ref>લી, જેનિફર 8. [http://www.nytimes.com/2006/04/19/nyregion/19roosevelt.html?_r=1&amp;scp=1&amp;sq=%22Roosevelt+Island+Tramway%22+only+commuter+cable+car&amp;st=nyt&amp;oref=slogin "મિડએર રેસ્ક્યુ લિફ્ટ્સ પેસેન્જર્સ ફ્રોમ સ્ટ્રેન્ડેડ ઇસ્ટ રિવર ટીમ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 19 એપ્રિલ, 2006. પ્રવેશ ફેબ્રુઆરી 28, 2008. "પોતાને દેશની એકમાત્ર એરિયલ કોમ્યુટર ટ્રામ ગણાવનારી સિસ્ટમને બિલી ક્રિસ્ટલ દ્વારા અભિનીત ''સિટી સ્લિકર્સ'' અને સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોનની ''નાઇટહોક્સ'' અને 2002માં આવેલી ''સ્પાઇડરમેન'' જેવી ફિલ્મોમાં દર્શાવવામાં આવી હતી."</ref><ref>[http://www.rioc.com/thetram.htm ધી રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ટીમ], રૂઝવેલ્ટ આઇસલેન્ડ ઓપરેટિંગ કોર્પોરેશન. પુન:પ્રાપ્તિ 30 એપ્રિલ, 2007.</ref> સ્ટેટન આઇલેન્ડ ફેરી 365 દિવસ અને 24 કલાક ચાલુ હોય છે જે વાર્ષિક 5.2 માઇલ(8.4 કિ.મી.)ના વિસ્તાર મેનહટનથી સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં વાર્ષિક 190 લાખ લોકને મુસાફરી કરાવે છે. સપ્તાહના દરેક ચાલુ દિવસે 5 રેલના ડબ્બા લગભગ 65,000 લોકોને 110 બોટ ટ્રીપ કરાવે છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dot/html/masstran/ferries/statfery.html#facts ફેક્ટ્સ એબાઉટ ધી ફેરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070216141905/http://www.nyc.gov/html/dot/html/masstran/ferries/statfery.html#facts |date=2007-02-16 }}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "એ ટિપિકલ વીકડે શિડ્યુલ ઇન્વોલ્વ્સ ધી યુઝ ઓફ ફાઇવ બોટ્સ ટુ ટ્રાન્સપોર્ટ એપ્રોક્સિમેટલી 65,000 પેસેન્જર્સ ડેઇલી (110 ડેઇલી ટ્રિપ્સ). એ ફોર-બોટ (15 મિનીટ હેડવે) રશ અવર શિડ્યુલ ઇઝ મેઇન્ટેન્ડ."</ref><ref>[http://www.nyccouncil.info/pdf_files/reports/siferry.pdf એન એસેસમેન્ટ ઓફ સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરિ સર્વિસ એન્ડ રેકમેન્ડેશન ફોર ઇમ્પ્રુવમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821172158/http://www.nyccouncil.info/pdf_files/reports/siferry.pdf |date=2013-08-21 }} (PDF), ન્યૂ યોર્ક સિટી કાઉન્સિલ, નવેમ્બર 2004, પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. ""હાલના સાત વેસલ્સની ક્ષમતામાંથી, પાંચ બોટ સામાન્ય સાપ્તાહિક આયોજન પ્રમાણે 104 ફેરા મારે છે".</ref> 1997 બાદ આ ફેરી મૂફ્ત કરવામાં આવી છે એ પહેલા તેનો દર 50 સેન્ટ જેટલો હતો જેને રદ કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>હોલોવે, લિનેટી. [http://www.nytimes.com/1997/04/29/nyregion/mayor-to-end-50-cent-fare-on-si-ferry.html "મેયર ટુ એન્ડ 50-સેન્ટ ફેર ઓન એસ.આઇ. ફેરી"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , 29 એપ્રિલ, 1997, પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. "મેયર રૂ઼ડોલ્ફ ડબ્લ્યુ ગિલાનીએ ગઇકાલે જણાવ્યું હતું કે 4 જુલાઇથી સ્ટેટન આઇસલેન્ડ ફેરીના ભાવમાં 50 ટકાનો ઘટાડો કરી દેશે, કેમકે મેનહટનની બહાર રહેતા લોકોએ મુસાફરી કરવા માટે વધારાના નાણાં ખર્ચવાની જરૂર નથી."</ref> [[ચિત્ર:Penn Station NYC main entrance.jpg|thumb|ન્યૂ યોર્ક સિટીમાં મુખ્ય કોમ્યુટર રેલ હબ, પેન સ્ટેશન, એ સીધુ મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં છે.]] આ પ્રાંતની મેટ્રો કોમ્યુટર રેલ પૂર્વબાજૂ મેનહટનના મધ્ય શહેરી વિસ્તાર અને પશ્ચિમ વિસ્તારના પેન્ન સ્ટેશન અને ગ્રાન્ડ સેન્ટ્રલ ટર્મિનલ વચ્ચેના વિસ્તારને આવરે છે. આ બંને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી વધુ કાર્યરત સ્ટેશન છે. કુલ મૂસાફરોના એક તૃતિયાંસ વપરાશકર્તા અને કુલ રેલ્વે મુસાફરોના બે તૃતિયાંસ મુસાફરો ન્યુયોર્ક અને તેના આસપાસના વિસ્તારમાં વસે છે.<ref>[http://mta.info/mta/network.htm ધી એમટીએ નેટવર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140403224122/http://mta.info/mta/network.htm |date=2014-04-03 }}, મેટ્રોપોલિટન ટ્રાન્સ્પોર્ટેશન ઓથોરિટી, પ્રવેશ 17 મે, 2006.</ref> પેન્ન સ્ટેશનથી [[બોસ્ટન]], [[ફિલાડેલ્ફિયા]], [[બાલ્ટીમોર]] અને [[વોશિંગ્ટન, ડી.સી.]]; ન્યુયોર્કના ઉપરનો વિસ્તાર, [[ન્યુ ઇંગ્લેન્ડ]], ઉપરાંત સીમા પાર [[ટોરોન્ટો]] અને [[મોન્ટ્રરીઅલ]] તથા દક્ષિણ અને મધ્ય પશ્ચિમના શહેરો સુધી [[એમટ્રેક]] નામની કંપની ઇન્ટર સિટી પેસેન્જર રેલ સેવા પૂરી પાડે છે. ન્યુજર્સી અને મેનહટનની વચ્ચે હડસન નદી નીચે આવેલી ધી [[લિંકન ટનલ]]માંથી પ્રતિદિન લગભગ 120,000 વ્હીકલ પસાર થાય છે જે વિશ્વની સૌથી વધુ કાર્યરત ટનલ છે.<ref>[http://www.nycroads.com/crossings/lincoln/ લિંકન ટનલ હિસ્ટોરિક ઓવરવ્યૂ], NYCRoads.com. પ્રવેશ 28 એપ્રિલ, 2007. "પોર્ટ ઓથોરિટીના જણાવ્યા પ્રમાણે, લિંકન ટનલ પરથી એક દિવસમાં (એએડીટી) આશરે 1,20,000 વાહનો પસાર થાય છે, જે વિશ્વની સૌથી વ્યસ્ત વાહનો ધરાવતી ટનલ છે."</ref> ન્યુયોર્ક હાર્બર અને હડસનથઈ મેનહટનના પીઅર્સ સુધી પેસેન્જર તથા અન્ય મોટા કાર્ગો શીપ પસાર થઇ શકે એ માટે હડસન નદી પર પૂલ બનાવવા કરતા આ ટનલ બનાવવામાં આવી હતી. જ્યારે મેનહટન સાથે ક્વીન્સ અને બ્રુક્લીનને જોડતા પૂલ પરનો ટ્રાફિક ઓછો કરવા માટે ધી ક્વીન્સ મીડ ટાઉન ટનલ બનાવવામાં આવી હતી. આ એ સમયનો સૌથી મોટો સ્વતંત્ર પ્રોજેક્ટ હતો જે 1040માં પૂરો થયો હતો.<ref>[http://www.nycroads.com/crossings/queens-midtown/ ક્વીન્સ-મિડટાઉન ટનલ], NYCRoads.com. પ્રવેશ 27 એપ્રિલ, 2007. "ટ્વિન ટ્યુબ ટનલ 15 નવેમ્બર, 1940ના રોજ પૂર્ણ થઇ હતી. જ્યારે તેને ખુલ્લી મુકવામાં આવી ત્યારે તે સમયનો તે સૌથી વિશાળ બિન-ફેડરલ પ્રોજેક્ટ હતો."</ref> રાષ્ટ્રપતિ [[ફ્રેન્કલિન ડી. રૂઝવેલ્ટ]] આ ટનલમાંથી પસાર થનારા પ્રથમ વ્યક્તિ હતા.<ref>"પ્રેસિડેન્ટ ધ ફર્સ્ટ ટુ યુઝ મિડટાઉન ટ્યુબ; પ્રેસિડેન્સી એટ ઓપનીંગ ડિનાઇડ હન્ડ્રેડ્ઝ ઓફ મોટરિસ્ટ્સ", ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'', 9 નવેમ્બર, 1940. p. 19.</ref> ધી એફડીઆઇ (FDR) ડ્રાઇવ અને હાર્લેમ રીવર ડ્રાઇવ એ મેનહટન સાથે ઇસ્ટ રીવર સાઇડથી ખૂબ જ ઓછા સમયમાં પસાર થતા રસ્તા છે. જે ન્યુયોર્કના સૌથી વધુ વિવાદાસ્પદ આયોજક [[રોબર્ટ મોસેસ]] દ્વારા ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>કેનિકોટ, ફિલીપ. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/03/09/AR2007030900449.html "એ બિલ્ડર હૂ વેન્ટ ટુ ટાઉન: રોબર્ટ મોસિસ શેપ્ડ મોડર્ન ન્યૂ યોર્ક, ફોર બેટર એન્ડ ફોર વર્સ"], ''[[ધી વોશિંગ્ટન પોસ્ટ]]'' , 11 માર્ચ, 2007, પ્રવેશ 30 એપ્રિલ, 2007. તેની સિદ્ધીઓની યાદી ખૂબ આશ્ચર્યજનક હતી: સાત પુલ, 15 એક્સપ્રેસ વે, 16 પાર્કવે, વેસ્ટ સાઇડ હાઇવે અને હાર્લેમ રિવર ડ્રાઇવ..."</ref> મેનહટનમાં ત્રણ જાહેર હેલીપોર્ટ છે. 2009થી વેપારમાંથી બહાર જઇને યુ.એસ. હેલિકોપ્ટર દ્વારા ડાઉનટાઉન મેનહટન હેલિપોર્ટથી ક્વીન્સ ખાતેનું [[જ્હોન એફ. કેનેડી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] અને ન્યુજર્સી ખાતેનું [[નેવાર્ક લિબર્ટી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ]] પરનાં મુસાફરોને દરરોજ અને યોગ્ય સમયે મુસાફરી કરાવે છે.<ref>યુ, રોજર. [http://www.usatoday.com/money/biztravel/2006-12-10-check-in-copter_x.htm એરપોર્ટ ચેક-ઇન: સ્પીડી સર્વિસ ફ્રોમ નેવાર્ક ટુ મેનહટન કમીંગ], ''[[યુએસએ ટુડે]]'', 10 ડિસેમ્બર, 2006. સુધારો 28 એપ્રિલ, 2007.</ref> દેશમાં ડિઝલ- હાઇબ્રિડ અને કમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસનો વપરાશ કરતી કાર હોવા છતાં ન્યુયોર્ક પાસે સૌથી સારી ચોખ્ખી હવા છે. વિશ્વની સૌ પ્રથમ હાઇબ્રિડ ટેક્સી પણ મેનહટનમાં જોવા મળે છે.<ref>[http://www.sierraclub.org/pressroom/releases/pr2005-07-01a.asp "ન્યૂ યોર્ક સિટીઝ યલો કેબ્સ ગો ગ્રીન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107223735/http://www.sierraclub.org/pressroom/releases/pr2005-07-01a.asp |date=2009-01-07 }} સિએરા ક્લબ પ્રેસ રિલીઝ તારીખ 1 જુલાઇ, 2005. પુન:પ્રાપ્તિ 19 જુલાઇ, 2006.</ref> === સુવિધાઓ === સમગ્ર મેનહટનમાં કોન્સોલિડેટેડ એડિસન દ્વારા ઉર્જા અને ગેસની સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવે છે. કોન એડિસનનો ઇલેક્ટ્રિક બિઝનેસનો મુખ્ય પાયો [[થોમસ એડિસન]]ની એડિસન ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઇલ્યુમિનાટીંગ કંપની સાથે સંકળાયેલી છે, જે પ્રથમ રોકાણકારો ધરાવતી ઇલેક્ટ્રિસિટી વપરાશ કરતી કંપની છે. આ કંપનીએ તેની સેવા 4 સપ્ટેમ્બર 1882માં શરૂ કરી હતી. જ્યારે લોઅર મેનહટનથી તેના પર્લ સ્ટ્રિટ સ્ટેશનના એક ચોરસ કિ.મી.ના વિસ્તારમાં 59 ગ્રાહકોને 800 લાઇટ બલ્બ માટે એક જનરેટર દ્વારા [[ડાયરેક્ટ કરન્ટ]](ડીસી) દ્વારા 110 [[વોલ્ટ]] પૂરા પાડવામાં આવ્યા હતા.<ref>[https://web.archive.org/web/20071230233440/http://www.eei.org/industry_issues/industry_overview_and_statistics/history/index.htm "History of the Electric Power Industry"], Edison Electric Institute. પ્રવેશ 30 જુન, 2009.</ref> કોન એડિસન દ્વારા વિશ્વનું સૌથી મોટા ડિસ્ટ્રીક્ટ સ્ટીમ વ્યવસ્થાનું સંચાલન કરવામાં આવે છે. જે મેનહટનના 1,800 ગ્રાહકો માટે 105 માઇલ (169 કિ.મી.) સુધી વરાળના પાઇપની ગોઠવણ કરવામાં આવી હતી. જેમાં ગરમી માટે વરાળની, ગરમ પાણીની અને એર કન્ડિશનીંગની<ref>રે, સી. કલેઇબોર્ન. [http://www.nytimes.com/1992/05/12/science/q-a-931992.html "Q&amp;A"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , મે 12, 1992. પ્રવેશ 30 જૂન, 2009. "સ્ટીમ-પાવર્ડ સિસ્ટમમાં, કમ્પ્રેશન, કુલિંગ, એક્સ્પાન્શન અને ઇવેપરેશનની પ્રક્રિયા ક્લોઝ્ડ સિસ્ટમમાં સ્થાન લે છે, જે [[રેફ્રિજરેટર]] અથવા ઇલેક્ટ્રિકલ એર-કન્ડિશનર જેવું હોય છે. શ્રી સાર્નોએ જણાવ્યું કે કમ્પ્રેશરને ચલાવવા માટેની શક્તિ સ્ટીમ-પાવર્ડ ટર્બાઇનમાંથી આવે છે, નહીં કે ઇલેક્ટ્રિકલ મોટર્સ."</ref> વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.<ref>[http://www.coned.com/history/steam.asp એ બ્રિફ હિસ્ટરી ઓફ કોન એડિસન: સ્ટીમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060312062632/http://www.coned.com/history/steam.asp |date=2006-03-12 }}, કોન્સોલિડેટેડ એડિસન. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref> આ માટે કેબલ સેવા ટાઇમ વોર્નર કેબલ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી છે અને ટેલીફોન સેવા વેર્ઝોન કોમ્યુનિકેશન દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવી છે તેમ છતાં એટી એન્ડ ટીની પણ સેવા ઉપલબ્ધ છે. મેનહટનની ફરતે બે ખારી નદી આવેલી છે જેમાં તાજા પાણીનો પૂરવઠો ખૂબ જ મર્યાદીત છે. અમેરિકન ક્રાંતિકારી યુદ્ધ બાદ શહેરની વસ્તીમાં ઉત્તરોતર વધારો થયો છે. જ્યારે પૂરવઠામાં સતત ઘટાડો થયો છે. વધતી જતી વસ્તીની માંગને પૂરી કરવા માટે શહેરે વેસ્ટચેસ્ટર કાઉન્ટીમાં જમીન હસ્તગત કરી હતી અને ક્રોટોન કેનાલ સિસ્ટમ ઊભી કરવામાં આવી આ સેવા 1842માં ઉપલબ્ધ થઇ હતી. આ સિસ્ટમ દ્વારા [[ક્રોટોન રીવર]]ના ડેમમાંથી પાણી લઇને બ્રોન્ક્સમાં મોકલવામાં આવે છે. જે હાઇ બ્રીઝના રસ્તે [[હાર્લેમ નદી]]માં મોકલવામાં આવે છે અને સેન્ટ્રલ પાર્ક અને 42 સ્ટ્રીટ અને ફિફ્થ એવન્યુ સુધી પહોંચાડવા માટે આર્યનની પાઇપ્સ દ્વારા ગ્રાહકોને પહોંચાડવામાં આવે છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/history.shtml ન્યૂ યોર્ક સિટીઝ વોટર સપ્લાય સિસ્ટમ: હિસ્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020045452/http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/history.shtml |date=2015-10-20 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન]]. પુન:પ્રાપ્તિ 5 સપ્ટેમ્બર, 2006.</ref> આજે ન્યુયોર્ક સીટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનવાર્યમેન્ટલ પ્રોટેક્શન દ્વારા [[કાસ્ટ્સકીલ માઉન્ટેઇન્સ]]ના 2,000 ચોરસ માઇલ ( 5,180 કિ.મી.2) વોટર શેડ દ્વારા રહેણાંક વિસ્તારમાં પાણીની સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવે છે. કારણકે આ વોટરશેડ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી મોટા જંગલના વિસ્તારમાં સુરક્ષિત છે જે કુદરતી પાણીનું શુદ્ધિકરણ ધરાવે છે. જેને પરીણામે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના સૌથી શુદ્ધ પીવાનાં પાણી પીતા મોટા પાંચ શહેરોમાં સ્થાન ધરાવે છે, કે જેથી સામાન્ય સ્થિતીમાં ઘરોમાં નળમાં ચોખ્ખું પાણી મેળવી શકાય.<ref>{{waybackdate|site=http://www.nyc.gov/html/dep/html/news/tokyo2.html|title="Maintaining Water Quality that Satisfies Customers: New York City Watershed Agricultural Program."|date=20070624232329}}, ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન, નવેમ્બર 20, 1998. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref><ref>[http://www.nyc.gov/html/dep/html/drinking_water/wsstate.shtml "2005 ડ્રીંકીંગ વોટર સપ્લાય એન્ડ ક્વોલિટી રિપોર્ટ"], ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન. પુન:પ્રાપ્તિ 19 જુલાઇ, 2006.</ref> મેનહટન સુધી પાણીની સુવિધા ન્યુયોર્ક શહેરના પાણીની ટનલ નં.-1 અને ટનલ નં.-2 દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવે છે. જે અનુક્રમે 1917 અને 1936માં બનાવવામાં આવી હતી. જ્યારે ન્યુયોર્ક સીટી વોટર ટનલ નં.-3ન બનાવવાની કામગીરી 1970માં શરૂ કરવામાં આવી છે. જે હાલની સિસ્ટમ અનુસાર 1.2 ગેલન પાણીની ક્ષમતા ધરાવતી સેવાથી બેગણી વધુ છે. કારણકે બે ટનલ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાના વૈકલ્પીક ઉપયોગ માટે તે જરૂરી છે.<ref>ચેન, સિવેલ. [http://www.nytimes.com/2006/08/10/nyregion/10tunnel.html?ex=1312862400&amp;en=d8d98e5d189bd599&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss "ટનલર્સ બિટ સમથિંગ બીગ: એ માઇલસ્ટોન"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 10, 2006. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref> કચરાના નિકાલની પ્રક્રિયા ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સેનિટેશન પર આધારીત છે.<ref>[http://www.nyc.gov/html/dsny/html/about/about.shtml એબાઉટ DSNY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070523110528/http://www.nyc.gov/html/dsny/html/about/about.shtml |date=2007-05-23 }}, [[ન્યૂ યોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સેનિટેશન]], પ્રવેશ મે 16, 2007.</ref> શહેરનો મોટા ભાગનો કચરો મોટા જથ્થામાં સૌથી છેલ્લે પેન્સીલવેનિયા, વર્જીનિયા, સાઉથ કારોલિના અને ઓહિયોના (ન્યુ જર્સી, બ્રુક્લીન અને ક્વીન્સના ટ્રાન્સફર સ્ટેશનમાં થઇને) મેગા ડમ્પમાં નાશ કરવામાં આવે છે. 2001માં સ્ટેટન આઇસલેન્ડમાં સારી જમીનને નુક્શાન થયા બાદ નિકાલની વ્યવસ્થા ન્યુજર્સીમાં કરવામાં આવી હતી.<ref>બર્ગર, માઇકલ અને સ્ટુઅર્ટ, ક્રિસ્ટોફર. [http://www.gothamgazette.com/iotw/garbage/ "ગાર્બેજ આફ્ટર ફ્રેશ કિલ્સ"], ''[[ગોથમ ગેઝેટ]]'' , જાન્યુઆરી 28, 2001. પ્રવેશ 16 મે, 2007.</ref> ઉપરાંત ન્યુયોર્ક શહેરની જેમ જ હવે ન્યુજર્સી પણ હવે તેના કચરાની નિકાલની વ્યવસ્થા શહેરથી દૂર કરવાનું આયોજન કર્યુ છે. ઉપરાંત ન્યુયોર્ક શહેરની જેમ જ હવે ન્યુજર્સી પણ હવે તેના કચરાની નિકાલની વ્યવસ્થા શહેરથી દૂર કરવાનું આયોજન કર્યુ છે. == શિક્ષણ == [[ચિત્ર:New York Public Library May 2011.JPG|thumb|ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી, સેન્ટ્રલ બ્લોક્સ, બાંધકામ 1897-1911, કેરેર અને હેસ્ટિંગ્ઝ, આર્કિટેક્સ્ટ (જૂન 2003).આ એક મુખ્ય લાઇબ્રેરી બિલ્ડીંગ છે; શહેરમાં અન્ય સ્થળોએ એનવાય પબ્લિક લાઇબ્રેરી દ્વારા અન્ય મકાનોનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.]] મેનહટનમાં ઘણી ખાનગી અને જાહેર શાળાઓ દ્વારા શિક્ષણ પૂરૂ પાડવામાં આવે છે. જાહેર શાળાઓ ન્યુયોર્ક સિટી ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એજ્યુકેશન દ્વારા સંચાલન કરવામાં આવે છે. જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સૌથી મોટી જાહેર શાળા સંચાલન સિસ્ટમ છે.<ref>[http://www.city-data.com/us-cities/The-Northeast/New-York-Education-and-Research.html ન્યૂ યોર્ક: એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ], સિટી ડેટા. પુન:પ્રાપ્તિ 10 સપ્ટેમ્બર, 2006.</ref> આ શાળામાં 11 લાખ જેટલા વિદ્યાર્થિઓ અભ્યાસ કરે છે.<ref>ગુટમેન, એલિસા. [http://www.nytimes.com/2006/09/05/nyregion/05schools.html "બેક ટુ સ્કૂલ ઇન એ સિસ્ટમ બિંગ રિમેડ"], ''ધી ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , સપ્ટેમ્બર 5, 2006. પ્રવેશ 11 મે, 2007.</ref> સ્ટુયવેસન્ટ હાઇ સ્કુલ, ફ્લિરેલો એચ. લાગૌરડિયા હાઇ સ્કુલ, હાઇ સ્કુલ ઓફ ફેશન ઇન્ડસ્ટ્રિઝ, મ્યુરી બેરગટ્રોમ હાઇ સ્કુલ, મેનહટન સેન્ટર ઓફ સાયન્સ એન્ડ મેથેમેટિક્સ, હન્ટર કોલેજ હાઇસ્કુલ અને હાઇ સ્કુલ ફોર મેથ, સાયન્સ એન્ડ એન્જિનિયરીંગ જેવી કોલેજ ન્યુયોર્ક સિટી પ્બલિક હાઇ સ્કુલની જાણીતી શાળા મેનહટનમાં સ્થિત છે. બાર્ડ કોલેજ દ્વારા રચવામાં આવેલી નવી હાઇબ્રિડ સ્કૂલ બાર્ડ હાઇ સ્કૂલ અરલી કોલેજ સમગ્ર શહેરના વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ આપે છે. મેનહટન એ ઘણી પ્રખ્યાત ખાનગી શાળાનું પણ ઘર છે. જેમાં ઉપર ઇસ્ટ સાઇડની [[બેર્લી સ્કુલ]], [[ડેલ્ટોન સ્કુલ]], [[બ્રોનિંગ સ્કુલ]], [[સ્પેન્સ સ્કુલ]], [[ચાપિન સ્કુલ]], [[નાટીંન્ગલ બામફોર્ડ સ્કુલ]] અને [[કોન્વેન્ટ ઓફ ધી સાર્સ્ક હાર્ટ]] અને [[અપર વેસ્ટ સાઇડ્સ]] કોલેજિયેટ સ્કુલ અને ટ્રિનિટી સ્કુલ જેવી સ્કુલનો સમાવેશ છે. [[મેનહટન કન્ટ્રી સ્કુલ]] અને [[યુનાઇટેડ નેશન્સ ઇન્ટરનેશનલ સ્કુલ]] શહેરની આ બે પ્રખ્યાત ખાનગી શાળા સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં અગ્રતા ક્રમ ધરાવે છે. યુ.એસ.માં ફક્ત મેનહટન જ એક એવું સ્થળ છે. જ્યાં ઇટાલિયન અમેરિકન સ્કુલ લા સોઓલા ડી’ઇટાલિયા આવેલી છે.<ref>[http://www.lascuoladitalia.org/about/ La Scoula d'Italia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704201630/http://www.lascuoladitalia.org/about/ |date=2010-07-04 }}, પ્રવેશ જૂન 29, 2009.</ref> 2003ના સર્વે અનુસાર, મેનહટનમાં રહેતા 25 વર્ષની ઉંમરના બેચલર ડિગ્રી ધરાવતા લોકો 52.3 ટકા જેટલા છે. જે દેશમાં પાંચમો સૌથી વધુ નંબર છે.<ref>[http://www.census.gov/acs/www/Products/Ranking/2003/R02T050.htm સ્નાતક કક્ષાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો હોય તેવા 25 કે તેથી વધુ ઉંમરના લોકો], યુનાઇટેડ સેન્સસ બ્યુરો. પુન:પ્રાપ્તિ 28 એપ્રિલ, 2007.</ref> 2005, સુધીમાં લગભગ 60 ટકા લોકો કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ થયા હતા. લગભગ 25 ટકા વિદ્યાર્થિઓએ વધુ આગળ પણ ડિગ્રી લીધી હતી. મેનહટન દેશનો સૌથી વધુ શિક્ષિત વિસ્તાર ગણી શકાય છે.<ref>મેકગિહાન, પેટ્રિક. [http://www.nytimes.com/2006/08/16/nyregion/16degrees.html "ન્યૂ યોર્ક એરિયા ઇઝ એ મેગ્નેટ ફોર ગ્રેજ્યુએટ્સ"], ''ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ'' , ઓગસ્ટ 16, 2006. પ્રવેશ 27 માર્ચ, 2008. "મેનહટનમાં, દરેક પાંચમાંથી આશરે ત્રણ રહેવાસીઓ કોલેજના સ્નાતક છે અને દરેક ચારમાંથી એક એડવાન્સ ડિગ્રી ધરાવે છે, જેનાથી તે કોઇ પણ અમેરિકન શહેર કરતા વધુ અભ્યાસ ધરાવતું શહેર છે."</ref> મેનહટનમાં [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી]], બોર્નાર્ડ કોલેજ, [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી]], [[કોપર યુનિયન]], [[ફોર્ડહેમ યુનિવર્સિટી]], [[ધી જૂલિયાર્ડ સ્કુલ]], [[બેર્કેલે કોલેજ]], [[ધી ન્યુ સ્કુલ]] અને [[યેશિવા યુનિવર્સિટી]] જેવી ઘણી જૂદી-જૂદી કોલેજ અને યુનિવર્સિટી પણ આવેલી છે. અન્ય સ્કુલમાં [[બેંક સ્ટ્રિટ કોલેજ ઓફ એજ્યુકેશન]], [[બોરીસુઆ કોલેજ]], [[જેવિસ થીલોજિકલ સેમિનરી ઓફ અમેરિકા]], [[મેરીમાઉન્ટ મેનહટન કોલેજ]], [[મેનહટન સ્કુલ ઓફ મ્યુઝિક]], [[મેટ્રોપોલિટન કોલેજ ઓફ ન્યુયોર્ક]], [[ન્યુયોર્ક ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]], [[પેસ યુનિવર્સિટી]], [[સેન્ટ જ્હોનસ યુનિવર્સિટી]] ઓફ [[વ્યુઝિઅલ આર્ટ્સ]], [[ટોરો કોલેજ]] એન્ડ [[યુનિયન થઈઓલોજીકલ સેમિનરી]]નો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત [[ધી કોલેજ ઓફ ન્યુ રોસેલ્લા]] અને [[પ્રાટ્ટ ઇન્સટિટ્યુટ]] જેવી ઘણી ખાનગી સંસ્થાઓ પણ મેનહટનમાં કાર્યરત છે. ધી [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક]](સીયુએનવાય)(CUNY) એ ન્યુયોર્ક શહેરની મ્યુનિસિપલ કોલેજ સિસ્ટમનો એક હિસ્સો છે અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કાર્યરત સૌથી મોટી શહેરી યુનિવર્સિટી સિસ્ટમ છે. જેના ડિગ્રીના વિદ્યાર્થિઓ 226,0000 વધુ છે તથા સાથોસાથ એટલી જ સંખ્યામાં અન્ય ચાલુ વિદ્યાર્થિઓ, વ્યાવસાયિકો અને મોટી ઉંમરના વ્યક્તિઓ અહીંથી કોર્ષ કરે છે.<ref>[http://web.cuny.edu/about/index.html ધી સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક ઇઝ ધી નેશન્સ લાર્જેસ્ટ અર્બન પબ્લિક યુનિવર્સિટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115005225/http://web.cuny.edu/about/index.html |date=2010-01-15 }}, [[સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક]], પ્રવેશ જૂન 30, 2009. "ધી સિટી યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યૂ યોર્ક ઇઝ ધી નેશન્સ લાર્જેસ્ટ અર્બન પબ્લિક યુનિવર્સિટી…"</ref> યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ માટે અડધાથી વધારે ન્યુયોર્કના વિદ્યાર્થીઓ આવે છે ત્યારે દરેક ત્રીજો કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ સીયુએનવાય(CUNY)નો વિદ્યાર્થી હોય છે. સીયુએનવાય(CUNY)ની મોટી કોલેજ મેનહટનમાં આવેલી છે. જેની સાથે જોડાયેલી કોલેજમાં [[બારૂચ કોલેજ]], સીટી કોલેજ ઓફ ન્યુયોર્ક, [[હન્ટર કોલેજ]], [[જ્હોન જેય કોલેજ ઓફ ક્રિમિનલ જસ્ટિસ]] અને [[ધી સીયુએનવાય(CUNY) ગ્રેજ્યુએટ સેન્ટર]](ગ્રેજ્યુએટ બનવા માટેનો અભ્યાસ અને ડોક્ટરેટના ગ્રેડ માટેની ઇન્સ્ટિટ્યુટ)નો સમાવેશ થાય છે. મેનહટનમાં સ્થિત ફક્ત સીયુએનવાય(CUNY) વિભાગની [[કોલેજમાં બ્રોગ ઓફ મેનહટન કોમ્યુનિટી કોલેજ]]નનો સમાવેશ થાય છે. ધી [[સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક]] દ્વારા [[ફેશન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી]], સ્ટેટ યુનિવર્સિટી ઓફ ન્યુયોર્ક, [[સ્ટેટ કોલેજ ઓફ ઓપ્ટોમેટ્રી]] અને [[સ્ટોની બ્રૂક યુનિવર્સિટી- મેનહટન]]ને રજૂ કરવામાં આવી છે. દવાઓનું અને જૈવિક વિજ્ઞાન ક્ષેત્રમાં અભ્યાસ અને તાલિમ માટે મેનહટનએ વૈશ્વિક કેન્દ્ર છે.<ref>{{cite news|title=Mayor Michael R. Bloomberg and Economic Development Corporation President Andrew M. Alper Unveil Plans to Develop Commercial Bioscience Center in Manhattan|author=New York City Economic Development Corporation|url=http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004b%2Fpr310-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1|date=2004-11-18|access-date=2006-07-19|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011233830/http://home2.nyc.gov/portal/site/nycgov/menuitem.c0935b9a57bb4ef3daf2f1c701c789a0/index.jsp?pageID=mayor_press_release&catID=1194&doc_name=http%3A%2F%2Fhome2.nyc.gov%2Fhtml%2Fom%2Fhtml%2F2004b%2Fpr310-04.html&cc=unused1978&rc=1194&ndi=1|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web|title=NIH Domestic Institutions Awards Ranked by City, Fiscal Year 2003|author=National Institutes of Health|year=2003|url=http://report.nih.gov/award/trends/top100fy03.htm|access-date=2009-06-30|archive-date=2009-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626092327/http://report.nih.gov/award/trends/top100fy03.htm|url-status=dead}}</ref>યુ.એસ.ના દરેક શહેરોમાંથી [[નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ હેલ્થ]] દ્વારા બીજાનંબરનું સૌથી વધુ ફંડ મેળવે છે, જેમાંથી મોટા ભાગનું ફંડ મેનહટનના રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં જાય છે આ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં [[મેમોરિય સ્લોન-કેટેરિંગ કેન્સર સેન્ટર]], [[રોકફિલ્લર યુનિવર્સિટી]], [[માઉન્ટ સિનાઇ સ્કુલ ઓફ મેડિસિન]], [[કોલમ્બિયા યુનિવર્સિટી કોલેજ ઓફ ફિઝિશ્યન એન્ડ સર્જન]], [[વેઇલ કોર્નેલ મેડિકલ કોલેજ]] અને [[ન્યુયોર્ક યુનિવર્સિટી સ્કુલ ઓફ મેડિસીન]]નો સમાવેશ થાય છે. દેશમાં સૌથી મોટી જાહેર ક્ષેત્રની પુસ્તકાલય સિસ્ટમ તરીકે કાર્યરત [[ન્યુયોર્ક પબ્લિક લાયબ્રેરી]] મેનહટન દ્વારા સંચાલિત છે.<ref>{{cite web|url=http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm|title=Nation's Largest Libraries|publisher=LibrarySpot|access-date=2007-06-06|archive-date=2007-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070529215517/http://www.libraryspot.com/lists/listlargestlibs.htm|url-status=dead}}</ref> કેન્દ્રિય લાયબ્રેરીના પાંચ એકમો મેડ-મેનહટન લાયબ્રેરી, ડોન્નલ લાયબ્રેરી સેન્ટર, ધી ન્યુયોર્ક પબ્લિક લાયબ્રેરી ફોર ધી પર્ફોમિંગ આર્ટસ, આન્ડ્રે હેઇસ્કેલ બ્રેઇલ એન્ડ ટોલ્કીંગ બૂક લાયબ્રેરી અને ધી સાયન્સ, ઇન્ડસ્ટ્રી એન્ડ બિઝનેસ લાયબ્રેરી વગેરે મેન્હટન સ્થિત છે.<ref>[http://www.nypl.org/branch/central/ ધી સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરિઝ], [[ન્યૂ યોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી]]. પુન:પ્રાપ્તિ જૂન 6, 2007.</ref> આ વિસ્તારમાં લગભગ અન્ય 35 પુસ્તકાલયની જૂદી-જૂદી શાખાઓ આવેલી છે.<ref>[http://www.nypl.org/hours/index.cfm?Trg=1&amp;b=mn મેનહટન મેપ], ન્યૂયોર્ક પબ્લિક લાઇબ્રેરી. પુન:પ્રાપ્તિ 6 જૂન, 2006.</ref> == સંદર્ભો == {{Reflist|2}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{commons|Manhattan}} === મેનહટનની સ્થાનિક સરકાર અને સેવાઓ === * [http://www.mbpo.org/ મેનહટન બોરો પ્રમુખની અધિકૃત સાઇટ] * [http://www.nyc.gov/ ન્યૂ યોર્ક શહેરની સરકાર મેનહટનને લગતી એજન્સીઓની લિન્ક સાથે] === નક્શાઓ, શેરીઓ, અને પડોશી વિસ્તારો === * [http://kpblm.info/map_of_manhattan_new_york_city.html મેનહટનનો સવિસ્તાર નક્શો] * [http://www.upnext.com/ મેનહટનનો ઇન્ટરેક્ટિવ 3ડી નક્શો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524080321/http://upnext.com/ |date=2010-05-24 }} * [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-heights બિલ્ડિંગ હાઇટ્સ] અને [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-value લેન્ડ વેલ્યૂ]નો નક્શો ઉપરાંત [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-dev સૈધ્ધાંતિક] અને [http://www.radicalcartography.net/?manhattan-far ઝોનિંગ આધારિત] અલ્પવિકસિત વિસ્તારોનો નક્શો તમામ નક્શાઓ www.radicalcartography.net ઉપરથી લેવામાં આવ્યા છે. * [https://web.archive.org/web/20120402135944/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-population.jpg વસતીની માહિતી], [https://web.archive.org/web/20120421214555/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-ethnicity.jpg એથિનીસિટી નક્શો], અને [https://web.archive.org/web/20120421214558/http://www.mktmap.com/wp-content/uploads/2009/01/manhattan-income-level.jpg આવકનાં સ્તરનો નક્શો] === ઔતિહાસિક સંદર્ભો === * [http://bklyn-genealogy-info.com/Map/NY.1729.html મેનહટનનો 1729ની સાલનો નક્શો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812125529/http://bklyn-genealogy-info.com/Map/NY.1729.html |date=2011-08-12 }} * William J. Broad, [http://www.nytimes.com/2007/10/30/science/30manh.html Why They Called It the Manhattan Project], ''The New York Times'' , October 2007. વિલિયમ જે બોર્ડ દ્વારા લિખિત વ્હાય ધે કોલ્ડ ઇટ ધ મેનહટન પ્રોજેક્ટ, ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સમાં ઓક્ટોબર 2007માં પ્રસિધ્ધ થયેલ લેખ મેનહટનમાં રહેલી એવી દસ જગ્યાઓ કે જેણે વર્ષ 1940માં પ્રથમ એટમ બોમ્બ બનાવવામાં મદદ કરી હતી. === જ્ઞાતિજૂથો અંગેની ચર્ચાઓ === * [http://www.nycmanhattan.info/ એનવાયસી મેનહટન કોમ્યુનિટી ડિસ્કશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721230136/http://www.nycmanhattan.info/ |date=2011-07-21 }} ''(તારીખ 18મી મે 2009થી સંચાલન બંધ)'' * [http://new-york-forum.com/ ન્યૂ યોર્ક ફોરમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170524170211/http://new-york-forum.com/ |date=2017-05-24 }} * [http://www.blog.theofficelinks.com/ એનવાયસી બિઝનેસ એન્ડ ઓફિસ સિલેક્શન એડવાઇઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100507133336/http://blog.theofficelinks.com/ |date=2010-05-07 }} === સામાન્ય === {{wikivoyage|Manhattan}} quptt9qu3c8o5ahz108l6o4hohdp1mq 0 26534 901671 898213 2026-06-20T09:55:11Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901671 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | colour = #4B89E6 | name = Mickey Mouse | image = [[ચિત્ર:Mickey Mouse colored.svg|250px]] | caption = મિકી માઉસ | first = પ્લેન ક્રેઝી (૧૯૨૮) | creator = વૉલ્ટ ડિઝ્ની, અબ આઇવર્ક્સ | lbl1 = સ્વર | data1 = વૉલ્ટ ડિઝ્ની (૧૯૨૮–૧૯૪૭) <br /> જિમી મેક્ડોનાલ્ડ (૧૯૪૭-૧૯૭૭)<br /> વેઇન ઓલ્વાઇન (૧૯૭૭-૨૦૦૯)<br />બ્રેટ ઇવાન (૨૦૦૯–આજપર્યંત) | alias = | noinfo = yes }} '''મિકી માઉસ''' ('''મિશેલ માઉસ'''<ref>ટૂંકી ફિલ્મ ''સિમ્ફની અવર'' અને ''હાઉસ ઓફ માઉસ'' એપિસોડ ‘ મિકી એન્ડ ધ કલ્ચર કલેશ ’ માં તેનું પૂરું નામ આપ્યું છે.</ref>નો સંક્ષેપાક્ષર) એ કાર્ટુન પાત્ર છે, જે ધ વોલ્ટ ડિઝની કંપની માટે આદર્શ મૂર્તિરૂપ બનેલ છે. વોલ્ટ ડિઝની અને અબ વેર્કસ<ref name="Kenworthy">{{cite book|last=Kenworthy|first=John|title=The Hand Behind the Mouse|edition=Disney|location=New York|year=2001|pages=53–54}}</ref> 1928માં મિકી માઉસનું સર્જન કર્યું અને વોલ્ટ ડિઝનીએ તેને અવાજ આપ્યો. વોલ્ટ ડિઝની કંપની, ''સ્ટીમબોટ વિલી'' <ref>{{cite web|url=http://psc.disney.go.com/guestservices/8699.html|title=Disney Online Guest Services|access-date=2006-08-31|work=Disney Online|publisher=|archive-date=2008-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201113213/http://psc.disney.go.com/guestservices/8699.html|url-status=dead}}</ref> રજૂ થતાં 18 નવેમ્બર, 1928 ના દિવસને તેના જન્મદિવસ તરીકે ઊજવે છે, જો કે મિકી, ''પ્લેન ક્રેઝી'' માં (''સ્ટીમબોટ વિલી'' એ અવાજ સાથે મિકી માઉસનું પ્રથમ કાર્ટુન ચિત્ર હતું) તેનાથી છ મહિના અગાઉ બહાર પડી ચૂકયું હતું. માણસ જેવા ગુણધર્મો ધરાવતું માઉસનું પાત્ર, માત્ર એનિમેટ કાર્ટૂન પાત્ર અને રમૂજી સ્ટ્રીપ પરથી વિકાસ પામ્યું અને વિશ્વમાં સૌથી વધુ ઓળખપાત્ર પ્રતીકો પૈકી એક બન્યું. હાલમાં મિકી, ‘ ''મિકી માઉસ કલબહાઉસ'' ’ એ ડિઝની ચેનલની ''પ્લેહાઉસ ડિઝની'' શ્રેણીમાં મુખ્ય પાત્ર છે. મિકી એ ધ મિકી માઉસ કલબનો અગ્રણી નેતા છે. == સર્જન અને પ્રથમ રજૂઆત == ડિઝની સ્ટુડિયોએ ચાર્લ્સ મિન્ટઝ ઓફ યુનિવર્સલ સ્ટુડિયો માટે અગાઉ નિર્માણ કરેલ ઓસ્વાલ્ડ ધ લકી રેબિટ માટેની અવેજીમાં મિકીનું સર્જન કર્યું હતું.<ref>{{cite book|first=Michael|last=Barrier|title=The Animated Man: A Life of Walt Disney|publisher=University of California Press|year=2008|page=56|isbn=978-0520256194}}</ref> ડિઝનીએ લોકપ્રિય ઓસ્વાલ્ડ શ્રેણી માટે મોટા બજેટ માટે પૂછયું ત્યારે મિન્ટઝે જાહેર કર્યું કે ડિઝની બજેટ કાપ માટે સહમત હોય ત્યાં સુધી ઓસ્વાલ્ડ શ્રેણી કરવાનું ચાલુ રાખી શકે. મિન્ટઝ એ ઓસ્વાલ્ડની માલિકી ધરાવતો હતો અને તેણે વિચાર્યું કે ડિઝની આર્થિક રીતે પોતાની દયા પર છે. ગુસ્સે થઈને ડિઝનીએ સોદાનો ઈન્કાર કર્યો અને મિન્ટઝ સાથે કરારથી બંધાયેલા હતો તે મુજબ ઓસ્વાલ્ડના છેલ્લા કાર્ટુનનું નિર્માણ કર્યું. ડિઝની પોતાના સ્ટાફના દગાથી નિરાશ થયો હતો, પરંતુ સ્કેચ પરથી તેણે નવી શરૂઆત કરવાનું નક્કી કર્યું. નવા ડિઝની સ્ટુડિયોમાં શરૂઆતમાં એનિમેટર અબ વેર્કસ અને વફાદાર એપ્રિન્ટસ કલાકાર, લેસ કલાર્કનો સમાવેશ થતો હતો. ત્યારબાદ ડિઝની અનુભવ પરથી એક પાઠ શીખ્યો કે તેની કંપની દ્વારા નિર્મિત પાત્રોના તમામ હકોની માલિકી પોતે ધરાવતો હોવાની હંમેશા ખાતરી કરતો. 1928ની વસંત ઋતુ દરમિયાન ડિઝનીએ અબ વેર્કસને નવા પાત્રનું આલેખન શરૂ કરવા કહ્યું. વેર્કસે ઘણા પ્રાણીઓના રેખાચિત્રો દોરવાનો પ્રયત્ન કર્યો, જેમ કે કૂતરાં અને બિલાડીઓ પરંતુ આ કોઈથી ડિઝનીને સંતોષ ન થયો. માદા ગાય અને નર ઘોડાનો પણ ઈન્કાર કર્યો. તે પછી કલેરાબેલે ગાય અને હોરેસ હોર્સકોલર તરીકે રજૂ થયા. (નર દેડકાને પણ રદ કર્યો, જે પાછળથી વેર્કના પોતાના ''ફિલપ ધ ફ્રોગ'' શ્રેણીમાં દર્શાવાયો).<ref name="Kenworthy"/> વોલ્ટ ડિઝનીને, તેના ખેતર પરના જેનાથી તે ટેવાયો હતો તે જૂના પ્રિય પાલતુ ઉંદર પરથી મિકી માઉસની પ્રેરણા મળી. 1925 માં, હ્યુગ હર્મને વોલ્ટ ડિઝનીના ફોટોગ્રાફની આસપાસ ઉંદરના કેટલાંક સ્કેચ બનાવ્યાં. આનાથી અબ વેર્કને ડિઝની માટે ઉંદરના નવા પાત્રનું નિર્માણ કરવાની પ્રેરણા મળી.<ref name="Kenworthy"/> ડિઝનીની પત્ની લિલિયને તેનું નામ બદલવાની વાત ગળે ઉતારી તે પહેલાં પાત્ર માટે ડિઝનીનું મૂળ નામ ‘ મોર્ટિમર માઉસ ’ હતું, અને અંતે મિકી માઉસનું આગમન થયું. <ref>{{Cite web |url=http://tweens.indiatimes.com/articleshow/51990.cms |title=મિકી માઉસ મેજિક - ટવીન ટાઈમ્સ - ઈન્ડિયાટાઈમ્સ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2004-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040113130826/http://tweens.indiatimes.com/articleshow/51990.cms |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.uselessknowledge.co.za/interesting-facts/mickey-mouse-was-going-to-be-mortimer-mo/ » મિકી માઉસ મોર્ટિમેર જતો હતો માઉ ... ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417164306/http://www.uselessknowledge.co.za/interesting-facts/mickey-mouse-was-going-to-be-mortimer-mo/ |date=2009-04-17 }}[http://www.uselessknowledge.co.za/interesting-facts/mickey-mouse-was-going-to-be-mortimer-mo/ યુઝલેસ નોલેજ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417164306/http://www.uselessknowledge.co.za/interesting-facts/mickey-mouse-was-going-to-be-mortimer-mo/ |date=2009-04-17 }}</ref> અભિનેતા મિકી રુનીએ દાવો કર્યો છે કે, તેના મિકી મેક્વાયર તરીકેના દિવસો દરમિયાન, તે વોર્નર બ્રધર્સ સ્ટુડિયોમાં કાર્ટુનિસ્ટ વોલ્ટ ડિઝનીને મળ્યો હતો, અને ડિઝની તેના પરથી મિકી માઉસ નામ રાખવા પ્રેરિત થયો હતો..<ref>{{cite web|last=Albin|first=Kira|url=http://www.grandtimes.com/rooney.html|title=Mickey Rooney: Hollywood, Religion and His Latest Show|work=GrandTimes.com|publisher=Senior Magazine|year=1995}}</ref> ડિઝનીએ કહ્યું હતું : :મને લાગતું હતું કે લોકોને, ખાસ કરીને બાળકોને નમણાં અને નાનાં પ્રાણીઓ ગમે છે. આ વિચાર માટે અમે કદાચ [[ચાર્લી ચૅપ્લિન|ચાર્લી ચેપ્લિન]]ના ઋણી છીએ. અમારે કશુંક સ્પર્શી જાય તેવું જોઈતું હતું, અને અમે નાના ઉંદરનો વિચાર કર્યો, જે ચેપ્લિનની આતુરતા પૈકીનું કશુંક ધરાવતો હોય - એક નાની વ્યકિત જે બની શકે તેટલું શ્રેષ્ઠ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. લોકો મિકી માઉસને જોઈને હસવા લાગ્યા, કારણ કે તે એટલો બધો મનુષ્ય જેવો હતો; અને તેની લોકપ્રિયતાનું આ રહસ્ય છે. હું માત્ર આશા રાખું કે આપણે એક વસ્તુ નજર બહાર ન રાખવી કે આ બધું ઉંદરથી શરૂ થયુ હતું. ’<ref>[http://www.justdisney.com/walt_disney/quotes/index.html#anchor481552 justdisney.com]</ref>'' === પ્લેન ક્રેઝી === મિકી અને મીની ટૂંકા ''પ્લેન ક્રેઝી'' કાર્ટૂનમાં પ્રથમ વખત દેખાયા, જે પ્રથમ વખત 15 મે, 1928 માં રિલિઝ થયું. આ કાર્ટૂનનું નિર્દશન વોલ્ટ ડિઝની અને અબ વેર્કસે કરેલું હતું. અબ વેર્કસ આ ટૂંકી, અને તેના પર 6 અઠવાડિયા ગાળ્યા હોવાનું જણાવ્યું હતું, તે કાર્ટૂનમાં મુખ્ય એનિમેટર પણ હતા. હકીકતમાં, 1928 અને 1929માં રજૂ થયેલા દરેક ડિઝનીની ટૂંકી ફિલ્મમાં વેર્કસે મુખ્ય એનિમેટર હતા. તે વર્ષો દરમિયાન હ્યુગ હર્મન અને રુડોલ્ફ આઈસિંગ પણ ડિઝનીને સહાય કરતા. તેઓએ ચાર્લ્સ મિન્ટઝ સાથે પણ કરાર કર્યો હતો, પરંતુ તે હજુ પોતાનો નવો સ્ટુડિયો બનાવવાની પ્રક્રિયા કરતા હતા અને તેથી તે સમય પૂરતું ડિઝનીએ તેઓને કામ પર રાખ્યા હતા. આ કઈંક વિચિત્ર પરિસ્થિતિ હેઠળ તેઓનું આ છેલ્લું ટૂકું કાર્ટૂન હતું. ''પ્લેન ક્રેઝી'' નો પ્લોટ બિલકુલ સાદો હતો. મિકી ચાર્લ્સ લિન્ડબર્ગ પર સરસાઈ મેળવવા એવિયેટર બનવાનો દેખીતી રીતે પ્રયત્ન કરતો હતો. પોતાનું એરક્રાફ્ટ બાંધ્યા પછી, મીનીને તેના પ્રથમ ઉડ્ડયનમાં તેની સાથે જોડાવા પૂછે છે, જે દરમિયાન તે વારંવાર અને નિષ્ફળપણે તેને ચુંબન કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે, આખરે બળનો આશ્રય લે છે. મીની ત્યારબાદ પ્લેનમાંથી પેરેશુટ દ્વારા બહાર નીકળી જાય છે. તેના પગલાથી વ્યગ્ર મિકી પ્લેન પરનો કાબૂ ગુમાવે છે. આમ આ કાબૂ બહારના ઉડ્ડયનની શરૂઆત થાય છે, જેના પરિણામે રમૂજી પરિસ્થિતિની શ્રેણી સજાર્ય છે અને વિમાન નીચે ઉતરતાં તૂટી પડે છે. ''પ્લેન ક્રેઝી'' માં ચિત્રિત મિકીનું તોફાની, ઈશ્કી અને ઘણીવાર બદમાશ તરીકે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. તેની પ્રથમ રજૂઆતના સમયે, જો કે, ''પ્લેન ક્રેઝી'' પ્રેક્ષકોને પ્રભાવિત કરવામાં નિષ્ફળ નીવડયું હતું અને નુકસાનમાં અપમાનનો ઉમેરો થયો હતો. વોલ્ટને વિતરક મળ્યા ન હતા. સમજણપૂર્વક નિરાશ થવા છતાં, વોલ્ટે બીજી મિકીની ટૂંકી ફિલ્મ નું નિર્માણ કર્યું : ''ધ ગેલોપિન ગૌચો'' . == પ્રારંભિક મહત્વની ઘટનાઓ == === ધ ગેલોપિન ગૌચો નો બ્લેક/પેગ લેગ પેટ સામે પ્રથમ સામનો === વોલ્ડ ડિઝની અને અબ વેર્કસે ''ધ ગેલોપિન ગૌચો'' નું ફરીથી સહ-નિર્દેશન કર્યુ, જેમાં વેર્કસ આ કેસમાં એકમાત્ર એનિમેટર હતા. આ ટૂંકી કૃતિનો 7 ઓગસ્ટ, 1928માં ડગ્લાસ ફેરબેન્કની પ્રથમ રજૂ થયેલી ફિલ્મ ''ધ ગૌચો'' ના પ્રતિ રચના નિર્માણ કરવાનો ઈરાદો હતો. મૂળ ફિલ્મને અનુસરીને, ટૂંકી કૃતિની ઘટનાઓએ પેમ્પાસ ઓફ [[આર્જેન્ટીના|આર્જેન્ટિના]]માં સ્થાન મેળવ્યું. શીર્ષકનો ગૌચો મિકી પોતે હતો. અપેક્ષા રાખ્યા મુજબ ઘોડાને બદલે તે પ્રથમ રિયા પર સવાર થયેલા જણાયો છે (અથવા વારંવાર જણાવ્યા પ્રમાણે શાહમૃગ હોય છે). સ્થાનિક બાર અને રેસ્ટોરેન્ટ તરીકે દેખીતી રીતે સેવા આપતાં “ કેન્ટિના આર્જેન્ટિના ” નો તે તરત સામનો કરે છે. મિકી આગળ વધીને સંસ્થામાં પ્રવેશ કરે છે અને બેઠક લે છે. તે દેખીતી રીતે થોડુંક પીને તથા તમાકુનું ધૂમ્રપાન કરીને હળવો થવા માંગે છે. સંસ્થામાં તે વખતે હાજરમાં પેગ લેગ પેટે (પાછળથી બ્લેક પેટે અથવા માત્ર પેટે નામ અપાયેલું), શોધ ચાલુ હતી તે બહારવટિયો અને સાથી ગ્રાહક અને ટેન્ગો રજૂ કરતી વખતે મીની માઉસ સંસ્થાના બારની મહિલા અને નૃત્યાંગના છે. બંને ગ્રાહકો તરત મીનીની સાથે ચેનચાળા શરૂ કરે છે અને એક બીજાના દુશ્મન બને છે. થોડાક સમય બાદ પેટે મીનીનું અપહરણ કરવા આગળ વધે છે અને પોતાના ઘોડા પર નાશી છૂટવાનો પ્રયત્ન કરે છે. મિકી પોતના રિયા પર પીછો કરે છે. તે તરત પોતાના દુશ્મનને પકડી લે છે અને તેઓ તલવારની લડાઈ કરે છે. મિકી આ દ્વન્દ્વમાં વિજેતા બને છે. આ ટૂંકી ફિલ્મમાં અંતે મિકી અને મીની રિયા પર સવાર થઈને દૂર ચાલ્યા જાય છે. પાછળથી ઈન્ટરવ્યૂમાં, વેર્કસે ટીકા કરી હતી કે ''ધ ગેલોપિન ગૌચો'' માં દર્શાવાયેલ મિકી, ફેરબેન્કની પોતાની પાછળ મોડેલ કરેલ સ્વોશબકલર, સાહસિક કરવાનો ઈરાદો હતો. આ ટૂંકી ફિલ્મમાં મિકી અને બ્લેક પેટે વચ્ચેની પ્રથમ લડાઈ દર્શાવી છે, આ પાત્ર એલાઈસ કોમેડી તથા ઓસ્વાલ્ડ શ્રેણીમાં બંનેમાં હરીફ તરીકે સ્થાપિત કરાયું છે. નાટકના અંત પહેલાં મિકી અને મીની એકબીજા સાથે અપરિચિત હોવાની વાતના આધારે એવું અનુમાન કરાય છે કે તેમની એકબીજા સાથેની મૂળ ઓળખ દર્શાવવાનો ઈરાદો હતો. આધુનિક પ્રેક્ષકોએ ટીકા કરી છે કે ત્રણેય પાત્રો હલકા, નીચલા વર્ગની પશ્ચાદભૂમાંથી આવ્યા હોવાનું જણાય છે, જે થોડાક તેમની પાછળથી આવૃત્તિ સાથે મળતાં આવે છે. પરિણામે આ ટૂંકી ફિલ્મનું થોડુંક ઐતિહાસિક મહત્વ છે. જો કે વોલ્ટને મૂળ નિર્માણ વખતે, ફરીથી વિતરક શોધવામાં નિષ્ફળતા મળી. તે પ્રથમ 30 ડિસેમ્બર, 1928ના રોજ રજૂ થયું, ત્યારબાદ બીજી મિકી ટૂંકી ફિલ્મ રજૂ થઈ. એવો અહેવાલ હતો કે મિકી સૌ પ્રથમ ઓસ્વાલ્ડને બિલકુલ મળતો આવતો હોવાનું વિચારાયું હતું, અને આના પરિણામે દેખીતી રીતે તેનામાં રસ પડયો ન હતો. વોલ્ટે તરત તેના આગલા કામ અને તેના હરીફના કામથી મિકી માઉસ શ્રેણીને અલગ પાડવાના માર્ગો વિચારવા માંડયા હતા. તેની વિચારણાને પરિણામે ત્રીજા મિકીની ટૂંકી ફિલ્મનું નિર્માણ થયું, રજૂ થનાર બીજા મિકી અને પ્રથમ મિકીએ ખરેખર પ્રેક્ષકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું : ''સ્ટીમબોટ વિલી'' . === શ્રેણીમાં અવાજનો ઉમેરો === ''સ્ટીમબોટ વિલી'' પ્રથમ 18 નવેમ્બર, 1928ના રોજ રજૂ થઈ. તેનું નિર્દેશન વોલ્ટ ડિઝની અને અબ વેર્કસ સાથે કર્યું હતું. વેર્કસે ફરીથી મુખ્ય એનિમેટર તરીકે કામ કર્યું, જેને જહોની કેનન, લેસ કલાર્ક, વિલ્ફ્રેડ જેકસન અને ડીક લુંડીએ મદદ કરી. તે જ વર્ષે 12મી મેના રોજ રજૂ થયેલ આ ટૂંકી ફિલ્મને બસ્ટર કિટોન્સના ''સ્ટીમબોટ બિલ જુનિયર'' ની પ્રતિરચના તરીકે રજૂ કરવાનો ઈરાદો હતો. આ ત્રીજા મિકી કાર્ટૂનનું નિર્માણ થયું હોવા છતાં તે વિતરક શોધવામાં પ્રથમ રહ્યું, અને આમ મિકીના પ્રથમ અભિનય તરીકે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો. ''વિલી'' એ મિકીના દેખાવમાં ફેરફાર કર્યો (ખાસ કરીને, મોટા ટપકાં તરીકે તેની આંખોને સરળ કરી), જેણે પાછળના કાર્ટૂનો માટે તેનો દેખાવ પ્રસ્થાપિત કર્યો. અભિનય સાથે જોડાયેલ સાઉન્ડટ્રેક દર્શાવતું આ કાર્ટુન પહેલું કાર્ટુન ન હતું. ડેવ અને મેકસ ફ્લેશ્ચર ભાઈઓ દ્વારા સંચાલિત ફલેશ્ચર સ્ટુડિયોએ 1920ના વચગાળામાં ડિફોરેસ્ટ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરીને સંખ્યાબંધ સાઉન્ડ કાર્ટુનોનું નિમાર્ણ કર્યું હતું. અલબત્ત, આ કાર્ટુનો આખી ફિલ્મ દરમિયાન અવાજને સહકાલિન રાખ્યો ન હતો. ''વિલી'' માટે, ડિઝનીએ કિલક ટ્રેક સાથે રેકોર્ડ કરેલ અવાજને સંગીતકારોના તાલ પ્રમાણે રાખ્યો હતો. આ ચોક્કસ સમયે ‘ ટર્કી ઈન ધ સ્ટ્રો ’ ક્રમમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે, જેમાં મિકીનો અભિનય સાથ આપનાર વાંજિત્રો સાથે બરાબર મેળમાં થાય છે. ફિલ્મના મૂળ સંગીત માટે કંપોઝર તરીકે જેમને સેવા આપી હતી તેવા એનિમેશન ઇતિહાસવિદોએ લાંબો વખત તે અંગે ચર્ચા કરી હતી. આ ભૂમિકા વિવિધપણે વિલ્ફ્રેડ જેકસન, કાર્લ સ્ટોલિંગ અને બિર્ટ લુઈસને આભારી છે, પરંતુ ઓળખ અચોક્કસ રહી છે. મિકી અને મીની બંને માટે અવાજ અભિનેતા વોલ્ટ ડિઝની પોતે હતા. સ્ક્રિપ્ટમાં મિકી, કેપ્ટન પેટે હેઠળ સ્ટીમબોટ વિલીના બોર્ડ પર કામ કરતો. સૌ પ્રથમ વ્હીસલ વગાડતી વખતે સ્ટીમબોટનું સંચાલન કરતો દેખાય છે. ત્યારબાદ પેટે બોટ હંકારવાનું કામ સંભાળે છે અને ગુસ્સામાં તેને બોટના બ્રિજ પર ફેંકી દે છે. તરત તેઓએ કાર્ગોને બોર્ડ પર ફેરબદલી કરવા ઊભા રહેવાનું થાય છે. જેવા તેઓ જાય છે કે તરત મીની આવે છે. સ્પષ્ટપણે તે માત્ર ત્યાં એક ઉતારું તરીકે ત્યાં હોવાનું ધારવામાં આવેલું, પરંતુ બોર્ડ પર આવવામાં મોડું થયું હતું. મિકી તેને નદી કિનારેથી ઉપર ખેંચી લેવાની વ્યવસ્થા કરે છે. મીની અકસ્માતે ‘ ટર્કી ઈન ધ સ્ટ્રો ’ ના લોકપ્રિય લોકગીત માટેની પોતાની સંગીત-શીટ પાડી નાખે છે. સ્ટીમબોટમાં પરિવહન કરાતાં પ્રાણીઓ પૈકી એક બકરી હતી, જે સંગીતનું શીટ ખાવા માટે આગળ વધે છે. અંતે, મિકી અને મીની પોતાની પૂંછડીથી ફોનોગ્રાફ ચાલુ કરે છે, જેનાથી ધૂમ વાગે છે. આ ફિલ્મના બાકીના ભાગ દરમિયાન, મિકી વિવિધ પ્રાણીઓનો સંગીત વાંજિત્રો તરીકે ઉપયોગ કરે છે. આ બધા અવાજથી કેપ્ટન પેટેને ખલેલ પહોંચે છે અને મિકીને પાછો કામ પર મૂકી દે છે. બાકીની સફરમાં મિકી બટાકાની છાલ ઉતારે છે. પોપટ તેની મશ્કરી કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ મિકી તેને નદીમાં ફેંકી દે છે. આ નાટકનું અંતિમ દૃશ્ય બને છે. સ્ટીમબોટ વિલી રજૂ થતી વખતે પ્રેક્ષકો રમૂજના હેતુસર અવાજના ઉપયોગની પ્રભાવિત થયા હતા. અવાજયુકત ફિલ્મો કે ‘ બોલતી ’ હજુ નવતર ગણાતા હતા. પ્રથમ ફિચર-લંબાઇની સંવાદોની શ્રેણી સાથેનું ચિત્ર જેમાં અલ જોલ્સન તરીકે અભિનય કરનાર ઝાઝ સંગીતકાર હતા, ''જે 6ઠ્ઠી ઓકટોબર 1927ના રોજ રજૂ થઈ. તેની સફળતાના એક વર્ષની અંદર, મોટાભાગના યુનાઈટેડ સ્ટેટસના મુવી થિયેટરોએ અવાજયુકત ફિલ્મ માટેની સાધન સામગ્રીની ગોઠવણ કરી દીધી હતી. વોલ્ટ ડિઝની દેખીતી રીતે, આ નવા વલણનો લાભ લેવા માગતો હતો, અને, તેમાં સફળ થયો. મોટાભાગના બીજા કાર્ટુન સ્ટુડિયો હજુ મૂક પ્રોડકટનું નિર્માણ કરતા હતા અને તેથી ડિઝની સામેની સ્પર્ધા તરીકે અસરકારક રીતે કામ કરી શકે તેમ ન હતા. આના પરિણામે મિકી માઉસ તરત તે સમયનું સૌથી જાણીતું એનિમેટેડ પાત્ર બન્યું. વોલ્ટ ડિઝનીએ તરત પ્લેન ક્રેઝી ''અને ગેલોપિન ગૌચો બંનેમાં અવાજનો ઉમેરો કરવા કામ કર્યું (જેની મૂળમાં મૂક રજૂઆત થઈ હતી) અને તેમની આ નવી રજૂઆતો મિકીની સફળતા અને લોકપ્રિયતામાં વધારો કર્યો હતો.ચોથી મિકી ટૂંકી ફિલ્મ,'' ધ બાર્ન ડાન્સનું ''પણ નિર્માણ કરાયું; જો કે, મિકી ખરેખર'' 1929ના કાર્નિવલ કિડ સુધી બોલ્યો ન હતો, ''તેના પ્રથમ બોલાયેલા શબ્દો હતા 'હોટ ડોગ્સ, હોટ ડોગ્સ'! 'સ્ટીમબોટ વિલીની રજૂઆત થઈ ''પછી'' , ''મિકી, ફેલિકસ ધ કેટનો નિકટનો સ્પર્ધક બન્યો, અને અવાજયુકત કાર્ટુનમાં સતત તેની રજૂઆત થતાં, તેની લોકપ્રિયતા વધવા માંડી. 1929 સુધીમાં, થિયેટર પ્રેક્ષકગણમાં ફેલિકસની લોકપ્રિયતા ઘટવા માંડી, અને પેટ સુલિવને તેના પરિણામે બધાં ભાવિ ફેલિકસ કાર્ટુનોનું નિર્માણ અવાજ સાથે કરવાનું નક્કી કર્યું.<ref>[http://www.toontracker.com/felix/felix.htm toontracker.com]</ref>કમનસીબે, ફેલિકસે અવાજ ભણી સ્થિત્યાંતર કર્યું, જેને લોકોએ સારો પ્રતિભાવ ન આપ્યો અને 1930 સુધીમાં ફેલિકસ પડદા પરથી અદૃશ્ય થયો <ref>{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_g1epc/is_tov/ai_2419100434 |title=ફેલિકસ ધ કેટ {{!}} સેન્ટ. જેમ્સ એન્સાઈકલોપીડીયા ઓફ પોપ કલ્ચર {{!}} |access-date=2012-07-14 |archive-date=2012-07-14 |archive-url=https://archive.is/20120714143538/findarticles.com/p/articles/mi_g1epc/is_tov/ai_2419100434 |url-status=live }}</ref>'' === રંગનો ઉમેરો === મિકીને પ્રથમ 1935માં રંગમાં રજૂ કરાયો. 1932માં પ્રથમ ટેકનિકલર ડિઝની ફિલ્મ ફલાવર્સ એન્ડ ટ્રીઝ હતી. પાછલાં વર્ષોમાં, મૂળ રૂપે શ્વેત અને અશ્વેતમાં નિર્મિત ડિઝની કાર્ટુનોને રંગયુકત કરવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરાઈ. == મૂળ ટ્રેડમાર્ક == [[ચિત્ર:Mickey-Mouselogo1928-trademarkia.jpg|thumb|150px|right|મૂળ મિકી માઉસનો ટ્રેડમાર્ક 21મે 1928માં દાખલ કરાયો]] મૂળ ઢબના '''મિકી માઉસ''' નો લોગોનો, યુએસપીટીઓ ખાતે ટ્રેડમાર્ક તરીકે ઉપયોગ કરાયો, અને તેની માલિકી ધ વોલ્ટ ડિઝની કંપનીની હતી મિકી માઉસ 1928માં પ્રથમ પ્લેન ક્રેઝીમાં રજૂ થયો અને ત્યારબાદ વધુ લોકપ્રિય સ્ટીમબોટ વિલી એનિમેટેડ કાર્ટુનમાં સ્ટાર તરીકે આવિષ્યકાર મેળવ્યો. 1928માં તરંગી અને રમૂજી ઉંદરના જન્મની સાથે ડિઝનીએ કંપનીના મૂલ્યવાન આદર્શરૂપ, મિકી માઉસનું રક્ષણ કરવા ટ્રેડમાર્કની અરજી દાખલ કરી. વોલ્ટર ઇ. ડિઝનીએ યુએસપીટીઓને 21 મે, 1928ના રોજ મૂળ અરજી દાખલ કરી હતી અને દર્શાવ્યું હતું કે ટ્રેડમાર્કનો ઉપયોગ 'પુનર્નિમિત મોશન પિકચર્સની નકલોના વેચાણ' માટે કર્યો હતો.<ref>[http://www.trademarkia.com/mickey-mouse-71266717.html મિકી માઉસ ટ્રેડમાર્ક]</ref> અરજીમાં વધુમાં જણાવ્યું છે કે, ટ્રેડમાર્ક 1લી મે, 1928ના રોજ કે તેની આસપાસ સતત ઉપયોગમાં હતો અને 'મોશન પિકચર્સ ફિલ્મો અંગે ટ્રેડમાર્કનો ફોટોગ્રાફ લઈને માલ-સામગ્રીને લાગુ પાડવાનો કે ચોંટાડવાનો હતો.' મિકી માઉસનો કાયદેસર ટ્રેડમાર્ક હાલમાં ડિઝની એન્ટરપ્રાઈઝ, ઈન્ક. ઓફ બરબેન્ક, કેલિફોર્નિયા દ્વારા નોંધણી કરાઈને રિન્યૂ કરવામાં આવ્યો અને તેને તેની માલિકી લીધી હતી. == ભૂમિકા અને ડિઝાઈન == === મિકી અરજદાર તરીકે === 14 માર્ચ, 1929ના રોજ પ્રથમ ''ધ બાર્મ ડાન્સ'' રજૂ થઈ, જેમાં તે વર્ષ દરમિયાન મિકીના બાર ટૂંકી ફિલ્મ પૈકી પ્રથમ રજૂ થઇ. જેમાં વોલ્ટ ડિઝનીનું નિર્દેશન હતું અને સાથે અબ વેર્કસ મુખ્ય એનિમેટર હતા. આ ટૂંકી ફિલ્મ મીની મિકીને છોડીને પેટે તરફ વળે છે તેમ દર્શાવવા માટે નોંધપાત્ર બન્યો હતો. પેટેના પાત્રની આ અસાધારણ રજૂઆત પણ છે; અગાઉ આતંકી દુષ્ટ તરીકે તેનું ચિત્રણ કરાયું હતું, અહીં તેનું સામ્ય વર્તણૂકવાળા સંસ્કારી માણસ તરીકે ચિત્રણ કરાયું છે. વધુમાં, મિકીનું ચિત્રણ નાયક તરીકે નહીં, પરંતુ બિનપ્રભાવી યુવાન અરજદાર તરીકે કરાયું છે. તેની ઉદાસી અને પોતાની નિષ્ફળતા પર રડતાં રહેવાથી, મિકી અસામાન્યપણે લાગણી પ્રધાન અને સહાયપાત્ર બને છે. આમ છતાં, એવી ટીકા કરવામાં આવી છે કે, આ જ હકીકત, પાત્ર માટેની પ્રેક્ષકોની સહાનુભૂતિમાં ઉમેરો કરે છે. === પ્રથમ મોજામાં રજૂઆત === '''આશ્ચર્ય થાય છે કે આપણે હંમેશા સફેદ મોજાં શા માટે પહેરતાં હતાં?''' - વિવિધ પાત્રો (થોડાક ફેરફારો સાથે) 28 માર્ચ 1929ના રોજ પ્રથમ રજૂ થયેલ ''ધ ઓપ્રી હાઉસ'' વર્ષ દરમિયાન રજૂ થયેલ બીજી ટૂંકી ફિલ્મ હતી. આ ટૂંકી ફિલ્મમાં મિકીનાં મોજાંને દાખલ કરાયા હતાં. મિકી તેની મોટાભાગના પછીની રજૂઆતોમાં મોજાં પહેરેલો દેખી શકાય છે. કદાચ સફેદ મોજાં ઉમેરવાનું એક કારણ એ હોઈ શકે કે, તેઓ તેમના શરીર સાથે રજૂ થાય ત્યારે પ્રેક્ષકો પાત્રોના હાથને કારણે તેમને અલગ પાડી શકે, કેમ કે બંને શ્યામ હોય (મિકી 1935માં ''ધ બેન્ડ કન્સર્ટ'' રજૂ થવા સુધી રંગમાં રજૂ થયો ન હતો). મોજાની પાછળની બાજુ ત્રણ કાળી રેખાઓ, મોજાના કાપડમાં આંગળીઓ વચ્ચે લંબાતા તીરને રજૂ કરે છે, જે તે સમયના બાળકના મોજાની ખાસ ડિઝાઈન હતી. === નિયમિત ઉંદર તરીકે વર્ણન === 18 એપ્રિલ, 1929ના રોજ ''વેન કેટ ઈઝ અવે'' પ્રથમ રજૂ થઈ ત્યારે તે વર્ષે રજૂ થનાર તે ત્રીજી મિકીની ટૂંકી ફિલ્મ હતી. તે આવશ્યકપણે એલાઇસ કોમેડિઝ, ''એલાઇસ રેટલ્ડ બાય રેટસ'' ની પુનર્રચના હતી, જે સૌ પ્રથમ 15 જાન્યુઆરી, 1926માં રજૂ થઈ હતી. કેટ નિપે તેની બીજી રજૂઆત કરી, જો કે તેનું નામ 'ટોમ કેટ' આપવામાં આવ્યું છે (તેનું વર્ણન ટોમકેટ તરીકે કરાયું છે, અને પાત્ર, ટોમ અને જેરી શ્રેણીના સહ-અભિનેતા સાથે ગૂંચવવું જોઇએ નહીં). તે દારૂ પીતો હોવાનો દેખાય છે. ત્યારપછી તે શિકાર માટે ઘરમાંથી બહાર નીકળે છે. તેની ગેરહાજરીમાં ઉંદરોનું લશ્કર ખોરાકની શોધમાં તેના ઘર પર આક્રમણ કરે છે. તેઓમાં મિકી અને મીની છે, જેઓ આને પાર્ટીમાં પરિવર્તિત કરે છે. મિકી અને મીનીને આ કદના અને આંશિકપણે નિયમિત ઊંદરની વર્તણૂકવાળા દર્શાવવામાં આ ટૂંકી ફિલ્મ આસાધારણ બની. આ ટૂંકી ફિલ્મ પહેલા અને પછી બંને વખતે સ્થાપિત ધોરણ મુજબ, તેઓને વામન મનુષ્યોના કદના હોય તેવા દર્શાવવાના હતા. બીજી નોંધ અંગે, આ ટૂંકી ફિલ્મ દારૂ નશાબંધીના યુગમાં રજૂ થઈ હોવાથી દારૂયુકત પીણાં કદાચ દારૂનો વ્યવસાય કરનારની પ્રોડકટ હોઈ શકે. === સૈનિક તરીકે મિકી === રજૂ થનારી બીજી મિકીની ટૂંકી ફિલ્મ પણ અસાધારણ ગણવામાં આવી છે. તે 25 એપ્રિલ, 1929ના રોજ રજૂ થયેલ પ્રથમ ''ધ બર્નયાર્ડ બેટલ'' હતી. આ ટૂંકી ફિલ્મ નોંધપાત્ર છે, કારણ કે જેમાં મિકીને પ્રથમ વાર સૈનિક તરીકે અને પ્રથમવાર તેને લડાઈમાં મૂકેલ હોવાનું દર્શાવ્યું છે. == સ્થિત્યાંતરના માઉસ == === મિકી માઉસ કલબ === 1929માં, ડિઝનીએ પ્રથમ શરૂઆત કરી, તેની પાછળથી ઘણી મિકી માઉસ ક્લબો થઈ, જે યુનાઈટેડ સ્ટેટસમાં હજારો મુવી થિયેટરોમાં આવેલી હતી. <ref>{{Cite web |url=http://members.aol.com/wolfdisney/timeline2.html |title=ડિઝની ટાઈમલાઈન : અ માઉસ ઈઝ બોર્ન!! |access-date=2004-04-08 |archive-date=2004-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040408025207/http://members.aol.com/wolfdisney/timeline2.html |url-status=live }}</ref> === પ્રથમ કોમિક સ્ટ્રીપની રજૂઆત === આ પોઇન્ટે મિકી પંદર વાણિજ્યિક રીતે સફળ એનિમેટેડ ટૂંકી ફિલ્મમાં રજૂ થયો અને લોકો તેને સહેલાઈથી ઓળખી કાઢતાં હતાં. આથી વોલ્ટ ડિઝની, અને તેના સહાયક પાત્રોનું કોમિક સ્ટ્રીપમાં ઉપયોગ કરવાનું લાઈસન્સ મેળવવા કિંગ ફિચર્સ સિન્ડીકેટ પાસે ગયા. વોલ્ટે સ્વીકાર કર્યો અને 13 જાન્યુઆરી, 1930ના રોજ મિકીની પ્રથમ કોમિક સ્ટ્રીપ રજૂઆત પામી. રમૂજી પ્લોટ ડિઝની વોલ્ટે જાતે બનાવ્યો હતો, અબ વેર્કસે કલા અને વિન સ્મિથે ઈન્કિંગનું કામ કર્યું. પ્રથમ અઠવાડિયું અથવા તે સમયગાળામાં ચિત્રિત સ્ટ્રીપમાં પ્લેન ક્રેઝીનું ઉપરછલ્લું અનુકૂલન હતું. આ સર્જનમાં મીનીનો તરત પ્રથમ ઉમેરો થયો. આ સ્ટ્રીપઓ પ્રથમ 13 જાન્યુઆરી, 1930 અને 31 માર્ચ, 1930ની વચ્ચે રજૂ થઈ, જે પ્રસંગોપાત્ત સામૂહિક શીર્ષક લોસ્ટ ઓન અ ડેઝર્ટ આઇલેન્ડ અન્વયે કોમિક પુસ્તક સ્વરૂપે ફરીથી છાપવામાં આવી. એનિમેશન ઇતિહાસવિદ જિમ કોર્કિસે નોંધ્યું છે, 'અઢાર સ્ટ્રીપઓ પછી, વેર્કસે કામ છોડી દીધું અને તેના ઈન્કર, વિન સ્મિથે ગેગ-અ-ડે ઢાંચાનું આલેખન કામ ચાલુ રાખ્યું.<ref name="jimhillmedia.com">[http://jimhillmedia.com/blogs/jim_korkis/archive/2003/09/10/1097.aspx કોર્કિસ, જિમ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202155433/http://jimhillmedia.com/blogs/jim_korkis/archive/2003/09/10/1097.aspx |date=2010-02-02 }}[http://jimhillmedia.com/blogs/jim_korkis/archive/2003/09/10/1097.aspx “ ધ અનસેન્સર્ડ માઉસ ”.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100202155433/http://jimhillmedia.com/blogs/jim_korkis/archive/2003/09/10/1097.aspx |date=2010-02-02 }}</ref> === શાસ્ત્રીય સંગીત ભજવણી === તે દરમિયાન એનિમેશનમાં, બે વધુ મિકી ટૂંકી ફિલ્મની રજૂઆત કરાઈ હતી. પ્રથમ '''ધ બર્નયાર્ડ કન્સર્ટ'' ' હતી, પ્રથમ 3 માર્ચ, 1930 રોજ રજૂ થઈ. જેમાં મિકીને ઓરકેસ્ટ્રાનું સંચાલન કરતો દર્શાવાયો હતો. તેના સભ્યો પૈકી ફરી વખત આવેલ પાત્રો પૈકી કલેરાબેલે બંસરીવાદક તરીકે અને હોરેસ તબલા વાદક તરીકે હતા. ''પોએટ એન્ડ પિઝન્ટ ઓવરચર'' (ફ્રાન્ઝ વોન સુપ્પે દ્વારા) નો તેમનો પ્રયોગ પૂરતો રમુજી હતો; પરંતુ દર્શાવાયેલ અનેક ગેગ્સ આગલી ટૂંકી ફિલ્મમાંથી પુનરાવર્તિત થયેલા હતા તેની નોંધ લેવામાં આવી છે. બીજી ટૂંકી ફિલ્મ મૂળમાં ''ફિડ્ડલિન એરાઉન્ડ'' શીર્ષક અન્વયે 14 માર્ચ, 1930ના રોજ રજૂ કરાઇ હતી, પરંતુ તેને ''જસ્ટ મિકી'' એવું ફરી નામ અપાયું હતું. બંને શીર્ષકો ટૂંકી ફિલ્મનું ચોકસ પર્યાપ્ત વર્ણન આપે છે, જેમાં મિકી વાયોલિન સોલો ભજવે છે જે 'વિલિયમ ટેલ ઓવરચર', રોબર્ટ સ્કુમેનના 'ટ્રાઉમેરાઇ' ('રિવેરિ') અને ફ્રાન્ઝ લિસ્ટઝના 'હંગેરિયન રાહ્પસોડી નં 2' માં મિકી ભાવવાહી ભજવણી માટે નોંધપાત્ર છે. છેલ્લી ટૂંકી ફિલ્મ બગ્સ બન્ની, ટોમ એન્ડ જેરી અને વુડી વુડપેકરના અભિયાનમાં નિયમિત ધોરણે રજૂ થશે. ''ધ બેન્ડ કન્સર્ટ'' માં, પ્રથમવાર મિકીએ ટેકનિકલર કાર્ટુન ફિલ્મમાં કામ કર્યું, મિકીએ ''વિલિયમ ટેલ ઓવરચર'' નું સંચાલન કર્યું, પરંતુ કાર્ટુનમાં તેના ઓરએસ્ટ્રા સહિત વાવાઝોડાથી વહી ગયું. એમ કહેવાય છે કે સંચાલક આર્ટુરો ટોસકેનિનીને આ ટૂંકી ફિલ્મ પ્રત્યે ખૂબ ચાહના હતી, તેને પ્રથમ વખત જોઈને તેણે પ્રોજેકશનિસ્ટને તે ફરીથી ચલાવવા જણાવ્યું હતું. ડિઝનીની ક્લાસિકલ ફિલ્મ ''ફેન્ટાસિયા'' માં 1940 માં મિકીએ તેની સૌથી પ્રખ્યાત સંગીત રજૂઆત કરી. ધ સોર્સેરરના એપ્રેન્ટિસ તરીકે પડદા પરની તેની 'ભૂમિકા'માં પોલ ડયુકાસ દ્વારા સમાન નામની તાલબદ્ધ કવિતા ફિલ્મનો સૌથી પ્રખ્યાત ભાગ હતો. આ ભાગમાં સંવાદ બિલકુલ ન હતા, માત્ર સંગીત હતું. એપ્રેન્ટિસ (મિકી) તેનું પરચૂરણ કામ કરવા માગતો નથી, સોર્સરર સૂવા જાય છે ત્યારબાદ તેની જાદૂઈ ટોપી પોતે પહેરી લે છે અને સાવરણી પર જાદૂઈ મંત્ર બોલે છે, જેનાથી સાવરણીમાં ચેતન આવે છે અને થકવી નાખતાં તમામ પરચૂરણ કામ-બે પાણીની બાલદીનો ઉપયોગ કરીને ઊંડો કૂવો ભરવો-કરે છે. કૂવામાંથી પાણી છલકાય છે ત્યારે પૂર નજીક જઈ રહેલ સાવરણીને મિકી કાબૂમાં લઈ શકતો નથી. આ ભાગ પૂરો થયા પછી, મિકીને ''ફેન્ટાસિયા'' માં સાંભળેલ તમામ સંગીતનું સંચાલન કરનાર લિયોપોલ્ડ સ્ટોકોવસ્કી સાથે હસ્તધૂનન કરતો કાળી છાયામાં દેખાય છે. === સહ-સર્જકનું છૂટું પડવું અને પરિણામો === તેઓ 11 એપ્રિલ, 1930ના રોજ પ્રથમ રજૂ થયેલ '''કેકટિસ કિડ'' ' દ્વારા અનુસર્યા હતા. કેમ કે શીર્ષક સૂચિત કરે છે કે ટૂંકી ફિલ્મ, પશ્ચિમી મુવી પ્રતિરચના તરીકે રજૂ કરવાનો ઈરાદો હતો. પરંતુ આર્જેન્ટિનાને બદલે મેકિસકોમાં રચાયેલ ' ''ધ ગેલોપિન ગૌચો'' ' ની ઓછે-વત્તે અંશે પુનર્રચના હતી તેમ મનાય છે. મિકી ફરીથી એકાકી મુસાફર તરીકે દર્શાવ્યો હતો, જે સ્થાનિક પીઠામાં પ્રવેશે છે અને તેની નૃત્યાંગના સાથે ચેનચાળા શરૂ કરે છે. તે ફરીથી મીની હોય છે. મિકીનો ર્સ્પધક દાવેદાર ફરીથી પેટે હોય છે, જે જો કે, ''પેગ-લેગ પેડ્રો'' એ ઉપનામનો ઉપયોગ કરે છે. પ્રથમ વખત મિકી ટૂંકી ફિલ્મમાં, પેટેનું વર્ણન પેગ-લેગ હોવા તરીકે કરાયું હતું. આ પાત્રનું વારંવાર રજૂ થતું લક્ષણ બન્યું હતું. મૂળ ટૂંકી ફિલ્મના રિયાને સ્થાને હોરેસ હોર્સકોલર આવતો હતો. આ ટૂંકી ફિલ્મને તેના છેલ્લા અમાનવીય લક્ષણોવાળું ગણવામાં આવે છે. અબ વેર્કસ દ્વારા એનિમેટ કરાયેલા આ છેલ્લું મિકી ટૂંકી ફિલ્મ નોંધપાત્ર ગણાય છે. તેના રજૂ થવાના થોડાક સમય પહેલાં, વેર્કસ ડિઝનીના તે વખતના વિતરક પેટે પાવર્સ દ્વારા સંચાલિત બેન્કથી તેની પોતાની શરૂઆત કરવા સ્ટુડિયો છોડી દીધો. વિતરણના સોદામાં ડિઝનીનાં લેણાં નાણાં અંગે પાવર્સ અને ડિઝની વચ્ચે ઝઘડો થયો હતો. પાવર્સે વેર્કસ સાથે ડિઝનીના કાર્ટૂનના વિતરણ સોદો કર્યો હતો તે અંગેના હક ગુમાવવાના પ્રત્યાઘાત રૂપે આ થયું હતું, કેમ કે વેર્કસ લાંબા સમયથી તેનો પોતાનો સ્ટુડિયો ધરાવવાની ઈચ્છા સેવી હતી. આમ છૂટા થવાથી વોલ્ટ ડિઝની અને મિકી માઉસ બંનેની કારર્કિદીમાં કટોકટીનો સમય ગણવામાં આવે છે. ડિઝનીએ 1919થી કામ કરનાર ગાઢ વિશ્વાસુ સાથીદાર ગુમાવ્યો હતો. મિકીએ તેની મૂળ ડિઝાઈન માટે જવાબદાર અને આ સમય સુધી રજૂ થયેલ અનેક ટૂંકી ફિલ્મના નિર્દેશન અને/અથવા એનિમેશન માટેનો માણસ ગુમાવ્યો હતો, કેટલાકની દલીલ છે કે તે મિકીનો સર્જક હતો. વોલ્ટ ડિઝનીને મિકીનું સર્જન કરવાની પ્રેરણા માટે પ્રતિષ્ઠા આપવામાં આવી છે, પરંતુ વેર્કસ પાત્રની ડિઝાઈન કરનાર એક હતો અને પ્રથમ થોડાક મિકી માઉસના કાર્ટુનો મોટાભાગે કે સંપૂર્ણપણે તેણે દોર્યાં હતાં. પરિણામે કેટલાંક એનિમેશન ઇતિહાસકારોએ સૂચવ્યું છે કે વેર્કસે મિકી માઉસનો ખરેખરે સર્જક ગણવો જોઇએ. એવો નિર્દેશ કરાયો છે કે અગાઉના મિકી માઉસ માટેની જાહેરાત તેઓને 'અબ વેર્કસ દ્વારા ચિત્રિત કરેલાં અ વોલ્ટ ડિઝની કોમિક ' તરીકેનું જમાપાસું તેમના ખાતે થાય છે. પાછળથી ડિઝની કંપનીએ અગાઉના કાર્ટુનોની ફેર રજૂઆત કરી જે માત્ર વોલ્ટ ડિઝનીના ખાતે જ જમા થાય છે. ડિઝની અને તેના બાકીના સ્ટાફે મિકી શ્રેણીનું નિર્માણ ચાલુ રાખ્યું, અને વેર્કસને બદલે તે આખરે સંખ્યાબંધ એનિમેટરો શોધી શકયો. ભારે હતાશા વધી રહી હતી, અને ફેલિક્સ ધ કેટ મુવીના સ્ક્રીનથી અદૃશ્ય થતાં, મિકીની લોકપ્રિયતા વધવા માંડી,<ref name="autogenerated1"/> અને 1932 સુધીમાં મિકી માઉસ કલબમાં 1 મિલિયન જેટલા સભ્યો હતા અને વોલ્ટને મિકી માઉસના સર્જન માટે ખાસ ઓસ્કાર મળ્યો; તેમજ 1935માં ડિઝનીને વહીવટી સમસ્યાઓને કારણે મિકી માઉસ કલબોના પ્રશ્નો હલ કરવાનું શરૂ કર્યું.<ref>[http://www.islandnet.com/~kpolsson/disnehis/disn1935.htm ક્રોનોલોજી ઓફ ધ વોલ્ટ ડિઝની કંપની (1935)]</ref> 1933માં સિલી સિમ્ફનીની ટૂંકી ફિલ્મ ''ધ થ્રી લિટલ પિગ્સ'' થી ઝાંખપ લાગવાં છતાં, મિકીએ હજુ, થિયેટર પ્રેક્ષકોમાં ભારે લોકપ્રિયતા જાળવી રાખી હતી, જે છેક 1935માં મિકી કરતાં વધુ લોકપ્રિય પોપઇ ધ સેઇલર હોવાનું લોકમતમાં દર્શાવાયું ત્યાં સુધી ટકી રહી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://forums.goldenagecartoons.com/showthread.php?t=2907 |title=જીએસી ફોરમ્સ - પોપઇની લોકપ્રિયતા - 1935માંના લેખ પરથી. |access-date=2010-09-02 |archive-date=2011-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711104313/http://forums.goldenagecartoons.com/showthread.php?t=2907 |url-status=dead }}</ref> 1934માં મિકી મર્કેન્ડાઈઝે પણ વર્ષે 600000.00 ડોલરની કમાણી કરી હતી.<ref>[http://disney.go.com/disneyatoz/familymuseum/exhibits/articles/mickeymousegoldenage/index.html ધ ગોલ્ડન એજ ઓફ મિકી માઉસ ]</ref> 1994માં, એનિમેશન વ્યાવસાયિકોના લોકમતમાં '''ધ બેન્ડ કન્સર્ટ'' ' ને ત્રીજા સૌથી મોટા કાર્ટુન તરીકે મત મળ્યો હતો. મિકીને રંગીન બનાવી અને આંશિક રીતે નવી ડિઝાઈન કરીને, વોલ્ટે મિકીને ફરી એકવાર ટોચ પર પહોંચાડયો અને મિકી પણ પહેલા કદિ મળી નહોતી તેવી લોકપ્રિયતા સુધી પહોંચી શકયું, કેમ કે પ્રેક્ષકોએ હવે તેને માટે વધુ અપીલ કરી હતી;<ref name="autogenerated1">{{cite web| url=http://disney.go.com/disneyatoz/familymuseum/exhibits/articles/mickeymousegoldenage/index.html| title=The Golden Age of Mickey Mouse| author=Charles Solomon| publisher=Disney.com guest services}}</ref> 1935માં વોલ્ટને મિકીના સર્જન માટે લીગ ઓફ નેશન્સ તરફથી ખાસ એવોર્ડ પણ મળ્યો. આમ છતાં, 1938માં વધુ ઘેલા ડોનાલ્ડ ડકે નિષ્ક્રિય મિકીને પાછળ હટાવી દીધો, પરિણામે માઉસની ફરીથી ડિઝાઈન કરવામાં આવી;<ref>{{Cite web |url=http://www.bcdb.com/bcdb/cartoon.cgi?film=15&m=r |title=ફ્રી કાર્ટુન રિવ્યૂઝ ઓફ ફેન્ટાસિયા |access-date=2026-02-19 |archive-date=2012-05-29 |archive-url=https://archive.today/20120529015403/http://www.bcdb.com/bcdb/cartoon.cgi?film=15&m=r |url-status=dead }}</ref> 1938 અને 1940ની વચ્ચે નવેસરથી ડિઝાઈન કરવાથી મિકી તેની લોકપ્રિયતાની ટોચ પર પહોંચી ગયો.<ref name="autogenerated1"/> અલબત્ત, 1940 પછી તેની લોકપ્રિયતા ઘટવા માંડી.<ref>{{cite web| url=http://disney.go.com/disneyatoz/familymuseum/exhibits/articles/mickeymousepostwar/index.html| title=Mickey in the Post-War Era| author=Charles Solomon| publisher=Disney.com guest services}}</ref> આમ છતાં, 1943 સુધી (''લેન્ડ અ પાવ'' એ ટૂંકા વિષય માટે-પ્લુટો સાથે તેનો એકમાત્ર સ્પર્ધક એવોર્ડ જીત્યો) અને ફરીથી 1946થી 1952 સુધી એનિમેટેડ ટૂંકી ફિલ્મમાં આ પાત્ર નિયમિત દેખાતું રહ્યું હતું. === કોમિકસમાં રજૂઆત === 1930ની શરૂઆતમાં, વેર્કસના છૂટા થયા પછી, ડિઝની મિકી માઉસ કોમિક સ્ટ્રીપનું લખાણ શરૂ કરવાથી સંતુષ્ટ હતો, કલાનું કામ વિન સ્મિથને સોંપ્યું. જો કે, વોલ્ટનું ધ્યાન હંમેશા એનિમેશનમાં રહેતું અને સ્મિથને સ્ક્રિપ્ટ લખવાનું કામ તરત સોંપી દીધું. તેણે અચાનક આપેલા રાજીનામાથી જણાય છે કે સ્મિથ દેખીતી રીતે શ્રેણીઓની સ્કિપ્ટ લખવી, આલેખન કરવા શ્રેણી અને ઈન્કિંગ કરવા અંગેના ભાવિ માટે અસંતુષ્ટ હતો. વોલ્ટે સ્ટુડિયોમાં બાકીના સ્ટાફમાંથી તેની અવેજમાં માણસ શોધવાનું શરૂ કર્યું. અજ્ઞાત કારણોસર તેણે તાજેતરમાં નોકરીમાં રાખેલ કર્મચારી ફલોઈડ ગોટફ્રેડસનની પસંદગી કરી તે સમયે ફલોઈડ એનિમેશનમાં કામ કરવા આતુર હતો અને તે નવી એસાઈમેન્ટ સ્વીકારવા માટે થોડોક નાખુશ હતો. વોલ્ટે ફલોઈડને ભરોસો આપ્યો હતો કે આ એસાઈનમેન્ટ માત્ર કામચલાઉ છે અને આખરે તે એનિમેશનમાં પાછો જશે. ફલોઈડે આ કામગીરીને સ્વીકારી અને ‘ કામચલાઉ ’ એસાઈનમેન્ટ 5 મે, 1930 થી 15 નવેમ્બર 1975 સુધી ટકાવી રાખી. સ્ટ્રીપ માટેની વોલ્ટ ડિઝનીની છેલ્લી સ્ક્રીપ્ટ 17 મે, 1930 ના રોજ રજૂ થઈ હતી.<ref name="jimhillmedia.com"/> ગોટફ્રેડસનનું પહેલું કામ, 1લી એપ્રિલ, 1930 ના રોજ ડિઝનીએ શરૂ કરેલ ફિલ્મની લાઈન પૂરી કરવાનું હતું. આ ફિલ્મની લાઈન 20 સપ્ટેમ્બર, 1930ના રોજ પૂરી થઈ અને પાછળથી ''મિકી માઉસ ઈન ડેથ વેલી'' તરીકે કોમિક પુસ્તક સ્વરૂપે ફરીથી મુદ્રણ કરાયું. આ શરૂઆતના સાહસે સ્ટ્રીપની રચનાને વિકસાવી, જે સમયે તેમાં માત્ર મિકી અને મીનીનો સમાવેશ કરાયો હતો. આ ફિલ્મમાં પ્રથમ જેમની કોમિક સ્ટ્રીપમાં રજૂઆત થઈ હતી તે પાત્રો પૈકી કલેરાબેલે કાઉ, હોરેસ હોર્સકોલર અને બ્લેક પેટે તથા ભ્રષ્ટ વકીલ સિલ્વેસ્ટર સિસ્ટર અને મીનીના કાકા મોર્ટિમેર માઉસનો અભિનય પણ હતો. વર્ણનાત્મક ડેથ વેલી પછી ''મિ. સ્લીકર એન્ડ ધ એગ રોબર્સ'' આવ્યા, જેનું મુદ્રણ 22 સપ્ટેમ્બર અને 26 ડિસેમ્બર, 1930ની વચ્ચે થયું, જેમાં માર્કસ માઉસ અને તેની પત્ની, મીનીના માતા-પિતા તરીકે દાખલ કરાયા. આ બે આગલી કોમિક સ્ટ્રીપ કથાઓની શરૂઆત સાથે એનિમેશન અને કોમિકસમાં મિકીની આવૃત્તિઓ એકબીજા કરતાં જુદી દિશામાં ફંટાતી હોવાનું વિચારાયું છે. ડિઝની અને તેના કાર્ટુન ટૂંકી ફિલ્મ કોમેડી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા હતા, જ્યારે કોમિક સ્ટ્રીપ અસરકારકપણે કોમેડી અને સાહસ સાથે જોડાયેલ હતા. મિકીનું આ સાહસિક આવૃત્તિ કોમિક સ્ટ્રીપમાં રજૂ થયાનું અને 20 અને 21 મી સદીમાં પાછલા કોમિક પુસ્તકોમાં રજૂ થવાનું ચાલુ રહ્યું હતું. ફલોઈડ ગોટફ્રેડસને ''મિકી માઉસ જોઈન્સ ધ ફોરેન લિજીયન'' (1936) અને ''ધ ગ્લેઇમ'' (1942) જેવી કથાઓમાં પોતાની નિશાની છોડી હતી. તેમણે ફેન્ટમ બ્લોટ, એગા બીવા, મોર્ટી અને ફેરડી, કેપ્ટન ચર્ચમાઉસ, અને બચનું પણ સર્જન કર્યું હતું. ગોટફ્રેડસન ઉપરાંત વર્ષો સુધી સ્ટ્રીપ માટેના કલાકારોમાં રોમન આરામબુલા, રિક હુવર, મેન્યુલ ગોન્ઝાલિસ, કાર્સન વાન ઓસ્ટેન, જિમ એંગલ, બિલ રાઈટ, ટેડ થ્વાઇલ્સ અને ડાન જિપ્પીસનો સમાવેશ થતો હતો; લેખકોમાં ટેડ ઓસબોર્ન, મેરિલ ડી મેરિસ, બિલ વોલ્સ, ડિક શો, રોય વિલિયમ્સ, ડેલ કોનેલ અને ફલોઈડ નોર્મનનો સમાવેશ થતો હતો. પાત્ર પર પોતાની નિશાની છોડી ગયેલ બીજા કલાકાર ડેલ કોમિકસમાં પોલ મરે હતા. તેની પ્રથમ મિકી વાર્તા 1950માં રજૂ થઈ, પરંતુ મરેની ''વોલ્ટ ડિઝની કોમિકસ એન્ડ સ્ટોરિઝ'' માટે 1953માં પ્રથમ શ્રેણી રજૂ ન થઈ ત્યાં સુધી મિકી ખાસ વિશેષ બન્યો ન હતો (ધ લાસ્ટ રિસોર્ટ). તે જ સમય ગાળામાં ઈટાલીમાં રોમાનો સ્કાર્પાએ મેગેઝિન ''ટોપોલિનો'' માટે વાર્તાઓમાં મિકીને ફરીથી જીવંત કર્યો, જેણે એટોમો બ્લિપ-બ્લિપ જેવાં નવાં સર્જનોની સાથે ફેન્ટમ બ્લોટ અને એગા બીવાને પાછાં લાવ્યાં. સિલ્વર એજ દરમિયાન પશ્ચિમી પ્રકાશનમાં વાર્તાઓમાં મિકીની શેરલોક હોમ્સની ઢબે ડિટેકિટવ તરીકે રજૂ કરવા પર ભાર મૂકાયો હતો, જ્યારે આધુનિક યુગમાં સંપાદકો અને સર્જકોએ ગોટફ્રેટસનના કલાસિક સાહસના બીબામાં મિકીની વધુ જોરદાર રજૂઆત કરવાનું સભાનપણે હાથ ધર્યું હતું. આ નવ જાગૃતિનું નેતૃત્વ બાયરન એરિકસન, ડેવિડ ગેરસ્ટેન, નોએલ વાન હોર્ન, માઈકલ ટી ગિલ્બર્ટ અને સીઝર ફેરિઓલીએ લીધું હતું. યુરોપમાં, સંખ્યાબંધ કોમિકસ મેગેઝિનોમાં મિકી માઉસ મુખ્ય આકર્ષણ બન્યું, જેમાં સૌથી પ્રખ્યાત 1932 થી ઈટાલીમાં ''ટોપોલિનો'' અને 1934 થી ફ્રાન્સમાં ''લે જર્નલ ડે મિકી'' બન્યા. ઈટાલીમાં 1999થી 2001 સુધી પ્રકાશિત ''એમએમ મિકી માઉસ મિસ્ટ્રી મેગેઝિન'' શ્રેણી માટે મુખ્ય પાત્ર મિકી હતું. == પાછળનો ઇતિહાસ == === તાજેતરનો ઇતિહાસ === 8 નવેમ્બર 1978ના રોજ, તેની 50 સી જયંતિના માનાર્થે, તે હોલિવુડ વોક ઓફ ફેમ પર સ્ટાર ધરાવનાર પ્રથમ કાર્ટુન પાત્ર બન્યા. સ્ટાર એ 6925 હોલિવુડ બ્લવિડ ખાતે છે. [[મેલબોર્ન|મેલબોર્ન (ઓસ્ટ્રેલિયા)]] વાર્ષિક મુમ્બા ઉત્સવ સ્ટ્રીટ શોભાયાત્રા કરે છે અને મિકી માઉસને તેમના ''કિંગ ઓફ મુમ્બા'' (1977) તરીકે નિયુકત કરે છે.<ref>{{cite web| author=Craig Bellamy, Gordon Chisholm, Hilary Eriksen| date=17 February 2006| title=Moomba: A festival for the people (pp 17-22)| url=http://www.melbourne.vic.gov.au/rsrc/PDFs/Moomba/History%20of%20Moomba.pdf| format=PDF| access-date=2 સપ્ટેમ્બર 2010| archive-date=28 ઑક્ટોબર 2009| archive-url=https://web.archive.org/web/20091028203816/http://www.melbourne.vic.gov.au/rsrc/PDFs/Moomba/History%20of%20Moomba.pdf| url-status=dead}}</ref> બાળકોમાં અતિશય પ્રિય હોવા છતાં, આ નિમણૂ૱ક બાબત તકરાર થઈ હતી: કેટલાંક મેલબોર્નવાસીઓ ‘ ઘરની વ્યક્તિ ’ ની પસંદગી ઈચ્છતા હતા; જેમ કે બ્લિન્કી બિલ; પરંતુ માઉસ તરીકે પેટ્રિકા ઓ'કેરોલ (પરેડ શોના ડિઝનીલેન્ડના ડિઝનીમાંથી) ભજવણી કરવાની છે એવું જાહેર થતાં, ઓસ્ટ્રેલિયન સમાચારપત્રોએ અહેવાલ આપ્યો કે, 'મિકી માઉસ ખરેખર છોકરી છે! '<ref>{{cite web| author=Craig Bellamy, Gordon Chisholm, Hilary Eriksen| date=17 February 2006| title=Moomba: A festival for the people (pp 19-20)| url=http://www.melbourne.vic.gov.au/rsrc/PDFs/Moomba/History%20of%20Moomba.pdf| format=PDF| access-date=2 સપ્ટેમ્બર 2010| archive-date=28 ઑક્ટોબર 2009| archive-url=https://web.archive.org/web/20091028203816/http://www.melbourne.vic.gov.au/rsrc/PDFs/Moomba/History%20of%20Moomba.pdf| url-status=dead}}</ref> દશકા પર્યંત, મિકી માઉસે એનિમેટેડ પ્રસિદ્ધિ માટે વોર્નર બ્રધર્સ ના ‘ બગ્સ બન્ની ’ સાથે સ્પર્ધા કરી. પરંતુ 1988માં, મોશન-પિકચર્સમાં ઐતિહાસિક ક્ષણ આવતાં, બે પ્રતિસ્પર્ધીઓએ છેલ્લે રોબર્ટ ઝિમેકક્સિ ડિઝની / એમ્બલિન ફિલ્મ ''વુ ફ્રેમ્ડ રોજર રેબિટ'' માં સ્ક્રીન સમય વહેંચી લીધો. ડિઝની અને વોર્નરે એમ જણાવીને કરાર પર સહી કરી કે દરેક પાત્રને શરૂઆતથી સેકન્ડ સુધી સ્ક્રીન સમય ''બરાબર'' સમાન પ્રમાણમાં મળશે. ''રોજર રેબિટ'' પર જીવંત અભિનયમાં તેના એનિમેટેડ પ્રવેશની જેમ, મિકીએ 1990માં ખાસ ''ધ મપ્પેટ્સ એટ વોલ્ટ ડિઝની ર્વલ્ડ'' નામના ખાસ ટેલિવિઝન શો માં કેનીઓ રજૂઆત કરી, જ્યાં તેમની કમિર્ટ ધ ફ઼્રોગ મળ્યો. બંનેને જૂના મિત્રો તરીકે વાર્તામાં સ્થાપિત કર્યા છે. 1970થી મપ્પેટ્સે અન્યથા ડઝનેક વખત મિકીને [[wikiasite:muppet:Mickey Mouse|છેતરીને તેનો ઉલ્લેખ]] કર્યો હતો. આખરે, વોલ્ટ ડિઝની કંપનીએ 2004માં મપ્પેટ્સને ખરીદી લીધી હતી. નિઓન મિકી ’ લોગોની સાથે શરૂઆત કરીને, મિકીએ વોલ્ટ ડિઝની હોમ એન્ટરટેઈનમેન્ટ માટે વિવિધ એનિમેટેડ લોગો પર રજૂઆત કરી અને પછી નિયમિત અને કલાસિક રજૂઆત શીર્ષકો ‘ સોર્સરર મિકી’ લોગોનો ઉપયોગ કર્યો. 1980માં તે વીડિયો બોકસ પર પણ રજૂ થયો. તેનું તાજેતરનું થિયેટરને લગતું કાર્ટુન 1995 માં રજૂ થયેલ ટૂંકી ફિલ્મ ''રનઅવે બ્રેઈન'' હતું, જ્યારે 1999-2004માં તે ''મિકીસ વન્સ અપોન અ ક્રિસ્ટમસ'' , ''[[Mickey, Donald, Goofy: The Three Musketeers]]'' , અને કમ્પ્યુટરથી એનિમેટે કરેલ ''મિકીસ ટ્વાઇસ અપોન અ ક્રિસ્ટમસ'' ની જેમ વીડિયો ફિચર માટે બનાવેલ ટૂંકી ફિલ્મમાં રજૂ થયો. હજુ તેને મૂળ ડિઝની ફિલ્મમાં રજૂ થવાનું હતું, જે કલાસિકલ કથા પર આધારિત ન હતી. ઘણા ટેલિવિઝન કાર્યક્રમો મિકી આસપાસ કેન્દ્રિત થયેલા હતા; જેમ કે તાજેતરમાં શો ''મિકી માઉસ વર્કસ'' (1999-2000), ''ડિઝનીસ હાઉસ ઓફ માઉસ'' (2001-2003) અને ''મિકી માઉસ ક્લબહાઉસ'' (2006). આ બધા પૂર્વે મિકીને ''બોન્કર્સ'' ના એપિસોડ 'યુ ઓગટા બી ઇન ટૂન્સ' માં નહીં જોએલ પાત્ર તરીકે પર દર્શાવેલ. ન્યૂ ઇયર દિન, 2005 ના રોજ મિકી ગ્રાન્ડ માર્શલ ઓફ ધ ટુર્નામેન્ટ ઓફ રોઝીસ હતો. ડિઝની ઓન આઇસ નાટકમાં, ''ડિઝની પ્રેઝન્ટ્સ પિક્સર્સ ધ ઇનક્રેડિબલ્સ ઇન અ મેજિક કિંગડમ/ડિઝનીલેન્ડ એડવેન્ચર'' માં, એન્ડ્રોઈડ રેપ્લિકા ઓફ સિન્ડ્રોમ દ્વારા મિકી અને મીનીનું અપહરણ કરાય છે, જે વોલ્ટ ડિઝની વર્લ્ડ / ડિઝનીલેન્ડસના સ્થળે 'તેનું' પોતાનું થીમ પાર્ક ઊભું કરવા માગે છે. અકલ્પનીય કુટુંબ 'તેને' લેસર જેલમાં મૂકીને રોબોટ સિન્ડ્રોમ પર હુમલો કરે તે પહેલાં કેરેબિયન એટ્રેકશનની પાઇરેટ્સ ઓફ ધ કેરિબિયનમાં તેઓને બંદી બનાવવામાં આવે છે, પરંતુ તેને ભસ્મીભૂત કરવાના ગરબડભર્યા પ્રયત્નમાં સળગાવનારના ઉપયોગ વિના નહીં, કેમ કે ત્યાં સુપરહ્યુમન તારણહાર હતાં. ફ્રોઝોન દ્વારા રોબોટ સિન્ડ્રોમને ઠંડો કર્યા પછી મિકી અને મિનીનો છેલ્લે છુટકારો થાય છે, વોલ્ટ ડિઝની ર્વલ્ડ/ડિઝનીલેન્ડ રિઝોર્ટમાં જાદુ અને આનંદની પુર્નસ્થાપના થાય છે અને આશ્ચર્યજનક તો એ બને છે કે મિકી અને મીની નવા મિત્રો બને છે. === વીડિયો રમતો === ઘણા લોકપ્રિય પાત્રોની જેમ, મિકીએ ઘણી વીડિયો રમતોમાં અભિનય કર્યો, જેમાં સમાવિષ્ટ છે, નાઈનટેન્ડો એન્ટરટેઈનમેન્ટ સિસ્ટમ પર ''મીકી માઉસકેપેડ'' ,''[[Mickey Mania: The Timeless Adventures of Mickey Mouse]]'' , સુપર નાઈનટેન્ડો એન્ટરટેઈનમેન્ટ સિસ્ટમ પર ''મિકીસ અલ્ટિમેટ ચેલેન્જ'' , અને ''ડિઝનીસ મેજિકલ ક્વેસ્ટ'' , મેગા ડ્રાઇવ / જીનેસિસ પર ''કેસલ ઓફ ઇલ્યુઝન સ્ટારિંગ મિકી માઉસ'' , ગેમ બોય પર ''મિકી માઉસ : મેજિક વેન્ડ્સ'' અને બીજા ઘણામાં અભિનય કર્યો. 2000માં ગેમ બોય એડવાન્સને પોર્ટ કરેલ ''ડિઝનીસ મેજિકલ ક્વેસ્ટ'' શ્રેણી, જ્યારે યુવા પ્રેક્ષકોને લક્ષ્ય કરીને નાઈનટેન્ડો ગેમક્યુબ શીર્ષકમાં મિકીએ ''ડિઝનીસ મેજિકલ મિરર સ્ટારિંગ મિકી માઉસ'' માં અભિનય કરીને તેનો છઠ્ઠો જનરેશન યુગ બનાવ્યો. મિકી ''કિંગડમ હાર્ટસ'' શ્રેણીમાં મુખ્ય ભૂમિકા, ડિઝની કેસલના કિંગ તરીકેની અને નાટકની મુખ્ય વ્યકિત સોરાના સહાયક તરીકે ભજવે છે. કિંગ મિકી, કોઈપણ તાળાને ખોલવાની અને અંધકારનો સામનો કરવાની શકિત ધરાવતી ચાવીના સ્વરૂપનું હથિયાર, કીબ્લેડને વાપરે છે. ડિઝની યુનિવર્સની અંધકાર યુગનો વૃતાંત દર્શાવતી ''એપિક મિકી'' , વી માટે 2010 માં રજૂ કરવાનું નિયત કરાયું છે. === રમકડાં અને રમતો === 1989માં, મિલ્ટન બ્રેડલીએ મિકી માઉસને તેના યજમાન તરીકે ચિત્રિત કરીને ત્રણ પ્રકાર સાથે '''''મિકી સેસ''''' નામની ઈલેકટ્રોનિક વાતચીત કરતી રમત બહાર પાડી હતી. ''ટોકિંગ મિકી માઉસ'' ની બહાર પાડેલ વર્લ્ડસ ઓફ વન્ડર સહિતની અન્ય રમકડાં અને રમતોમાં પણ મિકીને રજૂ કરાયો હતો. == ડિઝાઈન અને અવાજ == પાત્ર, તેના અસ્તિત્વ દરમિયાન કેટલાક મુખ્ય ફેરફારોમાંથી પસાર થાય છે. પ્રથમ ફેરફાર 1939માં ''ધ પોઇન્ટર'' માં અને 1940માં ફેન્ટાસિયાના ''ધ સોર્સેરર્સ એપ્રેન્ટાઇસ'' વિભાગમાં થયો, જ્યાં તેની આંખોમાં કિકીઓ મૂકવામાં આવી, કોકેશિયન ત્વચા, રંગ કરેલો ચહેરો અને પેર આકારનું શરીર. 1940માં, તેનો વધુ એકવાર 'ધ લિટલ વ્હર્લવિન્ડ' માં ફેરફાર કરાયો, જ્યાં તે દશકામાં છેલ્લી વખત તેનું ટ્રેડમાર્ક પેન્ટ વાપરે છે, તેની પૂંછડી ગુમાવે છે, વધુ વાસ્તવિક કાન મેળવે છે, જેમાં ફેરફાર કરીને યથાર્થ દેખાવવાળી અને અલગ શરીર રચના બનાવવામાં આવી. પરંતુ આ ફેરફાર, તેના ‘ ''ધ પોઇન્ટર'' ’ માં પાછા વળતાં પહેલા પેન્ટના અપવાદ સિવાય થોડોક સમય રહી શકયો. 1950માં, તેના આખરી થિયેટરના કાર્ટુનમાં તેને ભ્રમરો આપવામાં આવી હતી, જે તાજેતરનાં ઘણાં કાર્ટુનોમાં કાઢી નાંખવામાં આવી હતી. મિકીનું ટોચનું ટ્રેડમાર્ક તેના કાન છે, અને સામાન્યપણે તેઓ ડિઝની કંપનીનું ટ્રેડમાર્ક પણ બનેલ છે. મિકીના કાનની મૂળભૂત ડિઝાઈન છે બે અત્યંત ગોળાકાર કાન, જેને તેના એકદમ ગોળ માથા સાથે જોડયા છે. 1940ના મિકી સિવાય, તેના અને મીનીના કાન તેમનું માથું જે દિશામાં વળેલું હોય તેમ છતાં અસાધારણ લક્ષણો ધરાવતાં હતાં, જે હંમેશા સમાન સરખાપણા સાથે જોવાપાત્ર હતા. બીજા શબ્દોમાં, પાત્રના આગળના દેખાવમાં તેઓ જેવા હોય તે જ સ્થિતિમાં સામાન્યરીતે કાન હોય છે, અને માથું જમણી બાજુ હોય કે ડાબી બાજુ હોય ત્યારે તેમના માથાની એકબાજુએ દેખાય છે. મિકીનો સ્ક્રીન પરના વ્યકિત્વનો મોટો ભાગ તેનો પ્રખ્યાત શરમાળ, ફોલ્સેટ્ટો અવાજ છે. ''ધ કાર્નિવલ કિડ'' માં તેની પ્રથમ બોલતી ભૂમિકાથી શરૂ કરીને, મિકીને અવાજ વોલ્ટ ડિઝનીએ પોતે આપ્યો હતો, જે કામ માટે ડિઝની વ્યકિતગત રીતે ખૂબ અભિમાન લેતા. (શરૂઆતના થોડીક ટૂંકી ફિલ્મમાં, કાર્લ સ્ટોલિંગ અને ક્લેરેન્સ નેશ અંગે કહેવાતું હતું કે તેમાં મિકી માટે એડીઆર થોડાક ઓછા પ્રશંસનીય હતા.) આમ છતાં, 1946માં, ડિઝની નિયમિત અવાજનું કામ કરવા સ્ટુડિયો ચલાવવા માટે અતિશય વ્યસ્ત બની ગયા હતા (અને એવી અટકળ કરાય છે કે તેની સિગારેટ પીવાની ટેવે તેના અવાજને વર્ષોથી નુકસાન કર્યું હતું), અને ''ફન એન્ડ ફેન્સી ફ્રી'' ના ''મિકી એન્ડ ધ બિનસ્ટોક'' વિભાગના રેકોર્ડિંગ દરમિયાન, મિકીનો અવાજ ડિઝનીના અનુભવી સંગીતકાર તથા અભિનેતા જિમ્મી મેકડોનાલ્ડને સોંપવામાં આવ્યો હતો (ડિઝની અને મેકડોનાલ્ડ બંનેના અવાજો છેલ્લા સાઉન્ડ ટ્રેક પર સાંભળી શકાશે). મેકડોનાલ્ડ થિયેટરના બાકીના ટૂંકી ફિલ્મમાં તથા વિવિધ ટેલિવિઝનનાં અને પ્રચારનાં પ્રોજેકટોમાં, 1970ના અધવચ્ચ તેઓ નિવૃત્ત થયાં ત્યાં સુધી અવાજ આપ્યો, જો કે વોલ્ટે, ફરીથી 1954-1959 દરમિયાનની મૂળ ''ધ મિકી માઉસ ક્લબ'' ટીવી શ્રેણીઓ અને 11 સપ્ટેમ્બર, 1958 માં રજૂ થયેલ ડિઝનીલેન્ડની ટીવી શ્રેણીના ' ફોર્થ એનિવર્સરી શો' એપિસોડમાં પરિચય આપવા માટે ફરીથી મિકીનો અવાજ આપ્યો. 1983ના ''મિકીસ ક્રિસ્ટમસ કેરોલ'' , મિકી માઉસ તરીકે ભૂતપૂર્વ વેન ઓલવિનનો થિયેટરનો અભિનેતા તરીકેનો અભિનય વિશિષ્ટ હતો, જેઓ 2009માં તેઓ મૃત્યુ પામ્યા ત્યાં સુધી મિકી માઉસનો અવાજ હતા.<ref>[http://legends.disney.go.com/legends/detail?key=Wayne+Allwine ડિઝની લિજન્ડ - વેન ઓલવિન]</ref>. ઓલવિન રુસી ટેલરને પરણ્યા, જેઓ મીની માઉસના વર્તમાન અવાજ હતાં. 1987માં રજૂ થયેલ ટીવી સ્પેશિયલ ''ડાઉન એન્ડ આઉટ વીથ ડોનાલ્ડ ડક'' માં લેસ પાર્કિન્સે મિકીને અવાજ આપ્યો હતો. મિકીનો નવો અવાજ રજૂ કરવા બ્રેટ ઈવાન, ભૂતપૂર્વ હોલમાર્ક ગ્રીટીંગ કાર્ડ કલાકારને પસંદ કરવામાં આવ્યા. તેમનો પ્રથમ અભિનય મિકી ટોય અને ડિઝની ક્રુઝ લાઇન પ્રમોશન્સ માટે હતો, અને ડિઝની ઓન આઇસ : સેલિબ્રેશન્સ! સ્લાઇસ શોમાં રજૂ થશે.<ref>{{Cite web |url=http://www.laughingplace.com/Latest.asp?I1=ID&I2=4303 |title=ડિઝની ઓન આઇસ સેલિબ્રેશન્સ ફીચર્સ પ્રિન્સેસ ટાઈના અને મિકીનો નવો અવાજ, બ્રેટ ઈવાન - છેલ્લું - Laughingplace.com : ડિઝની ર્વલ્ડ, ડિઝનીલેન્ડ અને વધુ |access-date=2022-04-05 |archive-date=2009-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090911094030/http://www.laughingplace.com/Latest.asp?I1=ID&I2=4303 |url-status=dead }}</ref>. તેમનો અધિકૃત મિકી માઉસ પરનો અવાજ ''[[Kingdom Hearts: Birth by Sleep]]'' પર હશે, જે પ્લેસ્ટેશન પોર્ટેબલ માટે વીડિયો રમત છે. એવી અફવા પણ છે કે તે કિંગડમ હાર્ટ શ્રેણી માટેની આગામી રમતનાં પાત્રને અવાજ આપશે. === બીજી ભાષાઓમાં અવાજ === * '''બલ્ગેરીયન''' ** નિકોલ કોલેવ : ''હાઉસ ઓફ માઉસ'' માં (2003-2004, અને સંભવત: તે પહેલાં ''મિકી માઉસ વર્કસ'' માં) ** જિયોર્જી સ્ટોયાનોવ : ''મિકી માઉસ ક્લબહાઉસ'' માં (2009થી) * '''ચાઈનીઝ''' ** જિન યોંગગેંગ : ''મિકી માઉસ ક્લબહાઉસ''માં (ચાઈનીઝ આવૃત્તિ) * '''ફ્રેન્ચ''' ** જેકિવસ બોડોઈન : ''ફન એન્ડ ફેન્સી ફ્રી'' માં (મૂળ આવૃત્તિ) ** જીન-ફ્રાન્કોઇસ કોપ : ''ફન એન્ડ ફેન્સી ફ્રી'' માં (ફરી બહાર પાડેલ આવૃત્તિ), ''મિકીસ ક્રિસ્ટમસ કેરોલ'' (ફરી બહાર પાડેલ આવૃત્તિ) ** રોજર કેરલ : 1973-1980 (ફ્રાન્સ) ** માર્ક ફ્રાન્કોઈસ : 1980 (ફ્રાન્સ) ** વિન્સેન્ટ વાયોલેટ : 1980 ના અંત - 1990ની શરૂઆત (ફ્રાન્સ) ** જીન-પોલ ઓડ્રિન : 1990 (ફ્રાન્સ) ** લોરેન્ટ પાસકિવર : 2000 - હાલમાં (ફ્રાન્સ) ** ડેનિયલ પિકાર્ડ : 2000 (ફ્રેન્ચ કેનેડા) * '''જર્મન''' ** મારિયો વોન જેસકેરોફ : છેલ્લે 1990-હાલમાં * '''ઈટાલિયન''' ** ઓરેસ્ટે લાયોનેલો : અજ્ઞાત ** ક્લાઉડિયો ટ્રિયોન્ફી : અજ્ઞાત ** ગેટાનો વેર્કાસિયા : અજ્ઞાત ** અલેસ્સાન્ડ્રો ક્વાર્ટા: 1990 ના અંત - હાલમાં * '''જાપાની''' ** ઈકુઈ સાકાકીબારા : 1970 (ટીવી) ** ઈકો યામાડા : 1980 ** મસુમી ગોટો : 1990ની શરૂઆત ** ટકાશી ઓયાગી : 1990 ના અંત - હાલમાં * '''સ્પેનિશ''' ** વોલ્ટ ડિઝની : ''ફેન્ટાસિયા'' ** એડમુંડો સેન્ટોસ : ''ફન એન્ડ ફેન્સી ફ્રી'' મારફત મૂળ ટૂંકી ફિલ્મ ** ફ્રાન્સિસ્કો કોલેમેનરો : અન્ય ટૂંકી ફિલ્મ ** રાઉલ અલ્દાના : ''ધ પ્રિન્સ એન્ડ ધ પૌપર'' મારફત અન્ય ટૂંકી ફિલ્મ ** જુઆન એલ્ફોન્સો કેરાલેરો : ''વુ ફ્રેમ્ડ રોજર રેબિટ'' (લેટિન અમેરિકન આવૃત્તિ) ** રાફેલ એલોન્સો નારાંજો જુ. : ''વુ ફ્રેમ્ડ રોજર રેબિટ'' (યુરોપિયન આવૃત્તિ) ** રુબેન સેરડા : 1990 - હાલ (લેટિન અમેરિકન આવૃત્તિ) ** જોઝ પડિલ્લા : 1990 - હાલ (યુરોપિયન આવૃત્તિ) * '''સ્વીડિશ''' ** રુન હાલવર્સન : ''ફન એન્ડ ફેન્સી ફ્રી'' માં (મૂળ) ** એન્ડરસ ઓજેબો : 1990 ના અંત-હાલ, ''ફન એન્ડ ફેન્સી ફ્રી'' (ફરીથી ડબ કરેલ) == સામાજિક અસર == === રાજકારણમાં ઉપયોગ === યુનાઈટેડ સ્ટેટસમાં, ચોક્કસ મતપત્ર પર રજૂ કરાયેલ ઉમેદવારની કારકિર્દી અંગે અસંતોષ દર્શાવવા અથવા ચોક્કસ મતદાન પદ્ધતિની અપર્યાપ્તતા દર્શાવવા ઘણીવાર વિરોધ મત અપાય છે. મોટાભાગની રાજ્યોની ચૂંટણી પદ્ધતિમાં કોરા મતપત્રોની કે ‘ ઉપરના કોઈ નહીં ’ ની પસંદગી માટે જોગવાઈ ન હોવાથી, મોટાભાગના વિરોધ મતો, સ્પષ્ટપણે બિન-ગંભીર ઉમેરવારોના નામ મતપત્રમાં લખાણ તરીકે દાખલ કરવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=May 2007}}. આ હેતુ માટે કાર્ટુનમાં પાત્રોની ખાસ પસંદગી કરાય છે;{{Citation needed|date=May 2007}} અમેરિકામાં મિકી માઉસ એ સૌથી જાણીતું અને સૌથી વધુ પરિચિત પાત્ર હોઈ આ હેતુ માટે તેનું નામ ઘણીવાર પસંદ કરાય છે. (અન્ય જાણીતા પાત્રોમાં ડોનાલ્ડ ડક અને બગ્સ બન્નીનો સમાવેશ થાય છે.) આ અસાધારણ ઘટનાની મિકી માઉસને ગૌણ પરંતુ લગભગ આખાય યુએસમાં રાષ્ટ્ર પ્રમખુની ચૂંટણીમાં કાયમી પ્રતિસ્પર્ધી બનીને રમૂજી અસર પેદા કરે છે.{{Citation needed|date=May 2007}} ફિનલેન્ડ અને સ્વીડનની સંસદીય ચૂંટણીઓમાં સમાન પ્રકારની ઘટના બને છે, જો કે ફિન્સ અને સ્વિડીશ લોકો વિરોધ મત તરીકે સામાન્યરીતે ડોનાલ્ડ ડક કે ડોનાલ્ડ ડક પાર્ટી લખે છે. મતદાનની નોંધણી યાદી પર, ખૂબ તાજેતરમાં 2008ના યુએસ રાષ્ટ્ર પ્રમુખની ચૂંટણીમાં મિકી માઉસનું નામ ઘણીવાર રજૂ થયાનું જણાયું છે<ref>[http://www.google.com/search?q=cache:0v-vB32aVaYJ:www.tampabay.com/news/politics/elections/article852295.ece+Micky+Mouse+voter+registration&amp;cd=1&amp;hl=en&amp;ct=clnk&amp;gl=us&amp;lr=lang_en&amp;client=safari બનાવટી નામો છતાં વધુ મતે બચાવ કરે છે - સેન્ટ પીટસબર્ગ ટાઈમ્સ]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.economist.com/world/unitedstates/displaystory.cfm?story_id=12432392|title=The ACORN investigations|date=October 16, 2008}}</ref>. === મિકીના નામનો નિંદાજનક ઉપયોગ === '''મિકી માઉસ'' ' એક અશિષ્ટ અભિવ્યકિત છે, જેનો અર્થ થાય છે ટૂંકો સમય, કૌશલ્યમાં ખામી ધરાવનાર કે તુચ્છ. યુકે અને આયર્લેન્ડમાં તેનો અર્થ થાય છે કે હલકી ગુણવત્તા કે બનાવટ. * ''[[The Godfather: Part II]]'' માં, માઈકલને દગો દેવાના ફ્રેડોના ચૂકાદો છે કે, કુટુંબંમાં તેના આદેશો સામાન્યરીતે આવા હતા, 'આ કરવા માટે ફ્રેડોને મોકલો, તે કરવા માટે ફ્રેડોને મોકલો! એટલે કે વધુ અર્થપૂર્ણ કામગીરીની વિરુદ્ધમાં ' કયાંક આવેલી કોઈક મિકી માઉસ નાઈટ કલબની ફ્રેડોને સંભાળ દેવી) * 1984માં, આઈસ હોકી ગેમ કે જેના વેઇન ગ્રેટઝકીના એડમોન્ટન ઓઇલર્સ, ન્યૂજર્સી ડેવિલ્સને 13-4 થી હરાવે છે, ત્યાર પછી ગ્રેટઝકીએ રિર્પોટર પાસે એવું વિધાન ટાંકયું હતું કે, 'ઠીક, આ સમય છે કે તેઓ ભેગા થઈને કામ કરે, તેઓ આખી લિગને નુકશાન કરી રહ્યા છે. તેઓએ ''મિકી માઉસ ઓર્ગેનાઈઝેશન'' ચલાવવું બંધ કરે અને કોઈકને આઈસ પર મૂકે એ વધુ સારું છે.' <ref>{{Cite web |url=http://www.newjerseydevils.com/njd/fanzone/features/25series/1983-84.php |title=1983-84 : ગ્રોઈંગ પેઈન્સ લીડ ટુ પ્રોમિસ. |access-date=2010-09-02 |archive-date=2007-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070704184726/http://www.newjerseydevils.com/njd/fanzone/features/25series/1983-84.php |url-status=dead }}</ref> ગ્રેટઝકીની ટીકાની પ્રતિક્રિયામાં ઓઈલર્સ ન્યૂજર્સી પાછા આવ્યા ત્યારે ડેવિલ્સના પ્રશંસકોએ મિકી માઉસનો પોશાક પહેર્યો. * 1993માં વોર્નર બ્રધર્સની ''ડિમોલિશન મેન'' ફિલ્મમાં સિલ્વેસ્ટર સ્ટેલોન પાત્રને કાબૂ બહારની પોલીસ કારના ખોટું કામ કરતા AI સામે લડે છે, તે સિસ્ટમ માટે “ બ્રેક ! બ્રેક! બ્રેક, હવે, તમે ''મિકી માઉસના વિષ્ટના નમૂના'' છો. ” <ref>[http://www.script-o-rama.com/movie_scripts/d/demolition-man-script-transcript-bullock.html script-o-rama.com]</ref> * 1996માં વોર્નર બ્રધર્સની ''સ્પેસ જામ'' ફિલ્મમાં, તેમની બાસ્કેટબોલ ટીમના નામ માટે ડેફી ડકના વિચાર અંગે બગ્સ બન્નીનો અપમાનસૂચક ઉલ્લેખ એમ પૂછીને કરાયો હતો, કે, 'કયા પ્રકારની મિકી માઉસ સંસ્થા ટીમને 'ધ ડક્સ' નામ આપશે? (આમાં પણ તે વખતે ડિઝનીની માલિકી હેઠળની એનએચએલ ટીમ, માઇટી ડક્સ ઓફ એનાહેમનો પણ ઉલ્લેખ હતો.) * યુનાઈટેડ સ્ટેટસમાં સશસ્ત્રદળોમાં, કાર્યો કે જેનાથી સારો દેખાવ ઊભો થાય, પણ તેનો વ્યવહારુ ઉપયોગ ઓછો હોય ત્યારે (જેમ કે પાયાની તાલીમમાં પથારી પાથરવાની ખાસ રીત અને જહાજના બોર્ડ પર પિત્તળનાં જડાણોને પોલિશ કરવા જેવાં કામ) સામાન્યપણે 'મિકી માઉસનું કામ' એમ ઉલ્લેખ કરાય છે. * સારી કક્ષા મેળવવા ખૂબ ઓછી મહેનતની જરૂર પડે (ખાસ કરીન એ) અને/અથવા આવા વર્ગના વિષય સામગ્રીનું શ્રમ બજારમાં કોઈ મહત્વ ન હોય ત્યાં શાળાઓમાં ‘ મિકી માઉસ કોર્સ ’ અથવા ‘ મિકી માઉસ મેજર ’ એ વર્ગ કે કોલેજ મેજર હોય છે.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/2655127.stm | work=BBC News | title='Irresponsible' Hodge under fire | date=January 14, 2003 | access-date=May 12, 2010}}</ref> * સંગીતકારો, ઘણીવાર ફિલ્મ સ્કોરનો ઉલ્લેખ કરે છે, જે સીધેસીધા સ્ક્રીન પરના દરેક અભિનયને ''મિકી માઉસિંગ'' તરીકે અનુસરે છે (''મિકી-માઉસિંગ'' અને ''મિકીમાઉસિંગ'' પણ). <ref name="mftm">{{cite web|url=http://www.musicfromthemovies.com/review.asp?ID=7374|title=The Cottage: Review|last=Holm|first=Peter|publisher=Music From The Movies|access-date=2008-08-12|archive-date=2008-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20080812114830/http://www.musicfromthemovies.com/review.asp?ID=7374|url-status=dead}}</ref> * સોફટવેર કંપની માઈક્રોસોફટને અપમાનજનક ‘ મિકીસોફટ ’ કહેવામાં આવતું.<ref name="mickeysoft">રિચાર્ડ ફોર્નો. "[http://www.infowarrior.org/articles/2001-12.html ‘“ માઈક્રોસોફટ ”, ના.] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20011128010425/http://www.infowarrior.org/articles/2001-12.html |date=2001-11-28 }}’[http://www.infowarrior.org/articles/2001-12.html મિકીસોફટ ’, હા. ] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20011128010425/http://www.infowarrior.org/articles/2001-12.html |date=2001-11-28 }}" 28 નવેમ્બર, 2001માં પ્રકાશિત; નવેમ્બર 2006 પાછું મેળવ્યું.</ref> * બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટીશ રોયલ નેવલ પેટ્રોલ સર્વિસ દ્વારા વપરાતા મોટર માઈનસ્વીપરો અનધિકૃત રીતે ‘ મિકી માઉસ ’ તરીકે જાણીતા હતા. * 1980ની શરૂઆતમાં, તે સમયના બ્રિટીશ પ્રધાનમંત્રી માર્ગરેટ થેચરે એક વખત યુરોપિયન પાર્લામેન્ટને ‘ મિકી માઉસ પાર્લામેન્ટ ’ કહી હતી, જેનો અર્થ હતો પ્રભાવ રહિત ચર્ચા-કલબ.<ref name="euo">{{cite web|url=http://www.eu-oplysningen.dk/euo_en/spsv/all/26/|title=What does Mickey Mouse Have To Do With The European Parliament?|publisher=EU-Oplysnigen (Denmark)|access-date=2008-08-12|archive-date=2008-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080507205439/http://www.eu-oplysningen.dk/euo_en/spsv/all/26/|url-status=dead}}</ref> * બ્રિટીશ સિટકોમ ''રેડ ડવાર્ફ'' માં. કવોરેન્ટાઈન ઘટનામાં : ટીમના ઉતરતી કક્ષાના સાધનો કે જે તેમની જિંદગી લઈ લે તેવાં હતાં, તે અંગે લિસ્ટરે જણાવ્યું, 'આપણું સંચાલન ખરેખર મિકી માઉસ સંચાલન છે, શું આપણું તેવું નથી? કેટે જવાબ આપ્યો, 'મિકી માઉસ? આપણે તો બેટી બુપ પણ નથી !' * ડિઝનીના વિશિષ્ટ પાત્ર તરીકે મિકીનો દરજ્જો હોવાને કારણે, રમૂજમાં તેનો ઘણીવાર વોલ્ટ ડિઝની કંપનીના બોસ તરીકે ઉલ્લેખ કરાતો. ડિઝનીના કર્મચારીઓ કેટલીકવાર કહેતાં કે, 'માઉસ માટે કામ કરો.' <ref>{{Cite web |url=http://blogs.lynn.edu/workingforthemouse |title=વર્કિંગ ફોર ધ માઉસ |access-date=2010-09-02 |archive-date=2010-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100904083704/http://blogs.lynn.edu/workingforthemouse/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://disney.families.com/blog/working-for-the-mouse |title=વર્કિંગ ફોર ધ માઉસ - ડિઝની (અનધિકૃત) - Families.com |access-date=2010-09-02 |archive-date=2010-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100328015651/http://disney.families.com/blog/working-for-the-mouse |url-status=dead }}</ref> ''સાઉથ પાર્ક'' સિઝનના 13માં હપ્તાં 'ધ રિંગ' માં મિકી (સાઉથ પાર્કના સહ-નિર્માતા ટ્રે પાર્કરે અવાજ આપેલો) તે સ્ટુડિયોના લોભી, ક્રૂર અને ગંધ મારતા મોં વાળા તરીકે ચિત્રણ કરાયું છે, જે જોનાસ બ્રધર્સે તેમના સંગીતને ઝાંખું પાડતી તેમની પવિત્ર રિંગો અંગે ફરિયાદ કર્યા બાદ ઠપકો આપે છે અને વારંવાર લાકડી ઠપકારે છે. * લોંસ એંજેલિસ (ડિઝનીલેન્ડ) અને ઓર્લેન્ડો (વોલ્ટ ડિઝની વર્લ્ડ) નજીક ડિઝની થીમ પાર્ક આવેલો હોવાને કારણે, ઉપરાંત એબીસી જેવી માલિકી પણ ડિઝની ધરાવે છે તેવી ફાયનલની ઉડેલી અફવાને કારણે લોસ એંજેલિસ લેકર્સ અને ઓર્લેન્ડો મેજિક વચ્ચે 2009 એનબીએ ફાઈનલનું 'મિકી માઉસ શ્રેણી'<ref>{{cite news | url=http://www.fannation.com/throwdowns/show/346722-the-mickey-mouse-series?category_id=17 | title=The Mickey Mouse Series | date=May 30, 2009 | publisher=FanNation | access-date=June 1, 2009}}</ref> માં ડબિંગ કરાયું હતું. === પ્રતિ-રચના અને સમીક્ષા === મિકી માઉસ મૂળમાં ધર્મોપદેશક પાત્ર તરીકે ચિત્રણ કરાયું હતું. 1929થી 1930 સુધી મિકી માઉસનું પાત્ર ‘ ધર્મોપદેશક ’ તરીકે સમજાતું હતું અને ખુલ્લી રીતે વર્ણન કરાતું.<ref>{{imdb title|0024792|Ye Olden Days}}</ref> આ ચિત્રણ, ‘ સ્ટીમબોટ વિલી ’ તેમજ ‘ મિકીઝ મેલરડ્રેમર ’ ની મૂળ કૃતિ જેવાં શરૂઆતનાં વર્ણનોમાં જોઈ શકાય છે,<ref>{{imdb title|0019422|Steamboat Willie}}</ref> જેમાં મિકીને 1930ના આફ્રિકન અમેરિકન હાસ્યજનક પાત્રોને મળતાં આવતાં જાહેર ચહેરાનાં લક્ષણો સાથે મિકીને બ્લેકફેસમાં રજૂ કર્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=https://www.artprints.com/printzoom.asp?id=303129 |title=મિકીનું મિલરડ્રેમર મુવી પોસ્ટર |access-date=2010-09-02 |archive-date=2011-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707165942/https://www.artprints.com/printzoom.asp?id=303129 |url-status=dead }}</ref> મિકી માઉસની વૈશ્વિક કીર્તિએ તેને ધ વોલ્ટ ડિઝની કંપની તેમજ [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઈટેડ સ્ટેટસ]] પોતાને એમ બંનેને માટે પ્રતીકરૂપ બનાવેલ છે. આ કારણસર અમેરિકન વિરોધ કટાક્ષમાં મિકીનો ઘણીવાર ઉપયોગ કરાયો છે, જેમ કે ‘ ''મિકી માઉસ ઈન વિયેટનામ'' ’ એ નામનું પ્રખ્યાત નહીં તેવું ભૂગર્ભ કાર્ટુન. મિકી માઉસની ઘણી બધી પ્રતિરચનાઓ છે, જેવી કે, વિલ એલ્ડરની '''મિકી રોડેન્ટ'' ' એ મેડ મેગેઝિન પેરડી જેમાં દાઢી નહીં કરેલ માઉસ આમ તેમ ફરે છે અને ડકની વ્યાપક ખ્યાતિની ઈર્ષ્યા કરીને ડોનાલ્ડ ડકને જેલમાં પૂરે છે. <ref>[http://johnglenntaylor.blogspot.com/2008_12_28_archive.html “ મિકી રોડન્ટ! ” ][http://johnglenntaylor.blogspot.com/2008_12_28_archive.html (મેડ #19)]</ref> મિકી માઉસના તિરસ્કારથી ઈદ 'બિગ ડેડી' રોથ દ્વારા કઢંગા રેટ ફિંક પાત્રનું સર્જન કર્યું. ''ધ સિમ્પસન મૂવી'' માં, બાર્ટ સિમ્પસન મિકી માઉસના ચાળા પાડવા તેના માથા પર કાળી બ્રા મૂકે છે અને કહે છે, 'હું ખરાબ કોર્પોરેશનનો શુભ વ્યકિત છું !'<ref>[http://imdb.com/title/tt0462538/quotes ધ સિમ્પસન્સ મુવી (2007) - સંસ્મરણીય અવતરણો.]. [http://www.imdb.com ધ ઈન્ટરનેટ મુવી ડેટાબેઝ (આઇએમડીબી)]. માર્ચ 20, 2008માં પાછું મેળવ્યું. માર્ચ 20, 2008માં પાછું મેળવ્યું. </ref> ''સાઉથ પાર્ક'' એપિસોડ 'ધ રિંગ' માં મિકી માઉસને, માત્ર નાણાનો રસ લેનાર ધ વોલ્ટ ડિઝની કંપનીના ક્રૂર, લોભી બોસ તરીકે ચિત્રણ કરાયું છે. આરન વિલિયમના 'ફૂલ ફ્રોન્ટલ નેર્ડિટી' એપિસોડમાં મિકીને મરણિયો બનીને મિરામેકસનો ભાર હળવો કરવાનો પ્રયત્ન કરતો બતાવ્યો છે.<ref>''પીસી 238'' - ઈશ્યૂ 44, મે 2010</ref> 20 સપ્ટેમ્બર, 2008ના રોજ શેખ મહમ્મદ અલ-મુનાજિદે દાવો કર્યો કે શરિયા ઉંદરોને હાનિકારક પ્રાણી ગણે છે અને મિકી માઉસ તથા ટોમ એન્ડ જેરીમાંથી જેરીના પાત્રોને, ઉંદરોને આટલું વ્હાલું લાગે તેવું પાત્ર બનાવવા માટે ઠપકાપાત્ર ઠરાવવા જોઈએ. તેણે મિકી સામે ફતવો બહાર પાડયો, જે આંતરરાષ્ટ્રીય મુખ્ય સમાચાર બન્યા અને વધુ વિવાદ અને મજાકનો વિષય બન્યો. શેખ મહમ્મદ અલ મુનાજિદે ત્યારબાદ નિવેદન બહાર પાડયું, જેમાં તેણે જણાવ્યું કે તેને ખોટી રીતે ટાંકવામાં આવ્યો હતો અને ખરાબ રીતે ભાષાંતર કરાયું હતું.{{Citation needed|date=April 2010}} === શ્રમના પ્રશ્નો === જાન્યુઆરી 1936માં, જુલિયસ ર્હસ્કોવિટ્ઝે, ટ્રેડ યુનિયનિસ્ટે એક પ્લાન્ટનું આયોજન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો, જેમાં એક અજાયો હુમલાખોર દ્વારા મિકી માઉસને મારવામાં આવ્યો અને તેની ખોપરીમાં ફ્રેકચર થયું. તેને તેની ફેકટરીના માલિક પાસેથી ધમકીઓ મળી હતી.<ref>''વર્કર્સ એજ'' ગ્રંથ : વી #7 ફેબ્રુઆરી 1, 1936</ref> == કાનૂની પ્રશ્નો == [[ચિત્ર:Mickey ears on sign.jpg|thumb|right|ડિઝની દ્વારા થતા મિકીના કાનના લોગો પૈકી એક દર્શાવતા વોલ્ટ ડિઝની ર્વલ્ડની ખાસ પ્રકારની નિશાની.]] કેટલીકવાર ખોટી રીતે એવું જણાવાય છે કે મિકી માઉસનું પાત્ર માત્ર કોપીરાઈટયુકત છે. હકીકતમાં, બીજા તમામ મુખ્ય ડિઝની પાત્રોની જેમ આ પાત્રનું પણ ટ્રેડમાર્ક કરાયું છે, જે તેના માલિક તેનો વાણિજ્યિક ઉપયોગ કરવો ચાલુ રાખે ત્યાં સુધી કાયમ રહે છે. તેથી, ચોક્કસ ડિઝની કાર્ટુન જાહેર ક્ષેત્રમાં જાય કે ન જાય, પરંતુ તે પાત્રોનો અધિકૃતિ વિના ટ્રેડમાર્ક તરીકે ઉપયોગ કરી શકાય નહીં. આમ છતાં, યુનાઈટેડ સ્ટેટસ, યુરોપિયન યુનિયન અને બીજા કેટલાંક અધિકારશ્રેત્રોમાં કોપીરાઈટ ટર્મ એક્ષ્ટેન્શન એકટ (કેટલીકવાર ‘ મિકી માઉસ પ્રોટેકશન એકટ ’ કહેવામાં આવતું કારણ કે ડિઝની કોર્પોરેશન દ્વારા તેનો વ્યાપક પ્રસાર થયો હતો) તેમજ સમાજ કાયદાએ સુનિશ્ચિત કર્યું હતું કે અગાઉમાં મિકી માઉસ કાર્ટુન જેવાં કામો ઓછામાં ઓછા 2023 સુધી કોપીરાઈટ હેઠળ રહેશે. આમ છતાં લોસ એંજેલિસ ટાઈમ્સના લેખમાં સમજાવ્યું છે કે અગાઉની ફિલ્મની સંદિગ્ધતા અને ‘ અચોકસાઈ ’ કોપીરાઈટનો દાવો પાત્રની અગાઉની કૃતિ પરના ડિઝનીના કોપીરાઈટને રદબાતલ ઠરાવી શકયાનું શ્રેય લઈ જાય છે.<ref name="LAtimes rights wrong">{{cite news |url=http://www.latimes.com/business/la-fi-mickey22-2008aug22,0,6883462.story |title=Disney's rights to young Mickey Mouse may be wrong |access-date=2008-08-22 |author=Joseph Menn |date=2008-08-22 |work= |publisher=Los Angeles Times.com}}</ref> વોલ્ટ ડિઝની કંપની, મિકી માઉસ પાત્રનું સાદૃશ્ય, ચોક્કસ ઉત્સાહ સાથે કંપની સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલ તે પાત્ર અંગેના ટ્રેડમાર્કનું રક્ષણ કરવા માટે વોલ્ટ ડિઝની કંપની પ્રખ્યાત બની છે. 1989માં ડિઝનીએ, ફલોરિડામાં ત્રણ દૈનિક સંભાળ કેન્દ્રોને મિકી માઉસ અને અન્ય ડિઝની પાત્રો તેમની દિવાલો પર ચિતરવા માટે કાનૂની કાર્યવાહીની ધમકી આપી હતી. આ પાત્રો દૂર કરાયા, અને પ્રતિસ્પર્ધી યુનિવર્સલ સ્ટુડિયોએ તેના બદલે યુનિવર્સલ કાર્ટુનના પાત્રો મૂકયા.<ref>[http://www.snopes.com/disney/wdco/daycare.asp ડેકેર સેન્ટર મ્યુરલ્સ], Snopes.com</ref> === વોલ્ટ ડિઝની પ્રોડકશન્સ વિ. એર પાઈરેટસ === 1971માં, પોતાને ‘ ધ એર પાયરેટસ ’ તરીકે ઓળખવામાં ભૂગર્ભ કાર્ટુનિસ્ટોના જૂથે, અગાઉની મિકી માઉસ ફિલ્મમાંથી ખલનાયક પાત્રોના જૂથની ''એર પાઇરેટ્સ ફન્નીઝ'' નામનું કોમિક બનાવ્યું હતું. પ્રથમ ઈશ્યૂમાં, કાર્ટુનિસ્ટ ડેન ઓ'નિલે મિકી અને મીનીને સ્પષ્ટપણે સેકસની પ્રવૃત્તિમાં વ્યસ્ત અને નશીલી દવાઓનો ઉપયોગ કરનાર તરીકે વર્ણન કર્યું હતું. ઓ'નિલે સમજાવ્યું, “ એર પાઈરેટસ ... અમુક પ્રકારની વિલક્ષણ વિભાવના છે, જેમાં હવાની ચોરી થવાની, ચાંચિયાગીરી અને મિડીયાની ચોરી કરવાની વિચારણા છે ...અમે કાર્ટુનિસ્ટ હોવાથી, ડિઝની સ્થાનિક વસ્તુ હતી.<ref name="ComicBookConfidential">{{cite video|last=Mann|first=Ron|title=Comic Book Confidential|publisher=Sphinx Productions|date=1989}}</ref> પાત્રના દેખાવ કે નામને બદલવાની ઓ'નિલને લાગ્યું કે પ્રતિરચના ફીક્કી બનશે, તેના બદલે માઉસને ''એર પાયરેટસ ફન્નીઝ'' માં 'મિકી માઉસ' જેવા દેખાવ અને નામવાળો ચિતરવામાં આવ્યો હતો. ડિઝનીએ કોપીરાઈટના ઉલ્લંઘન બદલ દાવો કર્યો, અને શ્રેણીબંધ અપીલો પછી ઓનિલ અંતે હારી ગયો અને ડિઝનીને 1-9 મિલિયન ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો. કેસનું પરિણામ, સ્વતંત્ર વાણી અંગેના એડવોકેટોમાં વિવાદાસ્પદ રહયું છે. ન્યુયોર્ક લો સ્કુલના પ્રોફેસર એડવર્ડ સેમ્યુઅલે કહ્યું,” (ધ એર પાયરેટ) એ પ્રતિરચનાને વીસ વર્ષ પાછી સેટ કરી છે.<ref name="PiratesAndTheMouse">{{cite book|last=Levin|first=Bob|title=The Pirates and the Mouse: Disney's War Against the Counterculture|publisher=Fantagraphics Books|year=2003|isbn=156097530X}}</ref> === સેન્સરશિપ === 1930માં જર્મન ફિલ્મ સેન્સર બોર્ડે મિકી માઉસ ફિલ્મ બતાવવા પર પ્રતિબંધ મૂકયો, કારણ કે તેઓને લાગ્યું કે કેપી પહેરેલ માઉસ જર્મનોને નકારાત્મક ચિતરે છે અને ’યુદ્ધના સમયથી પરદેશમાં ઊભી થયેલ જર્મન વિરોધી લાગણીને જાગૃત કરે છે’.<ref>ધ ટાઈમ્સ (1930-7-14). [http://archive.timesonline.co.uk/tol/viewArticle.arc?articleId=ARCHIVE-The_Times-1930-07-14-12-015&amp;pageId=ARCHIVE-The_Times-1930-07-14-12&amp;pageId=undefined ‘ મિકી માઉસ ઈન ટ્રબલ (જર્મન સેન્સરશિપ) ’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251206020306/http://archive.timesonline.co.uk/tol/viewArticle.arc?articleId=ARCHIVE-The_Times-1930-07-14-12-015&pageId=ARCHIVE-The_Times-1930-07-14-12&pageId=undefined |date=2025-12-06 }}, ''ધ ટાઈમ્સ આર્કાઈવ (archive.timesonline.co.uk)'' નવેમ્બર 19, 2008 પર એક્સેસ કર્યું.</ref> 1930 ના વચગાળે જર્મન વર્તમાનપત્રના લેખમાં પણ જણાવાયું : <blockquote>’મિકી માઉસ એ અત્યારસુધીમાં રજુ થયેલ સૌથી હલકો વિચાર છે...નીરોગી ભાવનાઓ દરેક સ્વતંત્ર યુવાનને અને દરેક સન્માનીય યુવકને કહે છે કે, ખરાબ અને ગંદકીથી આવૃત પ્રાણી, પ્રાણી સામ્રાજ્ય જગતમાં સૌથી મોટું બેકટેરિયાનું વાહક છે, જે આદર્શ પ્રકારનું પ્રાણી બની શકે નહીં ...લોકાની યહુદી પાશવી ક્રૂરતાથી દૂર રહો! Down with Mickey Mouse! મિકી માઉસને રુખસદ આપશે ! સ્વસ્તિકનું ક્રોસ પહેરો ! ’ <ref name="HungerfordAmy">{{cite book|last=Hungerford|first=Amy|title=The Holocaust of Texts |pages=206|publisher=University Of Chicago Press|date=January 15, 2003|isbn=0226360768|url=http://books.google.com/books?id=hQaoyehtkBgC&pg=PA87&lpg=PA87&dq=%22Mickey+Mouse+is+the+most+miserable+ideal+ever+revealed%22&source=web&ots=it1ra73w24&sig=ciUpF4YqVRVLEtUncn-Y9qtqIVA&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=9&ct=result}}</ref><ref name="LaCapraDominick">{{cite book|last=LaCapra|first=Dominick |title=History and Memory After Auschwitz|publisher=Cornell University Press|date=March 1998|pages=214|isbn=0801484960|url=http://books.google.com/books?id=pBhow2EcLHwC&pg=PA159&lpg=PA159&dq=%22Mickey+Mouse+is+the+most+miserable+ideal+ever+revealed%22&source=bl&ots=OriZYqZ5Ua&sig=_Xg1JJgTHeVSZf_DOSYI7Ck5LjQ&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=3&ct=result}}</ref><ref name="Mickey-Mousing ">{{cite news|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE5DB1339F931A3575BC0A964958260&partner=rssnyt&emc=rss|title=ON LANGUAGE; Mickey-Mousing |last=Rosenthal|first=Jack|date=1992-08-02|publisher=[[New York Times]], The|access-date=2008-12-30}}</ref></blockquote> આર્ટ સ્પિજેલમેને કોમિક માઉસ II ના બીજા ગ્રંથના ખૂલતા પૃષ્ઠ પર આ અવતરણ ટાંકયું છે. ‘ બાળકો થિયેટરમાં દશ ફૂટના માઉસને જોઈને ભયભીત થશે ’ એવા ભયથી 1935 માં રોમાનિયન સત્તાતંત્રોએ સિનેમામાંથી મિકી માઉસની ફિલ્મો બતાવવા પર પ્રતિબંધ મૂકયો.<ref>કોર્નર, ફલોઈડ. હોલિવુડનો સૌથી વધુ ઈચ્છિત : લકી બ્રેકસના ટોચનાં 10 પુસ્તકો, પ્રાઈમા ડોનાસ, બોકસ ઓફિસ બોમ્બ્સ, અને અન્ય ઓડિટીઝ. ઈલ્યુસ્ટ્રેટેડ. બ્રેસીના, 2002 (પૃ 243)</ref> 1938માં, લોક-સંસ્કૃતિ મંત્રાલયે ભલામણ કરી કે ‘ બાળકોના ફાસિસ્ટ ક્રાંતિની દૃઢ અને સામ્રાજ્યવાદી ભાવનાથી બાળકોનો ઉછેર કરવો, સુધારો કરવો જરૂરી છે, ’ ઈટાલિયન સરકારે મિકી અને અન્ય વિદેશી બાળ સાહિત્ય પર પ્રતિબંધ મૂકયો.<ref>ધ ટાઈમ્સ (1938-11-16). [http://archive.timesonline.co.uk/tol/viewArticle.arc?articleId=ARCHIVE-The_Times-1938-11-16-15-005&amp;pageId=ARCHIVE-The_Times-1938-11-16-15&amp;pageId=undefined ‘ ધ બાનિંગ ઓફ અ માઉસ ’] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701114928/http://archive.timesonline.co.uk/tol/viewArticle.arc?articleId=ARCHIVE-The_Times-1938-11-16-15-005&pageId=ARCHIVE-The_Times-1938-11-16-15&pageId=undefined |date=2012-07-01 }}, ''ધ ટાઈમ્સ આર્કાઈવ (archive.timesonline.co.uk)'' નવેમ્બર 19, 2008 માં એક્સેસ કર્યું.</ref> == આ પણ જોશો == * મીની માઉસ, એનિમેટેડ ટૂંકી ફિલ્મો અને ફિચર્સમાં મિકીના અન્ય નોંધપાત્ર પાત્ર તરીકે ઘણીવાર ચિત્રિત ફેલો ડિઝની પાત્ર તરીકે વધુ જાણીતું છે. * પ્લુટો, ડિઝની શ્રેણીનું કૂતરા જેવું પાત્ર, જે એનિમેટેડ ટૂંકી ફિલ્મો અને ફિચર્સમાં મિકીના કૂતરા તરીકે ઘણીવાર ચિત્રિત કરાયું હતું. * મિકી માઉસ યુનિવર્સ, જે દૃશ્ય મિકી માઉસ શ્રેણી અને અન્ય સંબંધિત પાત્રોમાંથી સ્ફર્યું હતું. * માઉસ મ્યુઝિયમ, રશિયન મ્યુઝિયમ જેમાં મિકી માઉસને લગતી કૌશલ્ય હકીકતો અને સંસ્મરણીય ઘટનાઓ રજૂ કરે છે. * ''મિકી માઉસ એડવેન્ચર્સ'' અલ્પ સમય ચાલેલ કોમિક હતું, જેમાં મિકી માઉસને નાટકના મુખ્ય પાત્ર તરીકે દર્શાવેલ. * હિડન મિકી, અપ્રસ્તુત સ્થળોમાં, ડિઝની શ્રેણીના અન્ય ટ્રેડમાર્ક મિકીના કાળા રંગના માથા અને કાનના જેવી જ પાછળથી આકૃતિઓને સમાવીને સળંગ ડિઝની ફિલ્મ અને થીમપાર્કમાં અને મર્કેન્ડાઈઝ કરેલી દૃશ્યની રજૂઆત. * મિકીની ઉજવણી, ડિઝની કલાકાર માર્ક ડેલેએ ડિઝાઈન કરેલ અને 2001માં વોલ્ટ ડિઝનીના 100મા જન્મદિનની ઉજવણી કરવા તૈયાર કરેલ 2 ફૂટ ઊંચા, {{convert|100|lb|abbr=on}}, 24 કેરેટ સોનાના અધિકૃત મિકી માઉસનું શિલ્પ. ડિઝની લેન્ડ રિસોર્ટ દ્વારા એક અધિકૃત અને આવા પ્રકારની પ્રથમ કૃતિ તરીકે પ્રમાણિત કરાયેલ, ડિઝની કંપનીના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત બનાવેલ સૌથી મોટું સોનાનું શિલ્પ છે. == સંદર્ભો == ;નોંધ {{reflist|colwidth=30em}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.imdb.com/character/ch0000630/ આઇએમડીબી પ્રોફાઈલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725075827/http://www.imdb.com/character/ch0000630/ |date=2017-07-25 }} * [http://www.toonopedia.com/mickey.htm ટુનોપીડિયા : મિકી માઉસ ] * [http://mickeyforpresident.com મિકી માઉસ અભિયાન વેબસાઈટ] * [http://disney.go.com/characters/mickey/index.html ડિઝનીના મિકી માઉસ પાત્રનું પૃષ્ઠ] * [http://www.disney.co.jp/character/mickey ડિઝનીના મિકી માઉસ પાત્રનું પૃષ્ઠ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918104326/http://www.disney.co.jp/character/mickey/ |date=2009-09-18 }} * [http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/film-obituaries/5363110/Wayne-Allwine.html વેન ઓલવિન] – ડેઇલિ ટેલિગ્રાફ મૃત્યુ નોંધ [[શ્રેણી:મિકી માઉસ]] [[શ્રેણી:એનિમેટેડ ફિલ્મ શ્રેણીઓ]] dp9g82b7m030qj08daqawzanwkjt8jm 0 26619 901668 900361 2026-06-20T09:38:14Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901668 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Margarine.jpg|right|thumb|250px|ટબમાં માર્જરિન]] '''માર્જરિન ''' ({{pron-en|ˈmɑrdʒərɨn}},{{IPA|/ˈmɑrdʒrɨn/}}, અથવા {{IPA|/ˈmɑrdʒəriːn/}} ), સામાન્ય રીતે માખણના વિકલ્પોની વિશાળ શ્રેણીમાંથી કોઇ એકને દર્શાવે છે. વિશ્વના ઘણા ભાગોમાં, માર્જરિનનો બજાર હિસ્સો અને તેનો ફેલાવો માખણ કરતા વધી ગયો છે. ઘણાબધા આહાર અને વાનગીઓ તૈયાર કરવા માટે માર્જરિન એક સામગ્રી તરીકે વપરાય છે અને બોલચાલની ભાષામાં ક્યારેક તેને ''ઓલિઓ '' પણ કહેવાય છે. માર્જરિન કુદરતી રીતે અથવા મોટેભાગે સફેદ જ દેખાય છે: તેમાં કૃત્રિમ રંગો ઉમેરવા પર પ્રતિબંધ લાવીને કેટલાક વિસ્તારોના ધારાસભ્યોએ શોધી કાઢ્યું હતું કે માર્જરિનના વપરાશને ઘટાડીને તેઓ તેમના ડેરી ઉદ્યોગને બચાવી શકે છે. યુ.એસ., ઓસ્ટ્રેલિયા અને કેનેડામાં તેમાં રંગ ઉમેરવા પર પ્રતિબંધ સામાન્ય બાબત બની ગઇ હતી; અને, કેટલાક કિસ્સામાં તો આ પ્રતિબંધો 100 વર્ષો સુધી ટક્યા હતા. [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં 1960ના દાયકા સુધી તો રંગમિશ્રિત માર્જરિનનું વેચાણ કાયદેસર થયું જ નહોતું. == ઇતિહાસ == માઇકલ યુજીન શેવરૂલ દ્વારા 1813માં '''માર્જરિક એસિડ''' (ગ્રીક ફેટી એસિડના નિર્મળ થર{{lang|grc|μαργαρίς, -ρῖτης}} અથવા μάργαρον (margarís, -îtēs / márgaron), પરથી આ નામ પાડવામાં આવ્યું, જેનો અર્થ ''મોતીછીપ'' અથવા ''મોતી '' થાય છે)ની શોધ થયા બાદ માર્જરિનનો ઉદ્ભવ થયો.<ref name="Food Industries Manual">{{cite book|title=Food industries manual|editor=Baker Christopher G.J, Ranken H.D, Kill R.C.|publisher=Springer|date=1997|volume=24th Edition|pages=285–289|isbn=9780751404043|url=http://books.google.co.uk/books?id=iG3wx9Wh5N4C&pg=PA286&lpg=PA286&dq=margarine+-+nickel+catalyst&source=bl&ots=Vfh3rZ0Ig8&sig=GtmQs80ocRxC7N1SOAj8YNT93lk&hl=en&ei=jVH9Sq3lFMTm4QbOvMz_Cw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CC8Q6AEwCA#v=onepage&q=margarine%20-%20nickel%20catalyst&f=false|access-date=13 November 2009}}</ref> વિજ્ઞાનીઓએ એક સમયે માર્જરિક એસિડને ઓલેઇક એસિડ અને સ્ટીઅરીક એસિડની જેમ ત્રણ ફેટી એસિડમાંનો એક ગણાવ્યો હતો, જે અન્ય સાથે મળીને પ્રાણીજ ચરબીનો મોટો હિસ્સો બનાવતો હતો. 1853માં જર્મન બંધારણ રસાયણશાસ્ત્રી, વિલ્હેલ્મ હેનરિચ હેઇન્ઝ દ્વારા માર્જરિક એસિડનું સ્ટીઅરીક એસિડ અને પહેલાં અજાણ્યા એવા પામિટિક એસિડના મિશ્રણ તરીકે સાદું અવલોકન કરવામાં આવ્યું.<ref>સી.જી.લેહમેન્ન, લેહર્બુચ ડેર ફીસિઓલોજીશેન કેમી, વેર્લાગ વિલ્હેમ એન્જલમેન્ન, લીપઝીગ (1853) પા.71 </ref> 1869માં, [[ફ્રાન્સ]]ના રાજા લૂઇસ નેપોલીઅન ત્રીજાએ સશસ્ત્ર સેના અને ગરીબ વર્ગ ઉપયોગમાં લઇ શકે તેવા માખણનો સંતોષકારક વિકલ્પ શોધી આપનાર માટે ઇનામ જાહેર કર્યું હતું.<ref>''સાયન્સ પાવર 9: એટલાન્ટિક એડિશન,'' મેકગ્રો-હિલ રાયર્સન લિમિટેડ. ISBN 0-935702-11-3 </ref> ફ્રેન્ચ રસાયણશાસ્ત્રી હિપ્પોલીટ મેજ-મૌરીસ દ્વારા '''ઓલિઓમાર્જરિન ''' નામના પદાર્થની શોધ થઇ, આ નામ બાદમાં ટૂંકું થઇને "માર્જરિન" તરીકે જાણીતું બન્યું. 1869માં મેજ-મૌરીસે તેની આ શોધની પેટન્ટ લીધી અને ફ્રાન્સથી જ તેના શરૂઆતના ઉત્પાદન સંચાલનનો વ્યાપ કર્યો,પરંતુ તેમાં તેમને થોડી જ વ્યાપારી સફળતા મળી. 1871માં તેમણે આ પેટન્ટ જુર્જન્સ નામની [[નેધરલેંડ|ડચ]] કંપનીને વેચી દીધી, આ કંપની હવે યુનિલીવરનો ભાગ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.unilever.co.uk/brands/foodbrands/Stork.aspx|title=Stork Margarine:How it all started|last=Anon|work=Unilever :Our Brands|publisher=Unilever|access-date=2009-10-21|archive-date=2009-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20091012023137/http://www.unilever.co.uk/brands/foodbrands/Stork.aspx|url-status=dead}}</ref> === યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ === છેક 1877માં [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (યુ.એસ.)]]ના રાજ્યોએ માર્જરિનના વપરાશને સીમિત કરવા અને તેના પર લેબલ ન લગાવવા અંગેના કાયદા ઘડ્યા હતા. 1880ના દાયકાના મધ્યમાં યુ.એસ. ફેડરલ સરકારે પાઉન્ડ વજન ધરાવતાં માર્જરિન પર બે સેન્ટનો ટેક્સ દાખલ કર્યો અને ઉત્પાદકો માટે તેના વેચાણ અને ઉત્પાદન માટે મોંઘું લાયસન્સ જરૂરી બનવાવામાં આવ્યું. વ્યક્તિગત રાજ્યોએ માર્જરિન પર સ્પષ્ટ લેબલ લગાવવાનું જરૂરી બનાવ્યું. માખણ લોબી દ્વારા પ્રસ્તાવિત મુસદ્દા પરથી ન્યુયોર્ક અને ન્યુજર્સી જેવા ડેરી રાજ્યોમાં રંગ પર પ્રતિબંધો શરૂ થયા. કેટલાક રાજ્યોમાં, ધારાસભ્યોએ કાયદા અમલમાં મૂકીને માર્જરિનના ઉત્પાદકોને તેમા ગુલાબી રંગ ઉમેરીને બેસ્વાદ જેવું લાગે તેવું બનાવવા માટે કહ્યું,<ref>{{cite book | last = Visser | first = Margaret | authorlink = Margaret Visser | coauthors = | title = Much Depends on Dinner | publisher = Harper Perennial Canada | year = 1986 | location = Toronto | pages = 107 | url = | doi = | id = | isbn = 0006391044}}</ref> પરંતુ સર્વોચ્ચ અદાલતે ન્યુ હેમ્પશાયરના કાયદાને ફગાવી દઇને આ પ્રકારના પગલાંને નામંજૂર કરી દીધા હતાં.{{સંદર્ભ}} 20મી સદીની શરૂઆતની જ વાત કરીઓ તો, દર દસમાંથી આઠ અમેરિકનો પીળું માર્જરિન ખરીદી શકતા નહોતા, અને જે ખરીદી શકતા હતા તેમણે તેના પર ભારેખમ ટેક્ષ ચૂકવવો પડતો હતો. બુટલેગ કલરનું માર્જરિન સામાન્ય બન્યું હતું, અને ઉત્પાદકોએ ખોરાકમાં રંગ ઉમેરતી કેપ્સ્યુલ પર પૂરી પાડવા માંડી, જેથી ગ્રાહકો માર્જરિનને પીરસતાં પહેલાં તેમાં પીળો રંગ ભેળવી શકે. તેમ છતાં, નિયંત્રણો અને ટેક્ષ ખાસી અસર ઊભી કરી શક્યા હતા: 1902ના માર્જરિન રંગ પરના પ્રતિબંધો વખતે યુ.એસ.નો વાર્ષિક વપરાશ 120 મિલિયન પાઉન્ડથી ઘટીને 48 મિલિયન (60000 ટનથી 24000 ટન) થઇ ગયો હતો. જોકે, 1910ના દાયકાના અંત સુધીમાં તે અભૂતપૂર્વ રીતે લોકપ્રિય થયું હતું.{{સંદર્ભ}} પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆત થતા જ, માર્જરિનના વપરાશમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો, યુ.એસ. જેવા સલામત વિસ્તારોમાં પણ તેનો વપરાશ વધ્યો. યુદ્ધના કિનારે આવીને ઊભેલા દેશોમાં ડેરી ચીજવસ્તુઓ લગભગ અપ્રાપ્ય બની હતી અને તેને કડકપણે રેશનિંગ (નિયત પ્રમાણ) મુજબ જ આપવામાં આવતી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, [[યુનાઇટેડ કિંગડમ]] મોટેભાગે ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેન્ડના આયાતી માખણ પર નભતું હતું, અને સબમરીન હુમલાના જોખમને કારણે આ બંને દેશોથી એકદમ ઓછું માખણ જ પરત ફરી શકે તેમ હતું. માર્જરિન અને ડેરી લોબી વચ્ચેની લાંબી રેન્ટ-સીકિંગ લડાઇ ચાલુ જ હતી: વિશ્વવ્યાપી મંદી યુ.એસ.માં ફરીથી ડેરી-તરફી કાયદાઓનું નવું મોજું લેતી આવી; દ્રિતીય વિશ્વયુદ્ધમાં તે મોજું માર્જરિન તરફ ફંટાઇ ગયું. યુદ્ધ પછી, માર્જરિન લોબીએ સત્તાના સૂત્રો સંભાળ્યા બાદ ધીરેધીરે માર્જરિન પરના મુખ્ય પ્રતિબંધો ઊઠાવી લેવામાં આવ્યા, છેલ્લે 1963માં મિન્નેસોટા રાજ્યએ અને 1967માં વિસ્કોન્સિન રાજ્યએ પ્રતિબંધો હળવા કર્યા હતા.<ref>ડ્યુપર આર: ''માર્જરિન રેગ્યુલેશન ઇન નોર્થ અમેરિકા સિન્સ 1886', જર્નલ ઓફ એકોનોમિક હિસ્ટરી, વોલ્યુમ 59 , નંબર 2 , જૂન 1999 , પાના 353-371.'' </ref> જોકે, કેટલાક બિનઅમલી કાયદાઓ હવે માત્ર પુસ્તકમાં જ બચ્યા છે.<ref>[http://frwebgate.access.gpo.gov/cgi-bin/getdoc.cgi?dbname=browse_usc&amp;docid=Cite:+21USC347 ઇન્ટ્રાસ્ટેટ સેલ્સ ઓફ કલર્ડ ઓલિઓમાર્જરિન]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.usatoday.com/news/offbeat/2008-12-16-butter-crime_N.htm?csp=34 |title=Yellow margarine: I Can't Believe It's Not Legal! |publisher=AP / USA Today |date=2008-12-16}}</ref> === કેનેડા === કેનેડામાં માર્જરિન પર 1886થી 1948 વચ્ચે પ્રતિબંધ રહ્યો હતો. જોકે 1917થી 1923 વચ્ચે ડેરીઓની તંગીના કારણે આ પ્રતિબંધ હંગામી ધોરણે ઊઠાવી લેવામાં આવ્યો હતો. <ref name="cana"/> તેમ છતાં, પડોશની બ્રિટિશ કોલોની ન્યુફાઉન્ડલેન્ડમાં ન્યુફાઉન્ડલેન્ડ બટર કંપની (જે ખરેખર માત્ર માર્જરિન બનાવતી હતી) દ્વારા વ્હેલ, સીલ અને માછલીના તેલમાંથી માર્જરિનનું ઉત્પાદન કરવામાં આવતું હતું અને દાણચોરી દ્વારા તેને કેનેડામાં ઘૂસાડીને મોટા પ્રમાણમાં માખણ કરતાં અડધી કિંમતે વેચવામાં આવતું હતું. માર્જરિન રેફરન્સ દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ કેનેડાએ 1948માં માર્જરિન પરથી પ્રતિબંધ ઊઠાવી લીધો. 1950માં, કોર્ટના ચૂકાદાના પરિણામરૂપે પ્રાંતોને આ પ્રોટક્ટના નિયંત્રણના હક્કો અપાયા ત્યારે મોટાભાગના કેનેડામાં માર્જરિનના રંગને લઇને કાયદા અમલી બન્યા, ક્યાંક તેને ચળકતાં પીળા રંગનું, કેટલાક પ્રદેશમાં નારંગી રંગનું તો ક્યાંક રંગવિહીન જ રાખવામાં આવ્યું. 1980ના વર્ષો સુધીમાં મોટાભાગના પ્રદેશોએ પ્રતિબંધો હટાવી દીધા હતા, જોકે ઓન્ટારિઓમાં 1995 સુધી માખણના રંગનું માર્જરિન વેચવું કાયદેસર નહોતું.<ref name="cana">{{cite web | title = Canada's conflicted relationship with margarine | url = http://www.cbc.ca/news/background/food/margarine.html | access-date = 2007-08-28 | publisher = CBC News Online | date = 2005-03-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20040604160746/http://www.cbc.ca/news/background/food/margarine.html | archive-date = 2004-06-04 | url-status = live }}</ref> માર્જરિનને નિયંત્રિત કરનાર કેનેડાના છેલ્લા પ્રાંત ક્યુબેકે પણ જુલાઇ, 2008માં માર્જરિનને રંગવિહીન રાખવાનો તેનો કાયદો રદ કર્યો.<ref name="queb">{{cite web | title = Resolving Canada's conflicted relationship with margarine | url = http://www.cbc.ca/consumer/story/2008/07/09/f-margarine.html | access-date = 2008-07-10 | publisher = CBC News Online | date = 2008-07-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080729060110/http://www.cbc.ca/consumer/story/2008/07/09/f-margarine.html | archive-date = 2008-07-29 | url-status = live }}</ref> === સ્પ્રેડનો વિકાસ === માર્જરિન અને માખણ બંને તેલ-પાણીનું દૂધના કણોવાળું મિશ્રણ ધરાવે છે, જેમાં 10થી 80 મોઇક્રોન વ્યાસના સુક્ષ્મ પાણીના બિંદુઓ હોય છે (મિશ્રણનું ઓછામાં ઓછું 16 ટકા વજન) અને તે પારદર્શક સ્થિર સ્વરૂપમાં પડેલી ચરબીના તબક્કામાં સરખી રીતે વિખરાયેલાં હોય છે.<ref name="Rajah">{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/manufacturing/food-manufacturing-grain-oilseed-milling/423256-1.html|title=Spread thickly with innovation: with the basic concept of spreads unchanged for decades, producers have to be increasingly innovative in their product development and marketing. Kanes Rajah outlines some successful strategies.|last=Rajah|first=Kanes|date=1 May 2005|work=Al Business website|publisher=The Gale Group, Inc.|access-date=10 November 2009|archive-date=30 નવેમ્બર 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071130045412/http://www.allbusiness.com/manufacturing/food-manufacturing-grain-oilseed-milling/423256-1.html|url-status=dead}}</ref> માર્જરિનની વ્યાખ્યા મૂળ તો માખણની કાયાદાકિય વ્યાખ્યા પરથી આવી છે - બંને ઓછામાં ઓછું 16 ટકા પાણી અને ઓછામાં ઓછી 80 ટકા ચરબીનો હિસ્સો ધરાવે છે. તમામ મોટા ઉત્પાદકો દ્વારા આ સ્વીકારવામાં આવ્યું છે અને તે આ ઉદ્યોગમાં એક પ્રમાણ બની ગયું છે.<ref name="Rajah"/> માર્જરિનની મૂળ બનાવટમાં પ્રમુખ કાચા માલ તરીકે ગૌમાંસની ચરબી વપરાતી હતી. પુરવઠામાં ખેંચ અને સાથે પ્લાન્ટની વસ્તુઓમાં હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રગતિ જેવા કારણો તરત જ વનસ્પતિ તેલને ઉમેરવા તરફ લઇ ગયા, અને 1900થી 1920 વચ્ચે ઓલિઓમાર્જરિન પ્રાણીજ ચરબી તેમજ કઠણ કરેલાં કે નહીં કરેલાં વનસ્પતિ તેલનાં મિશ્રણમાંથી બનતું હતું.<ref name="marketing">{{cite web|url=http://www.emeraldinsight.com/Insight/ViewContentServlet?contentType=Article&Filename=/published/emeraldfulltextarticle/pdf/0070200504.pdf|title=The marketing of margarine|last=Clark|first=Paul|date=6 may 1983|work=Paper presented to a seminar on Marketing and Advertising in the 20th Century at Central London Polytechnic|publisher=Emeral Backfiles|pages=54|access-date=2009-11-10}}{{Dead link|date=એપ્રિલ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1930ના વર્ષોની મંદી અને બાદમાં [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ]]નું રેશનિંગ, પ્રાણીજ ચરબીના પુરવઠાના ઘટાડા તરફ દોરી ગયું; અને 1945 સુધી તો, "શુદ્ધ" માર્જરિન બજારમાંથી લગભગ અદ્રશ્ય થઇ ગયું.<ref name="marketing"/> યુ.એસ.માં પુરવઠાની સમસ્યાઓ સાથે કાયદામાં સુધારા પણ ભળતા, 1950 સુધીમાં તો ઉત્પાદકોને સંપૂર્ણ રીતે વનસ્પતિજ ચરબી (ઓલિઓમાર્જરિન) તરફ વળવું પડ્યું અને તેની સાથે જ આ ઉદ્યોગ વસ્તુના વિકાસ માટેના યુગના તબક્કામાં આવી ગયો.<ref name="marketing"/> દ્રિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાનના રેશનિંગમાં યુકેમાં માત્ર બે પ્રકારના જ માર્જરિન ઉપલબ્ધ હતાં, ઉચ્ચકક્ષાની બ્રાન્ડ અને સસ્તી પરવડે તેવી બ્રાન્ડ. 1955માં રેશનિંગની સમાપ્તિ બાદ બજાર માંગ-પુરવઠાનાં પરિબળો માટે ખુલ્લું થઇ ગયું હતું અને સાથે બ્રાન્ડનું માર્કેટિંગ પણ અસ્તિત્વમાં આવ્યું.<ref name="marketing"/> 1955માં ટેલિવિઝન પર વેપારી જાહેરખબરોની શરૂઆત સાથે જ મોટા ઉત્પાદકો વચ્ચેની હરિફાઇને વધુ વેગ મળ્યો; અને 1950 અને 1960ના દાયકાના વર્ષોમાં હરિફ કંપનીઓ માખણ જેવા સ્વાદ ધરાવતું માર્જરિન બનાવવા માટે લડતી રહી. <ref name="marketing"/> 1960ના દાયકાની મધ્યમાં સ્કેન્ડેનેવિયામાં ઓછી-ચરબી ધરાવતાં માખણ તેલ અને વનસ્પતિ તેલની બે જાત'' લેટ્ટ્ એન્ડ લેગોમ'' અને ''બ્રેગોટ્ટ્ '' દાખલ થતાં જ, "માર્જરિન" કોને કહેવાય તેના મુદ્દા ઉપસ્થિત થયા અને ત્યાં જે ચર્ચાઓ શરૂ થઇ તે "સ્પ્રેડ" શબ્દ દાખલ કરવા તરફ દોરી ગઇ.<ref name="Rajah"/> 1978માં યુરોપમાં ડેરી ક્રીમ અને વનસ્પતિ તેલને વલોવીને બનાવવામાં આવતી અને 80 ટકા ફેટ ધરાવતી ''ક્રોના'' નામની પ્રોડક્ટને દાખલ કરવામાં આવી; અને 1982માં, યુકેમાં મિલ્ક માર્કેટિંગ બોર્ડ દ્વારા ક્રીમ અને વનસ્પતિ તેલનું ''ક્લોવર '' નામે ઓળખાતું મિશ્રણ દાખલ કરવામાં આવ્યું.<ref name="Rajah"/> આઇ કાન્ટ બીલીવ ઇટ્સ નોટ બટર નામનું વનસ્પતિ તેલ અને ક્રીમ સ્પ્રેડ 1986માં [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં દાખલ કરવામાં આવ્યું તેમજ 1991માં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યુનાઇટે કિંગડમ]] અને કેનેડામાં તે આવ્યું.<ref>{{Cite web |url=http://www.unilever.co.uk/ourbrands/foods/icantbelieveitsnotbutter.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2005-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050414140644/http://www.unilever.co.uk/ourbrands/foods/icantbelieveitsnotbutter.asp |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.unilever.ca/ourbrands/foods/ICBINB.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2009-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091109224733/http://www.unilever.ca/ourbrands/foods/ICBINB.asp |url-status=dead }}</ref> == ઉત્પાદન == વર્તમાન સમયમાં માર્જરિનને બનાવવાની મૂળ રીત મેજ-મૌરિસ દિવસો જેવી જ છે, શુદ્ધ વનસ્પતિ તેલનું મલાઇ કાઢી લીધેલા દૂધ સાથે મિશ્રણ કરીને, મિશ્રણને કઠણ થવાં દેવાં માટે ઠંડુ પાડવું અને તેના સંઘટનને સુધારવું.<ref name="Food Industries Manual"/> જુદાજુદા ગલન બિંદુઓ સાથે વનસ્પતિજ અને પ્રાણીજ ચરબી બંને સરખાં સંયોજન છે. રૂમના તાપમાનમાં પ્રવાહી રહે તેવી ચરબીને સામાન્ય રીતે તેલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ગલન બિંદુઓને ફેટી એસિડ પરના અસંતૃપ્ત એસીલ જૂથની બમણી બંધણીની હાજરીથી નક્કી કરવામાં આવે છે; બમણી બંધણી જેટલી ઊંચી, તેટલું જ ગલન બિંદુ નીચું હોય છે. વૈકલ્પિક રીતે, કઠણ ચરબીનું પ્રાણીજ અથવા વનસ્પતિજ તેલમાંથી હાઇડ્રોજન પસાર કરીને નિકલ ઉદ્દીપકની હાજરીમાં, નિયંત્રિત પરિસ્થિતિમાં ઉત્પાદન કરી શકાય છે. અસંતૃપ્ત બંધણીમાં હાઇડ્રોજનની મેળવણી સંતૃપ્ત બંધણીમાં પરિણમે છે, જે અસરકારક રીતે તેલનાં ગલન બિંદુને વધારે છે અને તે રીતે તેને "કઠણ" કરે છે. જોકે, માનવ ખોરાકમાં સંતૃપ્ત ચરબીનું પ્રમાણ મર્યાદિત કરવાથી આરોગ્યને લાભ થતો હોવાથી, જરૂરી ઘાટ આપવા માટે પૂરતી બંધણી જ હાઇડ્રોજનમાં ભેળવાય તે રીતે જ આ પ્રક્રિયાને નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. આ રીતે ઉત્પાદીત થતું માર્જરિન હાઇડ્રોજનયુક્ત ચરબી ધરાવે છે તેમ કહેવાય.<ref name="chemguide">{{cite web|url=http://www.chemguide.co.uk/organicprops/alkenes/hydrogenation.html|title=The Hydrogenation of Alkenes:Margarine Manufacture|last=Claek|first=Jim|work=Chemguide:Helping you to understand Chemistry|access-date=9 November 2009}}</ref> પ્રક્રિયાનો વિકાસ થઇ ગયા છતાં અને કેટલીક વખત પેલેડિઅમ જેવાં ધાતુના ઉદ્દીપક વપરાતાં હોવા છતાં આ રીત આજે પણ કેટલાંક માર્જરિન બનાવવા માટે વપરાય છે.<ref name="Food Industries Manual"/> જો હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયા અપૂર્ણ રહી હોય (આંશિક સખતપણું), તો હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયામાં વપરાતું પ્રમાણમાં ઊંચું તાપમાન કાર્બન-કાર્બનની બમણી બંધણીમાંથી કેટલીકને "ટ્રાન્સ" સ્વરૂપમાં ઉથલાવવા માટે તાકીને બેઠું હોય છે. જો આ ચોક્કસ બંધણીઓને પ્રક્રિયા દરમિયાન જ હાઇડ્રોજનમાં ભેળવવામાં ન આવે, તો તેઓ ટ્રાન્સ ચરબી (અસંતૃપ્ત ચરબીનો એક પ્રકાર)ના કણોના રૂપમાં અંતિમ માર્જરિનમાં પણ હાજર રહેશે,<ref name="chemguide"/> જેને આરોગવાથી હૃદય અને રક્તવાહિનીઓને લગતા રોગ થવાનું જોખમ દર્શાવવામાં આવ્યું છે.<ref name="p423">{{cite book | last = Food and nutrition board, institute of medicine of the national academies | title = Dietary Reference Intakes for Energy, Carbohydrate, Fiber, Fat, Fatty Acids, Cholesterol, Protein, and Amino Acids (Macronutrients) | publisher = National Academies Press | year = 2005 | page = 423 | url = http://www.nap.edu/openbook/0309085373/html/423.html | access-date = 2010-09-06 | archive-date = 2007-06-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070625193000/http://www.nap.edu/openbook/0309085373/html/423.html | url-status = dead }}</ref> આ કારણથી જ આંશિક રીતે કઠણ કરવામાં આવેલી ચરબીને માર્જરિન ઉદ્યોગમાં ભાગ્યે જ વાપરવામાં આવે છે. તાડનું તેલ અને નાળિયેરનું તેલ જેવાં કેટલાક ઉષ્ણકટિબંધીય તેલો કુદરતી રીતે જ થોડાં કઠણ હોય છે અને તેમનાં માટે હાઇડ્રોજનમાંથી પસાર કરવાની પ્રક્રિયાની જરૂર રહેતી નથી.<ref name="MPOC">{{cite web | url = http://www.malaysiapalmoil.org/publications/pdf/book01.pdf | title = Palm Oil/Palm Kernel Oil Applications - Margarine | publisher = The Malaysian Palm Oil Council | format = PDF | access-date = 2010-01-04 | archive-date = 2020-02-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200225235201/http://www.malaysiapalmoil.org/publications/pdf/book01.pdf | url-status = dead }}</ref><ref name="soyoil">{{cite web|url=http://www.soyinfocenter.com/HSS/margarine1.php|title=History of sot oil margarine|last= Shurtleff |first=William|coauthors=Akiko Aoyagi|date=2007|publisher= Soyinfo Center|access-date=4 January 2010}}</ref> મલાઇ તારવેલાં દૂધ, મીઠું અને અન્ય મિશ્રણોને, પ્રાણીજ અને વનસ્પતિજ ચરબીની વિશાળ વિવિધતા સાથે ભેળવીને આધુનિક માર્જરિનને બનાવી શકાય છે. માખણની જેમ માર્જરિન 80% ચરબી, 20% પાણી અને સખત પદાર્થોનું બનેલું, લહેજતદાર, રંગીન અને વિટામિન એથી રક્ષિત, તેમજ ક્યારેક વિટામિન ડીથી રક્ષિત હોય છે, જેથી તેની માખણનાં માનવ ખોરાકમાં પોષક ફાળાની સાથે સરખામણી થઇ શકે છે. આ માટે બીયામાંથી તેલને કાઢીને, શુદ્ધ કરાય છે, હાઇડ્રોજનમાં ભેળવાય છે અને બાદમાં રક્ષિત કરવામાં આવે છે અને કૃત્રિમ કેરોટીન અથવા એન્નેટ્ટોથી રંગીન કરવામાં આવે છે. પાણીના તબક્કાને સામાન્ય રીતે પુનર્ઘટિત કરવામાં આવે છે અથવા લેક્ટિક એસિડ બેક્ટેરિયા સાથે સંવર્ધિત મલાઇ તારવેલાં દૂધને વધુ સારો સ્વાદ પેદા કરવા માટે પુનર્ઘટિત કરવામાં આવે છે. લેસિથિન જેવા મિશ્રણો પાણીના તબક્કાને સમગ્ર તેલમાં સરખી રીતે પ્રસરવામાં મદદ કરે છે, અને મીઠું તેમજ પ્રીઝર્વેટિવ્સ (રક્ષણ કરનારા પદાર્થ) પણ તેમાં સામાન્ય રીતે ઉમેરાય છે. તેલ અને પાણીનાં આ સ્નિગ્ધ મિશ્રણને બાદમાં ગરમ કરીને, એકરૂપ બનાવી અને ઠંડુ પાડવામાં આવે છે. ઘટ્ટ માર્જરિન કરતાં ઢીલાં ટબ માર્જરિનને ઓછો હાઇડ્રોજન ભેળવીને, વધુ પ્રવાહી અને તેલથી બનાવાય છે.<ref name="through the ages">{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/butter/margarine.html|title=Margarine|last=Anon|work=Butter through the ages|publisher=webexhibits.org|access-date=10 November 2009|archive-date=20 જાન્યુઆરી 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120134941/http://www.webexhibits.org/butter/margarine.html|url-status=dead}}</ref> વનસ્પતિજ તેલોથી બનાવવામાં આવતાં માર્જરિન વર્તમાન બજારમાં ચોક્કસ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે તેમાં માખણ કરતાં સંતૃપ્ત ચરબી ઓછી હોય છે અને તેને તંદુરસ્ત વિકલ્પ તરીકે પ્રયોજવામાં આવે છે, જોકે આ મતને પડકારવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nytimes.com/2007/10/16/science/16real.html|title=The Claim: Margarine Is Healthier Than Butter.|last=O'Connor|first=Anahad|date=16 October 2007|work=New York Times|publisher=New York Times Company|access-date=10 October 2009}}</ref> માર્જરિનના ત્રણ મુખ્ય પ્રકારો સામાન્ય છે: * સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતાં પરંપરાગત માર્જરિન મોટેભાગે વનસ્પતિજ તેલોમાંથી બનાવવામાં આવે છે. * પુષ્કળ એક- કે બહુઅસંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતું એકરૂપ માર્જરિન, જે કુસુમ, સૂર્યમુખી, સોયાબીન, કપાસનાં બીયાં, સરસવનાં બીયાં અથવા જેતૂનનાં તેલમાંથી બનાવવામાં આવે છે. * રસોઇ અને પકવવા માટે સખત, સામાન્ય રીતે રંગવિહીન માર્જરિન. (ચરબી સંકોચનારું) === માખણ સાથે સંમિશ્રણ === આજે વેચાતાં ઘણાં ટેબલ સ્પ્રેડ, માર્જરિન અને માખણ અથવા છાશનું સમિશ્રણ હોય છે - માખણ વલોવી લીધાં પછી બાકી રહેતાં પ્રવાહીને છાશ કહેવાય છે. માર્જરિનનો સ્વાદ સુધારવા માટે વપરાતું આ સંમિશ્રણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં લાંબા સમય સુધી ગેરકાયદે ગણાતું હતું. યુરોપીયન સંઘના નિર્દેશો મુજબ મોટો હિસ્સો કુદરતી માખણનો બનેલો હોવા છતાં પણ માર્જરિન પ્રોડક્ટને "માખણ" ન કહી શકાય. કેટલાક યુરોપીયન દેશોમાં માખણ-આધારિત ટેબલ સ્પ્રેડ અને માર્જરિન પ્રોડક્ટોને "માખણ મિશ્રણ" તરીકે વેચવામાં આવે છે. માખણ મિશ્રણો હવે ટેબલ સ્પ્રેડ બજારનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગયો છે. "આઇ કાન્ટ બીલીવ ઇટ્સ નોટ બટર" બ્રાન્ડે તેના જેવાં જ સંખ્યાબંધ નામોનાં સ્પ્રેડ પેદાં કર્યાં છે જે હવે દુનિયાભરની સુપરમાર્કેટોની છાજલીઓ પર, "અટરલી બટરલી", "યુ વુડ બટર બીલીવ ઇટ", "બ્યુટિફુલી બટરફૂલી" અને "બટરલિસિયસ" જેવા નામોથી મળે છે. આ માખણ મિશ્રણો, અસલી માખણ સાથે મજબૂત સરખાણીની માર્કેટિંગની નીતિરીતિઓથી લેબલિંગ પરના નિયંત્રણોને અવગણે છે. માર્જરિનને "આંશિક હાઇડ્રોજનરેટેડ વનસ્પતિ તેલ" કહેતા માર્કેટેબલ નામો, જરૂરી પ્રોડક્ટ લેબલો કરતાં અલગ રીતે જ ગ્રાહક સમક્ષ પ્રોડક્ટને રજૂ કરે છે. === બજાર સ્વીકૃતિ === માર્જરિન, ખાસકરીને બહુઅસંતૃપ્ત માર્જરિન, એ પશ્ચિમી ખોરાકનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગયું છે અને 20મી સદીની મધ્ય સુધીમાં તો તે માખણની લોકપ્રિયતાથી પણ આગળ નીકળી ગયું હતું.<ref name="through the ages"/> ઉદાહરણ તરીકે, 1930માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સરેરાશ વ્યક્તિ વાર્ષિક {{convert|18|lb}} કરતાં વધુ માખણ અને માત્ર {{convert|2|lb}} કરતાં થોડું વધારે માર્જરિન ખાતી હતી. 20મી સદીના અંત સુધીમાં તો સરેરાશ અમેરિકન {{convert|5|lb|abbr=on}} માખણ અને આશરે {{convert|8|lb|abbr=on}} જેટલું માર્જરિન ખાવા લાગ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/butter/consumption-butter-fat.html|title=Eating less butter and more fat|last=Anon|work=Butter through the ages|publisher=webexhibits.org|access-date=10 November 2009|archive-date=17 ઑક્ટોબર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017135247/http://www.webexhibits.org/butter/consumption-butter-fat.html|url-status=dead}}</ref> યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વાર્ષિક {{convert|10000000000|lb}} માર્જરિનની આયાત અને {{convert|2000000000|lb|abbr=on}} માર્જરિનની નિકાસ કરે છે. યહૂદી ખોરાકવિષયક ખશ્રુત કાયદાઓનું પાલન કરનારા માટે માર્જરિનનું એક ખાસ બજાર છે. ખશ્રુતમાં માંસ અને ડેરી પ્રોડક્ટોને ભેગા કરવા પર પ્રતિબંધ છે અને તેથી જ સંપૂર્ણ કોશેર (યહૂદી કાયદા પ્રમાણેનો ખોરાક) બિન-ડેરી માર્જરિન પણ ઉપલબ્ધ છે. કોશેર ગ્રાહકો માંસાહારી ભોજન સાથે પીરસાતી માંસ અને માખણ અથવા પકવેલા ખોરાકના ઉપયોગથી બનાવાયેલી વાનગીઓની અવેજીમાં આ માર્જરિન વાપરે છે. 2008ની પાસઓવર (યહૂદીઓનો તહેવાર) માર્જરિનની તંગીએ તો કોશેર પાળતા સમુદાયોમાં ભીતિ ફેલાવી દીધી હતી. ડેરી પ્રોડક્ટ ન ધરાવતું માર્જરિન, માખણ માટે એક કડક શાકાહારી વિકલ્પ પૂરો પાડી શકે છે. == પોષણ == માર્જરિન અને સ્પ્રેડની પોષક ક્ષમતા સંદર્ભેની ચર્ચાઓ બે ખ્યાલની આસપાસ જ ફરતી રહે છે — ચરબીનું કુલ પ્રમાણ અને ચરબીના પ્રકારો (સંતૃપ્ત ચરબી, ટ્રાન્સ ચરબી). સામાન્ય રીતે, માર્જરિન અને માખણની સરખામણી પણ આ સંદર્ભમાં વણી લેવામાં આવે છે. === ચરબીનું પ્રમાણ === ચરબી પોષણનો આવશ્યક હિસ્સો છે કારણ કે તે શરીરની અંતરત્વચાના કોષના ઉત્પાદન માટે અને ઇકોસેનોઇડ તરીકે ઓળખાતાં કેટલાક હોર્મોન-જેવા સંયોજનો માટે જરૂરી છે. વધુમાં, ચરબી વિટામિન એ, ડી, ઇ અને કે જેવા ચરબીમાં ઓગળી જતાં વિટામિનોનાં વાહક તરીકે કાર્ય પણ કરે છે.<ref> {{cite web |url = http://www.mayoclinic.com/health/fat/NU00262 |title = Dietary fats: Know which types to choose |author = Mayo Clinic |date = January 31, 2007 |access-date = 2008-05-18 }}</ref> શક્તિના પ્રમાણના સંદર્ભે માખણ અને પરંપરાગત માર્જરિન (80% ચરબી) બંનેની ભૂમિકાઓ સરખી છે, પરંતુ ઓછી-ચરબી ધરાવતું માર્જરિન અને સ્પ્રેડ પણ બજારમાં વ્યાપકપણે ઉપલબ્ધ છે. === સંતૃપ્ત ચરબી === વનસ્પતિજ ચરબી 7% અને 86% વચ્ચે સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ ધરાવી શકે છે. પ્રવાહી તેલો (કઠણ ન કરેલું કેનોલા તેલ((સરસવનાં અન્ય એક સ્વરૂપનું તેલ) અને સૂર્યમુખી તેલ) હંમેશા નીચેના છેડા તરફ જતા રહે છે, જ્યારે ઉષ્ણકટીબંધીય તેલો (નાળિયેર તેલ, તાડના માવાનું તેલ) અને સંપૂર્ણ કઠણ (હાઇડ્રોજન ભેળવાયેલા) તલો હંમેશા માપપટ્ટીના ઉપરના છેડા તરફ જાય છે. <ref name="fatoils">{{cite web |url = http://www.nutristrategy.com/fatsoils.html |title = Fats, Cooking Oils and Fatty Acids |author = NutriStrategy |year = 2005 |access-date = 2008-05-18 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> માર્જરિન સંમિશ્રણ એ બંને પ્રકારના હિસ્સાનું મિશ્રણ છે અને તેમાં સંતૃપ્ત ચરબીનું પ્રમાણ ભાગ્યે જ 50%થી વધે છે. ઉષ્ણકટીબંધીય પરિસ્થિતિ હેઠળ સ્થિરતા જાળવી રાખવી પડતી હોય તેવાં કેટલાક પરંપરાગત રસોડાનાં માર્જરિન અથવા પ્રોડક્ટો તેમાં અપવાદરૂપ છે.<ref>ડી.ડબલ્યુ. દ બ્રુઇજ્ન, ઓ. બોટ, ફેબ્રિકેટેડ ફેટ-બેઝ્ડ ફૂડ્સ, ઇન: ફૂડ ટેક્સચર - મેઝરમેન્ટ એન્ડ પર્સેપ્શન (એડિટર એ.જે.રોસેન્થલ), અસ્પેન, ગેઇથર્સબર્ગ, 1999 , પાના 185-227.</ref> સામાન્ય રીતે, કઠણ માર્જરિન વધુ સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવતું હોય છે. નિયમિત માખણચરબી આશરે 65% સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવે છે,<ref>{{Cite web |url=http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2015-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150303184216/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/search/ |url-status=dead }}</ref> જોકે ઋતુ મુજબ આ પ્રમાણ બદલાતું રહે છે. એક ટેબલસ્પૂન (ચમચો) માખણ 7 ગ્રામથી વધુ સંતૃપ્ત ચરબી ધરાવે છે. === અસંતૃપ્ત ચરબી === અસંતૃપ્ત ફેટી એસિડના વપરાશથી લોહીમાં એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટોરેલનું સ્તર ઘટતું અને એચડીએલ (HDL) કોલેસ્ટોરેલનું સ્તર વધતું જોવાં મળ્યું છે, અને તે રીતે હૃદય અને રક્તવાહિનીના રોગનું જોખમ ઘટે છે.<ref> {{cite web |url = http://jn.nutrition.org/cgi/content/abstract/133/1/78 |title = The Serum LDL/HDL Cholesterol Ratio Is Influenced More Favorably by Exchanging Saturated with Unsaturated Fat Than by Reducing Saturated Fat in the Diet of Women |author = Müller et al. |month = January | year = 2003 |access-date = 2008-05-18 }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.jacn.org/cgi/content/abstract/20/1/5 |title = Types of Dietary Fat and Risk of Coronary Heart Disease: A Critical Review |author = Hu, [[JoAnn E. Manson|Manson]], Willett |year = 2001 |access-date = 2008-05-18 |archive-date = 2008-06-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080622011230/http://www.jacn.org/cgi/content/abstract/20/1/5 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/abstract/161/3/361 |title = Low Triglycerides–High High-Density Lipoprotein Cholesterol and Risk of Ischemic Heart Disease |author = Jeppesen et al. |year = 2001 |access-date = 2008-05-18 |archive-date = 2011-08-31 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110831192252/http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/abstract/161/3/361 |url-status = dead }}</ref> અસંતૃપ્ત તેલના બે પ્રકાર છે: માત્ર- અને બહુ-અસંતૃપ્ત ચરબી બંનેને, સંતૃપ્ત ચરબીથી વિરુદ્ધ આરોગ્ય માટે લાભદાયી ગણવામાં આવી છે. સરસવ (અને તેનું સ્વરૂપ કેનોલા), સૂર્યમુખી, કુસુમ અને જેતૂન જેવા વ્યાપક પ્રમાણમાં વાવવામાં આવતાં વનસ્પતિ તેલોમાં અસંતૃપ્ત ચરબીનું ઊંચુ પ્રમાણ ધરાવે છે.<ref name="fatoils"/> માર્જરિનના ઉત્પાદન દરમિયાન, અસંતૃપ્ત ચરબીને ઊંચું ગલન બિંદુ આપતી વખતે તેમાંથી કેટલીક, સંતૃપ્ત ચરબી અથવા ટ્રાન્સ ચરબીમાં ફેરવાઇ જાય છે જેથી તે રૂમના તાપમાનમાં પણ કઠણ રહી શકે છે. * '''ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ''' {{Main|Omega-3 fatty acids}} ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ એ બહુઅસંતૃપ્ત ફેટી એસિડ્સનું પરિવાર જ છે જે આરોગ્ય માટે લાભકર્તા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. બે આવશ્યક ફેટી એસિડ્સમાંથી આ એક છે, એવું એટલા માટે કહેવાય છે કારણ કે માણસો તેનું ઉત્પાદન કરી શકતાં નથી અને તેને ખોરાકમાંથી જ મેળવવો પડે છે. મોટાભાગના આધુનિક પશ્ચિમી ખોરાકમાં તેની ખૂબ જ ઊણપ વર્તાય છે. ઓમેગા-3 ફેટી એસિડ્સ મોટેભાગે ઊચ્ચ-અક્ષાંશ પાણીમાંથી પકડાતી માછલીના તેલમાંથી મેળવાય છે. તેઓ માર્જરિન સહિત વનસ્પતિ સૂત્રોમાં પ્રમાણમાં અસામાન્ય હોય છે. જોકે, ઓમેગા-3 ફેટી એસિડનો એક પ્રકાર આલ્ફા-લાઇનલોઇક એસિડ (ALA) કેટલાક વનસ્પતિ તેલમાં મળી આવે છે. શણનું તેલ 30-50% એએલએ (ALA) ધરાવે છે, અને તે હરિફ માછલીના તેલ કરતાં લોકપ્રિય ખાદ્ય ઉમેરણ બની રહ્યું છે; બંનેને ઊચ્ચ કક્ષાનાં માર્જરિનમાં ઊમેરવામાં આવે છે. ''કેમેલિના સટિવા'' નામના પ્રાચીન છોડે તેમાંના ઓમેગા-3નાં ઊંચા પ્રમાણ(30-45%)ને લીધે હાલમાં ઘણી લોકપ્રિયતા હાંસલ કરી છે, અને તે ઘણાં માર્જરિનમાં ઊમેરવામાં આવ્યું છે. હેમ્પ(એક છોડ)નું તેલ આશરે 20% એએલએ (ALA) ધરાવે છે. સોયાબીન(7%), સરસવ(7%) અને ઘઉંના મધ્ય ભાગનું તેલ(5%) વગેરે પણ નાના પ્રમાણમાં એએલએ (ALA) ધરાવે છે. * '''ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ''' {{Main|Omega-6 fatty acids}} ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ પણ આરોગ્ય માટે મહત્વના છે. તેમાં આવશ્યક ફેટી એસિડ લાઇનોલેઇક એસિડ (LA) સમાવેશ થાય છે, જે સમશીતોષ્ણ આબોહવામાં ઊગાડવામાં આવતાં વનસ્પતિ તેલોમાં ત્યજી દીધેલા જોવાં મળે છે. હેમ્પ (60%) અને સામાન્ય માર્જરિન તેલો મકાઈ (60%), કપાસ (50%) અને સૂર્યમુખી (50%)માં તે વિશાળ પ્રમાણમાં હોય છે, પરંતુ મોટાભાગનાં સમશીતોષ્ણ તેલીબિયાંમાં 10%થી વધુ એલએ (LA) હોય છે. ઓમેગા-6 ફેટી એસિડ્સ માર્જરિનમાં ઘણા વધારે હોય છે. આધુનિક પશ્ચિમી ખોરાકમાં ઓમેગા-6 મોટેભાગે વધુ હોય છે પણ ઓમેગા-3ની ઊણપ હોય છે. ઓમેગા-6 અને ઓમેગા-3નું પ્રમાણ લાક્ષણિક રીતે 10:1 થી 30:1 હોય છે. ઓમેગા-6નું મોટું પ્રમાણ ઓમેગા-3ની અસર ઘટાડે છે. માટે જ ખોરાકમાં તેનાં 4:1 કરતાં ઓછા પ્રમાણની ભલામણ કરવામાં આવે છે, જોકે મહત્તમ પ્રમાણ 1:1ની નજીક હોઇ શકે છે.<ref name="ClearSpringsPress">{{cite web |url = http://www.advance-health.com/efa.html |title = Omega-3 and Omega-6 Essential fatty Acids (EFA) |author = Clear Springs Press |year = 2006 |access-date = 2008-07-18 |archive-date = 2008-06-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080621035436/http://www.advance-health.com/efa.html |url-status = dead }}</ref><ref name="Chico">{{cite web |url = http://www.csuchico.edu/agr/grassfedbeef/health-benefits/index.html |title = Grass Fed Beef - Health Benefits |author = Chico College of Agriculture |date = January 18, 2007 |access-date = 2008-07-18 |archive-date = 2008-07-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080706021024/http://www.csuchico.edu/agr/grassfedbeef/health-benefits/index.html |url-status = dead }}</ref> === ટ્રાન્સ ચરબી (અસંતૃપ્ત ચરબીનો એક પ્રકાર) === {{Main|Trans fat}} અન્ય ખાદ્ય ચરબીથી વિરૂદ્ધ, ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ આવશ્યક નથી અને તે માનવ આરોગ્યને કોઇ પણ દેખીતો લાભ પૂરો પાડતા નથી. સંતૃપ્ત ફેટી એસિડ્સની જેમ જ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડના પ્રમાણ અને એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટરોલ કેન્દ્રીકરણ વચ્ચે હકારાત્મક સુરેખ વલણ જોવા મળે છે, અને માટે જ પ્રમુખ હૃદયના રોગનું જોખમ વધુ થાય છે, <ref name="p423"/><ref name="p504">{{cite book | last = Food and nutrition board, institute of medicine of the national academies | title = Dietary Reference Intakes for Energy, Carbohydrate, Fiber, Fat, Fatty Acids, Cholesterol, Protein, and Amino Acids (Macronutrients) | publisher = National Academies Press | year = 2005 | page = 504 | url = http://darwin.nap.edu/books/0309085373/html/504.html }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટોરેલના સ્તરને વધારીને અને એચડીએલ (HDL)કોલેસ્ટોરેલના સ્તરને ઘટાડીને. <ref>{{cite web | title = Trans fat: Avoid this cholesterol double whammy | publisher = Mayo Foundation for Medical Education and Research (MFMER). | url = http://www.mayoclinic.com/health/trans-fat/CL00032 | access-date = 2007-12-10 }}</ref> હાઇડ્રોજન ભેળવલું તેલ કુદરતી તેલો કરતાં વધુ આરપાર બંધણી ધરાવતું હોવાથી, તે સામાન્ય રીતે વધુ નુકસાનકારક ગણવામાં આવે છે.<ref name="nejmreview">{{cite journal|author=Mozaffarian D, Katan MB, Ascherio A, Stampfer MJ, Willett WC|title=Trans Fatty Acids and Cardiovascular Disease|date=13 April 2006|journal=New England Journal of Medicine|volume=354|issue=15|pages=1601–1613|url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/15/1601|doi=10.1056/NEJMra054035|pmid=16611951|access-date=6 સપ્ટેમ્બર 2010|archive-date=19 સપ્ટેમ્બર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090919165953/http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/15/1601|url-status=dead}} પીએમઆઇડી (PMID )16611951</ref> કેટલાક વિશાળ અભ્યાસોના નિર્દેશ પ્રમાણે ઊંચા પ્રમાણમાં ટ્રાન્સ ચરબીના વપરાશ અને પ્રમુખ હૃદયરોગો વચ્ચે સીધો સબંધ છે, અને કદાચ અન્ય રોગો સાથે પણ,<ref>ડબલ્યુ.સી.વિલ્લેટ્ટ, એમ.જે.સ્ટેમ્ફર, જે.ઇ.મેસન, જી.એ.કોલ્ડીટ્ઝ, એફ.ઇ.સ્પેઇઝર, બી.એ.રોસનર, એલ.એ.સેમ્પસન, સી.એચ.હેન્નીકેસ, ઇનટેક ઓફ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ એન્ડ રીસ્ક ઓફ કોરોનરી હર્ટ ડીસીઝ એમોન્ગ વીમેન, લેન્સેટ 341 , 581-585 (1993)</ref><ref>એફ.બી.હુ, એમ.જે.સ્ટેમ્ફર, મેન્સન જેઇ, ઇ. રીમ્મ, જી.એ. કોલ્ડીટ્ઝ, બી.એ.રોશનર, સી.એચ.હેન્નીકેન્સ, ડબલ્યુ.સી.વિલ્લેટ્ટ, ડીટરી ફેટ ઇનટેક એન્ડ ધ રીસ્ક ઓફ કોરોનરી હર્ટ ડીસીઝ ઇન વીમેન, ન્યુ ઇન્ગેન્ડ જર્નલ ઓફ મેડિસીન 337 , 1491-1499 </ref><ref>કે.હયાકાવા, વાય.વાય.લિન્કો, પી. લિન્કો, ધ રોલ ઓફ ટ્રાન્સ ફેટી એસિડ્સ ઇન હ્યુમન ન્યુટ્રીશન, જર્નલ ઓફ લિપિડ સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજી 102, 419-425 (2000)</ref><ref>[http://www.channing.harvard.edu/nhs/ ધ નર્સીસ' હેલ્થ સ્ટડી (NHS)]</ref> આને લીધે વિશ્વભરની સરકારી આરોગ્ય એજન્સીઓ ટ્રાન્સ-ચરબીનું પ્રમાણ મર્યાદિત રાખવાની ભલામણ કરે છે. યુએસમાં, ઘરેલુ પાકને પ્રથમ પસંદગી અપાતી હોવાથી આંશિક હાઇડ્રોજન ભેળવવાની પ્રક્રિયા સામાન્ય છે. જોકે, 1990ના દાયકાની મધ્યથી વિશ્વના ઘણા દેશોએ આંશિક હાઇડ્રોજન ભેળવાયેલા તેલોથી દૂર રહેવાનું શરૂ કરી દીધું હતું.<ref>ઇ. ફ્લોટર, જી. વાન દુઇજ્ન, ''ટ્રાન્સ-ફ્રી ફેટ્સ ફોર યુઝ ઇન ફૂડ્સ, ઇન: મોડિફાયીંગ લિપિડ્સ ફોર યુઝ ઇન ફૂડ્સ'' (એડિટર એફ.ડી.ગનસ્ટોન), વૂડહેડ, કેમ્બ્રિજ, યુકે, 2006, પાના. 429-443.</ref> આ પરિસ્થિતિ ઓછી કે સહેજ પણ ટ્રાન્સ ચરબી ન હોય તેવાં નવાં જ પ્રકારનાં માર્જરિનનાં ઉત્પાદન તરફ દોરી ગઇ. <ref>જી. વાન દુઇજ્ન, ટેક્નિકલ આસ્પેક્ટસ ઓફ ટ્રાન્સ રીડક્શન ઇન મોડિફાયીંગ ફેટ્સ, ઓલેઆજીનીક્સ, કોર્પ્સ ગ્રાસ, લિપિડ્સ, 12, 422-426 (2005)</ref> 2003થી યુએસના ખોરાક ઉત્પાદકો તેમની પ્રોડક્ટને (સરકારી નિયંત્રણને અનુસરતાં) "0g" ટ્રાન્સ ચરબીનું લેબલ લગાવે છે, જેનો હકીકતમાં અર્થ એ થાય છે કે એક વખતે પીરસતી વખતે 500&nbsp;mg ટ્રાન્સ-ચરબીથી ઓછી; જોકે, કોઇ પણ ચરબી ટ્રાન્સ ચરબીથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત ન હોઇ શકે. ઉદાહરણ તરીકે, કુદરતી માખણચરબી 2-5% ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડ્સ ધરાવે છે (ખાસ કરીને ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડ, જે સામાન્ય વેસેનિક એસિડનું જ એક સ્વરૂપ છે).<ref>જુઓ, દા.ત., પી.એસ. આનંદ એટ અલ., ''જે. ડેરી રેસ. '' 71, 66-73 (2004)</ref> જોકે, કુદરતી રીતે ઉદ્ભવતા ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડ્સ રુમેનિક એસિડ અને ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડ (માનવ શરીર દ્વારા ટ્રાન્સ-વેસેનિક એસિડને રુમેનિક એસિડ બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે<ref name="Bauman">{{cite web |url =http://www.ansci.cornell.edu/bauman/human_health/index.html |title=cis-9, trans-11 CLA - A Potent Anticarcinogen Found in Milk Fat |author = Bauman, Dale |access-date=2007-01-15}}</ref><ref name="Banni">{{cite journal |author=Banni S, Angioni E, Murru E, Carta G, Melis M, Bauman D, Dong Y, Ip C |title=Vaccenic acid feeding increases tissue levels of conjugated linoleic acid and suppresses development of premalignant lesions in rat mammary gland |journal=Nutr Cancer |volume=41 |issue=1-2 |pages=91–7 |year=2001 |pmid=12094634|access-date=2007-01-15 |doi=10.1207/S15327914NC41-1&2_12}}</ref>) બિનકેન્સરજન્ય લક્ષણો દર્શાવે છે,<ref name="lock">{{cite journal |url =http://jn.nutrition.org/cgi/content/abstract/134/10/2698| journal=J Nutr|date=1 October 2004|volume=134(10)|pages=2698–704 |title= The anticarcinogenic effect of trans-11 18:1 is dependent on its conversion to cis-9, trans-11 CLA by delta9-desaturase in rats |author= Lock AL, Corl BA, Barbano DM, Bauman DE, Ip C.|access-date=2007-01-15 |pmid= 15465769 |issue =10 }}</ref> અને આમ કૃત્રિમ રીતે બનતા ટ્રાન્સ-ફેટી એસિડોથી અલગ જ પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે. નોંધનીય છે કે માર્જરિનના પ્રમાણ બાબતે યુએસ અને કેનેડિઅન નિયંત્રણો સરખાં નથી, માટે યુએસના નિયમનકારી પગલાં કેનેડામાં ન લેવાયા હોય તેવું બની શકે અથવા ત્યાં તે પગલાં બીજી રીતે લેવાયાં હોય તેવું પણ બને. === કોલેસ્ટરોલ્સ === વધુ પડતું કોલેસ્ટરોલ આરોગ્ય માટે જોખમી છે કારણ કે ચરબીયુક્ત તત્વો ધીમેધીમે ધમીનીઓને જામ કરી દે છે. આને લીધે મગજ, હૃદય, કિડનીઓ અને શરીરના અન્ય ભાગોમાં જતો લોહીનો પ્રવાહ રૂંધાય છે અને ઓછો અસરકારક બને છે. ચયાપચયની ક્રિયા માટે કોલેસ્ટરોલ જરૂરી હોવા છતાં ખોરાકમાં તે આવશ્યક હોવું જરૂરી નથી. માનવ શરીર પિત્તાશયમાં કોલેસ્ટરોલ બનાવે છે, જે રોજનું 1 ગ્રામ અથવા શરીરને જોઇતાં કુલ કોલેસ્ટરોલનું 80% ઉત્પન્ન કરે છે. બાકીનું 20% ખોરાક લેવાથી સીધું મળી જાય છે. માટે જ ખોરાકની ચરબીના પ્રકાર સિવાય, કોલેસ્ટરોલનાં ખોરાક તરીકેનાં કુલ પ્રમાણની લોહીનાં કોલેસ્ટરોલનાં સ્તર પર ઓછી અસર હોય છે.<ref name="Harvard">{{cite web |url = http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/fats-and-cholesterol/|title = The Nutrition Source - Fats and Cholesterol|author = Harvard School of Public Health}}</ref> જોકે, કેટલીક વ્યક્તિઓ ખાદ્ય કોલેસ્ટરોલ બાબતે અન્યો કરતાં વધુ પ્રતિભાવશીલ હોય છે. યુ.એસ. ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન કહે છે કે તંદુરસ્ત લોકોએ રોજનું 300&nbsp;મિલીગ્રામ કરતાં વધુ કોલેસ્ટરોલ ન લેવું જોઇએ. === પ્લાન્ટ સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સ === વિવિધ પ્લાન્ટ સ્ટીરલ એસ્ટર (ઘન મદ્યાર્કોમાંથી તેજાબ એકત્રિત કરીને બનતો પદાર્થ) અથવા પ્લાન્ટ સ્ટેનલ એસ્ટર (એક પ્રકારનું રાસાયણિક સંયોજન)ને તેમની કોલેસ્ટરોલ ઓછું કરવાની અસરને કારણે કેટલાંક માર્જરિન અને સ્પ્રેડમાં ઊમેરવામાં આવે છે. કેટલાક અભ્યાસ એવો નિર્દેશ કરે છે કે પ્રતિદિન 2 ગ્રામ લેવાથી તે એલડીએલ (LDL) કોલેસ્ટરોલમાં 10% સુધીનો ઘટાડો પૂરો પાડ છે.<ref>{{cite web |url = http://www.mayoclinicproceedings.com/pdf/7808/7808r1.pdf |format = PDF |title = Efficacy and Safety of Plant Stanols and Sterols in the Management of Blood Cholesterol Levels |author = Katan et al. |year = 2003 |access-date = 2008-04-08 |archive-date = 2008-12-17 |archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20081217121703/http://www.mayoclinicproceedings.com/pdf/7808/7808r1.pdf |url-status = dead }}</ref><ref name="IFIC-07">{{cite web |url = http://www.ific.org/publications/factsheets/sterolfs.cfm |title = Functional Foods Fact Sheet: Plant Stanols and Sterols |author = [[International Food Information Council|IFIC]] |month = July |year = 2007 |access-date = 2008-04-08 |archive-date = 2008-04-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080411003503/http://www.ific.org/publications/factsheets/sterolfs.cfm |url-status = dead }}</ref>સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સ સ્વાદવિહીન અને ગંધવિહીન હોય છે અને મોટાભાગની ચરબીની જેમ જ તેમના ભૌતિક અને રાસાયણિક ગુણો સરખા હોય છે. જોકે, ત લોહીના પ્રવાહમાં નથી ભળતાં પરંતુ તેના બદલે એક નળીમાંથી પસાર થાય છે જે સ્ટીરલ/સ્ટેનલ એસ્ટર્સનાં વિતરણ માટે ઓછી-ચરબી ધરાવતાં માર્જરિન સ્પ્રેડને સારું વાહન બનાવે છે. == માર્જરિનનું વર્તમાન == '''યુરોપીયન સંઘ''' યુરોપીયન સંઘના નિર્દેશો હેઠળ<ref name="EU_legal">{{cite web | url = http://europa.eu/legislation_summaries/consumers/product_labelling_and_packaging/l21107_en.htm | title = Spreadable fats (dairy and non-dairy): Definition, labelling and sale | access-date = 2010-01-05}}</ref>, માર્જરિનને નીચે મુજબ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યું છે: <blockquote> વનસ્પતિજ/પ્રાણીજ ચરબીમાંથી મેળવેલું તેલ-પાણીનું સ્નિગ્ધ મિશ્રણ, જેમાં ઓછામાં ઓછા 80% પણ 90% ટકાથી ઓછું ચરબીનું તત્વ હોય, અને તે 20° સેલ્સિઅસ તાપમાને પણ કઠણ રહે અને સ્પ્રેડ તરીકે અનુકૂળ હોય. </blockquote> માર્જરિનમાં દૂધની ચરબીનું તત્વ 3%થી વધુ ન હોઇ શકે. મિશ્રણો અને મિશ્રિત સ્પ્રેડમાં, દૂધની ચરબી 10%થી 80% વચ્ચે હોઇ શકે છે.<ref name="IMACE">{{cite web|url=http://www.imace.org/legislation/eu-legis.php|title=EU Margarine legislation|last=Anon|work=Website of the International Margarine Association of the Countries of Europe|publisher=IMACE|access-date=11 November 2009|archive-date=3 ઑક્ટોબર 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003222918/http://www.imace.org/legislation/eu-legis.php|url-status=dead}}</ref> 60થી 62% ચરબી ધરાતવું સ્પ્રેડ "થ્રી-ક્વાર્ટર-ફેટ માર્જરિન" અથવા "રીડ્યુસ્ડ-ફેટ-માર્જરિન" તરીકે ઓળખી શકાય. 39થી 41% ચરબી ધરાવતું સ્પ્રેડ "હાફ-ફેટ માર્જરિન", "લો-ફેટ-માર્જરિન" અથવા "લાઇટ માર્જરિન" તરીકે ઓળખી શકાય. આ સિવાયનું પ્રમાણ ધરાવતું સ્પ્રેડ "ફેટ સ્પ્રેડ" અથવા "લાઇટ સ્પ્રેડ" તરીકે ઓળખાય છે. ઘણા સભ્ય રાષ્ટ્રોએ જાહેર સ્વાસ્થ્યના કારણોસર હાલમાં માર્જરિન અને ફેટ સ્પ્રેડમાં વિટામિન એ અને ડીને ઉમેરવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું છે. માર્જરિનને વિટામિનથી રક્ષિત કરવાનું તો ઉત્પાદકોએ સ્વૈચ્છિક રીતે 1925થી જ શરૂ કરી દીધું હતું, પરંતુ 1940માં યુદ્ધ ફાટી નીકળતાં કેટલીક સરકારોએ પોતાના દેશની પોષક સ્થિતિના રક્ષણના હેતુસર તેમાં વિટામિન એ અને ડીને ઉમેરવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું. માર્જરિન ખોરાકમાં માખણના વિકલ્પ તરીકે વપરાતું હોવાની બાબત ધ્યાનમાં રાખીને આ ફરજિયાત રક્ષણ યોગ્ય ગણવામાં આવ્યું.<ref name="IMAC COP">{{cite web|url=http://www.imace.org/margarine/pdf/vitamin.pdf|title=Code of Parctice on Vitamin A&D fortification of fats and spreads|last=Anon|work=IMACE Code of practice|publisher=IMACE|access-date=2009-11-10|archive-date=2011-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003222930/http://www.imace.org/margarine/pdf/vitamin.pdf|url-status=dead}}</ref> '''યુનાઇટેડ કિંગડમ''' યુનાઇટેડ કિંગડમમાં કોઇ આંશિક હાઇડ્રોજન મિશ્રિત તેલ ધરાવતાં સ્પ્રેડની બ્રાન્ડ વેચાણમાં નથી. જોકે વિટામિન એ અને ડી ઉમેરીને માર્જરિનનું રક્ષણ એ હજુ પણ ફરજિયાત છે, જ્યારે અન્ય સ્પ્રેડ માટે તે સ્વૈચ્છિક જરૂરિયાત છે.<ref>{{cite web|url=http://www.margarine.org.uk/whatisspread-content.html|title=What's in a margarine spread?|last=Anon|work=Website of the Margarines and Spreads Association|publisher=MSA|access-date=10 November 2009|archive-date=28 ઑક્ટોબર 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028021618/http://www.margarine.org.uk/whatisspread-content.html|url-status=dead}}</ref> '''કેનેડા''' કેનેડિઅન પ્રમાણ બી.09.016 જણાવે છે કે માર્જરિન એટલે: <blockquote> "ચરબીનું ઢીલું કે પ્રવાહી મિશ્રણ, અથવા ચરબી કે તેલયુક્ત પાણી, અથવા દૂધમાંથી ન તારવેલા તેલ અને ચરબી અને 80%થી વધુ ચરબી ધરાવતું અને ઓછામાં ઓછું ૩૩૦૦ આઇયુ (IU) વિટામિન એ અને 530 આઇયુ (IU) વિટામિન ડી ધરાવતું મિશ્રણ."<ref name="Gunstone">{{cite book|last=Gunstone |first=Frank D. |coauthors=Fred B. Padley|title=Lipid technologies and applications |publisher=CRC Press|date=13 May 1997|pages=311|isbn=0824798384|url=http://books.google.co.uk/books?id=MccA-I5PgIsC&pg=PA311&lpg=PA311&dq=plastic+or+fluid+emulsion+of+fat,+or+water+in+fat,+oil,+or+fat+and+oil+that+are+not+derived+from+milk+and+shall+contain+not+less+than+80%25+fat&source=bl&ots=LxS_1_JOqA&sig=i3o4zzOtw3xMCEipOUoi4CqToUQ&hl=en&ei=LjsqS4-4DcOi4Qb1vp2dCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CA0Q6AEwAQ#v=onepage&q=plastic%20or%20fluid%20emulsion%20of%20fat%2C%20or%20water%20in%20fat%2C%20oil%2C%20or%20fat%20and%20oil%20that%20are%20not%20derived%20from%20milk%20and%20shall%20contain%20not%20less%20than%2080%25%20fat&f=false}}</ref> </blockquote> ઘટાડેલી કેલરી ધરાવતું માર્જરિન બી.09.017 પ્રમાણમાં આ મુજબ નોંધાયું છે: <blockquote> "40%થી ઓછી ચરબી ન ધરાવતું હોય તેવું અને માર્જરિનમાં સામાન્ય રીતે હાજર 50% કેલરી ધરાવતું."<ref name="Gunstone"/> </blockquote> '''ઓસ્ટ્રેલિયા''' માર્જરિન ઓસ્ટ્રેલિયાની સુપરમાર્કેટોમાં સામાન્ય છે. ગ્રાહકો દ્વારા "તેમના રોજિંદા ખોરાકમાં સ્પ્રેડના વપરાશના ઘટાડા"ના કારણે હાલના વર્ષોમાં આ પ્રોડક્ટનું વેચાણ ઘટ્યું છે.<ref name="bandt.com.au">{{Cite web |url=http://www.bandt.com.au/news/ea/0c00eeea.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-06 |archive-date=2005-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050507092417/http://www.bandt.com.au/news/ea/0c00eeea.asp |url-status=dead }}</ref> 1960ના વર્ષો સુધી [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં રંગીન માર્જરિન વેચવું કાયદેસર નહોતું. ન્યુઝીલેન્ડમાં આ પ્રોડક્ટની ઉપલબ્ધતા ઇતિહાસની દ્રષ્ટિએ ઓસ્ટ્રેલિયાની સાથે જ રહી છે. == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{Wiktionary}} * [http://www.cjly.net/deconstructingdinner/090607.htm કેનેડામાં માર્જરિન પર એક-કલાક રેડિયો બ્રોડકાસ્ટ (ડીકન્સ્ટ્રક્ટિંગ ડીનર)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019005545/http://www.cjly.net/deconstructingdinner/090607.htm |date=2007-10-19 }} * અમેરિકન હર્ટ એસોસિએશન [http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4776 લેખ ][ડેડ લિંક] * [http://www.hyfoma.com/en/content/food-branches-processing-manufacturing/oil-margarines-sauces/margarine/ માર્જરિન વિશે હાયફોમા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110303064049/http://www.hyfoma.com/en/content/food-branches-processing-manufacturing/oil-margarines-sauces/margarine |date=2011-03-03 }} * [http://www.retrotvads.com/category/food/ 1974ની ક્લાસિક સ્ટોર્ક માર્જરિન એડ] [[શ્રેણી:ફ્રેન્ચ શોધ]] hpqqgxq9ctp3ux407dcaxn957dgukcy 0 26740 901640 886298 2026-06-19T22:19:48Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901640 wikitext text/x-wiki {{translate}} [[ચિત્ર:Iceberg_with_hole_near_Sandersons_Hope_2007-07-28_2.jpg|300px|thumb|પાણી તેની ત્રણ અવસ્થામાં: પ્રવાહી, ઘન ([[બરફ]]), અને (અદ્રશ્ય) [[વરાળ]] હવામાં. [[વાદળા]] એ પાણીના ઝીણા ટીપાં ઓ નો સમૂહ છે, જે વરાળથી સાંદ્ર થયેલ વરાળનું [[થીજેલ]] રૂપ.]] '''પાણી''' એ એક [[રાસાયણીક પદાર્થ]] જેની [[રાસાયણીક સંજ્ઞા]] H₂O છે. આનો અણુ એક [[પ્રાણવાયુ]] અને બે [[ઉદકજન]] પરમાણુ ધરાવે છે જે [[સહસંયોજક]] બંધથી જોડાયેલ હોય છે. પાણી તાપમાન અને દબાણના સામાન્ય સંજોગોમાં [[પ્રવાહી]] સ્વરુપે હોય છે, પણ તે સાથે જ તે પૃથ્વી પર તેના ઘન સ્વરુપે [[બરફ]] તરીકે અને વાયુ સ્વરુપે પાણીની વરાળ તરીકે પણ સહ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. પૃથ્વીની સપાટીના ૭૦.૯% ભાગ પર પાણી છવાયેલ છે,<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo|title=CIA- The world fact book|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=2008-12-20|archive-date=2010-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo|url-status=dead}}</ref> અને દરેક સ્વરૂપ [[જીવન]]ના માટે આવશ્યક છે.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/waterforlifedecade/background.html |title=United Nations |publisher=Un.org |date=2005-03-22 |access-date=2010-07-25}}</ref> [[પૃથ્વી]] પર, મોટે ભાગે પાણી સમુદ્ર અને અન્ય પાણીના સ્ત્રોત મળી આવે છે , જેમાં ૧.૬% ભાગ ભૂગર્ભ જળ સ્વરુપે છે અને ૦.૦૦૧% ભાગ વાતાવરણમાં પાણેની વરાળ, વર્ષા અને વાદળા (પાણીના હવામાં અવલંબિત ઘન અને પ્રવાહી કણો) સ્વરુપે છે.<ref>[http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html Water Vapor in the Climate System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320034158/http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html|date=2007-03-20}}, Special Report, [AGU], December 1995 (linked 4/2007). [http://www.unep.org/dewa/assessments/ecosystems/water/vitalwater/ Vital Water] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708023755/http://www.agu.org/sci_soc/mockler.html|date=2009-07-08}} [[UNEP]].</ref> [[સમુદ્રો]] સપાટીના પાણીનો ૯૭% ભાગ ધરાવે છે, [[હિમ નદી]]ઓ અને ધ્રુવીય [[હિમ ટોપી]]ઓ ૨.૪%, અને અન્ય ભૂસપાટી સ્ત્રોત જેવા કે [[નદી]]ઓ, [[સરોવર]] અને [[તળાવ]] ૦.૬% પાણી ધરાવે છે. પાનીનો ખૂબ થોડો ભાગ જીવસૃષ્ટી અને નિર્મિત પદાર્થોમાં હોય છે. પૃથ્વી પરનું પાણી હમેંશા બાષ્પીભવન કે સ્થળાંતર કે સ્થળાંતરીબાષ્પીભવન, વરસાદ, કે ધસારો (મોટે ભાગે દરિયા તરફ) ના ચક્રમાં ફરતું રહે છે જેને જળ ચક્ર કહે છે. જમીન પરના બાષ્પીભવન સ્થળાંતરના પરિણામે વરસાદ પડે છે. સ્વચ્છ [[પીવાલાયક પાણી]] તે માનવ અને અન્ય જીવ સૃષ્ટી માટે આવશ્યક છે. સલામત પીવાલાય ક પાણીની ઉપલબ્ધતા છેલ્લા દાયકામાં વિશ્વમાં દરેક જગ્યાએ સરળ બની છે વધી છે. સલામ્ત પીવાલાયક પાણીની ઉપલબ્ધતા અને [[સકલ ઘરેલુ ઉત્પાદન]] (જી ડી પી) વચ્ચે સીધો સંબંધ છે.<ref>[http://www.gapminder.org/videos/gapcasts/gapcast-9-public-services/ "લોક સેવાઓ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407031727/http://www.gapminder.org/videos/gapcasts/gapcast-9-public-services/ |date=2012-04-07 }}, ગેપ્માઈન્ડાર વિડિયો</ref> જોકે અમુક નીરીક્ષકો માને છે કે ૨૦૨૫ સુધી અડધું વિશ્વ પાની આધારીત (રોગ) નિર્બળતા નો સામનો કરી રહ્યું હશે. <ref>{{cite journal|author = કુલશ્રેષ્ઠ, એસ. એન.|year = ૧૯૯૮|title = અ ગોબલ આઉટલુક ફોર્ વૉટર રેસોર્સીસ ટુ ધ યર ૨૦૨૫|journal = Water Resources Management|volume = 12|issue = 3|pages = 167–184|access-date = 2008-06-09|doi = 10.1023/A:1007957229865 |issn = 0920-4741 }}</ref> હાલમાં પ્રસિદ્ધ રિપોર્ટ(નવેંબર ૨૦૦૯) કહે છે કે ૨૦૩૦ સુધી, વિશ્વના અમુક વિકાસશીલ ક્ષેત્રોમાં, પાણીની જરુરીયાત પુરવઠા ના ૫૦% જેટલી વધુ હશે.<ref>{{cite web |url=http://www.mckinsey.com/App_Media/Reports/Water/Charting_Our_Water_Future_Full_Report_001.pdf |title="Charting Our Water Future: Economic frameworks to inform decision-making" |format=PDF |date= |access-date=2010-07-25 |archive-date=2010-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705072816/http://www.mckinsey.com/App_Media/Reports/Water/Charting_Our_Water_Future_Full_Report_001.pdf |url-status=dead }}</ref> Water plays an important role in the [[વિશ્વના અર્થતંત્ર]]માં પાણી મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, કેમકે તે ઘણાં પ્રકારના રાસાયણીક પદાર્થના [[દ્રાવક]] તરીકે વપરાય છે, તે એક મહત્ત્વનું ઔધ્યોગિક ઠારક અને વાહક છે. લગભગ ૭૦% જેટલું [[તાજુંપાણી]] ખેતીવાડી દ્વારા વાપરવામાં આવે છે.<ref name=Baroni2007>{{cite journal|author = Baroni, L.|coauthors = Cenci, L.; Tettamanti, M.; Berati, M.|year = 2007|title = Evaluating the environmental impact of various dietary patterns combined with different food production systems|journal = European Journal of Clinical Nutrition|volume = 61|pages = 279–286|doi = 10.1038/sj.ejcn.1602522|pmid = 17035955|issue = 2}}</ref> == રાસાયણીક અને ભૌતિક ગુણધર્મો == [[ચિત્ર:3D model hydrogen bonds in water.svg|left|thumb|પાણીના અણુઓ વચ્ચે [[હાઈડ્રોજન બંધ]] ની પ્રતિકૃતી]] [[ચિત્ર:Water droplet blue bg05.jpg|right|thumb|પાણીના ટીપાના પ્રતિઘાત સ્વરુપે ઉર્ધ્વગામી ઉછાળ ધાર જે વૃત્તાકાર [[કેશીય તરંગ]]થી ઘેરાયેલ છે.]] [[ચિત્ર:SnowflakesWilsonBentley.jpg|thumb|right|''[[હિમશલ્ક]]'' [[વિલ્સન બેન્ટલી]], ૧૯૦૨]] <!-- Image with unknown copyright status removed: [[Image:Pearl_droplet.jpg|thumb|left|Droplet frozen by flash. www.liquidartgallery.com]] --> [[ચિત્ર:Spider web Luc Viatour.jpg|thumb|right|[[કરોળીયાના જાળા]] પર બાજેલા [[ઝાકળ]] બિંદુઓ]] [[ચિત્ર:Capillarity.svg|right|thumb|[[પારો|પારા]]ની સરખામણીમાં પાણીનું [[કેશીય વર્તન]] ]] પાણી એ એક [[રાસાયનીક પદાર્થ]] છે જેની [[રાસાયણીક સંજ્ઞા]] H₂O છે: પાણીના એક [[અણુ]]માં એક [[ઓક્સિજન]] અને બે [[હાઈડ્રોજન]] પરમાણુ હોય છે જે [[સહસંયોજક]] બંધથી જોડાયેલ હોય છે પાણી પ્રકૃતીમાં પદાર્થનીના ત્રણે અવસ્થામાં મળી આવે છે: આકાશમાં પાણીની વરાળ અને વાદળા સ્વરૂપે; દરિયામાં [[દરિયાના પાણી]] અને ધ્રુવીય સમુદ્રમાં [[હિમશિલા]]સ્વરૂપે; [[પર્વતો]] પર [[હિમનદી]]ઓ અને [[નદી]]ઓ સ્વરૂપે; અને ધરતી પર વિવિધ જળ સ્ત્રોત અને ધરતીમાં ભૂગર્ભ જળ સ્વરૂપે. પાણીના મુખ્ય રાસાયણીક અને ભૌતિક ગુણધર્મો આ મુજબ છે: * પાણી એ સ્વાદરહિત, ગંધરહિત તથા તાપમાન અને દબાણની પ્રમાણભૂત સ્થિતિમાં પ્રવાહી છે. બરફ અને પાણીનો અંતર્ગત મૂળ રંગ હલકો ભૂરો છે, જો કે ઓછા પ્રમાણમાં પાને રંગહીન લાગે છે. બરફ પણ રંગહીન લાગે છે, અને પાનીની વરાળ તો હવાની જેમ અદ્રશ્ય જ હોય છે.<ref>{{cite journal|last=Braun|first=Charles L.|coauthors=Sergei N. Smirnov|title=Why is water blue?|journal=J. Chem. Educ.|volume=70|issue=8|page=612|year=1993|url=http://www.dartmouth.edu/~etrnsfer/water.htm|doi=10.1021/ed070p612|access-date=2010-09-09|archive-date=2012-04-03|archive-url=https://www.webcitation.org/66eKvCZUa?url=http://www.dartmouth.edu/~etrnsfer/water.htm|url-status=dead}}</ref> * પાણી [[પારદર્શક]] છે , અને આને લીધે સૂર્ય પ્રકાશ તેમાં પસાર થઈ શકે છે અને [[જળ વનસ્પતિ]]ઓ તેમાં જીવી શકે છે. માત્ર તીવ્ર પારજાંબલી પ્રકાશ જ અમુક અંશે શોષાય છે. * પાનીનો અણુ એ રૈખીક સંરચના નથી ધરાવતો અને ઓક્સિજનના અણુમાં હાયડ્રોજનના અણુ કરતા વધુ ઋણવિદ્યુતભારીતતા હોય છે આથી તે થ્ડો ઋણ ભાર ધરાવે છે જ્યારે હાઈડ્રોજન થોડો ધન ભાર ધરાવે છે. પરિણામે, પાણી એક[[દ્વી ધ્રુવી પરિબળ]] ધરાવતો [[ધ્રુવીય અણુ]] છે. પાણી અસામાન્ય રીતે ઘણી મોટી સંખ્યામાં તેના કદના અણૂ સાથે આંતર આણ્વીક [[હાઈડ્રોજન બંધ]] (ચાર) રચી શકે છે. આને પરિણામે પાણીના અણુઓ વચ્ચે આકર્ષણ બળ નિર્માણ થાય છે જેને પરિણામે પાણીમાં ઉંચા [[સપાટીના તાણ]] .<ref>{{cite book|last = Campbell|first = Neil A.|coauthors = Brad Williamson; Robin J. Heyden|title = Biology: Exploring Life|publisher = Pearson Prentice Hall|year = 2006|location = Boston, Massachusetts|url = http://www.phschool.com/el_marketing.html|isbn = 0-13-250882-6|access-date = 2010-09-09|archive-date = 2014-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20141102041816/http://www.phschool.com/el_marketing.html|url-status = dead}}</ref> અને કેશીય બળો નું નિર્માણ થાય છે. પાણીનું [[કેશીય વર્તન]] એટલે કેશ જેવી પાતળી નળીમાં પાણીનું ગુરુત્વ બળની વિરુદ્ધ દિશામાં ઉપર ચઢવું. વાહીકા ધરાવતી વનસ્પતિઓ જેમકે વૃક્ષો પાણીના આજ ગુણધર્મ પર આધાર રાખે છે. * પાણી એક ઉત્તમ [[દ્રાવક]] છે અને તેને ઘણી વખત ''વૈશ્વીક [[દ્રાવક]]'' તરકે પણ ઓળખાય છે. જે પદાર્થ પાણીમાં દ્રવી જાય જેમ કે, [[ક્ષારો]] (મીઠું), [[શર્કરા]]ઓ સાકર, [[અમ્લ]] (એસિડ), [[આલ્કલી]]ઓ, અમે અમુક [[વાયુ]]ઓ – ખાસકરી ઓક્સિજન, [[કાર્બન ડાયોક્સાઈડ]] ([[કાર્બોનેશન]]) તેમને ''[[હાઈડ્રોફીલીક|જળદ્રવી]]'' (જળ-પ્રિય) પદાર્થો કહે છે, જ્યારે એવા પદાર્થો જે પાણીમાં નથી ઓગળતા (દા.ત., [[lipids|ચરબી અને તેલ]]), તેમને ''[[હાઈડ્રોફોબીક]]'' (જળ-ગભરુ) પદાર્થ્ કહે છે. * જૈવિક કોષના મુખ્ય ભાગો જેવા કે ([[પ્રોટીન|પ્રોટીનો]], [[ડી.એન.એ.]] અને [[પોલીસેક્કીરાઈડ]]) પણ પાણીમાં દ્રાવ્ય છે. * શુદ્ધ પાણીની [[વિદ્યુત વાહકતા]]ઘણી ઓછી હોય છે,પણ તેમાં થોડા પ્રમાણમાં આયનીક પદાર્થ (દા.ત. સોડીયમ ક્લોરાઈડ= મીઠું)ઉમેરતા તેની [[વિદ્યુત વાહકતા]] એકદમ વધી જાય છે. * પાણીના (અને અન્ય પ્રવાહીના) ઉત્કલન બિંદુનો આધાર વાયુના વાતાવરણીય દબાણ પર આધાર રાખે છે. દા.ત., on the top of [[માઉન્ટ એવરેસ્ટ]] શિખર પર પાણી ૬૮°સે પર ઉકળવા માંડે છે, જ્યારે સમુદ્ર સપાટી પર તે ૧૦૦°સે પર ઉકળવા માંડે છે. તેથીએ વિપરીતે, સમુદ્રની ઉંડાણમાં જ્વાળામુખો આગળ ઘણા સો °સે સુધી પણ પાણી વરાળ ન બનતા પ્રવાહી જ રહે છે. * એમોનિયાને બાદ કરતાં પાણી કોઈ પણ જ્ઞાત પદાર્થ કરતા સૌથી વધારે આણ્વીક [[વિશિષ્ટ ઉષ્મા ક્ષમતા]] ધરાવે છે, તે સાથે ત ઉંચી [[બાષ્પીભવન ઉષ્મા]] (૪૦.૬૫&nbsp;kJ•mol⁻¹)પણ ધરાવે છે, આ બનેં વસ્તુ નું કારણ પાણીના અણુઓ વચ્ચેનો વિસ્તીર્ણ [[હાઇડ્રોજન બંધ]] છે. આ બે અસાધારણ ગુણધર્મો પાણીને પૃથ્વી પર થતા તાપમાનના ફરકને પચાવીને પૃથ્વીના [[વાતાવરણ]]ને માફકસર બનાવવામાં મદદ કરે છે. * પાણી સૌથે વધુ [[ઘનત્વ]] ૩.૯૮°સે પર મેળવે છે.<ref>{{cite book| author = કોટ્સ, જે. સી., Treichel, P., & Weaver, G. C.|year = ૨૦૦૫|title = કેમેસ્ટ્રી એંડ કેમીકલ રીએક્ટીવીટી |publisher = થોમસ બ્રુક્સ /કોલ| isbn = 053439597X}}</ref> પાણી એક અનિયમીત વર્તન ધરાવે છે પાણીને ઠંડુ પાડતા તેના ઘન સ્વરૂપ (બરફ) બનતા તેનું કદ ઘટે છે. આ વર્તન પ્રમાણે પાણીના ઘન સ્વરૂપનું કદ ૯% વધારે જગ્યા રોકે છે, આને પરિણામે ઘનત્વ ઘટે છે અને વરફ પાની પર તરે છે. [[ચિત્ર:Label for dangerous goods - class 4.3.svg|right|thumb|[[European Agreement concerning the International Carriage of Dangerous Goods by Road|ADR]] પાની સાથે રાસાયણીક રીતે સક્રીય પદાર્થો માટેનું ભય ચિન્હ ]] * [[ઈથેનોલ]] જેવા ઘણાં પ્રવાહીઓ દરેક પ્રમાણમાં પાણીમાં દ્રવી જાય છે, અને એક સંમાંગ દ્રાવણ બનાવે છે. બીજી તરફ અન્ય સૌ પ્રકાર ના [[તેલ]] પાણીમાં અ દ્રાવ્ય હોય છે. તે પાણી માં નાખતા તેમના ઘનત્વ અનુસાર સપાટીઓમાં રહે છે. વાયુ સ્વરુપે, પાણીની વરાળ હવામાં સંપૂર્ણ રીતે દ્રાવ્ય છે. * ઘણા દ્રાવ્યો સાથે પાણી ઉત્કલાવિચલિત (એઝીઓટ્રોપ) બનાવે છે. * પાણીનું વિદ્યુત પૃથ્થકરણ કરતા ઓક્સિજન અને હાઈડ્રોજન છૂટા પડે છે. * જ્યારે હાઈડ્રોજન કે હાઈડ્રોજન ધરાવતા સંયોજન જ્યારે ઓક્સિજન કે ઓક્સિજન ધરાવતા સંયોજન સાથે રાસાયણીક પ્રક્રિયા કરે ત્યારે હાયડ્રોજન ના ઓક્સાઈ એવા પાણીનું નિર્માણ થાય છે. પાણીના અણુને હાઈડ્રોજન અને ઓક્સિજનમાં વિદ્યુત પૃથ્થકરણ કે અન્ય રીતે રૂપાંતરીત કરવામાટે જેટલી શક્તિ જોઈએ છે તેના કરતા ઓક્સિજન અને હાઈડ્રોજનના પાણીના અણુમાં સંયોજન માટે ઓછી શક્તિની જરૂર પડે છે.<ref>{{cite web|last= Ball|first=Philip|authorlink = Philip Ball|title=Burning water and other myths|url= http://www.nature.com/news/2007/070910/full/070910-13.html|work= [[Nature (journal)|Nature]] News|date= 14 September 2007|access-date= 2007-09-14}}</ref> * લિથીયમ, સોડિયમ, કેલ્શિયમ પોટેશિયમ અને સીસીયમ જેવા તત્વો કે જેમનામાં હાઈડ્રોજન કરતાં વધુ ધન વિદ્યુત ભારી હોય છે તેઓ પાણીના અણુના હાઈડ્રોજનના અણુને બદલી હઈડ્રોક્સાઈડ (આલ્કલી, બેઈસ) બનાવે છે. હાઈડ્રોજન જ્વલનશીલ વાયુ હોતા તેના મુક્ત થવાથી તે ભયજનક અને છે અને પાનીની વધુ પડતા ધન વિદ્યુત ભારી તત્વો સાથે ની પ્રક્રિયા સ્ફોટક હોઈ શકે છે. == સ્વાદ અને ગંધ == પાણી પોતાનામાં ઘણાં વિવિધ પદાર્થોને ઓગાળી શકે છે આને પરિણામે પાણી માં વિવિધ સ્વાદ અને ગંધ આવે છે. માનવ અને અન્ય પ્રાની પ્રજાતિઓએ એવી સંવેદના વિકસિત કરી છે જેને પરિણામે તેઓ ખારા કે તૂરા પાનીને પીવાલાયક પાણીથી જુદા તારવી શકે છે. સ્પ્રીંગ વોટર કે [[મિનરલ વૉટર]] તરીકે વેચાતા પાણીમાં અમુક ક્ષારો ઓગાલીને તેમને સ્વાદ આપવામાં આવે છે, જોકે શુદ્ધ પાણી તો ગંધ અને સ્વાદ રહિત હોય છે. જાહેરાતો માં બતાવાતી સ્પ્રિંગ વૉટર કે મિનરલ વૉટરની શુદ્ધતા એ ઝેરી તત્વો, પ્રદૂષકો અને જીવાણુની ગેરહાજરીના સંદર્ભમાં હોય છે. == પ્રકૃતિમાં પાણીની વહેંચણી == === વિશ્વમાં પાણી === વિશ્વના મોટા ભાગના પાણીનું નિર્માણનું [[તારા નિર્માણ]]ની ઉપ પેદાશ તરીકે થયું છે. જ્યારે કોઈ તારો જન્મે છે ત્યારે વાયુ અને રજકણોની એક મહા લહેર બહાર તરફ ફેંકાય છે. જ્યારે આ બહાર તરફ ફેંકાતો પદાર્થોનો જથ્થો છેવટે આસપાસના વાયુ સાથે અથડાય છે, પેદા થતી આધાતી તરંગો વાયુ પર દબાણ આપે છે અને વાયુઅ ગરમ થઈ જાય છે. અને ગરમ અને ગાઢા વાયુમાં પાણી ઝડપથી બને છે.<ref>Gary Melnick, [[Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics]] and David Neufeld, [[Johns Hopkins University]] quoted in: {{cite news|title=Discover of Water Vapor Near Orion Nebula Suggests Possible Origin of H20 in Solar System (sic)|publisher=The Harvard University Gazette|date=April 23, 1998|url=http://www.news.harvard.edu/gazette/1998/04.23/DiscoverofWater.html}} {{cite news|title=Space Cloud Holds Enough Water to Fill Earth's Oceans 1 Million Times|publisher=Headlines@Hopkins, JHU|date=April 9, 1998|url=http://www.jhu.edu/news_info/news/home98/apr98/clouds.html|access-date=સપ્ટેમ્બર 9, 2010|archive-date=નવેમ્બર 9, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071109171410/http://www.jhu.edu/news_info/news/home98/apr98/clouds.html|url-status=dead}} {{cite news|title=Water, Water Everywhere: Radio telescope finds water is common in universe|publisher=The Harvard University Gazette|date=February 25, 1999|url=http://news.harvard.edu/gazette/1999/02.25/telescope.html}}(linked 4/2007)</ref> આપણી [[નિહારિકા]] (ગેલેક્સી) [[આકાશગંગા]]માં તારાઓની વચ્ચેના વાદળમાં પણ પાણી મળી આવ્યું છે. કદાચ અન્ય નિહાતિકાઓમાં પણ પાની ઓવાની શક્યતા છે કેમકે પાનીના ભાગ હાઈડ્રોજન અને ઓક્સિજન એ વિશ્વમાં સૌથી વધુ માત્રામાં ઉપલબ્ધ એવા તત્વો છે. અવકાશીય વાદળ છેવટે થીજીને [[સૌર ન્યૂબેલા]] કે આપણા જેવા [[સૌર મંડળ]]માં રૂપાંતર પામે છે. પાણીની વરાળ સૌરમંડળમઅં આ પ્રમાણે મોજૂદ છે: * [[બુધનું વાતાવરણ]]: ૩.૪%, અને બુધના [[બાહ્યાવરણ]]માં ઘણા મોટા પ્રમાણમાં <ref name="planetary society">{{cite web |url=http://www.planetary.org/news/2008/0703_MESSENGER_Scientists_Astonished_to.html |title=MESSENGER Scientists 'Astonished' to Find Water in Mercury's Thin Atmosphere |access-date=2008-07-05 |publisher=Planetary Society |date=2008-07-03 |archive-date=2008-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080707035106/http://www.planetary.org/news/2008/0703_MESSENGER_Scientists_Astonished_to.html |url-status=dead }}</ref> * [[શુક્રના વાતાવરણમાં]]: ૦.૦૦૨% * [[પૃથ્વીના વાતાવરણમાં]]: ~૦.૪૦% પૂર્ણ વાતાવરણ પર, મોટે ભાગે ૧–૪% સપાટી પર * [[મંગળના વાતાવરણમાં]]: ૦.૦૩% * [[ગુરુના વાતાવરણમાં]]: ૦.૦૦૦૪% * [[શનિના વાતાવરણમાં]] – માત્ર હિમ સ્વરૂપે * [[એન્સીલૉડસ]] (શનિનો ચંદ્ર): ૯૧% * [[બાહ્ય ગ્રહો]] - [[HD 189733 b]]<ref>[http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1642811,00.html Water Found on Distant Planet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070716081124/http://www.time.com/time/health/article/0,8599,1642811,00.html|date=2007-07-16}} July 12, 2007 By Laura Blue, ''[[Time (magazine)|Time]]''</ref> અને [[HD 209458 b]].<ref name="Space.com water">[http://www.space.com/scienceastronomy/070410_water_exoplanet.html Water Found in Extrasolar Planet's Atmosphere] – Space.com</ref> પ્રવાહી સ્વરૂપે પાણીની મોજૂદગી * પૃથ્વી – સપાટીના ૭૧% ભાગ પર * ચંદ્ર – ઘણી ઓછી માત્રામાં (૨૦૦૮માં) [[એપોલો ૧૫]] (૧૯૭૧) દ્વારા લવાયેલી જ્વાળામુખી મોતીઓમાં.<ref>[http://www.spiegel.de/wissenschaft/weltall/0,1518,564911,00.html Versteckt in Glasperlen: Auf dem Mond gibt es Wasser – Wissenschaft – ][[Der Spiegel]]<span> – Nachrichten</span></ref> NASA reported the detection of water molecules by NASA's Moon Mineralogy Mapper aboard the Indian Space Research Organization's Chandrayaan-1 spacecraft in September 2009.<ref>[http://science.nasa.gov/headlines/y2009/24sep_moonwater.htm Water Molecules Found on the Moon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927092541/http://science.nasa.gov/headlines/y2009/24sep_moonwater.htm |date=2009-09-27 }}, NASA, September 24, 2009</ref> શનિના ચંદ્ર [[એન્સીલૉડસ]] અને ગુરુના ચંદ્ર [[યુરોપા]]ની સપાટીની નીચે પાણી હાજર હોવાના ઘણા મજબૂત પુરાવા મળ્યા છે જ્યાંતે સંપૂર્ણ ગ્રહપર ફેલાયેલા ૧૦૦ કિમી ઊંડા સમુદ્ર સ્વરૂપે હોઈ શકે છે. આ સમુદ્રોમાં પૃથ્વી પરના સમુદ્રો કરતાં પણ વધુ પાણી હોઈ શકે છે. હિમ સ્વરૂપે પાનીની મોજૂદગી * પૃથ્વી – મોટી ભાગે [[હિમ ચાદર]] * મંગળ પર ધૃવીય હિમ ટોપી સ્વરૂપે * [[ચંદ્ર]] પર હિમ * [[ટાઈટન]] (ચંદ્ર) * [[યુરોપા]] (ચંદ્ર) * [[શનિના વલયો]]<ref name="Sparrow">{{cite book|last = Sparrow|first = Giles|title = The Solar System|publisher =Thunder Bay Press|year =2006|pages =|isbn =1592235794}}</ref> * [એન્સીલૉડસ]] * [[પ્લુટો]] અને [[કેરૉન]] (ચંદ્ર)<ref name="Sparrow"/> * [[ઉલ્કા]] અને ઉલ્કાના સ્ત્રોત એવા ([[ક્યુઈપર પટ્ટો]] અને [[ઊરી વાદળ]] પદાર્થો) હિમ સ્વરુપે પાણી બટુક ગ્રહ સીરસ અને ટેથીસ (ચંદ્ર)પર પણ હોઈ શકે છે. [[યુરેનસ]] અને [[નેપ્ચ્યુન]]ના આંતરીક માળખાના મોટો ભાગ પાણી અને અન્ય વરાળી તત્વોનો બનેલ છે. વધારે ઉંડાણ વાળા ભાગમાં પાણી [[આયનીક જળ]]ના સ્વરૂપે હોય છે જેમાં તેના અણુઓ હાઈડ્રોજન અને ઓક્સિજન આયનોના ઓસામણ (સૂપ) તરીકે હોય છે. અને તેથી વધુ ઊંડાઈએ તે [[અતિ-આયનિક જળ]] સ્વરૂપે હોય છે જેમાં ઓક્સિજન નું સ્ફટીકી ભવન થઈ જાય છે અને ઓક્સિજન સ્ફટિકોની જાળીની વચ્ચે હાઈડ્રોજન આયન મુક્ત રીતે વિહરે છે. <ref>[http://www.newscientist.com/article/mg20727764.500-weird-water-lurking-inside-giant-planets.html Weird water lurking inside giant planets], New Scientist,01 September 2010, Magazine issue 2776. </ref> === પાણી અને વાસવાટ યોગ્ય ક્ષેત્ર === પ્રવાહી સ્વરૂપમાં અને મહદ અંશે વાયુ અને ઘન સ્વરૂપે પાણીનું અસ્તિત્વ જીવસૃષ્ટીના અસ્તિત્વ માટે જરૂરી છે. પૃથ્વી સૌર મંડળના વસવાટ યોગ્ય ક્ષેત્રમાં આવેલ છે, જો પૃથ્વીનું સૂર્યથી સ્થાન (૫% કે ૮૦ લાખ કિમી) પણ આગળ પાછળ હોત, તો પાણીની એક સાથે ત્રણે સ્થિતીમાં અસ્તિત્વ ધરાવવાની શક્યતા ઘટી જાત. <ref>{{cite book| chapter = J. C. I. Dooge. "Integrated Management of Water Resources"| editor = Ehlers, E.; Krafft, T|title = Understanding the Earth System: compartments, processes, and interactions| publisher = Springer|year = 2001| page = 116}}</ref><ref>{{cite web| title =Habitable Zone|url =http://www.daviddarling.info/encyclopedia/H/habzone.html|publisher = The Encyclopedia of Astrobiology, Astronomy and Spaceflight}} </ref> પૃથ્વીનું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ તેના વાતાવરણને પકડી રાખે છે. પાણીની વરાળ અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ વાયુ તાપમાન નિયંત્રક ([[હરિતગૃહ અસર]]) તરીકે કામ કરે છે અને સપાટી પર સમાન તાપમાન જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે. જો પૃથ્વી નાની હોત તો વાતાવરણ પાતળું હોવાને કારણે તાપમાન અત્યંત વધી જાય છે અને પાણી પ્રવાહી રુપે ટકી ન શકત. મંગળની જેમ માત્ર ધ્રુવીય પ્રદેશમાં જ હિમ રૂપે પાણી રહેત. [[ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સમય]] ગણનામાં વધઘટ થતાં સૂર્ય વિકિરણના પ્રમાણ છતાં પૃથ્વીની સપાટીનું તાપમાન મોટે ભાગે સમાન રહ્યું છે. આ દર્શાવે છે કે પૃથ્વી પર કોઈ એક સક્રીય પ્રણાલી છે જે [હરિતગૃહ અસર]] અને સપાટી કે વાતાવરણીય પરાવર્તન ક્ષમતાથી પૃથ્વી પરના તાપમાનનું નિયમન કરે છે. આ પરિકલ્પના ''[[ગાઈયા હાયપોથીસીસ]]'' તરીકે ઓળખાય છે. ગ્રહ પણ પાણીની સ્થિતિનો આધાર વાતાવરણીય દબાણ પર આધાર રાખે છે જેનો આધાર ગ્રહના ગુરુત્વાકર્ષણ બળ પર રહેલ છે. જો ગ્રહ ખૂબ દળદાર હશે તો ગુરુત્વ બળને લીધે નિર્માણ થયેલ વધુ દબાણે કારણે ઊંચા તાપમાને પણ પાણી પ્રવાહી સ્વરૂપે રહે છે. આ વાત બાહ્ય ગ્રહ [[ગ્લીસી ૪૩૬ બી]] પણ જોવાઈ છે. <ref>{{cite news| publisher=New Scientist| url=http://space.newscientist.com/article/dn11864-strange-alien-world-made-of-hot-ice-and-steam.html| title=Strange alien world made of "hot ice"| date=6 May 2007| first=David| last=Shiga| access-date=2010-03-28| archive-date=2008-07-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20080706143705/http://space.newscientist.com/article/dn11864-strange-alien-world-made-of-hot-ice-and-steam.html| url-status=dead}}</ref> and [[GJ 1214 b]].<ref> {{cite web |url=http://www.cfa.harvard.edu/news/2009/pr200924.html |title=Astronomers Find Super-Earth Using Amateur, Off-the-Shelf Technology |author=David A. Aguilar |date=16 December 2009 |work= |publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics |access-date=2010-03-28}}</ref> [[પૃથ્વી પર પાણીનું ઉદ્ગમ]] આ વિષય પર ઘની માન્યતાઓ પ્રચલીત છે. == પૃથ્વી પર પાણી == [[ચિત્ર:Earth's water distribution.svg|thumb|400px| પાણીના પૃથ્વી પરના સ્થાનને દર્શાવતો સ્તંભાલેખ/ ચિત્રીકરણ.]] [[ચિત્ર:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|left| પાની પૃથ્વીની સપાટીના ૭૧% ભાગને રોકે છે; પૃથ્વી પરના પાણીના જથ્થાનો ૯૭.૨% ભાગ સમુદ્રમાં સમાયેલો છે. [[એન્ટાર્કટિકની હિમ ચાદર]], માં પૃથ્વીના મીઠા પાનીનો ૬૧% ભાગ સમાયેલ છે, જેને પૃથ્વીને તળીયે જોઈ શકાય છે. વાતાવરણમાં પાણીની વરાળના થીજેલા સ્વરૂપને [[વાદળા]] તરીકે જોઈ શકાય છે જે પૃથ્વીની પરાવર્તન ક્ષમતા (અલ્બેડો)ને મઠારે છે.]] જળશાસ્ત્ર (હાયડ્રોલોજી)એ પૃથ્વી પરના પાનીનું હલન ચલન, વહેંચણી અને ગુણવત્તાના અભ્યાસને આવરી લેતો વિષય છે. પાનીની વહેંચનીઓ અભ્યાસ એ જળાલેખ શાસ્ત્ર(હાયડ્રોગ્રાફી) છે. બૂગર્ભ જળની વહેંચણી અને હતેના હલન ચલનનો અભ્યાસ એ ભૂગર્ભજળ શાસ્ત્ર(હાયડ્રોજીઓલોજી) છે. હિમનદીઓનો અબ્યાસ એ હિમનદી શાસ્ત્ર (ગ્લેશિયોલોજી) છે. સપાટી પરના જળનો અભ્યાસ એ કાસાર વિજ્ઞાન કે કાસાર શાસ્ત્ર (લીમ્નોલોજી) છે. સ્મુદ્રની વહેંચણી એ સાગરશાસ્ત્ર (ઓશનો ગ્રાફી) છે. જળશાસ્ત્ર સાથેના પરિસ્થિતી વિજ્ઞાનને કે નિવસન તંત્રને જળ નિવસન શાસ્ત્ર (ઈકો હાયડ્રોલોજી)કહે છે. પૃથ્વીની સપાટી પર કે સપાટીની નીચે મલી આવતા પાનીના સમગ્ર જથ્થાને જળાવરણ કહે છે. પૃથ્વી પર પાનીનું કુલ કદ ૧,૩૬૦,૦૦૦,૦૦૦ ઘન કિમી કે ૩૨૬,૦૦૦,૦૦૦ ઘન માઈલ છે. ભૂગર્ભ જળ કે તાજું પાણી એ જળ સ્ત્રોત તરીકે ઉપયોજિ કે સંભવતઃ ઉપયોગિ છે. પ્રવાહી સ્વરૂપે પાણી સમુદ્ર, સાગર, તળાવ, નદી, ઝરણા,ઘેર, સરોવર કે ખાબોચિયા આદિમાં મળી આવે છે. પાણી ઘન પ્રવાહી અને વાયુ સ્વરૂપે વાતાવરણમાં મળી આવે છે. ભૂગર્ભ તળાવ સ્વરૂપે તે જમીન નીચે પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ઘણા ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ઘટનાઓમાં પાણીનું ખૂબ મહત્વપૂર્ણ હોય છે. મોટા ભાગના ખડકોમાં [[ભૂગર્ભ જળ]] હોય છે અને આ ભૂગર્ભીય જળનું દબાણ ખડક ભંગાણની સંરચના નક્કી કરવામાં ખૂબ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. મેન્ટલમાં મોજૂદ પાણીને કારણે સબ્ડક્શન ક્ષેત્રો (જ્યાં ભૂસ્તરીય ચાદરો એકબીજા ઉપર ચડતી હોય)માં [[જ્વાળામુખી]] ફાટે છે. સપાટી પર પાણી ખડકોના ભૌતિક (ઘસારો) અને રાસાયણીક [[વિદારણ]]માં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. પાણી સાથે, જો કે ઓછા પણ નોંધનીય પ્રમાણમાં [[બરફ]] પણ પૃથ્વીની સપાટી પર કાંપના સ્થળાંતરમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. પાણી દ્વારા થયેલ [[નિક્ષેપ]]નું નિક્ષેપણ કે ઠારણને કારણે ઘણા પ્રકારના [[જળકૃત ખડકો]] નિર્માણ પામે છે જે પૃથ્વીના નિર્માણની તવારીખ આપે છે === જળ ચક્ર === [[ચિત્ર:Water cycle.png|300px|thumb|જળ ચક્ર]] [[જળચક્ર]] (વિજ્ઞાનની ભાષામાં તે '''હાઇડ્રોલોજિક સાયકલ''' તરીકે ઓળખાય છે) એટલે [[હાઇડ્રોસ્ફીઅર]]ની અંદર કે [[વાતાવરણ]], [[જમીન]]ની અંદર રહેલું પાણી, [[સપાટી પરનું પાણી]], [[ભૂગર્ભ જળ]] મહાસાગર અને [[વૃક્ષો]] વચ્ચે પાણીની સતત હેરાફેરી કે આદાનપ્રદાન. ''[[જળચક્ર]]'' માં પાણી આ દરેક સ્તરમાં સતત ફરતું રહે છે. આ ચક્રમાં નીચેની સ્થળાંતર પ્રક્રિયાઓ શામેલ છેઃ * મહાસાગરો અને અન્ય જળાશયોમાંથી પાણીનું હવામાં [[બાષ્પીભવન]] અને જમીન પરના વૃક્ષો અને પ્રાણીઓમાંથી વરાળ કે ભેજ [[ઉત્સર્જન]] દ્વારા બહાર નીકળી હવામાં ભળે છે. * હવામાં ઘટ્ટ થયેલી પાણીની વરાળમાંથી [[અવક્ષેપન]] થવું અને તે પૃથ્વી કે દરિયા પર પડે છે * જમીનની સપાટી પરથી [[પાણીનો પ્રવાહ]] વહીને [[દરિયા]]માં ભળી જાય છે મહાસાગરો ઉપરની મોટા ભાગની પાણીની વરાળ દરિયામાં પાછી ફરે છે, પણ દરિયામાં વરસાદનું પાણી જેટલાં દરે મળે છે તેટલાં જ દરે પવન મહાસાગર ઉપરની પાણીની વરાળને જમીન ઉપર ખેંચી જાય છે, જે અંદાજે પ્રતિ વર્ષ 36 [[Tt]] (ટ્રાન્ઝિટ ટાઇમ) છે. જમીન ઉપર બાષ્પીભવન અન્ય પ્રતિ વર્ષ 71 Ttનું પ્રદાન કરે છે. જમીન ઉપર પ્રતિ વર્ષ 107 Ttના દરે થતાં અવક્ષેપનના કેટલાંક સ્વરૂપ છેઃ [[ધુમ્મસ]] અને [[ઝાકળ]]ના થોડાં પ્રમાણ સાથે સૌથી સામાન્ય સ્વરૂપ [[વરસાદ]], [[હિમવર્ષા]] અને [[કરા]] છે. હવામાં પાણીની હાજરી [[મેઘધનુષ્ય]] રચવા [[સૂર્યપ્રકાશ]]નું [[વક્રિભવન]] કરી શકે છે. વરસાદનું વહેતું પાણી ઘણી વખત નદીઓમાં વહેતાં [[જળવિભાજકો]] પર એકત્ર થાય છે. નદીના વહેણ કે પાણીના પ્રવાહ અને પાણીની ગુણવત્તાની ગણતરીના માપદંડોનો ઉપયોગ કરતાં ગાણિતિક મૉડલને [[હાઇડ્રોલોજિકલ ટ્રાન્સપોર્ટ મૉડલ]] કહેવાય છે. પાણીનો કેટલોક જથ્થો કૃષિ માટે [[સિંચાઈ]]ને ફાળવવામાં આવે છે. નદીઓ અને મહાસાગરો [[મુસાફરી]] અને [[વેપાર]] માટેની તક પૂરી પાડે છે. વરસાદના વહેતા પાણીને કારણે જમીનનું [[ધોવાણ]] થાય છે અને તેના કારણે [[ખાડી]]ઓ (નદીઓ વચ્ચેનો પોલાણવાળો પ્રદેશ) અને [[મુખત્રિકોણપ્રદેશ]]ની રચના થાય છે, જે સમૃદ્ધ અને લોકપ્રિય કેન્દ્રો કે શહેરોની સ્થાપના માટે ફળદ્રુપ જમીન અને આધાર પૂરો પાડે છે. જમીનનો કોઈ વિસ્તાર નીચાણમાં હોય અને તે પાણીમાં ગરકાવ થઈ જાય કે તેના પર પાણી ફરી વળે ત્યારે [[પૂર]] આવે છે. મોટે ભાગે આ પ્રકારની ઘટના નદીનો કિનારો છલકાઈ જાય કે દરિયામાંથી પૂર આવે ત્યારે બને છે. [[દુષ્કાળ]] એ વર્ષ કે મહિનાઓનો લંબાઈ ગયેલો એવો સમયગાળો છે જેમાં કોઈ વિસ્તારમાં તેના માટે જરૂરી પાણીના પૂરવઠાની ખેંચ સર્જાય છે કોઈ વિસ્તારમાં સરેરાશ વરસાદ કરતાં સતત ઓછો વરસાદ થયા છે ત્યારે ત્યાં દુષ્કાળ સર્જાય છે. === શુદ્ધ પાણીનો સંગ્રહ === [[ચિત્ર:Bay of Fundy High Tide.jpg|120px]] [[ચિત્ર:Bay of Fundy Low Tide.jpg|120px]] વરસાદનું કેટલુંક પાણી નિશ્ચિત સમયગાળા માટે તળાવ જેવા જળાશયોમાં ભરાઈ જાય છે. શિયાળા દરમિયાન ઊંચાઈ પર અને દૂર ઉત્તર અને દક્ષિણમાં હિમવર્ષા હિમશિખરો અને હિમનદીઓમાં એકત્ર થાય છે. પાણી જમીનમાં પણ ઉતરી જાય છે અને પેટાળમાં ચાલ્યું જાય છે. આ ભૂગર્ભીય પાણી પાછળથી [[ઝરણા]] તરીકે [[ફુવારા]] કે [[ગરમ પાણીના ઝરા]] સ્વરૂપે સપાટી પર બહાર આવે છે. જમીનમાં રહેલું પાણી કૃત્રિમ રીતે [[કૂવાઓ]]માં બહાર કાઢી શકાય છે. આ પાણીના સંગ્રહસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે મનુષ્યો અને અન્ય જમીન આધારિત જીવો માટે સ્વચ્છ અને તાજું પાણી આવશ્યક છે. દુનિયાના અનેક ભાગોમાં તેની ખેંચ કે તંગી જોવા મળે છે. === સાગર જળ === દરિયાઈ પાણી સરેરાશ 3.5 ટકા [[ક્ષાર]] ધરાવે છે. તે ઉપરાંત તેમાં ઓછા પ્રમાણમાં અન્ય દ્રવ્યો હોય છે. કેટલીક મહત્વપૂર્ણ બાબતોમાં તાજા દરિયાઈ પાણીના ભૌતિક ગુણધર્મો તાજા પાણીના ભૌતિક ગુણો કરતાં અલગ છે. તે નીચા તાપમાને (લગભગ -1.9 ડિગ્રી સે.) ઠરે છે અથવા બરફમાં ફેરવાય છે. શીતબિંદુ કરતાં વધારે તાપમાને તેની ઘનતા મહત્તમ સ્તરે પહોંચે તેના બદલે તેનું તાપમાન ઘટીને શીત બિંદુ જેટલું થાય ત્યારે તેની ઘનતામાં વધારો થાય છે. મોટા ભાગના મહાસાગરોના પાણીની ખારાશ જુદી જુદી હોય છે. જેમ કે [[બાલ્ટિક સમુદ્ર]]માં ક્ષારનું પ્રમાણ કે ખારાશ 0.7 ટકા છે તો [[રાતા સમૃદ્ર]]માં ખારાશ ચાર ટકા જેટલી ઊંચી છે. === ભરતી ઓટ === પૃથ્વીના મહાસાગરની સપાટીના નિયમિત ચડાવ-ઉતારને '''ભરતી-ઓટ''' કહેવાય છે. ચંદ્ર અને સૂર્યનું [[ભરતી બળ]] [[ભરતી-ઓટ]] સંબંધિત પરિબળો મહાસાગર પર અસર કરે છે. ભરતી અને ઓટને કારણે દરિયા અને ખાડીના ઊંડાણમાં ફેરફાર થાય છે અને પ્રચંડ મોજા ઉત્પન્ન કરે છે. સ્થાનિક [[બેથીમેટ્રી]] (પાણીની ઊંડાઈ) અને [[પૃથ્વીના પરિભ્રમણની સંયુક્ત અસર]] સાથે પૃથ્વીની સાપેક્ષ સૂર્ય અને ચંદ્રની બદલાતી સ્થિતિના પરિણામે પ્રાપ્ત સ્થળ પર ભરતીઓટ આવે છે. ભરતી વખતે દરિયાનો કિનારો કે પટ્ટો ડૂબી જાય છે અને ઓટ સમયે તે બહાર આવે છે. આ બંને વચ્ચે વિસ્તાર [[આંતરભરતી ઝોન]] દરિયાઈ ભરતીઓટની મહત્વૂપર્ણ ઇકોલોજીકલ પ્રોડક્ટ છે. == જીવન પર અસર == [[ચિત્ર:Oasis in Lybia.JPG|thumb|left|રણદ્વીપ રણમાં વનસ્પતિ સાથે અલગ પાણીનો સ્ત્રોત છે.]] [[ચિત્ર:Auto-and heterotrophs.png|thumb|right|પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસનની માહિતીપાણી (જમણે), કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO2)ની સાથે ઓક્સિજન અને જૈવિક સંયોજન (ડાબે)ની રચના કરે છે જેનું શ્વસન થઇને પાણી અને (CO2)બને છે.]] [[જૈવિક]] દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો પાણીમાં એવી ઘણી વિશિષ્ટતાઓ રહેલી છે જેના કારણે [[જીવન]]નો વિકાસ થયો છે અને તેથી તે અન્ય પદાર્થો કરતા અલગ પડે છે. તે [[જૈવિક સંયોજનો]]ને એવી રીતે કામ કરવા દે છે જેમાંથી અંતે તેની [[નવી આવૃત્તિનું સર્જન]] થાય છે. જીવનના તમામ જાણીતા સ્વરૂપ પાણી આધારિત છે. શરીરના ઘણા પદાર્થોને ઓગાળવાનું કામ કરવા [[દ્રાવક]] તરીકે, ઉપરાંત શરીરની [[ચયાપચય]]ની ક્રિયા માટે પણ પાણી જવાબદાર છે. ચયાપચયની પ્રક્રિયામાં ઉપચય (એનાબોલિઝમ) અને અપચય (કેટાબોલીઝમ)નો સમન્વય થાય છે. ઉપચયમાં મોલેક્યુલ્સમાંથી પાણી દૂર થાય છે(એન્ઝામેટિક રાયાયણિક પ્રક્રિયા માટે જરૂરી ઉર્જાના સ્વરૂપમાં) જેથી વધુ મોટા મોલેકયુલ્સ રચાઇ શકે (ઇંધણ અને માહિતીને સંગ્રહ કરવા માટે સ્ટાર્ચ, ટ્રિગ્લાઇસેરાઇડ્સ અને પ્રોટીન). અપચયમાં પાણીનો ઉપયોગ જોડાણ તોડવા માટે થાય છે જેથી નાના મોલેક્યુલ્સનું સર્જન થાય (જેમ કે ગ્લુકોઝ, ફેટી એસિડ અને એમિનો એસિડનો ઉપયોગ ઉર્જા માટે ઇંધણ તરીકે અથવા અન્ય હેતુસર કરવા માટે). તેથી પાણી આ ચયાપચયની પ્રક્રિયા માટે કેન્દ્ર સ્થાને અને આવશ્યક છે. પાણીની ગેરહાજરીમાં ચયાપચયની આ પ્રક્રિયા અટકી જશે અને આપણે વિચારવું પડશે કે ગેસ શોષવા માટે કે ધૂળ એકત્ર કરવા માટે તેની જગ્યાએ કઇ પદ્ધતિ અપનાવવી પડશે. પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસન માટે પણ પાણી કેન્દ્ર સ્થાને છે. પ્રકાશસંશ્લેષક કોષ સૂર્યની ઉર્જાનો ઉપયોગ કરીને પાણીમાં રહેલા હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજનને અલગ પાડે છે. હાઇડ્રોજનનું સંયોજન CO₂ (હવા અથવા પાણીમાંથી શોષીને) સાથે થાય છે, જેમાંથી ગ્લુકોઝ રચાય છે અને ઓક્સિજન વાયુ છૂટો પડે છે. તમામ જીવંત કોષ આ ઇંધણનો ઉપયોગ કરે છે અને સૂર્યની ઉર્જા એકત્ર કરવા તથા પાણી અને CO₂ને આ પ્રક્રિયા (સેલ્યુલર રેસ્પિરેશન)માં સાંકળવા માટે હાઇડ્રોજન તથા કાર્બનને ઓક્સિડાઇઝ કરે છે. એસિડ-બેઝ તટસ્થતા અને એન્ઝાઇમની કામગીરીમાં પણ પાણી કેન્દ્ર સ્થાને રહે છે. હાઇડ્રોજન આયન (H⁺, પ્રોટોન તરીકે) એક એસિડ છે અને તે ડોનર હોય છે જેને હાઇડ્રોજન આયન (OH⁻) જેવા આલ્કલી અને પ્રોટોન સ્વીકારનાર મારફત તટસ્થ કરીને પાણીની રચના કરી શકાય છે. પાણી 7નું [[pH]] મૂલ્ય (હાઇડ્રોજન આયન કેન્દ્રીકરણનું નેગેટિવ લોગ) ધરાવે છે અને તેને તટસ્થ માનવામાં આવે છે. [[એસિડ]]નું pH મૂલ્ય 7 કરતા ઓછું હોય છે જ્યારે [[આલ્કલી]]નું મૂલ્ય 7થી વધારે હોય છે. [[ચિત્ર:Blue Linckia Starfish.JPG|thumb|right|200px|કોરલ રીફની કેટલીક જૈવવિવિધતા]] પાચનક્રિયા માટે પેટમાં રહેલું એસિડ (HCl) આવશ્યક છે. જોકે અન્નનળી પર તેની ક્ષારની અસરને રિફ્લક્સ દરમિયાન કામચલાઉ ધોરણે તટસ્થ કરવા માટે અમુક આલ્કલી જેમ કે [[એલ્યુમિનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ]]નો ઉપયોગ કરી શકાય છે જે પાણીના તટસ્થ મોલેક્યુલ્સ અને સોલ્ટ એલ્યુમિનિયમ ક્લોરાઇડની રચના કરે છે. પાચક રસ પર આધારિત માનવ શરીરની જૈવરસાયણિક પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે 7.4ના જૈવિક રીતે તટસ્થ pH પર થાય છે. દાખલા તરીકે ''[[એસેરિચીયા કોલી]]'' ના કોષમાં 70 ટકા પાણી હોય છે, માનવ શરીરમાં 60-70 ટકા પાણી, છોડના દેહમાં 90 ટકા અને પુખ્ત [[જેલીફીશ]]નું શરીર 94થી 98 ટકા સુધી પાણીનું બનેલું હોય છે. {{સંદર્ભ}} === સાગરી જીવનના રૂપ === [[ચિત્ર:Diatoms through the microscope.jpg|thumb|left|કેટલાક મરિન ડાયટોમ્સ- મુખ્ય ફાયટોપ્લાન્કટન ગ્રૂપ]] પૃથ્વી પરનું પાણી જીવનથી ભરપૂર છે. જીવનના શરૂઆતના તમામ સ્વરૂપ પાણીમાં ઉદભવ્યા હતા. લગભગ તમામ પ્રકારની [[માછલી]] માત્ર પાણીમાં રહે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક સ્તનધારીઓ જેમ કે [[ડોલ્ફિન]] અને [[વ્હેલ]] પણ પાણીમાં રહે છે. અમુક [[એમ્ફિબિયન]] જીવો તેમના જીવનનો અમુક હિસ્સો પાણીમાં અને કેટલોક હિસ્સો જમીન પર ગાળે છે. [[કેલ્પ]] અને [[સેવાળ]] જેવી વનસ્પતિના છોડ પાણીમાં વૃદ્ધિ પામે છે અને જળસૃષ્ટિના અમુક હિસ્સાનો તે આધાર છે. [[પ્લાન્કટોન]] સામાન્ય રીતે સમુદ્રમાં [[ખોરાક શ્રેણી]]નો આધાર છે. પાણીમાં વસવાટ કરતા જીવોએ જીવંત રહેવા માટે ઓક્સિજનનો પૂરવઠો મેળવવો જ પડે છે. આ કામ તેઓ વિવિધ રીતે કરે છે. માછલી [[ફેફસા]]ના બદલે [[ચૂઇ]] ધરાવે છે. જોકે [[લંગફિશ]] જેવી અમુક માછલીમાં બંને સુવિધા હોય છે. ડોલ્ફિન, વ્હેલ, [[જળબિલાડી]], [[સીલ]] જેવા [[દરીયાઇ સ્તનધારી પ્રાણી]] સમયાંતરે પાણીની સપાટી પર આવીને ઓક્સિજન મેળવે છે. નાના જીવો પોતાની ત્વચા મારફત ઓક્સિજન મેળવી શકે છે. == માનવ સંસ્કૃતિ પર અસર == [[ચિત્ર:Longwood Gardens-Italian Garden.jpg|thumb|right|પાણીના ફુવારા]] નદીઓ અને મોટા જળમાર્ગો આસપાસ માનવ સભ્યતાના વિકાસનો ઇતિહાસ રહ્યો છે. સભ્યતાનું પારણું ગણાતું [[મેસોપોટેમિયા]] [[તાઇગ્રીસ]] અને [[યુક્રેટિસ]] નદીની વચ્ચે આવેલું હતું. પ્રાચિન [[ઇજિપ્ત]]નો સમાજ સંપૂર્ણપણે [[નાઇલ]] નદી પર નિર્ભર હતો. [[મોટા શહેરો]] જેમ કે [[રોટરડેમ]], [[લંડન]], [[મોન્ટ્રીયલ]], [[પેરિસ]], [[ન્યુ યોર્ક]], [[બ્યુનોસ એર્સ]], [[શાંઘાઇ]], [[ટોકયો,]] [[શિકાગો]] અને [[હોંગ કોંગ]]ની સફળતા જળમાર્ગ તથા તેના કારણે વ્યાપારના વિકાસને આભારી છે. [[સિંગાપોર]] જેવા સુરક્ષિત બંદરમાર્ગ ધરાવતા ટાપુનો આ કારણથી જ વિકાસ થયો છે [[ઉત્તર આફ્રિકા]] અને [[મધ્ય પૂર્વ]] જેવા સ્થળોએ જયાં પાણીની અછત છે ત્યાં માનવ વિકાસમાં પીવાના શુદ્ઘ પાણીની વ્યવસ્થાએ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. === સ્વાસ્થ્ય અને પ્રદૂષણ === [[ચિત્ર:Field Trip- water sampling.jpg|thumb|left|પર્યાવરણ વિજ્ઞાન કાર્યક્રમ, ઇઓવા સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓએ પાણીના નમૂના લીધા]] માનવીના ઉપયોગમાં કામ લાગે તેવા પાણીને [[પીવાનું પાણી]] કહેવામાં આવે છે. પીવા લાયક ન હોય તેવા પાણીને ફિલ્ટર કરવાની અથવા શુદ્ધિકરણની (પાણી બાષ્પ બને ત્યાં સુધી ગરમ કરવું અને ત્યાર બાદ કોઇ અશુદ્ધિ વગરની વરાળને એકત્ર કરવી) પ્રક્રિયા અથવા અન્ય પદ્ધતિ (બેક્ટેરિયા મારવા માટે કેમિકલ અથવા હીટ ટ્રીટમેન્ટ)થી પીવા લાયક બનાવાય છે. કેટલીક વખત નબળી ગુણવત્તાના પીવા લાયક પાણી માટે [[સુરક્ષિત પાણી]] શબ્દ વાપરવામાં આવે છે. (જેમના માટે પાણી શુદ્ધિકરણની પૂરતી વ્યવસ્થા નથી અને જે પાણી નુકસાન પહોંચાડવા કરતા ફાયદો વધારે કરે છે.) જે પાણી પીવા માટે યોગ્ય નથી, પરંતુ માનવી માટે હાનિકારક પણ ન હોય તેવા પાણીને તરણ અથવા નહાવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે જે પીવાના પાણી સિવાયના અન્ય નામે ઓળખાય છે. કેટલીક વખત તેના માટે [[સુરક્ષિત પાણી]] અથવા નહાવા માટે સુરક્ષિત પાણી શબ્દ વાપરવામાં આવે છે. પાણીને નહાવા અથવા પીવા માટે સુરક્ષિત બનાવવા ક્લોરિનનો ઉપયોગ કરાય છે જે ત્વચા અને મોક્યુઅસ મેમ્બ્રેનને દાહક છે. તેનો ઉપયોગ અત્યંત તકનીકી છે અને તે સરકારની દેખરેખ હેઠળ વપરાય છે. (સામાન્ય રીતે પીવાના પાણી માટે 1 પાર્ટ પર મિલિયન (પીપીએમ) અને નહાવાના પાણી માટે 1-2 પીપીએમ ક્લોરિનથી નુકસાન થતું નથી.) કેટલીક જગ્યાએ આ કુદરતી સંપત્તિની તંગી વધી રહી છે અને તેની પ્રાપ્યતા સામાજિક અને આર્થિક ચિંતાનું કારણ છે. હાલમાં વિશ્વભરમાં લગભગ એક અબજ લોકો નિયમિતરીતે બિનઆરોગ્યપ્રદ પાણી પીવે છે. [[2003 G8 એવિયન સમિટ]] દરમિયાન મોટા ભાગના દેશોએ 2015 સુધીમાં સુરક્ષિત પાણી અને [[સ્વચ્છતા]] વ્યવસ્થાની સુવિધા ન ધરાવતા લોકોની સંખ્યા ઘટાડીને અડધી કરવાનો ધ્યેય નક્કી કર્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.g8.fr/evian/english/navigation/2003_g8_summit/summit_documents/water_-_a_g8_action_plan.html |title=G8 2003 એવિયન સમિટમાં નક્કી કરવામાં આવેલો એક્સન પ્લાન |access-date=2010-09-09 |archive-date=2010-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100823212526/http://www.g8.fr/evian/english/navigation/2003_g8_summit/summit_documents/water_-_a_g8_action_plan.html |url-status=dead }}</ref> આ લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવામાં આવે તો પણ આશરે અડધા અબજથી વધુ લોકો પીવાના સુરક્ષિત પાણીની સુવિધાથી વંચિત હશે અને એક અબજ કરતા વધુ લોકોને સ્વચ્છતાની સુવિધા મળતી નહીં હોય. [[પાણીની હલકી ગુણવત્તા]] અને સ્વચ્છતાની સુવિધાની અછત જીવલેણ સાબિત થાય છે. પ્રદૂષિત પાણી પીવાના કારણે દર વર્ષે 50 લાખના મોત નિપજે છે. [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]]ના અંદાજ પ્રમાણે [[સુરક્ષિત પાણી]] ઉપલબ્ધ થાય તો દર વર્ષે 14 લાખ બાળકોને [[ઝાડા]]થી બચાવી શકાશે.<ref>[http://www.who.int/features/qa/70/en/ વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન][http://www.who.int/features/qa/70/en/ સેફ વોટર એન્ડ ગ્લોબલ હેલ્થ]</ref> પાણી જોકે મર્યાદિત સ્ત્રોત નથી, પરંતુ પીવાના પાણી તરીકે રિસર્કયુલેટ થતું રહે છે જે માનવીના વપરાશના પ્રમાણથી અનેક ગણા વધારે જથ્થામાં હોય છે. પૃથ્વી પર પાણીનો બહુ નાનો અનામત જથ્થો (પીવાના [[પાણીના પુરવઠા]]નો 1 ટકા જથ્થો જે દર 1થી 10 વર્ષમાં જળ વ્યવસ્થામાં પુનઃ ઉમેરાય છે) નોન-રિન્યુએબલ સ્ત્રોત છે તેથી પીવા લાયક અને સિંચાઇના પાણીનું વિતરણ મુશ્કેલ છે. પાણીની અછત ધરાવતા દેશો પાણીની આયાત કરવાના બદલે સામાનની આયાત કરે છે (જેથી સ્થાનિક ઉપયોગ માટે પૂરતું પાણી બચાવી શકાય.) કારણ કે ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં વસ્તુના કદના 10થી 100 ગણું પાણી વપરાય છે. વિકાસશીલ દેશોમાં 90 ટકા જેટલું [[ગંદુ પાણી]] શુદ્ધ કર્યા વગર નવી અને પાણીના પ્રવાહમાં છોડી દેવાય છે.<ref>{{cite book |title=Environmentally Sound Technology for Wastewater and Stormwater Management: An International Source Book |author=UNEP International Environment |year=2002 |publisher=IWA Publishing |isbn=1843390086 |oclc=49204666}}</ref> લગભગ 50 દેશ અથવા વિશ્વની કુલ વસ્તીનો ત્રીજા ભાગનો હિસ્સો પાણીનો મધ્યમ અથવા ઉચ્ચ વપરાશ કરે છે. 17 દેશ તેમની કુદરતી પાણી વ્યવસ્થામાં રિચાર્જ થતા પાણી કરતા વધુ પાણી જમીનમાંથી ખેંચે છે. <ref>{{cite book |title=Climate Change and Developing Countries |last=Ravindranath |first=Nijavalli H. |coauthors=Jayant A. Sathaye |year=2002 |publisher=Springer |isbn=1402001045 |oclc=231965991}}</ref> આ દબાણની અસર માત્ર નદી અને તળાવ જેવા તાજા પાણીના સંસાધનો પર નથી થતી, પરંતુ ભૂગર્ભજળના સ્ત્રોતને પણ અસર થાય છે. ==== ખેતી ==== [[ચિત્ર:SiphonTubes.JPG|thumb|right|ખેતરના પાકની સિંચાઇ]] [[કૃષિ]] ક્ષેત્રમાં પાણીનો સૌથી વધુ ઉપયોગ [[સિંચાઇ]] માટે થાય છે, જે પૂરતા પ્રમાણમાં અનાજ પેદા કરવા માટે ચાવીરૂપ પરિબળ છે. કેટલાક વિકાસશીલ દેશોમાં 90 ટકા જેટલા પાણીનો ઉપયોગ સિંચાઇ માટે થાય છે<ref>{{Cite web |url=http://www.wbcsd.org/includes/getTarget.asp?type=d&id=MTYyNTA |title=WBCSD વોટર ફેક્ટ્સ એન્ડ ટ્રેન્ડ્સ |access-date=2021-07-10 |archive-date=2012-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301011840/http://www.wbcsd.org/includes/getTarget.asp?type=d&id=MTYyNTA |url-status=dead }}</ref> જ્યારે વિકતીત દેશોમાં પણ તેનો હિસ્સો નોંધપાત્ર છે. (અમેરિકામાં 30 ટકા જેટલા તાજા પાણીનો ઉપયોગ સિંચાઇ માટે થાય છે.<ref name="Water Use in the United States">[http://nationalatlas.gov/articles/water/a_wateruse.html વોટર યુઝ ઇન ધ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814045418/http://nationalatlas.gov/articles/water/a_wateruse.html |date=2009-08-14 }}, નેશનલ એટલાસ સરકાર</ref> ==== વૈજ્ઞાનીક પ્રમાણ તરીકે પાણી ==== 7 એપ્રિલ, 1795ના રોજ [[ફ્રાન્સ]]માં [[ગ્રામ]]ની વ્યાખ્યા નક્કી કરવામાં આવી હતી જેમાં તેને એક મીટરના એકસોમા ભાગનું ઘન કદ ધરાવતા શુદ્ધ પાણીનું બરફના ઓગળવાના તાપમાન પર વજનને એક ગ્રામની સમકક્ષ ગણવામાં આવ્યું હતું.<ref>''[http://smdsi.quartier-rural.org/histoire/18germ_3.htm ડેક્રી રિલેટિંગ ટુ ધ વેઇટ એન્ડ મેઝરમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130225163152/http://smdsi.quartier-rural.org/histoire/18germ_3.htm |date=2013-02-25 }}''</ref> વ્યવહારિક ઉપયોગ માટે એક ધાતુ આધારિત પ્રમાણભૂત માપની પણ જરૂર હતી. એક હજાર ગણા વધુ વજનદાર [[કિલોગ્રામ]]ની શોધ કરવામાં આવી હતી. એક [[લિટર]] પાણીનું કદ ચોક્કસપણે કેટલું હોય છે તે નક્કી કરવા માટે કામ આદરવામાં આવ્યું હતું. ગ્રામની નક્કી કરવામાં આવેલી આધારભૂત વ્યાખ્યામાં 0 ડિગ્રી સે. પર આધાર રાખવામાં આવ્યો હતો જે પુનઃઉત્પાદનપાત્ર ''તાપમાન'' છે, છતાં વિજ્ઞાનીઓએ આ ધોરણને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરવાનું અને પાણીની ઉચ્ચતમ ''ઘનતા'' પર માપણી કરવાનું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું{{convert|4|C}}.<ref>''[http://histoire.du.metre.free.fr/fr/index.htm L'Histoire Du Mètre, La Détermination De L'Unité De Poids]'' </ref> એસઆઇ સિસ્ટમમાં [[કેલ્વિન તાપમાનનો સ્કેલ]] પાણીના [[ટ્રિપલ પોઇન્ટ]] પર આધારિત છે જેને 273.16 કેલ્વિન અથવા 0.01 ડિગ્રી સે. ગણવામાં આવે છે. આ સ્કેલ સેલ્સિયસ તાપમાનના માપ કરતા વધુ ચોકસાઇ ધરાવે છે. સેલ્સિયસ તાપમાનને વાસ્તવિકતામાં પાણીના [[ઉત્કલન બિંદુ]] (100 ડિગ્રી સે. નક્કી કરાયેલું) અને [[ગલન બિંદુ]] (0 ડિગ્રી સે. નક્કી કરાયેલું)ના આધારે નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. કુદરતી પાણીમાં મુખ્યત્વે હાઇડ્રોજન -1 અને ઓક્સિજન-16ના આઇસોટોપ હોય છે, પરંતુ તેમાં કેટલાક વધુ વજનદાર આઇસોટોપ જેવા કે હાઇડ્રોજન-2 ([[ડ્યુટેરિયમ]]) પણ હોય છે. ડ્યુટેરિયમ ઓક્સાઇડ અથવા [[હેવી વોટર]]નું પ્રમાણ ઘણું ઓછું હોય છે, પરંતુ પાણીના ગુણધર્મ પર તે અસર કરે છે. સમુદ્રના પાણીની સરખામણીમાં નદી અને તળાવના પાણીમાં ડ્યુટેરિયમનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે. તેથી સ્ટાન્ડર્ડ પાણીને [[વિયેના સ્ટાન્ડર્ડ મીન ઓસન વોટર]] સ્પેસિફિકેશન મુજબ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. ==== પીવા માટે ==== [[ચિત્ર:Humanitarian aid OCPA-2005-10-28-090517a.jpg|thumb|left|બોટલમાં ભરેલું પાણી પીતી યુવતી]] [[ચિત્ર:Water quality.jpg|thumb|right|Water quality: fraction of population using improved water sources by country]] માનવ [[શરીર]]માં લગભગ 55 ટકાથી 78 ટકા હિસ્સો પાણીનો હોય છે જેનો આધાર શરીરના કદ પર રહેલો છે.<ref> [http://www.madsci.org/posts/archives/2000-05/958588306.An.r.html જવાબઃ વોટ પરસન્ટેજ ઓફ ધ હ્યુમન બોડી ઇઝ કમ્પોઝ્ડ ઓફ વોટર?] જેફરી ઉટ્ઝ, એમ.ડી., ધ મેડસાઇ નેટવર્ક</ref> યોગ્ય રીતે કામ કરવા માટે શરીરને [[ડિહાઇડ્રેશન]]થી બચવા માટે દર[[રોજ]] એકથી સાત લીટર પાણીની જરૂર પડે છે. ચોક્કસ કેટલા પાણીની જરૂર પડશે તેનો આધાર પ્રવિત્તિ, તાપમાન, ભેજ અને અન્ય કેટલાક પરિબળો પર રહેલો છે. મોટા ભાગના પાણીની જરૂરિયાત સીધું પાણી પીવાના બદલે ખોરાક અને પીણા દ્વારા સંતોષાતી હોય છે. તંદુરસ્ત વ્યકિતએ દરરોજ કેટલું પાણી પીવું જોઇએ તે વિશે હજુ સ્પષ્ટતા થઇ શકી નથી, છતાં મોટા ભાગના લોકો હાઇડ્રેશનનું યોગ્ય પ્રમાણ જાળવી રાખવા માટે રોજના 6-7 ગ્લાસ (લગભગ 2 લિટર) પાણી પીવાની હિમાયત કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/health/healthy_living/nutrition/drinks_water.shtml|title=Healthy Water Living|producer=BBC|access-date=2007-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423180541/http://www.bbc.co.uk/health/healthy_living/nutrition/drinks_water.shtml|archive-date=2008-04-23|url-status=dead}}</ref> તબીબી સાહિત્યમાં પ્રમાણમાં ઓછા પાણીની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે જે સામાન્ય પુરુષ માટે એક લિટર જેટલું છે. તેમાં ગરમ હવામાન અથવા કસરતના કારણે શરીરમાં ઓછા થતા પ્રવાહીને ધ્યાનમાં લેવાયું નથી. <ref name="Rhoades_2003">{{cite book|author = Rhoades RA, Tanner GA|title = Medical Physiology|publisher = Lippincott Williams & Wilkins|edition = 2nd|location = Baltimore|year = 2003|isbn = 0781719364|oclc = 50554808}}</ref> જેઓ તંદુરસ્ત કિડની ધરાવે છે તેમના માટે એટલું બધું પાણી પીવું મુશ્કેલ છે, પરંતુ (ગરમ ભેજવાળા વાતાવરણ અથવા કસરત કરતી વખતે) સાવ ઓછું પાણી પીવામાં જોખમ રહેલું છે. લોકો કસરત કરતી વખતે આવશ્યકતા કરતા અનેક ગણું પાણી પી જતા હોય છે તેનાથી તેમને [[વોટર ઇનટોક્સીકેશન]] (હાઇપરહાઇડ્રેશન) થવાનો ખતરે રહે છે જે જીવલેણ સાબિત થઇ શકે છે. વ્યકિતએ દરરોજ આઠ ગ્લાસ પાણી પીવું જ જોઇએ તેવી કથિત હકીકતનો કોઇ વૈજ્ઞાનિક પૂરાવો મળ્યો નથી.<ref>[http://ajpregu.physiology.org/cgi/content/full/283/5/R993 "દિવસમાં આઠ ગ્લાસ પાણી પીઓ." ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420204226/http://ajpregu.physiology.org/cgi/content/full/283/5/R993 |date=2010-04-20 }}[http://ajpregu.physiology.org/cgi/content/full/283/5/R993 ખરેખર? ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420204226/http://ajpregu.physiology.org/cgi/content/full/283/5/R993 |date=2010-04-20 }}[http://ajpregu.physiology.org/cgi/content/full/283/5/R993 "8 × 8" માટે કોઇ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420204226/http://ajpregu.physiology.org/cgi/content/full/283/5/R993 |date=2010-04-20 }} હીન્ઝ વેલ્દિન, ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ફિઝીયોલોજી, ટાર્ડમાઉથ મેડિકલ સ્કૂલ, લેબનન, [[ન્યૂ હેમ્પશાયર]]</ref> વજન ઘટાડવા અંગે અને કબજિયાત અંગે પણ પાણીની અસર વિશે ઘણી ખોટી માન્યતાઓ હતી જે હવે દૂર થઇ છે. <ref>[http://www.factsmart.org/h2o/h2o.htm પાણી પીવું - કેટલું?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120410235912/http://www.factsmart.org/h2o/h2o.htm |date=2012-04-10 }}, Factsmart.org વેબસાઇઠ અને સંદર્ભ</ref> [[ચિત્ર:DIN_4844-2_D-P005.svg|thumb|right|બિનપિવાલાયક પાણી માટેનું ચિહ્ન]] કેટલું પાણી પીવું જોઇએ તે વિશે 1945માં નેશનલ રિસર્ચ કાઉન્સિલના ફુડ એન્ડ ન્યુટ્રિશન બોર્ડ દ્વારા કરવામાં આવેલી ભલામણ પ્રમાણે, સાધારણ ધોરણે વ્યકિતએ દરેક કેલેરીના આહાર સામે એક મિલીલિટર પાણી પીવું જોઇએ. મોટા ભાગનો જથ્થો રાંધેલા ખોરાકમાં હોય છે.<ref>{{cite book| title = Food and Nutrition Board, National Academy of Sciences. Recommended Dietary Allowances.| publisher = National Research Council, Reprint and Circular Series, No. 122| year = 1945|pages = 3–18}}</ref> [[યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નેશનલ રિસર્ચ કાઉન્સિલ]]એ સામાન્ય ભલામણ (ખોરાકના સોર્સ સહિત)માં જણાવ્યું છે કે મહિલાએ દરરોજ સરેરાશ 2.7 લિટર પાણી પીવું જોઇએ જ્યારે પુરુષો માટે આ પ્રમાણ 3.7 લિટરનું છે. <ref>[http://www.iom.edu/report.asp?id=18495 ડાયટરી રેફરન્સ ઇનટેક્સ: વોટર, પોટાશિયમ, સોડિયમ, ક્લોરાઇડ, અને સલ્ફેટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051218142112/http://www.iom.edu/report.asp?id=18495 |date=2005-12-18 }}, ફૂડ એન્ડ ન્યુટ્રીશન બોર્ડ</ref> આ ઉપરાંત [[ગર્ભવતી]] મહિલાઓ અને [[સ્તનપાન]] કરાવતી મહિલાઓએ તેમના શરીરમાંથી ઓછા થઇ રહેલા પ્રવાહીને સરભર કરવા માટે વધારે પાણી પીવું જોઇએ. [[ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિસીન]]એ ભલામણ કરી હતી કે મહિલાએ 2.2 લિટર અને પુરુષે 3.0 લિટર પાણી પીવું જોઇએ. આ સંસ્થાએ એવી ભલામણ પણ કરી છે કે ગર્ભવતી મહિલાઓએ 2.4 લિટર (10 કપ) અને સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓએ 3 લિટર (12 કપ) પાણી પીવું જોઇએ કારણ કે નર્સિંગ દરમિયાન તેમના શરીરમાંથી મોટા પ્રમાણમાં પ્રવાહી ઓછું થતું હોય છે.<ref>[http://www.mayoclinic.com/health/water/NU00283 પાણીઃ તમારે દરરોજ કેટલું પીવું જોઇએ? - MayoClinic.com]</ref> એ બાબતની પણ નોંધ લેવાઇ છે કે સામાન્ય રીતે 20 ટકા જેટલું પાણી ખોરાકમાંથી મળતું હોય છે જ્યારે બાકીનું પ્રવાહી પાણીમાંથી અથવા અન્ય પીણામાંથી ([[ચા-કોફી]] સહિત) મળે છે. શરીરમાંથી પાણી અનેક સ્વરૂપમાં બહાર નીકળી જાય છે જેમાં [[મુત્ર]] અને [[મળ]], [[પરસેવો]] અને શ્વાસોચ્છવાસ વખતે નીકળી જતી [[પાણીની વરાળ]] સમાવેશ થાય છે. શારિરીક શ્રમ અને ગરમીના કારણે શરીરમાંથી નીકળતા પાણીનું પ્રમાણ વધી જાય છે તેથી પ્રવાહી લેવાનું પ્રમાણ વધારવાની જરૂર પડે છે. માનવીને એવા પાણીની જરૂર રહે છે જેમાં વધારે પડતી અશુદ્ધિઓ ન હોય. સામાન્ય અશુદ્ધિઓમાં મેટલ સોલ્ટ અને ઓક્સાઇડ્સ (કોપર, આયર્ન, કેલ્શિયમ અને લીડ સહિત)<ref>"કનક્વરીંગ કેમિસ્ટ્રી" 4થી આવૃત્તિ પ્રસિદ્ધ 2008</ref> તથા ''[[વિબ્રિયા]]'' જેવા કેટલાક હાનિકારક [[બેક્ટેરિયા]]નો સમાવેશ થાય છે. કેટલાક [[દ્રાવ્યો]] સ્વીકૃત છે અને સ્વાદમાં વૃદ્ધિ કરવા માટે અને આવશ્યક [[ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ]] પૂરા પાડવા માટે ઇચ્છનીય છે.<ref>{{cite book |last = Maton |first = Anthea |authorlink = |coauthors = Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright |title = Human Biology and Health |publisher = Prentice Hall |date = 1993 |location = Englewood Cliffs, New Jersey, USA |isbn = 0-13-981176-1 |oclc = 32308337}}</ref>પીવામાં ઉપયોગી હોય તેવું વિશ્વનું સૌથી મોટું તાજા પાણીનું સરોવર સાઇબેરિયામાં આવેલું [[બૈકલ સરોવર]]<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=1cV8tziHZ5sC&pg=PA125|page=125|title=Water: a shared responsibility|author=Unesco|publisher=Berghahn Books|year=2006|isbn=1845451775}}</ref> છે જેમાં [[ક્ષાર]] અને [[કેલ્શિયમ]]નું પ્રમાણ ઘણું ઓછું છે તેથી વધુ સ્વચ્છ છે. ==== સ્વચ્છતા ==== પાણીની [[દ્વાવણ]] અને [[આવરણ]] બનાવવાની ક્ષમતાના કારણે તેનો ઉપયોગ ધોવા માટે થાય છે. ઘણી ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયા પાણીમાં ઓગળી જતા રસાયણોના રિએક્શન, પાણીમાં ઘન પદાર્થોના સસ્પેન્શન તથા પદાર્થો ઓગાળવાની અને અલગ તારવવાની પાણીની ક્ષમતા પર આધારિત છે. ==== રાસાયણીક ઉપયોગ ==== રાસાયણિક પ્રક્રિયામાં પાણીનો મુખ્યત્વે ઉપયોગ દ્રાવક અથવા પ્રતિક્રિયાકર્તા તરીકે થાય છે જ્યારે ઓગાળનાર અને ઉદ્વીપક તરીકે ઓછા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. જૈવિક પ્રતિક્રિયામાં પાણીનો ઉપયોગ સામાન્ય દ્રાવક તરીકે થાય છે જે ઘણા આયોનિક વ્યંજનોને ઓગાળી શકે છે. જૈવિક પ્રક્રિયામાં તેનો સામાન્ય રીતે ઉપયોગ પ્રક્રિયા દ્રાવક તરીકે નથી થતો કારણ કે તે રિએક્ટન્ટ્સને યોગ્ય રીતે ઓગાળી શકતું નથી અને તે [[એમ્ફોટેરિક]] (એસિડીક ''અને'' બેઝિક) તથા [[ન્યુકિલઓફિલિક]] છે. આમ છતાં ગુણધર્મો કેટલીક વખત ઇચ્છનીય છે. આ ઉપરાંત પાણી દ્વારા [[ડાયલ્સ-એલ્ડર પ્રક્રિયા]] પણ ઘણી વખત જોવા મળ્યા છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી [[સુપરક્રિટીકલ]] પાણી અંગે સંશોધન વધ્યું છે. ઓકિસજનનું મહત્તમ પ્રમાણ ધરાવતું સુપરક્રિટીકલ પાણી ઓર્ગેનિક પ્રદૂષણ ફેલાવતા તત્વોનો કાર્યક્ષમ રીતે નિકાલ કરી શકે છે. ==== ઉષ્મા વાહક પ્રવાહી તરીકે ==== [[ચિત્ર:Kookwekker1268.JPG|thumb|left|કૂલિંગ માટે બરફનો ઉપયોગ]] પાણી અને વરાળનો ઉપયોગ કરીને વિવિધ હીટ એક્સચેન્જ સિસ્ટમમાં હીટ ટ્રાન્સફર ફ્લુઇડ તરીકે થાય છે જે તેની હાઇ હીટ ક્ષમતાને આભારી છે જેમાં ગરમ કરવાની તથા ઠંડા રાખવાની ક્ષમતા સામેલ છે. ઠંડું પાણી સરોવર અથવા સમુદ્રમાંથી કુદરતી રીતે ઉપલબ્ધ છે. બાષ્પીભવનની પુષ્કળ ગરમીના કારણે [[વરાળ]] એ અત્યંત કાર્યક્ષમ પ્રવાહી માનવામાં આવે છે. તેમાં ગેરફાયદો એ છે કે પાણી અને વરાળ અમુક અંશે ક્ષાર ઉત્પન્ન કરવાના લક્ષણ ધરાવે છે. લગભગ તમામ [[વિદ્યુત ઉર્જા મથકો]]માં પાણીનો ઉપયોગ કુલન્ટ (ઠંડુ પાડવા માટે) તરીકે થાય છે જે બાષ્પ પેદા કરે છે અને વરાળ આધારિત [[ટર્બાઇન્સ]]ને ચલાવીને જનરેટરને ચલાવે છે. અમેરિકામાં કુલિંગ વીજ મથકોમાં પાણીનો સૌથી વધુ ઉપયોગ થાય છે. <ref name="Water Use in the United States"/>પરમાણુ ઉદ્યોગમાં પાણીનો ઉપયોગ [[ન્યુ્ટ્રોન મોડરેટર]] તરીકે થાય છે [[દબાણ આધારિત જળ રિએક્ટર]]માં પાણી કુલન્ટ તેમજ મોડરેટર તરીકે કામ કરે છે. તેનાથી પરોક્ષ સુરક્ષા વ્યવસ્થા સર્જાય છે કારણ કે રિએક્ટરમાંથી પાણી દૂર કરવાથી અણુ રિએક્શન પણ મંદ પડે છે. ==== અગ્નિશમન તરીકે ==== [[ચિત્ર:MH-60S Helicopter dumps water onto Fire.jpg|right|thumb|દાવાનળને ઓલવવામાં પાણીનો ઉપયોગ]] પાણીમાં બાષ્પની વધારે ઉર્જા હોય છે અને પ્રમાણમાં તે સ્થિર છે તેથી તે સારું [[અગ્નિશામક]] પ્રવાહી છે. પાણીની બાષ્પના કારણે આગમાંથી ગરમી દૂર થાય છે. જોકે વિદ્યુત આધારિત ઉપકરણોની આગ ઠારવા માટે પાણીનો ઉપયોગ કરી શકાતો નથી કારણ કે અશુદ્ધ પાણી વીજળીનું વાહક હોય છે. ઓઇલ અથવા ઓર્ગેનિક સોલ્વેન્ટની આગ પણ પાણીથી શાંત થતી નથી, કારણ કે તે પાણી પર તરે છે. પાણી વધારે પડતું ઉકળે તો સળગતા પ્રવાહીનો ફેલાવો થાય છે. આગ ઠારવા માટે પાણીનો ઉપયોગ કરતી વખતે [[વરાળ વિસ્ફોટ]]ને પણ ધ્યાનમાં લેવું જોઇએ. બંધ જગ્યામાં અત્યંત ગરમ આગ પર પાણી છાંટતી વખતે, હાઇડ્રોજન ધડાકાને શાંત કરતી વખતે આવી મુશ્કેલી સર્જાઇ શકે છે. કારણ કે તે સ્થિતિમાં પદાર્થો જેમ કે ચોક્કસ ધાતુ કે ગરમ ગ્રેફાઇટ પાણીનું બંધારણ તોડીને હાઇડ્રોજન ગેસ પેદા કરે છે. ચેર્નોબિલ દુર્ઘટના વખતે આવા ધડાકાની શક્તિનું ઉદાહરણ મળ્યું હતું, જોકે તે સમયે અગ્નિશમનની કામગીરીના પાણીના કારણે ઘડાકો નહોતો થયો, પરંતુ રિએક્ટરની પોતાની કુલિંગ સિસ્ટમના કારણે ઘડાકો થયો હતો. પાણી અતિશય ગરમ થવાથી વરાળમાં રૂપાંતરિત થતાં વરાળ ધડાકો થાય છે. વરાળ અને ગરમ [[ઝિર્કોનિયમ]] વચ્ચે પ્રક્રિયા થવાના કારણે હાઇડ્રોજન વિસ્ફોટ થયો હોવાની શક્યતા છે. ==== મનોરંજન ==== માનવી મનોરંજનના હેતુથી તથા વિવિધ કસરત અને રમતગમત માટે પાણીનો ઉપયોગ કરતો રહ્યો છે. [[તરણ]], [[વોટરસ્કીઇંગ]], [[બોટિંગ]], [[સર્ફીંગ]] અને [[ડાઇવિંગ]] જેવી સ્પર્ધામાં પાણીનો વિશેષ ઉપયોગ થાય છે. આ ઉપરાંત કેટલીક રમતો જેવી કે [[આઇસહોકી]] અને [[આઇસ સ્કેટિંગ]] માટે બરફની જરૂર પડે છે. સરોવરના કિનારા, સમુદ્ર કિનારા અને [[વોટરપાર્ક્સ]] પર લોકો આરામ મેળવવા અને મનોરંજન માણવા માટે જાય છે. ઘણા લોકોને પાણીનો અવાજ અને દેખાવ શાંતિ આપે છે. જાહેર તથા ખાનગી સુશોભનમાં ફુવારા અને પાણી આધારિત અન્ય વિશેષતાનો ઉપયોગ થાય છે. કેટલાક લોકો દેખાડો કરવા, આનંદ માટે કે સથવારા માટે [[માછલીઘર]] કે [[તળાવ]]માં માછલી કે અન્ય જળચરોને રાખે છે. માનવી બરફ આધારિત રમતો જેમ કે [[સ્કીઇંગ]], [[સ્લેજિંગ]], [[સ્નોમોબાઇલિંગ]] અને [[સ્નોબોરર્ડિંગ]] પસંદ કરે છે જેમાં બરફ બનાવવા માટે પાણીને થીજાવવું પડે છે. લોકો [[સ્નોબોલ]], [[વોટર ગન]] કે [[વોટર બલુન]]થી [[લડવાની મજા માણવા]] પણ પાણીનો ઉપયોગ કરે છે. ==== પાણી ઉદ્યોગ ==== [[ચિત્ર:Water carrier.jpg|thumb|ભારતમાં વોટર-કેરિયર, 1882. ઘણી જગ્યાએ કે જ્યાં પાણી ઉપલબ્ધ નથી ત્યાં પાણીનું લોકો દ્વારા પરિવહન કરવું પડે છે]] [[ચિત્ર:TapWater-china.JPG|thumb|left|ચીનમાં હાથથી ચાલતો વોટર પંપ]] [[ચિત્ર:Usine Bret MG 1648.jpg|thumb|left|જળ શુદ્ધિકરણ એકમ]] [[જળ ઉદ્યોગ]]થી પીવાનું પાણી તથા [[ઘરવપરાશ]]ના અને [[ઔદ્યોગિક]] વપરાશના [[દુષિત પાણી]]ના નિકાલ ([[સુએજ ટ્રિટમેન્ટ]] સહિત)ની સુવિધા મળે છે. [[પાણી પુરવઠા]]ની વ્યવસ્થામાં [[વરસાદના પાણીને એકત્ર]] કરવાના [[કુવા]], [[પાણી પુરવઠાનું માળખું]], [[પાણી શુદ્ધ કરવાની સુવિધા]], [[પાણીના ટાંકા]], [[પાણીના ટાવર]], [[પાણીની પાઇપલાઇન]] અને [[પ્રાચીન ભૂગર્ભવ્યવસ્થા]] સામેલ છે. [[વાતાવરણમાંથી પાણી પેદા કરતા જનરેટર્સ]] વિકસાવાઇ રહ્યા છે. પીવાનું પાણી મોટા ભાગે [[ઝરણા]]માંથી, જમીનમાં કૃત્રિમ [[કુવા]] ખોદીને અથવા તળાવ કે નદીમાંથી ખેંચીને મેળવવામાં આવે છે. ભૂગર્ભના પ્રવાહો પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી આપી શકશે એવું ધારી લેતા મોટા પ્રમાણમાં કૂવા બનાવવાથી વધારે પાણી પેદા કરવાની શક્યતા રહે છે. પાણીના અન્ય સ્ત્રોતમાં વરસાદના સંગ્રહીત પાણીનો સમાવેશ થાય છે. માનવીના ઉપયોગ માટે પાણીનું [[શુદ્ધિકરણ]]ની જરૂર પડે છે. તેના માટે પાણીમાં ન ઓગળી શકે તેવા તત્વો, ઓગળેલા તત્વો તથા આરોગ્ય માટે જોખમી [[સુક્ષ્મજીવાણુ]]ઓને દૂર કરવા પડે છે. પાણીને [[ગાળવા]]ની લોકપ્રિય પદ્ધતિમાં રેતીથી ગાળવાની પ્રક્રિયા સામેલ છે જેમાં ન ઓગળી શકેલા તત્વો દૂર થાય છે. પાણીના [[ક્લોરિનેશન]] અને [[ઉકાળવા]]થી હાનિકારક જંતુઓ દૂર થાય છે. [[નિસ્યંદન]] આ ત્રણેય કામ કરે છે. વધુ આધુનિક પદ્ધતિમાં [[રિવર્સ ઓસ્મોસિસ]]નો સમાવેશ થાય છે. [[સમુદ્રના પાણી]]ના જંગી જથ્થાને [[મીઠું બનાવવાની પ્રક્રિયા]] ખર્ચાળ છે અને તેનો ઉપયોગ સમુદ્ર કાંઠાના વિસ્તારો તથા [[સૂકા]] [[હવામાન]]માં થાય છે. પીવાના પાણીનું વિતરણ [[મ્યુનિસિપલ પાણી વ્યવસ્થા]], ટેન્કર અથવા [[બોટલ્ડ પાણી]] દ્વારા થાય છે. ઘણા દેશોમાં સરકાર જરૂરિયાતમંદ લોકોને મફતમાં પીવાનું પાણી પૂરું પાડે છે. બીજા કેટલાકની દલીલ છે કે પાણી જેવી મર્યાદિત સંપત્તિનું વ્યવસ્થાપન અને કુવા ખોદવાનો તથા ડેમ અને [[જળાશય]] બનાવવાનું આયોજન [[બજાર]] આધારિત અથવા [[મુક્ત સાહસ]]ની વ્યવસ્થાને સોંપવું જોઇએ. બીજો એક ઉપાય માનવીના ઉપયોગ માટે પીવાના પાણીનો ઉપયોગ ઓછો કરવાનો છે. [[હોંગ કોંગ]] જેવા શહેરોમાં ટોઇલેટમાં ફ્લશિંગ માટે સમુદ્રના પાણીનો વધુ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જેથી [[તાજા પાણીના સ્ત્રોતનું સંરક્ષણ]] કરી શકાય. પાણીને પ્રદુષિત કરવાથી તેનો સૌથી વધુ બગાડ થાય છે અને પ્રદૂષણ ફેલાવનારને થતા ફાયદાને જવા દઇએ તો તે પાણીના અન્ય ઉપયોગને મર્યાદિત બનાવે છે તથા સ્ત્રોતને બગાડે છે. પ્રદૂષણના અન્ય પ્રકારની જેમ તેને માકેર્ટના ખર્ચના પ્રચલિત એકાઉન્ટિંગમાં સ્થાન મળતું નથી અને તેને [[બાહ્ય ચીજ]] ગણવામાં આવે છે તેની ગણતરી માર્કેટ કરી શકતું નથી. તેથી અન્ય લોકો જળ પ્રદૂષણની કિંમત ચુકવે છે જ્યારે તેમાંથી નફો કરનારી કંપનીઓ તેમના નફાનો હિસ્સો પ્રદૂષણનો ભોગ બનનારા લોકોને ચુકવતા નથી. માનવી દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી [[દવા]]ઓ મોટા ભાગે પાણી સાથે ભળે છે. તેઓ [[બાયોગ્રેડેબલ]] ન હોય અને [[બાયોએક્યુમ્યુલેટ]] થાય તો [[જળ જીવસૃષ્ટિ]]ને નુકસાન પહોંચાડે છે. નકામા પાણીના વ્યવસ્થાપનમાં [[વરસાદી પાણીની ગટર]] તથા [[નકામા પાણીના ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ]]નો સમાવેશ થાય છે. [[સપાટી પરના પાણી]]નું પ્રદૂષણ ઓછું કરવાનો અન્ય એક ઉપાય [[બાયોસવેલ]]નો છે. ==== ઔદ્યોગિક ઉપયોગો ==== પાણીનો [[વીજ ઉત્પાદન]]માં ઉપયોગ થાય છે. [[જળશક્તિ]]માંથી મેળવેલી વીજળીને [[જળવિદ્યુત]] કહેવાય છે. જળવિદ્યુત પાણીથી ચાલતા ટર્બાઇનમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.આ ટર્બાઇન જનરેટર સાથે જોડાયેલા હોય છે. જળવિદ્યુત ઓછી ખર્ચાળ, પર્યાવરણને અનુકૂળ અને અક્ષય ઊર્જાને સ્રોત છે. આ ઊર્જા સૂર્ય દ્વારા પુરી પડાય છે. સૂર્યની ગરમીથી પાણીનું બાષ્પિભવન થાય છે, જે ઊંચાઈ પર પાણીના ટીપા સ્વરૂપે સંકેન્દ્રીત થાય છે અને ત્યાંથી તે વરસાદના સ્વરૂપે જમીન પર આવે છે. {{wide image|200407-sandouping-sanxiadaba-4.med.jpg|940px|થ્રી ગોર્જ્સ ડેમ સૌથી મોટું હાયડ્રો-ઇલેક્ટ્રિક વીજ ઉત્પાદન મથક છે.}} પાણીનો ભારે દબાણ હેઠળ ઉપયોગ કરીને તેનો [[વોટર બ્લાસ્ટિંગ]] અને [[વોટર જેટ કટર]] તરીકે ઉપયોગ કરી શકાય છે. ચોકસાઇપૂર્વકનું કટિંગ માટે પણ ઉંચું દબાણ ધરાવતી વોટર ગનનો ઉપયોગ થાય છે. તે સારી રીતે કામ કરે છે અને પ્રમાણમાં સુરક્ષિત છે અને તેનાથી પર્યાવરણને નુકસાન થતું નથી. તેનો મશિનરીને ઠંડી પાડવા માટે પણ ઉપયોગ થાય છે કે જેથી મશિન વધુ પડતું ગરમ ન થઇ જાય. પાણીનો ઘણી ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયા અને મશિનમાં ઉપયોગ થાય છે જેમ કે, [[સ્ટીમ ટર્બાઇન]] અને [[હીટ એક્સેચન્જર]] અને [[દ્રાવક]] પાણીને શુદ્ધ કર્યા વગર ઉદ્યોગોમાંથી પાણી છોડવું [[પ્રદુષણ]] છે. પ્રદુષણમાં નિકાલ કરાયેલા દ્રાવ્યો [[રસાયણિક પ્રદુષણ]] અને કૂલન્ટ વોટર ઉષ્મા પ્રદુષણ છે. પાણીના ઘણા ખરા ઉપયોગોમાં શુદ્ધ પાણીની જરૂર પડે અને પાણી પુરવઠા તેમજ નિકાલ માટે વિવિધ [[શુદ્ધિકરણ]] તકનીકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ==== ખાધ્ય સંસ્કરણ (ફૂડ પ્રોસેસિંગ) ==== [[ચિત્ર:Cuisson des pates.jpg|thumb|left|પાણીનો નૂડલ્સ જેવા ખોરાક રાંધવા ઉપયોગ થાય છે]] ખાદ્ય વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં પાણી અનેક મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. ફૂડ પ્રોસેસિંગની અંદર ફૂડ પ્રોડક્ટ્સની સફળતાની સુનિશ્ચિતતતામાં પાણીની ભૂમિકા સમજવી ખાદ્ય વિજ્ઞાની માટે મહત્વપૂર્ણ બાબત છે. પાણીમાં મીઠા અને ખાંડ જેવા દ્રાવ્યો પાણીના ભૌતિક ગુણધર્મો પર અસર કરે છે. પાણીના ઉત્કલન અને શિતબિંદુ પર દ્રાવ્યો અસર કરે છે. એક કિલોગ્રામ પાણીમાં એક મોલ સુક્રોઝ (શર્કરા) પાણીના ઉત્કલનબિંદુમાં 0.51 ડિગ્રી સે.નો વધારો કરે છે અને કીલો દીઠ એક મોલ ક્ષાર પાણીના ઉત્કલનબિંદુમાં 1.02 ડિગ્રી સે.નો વધારો કરે છે. તે જ રીતે પાણીમાં ઓગળેલા કણોની સંખ્યા વધારીએ તો પાણીના શિતબિંદુમાં ઘટાડો થાય છે. <ref name="vaclacik">વેક્લેકિસ એન્ડ ક્રિસ્ટીયન, 2003</ref> દ્રાવ્યો પાણીની સક્રિયાતા પર પણ અસર કરે છે, જેના પગલે અનેક રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ પર પણ અસર થાય છે અને ખાદ્ય પદાર્થોમાં સુક્ષ્મજીવાણુઓની વૃદ્ધિ થાય છે. <ref name="deman">ડીમેન, 1999</ref> પાણીની સક્રિયતાનું વર્ણન દ્વાવણ પર પાણીના વરાળના દબાણ અને શુદ્ધ પાણીના વરાળ દબાણના ગુણોત્તર તરીકે કરી શકાય છે.<ref name="vaclacik"/> પાણીમાં દ્રાવ્યોની હાજરી પાણીની સક્રિયતા ઘટાડે છે. તે જાણવું મહત્ત્વનું છે કારણકે મોટાભાગના બેક્ટેરિયાની વૃદ્ધિ પાણીની નીચી સક્રિયતાના સ્તરે અટકે છે.<ref name="deman"/> સુક્ષ્મજીવાણુઓની વૃદ્ધિ ખોરાકની સલામતીને અસર કરવા ઉપરાંત ખોરાકના આત્મજીવનને પણ સાચવે છે. ફૂડ પ્રોસેસિંગમાં પાણીની કઠિનતા પણ એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ છે. તે ઉત્પાદનોની ગુણવત્તા પર મોટી અસર કરે છે અને સાથેસાથે સેનિટેશનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. પાણીની કઠિનતા પ્રતિ ગેલન પાણીમાંથી દૂર થતાં કેલ્શ્યમ કાર્બોનેટની પ્રમાણ પર નક્કી થાય છે. જળ પાણીની કઠિનતા ગ્રેઇનમાં માપવામાં આવે છે, 0.064 ગ્રામ કેલ્શ્યમ કાર્બોનેટ એક ગ્રેઇન પાણીની કઠિનતાને સમકક્ષ હોય છે.<ref name="vaclacik"/> પાણીનું નરમ તરીકે વર્ગીકરણ કરાય છે જો તે 1થી 4 ગ્રેઇન્સ ધરાવે, મધ્મય ગણાય જો તે 5થી 10 ગ્રેઇન્સ ધરાવે અને જો 11થી 20 ગ્રેઇન્સ ધરાવે તો કઠીન કહેવાય{{Vague|please add totally metric definition too.|date=December 2008}}<ref name="vaclacik"/>કેમિકલ આયન એક્સચેન્જ સીસ્ટમ (રાસાયણિક આયન પરિવર્તન વ્યવસ્થા)નો ઉપયોગ કરી પાણી કઠિનતામાં ફેરફાર કરી શકાય છે. પાણીની કઠિનતા તેના પીએચ સંતુલન પર પણ અસર કરે છે, જે ફૂડ પ્રોસેસિંગમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. દાખલા તરીકે, ભારે પાણી શુદ્ધ પાણીનું સફળતાપૂર્વક ઉત્પાદન અવરોધે છે. ગંદવાડ કે કચરાના નિકાલની પ્રક્રિયા પર પણ પાણીની કઠિનતા અસર કરે છે. ભારે પાણી સેનિટાઇઝર તરીકે ઓછું અસરકારક નિવડે છે.<ref name="vaclacik"/> [[ઉકાળવું]], [[બાફવું]] અને [[સીજવવું]] એ ખોરાક [[રાંધવા]]ની જાણીતી પદ્ધતિઓ છે, જેમાં વારંવાર પાણીમાં કે તેની વરાળમાં ખાદ્ય પદાર્થોને બોળવાની જરૂર પડે છે. [[વાસણ ધોવા]] માટે પણ રસોઇના પાણીનો ઉપયોગ થાય છે. == જળ રાજકારણ અને જળ કટોકટી == [[ચિત્ર:Access to drinking water in third world.svg|thumb|310px|વિકાસશીલ રાષ્ટ્રોમાં લોકોને ઉપલબ્ધ પીવાના પાણીના હિસ્સાનો અંદાજ 1970–2000.]] પાણી અને [[પાણી સંસાધનો]] દ્વારા અસર પામતા [[રાજકારણ]]ને [[જળ રાજકારણ]] કહેવાય છે. આ કારણસર, પાણી વિશ્વમાં એક વ્યૂહાત્મક સંસાધન છે અને ઘણી રાજકીય અથડામણોનું મુખ્ય કારણ રહ્યું છે. તે આરોગ્ય પર અસર કરે છે અને જૈવવિવિધતાને નુકસાન કરે છે. 1990થી અત્યાર સુધીમાં 1.6 અબજ લોકોને સુરક્ષિત પાણીનો સ્ત્રોત ઉપલબ્ધ બન્યો છે.[http://mdgs.un.org/unsd/mdg/Resources/Static/Products/Progress2008/MDG_Report_2008_En.pdf#page=44] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827045721/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/Resources/Static/Products/Progress2008/MDG_Report_2008_En.pdf#page=44 |date=2010-08-27 }} વિકાસશીલ દેશોમાં સલામત પાણીની પ્રાપ્યતા ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 1970ના 30 ટકાથી વધીને 2000માં 71 ટકા અને 2004માં 84 ટકા થઇ છે. આ વલણ ચાલું રહે તેવી ધારણા છે. જે લોકોને પિવાનું પાણી ઉપલબ્ધ નથી તેવા લોકોની સંખ્યા 2015 સુધીમાં અડધી કરવાનો ઉદેશ [[મિલેનિયમ ડેવલપમેન્ટ ગોલ]]માંનો એક છે. આ ધ્યેય હાંસલ કરાય તેવી ધારણા છે. [[યુનાઇટેડ નેશન્સ]]નો 2006નો એક અહેવાલ સૂચવે છે કે દુનિયામાં પ્રત્યેક વ્યક્તિ માટે પુરતું પાણી ઉપલબ્ધ છે પરંતુ ગેરવહીવટ અને ભ્રષ્ટાચારને કારણે તેની પ્રાપ્યતામાં અવરોધ ઉભો થાય છે.<ref>[[યુનેસ્કો]], (2006), [http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001444/144409E.pdf પાણી,એક સંયુક્ત જવાબદારી. ][http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001444/144409E.pdf ધ યુનાઇટેડ નેશનલ્સ વર્લ્ડ વોટર ડેવલપમેન્ટ રિપોર્ટ 2].</ref> [[વર્લ્ડ વોટર એસેસમેન્ટ પ્રોગ્રામ]]નો [[યુએન વોટર વર્લ્ડ ડેવલપમેન્ટ રિપોર્ટ]](WWDR, 2003) સૂચવે છે કે આગામી 20 વર્ષમાં લોકોને ઉપલબ્ધ પાણીમાં 30 ટકાનો ઘટાડો થશે વિશ્વની 40 ટકા વસ્તીને લઘુત્તમ [[સ્વચ્છતા]] માટે અપુરતું તાજું પાણી મળે છે. 2000માં [[પાણીજન્ય રોગ]]ને કારણે 22 લાખથી વધુ લોકો (ગંદાપાણીના વપરાશ અને [[દુષ્કાળ]]ને કારણે)મૃત્યુ પામ્યા હતા. 2004માં યુકે ચેરિટી [[વોટરએઇડ]]એ નોંધ્યું હતું કે સરળતાથી અટકાવી શકાય તેવા પાણીજન્ય રોગને કારણે દર 15 સેકન્ડે એક બાળનું મૃત્યુ થાય છે, તે [[ગંદકી]] નિકાલનો અભાવ સૂચવે છે. જળ સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સક્રિય સંસ્થામાં [[ઇન્ટરનેશનલ વોટર એસોસિયેશન (]]IWA), [[વોટરએઇડ]], [[વોટર ફર્સ્ટ]], [http://www.awra.org/ અમેરિકન વોટર રિસોર્સિસ એસોસિયેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180324205603/http://awra.org/ |date=2018-03-24 }}નો સમાવેશ થાય છે. પાણીને લગતા પરિસંવાદોમાં [[યુનાઇટેડ નેશન્સ કન્વેન્શન ટુ કોમ્બેટ ડેઝર્ટિફિકેશન]](UNCCD),[[ઇન્ટરનેશનલ કન્વેન્શન ફોર ધ પ્રિવેન્શન ઓફ પોલ્યુશન ફ્રોમ શિપ]], [[યુનાઇટેડ નેશન્સ કન્વેન્શન ઓ ધ લો ઓફ ધ સી]] અને [[રામસર કન્વેન્શન]]નો સમાવેશ થાય છે. 22 માર્ચે [[વિશ્વ જળ દિવસ]] અને 8 જૂને [[વિશ્વ મહાસાગર દિવસ]] ઉજવાય છે. માલસામાનના ઉત્પાદન અથવા સેવામાં વપરાતું પાણી [[વર્ચ્યુઅલ વોટર]] છે. == સંસ્કૃતિમાં પાણી == === ધર્મ === [[ચિત્ર:Hindu water ritual.jpg|thumb|તામિલનાડુમાં જોવા મળતી હિંદુ પરંપરા]] મોટાભાગના ધર્મોમાં પાણીને એક શુદ્ધિકર્તા ગણવામાં આવે છે. [[હિંદુ]], [[ખ્રિસ્તી]], [[ઇસ્લામ]], [[શિંટો]], [[તાઓ]], [[રસ્ટાફરિયનિઝમ]] અને [[યહુદી]] ધર્મમાં ધાર્મિક [[સ્નાન]]નું અત્યંત મહત્વ છે. વ્યક્તિનું પાણીમાં સ્નાન અથવા [[એસ્પર્સન]] અથવા [[અભિષેક]] ખ્રિસ્તીધર્મની [[પવિત્રકરણ વિધિ]] છે (જેને [[બાપ્ટિઝમ]] કહેવાય છે) અન્ય જે ધર્મોમાં પાણીની વિધિને સ્થાન છે તેમાં યહુદી (''[[મિકવાહ]]'' ) અને [[શિખ]] (''[[અમૃત સંસ્કાર]]'' )નો સમાવેશ થાય છે. ઉપરાંત યહુદી અને ઇસ્લામ સહિત અનેક ધર્મ અને સંપ્રદાયોમાં મૃત વ્યક્તિ માટે શુદ્ધ પાણીમાં ધાર્મિક સ્નાન કરવાની પરંપરા છે. ઇસ્લામમાં દિવસમાં પાંચ વખત નમાઝ અદા (જુઓ ''[[તયમ્મુમ]]'' ) કરવાનું ફરમાન છે. ઇસ્લામ ધર્મના અનુયાયીઓએ નમાઝ અદા કરતાં પહેલાં શુદ્ધ પાણીથી શરીરના કેટલાંક ભાગ સ્વચ્છ કરવા પડે છે (''[[વુદુ]]'' ). શિન્ટોમાં તમામ ધાર્મિક વિધિમાં વ્યક્તિ કે ક્ષેત્રને પવિત્ર કરવા પાણીનો ઉપયોગ થાય છે. (દાખલા તરીકે ''[[મિસોગી]]'' ની વિધિ) [[બાઇબલ]]ની [[નવા આંતરરાષ્ટ્રીય આવૃત્તિ]]માં 442 વખત અને [[કિંગ જેમ્સની આવૃત્તિ]]માં 363 પાણીનો ઉલ્લેખ થયો છે. નવી આંતરરાષ્ટ્રીય આવૃત્તિમાં પીટર 3:5(બ) કહે છે- પૃથ્વીની રચના પાણીમાંથી અને પાણી દ્વારા થઈ છે.(NIV) કેટલીક માન્યતાઓ પાણીનો ઉપયોગ ધાર્મિક હેતુ માટે વિશેષ તૈયારીમાં કરે છે. (કેટલાક ખ્રિસ્તી સમુદાયોમાં [[હોલી વોટર]], શિખ અને હિંદુ ધર્મમાં ''[[અમૃત]]'' ) ઘણા ધર્મો પણ પાણીના કોઈ ખાસ સ્રોતને પવિત્ર ગણે છે, જેમ કે [[રોમન કેથોલિક]]માં [[લોર્ડસ]], ખ્રિસ્તી ધર્મના કેટલાંક સંપ્રદાયો [[જોર્ડન નદી]]ને પવિત્ર ગણે છે, ઇસ્લામમાં [[ઝમઝમ કૂવા]]ને અને હિંદુ ધર્મમાં [[ગંગા]] નદીને પવિત્ર ગણવામાં આવે છે. પાણી આધ્યાત્મિક ઊર્જા ધરાવે છે તેવું અવારનવાર માનવામાં આવે છે. [[સેલ્ટિક પૌરાણિક કથા]]માં [[સુલિસ]]ને ગરમ ઝરણાનો દેવતા છે, હિંદુ ધર્મમાં [[ગંગા]]ને [[દેવી]]નું સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે જ્યારે [[વેદ]]માં [[સરસ્વતી]]નો માતા તરીકે ઉલ્લેખ થયો છે. ઉપરાંત પાણી પંચતત્વોમાંનું એક તત્વ છે. (મૂળ પાંચ તત્ત્વો જેમાં [[અગ્નિ]], [[પૃથ્વી]], [[હવા]], [[અવકાશ]]નો સમાવેશ થાય છે) દેવતાઓને કોઈ ખાસ ઝરણા, નદી કે જળાશયોના સંરક્ષક તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે, જેમ કે [[ગ્રીક]] અને [[રોમન]] [[પૌરાણિક કથા]]માં [[પેનીસ]] નદીનો દેવતા હતો જે ત્રણ હજાર [[ઓસનિડ્સ]]માંના એક છે. === દર્શનશાસ્ત્ર === પ્રાચીન ગ્રીકના પ્રસિદ્ધ ફિલસૂફ [[એમ્પીડોસલ્સ]]એ ઠેરવ્યું હતું કે [[અગ્નિ]], પૃથ્વી, અને [[હવા]] સાથે પાણી ચાર મૂળભૂત પરંપરાગત તત્વોમાંનું એક છે અને તેને [[યલેમ]] અથવા બ્રહ્માંડના મૂળભૂત તત્ત્વ તરીકે ગણવામાં આવે છે. પાણીને ઠંડુ અને ભેજવાળું ગણાવવામાં આવે છે. [[શરીર પર અસર કરતાં ચાર તત્વો]]ની થિયરીમાં પાણીને [[કફ]] સાથે સાંકળવામાં આવ્યું છે. [[ચીનની પરંપરાગત માન્યતાઓ]]માં પણ [[પૃથ્વી]], [[અગ્નિ]], [[લાકડું]] અને [[ધાતુ]] સાથે પાણીને [[પાંચ તત્વો]]માં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. એશિયાનાં કેટલાંક વિસ્તારોના દર્શનશાસ્ત્રોમાં અને પરંપરાઓમાં પાણીને આદર્શ તરીકે પણ લેવામાં આવે છે. દાઓ દે જિંગે કહ્યું છે કે “શ્રેષ્ઠતા પાણી સમાન હોય છે. પાણી પૃથ્વીની સપાટી પર રહીને પણ તમામ ચીજવસ્તુઓ માટે ફાયદાકારક છે. તળિયે રહેવું કોઈ માણસને ગમતું નથી. આ કારણે તે તાઓની નજીક છે......આ દુનિયામાં સૌથી વધારે મુલાયમ અને નબળી ચીજવસ્તુ પાણી છે, છતાં મજબૂત ચીજવસ્તુઓ તેના પર આક્રમણ કરીને તેને બદલી શકતી નથી.’’ <ref>[http://www.sacred-texts.com/tao/taote.htm ઇન્ટરનેટ સેક્રેડ ટેક્સ્ટ આર્કાઇવ હોમ]</ref> === સાહિત્ય === સાહિત્યમાં પાણીની શુદ્ધિકર્તાના પ્રતીક તરીકે ઉપયોગ થાય છે. નદીના વિશેષ મહત્ત્વનો [[વિલયમ્સ ફોકનર]]ની ''[[એઝ આઇ લે ડાઇંગ]]'' અને હેમલેટમાં ડ્રાઉનિંગ ઓફ [[ઓફેલિયા]]માં ઉલ્લેખ કરાયો છે<ref>[[Arthur Conan Doyle]], ''[[A Study in Scarlet]]'', Chapter 2, "The Science of Deduction"</ref>. == આ પણ જુઓ == પાણીનું અલગ અલગ સંદર્ભોમાં અલગ અલગ રીતે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. :{| સીમા=0| '''''' |- |&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;||હિલચાલ મુજબ અવક્ષેપન||&nbsp;&nbsp;||સ્વરૂપ મુજબ અવક્ષેપન |- |&nbsp; |વેલાઇન=ટોપ | ** [[વરસાદ]] ** [[હીમ]] ** [[કરા]] ** [[બરફ સ્ફટિક]] * સમક્ષિતિજ આવક્ષેપન ** [[ઝાકળ]] ||&nbsp;&nbsp; |વલાઇન=ટોપ | * પ્રવાહી અવક્ષેપન ** [[વરસાદ]] ** [[ઝાકળ]] ** [[કરા]] ** [[ઝાકળ]] ** 0&nbsp;°C તાપમાનની આસપાસ |} * ** હવામાં ઊંચે ચઢતા કણ *** [[વાદળ]] *** [[ધુમ્મસ]] * '''સર્જનના આધારે''' ** [[ભૂગર્ભજળ]] ** [[તાજું પાણી]] ** [[ખારું પાણી]] ** [[મૃત જળ]] આ વિચિત્ર ઘટના ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે ઓછી સાંદ્રતા ધરાવતું ખારું પાણી અતિસાંદ્ર ખારા પાણીની ઉપર એક તરલ બનાવે છે. આ બે તરલો એકબીજામાં ભળતા નથી વહાણની મુસાફરી માટે તે ખતરનાક છે. ** [[દરીયાઇ પાણી]] * '''વપરાશ મુજબ''' ** [[નળનું પાણી]] ** [[ક્ષારનિવારણ‎]] ** [[પીવાનું પાણી]] તે દરરોજ પીવા માટે ઉપયોગી છે, તેમાં સંતુલિત ખનીજો આવેલા છે જે આરોગ્ય માટે હાનિકારક નથી. (નીચે જુઓ) ** [[શુદ્ધ કરેલું પાણી]], લેબોરેટરી-ગ્રેડ, એનાલિટીકલ-ગ્રેડ અથવા રિએજન્ટ-ગ્રેડ પાણી- વૈજ્ઞાનિક કે એન્જિનિયરિંગ હેતુના ઉપયોગ માટે તેને અતિશુદ્ધ કરાય છે. ટાઇપI, ટાઇપ II, અથવા Type IIIમાં વર્ગીકૃત કરાયેલી પાણીની આ શ્રેણી છે પરંતુ તે નીચે દર્શાવ્યા સુધી મર્યાદિત નથી. * '''ધર્મ મુજબ''' ** [[પવિત્ર જળ]] == સંદર્ભ == {{reflist|2}} == વિશેષ વાંચન == * {{cite book|title=Principles of Food Chemistry 3rd Edition|year=1999|author=John M. DeMan}} * {{cite book|title= Essentials of Food Science 2nd Edition|year=2003|author= Vickie A. Vaclavik and Elizabeth W. Christian}} * ઓએ જોન્સ, જેએન લેસ્ટર એન્ડ એન વલ્વોલિસ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સઃ અ થ્રેટ ટુ ડ્રિંકિંગ વોટર? ''ટ્રેન્ડઝ ઇન બાયોટેકનોલોજી'' 23(4): 163, 2005 * ફ્રાન્ક્સ, એફ (ઇડી), વોટર, એ કમ્પ્રિહેન્સિવ ટ્રીટાઇઝ, લેનમ પ્રેસ, ન્યૂયોર્ક, 1972–1982 * પીએચ ગ્લીક એન્ડ એસોસિયેટ્સ, ધ વર્લ્ડસ વોટરઃ તાજાપાણી સંસાધન પર બે વર્ષમાં એક વખત પ્રસિદ્ધ થતો અહેવાલ. આયલેન્ડ પ્રેસ, વોશિંગ્ટન, ડી.સી.(1998થી બે વર્ષે એકવાર પ્રસિદ્ધ થતો અહેવાલ) * માર્ક્સ, વિલિયમ્સ ઇ., ધ હોલી ઓર્ડર ઓફ વોટરઃ હીલીંગ અર્થ્સ વોટર એન્ડ અવરસેલ્વ્સ. બેલ પોન્ટ બૂક્સ (સ્ટીનર બૂક્સનો એક વિભાગ), ગ્રેટ બારિંગ્ટન, એમએ, નવેમ્બર 2001 [ISBN 0-88010-483-X] * ડેબિનેડેટ્ટી, પી. જી. અને સ્ટેનલી, એચ. ઇ., સુપરકૂલ્ડ એન્ડ ગ્લાસી વોટર, ''ફિઝિક્સ ટુડે'' '''56''' (6), p.&nbsp;40–46 (2003). [http://polymer.bu.edu/hes/articles/ds03.pdf ડાઉનલોડ કરો PDF (1.9 MB)] === પાણી પ્રાકૃતિક સંપદા === * {{cite book|title=Water Rights: Scarce Resource Allocation, Bureaucracy, and the Environment|year=1991| author=Anderson}} * {{cite book|title=Blue Gold: The Fight to Stop the Corporate Theft of the World's Water|author=Maude Barlow, Tony Clarke|year=2003}} * {{cite book|title=The World's Water: The Biennial Report on Freshwater Resources|first=Peter H.|last=Gleick|location=Washington|publisher=Island Press}} (નવેમ્બર 10, 2006) આઇએસબીએન 9057024071 * {{cite book|title=Water and Power: The Politics of a Scarce Resource in the Jordan River Basin|year=1995| author=Miriam R. Lowi}} (કેમ્બ્રિજ મિડલ ઇસ્ટ લાઇબ્રેરી) * {{cite book|title=The Holy Order of Water: Healing Earths Waters and Ourselves|author=William E. Marks|year=2001}} * {{cite book|title=Last Oasis: Facing Water Scarcity|year=1997, second edition| first=Sandra|last=Postel|location=New York|publisher=Norton Press}} * {{cite book|title=Cadillac Desert: The American West and Its Disappearing Water|year=1993|first=Marc|last=Reisner}} * {{cite book|title=Water Wars: Privatization, Pollution, and Profit|author=Vandana Shiva|year=2002|isbn=0-7453-1837-1|publisher=Pluto Press [u.a.]|location=London|oclc=231955339}} * {{cite book|title=Troubled Water: Saints, Sinners, Truth And Lies About The Global Water Crisis|author=Anita Roddick, et al|year=2004}} * {{cite book|title=Water: The Fate of Our Most Precious Resource|year=2003, revised edition| author=[[Marq de Villiers]]}} * {{cite book|title=Water Wars: Drought, Flood, Folly and the Politics of Thirst|year=2002|author=Diane Raines Ward}} * {{cite book|title=Rivers of Empire: Water, Aridity, and the Growth of the American West|year=1992|first=Donald|last=Worster}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://stats.oecd.org/wbos/Index.aspx?DataSetCode=ENV_WAT OECD Water statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090101221540/http://stats.oecd.org/wbos/Index.aspx?DataSetCode=ENV_WAT |date=2009-01-01 }} mnlatgvj3idpkm1r5eukahkjt8w7k5y 0 27178 901646 854163 2026-06-20T00:09:06Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901646 wikitext text/x-wiki [[File:Bharat Mandapam Pragati Maidan.jpg|thumb|right|હૉલ નં. ૬ (છ)]] '''પ્રગતિ મેદાન''' એ [[ભારત]] દેશના રાજધાનીના શહેર [[દિલ્હી]] ખાતે આવેલું એક વિશાળ મેદાન છે, જ્યાં અતિ મોટાં પ્રદર્શનો યોજવા માટે યોગ્ય પરિસર છે. આખો પરિસર નાના નાના પ્રદર્શન હૉલમાં વિભાજિત થયેલો છે. આ પરિસર ખાસ કરીને દર વર્ષે યોજવામાં આવતા [[વિશ્વ પુસ્તક મેળો (દિલ્હી)| વિશ્વ પુસ્તક મેળા]] તથા આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર મેળા (ઇંટરનેશનલ ટ્રેડ ફેર) માટે મશહૂર છે. == ઇતિહાસ == == ચિત્ર દર્શન == <gallery> <!-- Deleted image removed: ચિત્ર:Pragatimaidan.jpg| હોલ નં. ૬ (છ) --> ચિત્ર:Pragati Maidan, Hall 1.JPG|હૉલ નં. ૧ (એક) ચિત્ર:Pragati Maidan, inside halls 2,3,4,5.JPG| હૉલ નં. ૨ (બે), ૩ (ત્રણ), ૪ (ચાર) તથા ૫ (પાંચ)નું ભીતરી દૃશ્ય ચિત્ર:Pragati Maidan, Nescafé stall and halls 2,3,4,5.JPG| નેસ્કાફે સ્ટૉલ ચિત્ર:Pragati Maidan, inside hall 6.JPG| હૉલ નં. ૬ (છ)નું ભીતરી દૃશ્ય ચિત્ર:Pragati Maidan, inside hall 14.JPG| હૉલ નં. ૧૪ (ચૌદ) ની અંદર ચિત્ર:Pragati Maidan, inside hall 18 (1).JPG| હૉલ નં. ૧૮ (અઢાર) ચિત્ર:Pragati Maidan, inside hall 18 (2).JPG| હૉલ નં. ૧૮ (અઢાર) ચિત્ર:Pragati Maidan, inside hall 18 (3).JPG| હૉલ નં. ૧૮ (અઢાર) ચિત્ર:Pragati Maidan, inside hall 18 (4).JPG| હૉલ નં. ૧૮ (અઢાર) ચિત્ર:Pragati Maidan, Mother Dairy restaurant.JPG| મધર ડેરી રેસ્ટોરન્ટ ચિત્ર:Pragati Maidan lake.JPG| તળાવ </gallery> == આસપાસનાં સ્થળો == * [[હજરત નિજામુદ્દીન રેલવે સ્ટેશન]] અહિંયાથી લગભગ ૩ કિમી જેટલા અંતરે આવેલું છે. == આ પણ જુઓ == {{દિલ્હીનાં દર્શનીય સ્થળો}} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons|category:Pragati Maidan}} * [http://www.internationalhospitalityfair.in/index.asp ભારતીય ઉદ્યોગ પરિસંઘ દ્વારા આયોજિત વ્યાપાર મેળાની વેબસાઇટ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070605082405/http://www.internationalhospitalityfair.in/index.asp |date=2007-06-05 }} [[શ્રેણી:દિલ્હી]] d39074bqvx5ejnegh5i74yzzxo1p2ac 0 27179 901664 887064 2026-06-20T07:35:02Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901664 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Aquaculturechile.jpg|right|thumb|300px|Aquaculture installations in southern Chile|alt=કિનારાને અડોઅડ આવેલી ઈમારતો અને પાર્શ્વદૃશ્યમાં જંગલ-આચ્છાદિત ટેકરી સાથેની કિનારાપટ્ટીની તસવીર.]] [[ફિનફિશ]], [[મૉલસ્ક]], [[ક્રસ્ટેશન]] અને જળચર વનસ્પતિઓ જેવા મીઠા પાણી અને ખારા પાણીના સજીવોનું સંવર્ધન/ઉછેર કરવાને '''જળચરઉછેર''' કહે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html |title=જળચરઉછેરની પર્યાવરણ પર અસર |access-date=2010-09-30 |archive-date=2004-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040820172559/http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html |url-status=dead }}</ref><ref>જળચરઉછેરનો વિકાસ ચાલુ છેઃ સુધારેલી વ્યવસ્થાપન તકનિકો આ પદ્ધતિની પર્યાવરણ પરની અસરો ઘટાડી શકે છે. (અદ્યતન). " સ્રોતઃ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેકનોલૉજી ફોર અ સસ્ટેનેબલ વર્લ્ડ 16.5 (2009): 20-22. ગૅલ એક્સપાન્ડેડ એકેડેમિક એએસએપી (ASAP). વેબ. 1 ઑક્ટોબર 2009. <http://find.galegroup.com/‌gtx/‌start.do?prodId=EAIM{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.>.</ref> '''જળચર-ખેતી''' તરીકે પણ જાણીતા એવા આ જળચરઉછેરમાં જળચર સજીવોને નિયંત્રિત સ્થિતિમાં ઉછેરવામાં આવે છે, અને તેથી તે [[વ્યવસાયિક માછીમારી]] કરતાં અલગ પડે છે, જેમાં જંગલી માછલીઓને પકડવામાં આવે છે.<ref name="AmericanHeritageDef">[http://www.answers.com/topic/aquaculture અમેરિકન હેરિટેજની જળચરઉછેરની વ્યાખ્યા]</ref> વ્યાવસાયિક જળચરઉછેર મનુષ્યો દ્વારા સીધા ઉપભોગમાં લેવાતાં માછલાં અને ઝીંગા-કરચલા જેવી શેલફિશોનો અડધોઅડધ જથ્થો પૂરો પાડે છે.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2009/09/090907162320.htm અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે, વિશ્વભરમાં ખવાતી માછલીઓમાંથી અડધોઅડધ હવે ઉછેર-કેન્દ્રોમાં ઉછેરેલી હોય છે] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , સપ્ટેમ્બર 8, 2009.</ref> દરિયાઈ વાતાવરણમાં થતા જળચરઉછેરને [[દરિયાઈઉછેર]] તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જળચરઉછેરના વિશેષ પ્રકારોમાં [[શેવાળઉછેર]] (દરિયાઈ વનસ્પતિ [[કૅલ્પ]]/[[સીવીડ]] અને અન્ય [[શેવાળ]]નું ઉત્પાદન), [[મત્સ્યઉછેર]], [[ઝીંગાંઉછેર]], [[કાલવ(ઑઈસ્ટર)ઉછેર]], [[કૃત્રિમ મોતી]] ઉછેરવા અને સુશોભન માછલીઓના ઉછેર અને વેચાણનો સમાવેશ થાય છે. તે માટેની વિશેષ પદ્ધતિઓમાં મત્સ્યઉછેર અને વનસ્પતિઉછેરને સાંકળતી, [[ઍક્વાપોનિક્સ]]નો સમાવેશ થાય છે. == ઇતિહાસ == [[ચિત્ર:Delta Pride Catfish farm harvest.jpg|thumb|left|Workers harvest catfish from the Delta Pride Catfish farms in Mississippi|alt=આશરે [4] વ્યાસ ધરાવતી અને એટલી જ ઊંચી, ટપકતી, કપના આકારની, માછલીઓથી અડધોઅડધ ભરેલી જાળ ક્રેનના હાથા પર દરિયાની સપાટીથી ઉપર લટકે છે; નીચે પાણીમાં વીંટી-આકારના મોટા માળખા પર અને તેની આજુબાજુ 4 કામદારોની તસવીર.]] [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]ના [[વિક્ટોરિયા]]ના મૂળનિવાસી [[ગુન્ડિત્જ્મારા]] લોકો કદાચ છેક ઈ.સ. પૂર્વે 6000ના વખતથી બામ માછલી(ઈલ) ઉછેરતા હતા. તેમણે [[લેક કોન્દાહ]]ની નજીક જ્વાળામુખીના કારણે સર્જાયેલાં [[પૂરમેદાનો]]ના આશરે {{convert|100|km2|sqmi}}માં નહેર અને [[બંધ]]ની જટીલ રચના વિકસાવી હતી, અને તેઓ [[બામ માછલી]] પકડવા માટે ગૂંથેલી [[જાળ/ફંદા]] વાપરતા હતા, તેમ જ પકડેલી અને ધુમાડો આપીને સાચવી રાખેલી બામ માછલીઓ પર તેઓ આખું વર્ષ નભતા હતા તેવા પુરાવાઓ છે.<ref> [http://www.abc.net.au/science/news/stories/s806276.htm ઍબરિજિનિઝ(ઑસ્ટ્રેલિયાના મૂળ વતનીઓ) કદાચ બામ માછલીઓને ઉછેરતા હતા, ઝૂંપડીઓ બાંધતા હતા] એબીસી (ABC) સાયન્સ ન્યૂઝ, 13 માર્ચ 2003.</ref><ref>[http://www.lakecondah.com/budjbim.html કોન્દાહ સરોવર ટકાઉક્ષમતા પ્રોજેક્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100223212908/http://lakecondah.com/budjbim.html |date=2010-02-23 }} 18 ફેબ્રુઆરી 2010ના મેળવેલ.</ref> [[ચીન]]માં જળચરઉછેર અંદાજે ઈ.સ. પૂર્વે 2500માં શરૂ થયો હતો.<ref>{{ cite web | url=http://www.fao.org/docrep/field/009/ag158e/AG158E02.htm | title= History of Aquaculture | publisher= Food and Agriculture Organization, United Nations | access-date= August 23, 2009 }}</ref> જ્યારે [[નદી]]ના [[પૂર]]ના પાણી ઓસરી જાય, ત્યારે કેટલીક માછલીઓ, ખાસ કરીને [[કાર્પ]] માછલી [[સરોવરો]]માં ફસાઈ જતી. શરૂઆતના જળસંવર્ધકો [[નિમ્ફ]] અને [[રેશમના કીડા]]ના મળનો ઉપયોગ કરીને તેમનાં બાળબચ્ચાઓનું પેટ ભરતા, અને તેમને ખાતા. [[કાર્પ]] માછલીમાં આવેલા સારા [[જનનિક]] [[ઉત્પરિવર્તન]]ના કારણે [[ટેંગ રાજવંશ]] દરમ્યાન [[ગોલ્ડફિશ]](લાલ રંગની નાની ચીની કાર્પ માછલી) અસ્તિત્વમાં આવી હતી. [[જાપાની]]ઓએ [[વનસ્પતિના બીજ]]ને આધારસપાટી તરીકે [[વાંસ]] અને, પાછળથી, જાળ અને [[કાલવ માછલી]]ના છીપલાં પૂરા પાડીને [[સીવીડ]](દરિયાઈ વનસ્પતિ)ને સંવર્ધિત કરી. [[રોમનો]]એ તળાવોમાં માછલીઓનો ઉછેર કર્યો.<ref>{{ cite web | url=http://www.jstor.org/stable/529424 | title=The Harbor and Fishery Remains at Cosa, Italy, by Anna Marguerite McCann | publisher= Journal of Field Archaeology 6(4):291-311. | access-date= 10 September 2009}}</ref> રોમન જળચરઉછેર પદ્ધતિઓને મધ્ય [[યુરોપ]]ના, પૂર્વકાલીન [[ખ્રિસ્તી]] [[મઠો]]માં અપનાવવામાં આવી.<ref> ઝિન્ગ્રાન, વી. જી., ઈન્ટ્રોડક્શન ટુ ઍક્વાકલ્ચર (જળચરઉછેરનો પરિચય). 1987, યુનાઈટેડ નેશન્સ વિકાસ કાર્યક્રમ, યુનાઈટેડ નેશન્સનું આહાર અને કૃષિ સંગઠન, નાઈજીરિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર ઓશનોગ્રાફી એન્ડ મરિન રિસર્ચ.</ref> [[મધ્ય યુગ]] દરમ્યાન [[યુરોપ]]માં જળચરઉછેરનો ફેલાવો થયો, મોટી નદીઓ અને દરિયાકિનારાઓથી દૂર હોવાથી, ત્યાં માછલીઓ થોડા જ પ્રમાણમાં અથવા મોંઘી મળતી. 19મી સદીમાં પરિવહન ક્ષેત્રે આવેલા સુધારાઓને કારણે, દરિયાકાંઠાથી દૂર આવેલા જમીન વિસ્તારોમાં પણ માછલીઓ સરળતાથી અને સસ્તી મળતી થઈ, પરિણામે જળચરઉછેરની લોકપ્રિયતામાં ઘટાડો થયો. [[હવાઈયનો]]એ મહાસાગરીય [[મત્સ્ય-તળાવો]] બાંધ્યા (જુઓ [[હવાઈયન જળચરઉછેર]]). અલેકોકો ખાતે, ઓછામાં ઓછા 1,000 વર્ષ પહેલાંનું એક મત્સ્ય-તળાવ તેનું નોંધનીય ઉદાહરણ છે. પુરાણાકથાના [[મેનેહુણે]] વામન લોકોએ તેને બાંધ્યું હતું તેમ દંતકથા કહે છે. 1859માં [[પશ્ચિમ બ્લૂમફિલ્ડ, ન્યૂયોર્ક]]ના સ્ટિફન એઈન્સવર્થે [[વહેળાની ટ્રાઉટ]] માછલી સાથે પ્રયોગ કરવા શરૂ કર્યા. 1864 સુધીમાં, સેથ ગ્રીને [[રોચેસ્ટર, ન્યૂયોર્ક]] નજીક, કૅલેડોનિયા સ્પ્રિંગ્સ ખાતે એક વ્યાવસાયિક મત્સ્યઉછેર કેન્દ્ર સ્થાપ્યું હતું. 1866 સુધીમાં, [[કોનકોર્ડ, મેસ્સાચ્યુસેટ્સ]]ના ડૉ. ડબ્લ્યુ. ડબ્લ્યુ. ફ્લેચરની સામેલીગીરીથી, કૅનેડા અને [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] એમ બંનેમાં, કૃત્રિમ મત્સ્યઉછેર કેન્દ્રોનું કામ ચાલુ થઈ ગયું.<ref>મિલ્નેર, જેમ્સ ડબ્લ્યુ. (1874). "ધ પ્રોગ્રેસ ઓફ ફિશ-કલ્ચર ઈન ધ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ (યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં મત્સ્ય-ઉછેરની પ્રગતિ)". 1872 અને 1873 માટે કમિશનરનો યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ કમિશન ઓફ ફિશ એન્ડ ફિશરિઝ અહેવાલ. 535 – 544 <http://penbay.org/cof/cof_1872_1873.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522052033/https://penbay.org/cof/cof_1872_1873.html |date=2023-05-22 }}></ref> 1889માં જ્યારે ન્યૂફાઉન્ડલૅન્ડમાં [[દિલ્ડો આઇલૅન્ડ]] મત્સ્યઉછેર કેન્દ્ર ખોલવામાં આવ્યું, ત્યારે તે વિશ્વનું સૌથી મોટું અને સૌથી વિકસિત મત્સ્યઉછેર કેન્દ્ર હતું. [[કૅલિફોર્નિયનો]] જંગલી [[કૅલ્પ]]ને પકડતા હતા અને અંદાજે 1900 આસપાસ તેમણે પુરવઠાને જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પાછળથી તેને યુદ્ધકાળના સ્રોત તરીકે જાહેર કરવામાં આવી હતી.<ref> પીટર નેઉશુલ, સીવીડ ફોર વૉરઃ કૅલિફોર્નિયાનું વિશ્વ યુદ્ધ I કેલ્પ ઉદ્યોગ, ટેકનોલૉજી અને ઉછેર 30 (જુલાઈ 1989), 561-583.</ref> [[ચિત્ર:Fresh tilapia.jpg|thumb|Tilapia, a commonly farmed fish due to its adaptability|alt=ઊભા તાર અથવા લાકડી પર પાણીની સપાટીથી ઉપર લટકતી 5 કે તેથી વધુ માછલીઓની તસવીર]] == 21મી સદીમાં == 2007 મુજબ, ઉછેરવામાં આવતી આશરે 430 (97%) [[જાતિઓ]]ને 20મી સદી દરમ્યાન માનવ-ઉપયોગ માટે અનુકૂળ બનાવવામાં આવી હતી, જેમાંથી અંદાજે 106 જેટલીનો સમાવેશ તો 2007ના એક દશકા પહેલાં જ કરવામાં આવ્યો હતો. ખેતીની લાંબા-ગાળાની અગત્યતાને જોતાં, એ નોંધવું રસપ્રદ રહેશે કે આજની તારીખે, ભૂચર વનસ્પતિઓની જાણીતી જાતિઓના માત્ર 0.08%ને અને ભૂચર પ્રાણીઓની જાણીતી જાતિઓના માત્ર 0.0002%ને મનુષ્યના ઉપયોગ અર્થે કેળવવામાં આવી છે, જ્યારે તેની તુલનામાં, દરિયાઈ વનસ્પતિઓની જાણીતી જાતિઓમાંથી 0.17%ને અને દરિયાઈ પ્રાણીઓની જાણીતા જાતિઓમાંથી 0.13%ને મનુષ્યના ઉપયોગ અર્થે કેળવવામાં આવી છે. મનુષ્યના ઉપયોગ અર્થે કેળવવાની પ્રક્રિયા લાક્ષણિક ઢબે એક દાયકાનું વૈજ્ઞાનિક સંશોધન માગી લે છે. <ref name="DuarteMarbaHolmer"> http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/sci;316/5823/382</ref> જેમાં મનુષ્ય-જીવનનો સારો એવો ભોગ લેવાય છે તે ભૂચર પ્રાણીઓને કેળવવાની પ્રક્રિયા કરતાં, જળચર જાતિઓને કેળવવી મનુષ્ય માટે ઘણી ઓછી જોખમરૂપ રહી છે. મનુષ્યના મોટા ભાગના મુખ્ય રોગો પાળેલાં પ્રાણીઓમાંથી ઉદ્ભવ્યા છે.<ref>{{ cite book |authorlink=Jared Diamond |title=[[Guns, Germs, and Steel]] |year=2005 |publisher=[[W.W. Norton & Company, Inc.]] |location=[[New York, New York]] |ISBN=978-0-393-06131-4 }}</ref> સૌથી ચેપી રોગોની જેમ, [[શીતળા]] અને [[ડિપ્થેરિયા]] જેવા રોગો, પ્રાણીઓમાંથી મનુષ્યોમાં આવ્યા છે. દરિયાઈ જાતિઓમાંથી હજી સુધી કોઈ તુલનાત્મક વિષપણું ધરાવતા મનુષ્ય [[રોગજનકો]] ઉદ્ભવ્યા નથી. [[જંગલી માછીમારી ક્ષેત્રો]]માં આવેલી સ્થિરતા અને લોકપ્રિય દરિયાઈ જાતિઓના [[વધુ પડતા શોષણ]] ઉપરાંત, ઊંચી ગુણવત્તાના પ્રોટીનની વધતી જતી માંગ, જળચરસંવર્ધકોને અન્ય દરિયાઈ જાતિઓને મનુષ્ય ઉપયોગ માટે અનુકૂળ બનાવવા માટે પ્રોત્સાહન આપે છે.<ref> "એફએઓ(FAO): 'ફિશ ફાર્મિંગ ઈઝ ધ વે ફોરવર્ડ (મત્સ્ય ઉછેર એ પ્રગતિની દિશામાં એક પગલું છે).' (વિશાળ ચિત્ર) (આહાર અને કૃષિ વહીવટ-વ્યવસ્થાનો 'માછીમારીની સ્થિતિ અને જળચરઉછેર' અહેવાલ)." ધ ઈકૉલોજિસ્ટ 39.4 (2009): 8-9. ગૅલ એક્સપાન્ડેડ એકેડેમિક એએસએપી (ASAP). વેબ. 1 ઑક્ટોબર 2009. <http://find.galegroup.com/gtx/start.do?prodId=EAIM.>.</ref><ref name="uscnews.usc.edu">"[http://uscnews.usc.edu/science_technology/all_about_fish_and_oyster_farming.html ધ કેસ ફોર ફિશ એન્ડ ઓઈસ્ટર ફાર્મિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512061109/http://uscnews.usc.edu/science_technology/all_about_fish_and_oyster_farming.html |date=2009-05-12 }}," કાર્લ માર્ઝિઅલી, દક્ષિણ કૅલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી ટ્રોજન ફેમિલી મૅગેઝિન, મે 17, 2009.</ref> == ઉત્પાદન જથ્થો == 2004માં, વિશ્વનાં માછીમારી ક્ષેત્રોનું કુલ ઉત્પાદન {{convert|140500000|t}} હતું, જેમાંથી {{convert|45500000|t}} જેટલો અથવા લગભગ 32% હિસ્સો જળચરઉછેરમાંથી ઉપજ્યો હતો.<ref name="SOPHIA 2006">એફએઓ ([[FAO]]) (2006) [http://www.fao.org/docrep/009/A0699e/A0699e00.htm વિશ્વનાં માછીમારી-ક્ષેત્રો સ્થિતિ અને જળચરઉછેર (સોફિયા- SOPHIA)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412024350/http://www.fao.org/docrep/009/A0699e/A0699e00.htm |date=2008-04-12 }}</ref> વિશ્વભરમાં જળચરઉછેરનો વૃદ્ધિ દર જળવાઈ રહ્યો છે અને ઝડપથી વધી રહ્યો છે, જે છેલ્લાં ત્રીસ વર્ષોથી સરેરાશ દર વર્ષે લગભગ 8 ટકા જેટલો છે, પરંતુ તેમાં [[જંગલી માછીમારી ક્ષેત્રો]]નો હિસ્સો છેલ્લા દશકાથી એકધારો સમાન રહ્યો હતો. {| class="wikitable collapsible collapsed" |- ! colspan="7" style="text-align:left;width:480px"| '''વિવિધ જાતિ-સમૂહોનો સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર''' <ref name="SOPHIA 2006"/> |- ! સમયગાળો ! ક્રસ્ટેશન ! મૉલસ્ક ! મીઠા જળની<br />માછલી ! મીઠા-ખારા જળની<br />માછલી ! દરિયાઈ<br />માછલી ! કુલ |- | 1970–2004 | 18.9 | 7.7 | 9.3 | 7.3 | 10.5 | 8.8 |- | 1970–1980 | 23.9 | 5.6 | 6.0 | 6.5 | 14.1 | 6.2 |- | 1980–1990 | 24.1 | 7.0 | 13.1 | 9.4 | 5.3 | 10.8 |- | 1990–2000 | 9.1 | 11.6 | 10.5 | 6.5 | 12.5 | 10.5 |- | 2000–2004 | 19.2 | 5.3 | 5.2 | 5.8 | 9.6 | 6.3 |} {| class="wikitable collapsible collapsed" |- ! colspan="2" style="text-align:left;width:280px"|'''2004માં મુખ્ય જાતિ-સમૂહો''' |- ! જાતિ-સમૂહ ! મિલિયન [[ટન]]<ref name="SOPHIA 2006"/> |- | [[મીઠા જળની માછલી]]ઓ | style="text-align:right"| 23.87 |- | [[મૉલસ્ક]] | style="text-align:right"| 13.93 |- | [[જળચર વનસ્પતિ]]ઓ | style="text-align:right"| 13.24 |- | [[ખારા-મીઠા જળની માછલી]]ઓ | style="text-align:right"| 3.68 |- | [[ક્રસ્ટેશન]] | style="text-align:right"| 2.85 |- | [[દરિયાઈ માછલી]]ઓ | style="text-align:right"| 1.45 |- | અન્ય [[જળચર પ્રાણી]]ઓ | style="text-align:right"| 0.38 |} [[ચિત્ર:Common carp.jpg|thumb|right|જળચરઉછેરમાં કાર્પ એક અગત્યની માછલી છે]] {| class="wikitable collapsible expanded" |- ! colspan="2" style="text-align:left;width:280px"| '''2004માં ટોચના દસ જાતિ-સમૂહો''' |- ! જાતિ-સમૂહ ! મિલિયન [[ટન]]<ref name="SOPHIA 2006"/> |- | [[કાર્પ]] અને અન્ય [[સાઈપ્રિનિડ]] | style="text-align:right"| 18.30 |- | [[કાલવ માછલી]] (ઓઈસ્ટર) | style="text-align:right"| 4.60 |- | [[ક્લેમ]], [[કૉકલ]], [[આર્ક શેલ]] | style="text-align:right"| 4.12 |- | અન્ય પરચૂરણ [[મીઠા જળની માછલી]]ઓ | style="text-align:right"| 3.74 |- | [[ઝીંગાં]](શ્રિંપ) અને [[પ્રૉન]] | style="text-align:right"| 2.48 |- | [[સેલ્મોન]], [[ટ્રાઉટ]], [[સ્મેલ્ટ]] | style="text-align:right"| 1.98 |- | [[મસલ]] (બે છીપવાળી શંખ) | style="text-align:right"| 1.86 |- | [[ટિલાપિયા]] અને અન્ય [[સિચ્લિડ]] | style="text-align:right"| 1.82 |- | [[સ્કૉલપ]], [[પિક્ટેન]] | style="text-align:right"| 1.17 |- | પરચૂરણ દરિયાઈ [[મૉલસ્ક]] | style="text-align:right"| 1.07 |} જળચરઉછેર એ ખાસ કરીને ચીનમાં એક અગત્યની આર્થિક પ્રવૃત્તિ ગણાય છે. 1980થી 1997ની વચ્ચે, ચાઈનીઝ બ્યુરો ઓફ ફિશરિઝએ આપેલા અહેવાલ અનુસાર, ચીનમાં જળચરઉછેરનું ઉત્પાદન વાર્ષિક 16.7 ટકાના દરે વધ્યું હતું, અને {{convert|1900000|t}}માંથી આશરે {{convert|23000000|t}} સુધી પહોંચી ગયું હતું. 2005માં, ચીને વિશ્વ ઉત્પાદનનો 70% હિસ્સો આપ્યો હતો.<ref> [http://www.wired.com/wired/archive/12.05/fish.html વાયર્ડ 12.05: ભૂરા પાણીની ક્રાંતિ]</ref><ref> [http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn/A31159-2005Jan23?language=printer washingtonpost.com: મત્સ્ય ઉછેરનું વરદાન કાંટા વિનાનું નથી]</ref> યુ.એસ.માં તે અત્યારે ખાદ્ય ઉત્પાદનનાં સૌથી ઝડપથી વૃદ્ધિ પામતાં ક્ષેત્રોમાંનું એક છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-09-30 |archive-date=2004-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040820172559/http://www.providence.edu/polisci/students/aquaculture/EnvironmentalImpact.html |url-status=dead }}</ref> [[ચિત્ર:Fish farming in High Island, Hong Kong.jpg|thumb|right|હાઈ આઇલૅન્ડ, હોંગકોંગના કિનારાથી દૂર સમુદ્રમાં દરિયાઈઉછેર]] {| class="wikitable collapsible expanded" |- ! colspan="2" style="text-align:left;width:220px"| '''2004માં ટોચના દસ જળચરઉછેર ઉત્પાદકો''' |- ! દેશ ! મિલિયન [[ટન]]<ref name="SOPHIA 2006"/> |- | [[ચીન]] | style="text-align:right"| 30.61 |- | [[ભારત]] | style="text-align:right"| 2.47 |- | [[વિયેતનામ]] | style="text-align:right"| 1.20 |- | [[થાઈલૅન્ડ]] | style="text-align:right"| 1.17 |- | [[ઇન્ડોનેશિયા]] | style="text-align:right"| 1.05 |- | [[બાંગ્લાદેશ]] | style="text-align:right"| 0.91 |- | [[જાપાન]] | style="text-align:right"| 0.78 |- | [[ચીલી]] | style="text-align:right"| 0.67 |- | [[નોર્વે]] | style="text-align:right"| 0.64 |- | [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ]] | style="text-align:right"| 0.61 |- | અન્ય દેશો | style="text-align:right"| 5.35 |- | કુલ | style="text-align:right"| 45.47 |} સમગ્ર યુ. એસ.ના ઝીંગાં વપરાશનો લગભગ 90% હિસ્સો, ઉછેર પામેલો અને આયાત પામેલો હોય છે.<ref> [http://www.fao.org/docrep/007/y5600e/y5600e00.HTM વિશ્વનાં માછીમારી-ક્ષેત્રોની સ્થિતિ અને જળચરઉછેર (સોફિયા- SOFIA) 2004]</ref> તાજેતરનાં વર્ષોમાં દક્ષિણ [[ચીલી]]માં, ખાસ કરીને ચીલીના સૌથી ઝડપથી વિકસતા શહેર, [[પુઈર્ટો મોન્ટ્ટ]]માં, [[સૅલ્મોન]] જળચરઉછેર એક મુખ્ય નિકાસ બની ગયું છે. == અતિરેકભર્યો અહેવાલ == અહેવાલ અનુસારના જળચરઉછેરનાં ઉત્પાદનની દૃષ્ટિએ, ચીન વિશ્વભરમાં ઘણું આગળ છે. અહેવાલ પ્રમાણે તેમનું કુલ ઉત્પાદન, બાકીના આખા વિશ્વના ઉત્પાદન કરતાં બમણું હતું. જો કે, ચીનનાં પરિણામોની ચોક્કસતા અંગે પ્રશ્નો છે. 2001માં, માછીમારીના વિજ્ઞાનીઓ રેગ વોટ્સન અને [[ડેનિયલ પૌલી]]એ ''નેચર'' (Nature)ને લખેલા એક પત્રમાં ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી હતી, કે ચીન 1990ના દાયકાથી જંગલી માછીમારી ક્ષેત્રોમાંથી પકડવામાં આવતા તેના જથ્થા બાબતે અતિરેકભર્યો અહેવાલ આપી રહ્યું હતું.<ref>વોટ્સન, રેગ અને પૌલી, ડેનિયલ (2001) [http://www.mindfully.org/Water/Fish-Catch-Distortions.htm ''વિશ્વના માછીમારી-ક્ષેત્રોમાં માછલી પકડવાના વલણોમાં યોજનાબદ્ધ વિકૃતિ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531152626/http://www.mindfully.org/Water/Fish-Catch-Distortions.htm |date=2010-05-31 }} ''નેચર'' ને પત્ર, 414: 534.</ref><ref>પિઅરસન, હેલન (2001) [http://www.nature.com/nature/journal/v414/n6863/full/414477b.html ''મૉડેલ માછલીમાં ચોખ્ખી પડતી દર્શાવતું હોવાથી ચીન પકડાઈ ગયું'' ] નેચર 414, 477. ડીઓઆઈ (doi) 10.1038/35107216</ref> તેમણે કહ્યું કે તેમાં 1988થી પકડવામાં આવેલો વૈશ્વિક જથ્થો વાર્ષિક ધોરણે 300,000 ટનથી વધી રહ્યો હતો તેમ દર્શાવવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે ખરેખર તે વાર્ષિક ધોરણે 350,000 ટનથી ઘટી રહ્યો હતો. વોટ્સન અને પૌલીનું સૂચન હતું કે આ કદાચ ચીનની નીતિઓ સાથે સંબંધિત હોઈ શકે, જેમાં અર્થતંત્રનું નિયમન કરતાં રાજ્ય તંત્રોને ઉત્પાદન વધારવાનું કામ પણ સોંપાયેલું હોય છે. વધુમાં, તાજેતરના સમય સુધી, ચીની અધિકારીઓની બઢતી, તેમના પોતાના વિસ્તારમાં થતી ઉત્પાદન વૃદ્ધિ પર આધારિત હતી.<ref>હેઈલપ્રિન, જ્હોન (2001) [http://www.seaaroundus.org/OtherWebsites/2001/CaliforniaFish_29Nov01.pdf ચીનના ખોટા અહેવાલ મહાસાગરીય માછલીઓના પકડાયેલા જથ્થામાં આવેલા નાટકીય ઘટાડાને ઢાંકી રહ્યા છે] ''અસોસિએટેડ પ્રેસ'' , 29 નવેમ્બર 2001.</ref><ref>રેવિલ, વિલિયમ (2002) [https://web.archive.org/web/20120118165321/http://www.seaaroundus.org/newspapers/2002/IrishTimes_14Mar02.pdf આંકડાઓમાં કંઈક શંકાસ્પદ છે] ''ધ આઈરિશ ટાઈમ્સ'' , 14 માર્ચ 2002</ref> ચીન આ દાવા સામે વાંધો ઉઠાવે છે. સત્તાવાર [[ક્ષિન્હુઆ (Xinhua) ન્યૂઝ એજન્સી]]એ કૃષિ મંત્રાલયના ફિશરિઝ ઓફ બ્યુરોના ડાયરેક્ટર જનરલ, યાંગ જિયાનને એવું કહેતાં ટાંક્યા હતા, કે ચીનના આંકડા "મૂળભૂત રીતે સાચા" છે.<ref>[http://www.seaaroundus.org/OtherWebsites/2001/WorldCatch_17Dec01.pdf તેણે પકડેલી માછલીઓના જથ્થા અંગે અતિરેકભર્યો અહેવાલ આપ્યાના દાવા સામે ચીન વાંધો નોંધાવે છે] ''અસોસિએટેડ પ્રેસ'' , 17 ડિસેમ્બર 2002.</ref> અલબત્ત, [[એફએઓ(FAO)]] સ્વીકારે છે કે ચીનના લેખિત આંકડાકીય પરિણામોની વિશ્વસનીયતા બાબતે કેટલાક પ્રશ્નો છે, અને તે અત્યારે ચીન તરફથી મળતી જળચરઉછેર સહિતની માહિતી પર, બાકીના વિશ્વથી અલગ રીતે કામ કરે છે.<ref>એફએઓ([[FAO]]) (2006) [ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/009/a0699e/a0699e.pdf વિશ્વનાં માછીમારી-ક્ષેત્રોની સ્થિતિ અને જળચરઉછેર (સોફિયા- SOPHIA)] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20130518071948/ftp://ftp.fao.org/docrep/fao/009/a0699e/a0699e.pdf |date=2013-05-18 }}, પૃ. 5.</ref> == પદ્ધતિઓ == === દરિયાઈઉછેર === {{Main|Mariculture}} [[સમુદ્રજળ]]માં, સામાન્ય રીતે તટીય પાણીમાં આશ્રિત દરિયાઈ સજીવોના ઉછેર માટે [[દરિયાઈઉછેર]] (મૅરીકલ્ચર) શબ્દ વાપરવામાં આવે છે. વિશેષ કરીને, દરિયાઈ માછલીનો ઉછેર એ દરિયાઈઉછેરનું ઉદાહરણ છે, અને તે ઉપરાંત દરિયાઈ ક્રસ્ટેશનો (જેમ કે [[ઝીંગા]]), મૉલસ્ક (જેમ કે [[કાલવ માછલી]]) અને સીવીડ (દરિયાઈ વનસ્પતિ) પણ દરિયાઈ-ખેતીનાં ઉદાહરણો છે. === સંકલિત === {{Main|Integrated Multi-trophic Aquaculture}} [[ઈન્ટીગ્રેટેડ મલ્ટી-ટ્રોફિક ઍક્વાકલ્ચર]] (IMTA) પદ્ધતિમાં એક જાતિની આડપેદાશો(કચરા)ને બીજી જાતિના ખોરાક ([[ખાતર]], [[આહાર]]) તરીકે પુનઃચક્રિત કરવામાં આવે છે. ટકાઉ પર્યાવરણ (બાયોમિટિગેશન), આર્થિક સ્થિરતા (ઉત્પાદ વૈવિધ્ય અને જોખમમાં ઘટાડો) અને સામાજિક સ્વીકાર્યપણું (વધુ સારી વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓ) ધરાવતી સંતુલિત વ્યવસ્થાઓ રચવા માટે, આહાર માટેના જળચરઉછેર(ઉ.દા. [[માછલી]], [[ઝીંગા]])ને અકાર્બનિક તત્ત્વો તારવનાર (ઉ.દા. [[સીવીડ]] – દરિયાઈ વનસ્પતિ) અને કાર્બનિક તત્ત્વો તારવનાર (ઉ.દા. [[શેલ ફિશ]]) જળચરઉછેર સાથે સંયોજિત કરવામાં આવે છે.<ref name="Chopin et al. 2001">ચોપિન ટી, બુસ્ચમૅન એએચ, હોલિંગ સી, ટ્રોએલ એમ, કૌત્સ્કી એન, નીઓરી એ, ક્રામેર જીપી, ઝેર્તુચે-ગોન્ઝાલેઝ જેએ, યેરિશ સી અને નીફસ સી. 2001. દરિયાઈ જળચરઉછેરમાં સીવીડ(દરિયાઈ વનસ્પતિ)ને ઉપયોગમાં લેવીઃ ટકાઉપણા માટેની ચાવી. જર્નલ ઓફ સાયકોલૉજી 37: 975-986.</ref> "મલ્ટી-ટ્રોફિક" શબ્દ ભિન્ન ભિન્ન [[ટ્રોફિક(trophic)]] અથવા [[પોષક તત્ત્વો]] ધરાવનારી [[જાતિઓ]]ને એક જ વ્યવસ્થા તંત્રમાં સમાવવાનું સૂચવે છે.<ref name="Chopin 2006">ચોપિન ટી. 2006. સંકલિત બહુ-ટ્રોફિક (મલ્ટી-ટ્રોફિક) જળચરઉછેર. એ શું છે, અને તમારે શા માટે તેની ચિંતા કરવી જોઈએ... અને તેને બહુ-ઉછેર (પોલીકલ્ચર) સાથે ગૂંચવશો નહીં. નોર્થન ઍક્વાકલ્ચર, વોલ્યુમ 12, નં. 4, જુલાઈ/ઑગસ્ટ 2006, પૃ. 4.</ref> માત્ર સમાન ટ્રોફિક સ્તરની વિવિધ માછલીઓની જાતિઓનો સહ-ઉછેર કરવામાં આવતો હતો તે જૂના-સમયની જળચર [[પોલીકલ્ચર]]ની પદ્ધતિ અને આ નવી પદ્ધતિ વચ્ચેનો આ એક સંભવતઃ તફાવત કહી શકાય. આ કિસ્સામાં, આ તમામ સજીવો કેટલાક [[એકમેકને કારણે થતા વિશેષ ફાયદાઓ]] સહિતની, સમાન જૈવિક અને રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ વહેંચે છે, જે સંભવતઃ [[પર્યાવરણતંત્ર]]માં નોંધપાત્ર બદલાવો લાવવા તરફ દોરી શકે. કેટલાક પરંપરાગત પોલીકલ્ચર વ્યવસ્થાતંત્રો, ખરેખર, એક જ તળાવમાં વિસ્તૃત ઉછેર(ઓછી તીવ્રતા, ઓછું વ્યવસ્થાપન)ના ભાગ રૂપે, [[ખૂણાખાંચરા]]માં રહેતી, જાતિઓની વધુ વિવિધતા ધરાવતા હોય એવું બની શકે. આઈએમટીએ(IMTA)માં "ઈન્ટીગ્રેટેડ(સંકલિત)" શબ્દ એકબીજાના સામીપ્યમાં, જળના માધ્યમથી રૂપાંતરિત થતા પોષણ અને ઊર્જાથી જોડાયેલી, વિવિધ જાતિઓના વધુ સઘન ઉછેરને સૂચવે છે. આદર્શ રીતે, એક આઈએમટીએ (IMTA) વ્યવસ્થાતંત્રમાં જૈવિક અને રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ સંતુલનમાં હોવી ઘટે. પર્યાવરણતંત્રનાં વિવિધ કાર્યો પૂરાં પાડતી ભિન્ન ભિન્ન જાતિઓની યોગ્ય પસંદગી અને પ્રમાણથી આ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. સહ-ઉછેર પામતી જાતિઓ લાક્ષણિક રીતે માત્ર [[જૈવશુદ્ધિકારકો]] (બાયોફિલ્ટર) કરતાં કંઈક વધુ હોય છે; તે વેપારી મૂલ્ય ધરાવતા લણણી કરી શકાય તેવા પાક હોય છે.<ref name="Chopin 2006"/> એક કાર્યરત આઈએમટીએ (IMTA) વ્યવસ્થાતંત્ર, સહ-ઉછેર પામતી જાતિઓને થતા પારસ્પરિક ફાયદાઓના આધારે વધારે કુલ ઉત્પાદન આપી શકે છે અને [[પર્યાવરણતંત્રના સ્વાસ્થ્ય]]ને સુધારે છે, ભલે પછી ટૂંકા ગાળામાં તેની વ્યક્તિગત જાતિનું ઉત્પાદન, [[એક જ જાતિનો ઉછેર]] કરતી વ્યવસ્થા(મોનોકલ્ચર)માં હોય છે તેના કરતાં ઓછું હોય.<ref name="Neori et al. 2004">નીઓરી એ, ચોપિન ટી, ટ્રોએલ એમ, બુસ્ચમૅન એએચ, ક્રામેર જીપી, હોલિંગ સી, શ્પિજેલ એમ અને યારિશ સી. 2004. સંકલિત જળચરઉછેરઃ તાર્કિક આધાર, ક્રમિક વિકાસ અને આધુનિક દરિયાઈઉછેરમાં સીવીડ જૈવ-નીતરણ (બાયોફિલ્ટ્રરેશન) પર ભાર મૂકતી ઉત્તમ વ્યવસ્થા. ઍક્વાકલ્ચર 231: 361-391.</ref> કેટલીક વખત "ઈન્ટીગ્રેટેડ ઍક્વાકલ્ચર (સંકલિત જળચરઉછેર)" શબ્દને પાણીના સ્થળાંતર થકી એક-જ-જાતિના-ઉછેર(મોનોકલ્ચર્સ)ના એકીકરણને વર્ણવવા માટે વાપરવામાં આવે છે.<ref name="Neori et al. 2004"/> અલબત્ત, તમામ ઉદ્દેશો અને હેતુઓમાં, "આઈએમટીએ(IMTA)" અને "સંકલિત જળચરઉછેર (ઈન્ટીગ્રેટેડ ઍક્વાકલ્ચર)" શબ્દપ્રયોગો માત્ર તેમના વર્ણનના પ્રમાણમાં જુદા પડે છે. [[ઍક્વાપોનિક્સ]], વિભાગીય જળચરઉછેર, આઈએએએસ (IAAS - ઈન્ટીગ્રેટેડ એગ્રીકલ્ચર-ઍક્વાકલ્ચર સિસ્ટમ્સ – સંકલિત કૃષિ-જળચરઉછેર વ્યવસ્થાઓ), આઈપીયુએએસ (IPUAS - ઈન્ટીગ્રેટેડ પેરી-અર્બન-ઍક્વાકલ્ચર સિસ્ટમ્સ), અને આઈએફએએસ (IFAS - ઈન્ટીગ્રેટેડ ફિશરિઝ-ઍક્વાકલ્ચર સિસ્ટમ્સ – સંકલિત માછીમારી ક્ષેત્રો-જળચરઉછેર વ્યવસ્થાઓ) એ આઈએમટીએ(IMTA) વિભાવનાનાં અન્ય રૂપાંતરો છે. == જાતિ-સમૂહો == === ફિનફિશ === {{Main|Fish farming}} ફિનફિશનો ઉછેર એ જળચરઉછેરનું સૌથી પ્રચલિત રૂપ છે. તેમાં સામાન્ય રીતે ટાંકીઓ, તળાવો, અથવા સમુદ્રના આંતરેલા વિસ્તારોમાં વ્યાવસાયિક ઢબે માછલીઓને આહાર માટે ઉછેરવામાં આવે છે. મનોરંજન/શોખ માટે [[માછલી પકડવા]] માટે અથવા કોઈ જાતિની કુદરતી સંખ્યામાં ઉમેરો કરવા માટે જંગલી સ્રોતોમાં બાળ માછલીઓને છોડતી સવલતને સામાન્ય રીતે ફિશ [[હૅચરી]] (મત્સ્ય ઉછેરકેન્દ્ર) કહેવામાં આવે છે. મત્સ્ય ઉછેરકેન્દ્રોમાં ઉછેરવામાં આવતી માછલીઓની જાતિઓમાં [[સૅલ્મોન]], [[મોટી આંખવાળી ટ્યૂના]], [[કાર્પ]], [[ટિલાપિયા]], [[કૅટ ફિશ]] અને [[કૉડ]]નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{ cite web |first=Audrey |last=McAvoy |url=http://abcnews.go.com/Business/wireStory?id=8905220 |title=Hawaii regulators approve first US tuna farm |publisher=''[[The Associated Press]]'' |date=October 24, 2009 |access-date=April 9, 2010 }}</ref> ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં, નાની [[ભૂરાં પંખવાળી ટ્યૂના]]ને જાળમાં ફસાવવામાં આવે છે અને ધીમે ધીમે કિનારા તરફ ખેંચી જવામાં આવે છે. ત્યાં પછી કિનારાથી દૂર તેમને બંધક તરીકે અમુક હિસ્સામાં રાખવામાં આવે છે, જ્યાં તે બજાર માટે વિકસીને મોટી થાય છે.<ref> વોલ્પે, જે. (2005) "ડૉલર્સ વિથાઉટ સેન્સઃ ધ બેઈટ ફોર બિગ-મની ટ્યૂના રેન્ચિંગ અરાઉન્ડ ધ વર્લ્ડ". ''[[બાયોસાયન્સ]]'' , '''55''' :301–302.</ref> 2009માં, [[ઓસ્ટ્રેલિયા]]માંના સંશોધકો પહેલીવાર કોક્સ ટ્યૂના([[દક્ષિણી બ્લ્યૂફિન]])ને ચારે બાજુ જમીનથી ઘેરાયેલી ટાંકીઓમાં પ્રજોત્ત્પત્તિ કરાવવામાં સફળ રહ્યા હતા.<ref>[http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1945379_1944416_1944425,00.html 2009ની તમામ બાબતોમાંથી સર્વોચ્ચ 10: ટોચની 10 વૈજ્ઞાનિક શોધોઃ 5. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826174259/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1945379_1944416_1944425,00.html |date=2013-08-26 }}[http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1945379_1944416_1944425,00.html બ્રીડિંગ ટ્યૂના ઓન લૅન્ડ (જમીન પર ટ્યૂનાનું સંવર્ધન)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826174259/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1945379_1944416_1944425,00.html |date=2013-08-26 }}, ટાઈમ મૅગેઝિન, ડિસેમ્બર 8, 2009</ref> === શેલ ફિશ === [[ચિત્ર:Abalone-farm1web.jpg|thumb|right|અબાલોન ઉછેર-ક્ષેત્ર]] {{See also|Oyster farming}} 1950ના દાયકાના અંત ભાગમાં અને 1960ના દાયકાની શરૂઆતમાં જાપાન અને ચીનમાં [[અબાલોન]]નો ઉછેર શરૂ થયો હતો.<ref>{{cite web| url=http://www.fishtech.com/abaloneinfo.html| title=Abalone Farming Information| access-date=2007-11-08| archive-date=2007-11-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20071113063321/http://www.fishtech.com/abaloneinfo.html| url-status=dead}}</ref> 1990ના દાયકાના મધ્ય ભાગથી આ ઉદ્યોગ વધુ ને વધુ સફળ બન્યો છે.<ref>{{ cite web| url=http://www.wired.com/news/technology/0,1282,49847,00.html| title=Abalone Farming on a Boat| access-date=2007-01-27}}</ref> માછીમારીના અતિરેક અને [[અનધિકૃત શિકાર]]ના કારણે જંગલી વસતિમાં એટલી હદે ઘટાડો થયો છે કે મોટા ભાગનું અબાલોન માંસ હવે ઉછેરવામાં આવેલી અબાલોનનું જ હોય છે. === ક્રસ્ટેશન === {{See also|Shrimp farm|Freshwater prawn farm}} 1970ના દાયકામાં [[ઝીંગા]]નો વ્યાવસાયિક ઉછેર શરૂ થયો, અને તે પછી તેનું ઉત્પાદન સતત વધતું રહ્યું. 2003માં તેનું વૈશ્વિક ઉત્પાદન {{convert|1600000|t}}થી વધુ સુધી પહોંચી ગયું, જેનું મૂલ્ય આશરે 9,000 મિલિયન [[યુ.એસ. ડૉલર]]ને યોગ્ય હતું. ઉછેરેલાં ઝીંગાંમાંથી આશરે 75% જેટલાં તો [[એશિયા]]માં, ખાસ કરીને [[ચીન]] અને [[થાઈલૅન્ડ]]માં ઉછેર પામ્યાં હોય છે. બાકીનાં 25% મુખ્યત્વે [[લેટિન અમેરિકા]]માં ઉત્પાદિત થાય છે, જ્યાં [[બ્રાઝિલ]] તેનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે. થાઈલૅન્ડ તેનું સૌથી મોટું નિકાસકાર છે. [[દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા]]માં ઝીંગાંનો ઉછેર એ તેના પરંપરાગત, નાના-પાયાના રૂપમાંથી એક વૈશ્વિક ઉદ્યોગમાં પરિવર્તિત થઈ ગયો છે. તકનિકી પ્રગતિ આ ઉદ્યોગને પ્રતિ એકમ વિસ્તારમાં અત્યાર સુધીમાં કદી ન હોય એટલી વધુ ગીચતા તરફ દોરી ગઈ છે, અને ઝીંગાંના [[ઉછેરેલાં જથ્થા]]ને વિશ્વભરમાં વહાણો દ્વારા મોકલવામાં આવે છે. વાસ્તવિક રીતે, તમામ ઉછેરાતાં ઝીંગા એ [[પેનાઈડ્સ(penaeids)]] (એટલે કે, ''[[પેનાઈડેએ(Penaeidae)]]'' [[વર્ગ]]ના ઝીંગા) છે, અને ઉછેરાતાં તમામ ઝીંગામાંથી 80%, ઝીંગાની માત્ર બે જ જાતિઓ – ''[[પેનાઈયસ વાનેમેઈ(Penaeus vannamei)]]'' (પૅસિફિકના શ્વેત ઝીંગા) અને ''[[પેનાઈયસ મોનોડોન(Penaeus monodon)]]'' (વિશાળ ટાઈગર પ્રૉન) હોય છે. આ પ્રકારના ઔદ્યોગિક સ્તરના [[એક-જ-જાતિનો-ઉછેર(મોનોકલ્ચર્સ)]], [[રોગ]] માટે બહુ સંવેદનશીલ હોય છે, જેના કારણે સમગ્ર વિસ્તારોમાંથી ઝીંગાંની વસતિ ખતમ થઈ ગઈ હોય તેવું બન્યું છે. સતત વધતી જતી [[પર્યાવરણ-જીવતંત્ર સંબંધી]] સમસ્યાઓ, વારંવાર ફાટી નીકળતા રોગચાળાઓ, અને [[બિનસરકારી સંસ્થાઓ]] (NGOs) અને ગ્રાહક દેશ એમ બંને તરફથી મળતી ટીકાને પરિણામે 1990ના દાયકાના અંત ભાગમાં આ ઉદ્યોગમાં કેટલાક બદલાવો આવ્યા હતા અને નિયમનો એકંદરે વધુ સખત બન્યાં હતાં. 1999માં, વધુ [[ટકાઉ ઉછેર]] પદ્ધતિઓને વિકસિત કરવા અને તેમને પ્રોત્સાહન આપવાના હેતુથી સરકારો, ઔદ્યોગિક પ્રિતિનિધિઓ, અને પર્યાવરણ સંસ્થાઓએ એક કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો હતો.{{Citation needed|date=April 2010}} [[મીઠા પાણીનું પ્રૉન ઉછેરક્ષેત્ર]] એ [[ઝીંગાના દરિયાઈ ઉછેર]] સાથે ઘણી લાક્ષણિકતાઓમાં સામ્યતા ધરાવે છે, પણ સાથે તે અનેક સમસ્યાઓમાં પણ સામ્યતા ધરાવે છે. મુખ્ય જાતિ([[વિશાળ નદીના પ્રૉન]], ''મેક્રોબ્રાશિયમ રોસેનબર્ગી'' )ના ઉત્ક્રાંતિ સંબંધી જીવન ચક્રના કારણે વિશિષ્ટ સમસ્યાઓ ઊભી થઈ છે.<ref name="freshwater"> ન્યૂ, એમ. બી.: ''[http://library.enaca.org/Shrimp/Publications/FAO_Macrobrachium_manual_2003.pdf ફાર્મિંગ ફ્રેશવૉટર પ્રૉન્સ (મીઠાપાણીના પ્રૉનનો ઉછેર)]'' ; એફએઓ(FAO) ફિશરિઝ ટેકનિકલ પેપર 428, 2002. ISSN 0429-9345.</ref> 2003માં મીઠા પાણીના પ્રૉન([[ક્રૅફિશ]] અને [[કરચલા]] સિવાય)નું વૈશ્વિક વાર્ષિક ઉત્પાદન આશરે {{convert|280000|t}} હતું, જેમાંથી ચીને {{convert|180000|t}} જેટલું ઉત્પાદન કર્યું હતું અને તેના પછી દ્વિતીય ક્રમે ભારત અને થાઈલૅન્ડ દરેકે {{convert|35000|t}} જેટલું ઉત્પાદન કર્યું હતું. ઉપરાંતમાં, ચીને [[ચાઈનિસ નદીના કરચલા]](''એરિઓચેઈર સિનેન્સિસ'' )નું લગભગ {{convert|370000|t}} જેટલું ઉત્પાદન કર્યું હતું.<ref name="figis_fresh">મીઠા પાણીના ક્રસ્ટેશન માટે [http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml એફએઓ(FAO) ફિશરિઝ ગ્લોબલ ઍક્વાકલ્ચર પ્રોડ્ક્શન ડેટાબેઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050927124902/http://www.fao.org/figis/servlet/static?dom=collection&xml=global-aquaculture-production.xml |date=2005-09-27 }}માંથી તારવવામાં આવેલી માહિતી. સૌથી તાજેતરની માહિતી સમૂહો 2003 માટેનાં છે અને ક્યારેક તે અંદાજ પણ ધરાવે છે. જૂન 28, 2005ના મેળવેલ.</ref> === ઈચિનોડર્મ્સ === [[ઈચિનોડર્મ]]ની વ્યાવસાયિક માછીમારીમાં [[દરિયાઈ કાકડી]] અને [[દરિયાઈ અર્ચિન]]નો સમાવેશ થાય છે. ચીનમાં, [[દરિયાઈ કાકડી]]ને {{convert|1000|acre}} જેટલા મોટા કૃત્રિમ તળાવમાં ઉછેરવામાં આવે છે.<ref name="NF">{{cite web |url=http://www.nationalfisherman.com/2008.asp?ItemID=1800&pcid=373&cid=375&archive=yes |author=Ess, Charlie |title=Wild product’s versatility could push price beyond $2 for Alaska dive fleet |publisher=National Fisherman |access-date=2008-08-01 |archive-date=2009-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122074025/http://www.nationalfisherman.com/2008.asp?ItemID=1800&pcid=373&cid=375&archive=yes |url-status=dead }}</ref> === શેવાળ (ઍલ્ગા) === {{Main|Algaculture}} સંવર્ધિત [[શેવાળ]](ઍલ્ગા)નો મોટો ભાગ [[ફાઈટોપ્લેંક્ટન]], [[માઈક્રોફાઈટ્સ]], અથવા [[પ્લેંક્ટનિક ઍલ્ગા]] તરીકે પણ જાણીતી એવી [[સૂક્ષ્મ શેવાળ]]નો બનેલો છે. સામાન્યપણે [[સીવીડ]] તરીકે જાણીતી, આ [[વિશાળ શેવાળ]]ના અનેક વ્યાવસાયિક અને ઔદ્યોગિક ઉપયોગો છે, પણ તેમના કદ અને ચોક્કસ જરૂરિયાતોને કારણે, તેમને આસાનીથી મોટા પાયે સંવર્ધિત કરી શકાતી નથી અને મોટા ભાગે તેમને જંગલીસ્રોતમાંથી જ લાવવામાં આવે છે. == પ્રશ્નો == {{See also|Aquaculture of salmon#Issues|l1=Issues with salmon aquaculture}} પર્યાવરણની દૃષ્ટિએ, જળચરઉછેર [[કુદરતી માછીમારી ક્ષેત્રો]]ના શોષણ કરતાં વધુ હાનિકારક બની શકે છે.<ref> ડાયમંડ, જાર્ડ. કોલાપ્સઃ હાઉ સોસાયટીઝ ચૂઝ ટુ ફેઈલ ઓર સક્સિડ. વિકિંગ પ્રેસ, 2005. પૃ. 479-485</ref> તેની ચિંતાકારક બાબતોમાં કચરાનું વ્યવસ્થાપન, જીવાણુનાશક([[ઍન્ટીબાયોટિક્સ]])ની આડઅસરો, ઉછેરવામાં આવેલાં અને જંગલી પ્રાણીઓ વચ્ચેની સ્પર્ધા, અને વધુ વેચાણક્ષમ [[માંસભક્ષક]] માછલી મેળવવા માટે તેને આહારમાં અન્ય માછલી આપવા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. જો કે, 1990ના દાયકા અને 2000ના દાયકામાં દરમ્યાન થયેલા સંશોધન અને આહાર આપવા અંગેની વ્યાવસાયિક સુધારણાઓના કારણે આ સમસ્યાઓમાંની ઘણી હળવી બની છે.<ref> કોસ્ટા-પિઅર્સ, બી.એ., લેખક/સંપાદક. 2002. ઈકોલોજિકલ ઍક્વાકલ્ચર. બ્લેકવેલ સાયન્સ, ઑક્સફર્ડ, યુકે (UK).</ref> માછલીનો કચરો સેન્દ્રિય હોય છે અને જળચર આહાર ચક્રના તમામ ઘટકોમાં જરૂરી એવાં પોષકદ્રવ્યોનો બનેલો હોય છે. દરિયાની અંદર આવેલું જળચરઉછેર-ક્ષેત્ર ઘણી વાર સામાન્ય કરતાં ઘણો વધુ કેન્દ્રીકૃત માછલીનો કચરો ઉત્પાદિત કરે છે. આ કચરો મહાસાગરના તળિયે જમા થાય છે, જે તળિયામાં વસતાં જીવનને નુકસાન પહોંચાડે છે અથવા તો તેનો સંપૂર્ણ નાશ કરે છે. આ કચરો [[પાણીના સ્તંભ]]માં [[ઓગળેલા ઑક્સિજન]]નું સ્તર પણ ઘટાડી શકે છે, જે ફરીથી જંગલી પ્રાણીઓ માટે નુકસાનકર્તા રહે છે{{Citation needed|date=May 2010}}. સંવર્ધકો રોગ અટકાવવા માટે ઘણી વાર તેમનાં પ્રાણીઓને ઍન્ટીબાયોટિક (જીવાણુનાશક) આપે છે. [[પશુધન]]ની જેમ, આનાથી તેમનામાં [[બૅક્ટેરિયાના પ્રતિરોધ]]ની ક્રમિક વિકાસની પ્રક્રિયા ઝડપી બની શકે છે. === માછલીના તેલ === ઉછેર-ક્ષેત્રમાં ઉછેરેલી [[ટિલાપિયા]]ને તેના આહારમાં આપવામાં આવતી [[મકાઈ]]ની માત્રાના કારણે તેના પોષક મૂલ્યમાં ફેરફાર થયો હોય એમ બની શકે છે. મકાઈ [[ઓમેગા-6]] [[ફૅટી ઍસિડ]]ની ટૂંકી શૃંખલા ધરાવે છે જે માછલીના શરીરમાં આ સામગ્રીઓને જમા કરવામાં ફાળો આપે છે. "ટિલાપિયામાં અનુક્રમે AAથી EPA, લાંબી શૃંખલાના ઓમેગા-6થી લાંબી શૃંખલાના ઓમેગા-3ના સરેરાશ ગુણોત્તરો લગભગ 11:1 હોય છે, જે સૅલ્મોન અને ટ્રાઉટમાં જોવા મળતા (AA કરતાં EPA વધુ છે તેવું સૂચવતા) 1:1ની તુલનામાં ઘણા ઓછા છે." 2010 સુધીમાં સંભવિત {{convert|2500000|t}} જેટલી ટિલાપિયા ઉત્પાદિત કરવાની યોજના સાથે, 2005માં યુએસ(US)એ {{convert|1500000|t}} જેટલી ટિલાપિયા ઉત્પાદિત કરી હતી. આહારમાં માછલી લેવાને પ્રોત્સાહન આપતા વ્યાપક પ્રચાર-પ્રસારના કારણે, સંતુલિત આહાર લેવાની કોશિશમાં ઓછી આવક ધરાવનારાઓએ પણ ટિલાપિયા ખાવાનું શરૂ કર્યું હતું, પરિણામે ટિલાપિયાની ખપતમાં વધારો થયો છે. ઉછેરેલી ટિલાપિયામાં ઓમેગા-3ની ઓછી માત્રા અને ઓમેગા-6નું વધુ પ્રમાણ ધરાવતું સંયોજન, આ માછલીને આહારમાં લેવાથી થતા કથિત સ્વાસ્થ્ય ફાયદાઓ અંગે પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.<ref> [[વેક ફોરેસ્ટ યુનિવર્સિટી બાપ્તિસ્ટ મેડિકલ સેન્ટર]] (2008, જુલાઈ 10). [http://www.sciencedaily.com/releases/2008/07/080708092228.htm ''લોકપ્રિય માછલી, ટિલાપિયા, સંભવતઃ ફેટી ઍસિડનું જોખમી સંયોજન ધરાવે છે'' ]. સાયન્સડેઈલી. જુલાઈ 11, 2008ના, [http://www.sciencedaily.com/releases/2008/07/080708092228.htm www.sciencedaily.com]માંથી મેળવેલ.</ref> સૅલ્મોન અને અન્ય માંસભક્ષક માછલીઓ માટેનો જરૂરી આહાર [[સોયા]] જેવા પ્રોટીન સ્રોતોમાંથી બનાવી શકાય છે, અલબત્ત સોયા-આધારિત આહાર પણ [[ઓમેગા-6]] અને [[ઓમેગા-3]] ફેટી ઍસિડોના સંતુલનમાં બદલાવ લાવી શકે છે.<ref name="Espe et al. 2006"> એસ્પે, એમ., એ. લેમે, એ. પેટેઈ, અને એ. અલ-મોવાફી. 2006. શું એટલાન્ટિક સૅલ્મોન(''સૅલ્મો સાલાર'' ) ભોજનમાં માછલીના આહાર વિના ઉછરી શકે? ઍક્વાકલ્ચર 255:255-262</ref> === જંગલી માછલીઓ પર અસરો === હાલમાં, [[સૅલ્મોન]] ઉછેરમાં તેમના આહાર માટે જંગલી [[ભક્ષ્ય માછલીઓ]] ભેગી કરવાની મોટી માંગ રહે છે. માંસભક્ષક હોવાથી, સૅલ્મોનને ખૂબ પ્રોટીનની આવશ્યકતા હોય છે, અને ઉછેરવામાં આવતી સૅલ્મોન તે પેદા કરે છે તે કરતાં વધુ માછલીઓ ખાય છે. ઉછેરવામાં આવતી સૅલ્મોનના પ્રત્યેક રતલ દીઠ, છ રતલ [[જંગલી માછલી]]ઓની જરૂર પડે છે.<ref>[http://assets.wwf.ch/downloads/2008_05_28_faktenblatt_fisch_d.pdf સ્વિસ ડબ્લ્યુડબ્લ્યુએફ(WWF) ફેક્ટશિટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326131102/http://assets.wwf.ch/downloads/2008_05_28_faktenblatt_fisch_d.pdf |date=2009-03-26 }}, પૃ. 7, શીર્ષક "ફિસ્ચે ઉન્ડ મીરેસ્ફ્રુચ્તે ઓસ ઝુચ્તેન (Fische und Meeresfrüchte aus Zuchten)"</ref> વિશ્વના નિયંત્રિત માછીમારી-ક્ષેત્રોમાંથી પંચોતેર ટકા જેટલાં પોતાની [[મહત્તમ સ્થાયી પેદાશ]] વટાવી ચૂક્યાં છે અથવા વટાવવાને આરે છે.<ref name="Alliance">[[સીફૂડ ચોઈસિઝ અલાયન્સ]] (2005) [http://www.seafoodchoices.com/resources/afishianado_pdfs/Salmon_Spring05.pdf ઈટ્સ ઓલ અબાઉટ સૅલ્મોન (જે છે તે બધું સૅલ્મોન વિશે છે)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924095748/http://www.seafoodchoices.com/resources/afishianado_pdfs/Salmon_Spring05.pdf |date=2015-09-24 }}</ref> સૅલ્મોન ઉછેર માટે જે રીતે ઔદ્યોગિક સ્તરે જંગલી ભક્ષ્ય માછલીઓને પકડવામાં આવે છે તેનાથી આ જંગલી ભક્ષ્ય માછલીઓ પર આધાર રાખતી અન્ય શિકારી માછલીની જીવિત રહેવાની ક્ષમતા પર પણ અસર પડે છે. તટવર્તી બંધક-વિસ્તારોમાંથી માછલી છટકી જઈ શકે છે, જ્યાં તે પોતાની પ્રતિરૂપ જંગલી માછલી સાથે મિશ્રજાતીય ઓલાદ પેદા કરે છે, પરિણામે કુદરતી જનનિક પુરવઠામાં મંદતા લાવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.davidsuzuki.org/Oceans/Aquaculture/Salmon/ |title=ડૅવિડ સુઝુકી ફાઉન્ડેશનઃ ખુલ્લા-જાળીવાળા-પાંજરામાં મત્સ્ય ઉછેર |access-date=2010-09-30 |archive-date=2016-05-15 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515132005/http://www.davidsuzuki.org/Oceans/Aquaculture/Salmon/ |url-status=dead }}</ref> છટકીને ભાગી છૂટેલી માછલી [[આક્રમક]] બની શકે છે, અને પોતાની દેશી જાતિઓને હરાવીને સરસાઈ મેળવી શકે છે.<ref> "જળચરઉછેરનો વિકાસ ચાલુ છેઃ સુધારેલી વ્યવસ્થાપન તકનિકો આ પદ્ધતિની પર્યાવરણ પરની અસરો ઘટાડી શકે છે. (અદ્યતન)." સ્રોતઃ એન્જિનિયરિંગ એન્ડ ટેકનોલૉજી ફોર અ સસ્ટેનેબલ વર્લ્ડ 16.5 (2009): 20-22. ગૅલ એક્સપાન્ડેડ એકેડેમિક એએસએપી (ASAP). વેબ. 1 ઑક્ટોબર 2009. <http://find.galegroup.com/gtx/start.do?prodId=EAIM.>.</ref> === તટવર્તી જીવસૃષ્ટિ === [[તટવર્તી જીવસૃષ્ટિ]] માટે જળચરઉછેર એક નોંધપાત્ર જોખમ બની રહ્યું છે. અમુક અંશે [[ઝીંગાંઉછેર]]ના કારણે, 1980થી લગભગ 20 ટકા જેટલાં ચેર(મેંગ્રોવ)નાં જંગલો નાશ પામ્યાં છે.<ref name="Time">[http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1841778_1841782_1841792,00.html હીરોઝ ઓફ ધ એન્વાયર્ન્મેન્ટ 2008: જુર્ગેની પ્રિમાવેરા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826043716/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1841778_1841782_1841792,00.html |date=2013-08-26 }} ''[[ટાઈમ]]'' નો વિશેષ અહેવાલ. સપ્ટેમ્બર 24, 2009.</ref> ચેરનાં જંગલોને મોટા પાયે ઝીંગાં માટેના સહેજ ખારા એવા ઉછેર-તળાવોમાં રૂપાંતરિત કર્યાની ઘટનાઓને "કાપો-અને-બાળો" પ્રકારની દરિયાઈ ખેતી સમાન ગણાવવામાં આવી હતી.<ref>નિકેરસન ડીજે (1999) [http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6VDY-3VX8YS7-9&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_searchStrId=1154079191&_rerunOrigin=google&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=46ad987989dc499697567b93cadb5883 "ટ્રેડ-ઓફ્સ ઓફ મૅંગ્રોવ એરિયા ડેવલેપમેન્ટ ઈન ધ ફિલિપાઈન્સ (ફિલિપાઈન્સમાં ચેર વિસ્તાર વિકાસના વેપાર પર બંધી)"]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ઈકોલ.(''Ecol.'' )''ઈકોન. (Econ.)'' '''28''' (2):279-298.</ref> ચેર જીવસૃષ્ટિ પર રચાયેલાં ઝીંગાં જળચરઉછેરના [[કુલ આર્થિક મૂલ્ય]]ના વિસ્તૃત, કિંમત-સામે-ફાયદાના વિશ્લેષણમાં જાણવા મળ્યું છે કે તેના બાહ્ય ફાયદાઓ કરતાં [[બાહ્ય]] સૃષ્ટિને પહોંચતું નુકસાન ઘણું વધુ છે.<ref>ગુનાવાર્ડેના1 એમ અને રોવાન જેએસ (2005) [http://www.springerlink.com/content/g427666386762009/ શ્રી લંકામાં ઝીંગાંના જળચરઉછેરના કારણે જોખમમાં મુકાયેલી ચેર જીવસૃષ્ટિનું આર્થિક મૂલ્યાંકન]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''જર્નલ ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ મૅનેજમેન્ટ'' , '''36''' (4)535-550.</ref> ચાર દાયકાઓ કરતાં વધુ સમયથી, {{convert|269000|ha}} જેટલા ઈન્ડોનેશિયન ચેરનાં જંગલોને ઝીંગાંના ઉછેર-ક્ષેત્રોમાં રૂપાંતરિત કરી દેવામાં આવ્યાં છે. આમાંથી મોટા ભાગનાં ઉછેર-ક્ષેત્રોને એકાદ દાયકાની અંદર જ, તેમાં [[વિષ]] વધવાને કારણે અને [[પોષકતત્ત્વો]]ના અભાવને કારણે છોડી દેવામાં આવ્યાં હતાં.<ref> હિન્રીચ્સેન ડી (1998) [http://books.google.co.nz/books?id=70NsJkGMPiwC&pg=PR5&dq=Hinrichsen+%22Coastal+Waters+of+the+World%22,+Island+Press,+1998.&num=100&ei=hmpCS-CUIIrSkwTjy5DMAQ&cd=1#v=onepage&q=&f=false ''કોસ્ટસ વૉટર્સ ઓફ ધ વર્લ્ડઃ ટ્રેન્ડ્સ, થ્રેટ્સ, એન્ડ સ્ટ્રેટેજિઝ'' ] આઇલેન્ડ પ્રેસ. ISBN 1-55963-383-2</ref><ref>[http://atlas.aaas.org/index.php?part=2&sec=natres&sub=meatfish મિટ એન્ડ ફિશ (માંસ અને માછલી)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110624030256/http://atlas.aaas.org/index.php?part=2&sec=natres&sub=meatfish |date=2011-06-24 }} એએએએસ([[AAAS]]) એટલાસ ઓફ પોપ્યુલેશન એન્ડ એન્વાયર્ન્મેન્ટ. 4 જાન્યુઆરી 2010ના મેળવેલ.</ref> [[સૅલ્મોનનાં ઉછેર-ક્ષેત્રો]] લાક્ષણિક રીતે શુદ્ધ, નહીં ડહોળાયેલી એવી તટવર્તી જીવસૃષ્ટિમાં આવેલાં છે, જેને પછી તેઓ પ્રદૂષિત કરે છે. 200,000 સૅલ્મોન ધરાવતું એક ઉછેર-ક્ષેત્ર, 60,000 લોકો વસતાં હોય તેવા શહેર કરતાં વધુ મળ-કચરો ઉત્સર્જિત કરે છે. આ કચરાને, કોઈ પણ પ્રકારની પ્રક્રિયા કર્યા વિના, સીધો જ આસપાસના જળચર વાતાવરણમાં છોડવામાં આવે છે, જે ઘણી વાર ઍન્ટીબાયોટિક (જીવાણુનાશક) અને [[જંતુનાશકો]] પણ ધરાવતો હોય છે.<ref name="Alliance"/> સૅલ્મોન ઉછેર-ક્ષેત્રોની નજીક [[દરિયાના તળિયાની જીવસૃષ્ટિ]] (સમુદ્રતળ) પર [[ભારે ધાતુઓ]], ખાસ કરીને [[તાંબું]] અને [[જસત]] ધાતુઓ પણ એકઠી થાય છે.<ref name="FAO coho"> એફએઓ([[FAO]]): ઉછેરવામાં આવતી જળચર જાતિઓ વિશેનો માહિતી કાર્યક્રમઃ [http://www.fao.org/fishery/culturedspecies/Oncorhynchus_kisutch/en ''ઓનકોર્હીન્ચસ કિસુત્ચ(Oncorhynchus kisutch)'' (વૉલબૌમ, 1792)] રોમ. 8 મે 2009ના મેળવેલ.</ref> === જનનિક સુધારો === સૅલ્મોનમાં ઝડપી વૃદ્ધિ થાય તે માટે [[જનનિક ફેરફારો]] કરવામાં આવ્યા હતા, અલબત્ત વિરોધના પગલે, તેમના વ્યાવસાયિક ઉપયોગ માટે મંજૂરી આપવામાં આવી નથી.<ref>મૅકલિઓડ, જે ગ્રિસ, એચ કૅમ્પબેલ અને ટી. હેરલેથ (2006) [http://www.conversations.canterbury.ac.nz/documents/Salmon%20Report.pd સુપર સૅલ્મોનઃ મત્સ્ય ઉછેરનું ઔદ્યોગિકીકરણ અને સૅલ્મોનના ઉત્પાદનમાં જીએમ(GM) ટેકનૉલોજી તરફની ઝુંબેશ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} સીસેફ(CSaFe), ચર્ચાપત્ર 5, [[યુનિવર્સિટી ઓફ ઓટાગો]].</ref> એક અભ્યાસમાં, પ્રયોગશાળાના ગોઠવણીમાં, એવું જાણવા મળ્યું હતું કે પોતાના જંગલી સંબંધીઓ સાથે ભળતી ફેરફારોયુક્ત સૅલ્મોન સ્પર્ધા કરવામાં આક્રમક હતી, પણ છેવટે હારી ગઈ હતી.<ref>ડેવ્લિન આરએચ, ડી'એનડ્રાડે એમ, ઉહ એમ અને બિઅગી સીએ (2004) [http://www.pnas.org/content/101/25/9303.full.pdf+html "ઝડપી વૃદ્ધિ માટેના હોર્મોનમાં જનનિક ફેરફારો કરેલી કોહો સૅલ્મોનની વસતિની અસરોનો આધાર આહારની પ્રાપ્યતા અને પર્યાવરણના આદાન-પ્રદાનથી થયેલા જનનમિશ્રણ પર રહે છે"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924135834/http://www.pnas.org/content/101/25/9303.full.pdf+html |date=2015-09-24 }}, ''નેશનલ અકૅડમિ ઓફ સાયન્સિઝની કાર્યવાહી'' , '''101''' (25)9303-9308.</ref> == ભાવિ == [[નદીમુખની ખાડીઓ]] જેવી મૂલ્યવાન નૈસર્ગિક વસાહતોને કટોકટીપૂર્ણ સ્થિતિમાં મૂક્યા પછી હવે, વિશ્વભરમાં [[કુદરતી માછીમારી-ક્ષેત્રો]] ઘટી રહ્યાં છે.<ref>ટાઈટેનબર્ગ ટીએચ (2006) ''એન્વાયર્ન્મેન્ટલ એન્ડ નેચરલ રિસોર્સ ઈકોનોમિક્સઃ અ કન્ટેમ્પરરી અપ્રોચ'' . પૃ. 28. પિઅર્સન/ઍડિસન વેસ્લી. ISBN 978-0-321-30504-6</ref> [[સૅલ્મોન]] જેવી, [[માછલીખાઉ]] માછલીનો જળચરઉછેર અથવા [[સંવર્ધન]], સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવામાં મદદરૂપ થતો નથી કારણ કે તેમને આહાર માટે [[માછલીનું ભોજન]] અને [[માછલીનું તેલ]] જેવી અન્ય માછલીની પેદાશો આપવી પડે છે. અભ્યાસોએ દર્શાવ્યું છે કે [[સૅલ્મોનઉછેર]]ની મુખ્ય [[નકારાત્મક અસરો]] જંગલી સૅલ્મોન પર, તેમ જ તેમના આહાર માટે જે [[ભક્ષ્ય માછલી]]ઓ પકડવી જરૂરી બને છે તેના પર પડે છે.<ref name="Salmon Run">ક્નાપ જી, રોહેઈમ સીએ અને એન્ડરસન જેએલ (2007) [http://search.worldwildlife.org/cs.html?url=http%3A//www.worldwildlife.org/what/globalmarkets/wildlifetrade/WWFBinaryitem4985.pdf&qt=The+Great+Salmon+Run&col=&n=4 ''ધ ગ્રેટ સૅલ્મોન રનઃ કૉમ્પિટિશન બિટવિન વાઈલ્ડ એન્ડ ફાર્મ્ડ સૅલ્મોન'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805065108/http://search.worldwildlife.org/cs.html?url=http%3A%2F%2Fwww.worldwildlife.org%2Fwhat%2Fglobalmarkets%2Fwildlifetrade%2FWWFBinaryitem4985.pdf&qt=The+Great+Salmon+Run&col=&n=4 |date=2013-08-05 }} [[વર્લ્ડ વાઈલ્ડલાઈફ ફંડ]]. ISBN 0-89164-175-0</ref><ref> વોશિંગ્ટન પોસ્ટ. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/13/AR2007121301190.html અભ્યાસ કહે છે, સૅલ્મોન ઉછેર કદાચ જંગલી વસતિનો વિનાશ કરશે].</ref> જે માછલીઓ [[આહાર શૃંખલા]]માં ઉપરની તરફ હોય છે તે આહાર ઊર્જાના ઓછા કાર્યક્ષમ સ્રોતો હોય છે. માછલી અને ઝીંગાં સિવાય, સીવીડ અને આહાર લઈને ગળણીરૂપ કામ આપતી [[કાલવ માછલી]], [[ક્લૅમ]], [[મસલ]] અને [[સ્કૉલપ]] જેવી બેવડી છીપવાળી મૉલસ્કનો ઉછેર જેમાં કરવામાં આવે છે તેવાં કેટલાંક જળચરઉછેર સાહસો, પ્રમાણમાં હિતકારક અને પર્યાવરણનું પુનઃસ્થાપન કરનારાં હોય છે.<ref name="uscnews.usc.edu"/> આ આહાર લઈને ગળણીનું કામ આપનારા, પાણીમાંથી પ્રદૂષકો તેમ જ પોષકતત્ત્વોને ગાળી લે છે, અને એમ કરીને પાણીની ગુણવત્તા સુધારે છે.<ref>{{ cite journal |title=Some aspects of water filtering activity of filter-feeders |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=17195907 |access-date=September 26, 2009 |author=OSTROUMOV S. A. |journal=Hydrobiologia |year=2005 |volume=542 |page=400 }}</ref> [[સીવીડ]] ખનિજ મૂળનાં નાઈટ્રોજન અને [[ફોસ્ફરસ]] જેવાં પોષક તત્ત્વોને પાણીમાંથી સીધાં જ ખેંચી લે છે,<ref name="Chopin et al. 2001">{{ citation journal |authors=Chopin T, Buschmann AH, Halling C, Troell M, Kautsky N, Neori A, Kraemer GP, Zertuche-Gonzalez JA, Yarish C and Neefus C. |year=2001 |title=Integrating seaweeds into marine aquaculture systems: a key toward sustainability. |journal=Journal of Phycology |volume=37 |pages=975–986 }}</ref> અને ફિલ્ટર-ફિડિંગ [[મૉલસ્ક]] [[ફાઈટોપ્લેંક્ટન]] અને [[ઘસાઈ ગયેલા પદાર્થો]] જેવા પાર્ટીક્યલેટ્સ પર નભતા હોવાથી, તેઓ તેમાંથી પોષક તત્ત્વોને ખેંચી શકે છે.<ref name="Rice 2008">{{cite web |url=http://www.nrac.umd.edu/files/Factsheets/105-Environmental%20effects.pdf |title=Environmental impacts of shellfish aquaculture |year=2008 |access-date=2009-10-08 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> કેટલીક લાભદાયક જળચરઉછેર સહકારી મંડળીઓ ટકાઉ પ્રથાઓને પ્રોત્સાહન આપે છે.<ref>{{cite web |url=http://ictsd.net/i/environment/11849/ |title=Aquaculture: Issues and Opportunities for Sustainable Production and Trade |publisher=ITCSD |date=July 2006 |access-date=2010-09-30 |archive-date=2008-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120073308/http://ictsd.net/i/environment/11849/ |url-status=dead }}</ref> નવી પદ્ધતિઓમાં માછલીઓના તણાવને લઘુત્તમ કરીને, પડતર દરિયાઈ જમીન પર જાળીવાળો બંધ વિસ્તાર બનાવીને, અને [[સંકલિત જંતુ વ્યવસ્થાપન]] લાગુ કરીને જૈવિક અને રાસાયણિક [[પ્રદૂષણ]]નું જોખમ ઘટાડવામાં આવ્યું છે. રોગ નિયંત્રણ માટે [[ઍન્ટીબોયોટિક]](જીવાણુનાશક)નો ઉપયોગ ઘટાડવા માટે હવે વધુ ને વધુ [[રસી]]ઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://iis-db.stanford.edu/pubs/12217/marine_aquaculture_pew_2001.pdf |title="જળચરઉછેર પર પ્યૂઓશન્સ કમિશનનો અહેવાલ" |access-date=2010-09-30 |archive-date=2005-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050106122419/http://iis-db.stanford.edu/pubs/12217/marine_aquaculture_pew_2001.pdf |url-status=dead }}</ref> તટીય જળચરઉછેર વ્યવસ્થાતંત્રોની વારાફરતી ફેરબદલ, [[પોલીકલ્ચર]] (બહુ-ઉછેર) અપનાવતી સવલતો, અને યોગ્ય સ્થળે બનાવાયેલાં ઉછેર-ક્ષેત્રો (ઉ.દા. કિનારાથી દૂરના મજબૂત પ્રવાહો ધરાવતા વિસ્તારો) એ પર્યાવરણ પર પડતી નકારાત્મક અસરોના વ્યવસ્થાપન માટે લઈ શકાય તેવા રસ્તાઓનાં કેટલાંક ઉદાહરણ છે. == આ પણ જોશો == {{Portal box|Sustainable development|Water|Marine life}} {{Div col|cols=2}} * [[શેવાળઉછેર (ઍલ્ગાકલ્ચર)]] * [[ઍક્વાપોનિક્સ]] * [[એગ્રોઈકોલૉજી (કૃષિ-જીવસૃષ્ટિ)]] * [[મત્સ્યઉછેર]] * [[માછીમારી-ક્ષેત્ર(ફિશરિઝ) વિજ્ઞાન]] * [[ઔદ્યોગિક જળચરઉછેર]] * [[દરિયાઈઉછેર (મૅરિકલ્ચર)]] * [[ખુલ્લા ભૂરા સમુદ્રનાં ઉછેર-ક્ષેત્રો]] * [[ઝીંગાં ઉછેર-ક્ષેત્ર]] * [[પ્રૉન ઉછેર-ક્ષેત્ર]] {{Div col end}} == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == {{Refbegin|2}} * કોર્પ્રોન, કે. ઈ., આર્મસ્ટ્રોંગ, ડી. એ., 1983. પુનઃચક્રિત ''મૅક્રોબ્રાશિયમ'' (Macrobrachium) ઉછેર વ્યવસ્થા-તંત્રોમાંથી, જળચર વનસ્પતિ, ''ઈલોડીયા ડેન્સા'' , દ્વારા નાઈટ્રોજન દૂર કરવામાં આવ્યો. ઍક્વાકલ્ચર 32, 347-360. ઍક્વાકલ્ચર 32, 347-360. * ડુઅર્ટે, કાર્લોસ એમ; માર્બા(Marbá), નુરિયા(Nùria) અને હોલ્મર, મારિયાને (2007) ''રેપિડ ડોમેસ્ટિકેશન ઓફ મરિન સ્પીશીઝ.'' સાયન્સ. વોલ્યુમ 316, નં. 5823, પૃ. 382-383. [http://podcasts.aaas.org/science_podcast/SciencePodcast_070420.mp3 પોડકાસ્ટ] * [http://www.longline.co.uk/site/publications/farm.pdf જે. જી. ફેર્રીઈરા, એ.જે.એસ. હૉવકિન્સ, એસ.બી. બ્રિકર, 2007. ][http://www.longline.co.uk/site/publications/farm.pdf શેલફિશ જળચરઉછેરની ઉત્પાદકતા, પર્યાવરણીય અસરો અને નફાકારકતાનું વ્યવસ્થાપન - ધ ફાર્મ ઍક્વાકલ્ચર રિસોર્સ મૅનેજમેન્ટ (FARM) મૉડેલ. ][http://www.longline.co.uk/site/publications/farm.pdf ઍક્વાકલ્ચર, 264. 160-174.] * જીઈએસએએમપી (GESAMP) (2008) [http://www.fao.org/docrep/010/i0035e/i0035e00.htm ''અસેસમેન્ટ એન્ડ કમ્યુનિકેશન ઓફ એન્વાયર્ન્મેન્ટલ રિસ્ક્સ ઈન કોસ્ટલ ઍક્વાકલ્ચર (તટવર્તી જળચરઉછેરમાં રહેલાં પર્યાવરણીય જોખમોનું મૂલ્યાંકન અને પત્રવ્યવહાર)'' ] એફએઓ([[FAO]]) અહેવાલો અને અભ્યાસો નં. 76. ISBN 978-92-5-105947-0 * હેપ્બર્ન, જે. 2002. ''ટેકિંગ ઍક્વાકલ્ચર સિરિયસલી'' . સજીવ ખેતી, શિયાળો 2002 © સોઈલ એસોસિએશન. * [https://web.archive.org/web/20070210095503/http://www.historycooperative.org/journals/eh/11.3/kinsey.html કિન્સી, ડારિન. 2006 "'સિડિંગ ધ વૉટર એઝ ધ અર્થ': એપિસેન્ટર એન્ડ પેરિફરિઝ ઓફ અ ગ્લોબલ ઍક્વાકલ્ચર રિવોલ્યુશન (જમીનની જેમ પાણીમાં વાવણી કરવીઃ વૈશ્વિક જળચરઉછેર ક્રાંતિનું કેન્દ્રબિંદું અને પરિસીમાઓ).] * નાયલોર, આર.એલ., એસ.એલ. વિલિયમ્સ, અને ડી.આર. સ્ટ્રોંગ. 2001. ''ઍક્વાકલ્ચર – અ ગેટવે ફોર ઇગ્ઝોટિક સ્પીશીઝ'' . [[સાયન્સ]], 294: 1655-6. * [https://web.archive.org/web/20070513162537/http://www.scotland.gov.uk/cru/kd01/green/reia-01.asp ધ સ્કોટિશ અસોસિએશન ફોર મરિન સાયન્સ અને નેપિઅર યુનિવર્સિટી. 2002. જળચરઉછેરની પર્યાવરણ પરની અસરોની ફેરતપાસણી અને સંકલન] * હિગ્ગિનબોથમ જેમ્સ ''પિસીનૅ: આર્ટિફિશિયલ ફિશપોન્ડ્સ ઈન રોમન ઈટલી'' યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થ કેરોલિના પ્રેસ (જૂન, 1997) * વ્યબાન, કારોલ અરાકી (1992) ''ટાઈડ એન્ડ કરંટઃ ફિશપોન્ડ્સ ઓફ હવાઈ'I'' [[યુનિવર્સિટી ઓફ હવાઈ]] પ્રેસઃ: ISBN 0-8248-1396-0 * ટિમોન્સ, એમ.બી., ઈબેલિંગ, જે.એમ., વ્હીઅટન, એફ.ડબ્લ્યૂ., સુમરફેલ્ટ, એસ.ટી., વિન્સી, બી.જે., 2002. રિસર્ક્યુલેટિંગ ઍક્વાકલ્ચર સિસ્ટ્મ્સઃ 2જી આવૃત્તિ. કાયુગા ઍક્વા વેન્ચર્સ. * પિઈડ્રાહિતા, આર.એચ., 2003. ટાંકીમાંના જળચરઉછેરમાંથી બહાર વહી જતા કચરાની પર્યાવરણ પરની સંભવિત અસરોને તીવ્રતા (ઈન્ટેન્સિફિકેશન) અને સ્થળફેર (રિસર્ક્યુલેશન) થકી ઘટાડવી. ઍક્વાકલ્ચર 226, 35-44. * ક્લાસ, એસ., મોઝીસ, એન., લાહવ, ઓ., 2006. આરએએસ(RAS) પ્રવાહી કચરામાંથી નાઈટ્રેટ દૂર કરવા માટે સિંગલ-સ્લજ ડિનાઈટ્રીફિકેશન પદ્ધતિનો વિકાસઃ પ્રયોગશાળા-સ્કેલનાં પરિણામો વિ. આદર્શ અનુમાન. ઍક્વાકલ્ચર 259, 342-353. {{Refend}} == વધુ વાંચન == * ''ઍક્વાલિંગ્વા'' ISBN 82-529-2389-5 * [http://www.idrc.ca/en/ev-9299-201-1-DO_TOPIC.html ''રાઈસ-ફિશ કલ્ચર ઈન ચાઈના'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080917052651/http://www.idrc.ca/en/ev-9299-201-1-DO_TOPIC.html |date=2008-09-17 }} (1995), ISBN 978-0-88936-776-0, {{oclc|35883297}} * બિર્ટ, બી., રોડવેલ, એલ., અને રિચાર્ડ્સ, જે. (2009) [http://ejournal.nbii.org/archives/vol5iss2/0812-038.birt.html "એટલાન્ટિક કૉડ(''ગાડુસ મોર્હુઆ'' )ના સજીવ જળચરઉછેરના ટકાઉપણાની તપાસ"] {{Webarchive|url=https://archive.is/20110809155516/http://ejournal.nbii.org/archives/vol5iss2/0812-038.birt.html |date=2011-08-09 }} ''સસ્ટેનેબિલિટીઃ સાયન્સ, પ્રેક્ટિસ એન્ડ પોલિસી'' , '''5''' (2):4-14. == બાહ્ય લિંક == {{External links|date=June 2009}} {{Wiktionary}} {{Commons category}} ;વૈશ્વિક * {{Dmoz|Business/Agriculture_and_Forestry/Aquaculture/|Aquaculture}} * {{Dmoz|Science/Agriculture/Aquaculture|Aquaculture science}} * એફએઓ ([[FAO]]) (2007) [http://www.fao.org/docrep/009/a0699e/A0699E09.htm#9.3 ''મિડિયમ-ટર્મ ચેલેન્જિસ એન્ડ કન્સ્ટ્રેન્ટ્સ ફોર ઍક્વાકલ્ચર (જળચરઉછેર માટે મધ્યમ-ગાળાના પડકારો અને મૂંઝવણો)'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618175102/http://www.fao.org/docrep/009/A0699e/A0699E09.htm#9.3 |date=2010-06-18 }} ISBN 978-92-5-105568-7 * એફએઓ ([[FAO]]) (2000) [http://www.fao.org/DOCREP/003/AB412E/AB412E00.HTM ''ઍક્વાકલ્ચર ઈન ધ થર્ડ મિલેનિયમ (ત્રીજી સહસ્ત્રાબ્દિમાં જળચરઉછેર)'' ] * [http://www.fao.org/fi/default.asp એફએઓ(FAO) ફિશરિઝ ડિપાર્ટમેન્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080706165121/http://www.fao.org/fi/default.asp |date=2008-07-06 }} અને તેનો માછીમારી-ક્ષેત્રો અને જળચરઉછેર પરનો [http://www.fao.org/sof/sofia/index_en.htm સોફિયા(SOFIA) અહેવાલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610220337/http://www.fao.org/sof/sofia/index_en.htm |date=2010-06-10 }} * [https://www.was.org/Main/Default.asp ધ વર્લ્ડ ઍક્વાકલ્ચર સોસાયટી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613043005/https://www.was.org/Main/Default.asp |date=2010-06-13 }}: 94 દેશોમાં 3,000 સભ્યો ધરાવતું એક આંતરરાષ્ટ્રીય બિન-નફાકારક સંગઠન, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ જળચરઉછેરની વિવિધ વૈશ્વિક કમ્યુનિટીમાં પ્રત્યાયન અને માહિતીનું આદાનપ્રદાન સુધારવાનો છે. * [http://www.crc.uri.edu/index.php?themeid=1 ધ કોસ્ટલ રિસોર્સ સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209041358/http://www.crc.uri.edu/index.php?themeid=1 |date=2012-02-09 }} ઝીંગાંઉછેર, સીવીડઉછેર અને શેલફિશઉછેર પર વિસ્તૃત માર્ગદર્શિકાઓ, નીતિઓ અને શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ અને કેસ સ્ટડી (કિસ્સાના ઉદાહરણ સાથેના અભ્યાસો) પૂરા પાડે છે. ;પ્રાદેશિક * [http://www.enaca.org/ નેટવર્ક ઓફ ઍક્વાકલ્ચર સેન્ટર્સ ઈન એશિયા-પૅસિફિક]: વિશ્વના જળચરઉછેર ઉત્પાદનના > 85% જેટલું ઉત્પાદન આપતા 17 સદસ્યો સાથેનું અંતઃસરકારી સંગઠન. સમાચારો અને જળચરઉછેર પ્રકાશનોની સંપૂર્ણ ટેક્સ્ટ ડાઉનલોડ નિઃશુલ્ક ઉપલબ્ધ. * [http://www.aquaculture.noaa.gov/ એનઓએએ(NOAA) ઍક્વાકલ્ચર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118205534/http://aquaculture.noaa.gov/ |date=2012-01-18 }}: નેશનલ ઓશનિક એન્ડ એટમોસ્ફિઅરિક એડમિનિસ્ટ્રેશન – યુએસ(US) અને અન્ય સ્થળોમાં દરિયાઈ જળચરઉછેર અંગેની માહિતી આપતી વેબસાઈટ. * [[અલાસ્કામાં જળચરઉછેર]] * "એનઓએએ(NOAA) સોશિયોઈકોનોમિક્સ" વેબસાઈટની પહેલમાંથી [http://www.ncdc.noaa.gov/oa/esb/?goal=ecosystems&file=users/business/aquaculture/ જળચરઉછેરના સામાજિક અને આર્થિક ફાયદાઓ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.aquacultureassociation.ca/ ઍક્વાકલ્ચર અસોસિએશન ઓફ કૅનેડાઃ] * [http://www.fisheries.org/ અમેરિકન ફિશરિઝ સોસાયટી] * [http://www.whoi.edu/page.do?pid=11921 કોસ્ટલ ઓશન ઈન્સ્ટિટ્યૂટમાંથી જળચરઉછેરની માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528164516/http://www.whoi.edu/page.do?pid=11921 |date=2010-05-28 }}, [[વૂડ્સ હોલે ઓશનોગ્રાફિક ઈન્સ્ટિટ્યૂશન]] * [http://www.aquaculture.org.uk/ ઍક્વાકલ્ચર ઈન્ફર્મેશન બ્યુરો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904225115/http://www.aquaculture.org.uk/ |date=2009-09-04 }}: સ્કૉટલૅન્ડ સ્થિત જળચરઉછેર માહિતીખાતું. * [http://fisheries.siu.edu/ ફિશરિઝ એન્ડ ઈલિનોઈસ ઍક્વાકલ્ચર સેન્ટર]: મધ્ય-પશ્ચિમ યુ.એસ.(US) સંશોધન કેન્દ્ર. ;વિષય અનુસાર * [http://www.northernaquafarms.com/aquaculture/page5.html જળચર ઉછેર-ક્ષેત્રની ડિઝાઈનો – જળચરઉછેરમાં પાણીની પુનઃપરિભ્રમણ વ્યવસ્થાઓના ફાયદાઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923132415/http://northernaquafarms.com/aquaculture/page5.html |date=2010-09-23 }}: પાણીનું પુનઃપરિભ્રમણ ધરાવતી જળચરઉછેર વ્યવસ્થાઓનું વિવરણ અને પર્યાવરણમિત્ર એવી જમીન સ્થિત, બંધ જળચરઉછેર કેન્દ્રોમાં માછલી પેદા કરવા માટે આ પ્રકારની ઉછેર-ક્ષેત્રોની ડિઝાઈનોનો ઉપયોગ કરવાના ફાયદાઓનું વિવરણ. * [http://www.fishinghurts.com/FishFarms.asp FishingHurts.com/FishFarms: પશુ સુખાકારી અને પર્યાવરણ પર જળચરઉછેરની અસરો અંગે ટીકા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050112072947/http://www.fishinghurts.com/fishfarms.asp |date=2005-01-12 }} * [https://web.archive.org/web/20060621131952/http://www.watershed-watch.org/ww/Sealicefacts/sealicefacts_main.htm Watershed Watch Society] સૅલ્મોનઉછેર અને દરિયાઈ જૂ (સી લાઈસ) * [http://www.longline.co.uk/ નદી મુખની ખાડીઓમાં અને તટવર્તી વ્યવસ્થાઓમાં શેલ ફિશ માટે વેબઆધારિત જળચરઉછેર પ્રતિરૂપો]: મસલ, કાલવ માછલી (ઓઈસ્ટર) અને ક્લૅમ માટે નકલ માટેની પ્રતિકૃતિ તૈયાર કરવી. ;વેબ સ્રોતો * [http://www.aquaculturehub.org ઍક્વાકલ્ચરહબ] જળચર-સંવર્ધકો (વિજ્ઞાનીઓ, ઉછેરનારા વગેરે.) માટેનું એક સામાજિક નેટવર્ક * [http://www.islandpress.org/aquake ઍક્વા કેઈ(KE) – જળચરઉછેર સંશોધન માહિતીસંગ્રહ (ડેટાબૅઝ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090202102806/http://islandpress.org/aquake |date=2009-02-02 }} * [http://www.northernaquafarms.com/links.html ઍક્વાકલ્ચર રિસોર્સિઝ ડિરેક્ટરી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923120544/http://northernaquafarms.com/links.html |date=2010-09-23 }} અનેક સ્રોતોમાંથી સંદર્ભ દર્શાવતી લિંક અને ડાઉનલોડ કરી શકાય એવા અહેવાલો, લેખોની ડિરેક્ટરી. * [http://www.certifiedorganic.bc.ca/rcbtoa/services/aquaculture.html ઓર્ગેનિક ઍક્વાકલ્ચર (સજીવ જળચરઉછેર):] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111174005/http://www.certifiedorganic.bc.ca/rcbtoa/services/aquaculture.html |date=2011-01-11 }} જંતુનાશકો અથવા કૃત્રિમ રસાયણો વિના મત્સ્ય ઉછેર કરવાના ઉજળાં પાસાંઓ અને નબળી બાબતો પરના લેખો અને સંદર્ભો. * [http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?q=aquaculture&search_crit=title&search=Search&date1=Anytime&date2=Anytime&type=form જળચરઉછેર વિશે કૉંગ્રેશનલ રિસર્ચ સર્વિસ(CRS) અહેવાલો વાંચો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012164041/http://digital.library.unt.edu/govdocs/crs/search.tkl?q=aquaculture&search_crit=title&search=Search&date1=Anytime&date2=Anytime&type=form |date=2007-10-12 }} * [http://www.fishing4info.com/ જળચરઉછેર, માછીમારી-ક્ષેત્રો અને જળચર વિજ્ઞાન અંગેના ઓન-લાઈન સ્રોતોની માર્ગદર્શિકા] * [http://www.imagomundi.org/area-wp/ નૃવંશ-માનવશાસ્ત્રીઓ માટે જળચરઉછેર સ્રોતો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090110022547/http://www.imagomundi.org/area-wp/ |date=2009-01-10 }} જળચરઉછેરની સામાજિક અસરોને કેન્દ્રમાં રાખીને જળચરઉછેર ક્ષેત્રમાં સમાચાર પ્રતિબિંબ સેવા (ન્યૂઝ મિરર સર્વિસ) * [http://govdocs.aquake.org/ ઍક્વાકલ્ચર નોલેજ એન્વાયર્ન્મેન્ટઃ] જળચરઉછેરના લગભગ દરેક પાસાને આવરતા, તળાવ બાંધકામથી માંડીને આંતરરાષ્ટ્રીય આચારસંહિતા સુધીના, સરકાર અને યુનાઈટેડ નેશન્સના દસ્તાવેજોની ઓનલાઈન લાયબ્રેરી, જેમાં શોધવાની સવલત સામેલ છે. * ઍક્વાએનઆઈસી ([http://aquanic.org/ AquaNIC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624235044/http://www.aquanic.org/ |date=2010-06-24 }}) જળચરઉછેર અંગેનાં પ્રકાશનો, સમાચારો, ઘટનાઓ, નોકરીની જાહેરાતો, તસવીરો, અને સંબંધિત સ્રોતો સહિતનાં જળચરઉછેરના વિષયો માટેનું એક સર્વગ્રાહી માહિતી સર્વર. * [http://www.tecfish.com.ar/ જળચરઉછેર અને માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100413133342/http://www.tecfish.com.ar/ |date=2010-04-13 }} * [http://www.sciencemag.org/sciext/globalvoices/10essay.dtl જળચરઉછેર પર એએએએસ(AAAS) વિજ્ઞાન સામયિકનો પ્રમુખ લેખ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090530152600/http://www.sciencemag.org/sciext/globalvoices/10essay.dtl |date=2009-05-30 }} * [http://www.sfu.ca/cstudies/science/resources/salmon/aquaculture/aquaculture.htm જળચરઉછેર અને જંગલી સૅલ્મોનનું સંરક્ષણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106221245/http://www.sfu.ca/cstudies/science/resources/salmon/aquaculture/aquaculture.htm |date=2015-11-06 }} * [http://www.socalfishfarm.com/fish/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Itemid=55 સોકલ (SoCal) ઍક્વાપોનિક્સ એ જંતુનાશકો અને કૃત્રિમ રસાયણો વિના શ્રેષ્ઠ ગુણવત્તાનાં ટિલાપિયા, ઝીંગાં અને શાકભાજીઓને ઉગાડવા-ઉછેરવા માટે વિકસાવવામાં આવેલી એક સવલત છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113060035/http://socalfishfarm.com/fish/index.php?option=com_content&view=article&id=46&Itemid=55 |date=2013-01-13 }} {{fishing industry topics|expanded=aquaculture}} {{fisheries and fishing}} [[શ્રેણી:જળચરઉછેર]] s275kq9vmwtyr0xytvhztvit1wzdzhv 0 28173 901665 900356 2026-06-20T07:37:28Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901665 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} [[File:Bar Hard Rock Cafe Prague.png|thumb|right|300px|બારમાં મદ્યાર્કિક પીણાઓ(સ્પિરિટ્સ)ની હારમાળા.]] '''મદ્યાર્ક યુક્ત પીણું''' એક [[ઇથેનોલ|ઇથેનોલ]] ધરાવતું (જેને સામાન્ય રીતે '''આલ્કોહોલ''' કહેવામાં આવે છે) પીણું છે. મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાને સામાન્ય રીતે ત્રણ પ્રકારોમાં વહેંચવામાં આવે છે: બિઅર, વાઇન અને સ્પિરિટ્સ. મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાનું ચલણ વિશ્વના મોટાભાગના દેશોમાં છે.ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર ઓફ અલ્કોહોલિક પોલિસી(આઇસીએપી) મુજબ, 100થી વધુ દેશોમાં તેના ઉત્પાદન, વેચાણ અને ઉપયોગ નિયંત્રિત કરવા માટે કાયદો છે.<ref name="icap">{{cite web |url=http://icap.org/table/MinimumAgeLimitsWorldwide |title=Minimum Age Limits Worldwide |access-date=2009-09-20 |publisher=International Center for Alcohol Policies |archive-date=2009-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090827144517/http://www.icap.org/Table/MinimumAgeLimitsWorldwide |url-status=dead }}</ref> ખાસ કરીને, આવા કાયદા તેની કાયદા મુજબ ખરીદી અને પીવા માટેની લઘુત્તમ વયમર્યાદા નિર્દેશિત કરે છે. આ લઘુત્તમ વયમર્યાદા 16 થી 25 વર્ષની વચ્ચેની હોય છે, તેનો આધાર રાષ્ટ્ર અને પીણાના પ્રકાર પર રહેલો છે. મોટાભાગના દેશોમાં તે માટેની વયમર્યાદા 18 વર્ષની છે.<ref name="icap"></ref> મદ્યાર્કનું ઉત્પાદન અને ઉપયોગ, શિકારી-સંગ્રહકર્તાના સમયના લોકોથી લઇને દેશ-રાજ્ય સુધી વિશ્વની મોટાભાગની સંસ્કૃતિઓમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે.<ref name="Arnold 2005">{{cite book|title=Origin and History of Beer and Brewing: From Prehistoric Times to the Beginning of Brewing Science and Technology|first=John P|last=Arnold|isbn=0-9662084-1-2|year=2005|publisher=Reprint Edition by BeerBooks|location=Cleveland, Ohio}}</ref><ref name="Volume of World Beer Production">{{cite web| title=Volume of World Beer Production | work=European Beer Guide | url=http://www.europeanbeerguide.net/eustats.htm#production | access-date=2006-10-17}}</ref>મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાઓ આ સંસ્કૃતિઓની સામાજિક ઘટનાઓનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. ઘણી સંસ્કૃતિઓમાં સામાજિક સંપર્કમાં આવા પીણાં અગત્યની ભૂમિકા નિભાવે છે. ખાસ કરીને મદ્યાર્કની ચેતાકીય અસરને કારણે. મદ્યાર્ક એક મનોસક્રિય ડ્રગ છે, જેમાં હતાશામય અસર હોય છે. એક ઉચ્ચ રક્ત મદ્યાર્ક સામગ્રીને સામાન્ય રીતે કાયદાકીય મદ્યપાન માનવામાં આવે છે, કારણ કે તે ધ્યાન આપવાની ક્ષમતા ઘટાડી દે છે અને પ્રતિક્રિયા આપવાની ગતિને પણ ધીમી કરી દે છે. મદ્યાર્કના નશાની આદત પડી શકે છે, અને મદ્યાર્કના નશાની ટેવ પડવાની પરિસ્થિતિને માદકતા કહેવાય છે. ==પ્રકારો== મદ્યાર્કના ઓછા પ્રમાણવાળા મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાઓ(બિયર અને વાઇન) ખાંડ અથવા સ્ટાર્ચ યુક્ત વનસ્પતિને આથો લાવીને બનાવવામાં આવે છે. મદ્યાર્કના વધુ પ્રમાણવાળા મદ્ય પીણીઓ(સ્પિરિટ્સ)નું બનાવવાનું કામ આસવન બાદ તેને આથો લાવીને કરવામાં આવે છે. ===બિઅર=== બિઅર વિશ્વમાં સૌથી જૂનું<ref name="Arnold 2005"></ref> અને સૌથી વધુ વ્યાપક<ref name="Volume of World Beer Production"></ref> રીતે છોછ વગર ઉપયોગમાં લેવાતું માદક પીણું છે અને તે ચા તેમજ પાણી પછી ત્રીજુ સૌથી વધુ લોકપ્રિય પીણું છે.<ref> {{cite book |url=http://books.google.com/?id=6xul0O_SI1MC&pg=PA1&dq=most+consumed+beverage |title=The Barbarian's Beverage: A History of Beer in Ancient Europe |publisher=books.google.co.uk |access-date=2009-02-22 |last=Nelson |first=Max |isbn=9780415311212 |year=2005 }} </ref> તેને સામાન્ય રીતે અનાજના દાણાઓમાંથી નિકળતા સ્ટાર્ચનો આથો લાવીને તેમજ તેનું આસવન કરીને બનાવવામાં આવે છે – મોટેભાગે તે ફણગાવીને સુકવેલા જવમાંથી, કે પછી ઘઉં, મકાઈ અથવા ચોખાનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવે છે. જે માદક પીણાઓને આથો લાવ્યા બાદ નિસ્યંદિત કરવામાં આવ્યા હોય, અનાજ વગરના સ્રોતો જેમકે દ્રાક્ષ કે મધને આથો લાવીને અથવા ફણગાવ્યા વગરના અનાજના દાણાંઓને આથો લાવ્યા વગર બનાવવામાં આવ્યા હોય તેવા પીણીને બિઅરના રૂપમાં ગણવામાં આવતા નથી. લાગર અને એલ બિઅરના બે મુખ્ય પ્રકારો છે. એલને પેલ એલ, સ્ટાઉટ, અને બ્રાઉન એલ જેવા બીજા પ્રકારોમાં પણ વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. મોટાભાગના બિઅરમાં હોપનો સ્વાદ હોય છે, જેનો સ્વાદમાં કડવાશ ઉમેરે છે અને જે કુદરતી સંગ્રહ રક્ષક જેવું કામ કરે છે. અન્ય સ્વાદ જેમકે ફળો અને ઔષધોનો ઉપયોગ પણ કરી શકાય છે. બિઅરની મદ્યાર્ક યુક્ત શક્તિ સામાન્ય રીતે ચાર થી છ ટકાની માત્રાવાળા મદ્યાર્ક(ABV) જેટલી હોય છે, પણ આ માત્રા એક ટકાથી ઓછી અને 20 ટકાથી વધુ પણ હોઇ શકે છે. બિઅર ઘણાં દેશોમાં પીવાની સંસ્કૃતિના અંગ સમાન છે અને ઘણી સામાજિક પરંપરાઓ જેમકે બિઅર ઉત્સવ, પબ સંસ્કૃતિ, પબની વિવિધ રમતો અને પબ ક્રોલિંગ તેની સાથે જોડાયેલા છે. બિઅર બનાવવા સાથે જોડાયેલી મુખ્ય બાબતો રાષ્ટ્રીય અને સાંસ્કૃતિક સીમાઓ પાર એક સાથે જાય છે. બિઅર બનાવવાનો ઉદ્યોગ વૈશ્વિક અવકાશ ધરાવે છે, ઘણી બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ અને હજારો નાના ઉત્પાદકો જે પ્રાંતિય ઉત્પાદકોથી લઇને મુખ્ય ઉત્પાદકો સુધી ફેલાયેલો છે, તે આ વ્યાપારમાં રોકાયેલા છે. ===વાઇન (દારૂ)=== વાઇન દ્રાક્ષમાંથી બનાવવામાં આવે છે, અને ફ્રૂટ વાઇન ફળોમાંથી બનાવવામાં આવે છે જેમકે આલુ, ચેરી અથવા સફરજન. વાઇન બનાવવા એક લાંબી(પૂર્ણ) આથો લાવવાની પ્રક્રિયા થતી હોય છે, અને આ લાંબા સમયની પ્રક્રિયા(મહિનાઓ કે વર્ષ લાંબી) છે, જેના કારણે 9 ટકા થી 16 ટકા એબીવી મદ્યાર્ક બને છે. સ્પાર્કલિંગ વાઇન બોટલમાં ભરતા પહેલા તેમાં થોડી ખાંડ ભેળવીને બનાવી શકાય છે, જેના કારણે બોટલમાં ફરી એકવાર આથો લાવવાની પ્રક્રિયા થાય છે. ===સ્પિરિટ્સ=== ઓછામાં ઓછુ 20 ટકા ABV મદ્યાર્ક યુક્ત મીઠાશ વગરના, આસવન યુક્ત, નશીલા પીણાને ''સ્પિરિટ્સ'' કહેવામાં આવે છે.<ref>લિચિન, એલેક્સિસ.''એલેક્સિસ લિચિનની ન્યુ એન્સાક્લોપેડિયા ઓફ વાઇન એન્ડ સ્પિરિટ્સ'' (પાંચમી આવૃત્તિ) ન્યુ યોર્કઃ આલ્ફ્રેડ એ. ક્નોફ, 1987 ), 707 -709 </ref>આથો લાવેલા મૂળ ઉત્પાદનોને નિસ્યંદિત કરીને સ્પિરિટ્સ બનાવવામાં આવે છે. આસવન મદ્યાર્કને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવે છે અને તે કેટલાંક સમબીજને બહાર કાઢે છે. પોર્ટ અને શેરી જેવી ''ફોર્ટિફાઇડ વાઇન'' બનાવવા માટે તેમાં સ્પિરિટ્સ ઉમેરવામાં આવે છે. ==પીણાઓમાં મદ્યાર્કની માત્રા== પીણાંમાં મદ્યાર્કની સાંદ્રતાને સામાન્ય રીતે માત્રા અનુસાર મદ્યાર્ક (ABV)માં અથવા અમેરિકામાં પ્રૂફમાં આંકવામાં આવે છે. અમેરિકામાં, ''પ્રૂફ'' 60 ડીગ્રી ફેરનહીટ પર માત્રા પ્રમાણે મદ્યાર્કના ટકાથી બેગણા હોય છો(ઉદાહરણ તરીકે 80 પ્રૂફ – 40 ટકા ABV). પૂર્વમાં ''ડિગ્રી પ્રૂફ'' નો ઉપયોગ બ્રિટનમાં કરવામાં આવે છે, જ્યાં 100 ડીગ્રી પ્રૂફ 57.1 ટકા અબ્વ બરાબર હતું. ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિએ, આ સૌથી વધુ નિસ્યંદિત સ્પિરિટ હતું, જેમાં દારૂગોળાના પાવડરને બાળવામાં આવતો હતો. સાધારણ આસવન દ્વારા 95.6 ટકા ABV(191.2 પ્રૂફ)થી વધારે મદ્યાર્ક બનાવી શકાતું નથી, કારણ કે આ પરિસ્થિતિમાં મદ્યાર્ક પાણી સાથે એજિયોટ્રોપ હોય છે. જે સ્પિરિટમાં મદ્યાર્કની માત્રા સૌથી વધારે છે અને તેમાં કોઇ તે ''ઉપરાંતનો સ્વાદ નથી હોતો'' તેને કુદરતી સ્પિરિટ કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે, 170 પ્રૂફના કોઇપણ નિસ્યંદિત નશીલા પીણાંને કુદરતી સ્પિરિટ માનવામાં આવે છે.<ref>લિચિન, એલેક્સિસ. ''એલેક્સિસ લિચિનની ન્યુ એન્સાક્લોપેડિયા ઓફ વાઇન એન્ડ સ્પિરિટ્સ'' (પાંચમી આવૃત્તિ) ન્યુ યોર્કઃ આલ્ફ્રેડ એ. ક્નોફ, 1987), 365 </ref>મદ્યાર્કની સાંદ્રતા 18 ટકા થી વધારે હોય તો મોટાભાગની યીસ્ટનું પુનઃ ઉત્પાદન થઇ શકતું નથી, તેથી વાઇન, બિઅર અને સેક જેવા આથો લાવીને બનાવેલા પીણાઓની આથો લાવવાની શક્તિની તે વ્યવહારિક મર્યાદા છે. યીસ્ટના સ્ટ્રેન્સ વિકસિત કરવામાં આવે છે જેને 25 ટકા ABVના દ્રાવણમાં ફરી ઉત્પાદિત કરી શકાય છે. ===પ્રમાણભૂત પીણાં=== પ્રમાણભૂત પીણાં રાષ્ટ્રીય પીણાં હોય છે, જેમાં શુદ્ધ [[ઇથેનોલ|મદ્યાર્ક]]ની નક્કી કરેલી માત્રા હોય છે. ઘણાં દેશોમાં દારૂના સેવનની માત્રા નિર્ધારિત કરવા માટે પ્રમાણભૂત પીણાંનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેને સામાન્ય રીતે બિઅર, વાઇન અથવા સ્પિરિટ્સના માપના રૂપમાં વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. પિરસવાના પ્રમાણ કે મદ્યપીણાંના પ્રકારને ધ્યાનમાં લીધા વીના પ્રમાણભૂત પીણાંમાં હંમેશા મદ્યાર્કની માત્રા એક સરખી હોય છે. પ્રમાણભૂત પીણું દરેક દેશમાં ભિન્ન હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[ઑસ્ટ્રિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં તે 7.62 મિલી(છ ગ્રામ) મદ્યાર્ક છે જ્યારે [[જાપાન|જાપાન]]માં તે 25 મિલી(19.75 ગ્રામ) છે. [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટન]]માં મદ્યાર્કના એકમની વ્યવસ્થા છે જે દારૂના સેવન માટે માર્ગદર્શિકાનું કામ કરે છે. મદ્યાર્કનો એક એકમ 10 મિલી નિર્ધારિત છે.ખાસ પ્રકારના પીણાંમાં હાજર એકમોની સંખ્યા બોટલ પર છપાયેલી હોય છે. આ પરંપરા એ લોકો માટે છે જે પોતાના પીણાંમાં મદ્યાર્કની માત્રા નિયંત્રિત કરવા માંગતા હોય, તેનો ઉપયોગ પિરસવાનું પ્રમાણ નિર્ધારિત કરવા માટે કરવામાં આવતો નથી. [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|અમેરિકા]]માં, પ્રમાણભૂત પીણાંમાં{{convert|0.6|USoz|ml}} મદ્યાર્ક હોય છે. તે{{convert|12|USoz|ml|adj=on}} બિઅરના ગ્લાસ {{convert|5|USoz|ml|adj=on}} વાઇનના ગ્લાસ,{{convert|1.5|USoz|ml|adj=on}} અથવા 40 ટકા ABV(80 પ્રૂફ) સ્પિરિટના ગ્લાસમાં રહેલી મદ્યાર્કની માત્રા છે. ==પિરસવાના પ્રમાણ== ===યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ=== [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટન]]માં, લાયસન્સ મેળવેલી જગ્યામાં પિરસવાનું પ્રમાણ વજન અને માપના અધિનિયમ(1985)ને આધીન હોય છે. સ્પિરિટ્સ(જિન, વ્હીસ્કી, રમ અને વોડકા)ને 25 મિલિગ્રામ કે તેના ગુણાંકો, અથવા 35 મિલિગ્રામ કે તેના ગુણાંકોની માત્રામાં વેચવુ જોઇએ. ચિન્હનો ઉપયોગ ચોક્કસ થવો જોઇએ જેમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલ 25 મિલિગ્રામ અથવા 35 મિલિગ્રામનું માપ અંકિત કરેલું હોય.<ref>{{cite web |url=http://www.fifefire.gov.uk/topics/index.cfm?fuseaction=news.display&subjectid=8133D50D-A872-4A5B-9C65EE07BBF04E7E&objectid=6DDC0AD4-C85A-2F07-BE70B5A0D64D0A58 |title=fifedirect - Licensing & Regulations - Calling Time on Short Measures! |publisher=Fifefire.gov.uk |date=2008-07-29 |access-date=2010-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722175012/http://www.fifefire.gov.uk/topics/index.cfm?fuseaction=news.display&subjectid=8133D50D-A872-4A5B-9C65EE07BBF04E7E&objectid=6DDC0AD4-C85A-2F07-BE70B5A0D64D0A58 |archive-date=2011-07-22 |url-status=dead }}</ref> બિઅર સામાન્ય રીતે પિંટ્સ(568 મિલિલીટર)માં આપવામાં આવે છે, પણ કાયદા પ્રમાણે તેને અડધા પિંટ અથવા તૃત્યાંશ પિંટમાં પણ આપી શકાય છે. પારંપરિક રીતે, બિઅરના ગ્લાસ પર એક મુંગટના ચિન્હનો ઉપયોગ તે દર્શાવવા માટે કરવામાં આવે છે કે ગ્લાસ પૂર્ણ કદનું માપ ધરાવે છે. 2008માં, 300 વર્ષથી વધુના ઉપયોગ પછી આ ચિન્હને યૂરોપ વ્યાપક ચિન્હ "CE"(''કન્ફર્માઇટ યુપોરિની'' ) થી બદલી નાખવામાં આવ્યું છે. મુખ્ય દારૂ નિર્માતાઓ અને પબ કંપનીઓએ તેને હટાવવાની સામે અભિયાન ચલાવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6435343.stm |title=UK &#124; Brewers battle to save Crown mark |publisher=BBC News |date=2007-03-09 |access-date=2010-02-11}}</ref> ===યુકેની બહારનું યુરોપ=== બાર અને રેસ્ટોરન્ટમાં બિઅર સામાન્ય રીતે 400 કે 500 મિલીલીટરના ગ્લાસમાં આપવામાં આવે છે, પણ તે બદલાતુ રહે છે, અને ક્યારેક ક્યારેક એક લીટર સુધી પણ પહોંચી જાય છે. નેધરલેન્ડ અને બેલ્જિયમમાં પ્રમાણભૂત પિરસવાનું પ્રમાણ પિલ્સનર માટે 250 અને 500 મિલી હોય છે જ્યારે એલ્સ માટે 300 થી 330 મિલીલીટર. ==સ્વાદિષ્ટ બનાવવું== મદ્યાર્ક સપ્રમાણ રૂપમાં ઘણાં ચરબીવાળા પદાર્થો અને જરૂરી તેલોંનું સારૂ દ્રાવક છે. તેની આ ખાસિયત નશીલા પીણાં, અને ખાસ કરીને નિસ્યંદિત કરેલા પીણાંને સ્વાદિષ્ટ બનાવવાના મસાલા અને રંગના ઉપયોગને સરળ બનાવી દે છે. સ્વાદ પીણાંની મૂળભૂત સામગ્રીમાં કુદરતી રીતે જ હાજર હોઇ શકે છે.એવું પણ શક્ય છે કે બિઅર અને વાઇન આથો લાવવામાં આવે તે પહેલા સ્વાદ યુક્ત હોય. સ્પિરિટ્સ આસવન પહેલા કે તે દરમિયાન સ્વાદ યુક્ત હોઇ શકે.કેટલીક વાર સ્વાદ મેળવવા માટે પીણાઓને મહિનાઓ કે વર્ષો સુધી ઓક બેરલમાં, સામાન્ય રીતે અમેરિકી કે ફ્રાંસ ઓકમાં રાખવામાં આવે છે.સ્પિરિટ્સની ઘણી બ્રાન્ડમાં બોટેલિંગ દરમિયાન બોટલમાં ફળો અથવા ઔષધો મેળવવામાં આવે છે. ==ઉપયોગો== ઘણાં દેશોમાં લોકો બપોરના ભોજન અને રાત્રીના ભોજન સાથે દારૂનું સેવન કરે છે. અભ્યાસ દ્વારા જાણવા મળ્યું છે કે જ્યારે દારૂ પીતા પહેલા જમવામાં આવે તો દારૂનું અવશોષણ ઓછુ થઇ જાય છે,<ref name="FoodElimination"></ref> અને લોહીમાં જે દરે મદ્યાર્ક ઓછુ થાય છે તેમાં વધારો છે. દારૂના ઝડપી ઉન્મૂલનની વ્યવસ્થાને ભોજનના પ્રકાર સાથે કોઇ સંબંધ નથી. શક્ય છે કે મદ્યાર્ક ચયાપચય એન્ઝાઇમ અથવા લિવરના રક્ત પ્રવાહમાં ખાદ્ય પ્રેરણા વધી જાય છે.<ref name="FoodElimination">{{cite journal |author=Ramchandani VA, Kwo PY, Li TK |title=Effect of food and food composition on alcohol elimination rates in healthy men and women |journal=J Clin Pharmacol |volume=41 |issue=12 |pages=1345–50 |year=2001 |month=December |pmid=11762562 |doi=10.1177/00912700122012814 |url=http://www.niaaa.nih.gov/NR/rdonlyres/022F3832-2071-409B-BFC8-BF7C272F24AE/0/2001Effectoffoodandfoodcomposition.pdf |access-date=2010-11-15 |archive-date=2009-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719024907/http://www.niaaa.nih.gov/NR/rdonlyres/022F3832-2071-409B-BFC8-BF7C272F24AE/0/2001Effectoffoodandfoodcomposition.pdf |url-status=dead }}</ref>'''''' જ્યારે સાર્વજનિક સૌચાલય ઓછા હતા તેવા સમય અને જગ્યાઓ(મધ્યકાલીન [[યુરોપ|યૂરોપ]])માં દારૂનું સેવન પાણીથી થતી બિમારીઓ જેમ કે કોલેરાથી બચવા માટે કરવામાં આવતું હતું. ખાસ કરીને, નાની બિઅર અને ફોક્સ વાઇનનો ઉપયોગ આ ઉદ્દેશ માટે કરવામાં આવતો હતો.મદ્યાર્ક જીવાણુઓને મારે છે, પણ આ પીણાઓમાં તેની ઓછી સાંદ્રતાને કારણે તેની અસર મર્યાદિત હોય છે. વધુ અગત્યનું છે કે પાણીને ઉકાળવાથી(બિઅર બનાવવા માટે જરૂરી) અને યિસ્ટને વિકસાવવાથી(બિઅર અને વાઇનમાં આથો લાવવા માટે જરૂરી) જોખમી સૂક્ષ્મ જીવાણુંઓ મરી જાય છે. આ પીણાઓમાં ઉપલબ્ધ સામગ્રી તેને સાધારણ લાકડા કે માટીના કંટેનરોમાં મહિનાઓ કે વર્ષો સુધી ખરાબ થયા વગર સંગ્રહિત કરવામાં મદદ કરે છે. આ કારણે, સામાન્ય રીતે, ચાલક દળો, ખાસ કરીને આધુનિક કાળની શરૂઆતમાં લાંબી જહાજી યાત્રાઓ દરમિયાન, પાણી સાથે સંયોજનના મહત્વપૂર્ણ સ્રોતના રૂપમાં તેને જહાજોમાં આ પીણાઓને રાખવામાં આવતા હતા. ઠંડીની ઋતુમાં, શક્તિશાળી નશીલા પીણાં, જેમકે [[વોડકા|વોડકા]]નું સેવન મોટેભાગે શરીરને ગરમ રાખવા માટે કરવામાં આવતું હતું. શક્ય છે એટલા માટે કે મદ્યાર્ક ભોજનની ઉર્જાને જલ્દી જ શોષિત કરે છે અને તેને પરિધીય રક્ત વાહિકાઓમાં ફેલાવે છે. પણ આ એક ખોટી માન્યતા છે કારણ કે ગર્મી ખરેખર શરીરની અંદરથી તેની બહારની તરફ સ્થાનાંતરિત થાય છે, અને તરત જ વાતાવરણમાં લુપ્ત થઇ જાય છે. જોકે, ફક્ત આરામ માટે આ ધારણાનું સ્વાગત કરવામાં આવે છે, પણ હાઇપોથર્મિયા ચિંતાનો વિષય છે. ==વિવિધ દેશો દ્વારા મદ્યાર્કનો ઉપયોગ== [[File:Alcohol by Country.png|thumb|left|500px|મદ્યાર્કનું સેવન માથા દીઠ, વાર્ષિક, (15 વર્ષ કે તેથી વધારે) દેશ દ્વારા, શુદ્ધ મદ્યાર્ક લિટર્સમાં. <ref>[32]</ref>]] ==દારૂ પર પ્રતિબંધ== કેટલાંક દેશોમાં નશીલા પીણાઓ પ્રતિબંધ છે, અથવા ભૂતકાળમાં તેના પર રોક લગાવવામાં આવી હતી. ===યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ=== [[File:Detroit police prohibition.jpg|thumb|left|300px|પ્રતિબંધિત યુગ દરમિયાન ક્લેડેસ્ટાઇન બ્રુવરીમાં નિરિક્ષણ કરતી વખતે ડેટ્રોઇટ પોલીસને આ ઉપકરણ મળ્યું.]] [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]]માં 1920 થી 1933 દરમિયાન મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાંના ઉત્પાદન અને વેચાણ પર રાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધ લાવીને તેને દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. આ સમયગાળો ''નિષેધ યુગ'' તરીકે જાણીતો થયો હતો. આ સમયે, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અમેરિકાના બંધારણમાં કલમ 18નું સંશોધન કરવામાં આવ્યું જેમાં સંપૂર્ણ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અમેરિકામાં મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાના નિર્માણ, અને પરિવહનને પ્રતિબંધિત બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રતિબંધ અનઅપેક્ષિત પરિણામનું કારણ બની ગયું, જેના કારણે મોટા પાયે કાયદાનું અપમાન થવા લાગ્યું, મોટાભાગના લોકો ગેરકાયદે સ્રોતો દ્વારા દારૂ બનાવીને વેચવા લાગ્યા. આવી રીતે, દારૂના ગેરકાયદેસર નિર્માતાઓ અને વિક્રેતાઓ માટે આ એક આકર્ષક વેપાર બની ગયો, જેના પરિણામે લોકો સંગઠિત અપરાધ તરફ વળ્યા. જેના પરિણામ સ્વરૂપે પ્રતિબંધ ખૂબજ અલોકપ્રિય થઇ ગયો,જેના કારણે છેવટે 1933માં 18મી કલમને પાછી ખેંચી લેવામાં આવી. રાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધ પહેલા 19મી સદીની શરૂઆતમાં, ઘણાં રાજ્યો અને વસ્તીઓએ પોતાના અધિકાર ક્ષેત્રમાં પ્રતિબંધ લાગુ કર્યો હતો. 18મી કલમને પાછી ખેંચી લીધા બાદ, કેટલીક વસ્તીઓ(જે સૂકી કાઉન્ટીઝ તરીકે જાણીતી છે)એ મદ્યાર્કના વેચાણ પરનો પ્રતિબંધ ચાલુ રાખ્યો હતો. ===યુરોપ=== બે નોર્ડિક દેશો([[નોર્વે|નોર્વે]] અને [[ફીનલેંડ|ફિનલેન્ડ]]) માં પણ 20મી સદીની શરૂઆતનો સમયગાળો દારૂ પર પ્રતિબંધનો હતો. જેના પરિણામ સ્વરૂપે સામાજિક લોકતાંત્રિક અભિયાન ચલાવવામાં આવ્યું. પ્રતિબંધને સારૂ સમર્થન ન મળ્યું, તેના કારણે મોટાપાયે તેની દાણચોરી થવા લાગી.પ્રતિબંધના અંત બાદ, રાજ્ય દારૂ એકાધિકાર પ્રતિબંધો અને ઉચ્ચ કરો સાથે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ પ્રતિબંધોમાંથી કેટલાંકને પાછળથી રદ કરવામાં આવ્યા હતાં. ઉદાહરણ તરીકે, ફિનલેન્ડના સુપરમાર્કેટમાં ફક્ત 4.7 ટકા ABV મદ્યાર્ક યુક્ત આથો લાવીને બનાવાયેલા પીણાં વેચવાની જ મંજૂરી છે, પણ સરકારની મોનોપોલી અલ્કો વાઇન અને સ્પિરિટ્સ વેચવાની મંજૂરી આપે છે. સિસ્ટમબોલાગેટ અને નોર્વેના વિનમોનાપોલેટમાં પણ આ જ સ્થિતિ છે. ===અન્ય દેશો=== કેટલાંક મુસ્લિમ દેશો, જેમકે [[સાઉદી અરેબિયા|સઉદી અરબ]] અને [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાન]]માં દારૂ બનાવવા અને વેચવા પર પ્રતિબંધ છે, કારણ કે [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઇસ્લામ]]માં તેની મનાઇ છે. [[ભારત|ભારત]]ના [[ગુજરાત|ગુજરાત]] રાજ્યમાં દારૂના વેચાણ અને ઉપભોગ પર પ્રતિબંધ છે. ભૂતકાળમાં ભારતના બીજા રાજ્યોમાં વિવિધ સમયગાળાઓમાં પ્રતિબંધ માટેના કાયદાઓ હતા.{{Citation needed|date=June 2009}} ==જાહેર સ્થળો પર દારૂ પીવા પર પ્રતિબંધ== [[File:AlcoholConsumptionSign.jpg|thumb|left|વિક્ટોરિયા, ઓસ્ટ્રેલિયામાં જાહેર સ્થળોએ મદ્યાર્કના સેવનને પ્રતિબંધિત કરતું ચિન્હ ]] સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અમેરિકા અને કેટલાંક યૂરોપીય દેશોના મોટાભાગના રાજ્યોમાં જાહેર સ્થળો જેમકે રસ્તાઓ અને બગીચાઓમાં દારૂ પીવો તે કાયદેસર ગુનો છે, પણ કેટલાંક સ્થળો, જેમકે જર્મનીમાં તે કાયદેસર છે.{{Citation needed|date=June 2009}} ===યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ=== યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના મોટાભાગના રાજ્યોમાં જાહેર સ્થળો(ઉદાહરણ તરીકે કોઇ શેરીમાં) નશીલા પીણાંનું સેવન કરવા પર પ્રતિબંધ છે. તે ઉપરાંત, (નેવાડા, લ્યુસિયાના અને મિસૂરી) જેવા કેટલાંક રાજ્યોમાં આવો કોઇ પ્રતિબંધ નથી, ત્યાં પણ મોટાભાગના શહેરો અને કાઉંટિઓમાં પ્રતિબંધ જોવા મળે છે. પણ ન્યુ ઓર્લીન્સના ફ્રેંચ ક્વાર્ટરમાં,પાવર એન્ડ લાઇટ જિલ્લામાં, કંસાસ સીટીના મિસૂરી બિલે સ્ટ્રીટ, મેંમફીસ ટેનસી, અને સવન્નાહ, જ્યોર્જિયામાં રાજ્યનો કાયદો 21 વર્ષની વધુ વયના લોકોને શેરીમાં પ્લાસ્ટિકના કપમાં માદક પીણાંનું સેવન કરવાની મંજૂરી આપે છે. ===અન્ય દેશો=== [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યૂનાઇટેડ કિંગ્ડમ]] અને [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ]]માં જાહેર સ્થળો પર દારૂ પીવો રાષ્ટ્રીય કાયદા પ્રમાણે પ્રતિબંધિત નથી, પણ કેટલાંક શહેરો અને નગરોમાં જાહેર સ્થળોએ નશીલા પીણાંને ખુલ્લા ટેન્કરમાં રાખવા પર પ્રતિબંધ છે. જાપાનમાં કેટલાંક જાહેર સ્થળો જેમકે રસ્તાઓ અને ટ્રેનોમાં ખુલ્લા કંટેનરની મંજૂરી છે, અને આ સ્થાનો પર વેંડિંગ મશીનો, જેમને રાત્રે ચોક્કસ સમયે બંધ કરી દેવામાં આવે છે, તેના દ્વારા કેટલાંક નશીલા પીણાં વેચવાની મંજૂરી છે. જાપાનમાં જાહેરમાં મદ્યપાન કોઇ મુદ્દો નથી.{{Citation needed|date=August 2010}} ==વય મર્યાદા== મોટાભાગના દેશોમાં કાયદેસર દારૂ પીવાની વય નિર્ધારિત છે જે સગીર વયના લોકોને નશીલા પીણાં વેચવાથી પ્રતિબંધિત કરે છે.આ પ્રતિબંધ પૂરો થવાની ઊંમર, સાથેજ તેને લાગુ કરવાનો સમય, દરેક દેશમાં અલગ-અલગ હોય છે. ===આર્જેન્ટીના=== [[આર્જેન્ટીના|અર્જેન્ટિના]]માં, દારૂ ખરીદવાની લઘુત્તમ વય 18 વર્ષ છે. તેનાથી અંદરની વયના લોકો માટે નશીલા પીણાં વેચવા ગેરકાનૂની છે.<ref>{{cite web | url = http://infoleg.gov.ar/infolegInternet/anexos/40000-44999/42480/norma.htm | title = Ley 24.788 | date = 1997-03-31 | access-date = 2008-12-16}}</ref> જોકે, તે પીવા માટે કોઇ લઘુત્તમ વય નિર્ધારિત નથી. ===ઓસ્ટ્રેલિયા=== [[ઑસ્ટ્રેલિયા|ઓસ્ટ્રેલિયા]]માં દારૂ ખરીદવા(પણ તેના ઉપભોગ માટે જરૂરી નથી)ની ઊંમર 18 વર્ષ છે. ન્યૂ સાઉથ વેલ્સ અને ક્વીંસલેંડમાં 18 વર્ષથી ઓછી વયના વ્યક્તિ માટે દારૂનો પુરવઠો પુરો પાડવો ગેરકાયદેસર છે. વિક્ટોરિયામાં પોતાના પૈસા દ્વારા કોઇપણ ઉંમરની વ્યક્તિને દારૂ પીવાની મંજૂરી છે. ===કેનેડા=== કેનેડામાં અલ્બર્ટા, મૈનિટોબા અને ક્યૂબેકમાં દારૂ પીવા માટેની કાયદેસર વય 18 વર્ષ છે અને બીજા પ્રાંતોમાં આ ઉંમર 19 વર્ષ છે.<ref name="icap"></ref> ===યુરોપ=== [[યુરોપ|યૂરોપ]]માં દારૂ પીવાની કાયદેસર ઉંમર અને કાયદેસર રીતે દારૂ ખરીદવાની વય બન્ને માટે કાયદેસર વય નિયંત્રિત કરનારા કાયદા અને નશીલા પીણાંનું વેચાણ દરેક દેશમાં અલગ-અલગ હોય છે. યૂરોપમાં દારૂ પીવાની કાયદેસર વય સામાન્ય રીતે 16 થી 18 વર્ષ છે.કેટલાંક દેશોમાં માળખાગત સંરચના છે જે વધુ નશીલા પીણાં(જેનો આધાર ABVના ટકા પર રહેલો છે)ને વૃદ્ધ લોકોને વેચવા માટે પ્રતિબંધિત કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, [[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ્સ]], જર્મની,<ref>[http://www.regierenkapieren.de/Webs/KW/Content/DE/Artikel/2008/2008-12-05-alkohol-gewalt.html ગેવાલ્ટ ડર્ચ મદ્યાર્ક]. ડાઇ જંગ સેઇટ ડેર બંડેસરેજિરંગ, ૫ ડિસેમ્બર 2008{{de icon}}. સુધારો 2 જૂલાઇ 2006.</ref> [[સ્વિત્ઝરલેન્ડ|સ્વિત્ઝરલેન્ડ]], બેલ્જિયમ અને [[ઑસ્ટ્રિયા|ઓસ્ટ્રિયા]]માં બિઅર કે દારૂ ખરીદનારની ઊંમર 16 વર્ષની હોવી જોઇએ અને અને નિસ્યંદિત માદક પીણાં ખરીદવા માટેની ઉંમર 18 વર્ષ હોવી જોઇએ. જર્મનીનો કાયદો સગીર વયના લોકો કરતા વિક્રેતાઓને પીણાં વેચવા માટે નિર્દેશિત કરે છે. જર્મન કાયદો નશીલા પીણાંના ઉપભોગ પર નિયંત્રણ લાવવાનું કામ તેમના માતા-પિતા અને વાલીઓના હાથમાં આપે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.bmfsfj.de/RedaktionBMFSFJ/Abteilung5/Pdf-Anlagen/juSchGenglisch,property=pdf.pdf | format = PDF | title = Protection of Young Person Act | date = 2002-07-23 | access-date = 2006-07-25 | archive-date = 2006-07-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060723015611/http://www.bmfsfj.de/RedaktionBMFSFJ/Abteilung5/Pdf-Anlagen/juSchGenglisch,property=pdf.pdf | url-status = dead }}</ref> [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યૂનાઇટેડ કિંગ્ડમ]]માં દારૂ ખરીદવાની ઓછામાં ઓછી ઉંમર 18 વર્ષ છે, જોકે, 15-16 વર્ષના બાળકો બિઅર, સાઇડર કે વાઇન ભોજન સાથે કોઇ વડીલની હાજરીમાં પી શકે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.direct.gov.uk/en/Parents/Yourchildshealthandsafety/WorriedAbout/DG_10026210 | title = Alcohol, your child and the law | access-date = 2008-10-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081023184024/http://www.direct.gov.uk/en/Parents/Yourchildshealthandsafety/WorriedAbout/DG_10026210 | archive-date = 2008-10-23 | url-status = dead }}</ref> પાંચ વર્ષની વયથી બાળકોને ઘરમાં પીવાની મંજૂરી છે. કાયદેસર રીતે દુકાનદાર 18થી ઓછી વયના વ્યક્તિને દારૂ વેચી ન શકે. [[ફ્રાન્સ|ફ્રાંસ]]માં, દારૂ ખરીદવાની કાયદેસર ઉંમર 23 જુલાઇ, 2009થી 16 વર્ષથી વધારીને 18 વર્ષ કરી દેવામાં આવી હતી. [[પોર્ટુગલ|પોર્ટુગલ]]માં, નશીલા પીણાંનું સેવન કરવા માટે વ્યક્તિની ઉંમર ઓછામાં ઓછી 16 વર્ષ હોવી જોઇએ. [[ઈટલી|ઇટાલી]]માં પણ આવો જ કાયદો છે, જ્યાં દારૂ ખરીદવા કે દારૂ વેચવામાં આવે તે જાહેર સ્થળ પર કામ કરવાની કાયદેસર ઉંમર 16 વર્ષ છે. જોકે, ઇટાલીમાં દારૂ પીવાની લઘુત્તમ વય 14 વર્ષ છે, નોંધનીય છે કે આ કાયદો ઘણી મુશ્કેલી બાદ જ લાગુ થઇ શકે છે.ઇટાલીમાં, લાયસન્સ ફક્ત એ લોકો માટે અનિવાર્ય છે જે જાહેર રીતે કોઇ બારમાં દારૂ વેચે છે. પણ નશીલા પીણાંનું વેચાણ પ્રતિબંધિત નથી, અને તે સામાન્ય રીતે કરિયાણાની દુકાન અને સુપરમાર્કેટમાં વેચવામાં આવે છે, જ્યાં કોઇ ખરીદાર પાસે તેની ઉંમરનું પ્રમાણપત્ર માંગવામાં આવતું નથી. આયરલેન્ડ, ચેક ગણરાજ્ય અને [[પોલેંડ|પોલેન્ડ]]માં દારૂ પીવાની કાયદેસર ઉંમર 18 વર્ષ છે. ===હોંગકોંગ=== હોંગ કોંગમાં દારૂ ખરીદવા, રાખવા અને પીવા માટેની કાયદેસર ઉંમર 18 વર્ષ છે. ===ભારત=== ભારતમાં રાજ્યો પર આધારિત દારૂ ખરીદવા અને પીવાની કાયદેસર ઉંમર 18-25 વર્ષ છે.<ref name="icap"></ref> જાહેરમાં દારૂ પીવાની સખત મનાઇ છે. સામાન્ય રીતે, ભારતના બાર અને પબમાં ચેતવણી સૂચના પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે, જેમાં તેમ લખેલુ હોય છે કે ફક્ત કાયદેસર ઉંમર ધરાવતી વ્યક્તિને જ અંદર આવવાની મંજૂરી છે, પણ આ કાયદો ભાગ્યેજ પાળવામાં આવે છે. મોટાભાગના કિશોરો દ્વારા આ સ્થળો પર કરવામાં આવતી જન્મ દિવસની ઉજવણી તેની સાબિતી છે. ===જાપાન=== [[જાપાન|જાપાન]]માં દારૂ પીવાની અને ખરીદવાની કાયદેસર ઉંમર 20 વર્ષ છે. ===કોરીયા=== કોરિયામાં દારૂ પીવાની કાયદેસર ઉંમર 19 વર્ષ છે. જોકે, ઉચ્ચ વિદ્યાલયમાંથી સ્નાતકની પદવી મેળવ્યા બાદ જ દારૂ પીવાનું સ્વિકાર્ય છે. ઉચ્ચ વિદ્યાલયના સ્નાતકો મોટેભાગે 18 વર્ષના હોય છે. ===નોર્ડિક દેશો=== નોર્ડિક દેશો(ડેનમાર્કને છોડીને)માં, દારૂ પીવાની કાયદેસર ઉંમર 18 વર્ષ છે, પણ આ અધિકાર 20ની ઉંમર સુધી સીમિત હોય છે. [[આઇસલૅન્ડ|આઇસલેન્ડ]] અને [[સ્વિડન|સ્વિડન]]માં મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાઓ ખરીદનાર અને રાખનારની ઉંમર 20 વર્ષથી વધુ હોવી જોઇએ, છતાં 18 અને 19 વર્ષની વયના યુવાનોને પણ દારૂ પીવાની મંજૂરી છે. [[ફીનલેંડ|ફિનલેન્ડ]] અને [[નોર્વે|નોર્વે]]માં, 22 ટકા એબીવી સુધીના નશીલા પીણાં ખરીદવા અને રાખવા માટે 18 વર્ષની ઉંમરની મંજૂરી આપવામાં આવે છે અને વધુ નશીલા પીણાં માટે આ ઉંમર 20 વર્ષની નક્કી કરવામાં આવી છે. સ્વિડન અને ફિનલેન્ડમાં(પણ નોર્વેમાં નહીં), 22 ટકા એબીવીથી વધુ નશીલા પીણાં 18 વર્ષની ઉંમરથી રેસ્ટોરન્ટમાં ઓર્ડર કરી શકાય છે. આ ઉપરાંત, સ્વિડનમાં 18 વર્ષના યુવાનો કરિયાણાંની દુકાનમાં વેચાતા નશીલા પદાર્થ કાયદેસર રીતે ખરીદી શકે છે પણ રાજ્ય દ્વારા સંચાલિત સ્ટોર્સમાંથી ખરીદી શકતા નથી. ===યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ=== [[File:Underage consumption map 2007.gif|thumb|right|300px|1 જુલાઇ, 2007 થી યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં મદ્યાર્કના સેવન માટે લઘુત્તમ વય 21 વર્ષ રાખવા સામે વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો.]] 1984માં રાષ્ટ્રીય દારૂ પીવાની લઘુત્તમ વયની કલમ, જેમાં રાજ્યોના સંધીય રાજમાર્ગ ભંડોળને દારૂ પીવાની લઘુત્તમ વય 21 વર્ષ કરવાનો નિર્દેશ કરવામાં આવ્યો હતો, તે આવ્યા બાદ દરેક રાજ્યોમાં દારૂ ખરીદવાની અને રાખવાની(પણ તેમાં પીવાની આવશ્યકતા નથી) કાયદેસર ઉંમર 21 વર્ષ કરી દેવામાં આવી છે. સત્તર રાજ્યો (અર્કાનસન, કૈલિફોર્નિયા, કનેક્ટિકટ, ફ્લોરિડા, કેંટકી, મૈરીલેન્ડ, મૈસાચુસેટ્સ, મિસિસિપી, મિસૂરી, નેવાડા, ન્યૂ હેમ્પશાયર, ન્યુ મૈક્સિકો, ન્યૂયોર્ક, ઓકલાહોમા, રોડે આઇલેન્ડ, દક્ષિણ કૈરોલિના અને વાયોમિંગ) અને કોલંબિયાના જિલ્લાઓમાં સગીર વયના લોકોના દારૂ રાખવા સામે કાયદો છે, પણ તે કાયદાઓ સગીરો દ્વારા દારૂના ઉપભોગને પ્રતિબંધિત નથી કરતા. તેર રાજ્યો (અલાસ્કા, કોલોરાડો, ડેલાવેયર, ઇલિનોઇસ, લ્યુસિયાના, મૈન, મિનેસોટા, મિસૂરી, મોંટાના, ઓહિયો, ઓરેગોન, ટેક્સાસ અને વિસ્કોસિન) માં સગીરોને તેમના માતા-પિતા અથવા તેમના માતા-પિતા દ્વારા અધિકૃત કોઇપણ વ્યક્તિ દ્વારા દારૂ આપવામાં આવે તો પીવાની ખાસ મંજૂરી મળી જાય છે.{{Citation needed|date=December 2009}} ઘણાં રાજ્યોમાં ધાર્મિક અથવા સ્વાસ્થ્ય કારણોથી 21 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના યુવાનોને દારૂ પીવાની મંજૂરી છે. સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાના સીમા શુલ્ક કાયદા નિર્ધારિત કરે છે કે 21 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની કોઇપણ વ્યક્તિ દેશમાં કોઇપણ પ્રકાર કે કોઇપણ માત્રામાં મદ્યાર્ક લાવી શકતા નથી.<ref>{{Cite web |url=http://www.cbp.gov/xp/cgov/travel/vacation/kbyg/ |title=નો બિફોર યુ ગો |access-date=2010-11-15 |archive-date=2010-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007204857/http://www.cbp.gov/xp/cgov/travel/vacation/kbyg/ |url-status=dead }}</ref> ==ઉત્પાદન પર પ્રતિબંધ== મોટાભાગના દેશોમાં મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાંના ઉત્પાદન માટે સરકાર તરફથી લાયસન્સની જરૂર હોય છે, અને આ ઉત્પાદન પર કરવેરો લાગે છે. ===ન્યૂ ઝીલેન્ડ=== ન્યૂ ઝિલેન્ડ એવા દેશોમાં એક છે, જ્યાં વ્યક્તિગત ઉપભોગ માટે મદ્યાર્કના કોઇપણ રૂપનું ઉત્પાદન કાયદેસર છે, જેમાં સ્પિરિટ્સનો પણ સમાવેશ થાય છે. મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાંના આ પ્રકારના ઉત્પાદન માટે કોઇ લાયસન્સની જરૂર નથી હોતી, અને તેના માટે કોઇ કર પણ આપવો પડતો નથી. આ સ્થિતિને કારણે ઘરમાં આસવનના ઉપકરણને ઘણું લોકપ્રિય બનાવી દીધું છે. ===યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ=== [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|યૂનાઇટેડ કિંગ્ડમ]]માં સીમા શુલ્ક અને આબકારી વિભાગ નિસ્યંદિત પીણાં માટેનું લાયસન્સ આપે છે. ===યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ=== નિસ્યંદિત પીણાંનું ઉત્પાદન નિયંત્રિત અને કર સહિત છે.<ref>{{cite web |url=http://www.ttb.gov/faqs/genalcohol.shtml |title=TTBGov General Alcohol FAQs |publisher=Ttb.gov |date= |access-date=2010-02-11 |archive-date=2010-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104073929/http://www.ttb.gov/faqs/genalcohol.shtml |url-status=dead }}</ref>મદ્યાર્ક, તમાકુ, અગ્ન્યસ્ત્ર અને વિસ્ફોટક બ્યૂરો તેમજ મદ્યાર્ક અને તમાકુ કર અને વેપાર બ્યૂરો (પહેલા એકલુ સંગઠન મદ્યાર્ક, તમાકુ અને અગ્ન્યસ્ત્ર બ્યૂરોના નામથી ઓળખાતુ હતું.) સંધીય કાયદા અને મદ્યાર્ક સંબંધિત નિયમો લાગૂ કરે છે.દારૂના ગેરકાયદેસર(એટલે કે લાયસન્સ વગર) નિર્માતાઓને મોટેભાગે "મૂનશાઇનિંગ" કહેવામાં આવે છે.ગેરકાયદેસર ઉત્પાદિત દારૂ(લોકપ્રિય નામ "વાઇટ લાઇટનિંગ") વધારે જૂનો નથી હોતો અને તેમાં મદ્યાર્કનું પ્રમાણ વધારે હોય છે.મદ્યાર્ક યુક્ત દરેક ઉત્પાદનોના પેકેજિંગમાં સામાન્ય ચિકિત્સક તરફથી સ્વાસ્થ્ય ચેતવણી પ્રકાશિત કરવી જરૂરી છે.રાજ્યોમાં, કોઇપણ વ્યક્તિ વ્યક્તિગત ઉપભોગ(પણ વેચાણ માટે નહી) માટે દર વર્ષે વ્યક્તિ દીઠ(સામાન્ય રીતે) લગભગ 100 ગેલન વાઇન અને બિઅર બનાવી શકે છે, પણ પ્રતિ વર્ષ પ્રતિ ઘર 200 ગેલનથી વધારે નહીં. ==વેચાણ અને ભોગવટા પર નિયંત્રણો== ===કેનેડા=== કેનેડાના મોટાભાગના પ્રાંતોમાં દારૂના વેચાણ પર સરકારનો એકાધિકાર છે, ઉદાહરણ માટે દારૂ નિયંત્રણ બોર્ડ ઓન્ટારિયો અને બ્રિટિશ કોલંબિયાની દારૂ વિતરણ શાખા.દારૂના વેચાણમાં સરકારી નિયંત્રણ અને નિરિક્ષણનું કારણ કેનેડામાં પ્રતિબંધ સમાપ્ત કરનવા માટે ડ્રાય અને વેટ વચ્ચે 1920ના દાયકામાં કરવામાં આવેલી સમજૂતી હતી.કેટલાંક પ્રાંત સરકારી નિયંત્રણથી દૂર છે. અલ્બર્ટામાં ખાનગી માલિકીવાળી દુકાનો હાજર છે, જ્યારે ક્યૂબેકમાં ''ડેપાનેઉર્સ'' અને કરિયાણાની દુકાનો પરથી મર્યાદિત માત્રામાં વાઇન અને બિઅર ખરીદી શકાય છે. બીજી તરફ, કેનેડામાં સમગ્ર વિશ્વમાં મદ્યાર્ક પર સૌથી વધુ આબકારી જકાત વસુલવામાં આવે છે, જેને "સિન ટેક્સ" પણ કહેવાય છે, આ સરકારની આવકનું સાધન છે અને તે વધારે પડતા ઉપભોગ પર નિયંત્રણ લાવવા માટે પણ બનાવવામાં આવ્યો છે.(જુઓ ''કેનેડામાં કર માળખુ'' ). દારૂના વેચાણ પર બીજા પ્રતિબંધ દરેક પ્રદેશ પ્રમાણે બદલાતા રહે છે. અલ્બર્ટામાં, 2008માં પરિવર્તનની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી, જેમાં "હેપ્પી અવર" ન્યૂનતમ મૂલ્ય, બાર અને પબમાં રાતના 1 વાગ્યા પછી એક સમયમાં એક વ્યક્તિ દ્વારા પીણાં ખરીદવાની સિમિત સંખ્યાનો પણ સમાવેશ થતો હતો.<ref>''કલગરી હેરાલ્ડ''.[http://www.canada.com/calgaryherald/story.html?id=bf763dd3-bef3-489f-a547-f3ceb8081998 "લાસ્ટ કોલ ફોર હેપ્પી આર"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121109051508/http://www.canada.com/calgaryherald/story.html?id=bf763dd3-bef3-489f-a547-f3ceb8081998 |date=2012-11-09 }}. ''કલગરી હેરાલ્ડ'' , ઓગસ્ટ 1 , 2008 સુધારો 2 જૂલાઇ 2006.</ref> ===નોર્ડિક દેશ=== [[ડેનમાર્ક|ડેનમાર્ક]] ઉપરાંતના દરેક નોર્ડિક દેશોમાં દારૂના વેચાણ પર સરકારનો એકાધિકાર છે.સરકારી વિક્રેતાને સ્વિડનમાં સિસ્ટમ્બોલાગેટ, નોર્વેમાં વિનમોનોપોલેટ, ફિનલેન્ડમાં આલ્કો, આઇસલેન્ડમાં વિન્બો અને ફૈરો આઇલેન્ડમાં રસ્ડેર્કાસોલા લેંડસિંસ કહેવામાં આવે છે. આ પ્રકારનો પહેલો એકાધિકાર ફાલનમાં 19મી સદીમાં હતો.સરકારોનો દાવો છે કે આ એકાધિકારોનો ઉદ્દેશ આ દેશોમાં મદ્યાર્કના ઉપભોગને ઓછો કરવાનો હતો, જ્યાં ઉત્સવોમાં મદ્યપાનની ઉજાણી એક પ્રાચીન પરંપરા છે. ભૂતકાળમાં આ ઉપાયોને સફળતા મળી હતી, પણ યુરોપીય સંઘમાં સામેલ થયા બાદ અન્ય યૂરોપીય દેશોમાં દારૂની આયાત, કાયદેસર કે ગેરકાયદેસરને રોકવાનું મુશ્કેલ થઇ ગયું.આ જ કારણોને લીધે આ કાયદાઓનો પ્રભાવ ઓછો થઇ ગયો. તેના પર આજે પણ વિવાદ ચાલી રહ્યો છે કે શું આ સરકારી એકાધિકારોને ચાલુ રાખવા જોઇએ કે નહી. ===ડેન્માર્ક=== [[ડેનમાર્ક|ડેનમાર્ક]]માં 16 વર્ષથી ઓછી વયના વ્યક્તિઓ પર નશીલા પીણાં(1.2 ટકા ABVથી વધુ) વેચવા પર પ્રતિબંધ છે.<ref>[https://www.retsinformation.dk/Forms/R0710.aspx?id=121328 LBK nr 1020 af 21/10/2008 (Danish)]</ref>લોકો કરિયાણાની દુકાન પરથી દરેક પ્રકારના નશીલા પીણાં ખરીદી શકે છે. દુકાનોમાંથી દારૂ ખરીદવાની કાયદેસર ઉંમર 16 વર્ષ છે, અને બાર તેમજ રેસ્ટોરન્ટમાં 18 વર્ષ.રસ્તાઓ પર મદ્યપાન કરવું કાયદેસર છે, પણ તમારી ઉંમર ઓછામાં ઓછી 18 વર્ષ હોવી જોઇએ.{{Citation needed|date=June 2010}}ક્યારેક-ક્યારેક સ્થાનિક અધિકારીઓ દ્વારા કેટલાંક સમસ્યા હોય તેવા વિસ્તારોમાં વધારાના પ્રતિબંધ લગાવવામાં આવે છે.સાર્વજનિક પરિવહન પર સામાન્ય રીતે દારૂ પીવાની મંજૂરી છે, પણ વધુ નશો કરવાની નહીં.વાઇન અને બિઅરના ઘરેલુ ઉત્પાદન પર કોઇ નિયંત્રણ નથી. સ્પિરિટ્સનું આસવન કાયદેસર છે, પણ સામાન્ય નથી કારણ કે તેના પર એટલો જ કર વસૂલવામાં આવે છે, જેટલો વ્યવસાયિક રૂપે વેચવાથી વસુલાતો હોય. ડેનિશમાં સ્વિડન અને નોર્વેની તુલનામાં દારૂ પર ઓછો વેરો ભરવો પડતો હોય છે, પણ આ વેરો મોટેભાગે બીજા યુરોપિઅન દેશોની સરખામણીમાં વધારે છે. ===નોર્વે=== નોર્વેમાં, 4.74 ટકા સુધી કે તેનાથી ઓછી માત્રાવાળો મદ્યાર્ક યુક્ત બિઅર કાયદેસર રીતે કરિયાણાની દુકાનોમાં વેચી શકાય છે. વધુ નશીલા બિઅર, વાઇન અને સ્પિરિટ્સ ફક્ત અધિકારિક સરકારી વેચાણકારો પાસેથી ખરીદી શકાય છે.દરેક પ્રકારના નશીલા પીણા લાયસન્સ પ્રાપ્ત બાર અને રેસ્ટોરન્ટમાંથી ખરીદી શકાય છે, પણ શરત એટલી કે તેનો ઉપયોગ તે જગ્યાના પરિસરમાં જ કરવામાં આવે. 18 વર્ષ કે તેનાથી વધુ ઉંમરની કોઇપણ વ્યક્તિ બિઅર અને વાઇન તથા 20 વર્ષ કે તેનાથી વધુ ઉંમરની કોઇપણ વ્યક્તિ સ્પિરિટ્સ ખરીદી શકે છે. નોર્વેમાં નશીલા પીણાં પર વિશ્વમાં સૌથી વધુ શુલ્ક આપવો પડે છે. ખાસ કરીને સ્પિરિટ્સ માટે, અને તે દરેક વસ્તુઓ અને સેવાઓ પર લેવામાં આવતા શુલ્કના 25 ટકા જીએસટી છે, જે સૌથી વધારે છે. ઉદાહરણ તરીકે, 700 મિલીલીટરના એબ્સોલ્યૂટ વોડકાની કિંમત હાલના 275 અનઓકે છે, જ્યારે અમેરિકામાં તે લગભગ 54 યુએસ ડોલરમાં ઉપલબ્ધ છે. ===સ્વિડન=== 20મી સદીની શરૂઆતમાં સ્વિડનમાં વધુ નશીલા પીણાં પર સંક્ષિપ્ત પ્રતિબંધ હતો, જે પાછળથી કડક નિયંત્રણ સાથેના વિતરણમાં પરિવર્તિત થઇ ગયો, અને ત્યારબાદ પ્રમાણમાં ઓછા નિયંત્રણમાં, જેમાં શનિવારે ખુલ્લા હોવાનો સમાવેશ થાય છે. સ્વિડનમાં, ઓછા મદ્યાર્કવાળી બિઅર, જેને ''ફોલ્કોલ'' કહેવામાં આવે છે(વજનમાં 2.25 થી 3.5 ટકા મદ્યાર્ક), 18 વર્ષછી વધુ વયના કોઇપણ વ્યક્તિને નિયમિત દુકાનોમાં વેચી શકાય છે, પણ વધુ માત્રામાં મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાં 20 વર્ષથી વધુ વયની વ્યક્તિઓને ફક્ત સરકારી વિતરકો દ્વારા વેચી શકાય છે, અથવા લાયસન્સ પ્રાપ્ત સ્થાનો જેમ કે રેસ્ટોરન્ટ અને બાર, જેમાં વય મર્યાદા 18 વર્ષ છે, તેમાં વેચી શકાય છે. કાયદામાં જણાવાયું છે કે લાયસન્સ પ્રાપ્ત આ સ્થાનો પર થી ખરીદવામાં આવેલા નશીલા પીણાંનો ઉપભોગ તેમના પરિસરમાં જ કરવામાં આવતો હોવો જોઇએ, અને આ સ્થાનોમાં કોઇ બીજી જગ્યાએથી નશીલા પીણાં ખરીદી લાવીને પીવાની મંજૂરી હોતી નથી. મદ્યાર્ક વગરના પીણાં માટે કોઇ કાયદો નથી, પણ વ્યક્તિગત સ્થાન પોતાની રીતે પ્રતિબંધ લગાવી શકે છે. ===યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ=== [[File:Michigan liquor license suspended.jpg|thumb|left|300px|મિશિગનમાં આવેલા આ કન્વિનિયન્સ સ્ટોરે સગીર વયના લોકોને મદ્યાર્કિક પીણાં વેચતા તેનું લાયસન્સ બે સપ્તાહ માટે સ્થગિત કરવામાં આવ્યું હતું.]] સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં નશીલા પીણાંનું વેચાણ રાજ્યો, કાઉન્ટી અથવા દરેક રાજ્યના મોહલ્લા, અને સ્થાનિક ન્યાયાધિકારો દ્વારા નિયંત્રિત છે. દારૂના વેચાણ પર પ્રતિબંધ લાવનારા કાઉન્ટીને ડ્રાય કાઉન્ટી કહેવામાં આવે છે.કેટલાંક રાજ્યોમાં, દારૂનું વેચાણ રવિવારે બ્યૂ કાયદાને કારણે પ્રતિબંધિત હોય છે. બીજા દરેક દારૂ પ્રતિબંધની જેમ, દારૂનું વેચાણ કે રાખતા સ્થાનોમાં પણ દરેક રાજ્ય પ્રમાણે ભિન્નતા હોઇ શકે છે. નેવાડા, લ્યુસિયાના, મિસૂરી અને કનેક્ટિકટ જેવા કેટલાંક રાજ્યોમાં, દારૂને લગતા કાયદાઓ ઘણાં ઉદાર છે, જ્યારે બીજા રાજ્યો જેમકે કેન્સાસ, ઓક્લાહોમામાં દારૂને લગતા કાયદાઓ ખૂબજ કડક છે.ઉદાહરણ તરીકે, મોટાભાગના ઉત્તરી કેરોલિનામાં, બિઅર અને વાઇન રિટેલ સ્ટોર્સમાંથી ખરીદી શકાય છે, પણ નિસ્યંદિત સ્પિરિટ્સ ફક્ત રાજ્ય એબીસી(મદ્યપાન નિયંત્રણ)માં જ ઉપલબ્ધ હોય છે. મૈરીલેન્ડમાં મોંટમેરી કાઉન્ટી સિવાયના બીજા દરેક સ્થાનોમાં નિસ્યંદિત સ્પિરિટ્સ દારૂની દુકાનમાં મળે છે. જ્યાં તે ફક્ત કાઉન્ટી દ્વારા વેચવામાં આવે છે.ઘણાં રાજ્યોમાં દારૂ ફક્ત દારૂની દુકાનમાં વેચી શકાય છે. મદ્યપાન પર નિયંત્રણ મુકનારા રાજ્યોમાંથી 19માં દારૂના વેચાણ પર રાજ્યનો એકાધિકાર છે. નેવાડા, મિસૌરી, અને લ્યુસિયાનામાં, રાજ્યના કાયદામાં દારૂ વેચવા માટે કોઇ સ્થાનનું નિર્દેશન કરવામાં આવ્યું નથી. મોટાભાગના રાજ્ય ત્રણ સ્તરીય પ્રણાલીનું અનુસરણ કરે છે, જેમાં નિર્માતા સીધા રિટેલ વેચાણકારોને દારૂ વેચી શકતા નથી, પણ વિતરકોને સીધા વેચી શકે છે, જે રિટેલ વિક્રેતાઓને દારૂ વેચે છે. બ્વ્રુ પબ્સ(જાતે બિઅર બનાવનારા પબ) અને વાઇનરી અપવાદ છે, જેમને પોતાના ઉત્પાદન સીધા ઉપભોક્તાઓને વેચવાની મંજૂરી છે. જોકે, દરેક અમેરિકન રાજ્યોમાં નશામાં વાહન ચલાવવું(સામાન્ય રીતે 0.08 ટકા કે તેનાથી વધારે રક્ત મદ્યાર્ક સામગ્રી સાથે વાહન ચલાવવાના રૂપમાં નિર્ધારિત) માટે કાયદો છે, અને સાથે જ મોટાભાગના અમેરિકી રાજ્યોમાં ચાલતા વાહનોમાં દારૂના ''ખુલ્લા કંટેનર'' રાખવાની મંજૂરી નથી. 21મી સદીના 1999 જનાદેશ માટે સંધીય પરિવહન ઇક્વિટી અધિનિયમ, જે કહે છે કે જો કોઇ રાજ્ય દરેક ચાલતા વાહનોની અંદર દારૂના ખુલ્લા કંટેનરોને પ્રતિબંધિત નથી કરતું તો તેનું સંધી ધોરીમાર્ગ ભંડોળ દર વર્ષે દારૂ શિક્ષા કાર્યક્રમ માટે આપી દેવામાં આવશે. નવેમ્બર 2007 સુધી, ફક્ત એક રાજ્ય(મિસિસિપી)માં વાહન ચલાવતી વખતે ડ્રાયવરોને દારૂ(0.08 ટકા ની સીમાથી ઓછા)ના ઉપભોગ કરવાની મજૂરી છે, અને ફક્ત સાત રાજ્યો (અર્કાસન, કનેક્ટિકટ, ડેલાવેયર, મિસિસિપી, મિસૂરી, વર્જિનિયા અને પશ્ચિમ વર્જિનિયા)માં યાત્રિઓને વાહન ચલાવતી વખતે દારૂનો ઉપભોગ કરવાની મંજૂરી છે. પાંચ અમેરિકન રાજ્યોમાં 3.2 ટકા કે તેનાથી મદ્યાર્કથી ઓછી માત્રાવાળો બિઅર કરિયાણાની દુકાનો અને ગેસ સ્ટેશનમાં વેચવાની મંજૂરી આપવામાં આવે છે. કોલોરાડો, કેન્સાસ, મિનેસોટા, ઓક્લાહોમા અને ઉતાહ. આ રાજ્યોમાં દારૂની દુકાનોમાં વધુ નશો કરાવે તેવા પીણાં પ્રતિબંધિત છે. ઓક્લાહોમામાં, દારૂની દુકાનોમાં 3.2 ટકા મદ્યાર્કથી વધુ માત્રાવાળા દારૂને ઠંડા સ્થાનોમાં રાખવાની મનાઇ છે. મિસૂરીમાં પણ 3.2 ટકા મદ્યાર્ક યુક્ત બિઅર પ્રતિબંધિત છે, પણ તેનાથી સંબંધિત સ્વતંત્ર મદ્યાર્ક કાયદા(અન્ય રાજ્યોની સરખામણીમાં) આ પ્રકારની બિઅર મળવાનું દુર્લભ બનાવી દે છે. [[File:Open container map 2006.gif|thumb|right|400px|સપ્ટેમ્બર 2007 દરમિયાન અમેરિકામાં ખુલ્લા કંટેનરના કાયદા અંગેનો નકશો.]] ==નશામાં ગાડી ચાલનને લગતા કાયદા== મોટાભાગના દેશોમાં નશામાં ગાડી ચલાવવાનું કાયદા વિરૂદ્ધ છે, જેમકે લોહીમાં મદ્યાર્કની નિશ્ચિત સાંદ્રતા સાથે કે વધુ પડતા મદ્યાર્ક સેવન બાદ ગાડી ચલાવવી. નિયમનું ઉલ્લંઘન કરવાના દંડમાં ચલાન, અસ્થાયી કે સ્થાયી રૂપે ડ્રાયવરનું લાયસન્સ જપ્ત અને જેલનો સમાવેશ થાય છે.કાયદા પ્રમાણે લોહીમાં મદ્યાર્ક પ્રમાણ 0.0 ટકા થી 0.08 ટકા સુધી હોવું જોઇએ. આ રીતે નશામાં નૌકા ચાલન, નશામાં સાયકલ ચલાવવી, અને નશામાં રોલરબ્લેડિંગ કરવા પર પણ પ્રતિબંધ છે. સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકામાં ઘણાં સ્થળોએ વાહનના યાત્રી ડબ્બામાં મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાંનું ખુલ્લુ કંટેનર રાખવું તે ગેરકાયદેસર છે. ==સ્વાસ્થ્ય પર મદ્યાર્કની અસર== મદ્યપાનની ટૂંકાગાળાની અસરોમાં આવેશ, શરીરમાં પાણી ઘટી જવું અને દારૂનું ઝેર થવાની સમસ્યાનો સમાવેશ થાય છે. મદ્યપાનની લાંબાગાળાની અસરોમાં જઠર અને મગજના ચયાપચયમાં પરિવર્તન, અને સંભવિત લત (દારૂની લત લાગવીન)નો સમાવેશ થાય છે. ===ટૂંકાગાળાની અસરો=== દારૂનો નશો મગજને પ્રભાવિત કરે છે, જેના કારણે અભદ્ર ભાષા, કઢંગિતા, બેભાનાવસ્થા જેવી વિકૃતિઓ ઉત્પન્ન થાય છે. દારૂ ઇન્સ્યુલિનના ઉત્પાદનને ઉત્તેજિત કરે છે, જે ગ્લૂકોઝના ચયાપચનને વધારે છે અને જેના કારણે લોહીની શર્કરામાં ઘટાડો, ચિડિયાપણું, અને મધુમેહને કારણે મૃત્યુ પણ થઇ શકે છે, સામાન્ય રીતે ગંભીર મદ્યાર્કની વિષતાને ઘાતક પણ હોઇ શકે છે. 0.45 મદ્યાર્ક યુક્ત લોહી એલડી50 પ્રસ્તુત કરે છે, અથવા 50 ટકા પરીક્ષણોમાં ઘાતક બતાવાયેલી માત્રા છે. તે નશાના સ્તરના લગભગ છ ગણું છે(0.08 ટકા), પણ જે લોકો આટલા વધુ પ્રમાણમાં મદ્યાર્કનું સેવન બહુ ઓછુ કરે છે, તેમને ઉતાવળમાં આટલી વધુ મદ્યાર્કની માત્રાવાળા દારૂના સેવનથી ઉલ્ટી કે બેભાનાવસ્થા જલ્દી આવી જાય છે.<ref name="psychopharm">મેયર, જેરોલ્ડ એસ. અને લિન્ડા એફ. ક્વેન્ઝર. સાયકોફાર્માકોલોજીઃ ડ્રગ્સ, ધ બ્રેન, એન્ડ બિહેવિયર. સિનૌર એસોસિએટ્સ, ઇન્કઃ સુંદરલેન્ડ, મસાચ્યુસેટ્સ. 2005. પાના 228 </ref> જોકે, હંમેશા વધુ મદ્યપાન કરનારા લોકો પોતાની વધુ સહિષ્ણુતાને કારણે સ્વાસ્થ્યને ગંભીર રીતે નુકસાનકારક હોવા છતાં, 4 ટકાથી ઉચ્ચ સ્તર પર પણ સચેત રહે છે. તે ઉપરાંત, મદ્યાર્ક હાઇપોથાલમસથી વાસોપ્રોસિન (એડીએચ)ના નિર્માણને સીમિત બનાવી દે છે, અને પિચ્યૂટરી ગ્રંથિથી થતા હોર્મોન સ્ત્રાવને પણ ઓછા કરી દે છે. મદ્યાર્કને ખૂબ વધારે માત્રામાં લેવાથી શરીરમાં પાણી ઘટી જવાની ગંભીર સમસ્યા ઉત્પન્ન થઇ શકે છે. તેના કારણે મૂત્ર અને ઉલ્ટીમાં પાણીની સાંદ્રતા વધી જાય છે, અને ખૂબ તરસ લાગવાને કારણે હેંગઓવર થઇ શકે છે. ===હ્રદય રોગ=== એક અધ્યયન દ્વારા જાણવા મળ્યું છે કે સપ્તાહમાં ત્રણ કે તેથી વધુ વાર મદ્યાર્કની નિયંત્રિત માત્રાનું સેવન કરનારી વ્યક્તિમાં મદ્યપાન ન કરનારાઓ કરતા હ્રદય રોગનો હુમલો થવાની શક્યતા 35 ટકા ઓછી હોય છે, અને જે વ્યક્તિ મદ્યપાન કરવાના પ્રમાણમાં રોજ એક ડ્રીંકનો વધારો કરે તેને હ્રદય રોગના હુમલાનું જોખમ 22 ટકા ઓછુ થઇ જાય છે તેમ 12 વર્ષના અધ્યયનના તારણમાં જણાવાયું છે.<ref>{{cite news|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/2638399.stm|title=Frequent tipple cuts heart risk|date=2008-01-09}}</ref> એક કે બે દારૂના એકમ(વાઇનના સામાન્ય ગ્લાસનો અધૂરો અથવા પૂરો)નું દૈનિક સેવન 40થી વધુ વયના પુરૂષો અને રજોનિવૃત્તિ સુધી પહોંચી ચુકેલી મહિલાઓમાં કોરોનરી હ્રદય રોગનું ઓછુ જોખમ રહેલું હોય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.bhf.org.uk/keeping_your_heart_healthy/healthy_eating/alcohol_advice.aspx|publisher=[[British Heart Foundation]]|title=Alcohol and heart disease|access-date=2010-11-15|archive-date=2010-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100822050250/http://www.bhf.org.uk/keeping_your_heart_healthy/healthy_eating/alcohol_advice.aspx|url-status=dead}}</ref> જોકે, મહિલાઓ દ્વારા મહિનામાં એકવાર દારૂનું સેવન કરવામાં આવે તો, સંભવિત સુરક્ષાત્મક અસરોને દૂર કરતા, તેમનામાં હ્રદય હુમલાની આશંકાઓ વધી જાય છે.<ref>{{cite news|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/05/070523153047.htm|title=Moderate Drinking Lowers Women's Risk Of Heart Attack|publisher=Science Daily|date=2007-05-25}}</ref> દીર્ઘાયુષ્ય લગભગ સંપૂર્ણ રીતે ઓછા કોરોનરી હ્રદય રોગનું પરિણામ છે.<ref name="klat">{{cite journal|doi=10.2105/AJPH.85.1.16|journal=American Journal of Public Health|title=Alcohol and longevity|author=A L Klatsky and G D Friedman|publisher=American Public Health Association|url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1615277|date=1995-01|pmid=7832254|volume=85|issue=1|pages=16–8|pmc=1615277|access-date=2010-11-15|archive-date=2013-08-01|archive-url=https://archive.today/20130801115419/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1615277|url-status=dead}}</ref> ===ચિત્તભ્રંશ=== લાંબા સમય સુધી સામાન્ય અથવા ટૂંકાગાળામાં અતિશય(વધુ સેવન) મદ્યપાનને ચિત્તભ્રંશ સાથે જોડવામાં આવ્યા છે, એવું અનુમાન લગાવાયું છે કે ચિત્તભ્રંશના 10 થી 24 ટકા કિસ્સાઓનું કારણ મદ્યપાન છે, અને મહિલાઓને પુરૂષો કરતા વધારે જોખમ હોય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/news/2009/05may/pages/alcoholmajordementiacause.aspx|title=Alcohol 'major cause of dementia'|publisher=[[National Health Service]]|date=2008-05-11|access-date=2010-11-15|archive-date=2010-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100115042015/http://www.nhs.uk/news/2009/05May/Pages/AlcoholMajorDementiaCause.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/society/2009/may/10/alcohol-intake-dementia-memory-loss|publisher=The Guardian|title=Binge drinking 'increases risk' of dementia|date=2009-05-10 | location=London | first=Denis | last=Campbell | access-date=2010-04-07}}</ref> દારૂના નશાને વેર્નિકે-કોર્સાકોફ સિન્ડ્રોમ નામના મદ્યાર્કથી સંબંધિત ચિત્તભ્રંશના પ્રકાર સાથે જોડાયેલું છે, જે થિયામિન(વિટામિન બી₁)ની ખામીને કારણે થાય છે.<ref name="Oscar-Berman2003">{{cite journal |author=Oscar-Berman M, Marinkovic K |title=Alcoholism and the brain: an overview |journal=Alcohol Res Health |volume=27 |issue=2 |pages=125–33 |year=2003 |pmid=15303622 |doi= |url=}}[http://pubs.niaaa.nih.gov/publications/arh27-2/125-133.htm ફ્રી ફૂલ ટેક્સ્ટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100704191227/http://pubs.niaaa.nih.gov/publications/arh27-2/125-133.htm |date=2010-07-04 }}.</ref> મગજ પર દારૂની ઝેરી અસર ન્યૂરોટોક્સિક પ્રભાવો, પોષણ સંબંધિત અપૂર્ણતાના પરસ્પર સંપર્ક, નિર્લિપ્તતાની ન્યૂરોટોક્સિસિટીને કારણે થાય છે.<ref name="Krystal2002"></ref> ઉંદરોમાં દારૂના સેવનથી હોઇ શારિરીક હાની નથી થતી પણ નિર્લિપ્તતા ચેતાકીય નુકસાન સાથે જોડાયેલું હતું.<ref name="Krystal2002">ક્રિસ્ટલ જેએચ, ટબાકોફ બી.( 2002). [ઇથેનોલ અબ્યુઝ, ડિપેન્ડેન્સ, એન્ડ વિડ્રોવલઃ ન્યુરોબાયોલોજી એન્ડ ક્લિનિકલ ઇમ્પ્લિકેશન્સ]. ઇનઃ ન્યુરોસાયક્લોફાર્માકોલોજીઃ ધ ફિફ્થ જનરેશન ઓફ પ્રોગ્રેસ. [https://www.acnp.org/Docs/G5/C100_1425-1444.pdf Free full-text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611092134/https://www.acnp.org/Docs/G5/C100_1425-1444.pdf |date=2011-06-11 }}.</ref> દારૂ ન્યૂરોટ્રાંસ્મીટર ગ્લૂટામેટમાં હસ્તક્ષેપ કરે છે, અને મગજમાં ગ્લૂટામેટ રિસેપ્ટર્સની સંખ્યા(અપરેગુલટિંગ)ને વધારે છે. જ્યારે મદ્યાર્કનું સેવન ઓછુ કરવામાં આવે તો ગ્લૂટામેટ રિસેપ્ટર્સ અતિ સક્રિય અને ન્યૂરોટોક્સિંક થઇ જાય છે.<ref name="Oscar-Berman2003"></ref> નિર્લિપ્તતામાં વધારો કરનાર બીજી અસરોમાં જીએબીએની સુગમતા, વોલ્ટેજ સંવેદનશીલ કેલ્શિયમ ચેનલના અપરેગ્યુલેશન, અને ડોપામાઇન રિલિઝનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="Krystal2002"></ref> 55 વર્ષ કે તેનાથી વધુ વયના લોકોમાં દૈનિક ઓછાથી સામાન્ય મદ્યપાન(એક થી ત્રણ ડ્રીંક) વિકસિત થઇ રહેલી જડબુદ્ધિતામાં 42 ટકાનો ઘટાડો થયો હતો, અને નલિકાઓની જડતાના જોખમમાં 70 ટકા ઘટાડો થયો હતો.<ref name="olddementia">{{cite news|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/1780130.stm|date=2002-01-25|title=Alcohol 'could reduce dementia risk'}}</ref> સંશોધન કરનારાઓનું સૂચન છે કે મદ્યાર્ક મગજના ક્ષેત્ર હિપ્પોકેમ્પસમાં એસિટીકોલિનના રિલિઝને પ્રોત્સાહિત કરે છે.<ref name="olddementia"></ref> ===કેન્સર=== દારૂના સેવનથી સાત વિવિધ પ્રકારના કેન્સરનું જોખમ હોય છે. મોંનું કેન્સર, ગળાનું કેન્સર, પેટનું કેન્સર, અન્નનળીનું કેન્સર, સ્તન કેન્સર, આંતરડાનું કેન્સર, યકૃત કેન્સર.<ref name="cancer1">{{cite web|title=Alcohol and cancer|url=http://info.cancerresearchuk.org/healthyliving/alcohol/|publisher=[[Cancer Research UK]]|access-date=2010-11-15|archive-date=2010-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926155912/http://info.cancerresearchuk.org/healthyliving/alcohol/|url-status=dead}}</ref> પ્રતિદિન 3 એકમ મદ્યાર્ક(લેગરનું એક પિંટ અથવા વાઇનનો મોટો ગ્લાસ)ના સામાન્ય સેવનથી પણ કેન્સર વિકસિત થવાની સંભાવનાનું જોખમ વધી જાય છે.<ref name="cancer1"></ref> વધુ પ્રમાણમાં મદ્યપાન કરનારાઓને યકૃતના સિરોસિસને કારણે યકૃત કેન્સર થવાની શક્યતા વધારે હોય છે.<ref name="cancer1"></ref> એક વૈશ્વિક દ્વારા જાણવા મળ્યું છે કે કેન્સરના દરેક કેસમાં 3.6 ટકા મદ્યાર્ક સેવન કારણ હોય છે, જેના પરિણામ સ્વરૂપે 3.5 ટકા વૈશ્વિક મૃત્યુ થાય છે.<ref name="abramson"></ref> બ્રિટનના એક અધ્યયનમાં જાણવા મળ્યું છે કે બ્રિટનમાં મદ્યાર્કથી છ ટકા કેન્સર મૃત્યુ થાય છે, જે વાર્ષિક 9,000 લોકોના મૃત્યુની બરાબર છે.<ref name="cancer1"></ref> જે મહિલાઓ નિયમિત રીતે મદ્યપાન કરે છે, તેમને ઉપરના પાચનતંત્ર, મળાશય, યકૃત અને સ્તન કેન્સરનું જોખમ વધારે રહે છે.<ref>{{cite news|url=http://professional.cancerconsultants.com/oncology_main_news.aspx?id=43299|title=Moderate Alcohol Consumption Increases Risk of Cancer in Women|date=2009-03-10}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/140882.php |title=Alcohol Consumption May Increase Pancreatic Cancer Risk |publisher=Medicalnewstoday.com |date= |access-date=2010-02-11 |archive-date=2010-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101031010606/http://www.medicalnewstoday.com/articles/140882.php |url-status=dead }}</ref> પુરૂષ અને મહિલાઓ બન્નેમાં બે કે તેથી વધુ ડ્રીંક્સનું સેવન કરવાથી સ્વાદુપિંડના કેન્સરનું જોખમ 22 ટકા વધી જાય છે.<ref>{{cite news|url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/140882.php|title=Alcohol Consumption May Increase Pancreatic Cancer Risk|publisher=Medical News Today|date=2009-03-04|access-date=2010-11-15|archive-date=2010-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20101031010606/http://www.medicalnewstoday.com/articles/140882.php|url-status=dead}}</ref> રેડ વાઇનમાં રેસવેરાટ્રોલ હોય છે, જેના પ્રયોગશાળા સેલમાં કેટલીક કેન્સર રોધક અસરો હોય છે, પણ અત્યાર સુધી થયેલા અધ્યયનને આધારિત એવા કોઇ ઠોસ પુરાવાઓ મળ્યા નથી કે જેથી કહી શકાય કે વાઇન મનુષ્યને કેન્સર સામે રક્ષણ આપે છે.<ref>{{cite web|url=http://info.cancerresearchuk.org/healthyliving/alcohol/benefits/|title=Can alcohol be good for you?|publisher=[[Cancer Research UK]]|access-date=2010-11-15|archive-date=2011-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110104211054/http://info.cancerresearchuk.org/healthyliving/alcohol/benefits/|url-status=dead}}</ref> ===મદ્યપાનનો અતિરેક=== મદ્યપાન માટેનું સ્વાભાવિક વલણ અમુક અંશે જીનેટિક હોય છે તેમ માનવામાં આવે છે, આ પ્રકારનો ઝોક ધરાવતા વ્યક્તિઓમાં મદ્યાર્ક માટેનું બાયોકેમિકલ વલણ જુદુ હોઇ શકે છે, જોકે તેમાં વિવાદ છે. દારૂની લત કુપોષણ તરફ પણ ધકેલી શકે છે કારણ કે તે મોટાભાગના પોષણના પાચન અને ચયાપચયમાં ફેરફાર લાવે છે.થિએમાઇનની તીવ્ર કમી ફોલેટ, રિબોફ્લેવિન, વિટામીન બી₆ અને સિલેનિયમની કમીને કારણે સામાન્ય છે અને તે કોન્સાકોફ સિન્ડ્રોમ તરફ ધકેલી જાય છે.સ્નાયુઓનું ખેંચાણ, ઉબકા, ભૂખ ન લાગવી, ચેતાતંત્રમાં ખામી અને હતાશા કેટલાંક સામાન્ય લક્ષણો છે.તે વિટામિન ડીની ઉણપને કારણે ઓસ્ટિયોપોરોસિસ અને હાડકાના ફ્રેક્ચર તરફ પણ દોરી જાય છે(વિટામિન ડી કેલ્સિયમના શોષણમાં મદદ કરે છે). ===મધુમેહ=== વૃદ્ધ મહિલાઓ દ્વારા ઓછી માત્રામાં દરરોજ દારૂનું સેવન કરવાથી તેમનામાં રક્ત શર્કરાની ઉણપના કારણે મધુમેહને રોકવાની ક્ષમતા સમાપ્ત અથવા ખૂબ ઓછી થઇ જાય છે.<ref name="diabetes">{{cite news|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/1988884.stm|title=Alcohol may prevent diabetes|date=2002-05-15}}</ref> જોકે, સંશોધકોએ એ વાત પર ધ્યાન આપ્યું હતું કે અધ્યયનમાં શુદ્ધ ઇથેનોલનો ઉપયોગ કરવામાં આવે અને રોજ લેવામાં આવતા મદ્યપીણાંમાં ખાંડ સહિત બીજી પણ કેટલીક ખાસ વસ્તુઓ ઉમેરવામાં આવે જે તેની અસરને ઓછી કરે.<ref name="diabetes"></ref> મધુમેહના રોગીયોને સાકર યુક્ત પીણાં, મીઠી વાઇન અને દારૂનું સેવન ન કરવું જોઇએ.<ref>{{cite web|url=http://www.netdoctor.co.uk/ate/diabetes/201565.html|publisher=Net Doctor|author=Dr Roger Henderson, GP|date=2006-01-17|title=Alcohol and diabetes|access-date=2010-11-15|archive-date=2011-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825150423/http://www.netdoctor.co.uk/ate/diabetes/201565.html|url-status=dead}}</ref> ===રક્તજ મૂર્છાનો હુમલો=== એક અધ્યયન દ્વારા જાણવા મળ્યું છે કે નિયમિત રીતે સામાન્ય માત્રામાં દારૂનું સેવન કરનારાઓની તુલનામાં આજીવન દારૂથી દૂર રહેનારા લોકોને 2.36 ગણી વધારે રક્તજ મૂર્છાનો શિકાર બનવાની શક્યતા રહેલી છે. વધુ પ્રમાણમાં દારૂ પીનારા લોકોને સામાન્ય માત્રામાં દારૂ પીનારા લોકોની સરખામણીમાં 2.88 ગણું વધુ જોખમ હોય છે.<ref>{{cite paper|url=http://stroke.ahajournals.org/cgi/content/abstract/strokeaha;24/10/1473|title=Alcohol and stroke. A case-control study of drinking habits past and present|author=H Rodgers, PD Aitken, JM French, RH Curless, D Bates and OF James|publisher=AHA Journals|journal=Stroke|volume=24|pages=1473–1477|year=1993|access-date=2010-11-15|archive-date=2010-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407151259/http://stroke.ahajournals.org/cgi/content/abstract/strokeaha;24/10/1473|url-status=dead}}</ref> ===આયુષ્ય=== વૃદ્ધો દ્વારા મદ્યાર્કનું સેવન કરવામાં આવે તો તેઓ દિર્ઘાયુ બને છે, શક્ય છે કે તેના કારણે કોરોનરી હ્રદય રોગમાં ઘટાડો થાય છે.<ref name="klat"></ref> 48 વર્ષથી વધુ વયના ડોક્ટરો પર કરવામાં આવેલા એક બ્રિટિશ અધ્યયન દ્વારા જાણવા મળ્યું કે રોજ બે મદ્યાર્કના એકમનું સેવન(વાઇનનો એક નિયમિત ગ્લાસ)ના પરિણામે તેઓ દીર્ઘાયુ થયા અને ઇસ્કીમિક હ્રદય રોગ તેમજ શ્વસન સંબંધી રોગથી થનારા મૃત્યુ દરમાં ઘટાડો થયો હતો.<ref name="mortal">{{cite journal|journal=International Journal of Epidemiology|year=2005|title=Mortality in relation to alcohol consumption: a prospective study among male British doctors|author=Richard Doll*, Richard Peto, Jillian Boreham and Isabelle Sutherland|publisher=Oxford Journals|url=http://ije.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/34/1/199|pmid=15647313|doi=10.1093/ije/dyh369|volume=34|issue=1|pages=199–204}}</ref> કુલ મૃત્યુમાં ફક્ત 5 ટકા મૃત્યુ દારૂના સેવનને કારણે થયા હતા, પણ તે આંકડા રોજ 2 એકમથી વધુ મદ્યપાન કરનારાઓમાં વધ્યા છે.<ref name="mortal"></ref>2010માં વૃદ્ધ લોકો પર કરવામાં આવેલા લાંબા ગાળાના અભ્યાસમાં સપ્રમાણ મદ્યપાનની ફાયદાકારક અસરો પુરવાર થઇ હતી, જ્યારે દારૂથી દૂર રહેનારા (સંકીર્ણ પરિબળો પર નિયંત્રણ લાવ્યા બાદ પણ) અને વધુ પ્રમાણમાં મદ્યપાન કરનારાઓમાં મૃત્યુદર ૫૦ ટકા જોવા મળ્યો હતો.<ref>{{cite journal | author=Holahan CJ, Schutte KK, Brennan PL, Holahan CK, Moos BS, Moos RH | title=Late-Life Alcohol Consumption and 20-Year Mortality | journal=Alcohol Clin Exp Res | date=August 24, 2010 | pmid=20735372 }}</ref> ==મૃત્યુ દર== રોગ નિયંત્રણ માટે અમેરિકન કેન્દ્રોના એક રિપોર્ટમાં અનુમાન લગાવવામાં આવ્યું છે કે અમેરિકામાં 2001 દરમિયાન 75,754 મૃત્યુ દારૂના વધુ તેમજ મધ્યમ સેવનને કારણે થયા હતા. ઓછા સેવનની અસર થોડી ફાયદાકારક છે, માટે 59,180 મૃત્યુ માટે દારૂને જવાબદાર માનવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5337a2.htm|title=Alcohol-Attributable Deaths and Years of Potential Life Lost --- United States, 2001|date=2004-09-24|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref> બ્રિટનમાં પ્રતિવર્ષ 33,000 મૃત્યુ માટે વધુ માત્રામાં દારૂના કરાયેલા સેવનને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવે છે.<ref>{{cite news|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/medical_notes/a-b/872428.stm|title=Alcohol|date=2000-08-09|access-date=2010-11-15|archive-date=2009-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090319065600/http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/medical_notes/a-b/872428.stm|url-status=dead}}</ref> સ્વિડનમાં કરવામાં આવેલા એક અધ્યયનમાં જાણવા મળ્યું છે કે 29 ટકા થી 44 ટકા "બિનકુદરતી" મૃત્યુ (જે બિમારીને કારણે નહોતા થયા) દારૂ સાથે સંબંધિત હતા,મૃત્યુના કારણોમાં આત્મહત્યા, ચક્કર આવવાસ આકસ્મિક દૂર્ઘટના, શ્વાસ રૂધાવો, નશો અને હત્યાનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news|publisher=BBC News|date=2000-07-14|title=Alcohol linked to thousands of deaths|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/833483.stm}}</ref> એક વૈશ્વિક અધ્યયન દ્વારા જાણવા મળ્યું છે કે વૈશ્વિક સ્તરે દરેક કેન્સરમાંથી 3.6 ટકા મદ્યાર્કના સેવનને કારણે થાય છે, જેના પરિણામ સ્વરૂપે 3.5 ટકા વૈશ્વિક કેન્સર મૃત્યુમાં પરિણમે છે.<ref name="abramson">{{cite news|title=Burden of alcohol-related cancer substantial|url=http://www.oncolink.com/resources/article.cfm?c=3&s=8&ss=23&id=13383&month=08&year=2006|date=2006-08-03|publisher=Abramson Cancer Center of the University of Pennsylvania|access-date=2010-11-15|archive-date=2008-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504161019/http://www.oncolink.com/resources/article.cfm?c=3&s=8&ss=23&id=13383&month=08&year=2006|url-status=dead}}</ref> બ્રિટનના એક અધ્યયનમાં બહાર આવ્યું છે કે બ્રિટનમાં 6 ટકા કેન્સરથી થનારા મૃત્યુનું કારણ દારૂ છે, જે પ્રતિવર્ષ 9,000થી વધુ છે.<ref name="cancer1"></ref> ==મદ્યાર્કને લગતી માન્યતાઓ== મદ્યાર્ક માન્યતાઓ નશીલા પીણાંનું સેવન કરવા દરમિયાન અનુભવાતી અસરો અને સંવેદનો પર લોકોનો વિશ્વાસ અને વ્યવહાર છે. મોટા પ્રમાણમાં તેઓ માને છે કે દારૂથી વ્યક્તિનો વ્યવહાર, ક્ષમતા અને ભાવનાઓ પ્રભાવિત થાય છે. કેટલાંક લોકો માને છે કે મદ્યાર્કને લગતી માન્યતાઓ બદલવામાં આવે તો, મદ્યાર્કનો દૂરઉપયોગ ઓછો થઇ શકે છે.<ref name="Grattan">ગ્રાટન, કે.ઇ. એન્ડ વોગેલ-સ્પ્રોટ[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11236832 મેન્ટેઇનિંગ ઇન્ટેન્શનલ કંટ્રોલ ઓફ બિહેવિયર અન્ડર મદ્યાર્ક.] ''મદ્યાર્કિઝમ, ક્લિનિકલ એન્ડ એક્સપેરિમેન્ટલ રિસર્ચ.'' 2001 ફેબ્રુઆરી25;(2):192– 197</ref> મદ્યાર્ક માન્યતાઓ ભાન કરાવે છે કે આવેશ દારૂ પીનારાની સ્થાન અને સમયની ધારણાને પ્રભાવિત કરવાનું સરળ શારીરિક કારણ છે, જે મનોયંત્ર ક્ષમતાઓને ઓછી કરે છે, સંતુલન, અને અન્ય પ્રભાવોમાં અડચણરૂપ બને છે.<ref name="MacAndrew"></ref> જે ઢંગ અને રીત દ્વારા આવેશ શારિરીક પ્રભાવોથી મદ્યાર્ક માન્યતાઓ પરસ્પર સંપર્ક કરે છે, તેના દ્વારા વિશિષ્ટ વ્યવહારમાં પરિવર્તિત થાય છે, તે સ્પષ્ટ નથી.જો કોઇ સમાજનું માનવું છે કે નશાના આવેશને કારણે યૌન વ્યવહાર, ઉપદ્રવી વ્યવહાર કે આક્રમકતામાં વધારો થાય છે, ત્યારે લોકો એવું બતાવવા લાગે છે કે તેઓ નશામાં છે. પણ જો એક સમાજ માને છે કે નશાના આવેશને કારણે આરામ મળે છે, શાંત વ્યવહાર વધે છે, ત્યારે સામાન્ય રીતે તે આવા પરિણામો તરફ ઇશારો કરે છે.મદ્યાર્ક માન્યતાઓ એક જ સમાજમાં અલગ-અલગ હોય છે, માટે આ પરિણામો નિશ્ચિત નથી.<ref>મારલેટ, જી. એ. એન્ડ રોઝેનો."ધ થિંક-થિંક ઇફેક્ટ".''સાયકોલોજી ટુડે'', 1981, ''15'', 60-93.</ref> લોકો સામાજિક માન્યતાઓથી અનુરૂપ હોય છે, અને કેટલાંક સમાજોનું માનવું છે કે દારૂ પીવાથી અસંયમતા આવી શકે છે. જે સમાજના લોકો માને છે કે નશાને કારણે અસંયમતા નથી થતી, તે સમાજમાં નશાને કારણે અસંયમતા અને ખરાબ વ્યવહાર વધારે થાય છે.<ref name="MacAndrew">મેકએન્ડ્રુ, સી. એન્ડ એડજરટન.''ડ્રંકન કમ્પોર્ટમેન્ટઃ એ સોસિયલ એક્સપ્લેનેશન.'' શિકાગોઃ અલ્ડાઇન,1969. </ref> મદ્યાર્ક માન્યતાઓ દારૂનો જ્યાં ખરેખર ઉપભોગ ન થતો હોય ત્યાં કામ કરે છે. અમેરિકામાં ઘણાં દાયકાઓના અનુસંધાન પછી બતાવવામાં આવ્યું કે પુરૂષ યૌન ક્રિયાઓ માટે ત્યારે વધુ ઉત્તેજિત થાય છે જ્યારે તેઓ વિચારે છે કે તેઓ દારૂ પી રહ્યા છે, ત્યારે પણ જ્યારે તેઓ ખરેખર દારૂ ન પી રહ્યા હોય. મહિલાઓ યૌન ક્રિયા માટે ત્યારે વધુ ઉત્તેજિત થાય છે જ્યારે તેમને ભ્રમ થઇ જાય કે તેમના પીણાંમાં મદ્યાર્ક મળેલુ છે. જોકે તેમની શારીરિક ઉત્તેજનાનું માપ બતાવે છે કે તે દરમિયાન તેઓ ઓછી ઉત્તેજિત થાય છે. પુરૂષો પ્રયોગાત્મક ધોરણે ત્યારે વધુ આક્રમક હોય છે જ્યારે તેઓ કોઇ ટોનિક પી રહ્યા હોય પણ તેમને વિશ્વાસ હોય કે તેમના પીણાંમાં મદ્યાર્કની માત્રા છે. અને તેઓ ત્યારે ઓછા આક્રમક થઇ જાય છે, જ્યારે તેમને લાગે છે કે તેઓ ટોનિક પાણી પી રહ્યા છે, પણ ખરેખર તેમના ટોનિક પાણીમાં મદ્યાર્ક મેળવેલું હોય છે.<ref name="Grattan"></ref> ==મદ્યપાન અને ધર્મ== કેટલાંક ધર્મ- ખાસ કરીને [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઇસ્લામ]], [[જૈન ધર્મ|જૈન ધર્મ]], બહાઇ શ્રદ્ધા, ઇસુ મસીહ ચર્ચના ધ લેટર ડે સંતો, સેવન્થ ડે એડવેન્ટિસ્ટ ચર્ચ, ઇસુનું ચર્ચ, વૈજ્ઞાનિક, સંયુક્ત પેંટે કોસ્ટલ ચર્ચ ઇન્ટરનેશનલ, થેરાવાદા, [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ ધર્મ]]ના મોટાભાગના મહાયાના વિદ્યાલય, ઈસાઈ ધર્મના કેટલાંક પ્રોટેસ્ટંટ સંપ્રદાય અને [[હિંદુ|હિંદુ ધર્મ]]ના કેટલાંક સંપ્રદાય કેટલાંક કારણોથી દારૂના સેવનને રોકે છે, હતોત્સાહિત કરે છે કે પ્રતિબંધિત કરે છે.કેટલાંક ઈસાઈ સંપ્રદાયો વાઇનનો ઉપયોગ યૂક્રિસ્ટ(એક ધાર્મિક વિધિ) અથવા સંત સાયુજ્યમાં કરે છે અને ઉદારતાથી મદ્યાર્કને મંજૂરી આપે છે.બીજા સંપ્રદાયો આથા વગરના દ્રાક્ષના રસનો ઉપયોગ સંત સાયુજ્યમાં કરે છે અને અથવા પોતાની મરજી પ્રમાણે મદ્યથી દૂર રહે છે અથવા તેને સંપૂર્ણ રીતે પ્રતિબંધિત કરે છે. યહૂદી ધર્મમાં કિદ્દુશના શબ્બતમાં તેમજ પાસોવર સમારોહ, પુરિમ તેમજ બીજા ધાર્મિક સમારોહમાં વાઇનનો ઉપયોગ કરે છે. મદ્યપાનની મંજૂરી છે. કેટલાંક પૌરાણિક યહૂદી પુસ્તકો, જેમકે તલ્મૂડ સામાન્ય રજાઓ(જેમકે પુરિમ) દરમ્યાન આયોજનને વધુ આનંદપૂર્ણ બનાવવા માટે દારૂના સામાન્ય સેવનને પ્રોત્સાહિત કરે છે.બૌદ્ધ ગ્રંથો દવાઓ અને મદ્યાર્કથી દૂર રહેવાની સલાહ આપે છે, કારણ કે તેઓ સતર્કતાનું સમર્થન કરે છે.જોકે, કેટલાંક મૂર્તિપૂજામાં માનનારા ધર્મોમાં મદ્યપાન અને માદકતા માટેનો દ્રષ્ટિકોણ એકદમ અલગ છે. તેઓ સક્રિયતાપૂર્વક પ્રજનન ક્ષમતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. એવું માનવામાં આવતું હતું કે દારૂ કામ ઇચ્છા વધારે છે અને કામ સંબંધ બનાવવા માટે કોઇ વ્યક્તિ સાથેનો સંપર્ક સરળ બનાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, નોર્સ મૂર્તિપૂજકો દારૂને નોર્સ પુરાણનો સાર માનતા હતા. આ ધર્મમાં મદ્યપાન એક મહત્વપૂર્ણ પ્રજનન સંસ્કાર હતો. ==ઇતિહાસ== સમગ્ર વિશ્વના લોકો દ્વારા પ્રમાણભૂત આહાર, સ્વચ્છતા અને સારવાર કારણોને લીધે, આરામ અને ખુશીની અસર માટે, મનોરંજન માટે, કલાત્મક પ્રેરણા માટે, કામોત્તેજના વધારવા માટે, અને અન્ય કારણો માટે દારૂનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કેટલાંક પીણાં પ્રતિકાત્મક અને ધાર્મિક મહત્વ સાથે મદ્યાર્કના ઉપયોગ રહસ્યનું સૂચન કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, વાઇન અને મદ્યપાનના ભગવાન ડિયોનિસસ(જેમને બચુસ પણ કહેવામાં આવતા હતા)ની ઉન્માદપૂર્ણ વિધિઓમાં, ગ્રીક રોમન ધર્મ દ્વારા, ઈસાઇ ઈયુકેરિસ્ટમાં, અને યહૂદી શાબત અને તહેવારો(ખાસ કરીને પાસોવર)માં. ===આથો લાવેલા પીણાં=== હેનન પ્રાંત, ઉત્તરી ચીન, માં જિઆહુના નિઓલિથિક ગામમાં માટીના વાસણોમાં અવશોષિત અને સંરક્ષિત રાસાયણિક વિશ્લેષણના નિશાને ખુલાસો કર્યો કે 9,000 વર્ષ પહેલા ચોખા, મધ અને ફળો મિશ્રિત આથા યુક્ત પીણાંનું ઉત્પાદન કરવામાં આવતું હતું. આ લગભગ એજ સમય છે જ્યારે જવનો બિઅર અને દ્રાક્ષ વાઇન મધ્ય પૂર્વમાં બનાવવાનો પ્રારંભ થયો હતો. માટીના વાસણો પર અને કલામાં છે કે મેસોપોટેમિયાની કલામાં જોવા મળેલી વ્યંજન વિધિ એ બતાવે છે કે લોકો મોટી ટાંકીઓ અને ઘડાઓમાંથી બિઅર પીવા માટે સ્ટ્રોનો ઉપયોગ કરતા હતા. હિંદૂ [[આયુર્વેદ|આયુર્વેદિક]] ગ્રંથોમાં માદક પીણાંના ઉપભોગના લાભ અને તેનાથી થનારા નશા તેમજ માદક રોગ બન્નેનું વર્ણન ઉપલબ્ધ છે. [[ભારત|ભારત]] અને ચીનમાં મોટાભાગના લોકો, આજે પણ પોતાની કૃષિ પેદાશના કેટલાક હિસ્સામાંથી દારૂ બનાવે છે અને માદક ઉત્પાદનોનો આનંદ માણે છે. જોકે, [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ ધર્મ]]ના અનુયાયી, જે પાંચમી અને છઠ્ઠી શતાબ્દી ઇસ પૂર્વમાં ભારત આવ્યા હતા અને દક્ષિણ તેમજ પૂર્વીય એશિયામાં ફેલાઇ ગયા હતા, તે હિંદુઓ અને સીખોના અનુયાયી બની ગયા છતાં આજે પણ દારૂથી દૂર રહે છે. બિઅર અને વાઇનનું જન્મ સ્થળ ગણાતા મેસોપોટેમિયા અને ઇજિપ્તમાં, [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઇસ્લામ]] આજે સૌથી પ્રભાવશાળી ધર્મ છે, અને આ ધર્મ દારૂ પીવો કે માદક પીણાં રાખવાનો વિરોધ કરે છે. પ્રાચીન ગ્રીસમાં વાઇનનો ઉપભોગ સવારના નાસ્તા કે ગોષ્ઠીમાં કરવામાં આવતો હતો, અને પહેલી સદી ઇ.સ. પૂર્વમાં તે મોટેભાગે રોમન નાગરિકોના ભોજનનો હિસ્સો હતો. જોકે, યૂનાની અને રોમન બન્ને સામાન્ય રીતે નિસ્યંદિત વાઇન(1 ભાગ વાઇન અને 1 ભાગ પાણીથી લઇને 1 ભાગ વાઇન અને 4 ભાગ પાણી સુધી બદલાતી ક્ષમતા સાથે)નું સેવન કરતા હતા. કાનામાં એક લગ્નમાં પાણી વાઇનમાં પરિવર્તન થવાનો પહેલો એવો ચમત્કાર હતો જે ન્યુ ટેસ્ટામેન્ટમાં ઇસુને શ્રદ્ધાંજલી હતી, અને ઇસુએ છેલ્લા ભોજનમાં વાઇનનું કરેલું સેવન મોટાભાગની ઈસાઈ પરંપરાઓમાં યુક્રિસ્ટનો મહત્વનો હિસ્સો બની ગઇ છે(જુઓઃ ખ્રિસ્તી ધર્મ અને મદ્યાર્ક). મધ્ય યુગ દરમિયાન [[યુરોપ|યુરોપ]]માં ત્રણવાર આથો લાવવાની પ્રક્રિયાને કારણે બિઅરનું સેવન સમગ્ર પરિવાર કરતો હતોર – પુરૂષ સૌથી વધુ કડક,ત્યારબાદ મહિલાઓ અને બાળકો માટે સૌથી હળવો. તે સમયના એક દસ્તાવેજમાં ઉલ્લેખ છે કે નનને દરરોજ 6 પિંટ્સ એલનો હિસ્સો આપવામાં આપવામાં આવતો હતો. સાઇડર અને પોમેસ વાઇન પર મોટા પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ હતા, જ્યારે દ્રાક્ષ વાઇન પર ઉચ્ચ વર્ગોનો જ વિશેષાધિકાર હતો. 15મી સદીમાં યૂરોપવાસીઓ [[અમેરિકા|અમેરિકા]] પહોંચ્યા તે કાળ દરમિયાન, ઘણી સ્થાનિક સભ્યતાઓમાં નશીલા પીણાંનું ચલણ હતું. વિજય મેળવ્યા પછીના એજ્ટેક દસ્તાવેજ અનુસાર સ્થાનીય વાઇન(''પલ્ક'' )નું સેવન ધાર્મિક સમારંભમાં પ્રતિબંધિત હતું, પણ 70 વર્ષથી વધુ વયના લોકો માટે તેની મંજૂરી હતી. [[દક્ષીણ અમેરિકા|દક્ષિણ અમેરિકા]]ના મૂળ નિવાસી કસાવ કે [[મકાઈ|મકાઈન(''[[કોમ]]'', ''[[ચીચા]]'')માંથી બિઅર જેવી એક વસ્તુ બનાવતા હતા, જેને [[સ્ટાર્ચ]]]]માંથી શર્કરામાં બદલવા માટે આથો લાવતા પહેલા ચાવવામાં આવતી હતી. આ ચાવવાની તકનીકનો ઉપયોગ પ્રાચીન [[જાપાન|જાપાન]]માં ચોખા અને અન્ય સ્ટાર્ચ યુક્ત પાકમાંથી ''સેક'' બનાવવા માટે કરવામાં આવતો હતો. 2100 ઇ.સ. પૂર્વ કે તે પહેલાના સુમેરૂ અને મિસ્ર ગ્રંથોમાં મદ્યાર્કના ઔષધીય ઉપયોગનો ઉલ્લેખ હતો. હિબ્રૂ બાઇબલમાં મરનારાઓ અને ઉદાસ લોકોને માદક પીણું આપવાનું સૂચન છે, જેથી તેઓ પોતાની વ્યથા ભૂલી શકે(કહેવત 31 6-7). ===નિસ્યંદિત પીણાં=== 12મી સદીમાં યૂરોપમાં તેની નોંધ પહેલીવાર લેવામાં આવી, અને 14મી સદીના પ્રારંભ સુધી તે સંપૂર્ણ ઉપખંડમાં ફેલાઇ ચુક્યું હતું.<ref name="Forbes1970">{{cite book|last=Forbes|first=Robert James|title=A short history of the art of distillation: from the beginnings up to the death of Cellier Blumenthal|url=http://books.google.com/?id=XeqWOkKYn28C|access-date=28 June 2010|year=1970|publisher=BRILL|isbn=9789004006171}}</ref> તે પૂર્વ તરફ પણ ફેલાયુ, મુખ્યત્વે મોંગોલને કારણે અને 14મી સદીના કેટલાંક સમય બાદ ચીનમાં તેની શરૂઆત થઇ.{{Citation needed|date=July 2010}} પેરાસેલસસને મદ્યાર્કને તેનું આધુનિક નામ આપ્યું, જે તેણે અરબી શબ્દ પરથી લીધુ હતું, જેનો અર્થ છે "સૂક્ષ્મતા પૂર્વક વિભાજન", જે આસવનનો સંદર્ભ આપે છે. === અમેરિકાના ઇતિહાસમાં માદક પીણાં=== 19મી સદીની શરૂઆતમાં, અમેરિકાને ભરપૂરતા સાથે પીવાની પરંપરા વારસામાં મળી હતી. ઘણાં વિવિધ પ્રકારના માદક પીણાંનું સેવન કરવામાં આવતું હતું.આ મોટી માત્રામાં દારૂનું સેવનનું એક કારણ પશ્ચિમ સીમા પર [[મકાઈ|મકાઈ]]નો વધુ પડતો પાક હતું. આ વધુ પડતા પાકે સસ્તી વ્હિસ્કીના વ્યાપક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહિત કર્યું. આ દરમ્યાન માદક પીણાં અમેરિકન આહારનો એક મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો બની ગયા. 1820ના મધ્યમાં, અમેરિકનો વાર્ષિક વ્યક્તિ દીઠ સાત ગેલન દારૂ પીતા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/28/AR2009102803801.html |title=A reality check on drug use |access-date= |author= George F. Will |authorlink= [[George Will]] |coauthors= |date=2009-10-29 |month=October |work= Washington Post |publisher=Washington Post |pages=A19 |archive-url = |archive-date= |quote= }}</ref><ref>{{cite book |title= The Alcoholic Republic: An American Tradition |last= Rorabaugh |first=W.J.|authorlink= |coauthors= |year= 1981|publisher= Oxford University Press, USA|location= |isbn= 9780195029901|pages= |url= }}</ref> 19મી સદી દરમિયાન, અમેરિકનો દારૂ સૌથી વધુ માત્રામાં પીતા હતા, અને દારૂને બે વિશિષ્ટ પ્રકારે પીવાતો હતો. એક પ્રકાર હતો સામાન્ય રીતે રોજ થોડી માત્રામાં અને નિયમિત રીતે ઘરમાં કે એકલા પીવાનો. બીજો પ્રકાર હતો સાંપ્રદાયિક સમારંભમાં પીવાનો. ચૂંટણી, કોર્ટના સત્ર, લશ્કરી દળનું મસ્ટર, રજાઓની ઉજવણી, મૈત્રીપૂર્ણ ઉજવણીમાં લોકો ભેગા થતા હતા. આવા સમારંભમાં ભાગ લેનારા તેમને નશામાં ચૂર થઇ જાય ત્યાં સુધી પીતા હતા. ==રસાયણ અને વિષવિજ્ઞાન== નશીલા પીણાંની સક્રિય સામગ્રી [[ઇથેનોલ|ઇથેનોલ]] (CH₃CH₂OH), ઉપભોગ માટે હંમેશા આથા દ્વારા કાર્બોહાઇડ્રેટના [[ચયાપચય|ચયાપચય]] – [[ઑક્સીજન|ઓક્સિજન]]ના અભાવમાં કેટલીક યિસ્ટની પ્રજાતિઓ દ્વારા ઉત્પાદિત કરવામાં આવે છે. મદ્યાર્ક ઉત્પાદન અંતર્ગત યિસ્ટના સંવર્ધનની પ્રક્રિયાને આથો લાવવાની પ્રક્રિયા કહેવામાં આવે છે. આજ પ્રક્રિયા દ્વારા ''સીટૂમાં'' કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું નિર્માણ કરવામાં આવે છે, અને તેનો ઉપયોગ પીણાંને કાર્બોનેટ કરવા માટે થઇ શકે છે. જોકે, આ વિધિમાં યિસ્ટના અવશેષ નીકળે છે, અને ઉદ્યોગોમાં સામાન્ય રીતે કાર્બોનેશન અલગથી કરવામાં આવે છે. (100 યૂએસ પ્રૂફ)માત્રાવાળા ઇથેનોલ યુક્ત લગભગ 50 ટકાથી વધુ સાંદ્રતાવાળા પીણાં જ્વલનશીલ પ્રવાહી હોય છે અને તેમાં સરળતાથી આગ લાગી જાય છે. કેટલાંક આકર્ષક પીણાને તેનો સ્વાદ જાણીજોઇને કરવામાં આવેલા પ્રજ્વલન દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે જેમકે ફ્લેમિંગ ડો. પેપર. ઉચ્ચ માત્રામાં ઇથેનોલ યુક્ત સ્પિરિટ્સને માત્ર એક ચિન્ગારી દ્વારા સળગાવી શકાય છે, ઉદાહરણ તરીકે ગરમ શોટ ગ્લાસમાં સ્પિરિટને મેળવીને. યકૃતમાં, એન્જાઇમ મદ્યાર્ક એસીટૈલ્ડિહાઈટમાં ઓક્સિડાઈઝ્ડ ઇથેનોલને ડિહાઈડ્રોગ્નાઈઝ કરે છે, જે પાછળથી એસીટૈલ્ડિહાઇટ ડિહાઈડ્રોગ્નાઇઝ દ્વારા હાનિરહિત એસિટિક એસિડમાં ઓક્સીડાઈઝ્ડ થઇ જાય છે.ઇથેનોલનું પહેલા એસીટૈલ્ડિહાઈડ અને ત્યારબાદ એસિટિક એસિડમાં ચયાપચય કરવામાં આવે છે. એસિડિક એસિડને કોએન્ઝાઇમ એ સાથે યિસ્ટરિફાઇડ કરવામાં આવે છે, જેના એસિટલ સીઓએ બને છે. એસિટલ સીઓએ, સાઇટ્રિક એસિડ સાયકલમાં એસિટલ [[wiktionary:moiety|મોએટી]]ને લઇ જાય છે, જે કાર્બન ડાયોક્સાઇડમાં એસિટલ મોએટીને ઓક્સિડાઇઝ કરીને ઉર્જાનું ઉત્પાદન કરે છે. એસિટલ સીઓએનો ઉપયોગ બાયોર્સિથેસિસમાં પણ કરી શકાય છે. એસિટલ સીઓએ શર્કરા અને ચરબીના ચયાપચય સાથે સામાન્ય મધ્યવર્તી છે, અને ગ્લૂકોઝને તોડીને બનાવવામાં આવેલા ગ્લાઈકોલિસિસનું ઉત્પાદન થાય છે. અન્ય દારૂ સાથે તુલના કરવામાં આવે તો, મનુષ્યમાં 1400 મિગ્રા/કિગ્રા (100 કિગ્રા વજનની વ્યક્તિ માટે લગભગ 20 શોટ), અને 9000 મિગ્રા/કિગ્રા (જીવ, ઉંદર) માટે એલડી₅₀ સાથે, ઇથેનોલ ઓછુ ઝેરી માનવામાં આવે છે.પણ, નશીલા પીણાંના આકસ્મિક વધારા, ખાસ કરીને સાંદ્રિત પ્રકારનું સેવન કરવું, ખાસ કરીને મહિલાઓ, ઓછા વજનવાળી વ્યક્તિઓ અને બાળકો માટે જોખમકારક હોય છે. આ લોકોના શરીરમાં પાણીની માત્રા ઘણી ઓછી હોય છે, તેથી મદ્યાર્ક ઓછુ ભળે છે. 50 થી 100 મિગ્રા/ડીએલની સાંદ્રતાવાળા રક્ત મદ્યાર્કને કાયદેસર મદ્યપાન માની શકાય છે(ન્યાયાધિકાર અનુસાર કાયદામાં બદલાવ આવી શકે છે). અસરની શ્રમતા 22 મિગ્રા/ડીએલ છે.<ref>http://www.psychosomaticmedicine.org/cgi/reprint/28/4/570.pdf</ref> હતાશા (ન્યૂરો-રાસાયણિક નિરોધાત્મક) બનાવવા માટે મદ્યાર્ક ગામા અમિનોબ્યૂટિક એસિડ (જીએબીએ) રિસેપટર્સને પ્રભાવિત કરે છે. મદ્યાર્ક જીએબીએ _એ રિસેપ્ટર પર તેના પ્રભાવમાં અન્ય હાઇપ્નોટિક્સ જેમકે બાર્બિટુરેટ્સન અને [[બેંજોડાઇજેપાઇન]] બન્ને સમાન હોય છે, જોકે તેની ઔષધિય પ્રોફાઇલ એક સરખી નથી.તેના કારણે ઘણી અન્ય શામક હાઇપ્નોટિક દવાઓની જેમ ચિડિયાપણું, એન્ટીકોવલ્સેંટ, કૃત્રિમ નિંદ્રાવસ્થા અને શામક ક્રિયાઓ હોય છે. સાથે જ, મદ્યાર્ક બાર્બિટુરેટ્સ એને બેંજોડાઈજેપાઈનસ સાથે અસહિષ્ણું છે.<ref>{{cite book |last1=Galanter |first1=Marc |last2=Kleber |first2=Herbert D. |title=The American Psychiatric Publishing Textbook of Substance Abuse Treatment |url=http://books.google.com/?id=6wdJgejlQzYC |edition=4th |date=1 July 2008 |publisher=American Psychiatric Publishing Inc |location=United States of America |isbn=978-1585622764 |page=114 |chapter= |chapterurl= }}</ref> દારૂના વધુ પડતા સેવનથી હેંગઓવર તરીકે ઓળખાતી નશાથી પ્રેરિત વિક્ષુબ્ધતા આવે છે(લેટિનમાં, નશા અને હેંગઓવરના રૂપમાં ''ક્રૈપુલા'' નો સંદર્ભ આપવામાં આવે છે). ઇથેનોલનું નશા સહિત ઘણાં કારકો એસિટૈલ્ડિહાઈડ, પ્રત્યક્ષ ઝેરી પ્રભાવ અને કોંગેનર્સ કહેવાતા અશુદ્ધતાઓના નશા અને નિર્જલીકરણમાં યોગદાન આપે છે. હેંગઓવર દારૂના વધુ પડતા પ્રભાવ બાદ શરૂ થાય છે, જેને રાત અને સવારે કરાતા મદ્યપાન દ્વારા અલગ કરી શકાય છે. જોકે, રક્ત મદ્યાર્ક સાંદ્રતા ત્યારે પર પુરતી હોઇ શકે છે, અને તેનાથી વધુ માત્રા ડ્રાયવરો અને અન્ય ખતરનાક ઉપકરણોને ચલાવનારા માટે પ્રતિબંધિત છે. સમય સાથે હેંગઓવરનો પ્રભાવ ઓછો થતો જાય છે. હેંગઓવરના ઇલાજ માટે ઘણાં ઉપચારોનું સૂચન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાંથી મોટાભાગના વૈજ્ઞાનિક રીતે ખોટા હોય છે. [[રસાયણ શાસ્ત્ર|રસાયણ શાસ્ત્ર]]માં '''મદ્યાર્ક''' તે દરેક ઓર્ગેનિક કમ્પાઉન્ડ માટે સામાન્ય શબ્દ છે, જેમાં હાઇડ્રોક્સિંલ સમૂહ (-[[ઑક્સીજન|O]][[હાઈડ્રોજન|H]]) કોઇ [[કાર્બન|કાર્બન]] પરમાણુ સાથે બંધાયેલો હોય છે, જે કોઇ અન્ય કાર્બન પરમાણુ અને તે પછી હાઇડ્રોજનથી બંધાયેલો હોઇ શકે છે. અન્ય મદ્યાર્ક જેમકે પ્રોપલીન ગ્લાઇકોલ અને સુગર મદ્યાર્ક ખાદ્ય કે પ્રવાહી પદાર્થોમાં હાજર હોઇ શકે છે, પણ તે મદ્યાર્ક તેને "મદ્યાર્કિક" બનાવતા નથી. મિથેનોલ(એક કાર્બન), પ્રોપાનોલ(બે આઇસોમર આપનારા ત્રણ કાર્બન), અને બુટાનોલ (ચાર કાર્બન, ચાર આઇસોમર), આ બધા સામાન્ય રીતે જોવા મળતા મદ્યાર્ક છે, અને તેમાંથી કોઇપણ પ્રકારનું સેવન ક્યારેય કરી શકાતું નથી. મદ્યાર્ક સંગત એલ્ડિહાઈડ અને સંગત કાર્બોક્સિંલિક એસિડમાં ઝેર હોય છે.આ ચયાપચય ઉત્પાદનોને કારણે ઝેર અને એસિડ થાય છે. ઇથેનોલ ઉપરાંત અન્ય મદ્યાર્કના કિસ્સામાં, એલ્ડિહાઇડ્સ અને કાર્બિક્સિંલિક એસિડ ઝેરી અને એસિડ ઘાતક હોઇ શકે છે. તેનાથી વિરૂદ્ધ, ઇથેનોલના ઘાતક પરિણામ મુખ્ય રૂપથી વધારે પડતા પ્રમાણમાં લેવામાં આવે તો થાય છે, અને જે શરૂઆતની બેભાનાવસ્થા કે જૂની લત(નશો) સાથે સંબંધિત હોય છે. ==મદ્યાર્ક યુક્ત પીણાંની કાચી સામગ્રી== અમુક પીણાંના નામ આથો લવાતી વસ્તુઓના સ્રોત દ્વારા નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા છે. સામાન્ય રીતે સ્ટાર્ચ વધારે માત્રામાં હોય તેવા સ્રોત(અનાજ કે બટાટા)થી બનાવાતા પીણાં, જેમાં સૌથી પહેલા સ્ટાર્ચને તોડીને શર્કરામાં બદલવામાં આવે છે(ઉદાહરણ તરીકે ગાળીને) કરવામાં આવે તેને બિઅર કહે છે, જો તેને નિસ્યંદિત કરવામાં આવે તો તેને સ્પિરિટ કહેવામાં આવે છે. વાઇન આથો લાવેલી દ્રાક્ષમાંથી બનાવવામાં આવે છે. બ્રાન્ડી અને વાઇન ફક્ત દ્રાક્ષમાંથી બને છે. જો કોઇ માદક પીણું બીજા કોઇ ફળમાંથી બનાવવામાં આવે તો તેને ફળ બ્રાન્ડી કે ફળ વાઇનના રૂપે ઓળખવામાં આવે છે. ફળના પ્રકારનો નિર્દેશ કરેલો હોવો જોઇએ, જેમકે(ઉદાહરણ માટે) "ચેરી બ્રાન્ડી" કે "પ્લમ વાઇન". સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા અને કેનેડામાં ''સાઇડર'' નો અર્થ મોટેભાગે ''આથો લાવ્યા વગર'' ના સફરજનના રસ એવો થાય છે(સાઇડર પરનો લેખ જૂઓ), જ્યારે આથો લાવેલા સાઇડરને ''હાર્ડ'' સાઇડર કહેવામાં આવે છે. આથો ન લાવેલા સાઇડરને ''મીઠુ'' સાઇડર કહેવામાં આવે છે. બ્રિટનમાં, ''સાઇડર'' ને માદક પીણું માનવામાં આવે છે, ઓસ્ટ્રેલિયામાં તે અસ્પષ્ટ છે. ''બિઅર'' સામાન્ય રીતે જવમાંથી બનાવવામાં આવે છે, પણ ક્યારેક ક્યારેક તેમાં બીજા ધાન્ય પણ ભેળવવામાં આવે છે. ''વ્હિસ્કી'' ક્યારેક વિવિધ અનાજોને મેળવીને બનાવવામાં આવે છે, ખાસ કરીને આયરિશ વ્હિસ્કીમાં ઘણાં વિવિધ અનાજ ઉમેરવામાં આવે છે. વ્હિસ્કીની શૈલી(સ્કોચ, રાઈ, બોર્બોન, મકાઈ) સામાન્ય રીતે પ્રાથમિક અનાજના ઉપયોગને દર્શાવે છે, જેમાં બીજા ધાન્યોને સામાન્ય રીતે ભેળવવામાં આવે છે(મોટેભાગે જવ, અને ક્યારેક ઓટ્સ). અમેરિકન વ્હિસ્કીની વાત કરીએ તો બોરબોન(મકાઈ), અને રાઈ વ્હિસ્કીને આથો લાવવામાં ઓછામાં ઓછા 51 ટકા સંબંધિત ઘટક હોવા જોઇએ, જ્યારે મકાઈ વ્હિસ્કીમાં(બોરબોનથી એકદમ વિરૂદ્ધ) ઓછામાં ઓછા 81 ટકા હોવા જોઇએ – દરેક ફ્રેંચ એ.ઓ.સી.(Appellation d'Origine Controlé) સમાન અમેરિકન કાયદા દ્વારા. બે સામાન્ય નિસ્યંદિત પીણાં [[વોડકા|વોડકા]] અને જિન છે. વોડકાને કોઇપણ કૃષિ પેદાશ(સૌથી સામાન્ય અનાજ અને [[બટાટા|બટાટા]] છે)ના સ્રોત દ્વારા નિસ્યંદિત કરવામાં આવે છે, પણ વોડકાની મુખ્ય વિશેષતા એ છે કે તેને તેની સ્રોત સામગ્રીથી મળનારા સ્વાદને સંપૂર્ણ રીતે નિસ્યંદિત કરીને બનાવવામાં આવે છે. જોકે, કેટલાંક વિશેષજ્ઞોનો મત છે કે બટાટાની વોડકામાં મલાઈનો સ્વાદ મળે છે, જ્યારે રાઈ વોડકામાં રાઈના સ્વાદને ઓળખી શકાય છે. અન્ય વોડકામાં ખટાશ હોય છે. જિનને પણ આજ રીતે નિસ્યંદિત કરવામાં આવે છે, જેમાં ઔષધિઓ અને બીજી વનસ્પતિઓનો સ્વાદ હોય છે. ખાસ કરીને જૂનિપર બેરિઝ, પણ તેમાં એંજલ રૂટ, જેઠીમધ, ઇલાયચી, ગ્રેઇન્સ ઓફ પેરેડાઇઝ, બલ્ગેરિયન રોઝ પેટલ્સ, અને બીજાનો પણ સમાવેશ થાય છે. ઠંડા આસવન દ્વારા બનાવવામાં આવતા પીણાંનું સૌથી સારૂ ઉદાહરણ છે એપ્પલજેક, જેને ઠંડીની ઋતુમાં સરળતાથી બનાવી શકાય છે. જોકે, બન્ને આસવન અને ઠંડા આસવનમાં પાણીની માત્રાને ઓછી કરવામાં આવે છે, પણ તેમાં સમાનતા છે, કારણ કે ઠંડા આસવનમાં આસવનની રીતે તેને ઓછુ કરવાની જગ્યાએ મોટી માત્રામાં ઝેરીલા મદ્યાર્કને ઓછા કરવા પર ધ્યાન આપવામાં આવે છે. ==ઘટક સામગ્રી== ===અનાજ=== {| class="wikitable" |- ! સ્ત્રોત ! આથો લાવીને બનાવાતા પીણાંના નામ ! નિસ્યંદિત પીણાંના નામ |- | જવ | બિઅર, એલ, જવ વાઇન | સ્કોચ વ્હિસ્કી, આઇરિશ વ્હિસ્કી, શોચૂ(મુગીજોચુ)(જાપાન) |- | રાઇ | રાઇ બિઅર, ક્વાસ | રાઇ વ્હિસ્કી, [[વોડકા|વોડકા]] (પોલેન્ડ), રોગ્ગેન કોર્ન (જર્મની) |- | [[મકાઈ|મકાઈ]] | ચિચા, મકાઈ બિઅર, ટેસુઇનો | બોર્બોન વ્હિસ્કી અને [[વોડકા|વોડકા]] (ક્યારેક) |- | જુવાર | બુરુકુટુ (નાઇજિરિયા), પિટો(ઘાના), મેરિસા (દક્ષિણ સુદાન), બિલિબિલિ (ચાડ, મધ્ય આફ્રિકન ગણરાજ્ય, કેમરૂન) | મોટાઈ, ગાઓલિંગ, કેટલાંક બીજા પ્રકારના બૈજિઉ(ચીન). |- | ઘઉં | ઘઉંની બિઅર | [[વોડકા|વોડકા]], ઘઉંની વ્હિસ્કી, વૈઝકોર્ન (જર્મની) |- | ચોખા | બિઅર, બ્રેમ (બાલિ), હુઆંગજીઉ અને ચૌજિયુ (ચીન), રૂઓ ગાઓ (વિએટનામ), સેક (જાપાન), સોન્તી (ભારત), મેકજિઓલીન (કોરિયા), ટુએક (બોર્નિયો આઇલેન્ડ), થ્વોન (નેપાળ) | આઇલા (નેપાળ), રાઇસ બૈજિયુ (ચીન), શોચુ (કોમેજોચુ) અને અવામોરી(જાપાન), સોજુ (કોરિયા) |- | બાજરી-જુવાર | બાજરીની બિઅર (સબ-સહારા આફ્રિકા), ટોંગબા (નેપાળ, તિબેટ) |- | અનાજથી બનેલું | | શોચુ (સોબાજોચુ) (જાપાન) |} ===ફળોના રસ=== {| class="wikitable" |- ! સ્ત્રોત ! આથો લાવેલા પીણાંના નામ ! નિસ્યંદિત પીણાંના નામ |- | દ્રાક્ષનો રસ | વાઇન | બ્રાન્ડી, કોગનેક (ફ્રાંસ), વેરમાઉથ, આર્મેગનેક (ફ્રાંસ), બ્રેન્ટવેઇન (જર્મની), પિસ્કો (ચીલી અને પેરૂ), રકિયા (ધ બાલ્કન્સ, તુર્કી), સિંગાની (બોલિવિયા), અરક (સિરિયા, લેબેનોન, જોર્ડન), ટોર્કોલિપલિંકા (હંગેરી) |- | સફરજનનો રસ | સાઇડર (યુ.એસ.: "હાર્ડ સાઇડર"), એપ્ફેલવેન | એપલજેક (અથવા એપલ બ્રાન્ડી), કાલ્વાડોસ, સાઇડર |- | નાશપતીનો રસ | પેરી, અથવા પિઅર સાઇડર, પોઇરે (ફ્રાંસ) | પોઇરે વિલિયમ્સ, પિઅર બ્રાન્ડી, ઇઓ-ડે-વી (ફ્રાંસ), પલિંકા (હંગેરી) |- | આલુનો રસ | આલુની વાઇન | સ્લિવોવિત્ઝ, ત્ઝુઇકા, પાલિંકા, ઉમેશુ, પાલિંકા |- | અનાનસનો રસ | ટેપાચે (મેક્સિકો) | |- | કેળા અથવા પ્લેનટેઇન | ચુઓઇ હોટ (વિએટનામ), ઉર્ગ્વાગ્વા (યુગાન્ડા રવાંડા), મ્બેગે (મિલેટ માલ્ટ સાથે, ટાંઝાનિયા), કસિકિસિ (સોરઘુમ માલ્ટ સાથે, કાંગો લોકતાંત્રિક ગણરાજ્ય) |- | ગૌકી | ગૌકી જિઉ (ચીન) | ગૌકી જિઉ (ચીન) |- | નારિયેળ | ટોડી (શ્રી લંકા) | અરેક, લેમ્બેનોગ (શ્રીલંકા, ભારત, ફિલિપાઇન્સ) |- | ખાંડ સાથે આદુ, આદુ સાથે કિશમિશ | આદુની એલ, આદુની બિઅર, આદુની વાઇન |- | ''મિરિકા રૂબ્રા '' | યેંગમઇ જીઉ (ચીન) | યેંગમઇ જીઉ (ચીન) |- | વનસ્પતિનો માવો | વનસ્પતિના માવાની વાઇન | રાકી/ઔઝો/પેસટિસ/સમ્બુકા (તુર્કી/ગ્રીસ/ફ્રાંસ/ઇટાલી), ત્સિપૌરૌ/ત્સિકૌડિયા(ગ્રીસ), ગ્રપ્પા (ઇટાલી), ટ્રેસ્ટર(જર્મની), માર્ક(ફ્રાંસ), ઝિવાનિયા(સાયપ્રસ), અગુરડેન્ટ(પોર્ટુગલ), ટેસ્કોવિના(રોમાનિયા), અરક(ઇરાક) |} ===શાકભાજી=== {| class="wikitable" |- ! સ્ત્રોત ! આથો લાવીને બનાવેલા પીણાંના નામ ! નિસ્યંદિત કરીને બનાવેલા પીણાંના નામ |- | આદુના મૂળનો રસ | આદુની બિઅર(બોસ્ટવાના) | |- | [[બટાટા|બટાટા]] અથવા અનાજ | બટાટાની બિઅર | [[વોડકા|વોડકા]] બટાટાનો ઉપયોગ મોટેભાગે [[પોલેંડ|પોલેન્ડ]] અને જર્મનીમાં થાય છે, અથવા અનાજ કે બટાટા. સ્કેન્ડિનેવિયાનું વધુ લોકપ્રિય પીણું અક્વાવિટ બટાટા અથવા અનાજમાંથી બને છે. આયરલેન્ડમાં, પોઇટિન (અથવા પોટીન) પરંપરાગત પીણું છે જે બટાટામાંથી બને છે, જે 1661 થી 1997માં ગેરકાનૂની હતું. |- | [[શક્કરીયાં|શક્કરિયા]] | | શોચુ(ઇમોજોચુ)(જાપાન), સોજુ(કોરિયા) |- | કસાવા/મેનિઓક/યુકા | નિહામાન્ચી(દક્ષિણ અમેરિકા), કસિરી(સબ-સહારા આફ્રિકા), ચીચા(ઇક્વાડોર) |- | [[શેરડી|શેરડી]]નો રસ અથવા ગોળ | બાસી, બેત્સા-બેત્સા(પ્રાદેશિક) | રમ (કેરિબિયન), પિંગા અથવા કચાકા(બ્રાઝિલ), અગુરડિએન્ટ, ગુએરો |- | રામબાણનો રસ | પલ્ક | ટકીલા, મેઝકલ, રાઇસિલા |} '''અન્ય''' {| class="wikitable" |- ! સ્ત્રોત ! આથો લાવેલીને બનાવેલા પીણાંના નામ ! નિસ્યંદિત પીણાંના નામ |- | તાડનું સત્વ | કોયોલ વાઇન (મધ્ય અમેરિકા), ટેમ્બો (સબ સહારા આફ્રિકા), ટોડી (ભારતીય ઉપ મહાદ્વીપ) | |- | અરેંગા પિન્નાટા, નારિયેળ, બોરાસસ ફ્લેબલિફરનું સત્વ | ટુએક (ઇન્ડોનેશિયા) | અરક |- | મધ | મીડ, તેજ (ઇથોપિયા) | નિસ્યંદિત મીડ (મીડ બ્રાન્ડી અથવા મધ બ્રાન્ડી) |- | [[દૂધ|દૂધ]] | કુમિસ, કેફિર, બલાન્ડ | |- | શર્કરા | કિલ્જુ અને મીડ અથવા ''સીમા'' (ફિનલેન્ડ) | શોચુ (કોકુટો શોચુ) બ્રાઉન શુગરમાંથી બનાવેલ (જાપાન) |} ==આ પણ જુઓ== *દારૂનો નશો *દારૂ પીવો *દારૂ પીવાની સંસ્કૃતિ *મદ્યાર્કનો ઇતિહાસ *દારૂ પીવાની કાયદેસર ઉંમર *દારૂના ઉપયોગ આધારે દેશની સૂચિ *દારૂની લાંબા ગાળાની અસરો *દારૂની ટૂંકાગાળાની અસરો ==સંદર્ભો== {{Reflist|colwidth=30em}} ==બાહ્ય લિંક્સ== *[https://web.archive.org/web/20101022023248/http://www.bbc.co.uk/headroom/emotional_health/alcohol.shtml બીબીસી (BBC) હેડરૂમ: ડ્રિન્કીંગ ટુ મચ?] *[http://www.icap.org/ ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર ફોર આલ્કોહોલ પોલિસીઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101123134721/http://icap.org/ |date=2010-11-23 }} *[http://pubs.niaaa.nih.gov/publications/Practitioner/pocketguide/pocket_guide2.htm નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓન આલ્કોહોલ એબ્યુઝ એન્ડ આલ્કોહોલિઝમ - વોટ ઇઝ અ સ્ટાન્ડર્ડ ડ્રિન્ક?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100728082648/http://pubs.niaaa.nih.gov/publications/practitioner/pocketguide/pocket_guide2.htm |date=2010-07-28 }} [[Category:મદ્યાર્ક યુક્ત પીણા]] [[Category:આથો લાવીને બનાવેલા પીણાં]] [[Category:મદ્યાર્ક]] [[Category:નશીલા પદાર્થો]] [[de:Getränk#Alkoholische Getränke]] nkqv7zkxjhrhoexb2f8fuz866py6hhe 0 28504 901638 823599 2026-06-19T21:49:52Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901638 wikitext text/x-wiki [[File:Observación de aves en Nador.JPG|right|250px|thumb|મોરોક્કાના વિદ્યાર્થીઓ મોરોક્કામાં વર્લ્ડ વેટલેન્ડ્સ ડે દરમિયાન એસઇઓ(SEO)/બર્ડલાઇફ દ્વારા આયોજિત પ્રવૃત્તિઓ દરમિયાન પક્ષીઓ નિહાળી રહ્યાં છે]] '''પર્યાવરણીય શિક્ષણ''' (EE) એ પ્રાકૃતિક પર્યાવરણ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે અને સાતત્યપૂર્ણ રીતે જીવવા મનુષ્ય કેવી રીતે વ્યવહાર અને નિવસનતંત્ર સાથે સમાયોજન સાધે છે તેનું શિક્ષણ આપવાનો સંગઠિત પ્રયાસ છે. આ શબ્દનો પ્રયોગ શાળાકીય વ્યવસ્થામાં પ્રાથમિકથી લઈને માધ્યમિક બાદના શિક્ષણમાં શિક્ષણ આપવા માટે થાય છે. જોકે, કેટલીક વખત સામાન્ય જનતા તથા અન્ય દર્શકવર્ગમાં જાગૃતિ ફેલાવવાના પ્રયાસરૂપે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેમાં લેખિત સામગ્રી, વેબસાઇટ, માધ્યમોના અભિયાનો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. સંબંધિત શિક્ષણમાં આઉટડોર શિક્ષણ અને પ્રાયોગિક શિક્ષણનો સમાવેશ થાય છે. પર્યાવરણીય શિક્ષણ એ શીખવાની એક પ્રક્રિયા છે, જે પર્યાવરણ અને તેને સંબંધિત પડકારો વિશે લોકોમાં જાગૃતિ ફેલાવે છે, તે પડકારોનો સામનો કરવા માટેની આવશ્યક આવડતો તથા કૌશલ્યોને વિકસાવે છે અને જવાબદારીપૂર્વકનાં પગલાં લેવા માટેનાં વલણ, પ્રેરણા તથા પ્રતિબદ્ધતાને પ્રોત્સાહિત કરે છે. (યુનેસ્કો (UNESCO), ટબિલિસિ ઘોષણા, 1978). ==ઇઇ (EE)નું કેન્દ્રબિંદુ== ઇઇ (EE) મુખ્યત્વે નીચેના મુદ્દાઓ પર ભાર મૂકે છેઃ * પર્યાવરણ તથા પર્યાવરણીય પડકારો અંગે જાગૃતિ અને સંવેદનશીલતા * પર્યાવરણ તથા પર્યાવરણીય પડકારો વિશે જ્ઞાન અને સમજ * પર્યાવરણને લઈને અભિગમ ચિંતા તથા પર્યાવરણની ગુણવત્તા જાળવી રાખવામાં મદદરુપ થવું * પર્યાવરણીય સમસ્યાઓના શમન માટે કૌશલ્ય * પ્રવર્તમાન જ્ઞાન અને પર્યાવરણ સંબંધિત કાર્યક્રમોના અભ્યાસમાં સામેલગીરી ==ઇતિહાસ== પર્યાવરણીય શિક્ષણનો પાયો 18મી સદીમાં નંખાયો હતો, જ્યારે જીન-જેક્સ રુસોએ પર્યાવરણ ઉપર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા શિક્ષણના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે.[[Emile: or, On Education]] ઘણાં દાયકાઓ બાદ સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં જન્મેલા પ્રકૃતિવિદ્ લૂઈસ અગાસીઝે વિદ્યાર્થીઓને ‘પુસ્તકોનો નહીં, પ્રકૃતિનો અભ્યાસ’ કરવા માટે પ્રોત્સાહન પૂરું પાડ્યું અને રુસોની વિચારધારાને સમર્થન આપ્યું.<ref>[http://www.ucmp.berkeley.edu/history/agassiz.html Berkeley.edu]</ref> આ બંને પ્રભાવશાળી વ્યક્તિઓએ પર્યાવરણીય શિક્ષણના કાર્યક્રમનો પાયો નાંખવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. આ કાર્યક્રમ પ્રકૃતિ અભ્યાસ તરીકે ઓળખાય છે, જે 19મી સદીના અંત ભાગ અને 20મી સદીના પ્રારંભિક ગાળા દરમિયાન આકાર પામ્યો. પ્રકૃતિ અભ્યાસ આંદોલનમાં વિદ્યાર્થીઓ કુદરતની કદર કરે અને પ્રાકૃતિક જગત તરફનો તેમનો ઝોક વિકસે તે માટે નૈતિક શિક્ષણ અને પૌરાણિક કથાઓનો આધાર લેવાતો હતો.<ref>બિલ ક્રોનન, [http://www.williamcronon.net/handouts/460_handout_15_child_in_the_garden.htm WilliamCronon.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101118100712/http://www.williamcronon.net/handouts/460_handout_15_child_in_the_garden.htm |date=2010-11-18 }}</ref> કોર્નેલ યુનિવર્સિટી ખાતેના ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ નેચર સ્ટડીના વડા અન્ના બોટ્સફોર્ડ કોમસ્ટોક પ્રકૃતિ અભ્યાસ આંદોલનમાં મહત્વની હસ્તી હતાં અને તેમણે 1911માં ‘હેન્ડબુક ફોર નેચર સ્ટડી’ નામનું પુસ્તક લખ્યું, જેમાં બાળકોને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોનું જ્ઞાન પૂરું પાડવા માટે પ્રકૃતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>[138] ^ આઇબિડ</ref> કોમસ્ટોક અને લિબર્ટી હાઇડ બેઇલી જેવા આંદોલનના અન્ય નેતાઓને કારણે પ્રકૃતિના અભ્યાસને સામુદાયિક નેતાઓ, શિક્ષકો અને વિજ્ઞાનીઓનો અભૂતપૂર્વ સહયોગ સાંપડ્યો તથા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં બાળકોનો અભ્યાસક્રમ બદલવામાં પણ આ આંદોલનકર્તાઓનું પ્રદાન નોંધનીય રહ્યું. 1920 અને 1930ના દાયકા દરમિયાન મહામંદી અને ડસ્ટ બાઉલના પરિણામે પર્યાવરણીય શિક્ષણનો નવો જ પ્રકાર - ‘સંરક્ષણ શિક્ષણ’ (કન્ઝર્વેશન એજ્યુકેશન) અસ્તિત્વમાં આવ્યો. સંરક્ષણ શિક્ષણ પ્રાકૃતિક અભ્યાસ કરતાં વેજ્ઞાનિક તાલીમ ઉપર વધુ ભાર મૂકતું હોવાથી તે પ્રકૃતિ અભ્યાસ કરતાં અલગ જ પ્રકારે પ્રાકૃતિક જગતના ક્ષેત્રમાં કાર્યરત છે.<ref>બિલ ક્રોનન, [http://www.williamcronon.net/handouts/460_handout_16_planning_against_disaster.htm WilliamCronon.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101118100901/http://www.williamcronon.net/handouts/460_handout_16_planning_against_disaster.htm |date=2010-11-18 }}</ref> તે સમયગાળા દરમિયાન સંરક્ષણ શિક્ષણ સામાજિક, આર્થિક અને પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મદદ કરનારું વેજ્ઞાનિક વ્યવસ્થાપન અને આયોજનનું મહત્વનું ઉપકરણ હતું. 1960ના દાયકાના અંત ભાગમાં અને 1970ના દાયકાના પ્રારંભિક ગાળામાં વેગવંતુ બનનારું આધુનિક પર્યાવરણીય શિક્ષણ આંદોલન મૂળ પ્રકૃતિ અભ્યાસ અને સંરક્ષણ શિક્ષણનો જ એક ભાગ છે. આ ગાળા દરમિયાન નાગરિક અધિકાર, વિએટનામ યુદ્ધ અને શીતયુદ્ધ જેવી ઘટનાઓ બની, જેના કારણે અમેરિકનો એકબીજાના તથા અમેરિકન સરકારના વિરોધીઓ બન્યાં. જોકે, મોટાભાગનાં લોકો કિરણોત્સર્ગના પ્રસારથી તથા રાચેલ કાર્સનની ‘સાઇલન્ટ સ્પ્રિંગ’માં ઉલ્લેખાયેલા રાસાયણિક જંતુનાશકોથી ભયભીત થઈ ઊઠ્યા અને વાયુ પ્રદૂષણ અને કચરાની અતિશયતાને કારણે લોકોમાં તેમના આરોગ્ય અને પર્યાવરણ બાબતે એકસમાન ચિંતા જન્મી, જેના કારણે અસ્તિત્વમાં આવેલા સૈદ્ધાંતિક માર્ગને પર્યાવરણવાદ કહેવામાં આવે છે. એક નવા આંદોલન સ્વરૂપે પર્યાવરણીય શિક્ષણ વિશેનો પ્રથમ લેખ 1969માં ફી ડેલ્ટા કપ્પનમાં પ્રકાશિત થયો. જેના લેખક જેમ્સ એ. સ્વાન હતા. <ref>સ્વાન, જે.એ. (1969 સપ્ટેમ્બર ધ ચેલેન્જ ઓફ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન. ફિ ડેલ્ટા કપ્પાન, 51, 26-28.</ref>‘પર્યાવરણીય શિક્ષણ’ની પરિભાષા સૌપ્રથમ એજ્યુકેશનલ ડાઇજેસ્ટમાં માર્ચ, 1970માં પ્રકાશિત થઈ, જે વિલિયમ સ્ટેપ દ્વારા લખવામાં આવી હતી.<ref>સ્ટાપ, ડબલ્યુ વગેરે (1970, માર્ચ) . ધ કન્સેપ્ટ ઓફ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન એજ્યુકેશન ડાઇજેસ્ટ, 35(7), 8-10.</ref> આગળ જતાં સ્ટેપ યુનેસ્કોમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણના પ્રથમ ડિરેક્ટર બન્યા અને ત્યાર બાદ ગ્લોબલ રિવર્સ ઇન્ટરનેશનલ નેટવર્કના પણ તેઓ ડિરેક્ટર બન્યા. આખરે, પર્યાવરણની સમસ્યાઓ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવાના આશયથી 22મી એપ્રિલ, 1970ના રોજ સૌપ્રથમ વખત પૃથ્વી દિનની ઉજવણી કરવામાં આવી, જેણે આધુનિક પર્યાવરણીય શિક્ષણ આંદોલન માટે માર્ગ તૈયાર કર્યો. બાદામાં, તે જ વર્ષે પ્રમુખ નિક્સને પર્યાવરણીય શિક્ષણ અધિનિયમને સ્વીકૃતિ આપી દીધી, જેનો આશય K-12 શાળાઓમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણનું સંઘટન કરવાનું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://eelink.net/eetap/info110a.pdf |title=EElink.net |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611235103/http://eelink.net/eetap/info110a.pdf |url-status=dead }}</ref> ત્યાર પછી શિક્ષકોને સંસાધનો પૂરાં પાડીને તથા પર્યાવરણીય શિક્ષણ કાર્યક્રમોને ઉત્તેજન આપીને પર્યાવરણ અંગેની જાગૃતિ વધારવા માટે 1971માં નેશનલ એસોસિએશન ફોર એન્વાયર્મેન્ટલ એજ્યુકેશન (હવે નોર્થ અમેરિકન એસોસિએશન ફોર એન્વાયર્મેન્ટલ એજ્યુકેશન)ની રચના કરવામાં આવી. 1972માં સ્ટોકહોમ, સ્વિડનમાં માનવ પર્યાવરણ પર આયોજિત યુએન (UN) કોન્ફરન્સમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણને વૈશ્વિક પર્યાવરણીય સમસ્યાઓનો સામનો કરવા માટેનું આવશ્યક ઉપકરણ જાહેર કરવામાં આવ્યું. ત્યાર પછી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પર્યાવરણીય શિક્ષણને માન્યતા મળી. ધ યુનાઇટેડ નેશન્સ એજ્યુકેશન સાયન્ટિફિક એન્ડ કલ્ચરલ ઓર્ગેનાઇઝેશન (યુનેસ્કો (UNESCO)) અને યુનાઇટેડ નેશન્સ એન્વાયર્મેન્ટ પ્રોગ્રામ (યુએનઇપી (UNEP)) એ ત્રણ મહત્ત્વની જાહેરાતો કરી, જે પર્યાવરણીય શિક્ષણના પ્રવાહની માર્ગદર્શક બની રહી. ===સ્ટોકહોમ ઘોષણા=== 5-16 જૂન, 1972 – માનવ પર્યાવરણ પર સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંમેલનની ઘોષણા. આ દસ્તાવેજ ‘વિશ્વનાં લોકોને માનવ પર્યાવરણના સંરક્ષણ અને ઉત્થાન માટે પ્રેરિત કરી શકે અને માર્ગદર્શન આપી શકે’ તે માટે 7 ઘોષણાઓ તથા 26 સિદ્ધાંતોનો બનેલો હતો. ===બેલગ્રેડ ચાર્ટર=== 13-22 ઓક્ટોબર, 1975 – ધ બેલગ્રેડ ચાર્ટર બેલગ્રેડ, યુગોસ્લાવિયા ખાતે યોજાયેલી પર્યાવરણીય શિક્ષણ પરની આંતરરાષ્ટ્રીય વર્કશોપનું પરિણામ હતું. બેલગ્રેડ ચાર્ટરની રચના સ્ટોકહોમ ઘોષણા પરથી કરવામાં આવી હતી અને તે પર્યાવરણીય શિક્ષણ કાર્યક્રમનાં લક્ષ્યો, ઉદ્દેશો અને માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોને જોડે છે. તે પર્યાવરણીય શિક્ષણ માટે શ્રોતાઓને પરિભાષિત કરે છે, જેમાં સામાન્ય જનતાનો પણ સમાવેશ થાય છે. ===ટબિલિસી ઘોષણા=== 14-26 ઓક્ટોબર, 1977 – ટબિલિસી ઘોષણામાં ‘વિશ્વના પર્યાવરણના સંરક્ષણ તથા સુધારણા માટે તથા વિશ્વના સમુદાયોના સુદૃઢ અને સંતુલિત વિકાસમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાને સર્વસંમતિથી સ્વીકારવામાં આવી છે.’ ટબિલિસી ઘોષણાએ સ્ટોકહોમ ઘોષણા તથા બેલગ્રેડ ચાર્ટરમાં આધુનિક સુધારણા તથા નવાં લક્ષ્યો, ઉદ્દેશ્યો, વિશેષતાઓ અને પર્યાવરણીય શિક્ષણના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોના સમન્વય દ્વારા તેમને સ્પષ્ટ કરી. તે દાયકા બાદ, 1977માં, ટબિલિસીમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણ અંગે યોજાયેલા આંતર સરકારી સંમેલનમાં જ્યોર્જિયાએ વૈશ્વિક પર્યાવરણના સંરક્ષણ તથા સુધારણામાં પર્યાવરણીય શિક્ષણની ભૂમિકા ઉપર ભાર મૂક્યો અને પર્યાવરણીય શિક્ષણ માટે ઢાંચો તથા માર્ગદર્શન પૂરું પાડવાની માંગણી કરી. સંમેલને પર્યાવરણીય શિક્ષણની ભૂમિકા, લક્ષ્ય અને લક્ષણો પ્રસ્તુત કર્યા તથા તેના માટે અનેક લક્ષ્યો અને સિદ્ધાંતો પૂરાં પાડ્યાં. ==અમેરિકામાં આધુનિક પર્યાવરણીય શિક્ષણ== 1970ના દાયકા બાદ, પર્યાવરણીય શિક્ષણ ક્ષેત્રે કાર્યરત બિનસરકારી સંગઠનોનું સતત ગઠન અને વિકાસ થતા રહ્યા, તથા વર્ગખંડોમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણ આપતા શિક્ષકોની સંખ્યા વધી ગઈ અને આ આંદોલનને મજબૂત રાજકીય સમર્થન મળ્યું. યુનાઇટેડ સ્ટેટ કોંગ્રેસે રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ અધિનિયમ 1990ને સ્વીકૃતિ આપી દીધી, તે આગળ વધવાની દિશામાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પગલું હતું. તેના પરિણામસ્વરુપે પર્યાવરણીય શિક્ષણનું કાર્યાલય યુ.એસ. એન્વાયર્મેન્ટલ પ્રોટેક્શન એજન્સીમાં બનાવવામાં આવ્યું અને ઇપીએ (EPA)ને ફેડરલ સ્તરે પર્યાવરણીય શિક્ષણ સંબંધિત પહેલ કરવાની પરવાનગી મળી ગઈ.<ref>{{Cite web |url=http://eelink.net/eetap/info110a.pdf |title=EElink.net |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100611235103/http://eelink.net/eetap/info110a.pdf |url-status=dead }}</ref> ==અમેરિકામાં પૂર્વ ઇતિહાસ== અમેરિકામાં પ્રકૃતિ શાસ્ત્ર, સંરક્ષણ શિક્ષણ અને શાળા અભિયાન એ પર્યાવરણીય શિક્ષણનો પૂર્વ ઇતિહાસ હતા. પ્રકૃતિ અભ્યાસ બાહ્ય અન્વેષણ (રોધ 1978) સાથે શૈક્ષણિક દ્રષ્ટિકોણને એકીકૃત કરતો હતો. સંરક્ષણ શિક્ષાએ કુદરતી સંસાધનોના દુરુપયોગ તરફ જાગૃતિ વિકસાવી. જ્યોર્જ પર્કિન્સ માર્શે માનવતાના અભિન્ન અંગ રુપે પ્રાકૃતિક જગત ઉપર વક્તવ્ય આપ્યું. યુ.એસ. ફોરેસ્ટ સર્વિસ અને ઇપીએ (EPA) જેવી સરકારી એજન્સીઓ પણ સંરક્ષણના એજન્ડા પર ભાર મૂકી રહી હતી. સંરક્ષણના આદર્શો હજી પણ પર્યાવરણીય શિક્ષણને માર્ગદર્શન પૂરું પાડી રહ્યા હતા. સ્કૂલ કેમ્પિંગએ પર્યાવરણ સાથે સંસર્ગ હતો અને શૈક્ષણિક ઉદેશ માટે વર્ગખંડના બહારના સંસાધનોનો ઉપયોગ હતો. આ પૂર્વ ઇતિહાસનો વારસો હજી પણ પર્યાવરણીય શિક્ષણના ઊભરતા ક્ષેત્રમાં મોજૂદ છે. ==પરિચય== પરંપરાગત K-12 અભ્યાસક્રમમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણને વૈકલ્પિક વિષય માનવામાં આવે છે. પ્રારંભિક શાળા કક્ષાએ પર્યાવરણીય શિક્ષણ [[વિજ્ઞાન|વિજ્ઞાન]] સંવર્ધન અભ્યાસક્રમ, પ્રાકૃતિક ઐતિહાસિક સ્થળોનું ભ્રમણ, સામુદાયિક સેવા પરિયોજનાઓ અને બાહ્ય વિજ્ઞાન વિદ્યાલયોનું સ્વરુપ લઈ શકે છે. ઇઇ (EE)ની નિયમાવલિ નાગરિકોને પર્યાવરણ સંદર્ભે ઊંડી જાણકારી પૂરી પાડતા શાળા અને સંગઠનોના પર્યાવરણીય શિક્ષણ કાર્યક્રમના વિકાસ અને સુધારણામાં મદદ કરે છે. શાળા સંબંધિત ઇઇ (EE) નીતિઓ ત્રણ મુખ્ય ભાગો પર ધ્યાન આપે છેઃ અભ્યાસક્રમ, હરિયાળી સુવિધાઓ અને તાલીમ. શાળાઓ ઇઇ (EE) નીતિના પૂરતા ભંડોળ દ્વારા પર્યાવરણીય શિક્ષણને તેમના અભ્યાસક્રમમાં સંકલિત કરી શકે છે. આ અભિગમ કે જેને "પર્યાવરણને શિક્ષણ માટે એક સંકલિત સંદર્ભ" તરીકે ઉપયોગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તે પર્યાવરણીય શિક્ષણને મુખ્ય વિષયોની અંદર દાખલ કરે છે અને આમ પર્યાવરણીય શિક્ષણ કળા, જિમ અથવા સંગીત જેવા અન્ય વિષયોમાંથી સમય લેતો નથી.<ref>{{Cite web |url=http://www.earthday.net/lessonplans |title=Earthday.net |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100926074944/http://earthday.net/lessonplans |url-status=dead }}</ref> વર્ગખંડમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણના અભ્યાસક્રમ માટે આર્થિક સહાય સિવાય પર્યાવરણીય શિક્ષણની નિયમાવલિ વ્યવહારિક બાહ્ય શિક્ષણ માટે આર્થિક સંસાધનો પણ ફાળવે છે. આ પ્રવૃત્તિઓ અને શિક્ષણ ‘પ્રકૃતિ ઉણપ વિકાર’નો સામનો કરવામાં અને તેને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે અને સાથે જ વધુ સ્વસ્થ જીવનશૈલીને પ્રોત્સાહિત કરે છે. હરિત શાળાઓ અથવા હરિત સુવિધાનો પ્રચાર એ પર્યાવરણીય શિક્ષણનો બીજો મુખ્ય ભાગ છે. હરિત શાળા સુવિધાઓનો ખર્ચ પરંપરાગત શાળા ઉભી કરવાના ખર્ચની તુલનાએ 2 ટકા જેટલો વધુ હોય છે પરંતુ આવી ઊર્જા કાર્યક્ષમ ઇમારતમાંથી કેટલાક વર્ષોમાં જ વળતર મળવાનું શરૂ થઇ જાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.earthday.net/greenschools |title=Earthday.net |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923111248/http://earthday.net/greenschools |url-status=dead }}</ref> પર્યાવરણીય શિક્ષણની નીતિઓ હરિત શાળાઓ માટેના પ્રારંભિક ખર્ચની પ્રમાણમાં નાની સમસ્યાઓ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થાય છે. હરિત શાળાઓની નીતિઓ આધુનિકીકરણ, નવીનીકરણ કે વિદ્યાલયની સુવિધાઓની જાળવણી માટે ભંડોળ પણ પૂરું પાડે છે. વધુમાં, સ્વાસ્થ્યની દ્રષ્ટિએ સારા ભોજનનો વિકલ્પ પણ હરિત શાળાઓનું પ્રમુખ પાસું હોય છે. નીતિઓમાં વિશેષપણે શાળામાં સ્થાનિક ધોરણે ઉગાડવામાં આવેલી ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત ચીજોમાંથી તૈયાર તાજા બનાવેલા ખોરાક પર વધુ ભાર મૂકે છે. માધ્યમિક શાળાઓમાં પર્યાવરણનો અભ્યાસક્રમ વિજ્ઞાન અંતર્ગત જ કે વિદ્યાર્થીઓની રુચિના આધારે કેન્દ્રિત વિષય હોઈ શકે છે. સ્નાતક કે સ્નાતક પછીના સ્તરે તેને શિક્ષણ, પર્યાવરણીય અભ્યાસ, પર્યાવરણ વિજ્ઞાન અને નીતિ, પરિસ્થિતિ વિજ્ઞાન કે માનવ/સાંસ્કૃતિક પરિસ્થિતિ કાર્યક્રમો હેઠળ પોતાના જ એક ક્ષેત્રના રૂપમાં જોઈ શકાય છે. પર્યાવરણીય શિક્ષણ વર્ગખંડની અંદરની પાઠ યોજના સુધી જ પ્રતિબંધિત નથી. બાળકો જે પર્યાવરણમાં જીવી રહ્યા છે તેનું જ્ઞાન આપવાના વિવિધ રસ્તાઓ છે. વિદ્યાલયના પ્રાંગણમાં અનુભવ પર આધારિત શિક્ષણ તથા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનોની પ્રત્યક્ષ મુલાકાતથી લઈને વિદ્યાલય બાદ હરિત ક્લબો અને વિદ્યાલય સ્તરની ચિરસ્થાયી યોજનાઓ સુધી, પર્યાવરણ એક એવો વિષય છે જે સુલભતાપૂર્વક અને સરળતાપૂર્વક પ્રાપ્ય છે. વળી, પૃથ્વી દિનની ઉજવણી કે ઇઇ (EE) સપ્તાહમાં ભાગ લેવો (જે નેશનલ એન્વાયર્મેન્ટ એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે) તે પર્યાવરણીય શિક્ષણ પ્રત્યે પોતાના શિક્ષણને સમર્પિત કરવાનો એક ઘણો યોગ્ય માર્ગ છે. સર્વાધિક અસરકારક હોવા માટે એક સમગ્ર માધ્યમનું પ્રોત્સાહન કરવું પડશે, જેમાં ઉદાહરણોની પ્રમુખ ભૂમિકા હોય, જે અંતર્ગત વર્ગખંડ અને વિદ્યાલયના મેદાનમાં લાંબા ગાળાના અભ્યાસોનું આયોજન થાય અને વાલીઓ તથા વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણીય શિક્ષણને તેમના ઘર સુધી લઈ જવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવશે. પર્યાવરણીય શિક્ષણની નીતિઓનું અંતિમ છતાં મહત્વનું પાસું છે સમાજમાં વિકાસ માટે લોકોને તાલીમ આપવામાં આવે. પ્રકૃતિ સાથે એક મજબૂત સંબંધ સ્થાપિત કરવા ઉપરાંત અમેરિકન નાગરિકોને 21મી સદીના જનબળમાં સફળ થવા માટે તેની જાણકારી હોવી આવશ્યક છે અને તેમાં તેમણે કુશળ થવું આવશ્યક પણ છે. આ રીતે પર્યાવરણીય શિક્ષણ નીતિઓ અધ્યાપકની તાલીમ તથા કામદારની તાલીમની પહેલ માટે આર્થિક મદદ પૂરી પાડે છે. શિક્ષકોએ અસરકારક રીતે શીખવવા અને પર્યાવરણનું શિક્ષણ અભ્યાસક્રમમાં સમાવિષ્ટ કરવા માટે તાલીમ આપલી જોઇએ. બીજી બાજુ, વર્તમાન કર્મચારીગણને તાલીમ આપવી જોઇએ અથવા ફેર તાલીમ આપવી જોઇએ કે જેથી, તેઓ નવી હરિત અર્થવ્યવસ્થા સાથે અનુકૂલન સ્થાપિત કરી શકે. પર્યાવરણીય શિક્ષણ નીતિઓ જે તાલીમ કાર્યક્રમોને આર્થિક સહાયતા પૂરી પાડે છે તે નાગરિકોને એક સ્થાયી સમાજમાં સમૃદ્ધ થવાના હેતુસર શિક્ષિત કરવા અંગે ખૂબ વિવેચનાત્મક છે. ==સંબંધિત વિષય== પર્યાવરણીય શિક્ષણ, બાહ્ય શિક્ષણ અને પ્રયોગાત્મક શિક્ષણના વિષયો સાથે સંમિશ્રિત છે. બંને વિષય પર્યાવરણીય શિક્ષણના પૂરક છે, તેમ છતાં તેમની વિચારધારા આગવી છે. * બાહ્ય શિક્ષણનો અર્થ છે બહાર ‘માટે’ અને બહારના સ્થાન ‘માં’ મેળવેલું શિક્ષણ. તે પાઠ્યક્રમના વિસ્તરણ અને બાહ્ય અનુભવો દ્વારા સંવર્ધનનું એક માધ્યમ છે. (હેમરમેન, 1980, પાના નં. 33)પર્યાવરણીય શિક્ષણ ઘણી વખત બાહ્ય અનુભવો દ્વારા શીખવવામાં આવે છે. ઘરથી બહારના અનુભવ જોકે સંપૂર્ણપણે પર્યાવરણીય નથી હોતા, તેમ છતાં પર્યાવરણ સંબંધિત શિક્ષણની સામગ્રીઓથી યુક્ત હોય છે. * પ્રયોગાત્મક શિક્ષણ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા એક શિક્ષાર્થી પ્રત્યક્ષ અનુભવના માધ્યમથી જ્ઞાન, કૌશલ્ય અને મહત્ત્વનું સર્જન કરે છે. (એઇઇ (AEE), 2002, પાનું 5) પ્રયોગશીલ શિક્ષણને પર્યાવરણીય શિક્ષણ સાથે જોડાયેલા વિચારો અને કુશળતાઓની પ્રક્રિયા અને પદ્ધતિ બંને સ્વરુપોમાં જોઈ શકાય છે. આ બંનેમાંથી દરેક ક્ષેત્રના પોતાના લક્ષ્ય છે, તેની સાથે-સાથે કેટલાંક એવાં મુદ્દાઓ પણ છે, જ્યાં બંને પર્યાવરણીય શિક્ષણના ઉદ્દેશ્યો અને ફિલોસોફીના આધારે એકબીજાને અરસપરસ વ્યાપ્ત કરે છે. ==વલણો== પર્યાવરણીય શિક્ષણ સાથે સંબંધિત વર્તમાન પ્રવાહોમાંથી એક વિચારધારા, આદર્શવાદ અને સક્રિયતાવાદના દ્રષ્ટિકોણથી અલગ એક એવા દ્રષ્ટિકોણ તરફ જવા ઈચ્છે છે, જે વિદ્યાર્થીઓને તેમના અનુભવો તથા આંકડાઓના આધારે યોગ્ય નિર્ણય લેવાની અને આગળ વધવાની પરવાનગી આપતો હોય. આ પ્રક્રિયામાં, પર્યાવરણ પાઠ્યક્રમને વિકાસાત્મક પ્રકારે સરકારી શિક્ષણના સ્તરની સાથે સંકલિત કરવામાં આવ્યો છે. કેટલાક પર્યાવરણ શિક્ષકોને આ આંદોલન કષ્ટદાયક તથા પર્યાવરણીય શિક્ષણના વાસ્તવિક રાજકીય તથા સક્રિયતાવાદી માધ્યમથી જૂદું પડતું જણાય છે, જ્યારે અન્યને આ માધ્યમ વધુ યોગ્ય અને પ્રાપ્ય જણાય છે.{{Citation needed|date=March 2008}} ==આંદોલન== એક આંદોલન એવું છે જેણે અપેક્ષા મુજબ તાજેતરમાં જ ઔદ્યોગિક સમાજમાં પર્યાવરણીય શિક્ષણના વિચારની સ્થાપના (1960નો દાયકો)થી વિકાસ કર્યો છે, તેણે સહભાગીઓને પ્રકૃતિની કદર અને જાગૃતિથી પરિસ્થિતિલક્ષી દ્રષ્ટિથી ચિરસ્થાયી ભવિષ્યના શિક્ષણ સુધી પહોંચાડી દીધા છે. આ પ્રવાહને સહભાગીઓને પ્રકૃતિની કદરની ભાવનાના વિકાસ દ્વારા સૌથી પહેલાં પોતાની તરફ આકર્ષિત કરવાની ઈચ્છા ધરાવતા પર્યાવરણીય શિક્ષણ કાર્યક્રમની સંખ્યાના સૂક્ષ્મ જગત સ્વરુપે જોઈ શકાય છે, જે બાદમાં સંરક્ષણ તથા ચિરસ્થાયિત્વને પ્રભાવિત કરનારા કાર્યોના સ્વરૂપે રૂપાંતરિત થશે. આ કાર્યક્રમ ન્યૂયોર્કથી કેલિફોર્નિયા સુધી વિસ્તૃત છે, જેમાં કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, સાંતા ક્રૂઝની લાઇફ લેબ પણ સમાવિષ્ટ છે અને સાથે જ ઇથિકાની કોર્નેલ યુનિવર્સિટી પણ સામેલ છે. [http://www.gardenmosaics.cornell.edu/ ] ==સંદર્ભો== {{Ibid|date=June 2010}} {{Reflist|2}} ==વધુ વાંચન== * ગ્રુએનીવાલ્ડ, ડી. એ. 2003, એ ફૌકૌલ્ડીયન એનાલિસિસ ઓફ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશનઃ ટુવર્ડ ધ સોસિયોલોજીકલ ચેલેન્જ ઓફ ધ અર્થ ચાર્ટર, ક્યુરિક્યુલમ ઇન્ક્વાયરી 34(1):71-107. * હોએલ્કર, ડેવિડ ડબલ્યુ. "કલ્ટિવેટિંગ ધ ઇકોલોજિકલ કનસાયન્સઃ સ્મિથ, ઓર એન્ડ બાઉવર્સ ઓન ઇકોલોજીકલ એજ્યુકેશન એમ. એ. થેસિસ, યુનિવર્સિટી ઓફ નોર્થ ટેક્સાસ, 2009. http://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc12133/m1/ * માલોન, કે. 1999, એનવાયર્નમેન્ટ એજ્યુકેશન રિસર્ચર્સ એઝ એનવાયર્નમેન્ટલ એક્ટિવિસ્ટ્સ, એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન રિસર્ચ 5(2):163-177. * પાલ્મર, જે. એ., 1998, એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન ઇન ધ 21 સેન્ચ્યુરી: થિયરી, પ્રેક્ટિસ, પ્રોગ્રેસ એન્ડ પ્રોમીસ, રૂટલેજ. * સાયન્સ (ઇડી), 1997, ઓવરહોલિંગ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન, સાયન્સ, 276:361. * સ્માયથ, જે. સી. 2006, એનવાયર્નમેન્ટલ એન્ડ એજ્યુકેશન: એ વ્યૂ ઓફ એ ચેન્જિંગ સીન, એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન રિસર્ચ 12(3,4):247-264. * રોથ, ચાર્લ્સ ઇ. “ઓફ ધ મેરી-ગો-રાઉન્ડ એન્ ઓન ટુ ધ એસ્કલેટર”. ઇન ફ્રોમ ઓટ ટુ એક્શન ઇન એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન, વિલિયમ બી. સ્ટેપ દ્વારા સંકલિત,પાના.&nbsp;12–23. કોલમ્બસ, ઓએચઃ સ્મીએક (SMEAC) ઇન્ફર્મેશન રેફરન્સ સેન્ટર, 1978. ઇડી 159 046. == બાહ્ય લિંક્સ == *[http://www.enviroeducation.com ધ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન ડિરેક્ટરી] *[http://www.unep.org યુનાઇટેડ નેશન્સ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન પ્રોગ્રામ (યુનેપ (UNEP))] *[http://tbilisiplus30.org ફોર્થ ઇન્ટરનેશલન કોન્ફરન્સ ઓન એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન, ટબિલિસીપ્લસ30] *[http://www.earthday.net/education અર્થ ડે નેટવર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923050608/http://earthday.net/education/ |date=2010-09-23 }} *[http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=33037&amp;URL_DO=DO_TOPIC&amp;URL_SECTION=201.html ધ બેલગ્રેડ ચાર્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226013849/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D33037%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |date=2009-02-26 }} *[http://www.gdrc.org/uem/ee/tbilisi.html ટબિલિસી ઘોષણા] *[http://www.ourearth.org/education/CollegeDirectory.aspx OurEarth.org કોલેજ ડિરેક્ટરી]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513130807/http://www.ourearth.org/education/CollegeDirectory.aspx |date=2012-05-13 }} *[http://www.neefusa.org/ ધ નેશનલ એનવાયર્નમેન્ટલ એજ્યુકેશન ફાઉન્ડેશન] [[Category:પર્યાવરણીય શિક્ષણ]] [[Category:વૈકલ્પિક શિક્ષણ]] [[Category:બાહ્ય શિક્ષણ]] 7endzpyxxzz3e9j8z6v6u4qrghzq92v 0 28739 901639 871293 2026-06-19T22:03:08Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901639 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain range |name = પશ્ચિમ ઘાટ |other_name = સહ્યાદ્રી |photo=Western_Ghats_Gobi.jpg |photo_caption= ગોબીચેટ્ટીપાલયમ, તમિલનાડુમાંથી દેખાતો પશ્ચિમ ઘાટ |country = [[ભારત]] |state = [[ગુજરાત]] |state1 = [[મહારાષ્ટ્ર]] |state2 = [[ગોઆ]] |state3 = [[કર્ણાટક]] |state4 = [[કેરળ]] |state5 = [[તમિલનાડુ]] |region = પશ્ચિમ ભારત |region1 = દક્ષિણ ભારત |city1 = [[મુંબઈ]] |city2 = [[સુરત]] |city3 = [[પુણે]] |city4 = [[કોઇમ્બતુર]] |city5 = [[કોલ્હાપૂર]] |city6 = કોચી |city7 = [[તિરુવનંતપુરમ્]] |city8 = [[મેંગલોર]] |city9 = [[બેલગામ]] |city10 = [[કોઝિકોડ]] |geology = બેસાલ્ટ |geology1= લેટેરાઇટ |geology2 = લાઇમસ્ટોન |period = સેનોઝોનિક |biome = <!-- *** Geography *** --> |area_km2 = 160000 |range_coordinates = |length_km = 1600 |length_orientation = N–S |width_km = 100 |width_orientation = E–W |highest = અનામુડી, કેરળ |coordinates = {{coord|10|10|N|77|04|E|type:mountain|format=dms|display=inline}} |highest_location = ઇરવિકુલમ નેશનલ પાર્ક |elevation_m = 2695 |map = |map_caption = પશ્ચિમ ઘાટ ભારતના પશ્ચિમ કાંઠાને લગભગ સમાંતર છે |map_relief=1 |embedded = {{માહિતીચોકઠું વિશ્વ ધરોહર સ્થળ |child = yes |ID = 1342 |Year = ૨૦૧૨ |Criteria = પ્રાકૃતિક: ix, x }} }} '''પશ્ચિમ ઘાટ''' ([[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]]/તુલુ: ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ, [[મરાઠી]]/[[કોંકણી ભાષા|કોંકણી]]: सह्याद्री, [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]]: സഹ്യാദ്രി / സഹ്യപര്‍വതം, [[તમિલ]] மேற்குத் தொடர்ச்சி மலைகள்}}) કે જેને '''સહ્યાદ્રી પર્વતમાળા''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે ભારતના પશ્ચિમ કિનારાને સમાંતર આવેલ એક પર્વતમાળા છે. આ પર્વત માળા ઉત્તરથી દક્ષિણ દખ્ખણના ઉચ્ચ પ્રદેશની પશ્ચિમ તરફ આવેલી છે અને તે ઉચ્ચ પ્રદેશ અને પાતળા પશ્ચિમ કિનારાના મેદાનને છૂટા પાડે છે. પશ્ચિમ ઘાટ દખ્ખણના ઉચ્ચપ્રદેશ તરફ જતા વરસાદને રોકી દે છે. આ પર્વતમાળા તાપી નદીની દક્ષિણ તરફ, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતના સીમા વર્તી ક્ષેત્રોથી શરૂ થાય છે. અને લગભગ ૧૬૦૦ કિમી લાંબી છે જે [[મહારાષ્ટ્ર]], [[ગોઆ|ગોવા]], [[કર્ણાટક]] [[તમિલનાડુ]] અને [[કેરળ]] સુધી વિસ્તરે છે અને આનો અંત કન્યાકુમારી ભારતના સૌથી દક્ષિણ છેડા, પર થાય છે. પશ્ચિમ ઘાટનો ૬૦% ભાગ કર્ણાટકમાં આવેલો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.karnatakaforest.gov.in/English/forest_glance/forest_at_glance.htm|title=Karnataka forest department (Forests at a glance -Statistics)|access-date=2010-12-11|archive-date=2011-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20111119224656/http://karnatakaforest.gov.in/english/forest_glance/forest_at_glance.htm|url-status=dead}}</ref> આ પર્વતમાળા ૧,૬૦,૦૦૦ ચો. કિમી. જેટલું ક્ષેત્ર રોકે છે અને તે ભારતના ૪૦% પાણી નદીમાં નીતારણ કરનાર જળગ્રાહી ક્ષેત્ર રચે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.westernghatsforum.org/abstract_12_05.pdf |author=V.S. Vijayan |title=''Research needs for the Western Ghats'' |publisher=Ashoka Trust for Research in Ecology and the Environment (ATREE) |access-date=21 June 2007 |archive-date=11 મે 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511231752/http://www.westernghatsforum.org/abstract_12_05.pdf |url-status=dead }}</ref> આની સરેરાશ ઊંચાઈ ૧૨૦૦ મી છે.<ref name="APMN">{{cite web|title=The Peninsula|url=http://apmn.icimod.org/mountains/ch2_peninsula.php|url-status=dead|work=Asia-Pacific Mountain Network (apmn.icimod.org)|access-date=19 March 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070812064356/http://apmn.icimod.org/mountains/ch2_peninsula.php|archive-date=12 ઑગસ્ટ 2007}}</ref> આ ક્ષેત્ર વિશ્વના સૌથી વધુ દસ સક્રીય જૈવીક વિવિધતા પૂર્ણ ક્ષેત્રમાંનું એક છે. અહીં ૫૦૦૦થી વધુ પ્રજાતિની સપુષ્પ વનસ્પતિ ,૧૩૯ સસ્તન પ્રાણીઓની પ્રજાતિ, ૫૦૮ પક્ષી પ્રજાતિઓ અને ૧૭૯ દ્વીચર પ્રાણીઓની પ્રજાતિ વસે છે. તેમાંથી ૩૨૫ પ્રજાતિઓ તો ભયગ્રસ્ત જાહેર કરાઈ છે.<ref>Myers, N., R.A. Mittermeier, C.G. Mittermeier, G.A.B. Da Fonseca, and J. Kent. (2000) “Biodiversity Hotspots for Conservation Priorities.” Nature 403:853–858, retrieved 6/1/2007 [http://www.nature.com/nature/journal/v403/n6772/abs/403853a0.html MYERS, N.]</ref> ==ભૂસ્તરશાસ્ત્ર== પશ્ચિમ ઘાટ એ ખરેખર પર્વતો નથી તેઓ દખ્ખણના ઉચ્ચ પ્રદેશની ભંગાણ પામેલી કિનાર છે.એવું મનાય છે કે તેઓ ૧૫ કરોડ વર્ષો પહેલાં ગોંડવન મહાખંડના ખંડન સમયે અસ્તિત્વ માં આવી. મિયામી વિશ્વ વિદ્યાલયના ભૂસ્તર શાસ્ત્રી બેરોન અને હેરીસનના મતે માડાગાસ્કર થી છૂટા પડ્યાં પછી લગભગ ૧૦ કે ૮ કરોડ વર્ષો પહેલાં પશ્ચિમ ઘાટ અસ્તિત્વમાં આવ્યો. ભંગાણ પછી, પશ્ચિમ કિનારો એક ૧૦૦ મીટર ઊંચી ભેખડ સમો દેખાતો હશે.<ref name="Barron, E.J.">{{cite journal|last=Barron|first=E.J.|last2=Harrison|first2=C.G.A.|last3=Sloan|first3=J.L. II|last4=Hay|first4=W.W.|date=|year=૧૯૮૧|title=Paleogeography, 180 million years ago to the present|url=|journal=Eclogae geologicae Helvetiae|volume=74|issue=2|pages=443–470|via=}}</ref> ઉપમહાદ્વીપના છૂટા પડવાના ટૂંક સમયમાં જ આ દ્વીપકલ્પ તણાતો તણાતો મિલન જ્વાળામુખ, પૃથ્વીના શિલ વરણનો એક જ્વાળા મુખી કેન્દ્ર, જે આજના મિલન (રિયુનીયન) સ્થળે આવેલ છે તેના પરથી પસાર થયો. લગભગ ૬.૫ કરોડ વર્ષો પહેલાં જ્વાળામુખીના મહાવિસ્ફોટને કારણે દખ્ખણના સ્તરીત અગ્નિકૃત ખડકો, બેસાલ્ટ લાવાને કારણે બનેલ એક વિશાળ પટ્ટો જેથી મધ્ય ભરત બનેલું છે તે નિર્માણ પામ્યાં. જ્વાળામુખીય ઉર્દ્વગમની હલન ચલનને કારણે પશ્ચિમ ઘાટનો ઉત્તરીય એક તૃતીયાંશ ભાગ અસ્તિત્વમાં આવ્યો. પેટાણમાં થયેલી ઘુમટાકાર હલન ચલનને કારણે અમુક ૨૦ કરોડ વર્ષો પૂર્વે નિર્માણ થયેલા ખડકો સપાટી પર ઊંચકાઈ આવ્યાં ઉદા. [[નીલગિરિ|નિલગિરિ પર્વતમાળા]]<ref name="hay">{{cite journal|last=Hay|first=William W.|last2=Barron|first2=Eric J.|last3=Sloan II|first3=James L.|last4=Southam|first4=John R.|date=|year=૧૯૮૧|title=Continental drift and the global pattern of sedimentation|url=http://www.springerlink.com/content/h93424851308466g/|journal=Geologische Rundschau|location=Berlin / Heidelberg|publisher=Springer|volume=70|issue=1|pages=|issn=1432-1149|via=}}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> પશ્ચિમઘાટના પર્વતોમાં મોટે ભાગે બેસાલ્ટનો બનેલી છે જે લગભગ ૩ કિમી ઊંડાઈ સુધી ફેલાયેલી છે. અન્ય પ્રકારના ખડકો જે મળી આવે છે તે છે ચાર્નોક્નાઈટ, ગ્રેનાઈટ નીસ, ખોન્ડલાઈટસ્, લેપ્તિનાઈટ, મેટામોર્ફીક નીસ અને છૂટક રીતે તૈયાર થયેલ ચૂનાના ખડકો, લોહ ખનિજ, ડોલેરાઈટ અને એનોર્થોસાઈટના સ્ફટિકો. દક્ષિણ તરફની ટેકરીઓમાં વધેલું લેટેરાઈટ અને બોક્સાઈટ પણ જોવા મળે છે. ==પર્વતો== [[Image:Naikolli Mala near Anamudi.jpg|thumb|right| અનામુડી, પશ્ચિમઘાટનું સૌથી ઊંચુ શિખરના ૨૬૯૫ મી એરાવીકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, [[કેરળ]].]] પશ્ચિમઘાટની શરૂઆત [[સાતપુડા પર્વતમાળા]]થી થાય છે. આગળ વધી તે [[મહારાષ્ટ્ર]], [[ગોઆ]], [[કર્ણાટક]] થઈ [[કેરળ]] અને [[તામિલ નાડુ]]માં વિલિન થાય છે. સૌથી ઉત્તરમાં આ પશ્ચિમ ઘાટની શરુઆત ''સહ્યાદ્રી ગિરિમાળા''થી થાય છે. આ ગિરિમાળામાં ઘણાં હવા ખાવાના સ્થળ આવેલાં છે જેમ કે [[માથેરાન]], લોનાવલા- ખંડાલા, [[મહાબળેશ્વર]],પંચગિની, અંબોલી ઘાટ, કુડ્રેમુખ અને કોડગુ. ઉત્તર મહારાષ્ટ્રમાં આ ઘાટને ''સહ્યાદ્રી'' અને કેરળમાં આને સહ્યા પર્વતમ્ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મૈસુર, કર્ણાટકની અગ્નિ દિશામાં આવેલી બિલિ ગિરિ રંગાના બેટ્ટામા,નામની ગિરિમાળા શેવરોય ગિરિમાળા અને તિરુમલા ગિરિમાળાને મળે છે અને આમ તે પશ્ચિમ ઘાટને પૂર્વ ઘાટ સાથે જોડે છે. પશ્ચિમ ઘાટના દક્ષિણ ભાગને તામિલનાડુમાં ''નિલગિરી મલઈ'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એલચી ટેકરીઓ (કાર્ડીમોમ હીલ્સ) અને નિલગિરી ટેકરીઓ જેવી નાની નાની ટેકરીઓની હારમાળા તામિલ નાડુના વાયવ્ય ભાગમાં આવેલી છે. ઊટી કે ઉટાકામંડ તરીક પ્રચલિત હવાખાવાનું સ્થળ, ઉદગમંડલમ નિલગિરીની ટેકરીઓમાં આવેલું છે. આ પર્વતમાળાનો [[તમિલનાડુ]] અને [[કેરળ]]માં આવેલો દક્ષિણ છેડો અન્નામલૈ ટેકરીઓ તરીકે ઓળખાય છે. કેરળમાં આવેલું અના મુડી (૨૬૯૫ મી)એ પશ્ચિમ ઘાટનું સૌથી ઊંચુ શિખર છે. ચેમ્બ્રા શિખર ૨૧૦૦ મી, બનસુરા શિખર ૨૦૭૩ મી, વેલ્લરીમલા ૨૨૦૦મી અને અગસ્ત્ય મલા ૧૮૬૮ મી એ કેરળમાં આવેલ અન્ય શિખરો છે. [[ડોડાબેટ્ટા]] શિખર ૨૬૩૭મી ઊંચુ છે. મુલયાનગિરિ ૧૯૫૦મી એ કર્ણાટકનું સૌથી ઊંચુ શિખર છે. [[કેરળ]]માં આવેલ પશ્ચિમ ઘાટના ક્ષેત્રોમાં [[ચા]] અને કૉફીનું વાવેતર કરવામાં આવે છે પશ્ચિમ ઘાટના પર્વતો વચ્ચેનો મુખ્ય અંતરાલ કે ખુલ્લો ભાગ મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટક વચ્ચે આવેલો ગોઆ અંતરાલ અને તામિલ નાડુ અને કેરળ વચ્ચેનો પાલઘાટ અંતરાલ છે જે અનામલૈ અને નિલગિરિ ટેકરીઓને છૂટા પાડે છે. [[File:Shola Grasslands and forests in the Kudremukh National Park, Western Ghats, Karnataka.jpg|left|200px|thumb|પશ્ચિમઘાટનઅ [[કર્ણાટક]]માં આવેલ કુડ્રેમુખ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાંની શોલા ઘાસભૂમિ અને જંગલો.]] પશ્ચિમ ઘાટ અને અરબી સમુદ્રની વચ્ચે આવેલા કિનારાના સાંકડા મેદાનના ઉત્તર ભાગને કોંકણ કિનારો અથવા માત્ર કોંકણ , મધ્ય ભાગને કાનરા અને દક્ષિણ ભાગને મલબાર કિનારો કે મલબાર ક્ષેત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પશ્ચિમ ઘાટની પૂર્વીએ તરફના પ્રદેશને મહારાષ્ટ્રમાં દેશ ક્ષેત્ર કહે છે અને કર્ણાટકમાં માલેનાડુ ક્ષેત્ર કહે છે.<ref name="all-about-india.com">{{cite web |url=http://www.all-about-india.com/Geography-of-India.html |title=The Geography of India |publisher=all-aboit-india.com |access-date=19 November 2010 |archive-date=9 નવેમ્બર 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109162239/http://www.all-about-india.com/Geography-of-India.html |url-status=dead }}</ref> પશ્ચિમ ઘાટમાં આવેલ સૌથી મોટું શહેર [[પુના]] છે તે આ ઘાટની પૂર્વ સીમાએ આવેલું છે. બિલિ ગિરિ રંગન ટેકરીઓ પશ્ચિમ અને પૂર્વ ઘાટના સંગમ પર આવેલી છે. પશ્ચિમ તરફથી વાતા વરસાદથી સભર એવા મોસમી પવનોને પશ્ચિમ ઘાટ રોકી દે છે . તેને કારણે ઘાટની પશ્ચિમ તરફ અત્યંત વરસાદ પડે છે. જ્યારે પૂર્વ તરફ વર્ષા છાયાનો પ્રદેશ નિર્માણ પામે છે. અહીંના ઘાઢ જંગલો પણ વરસાદને ખેંચી લાવવમાં મદદ કરે છે. જંગલો સમુદ્ર પરથી વાઈને આર્દ્રતાથી ભરપુર ઉંચકાયેલા પવનોને થીજવવામાં મદદ કરે છે અને પ્રસ્વેદી કરણની પ્રક્રીયા દ્વારા ફરી તે ભેજને હવામાં મુક્ત કરે છે. આમ હવામાં ભળેલ ભેજ ફરી થીજી ને વરસાદ બની વરસે છે. ==શિખરો== સાલ્હેર (મહારાષ્ટ્ર), કળસુબાઈ (મહારાષ્ટ્ર), [[મહાબળેશ્વર]] (મહારાષ્ટ્ર), સોન્સોગોર (ગોવા), કેમ્મનગુન્ડી (કર્ણાટક), તાડીનદામો (કર્ણાટક), મુલ્લાયાનગિરિ (કર્ણાટક), બાબાબુદાનગિરિ (કર્ણાટક), કુન્ડેરમુખ (કર્ણાટક), પુષ્પગિરિ (કર્ણાટક), કુમાર પર્વત (કર્ણાટક), [[ડોડાબેટ્ટા]] (તામિલનાડુ) અને અનાઈ મુડી (કેરળ). ==તળાવો અને સરોવરો== [[File:western ghats section.jpg|thumb|right|240px|ઘર અને ઝૂંપડી સાથે પશ્ચિમ ઘાટનું દ્રશ્ય]] પશ્ચિમ ઘાટમાં ઘણાં માનવ નિર્મિત સરોવરો અને તળાવો આવેલાં છે. તેમાં સૌથી પ્રખ્યાત તળાવો છે નિલગિરિ પર્વતમાળામાં આવેલ [[ઊટી]] તળાવ (ઊંચાઈ ૨૫૦૦મી ક્ષેત્રફળ ૩૪ હેક્ટર), [[કોડાયકેનલ]] તળાવ (ઊંચાઈ ૨૨૮૫મી, ક્ષેત્રફળ ૨૬ હેક્ટર) અને પળની (પલની) ટેકરીઓમાં આવેલ બેરીજામ તળાવ. કેરળના વાયનાડમાં લક્કાડી ખાતે આવેલ પુકોડ તળાવ એક સુંદર તળાવ છે જેમાં નૌકા વિહાર અને બગીચા આદિની વ્યવસ્થા છે. મોટા ભાગના મોટાં તળાવો તામિલનાડુમાં આવેલાં છે. અન્ય બે નાના તળાવો દેવી કુલમ (ક્ષે. ૬ હે) અને લક્ષ્મી હાથી ( ક્ષે. ૨ હે.) મુનારની ગિરિમાળામાં આવેલા છે. યેરકાડ તળાવ (ઊં ૧૩૪૦મી, ક્ષે.= ૮ હે) શેવરોય ટેકરીઓમાં આવેલો છે. પશ્ચિમ ઘાટમાંથી નીકળતા મોટા ભાગના વરસાદી ઝરણાં કૃષ્ણા કે કાવેરી નદીને મળે છે. આ નદીઓ પર બંધ બાંધી તેમાંથી જળ વિદ્યુત નિર્માણ કરવામાં આવે છે અને ખેતીવાડીને પુરું પડાય છે. મહારાષ્ટ્રમાં આવેલ મુખ્ય તળાવો છે: લોનાવલા અને વલવણ તળાવ. કર્ણાટકમાં આવેલ મુખ્ય તળાવો છે: વી.વી. સાગર, કે. આર. સાગર અને તૃંગભદ્રા. તમિલનાડુમાં આવેલ મુખ્ય તળાવો છે: મેત્તુર, અપર ભવાની, મુકુર્તી, પાર્સન્સ વેલી, પોર્થુમુંડ, એવેલાન્ચ, એમરોલ્ડ, પાયકારા, સેન્ડીનલ્લા અને ગ્લેનમોર્ગન. કેરળમાં આવેલ મુખ્ય તળાવો છે: કુંડલી અને મડ્ડુપટ્ટી. ==નદીઓ== [[Image:Mighty Jog.jpg|thumb|ભારતના સૌથી જાજરમાન ધોધ જોગ જળધોધ]] પશ્ચિમ ઘાટ એ ભારતની નદીઓની પાણી પુરું પાડતા ત્રણ મુખ્ય જલ નિતારણ ક્ષેત્રમાંનો એક છે.પશ્ચિમ ઘાટમાંથી નીકળતી મુખ્ય નદીઓ છે ગોદાવરી, કૃષ્ણા અને કાવેરી. આ ત્રણે નદીઓ પૂર્વ તરફ વહી બંગાળના ઉપસાગરમાં મળે છે. પશ્ચિમ તરફ વહેતી નદીઓ તીવ્ર ઢોળાવ અને ટોંકા અંતરને કારણે અત્યંત ઝડપથી વહી અરબી સમુદ્રને મળે છે. તેમાંની મુખ્ય નદીઓ છે મંડોવી અને ઝુઆરી. પશ્ચિમ ઘાટની ઘણી નદીઓ કેરળ અને મહારાષ્ટ્રના બેકવોટર્સને પાણી પુરવઠો કરે છે. ઘાટની પૂર્વ તરફ વહેતી નદીઓ બંગાળના ઉપસાગરને મળે છે. આ નદીઓ નું વહેણ સરખામણીએ ધીમું છે અને તે અંતે કાવેરી અને કૃષ્ણા જેવી મોટી નદીઓને મળે છે. તુંગા, ભદ્રા, ભીમા, મલપ્રભા, ઘટપ્રભા, હેમાવતી, કાબીની વગેરે મુખ્ય ઉપ નદીઓ છે. આ સિવાય અન્ય નાની નદીઓ પણ છે જેમ કે ચિત્તર, મણીમુથાર, કલયી, કુન્ડલી, પચૈયાર, પેન્નર, પેરિયાર. ઝડપી પ્રવાહ અને તીવ્ર ઢોળાવો એ ઘણા હળ મોટા વિદ્યુત મથકો માટે યોગ્ય સ્થળ ઉપલબ્ધ કર્યાં છે. પશ્ચિમ ઘાટમાં લગભગ ૫૦ જળ વિદ્યુત કેંદ્રો છે. તેમાંથી સૌથી જુનું સને ૧૯૦૦માં ખોપોલી, મહારાષ્ટ્ર માં સ્થાપિત કરાયું.<ref>{{cite web |url=http://www.rainwaterharvesting.org/resources/statistics/stat233.htm |title=Indian Dams by River and State |publisher=Rain water harvesting |access-date=19 March 2007 }}</ref> તેમાં નોંધનીય યોજનાઓ છે મહારાષ્ટ્રનો કોયના બંધ, કેરળનો પરંબીકુલમ બંધ અને કર્ણાતકનો લિંગનમક્કી બંધ.<ref name="all-about-india.com"/> કોયના બંધની પાછળ બનેલ શિવાજી સાગર તળાવ ૫૦ કિમી લાંબો છે અને તેની ઊંડાઈ ૮૦ મીટર છે.<ref name="EXN">{{cite news |name = Rajesh Menon|url =http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=151253|title=Tremors may rock Koyna for another two decade|publisher=[[Indian Express]], [[Pune]]|date=3 October 2005|access-date=19 March 2007}}</ref> આ મહારાષ્ટ્રનો સૌથી મોટો જળ વિદ્યુત પ્રકલ્પ છે. એ ૯૬૦ મેગા વોટ વિદ્યુત ઉત્પન્ન કરે છે.<ref name="Kaushish">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=iKXDcAAUP5wC&pg=PA1&dq=largest+hydroelectric+project+in+Maharashtra.&ei=o_kbS8nJGJKUNZi2zYQL&client=safari#v=onepage&q=&f=false|title=Silting Problems in Hydropower Plants|last=Samani|first=R.L.|last2=Ayhad|first2=A. P.|publisher=Central Board of Irrigation and Power|year=2002|isbn=90 5809 238 0|editor=Kaushish|editor-first=S. P.|location=Bangkok|chapter=Siltation of Reservoirs-Koyna Hydroelectric Project-A Case Study|editor-last2=Naidu|editor-first2=B. S. K.}}</ref> ઈડુકી બંધ એ કેરળમાં આવેલ એક અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ જળ વિદ્યુત પ્ર્કલ્પ છે. આ બંધ એશિયાનો સૌથી મોટો બંધ છે અને કેરળની ૭૦% વિદ્યુત પુરવઠો અહીંથી પૂરો પડાય છે. મુલઈ પેરિયાર બંધ એ વિશ્વનો સૌથી જોનો બંધ છે અને કેરળનું એક મુખ્ય પ્રવાસી આકર્ષણ છે. આ બંધમાંથી વહેતું પાણે તમિલનાડુના કિનારાના મેદાન માંથી વહે છે અને ત્રિભુજ પ્રદેશ બનાવે છે જે ખેતીવાડીમાટે ફળદ્રુપ જમીન નિર્માણ કરે છે. [[File:Westghats India Monsoon.jpg|thumb|150px|વરસાદ દરમ્યાન પશ્ચિમ ઘાટ, [[મહારાષ્ટ્ર]]]] વર્ષાઋતુમાં વરસેદા વરસાદ દ્વારા અગણીત ઝરણાઓ નિર્માણ થઈ પશ્ચિમ ઘાટના ઢોળાવો પરથી વહે છે જે એક મનોરમ્ય દ્રશ્ય હોય છે. તે સૌમાં સૌથી પ્રખ્યાત છે [[જોગનો ધોધ]], કુંચીકલ ધોધ શિવસુંદરમ ધોધ અને ઉઁચલી ધોધ. જોગ ધોધ એશિયાનો સૌથી વધુ ઊંચાઇએથી સીધો ખાબકતો ધોધ છે અને તે વિશ્વના ૧૦૦૧ પ્રાકૃતિક અજાયબીની સૂચિમાં પણ સ્થાન પામ્યો છે.<ref>Michael Bright, ''1001 Natural Wonders of the World'' by Barrons Educational Series Inc., Quinted Inc. Publishing, 2005.</ref> તલકાવેરી વન્યજીવન અભયારણ્ય એ મહત્ત્વપૂર્ણ જળ નિતારણ ક્ષેત્ર છે જે કાવેરી નદીને જળસભર રાખે છે. આ ક્ષેત્ર એ નિત્ય લીલા અને અલ્પ કાલીન લીલા જઁગલોનો બનેલ છે, ઊઁચાઈ પર શોલા ઘાસભૂમિ જોવા મળે છે. તીવ્ર ઢોળાવોને કારણે આ ક્ષેત્રમાં ઘણાં સુંદર ધોધ જોવા મળે છે. શિમોગા જિલ્લામાં આવેલા શરવતી અને સોમેશ્વર વન્યજીવન અભયારણ્ય એ તૃંગભદ્રા નદી પ્રણાલીનો જલ નિતારણ ક્ષેત્ર છે. પશ્ચિમ ઘાટમાંથી નીકળી મળતી નેત્રાવતી નદી [[મેંગલોર]] આગળ અરબી સમુદ્રને મળે છે. ==વાતાવરણ== [[Image:Western-Ghats-rainfall.svg|thumb|120px|પશ્ચિમ ઘાટના ક્ષેત્રોમાં પડતો વરસાદ.]] પશ્ચિમ ઘાટનું વાતાવરણ સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ અને વિષુવવૃત્તથી અંતર અનુસાર બદલાતું જાય છે. નીચાળ વાળા ક્ષેત્રોનું વાતાવરણ સમુદ્ર ની સમીપતાને કારણે ગરમ અને ભેજવાળું વાતાવરણ ધરાવે છે. ઉત્તરી ક્ષેત્રોમાં ૧૫૦૦ મીટરથી વધુ ઊંચા અને દક્ષીણ ક્ષેત્રોમાં ૨૦૦૦મી થી ઊંચા ક્ષેત્રોમાં વાતાવરણ સમશીતોષ્ણ હોય છે. અહીં સરાસરી વાર્ષીક તાપમાન ૧૫°સે (૬0°ફે) જેટલું રહે છે. અમુક ક્ષેત્રોમાં ધુમ્મસ સામાન્ય છે અને શિયાળા દરમ્યાન તાપમાન શૂન્ય જેટલું થઈ જાય છે. ઉત્તરીય ક્ષેત્રોમાં સરાસરી વાર્ષિક તાપમાન ૨૦ સે (૬૮°ફે)અને દક્ષિણ ક્ષેત્રોમાં સરાસરી વાર્ષિક તાપમાન ૨૪ સે (૭૫°ફે) જેટલું રહે છે. દક્ષિણ ક્ષેત્રોમાં સૌથી ઠંડુ તાપમાન વરસાદી ઋતુમાં હોય છે.<ref name="WII">{{cite web|author=R.J. Ranjit Daniels|title=Biodiversity of the Western Ghats{{ndash}} An Overview|url=http://www.wii.gov.in/envis/rain_forest/chapter2.htm|url-status=dead|work=Wildlife Institute of India|access-date=19 March 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070228195706/http://www.wii.gov.in/envis/rain_forest/chapter2.htm|archive-date=28 ફેબ્રુઆરી 2007}}</ref> જૂન અને સપ્ટેમ્બર વચ્ચે વર્ષા ઋતુ દરમ્યાન પશ્ચિમ ઘાટ ભેજ થી ભરેલા વાદળ માટે અવરોધક બને છે. પૂર્વ તરફ વહેતાં બેજથી ભારે બનેલાઅ વાદળોને ઉપર તરફ ચઢવું પડે છે. અને આમ કરતાં તેઓ પોતાનો મોટા ભાગનો વરસાદ ઘાટની હવાભિમુખ બાજુએ વરસાવી દે છે.આ ક્ષેત્રમાં વરસાદ ૩૦૦૦ -૪૦૦૦ મીમી જેટલો વરસે છે અને અમુક સ્થાનીય સ્થળે વરસાદ ૯૦૦૦ મિમી જેટલો પણ નોંધાયો છે. આ પર્વતોના વર્ષાછાયાના ભાગમાં ૧૦૦૦ મિમી જેટલો વરસાદ વરસે છે. જેથી સરાસરી વરસાદ ૨૫૦૦ મિમી જેટલો થાય છે. આંકડાકીય માહિતી પરથી જણાયું છે કે કોઈ એક સ્થળ અને વરસાદના પ્રમાણ વચ્ચે કોઈ સંબંધ નથી. ઉત્તર મહારાષ્ટ્રના અમુક ક્ષેત્રો ને વધુ પ્રમાણમાં વરસાદ મળ્યાં પછી એક લાંબો શુષ્કકાળ હોય છે જ્યારે દક્ષિણ ત્તરફના પ્રદેશમાં લગભગ આખું વર્ષ વરસાદ પડે છે.<ref name="WII" /> ==ક્ષેત્રની પારિસ્થિતીકી== [[Image:Nilgiri-Hills.jpg|thumb|[[નિલગિરી પર્વતમાળા]] ''(ટેક્ટોના ગ્રેંડીસ)'' એન્ડ વેટ્ટલ.]] [[File:Mangalore 038.jpg|thumb|[[મેંગલોર]] નજીક પશ્ચિમ ઘાટ]] પશ્ચિમ ઘાટમાં ચાર પ્રકારના સમશીતોષ્ણ અને ઉપ સમશીતોષ્ણ ભેજ વાળા પહોળા પાંદડા વાળા જંગલો આવેલાં છે. પશ્ચિમ ઘાટના ઉત્તરીય ભેજવાળા પાનખર જંગલો, પશ્ચિમ ઘાટના ઉત્તરીય પર્વતીય વર્ષાવન, પશ્ચિમ ઘાટના દક્ષીણી ભેજવાળા પાનખર જંગલો અને પશ્ચિમ ઘાટના દક્ષીણી પર્વતીય વર્ષાવન. પશ્ચિમ ઘાટના દક્ષીણ ભાગ કરતાં ઉત્તર ભાગ વધુ શુષ્ક છે. નીચાણ વાળા ક્ષેત્રો પશ્ચિમ ઘાટના ઉત્તરીય ભેજવાલા પાનખર ના જંગલો બનાવે છે જે મોટા ભાગના સાગના જંગલો માં હોય છે. ૧૦૦૦ મીટરથી વધુ ઊંચાઈએ જંગલો ઠંડા અને આર્દ્ર હોય છે અને તે પશ્ચિમ ઘાટના ઉત્તરીય પર્વતીય વર્ષાવન નિર્માણ કરે છે જે લોરેન્સી પ્રકારના હોય છે. કેરળના વાયનાડના નિત્ય લીલા જંગલો ઉત્તરીય પ્રકારના પશ્ચિમ ઘાટથી દક્ષીણી પ્રકરના પરિસ્થિતિકી માં પ્રાવર્તન કરતું ક્ષેત્ર છે.દક્ષિણના પારિસ્થિતિકી ક્ષેત્રો વધ્ય્ આર્દ્ર અને ભાતીગળ પ્રજાતિઓનો સમાવેશ કરનારા હોય છે. નીચાણવાળા ક્ષેત્રોમાં પશ્ચિમ ઘાટના દક્ષીણી ભેજવાળા પાનખર જંગલો ક્યુલેનીયા પ્રજાતિના હોય છે તે સાથે સાગ, ડીપ્ટેરોક્રેપ અને અન્ય વૃક્ષો હોય છે. પશ્ચિમ ઘાટની દક્ષિણ ભાગના પોર્ર્વ તરફના વર્ષા છાયા પ્રદેશોમાં દખ્ખણના ઉચ્ચ પ્રદેશના શુષ્ક પાનખરનઅ જંગલો નિર્માણ થાય છે. દક્ષિણ ભાગના ૧૦૦૦ મીટરથી ઉપરના ક્ષેત્રોમાં પશ્ચિમ ઘાટના ઉત્તરીય પર્વતીય વર્ષાવન પ્રકારના છે. આ જંગલો આસપાસની નીચાણ ભૂમિના જંગલો કરતાં થંડા અને આર્દ્ર હોય છે. અહીં મોટા ભાગે નીત્ય લીલા જંગલો હઓય છે પણ વધુ ઊંચાઈ ધરાવતાં અમુક સ્થળોએ વરસાદી ઘાસભૂમિ કે ટૂંકા જંગલો પણ જોવા મળે છે. ભારતીય દ્વીપ કલ્પમાં પશ્ચિમ ઘાટનો પર્વતીય વર્ષાવન ધરાવતો દક્ષિણ ભાગ જીવ પ્રજાતિઓની દ્રષ્ટીએ અત્યંત સમૃદ્ધ ક્ષેત્ર છે. પશ્ચિમ ઘાટની સપુષ્પ વનસ્પ્તિનો ૮૦% ભાગ આ જૈવિક ક્ષેત્રમાં મળી આવે છે. ==જીવાવરણ સંવર્ધન== [[Image:Thiruvananthapuram Ponmudi.jpg|thumb|થિરુવનન્તપુરમ્ જિલ્લો, [[કેરળ]] માંથી દેખાતું પોનમુડી ટેકરીઓનું દ્રશ્ય.]]ઐતિહાસીક રીતે પશ્ચિમ ઘાટએ ઘાઢ જંગલોથી ઘેરાયેલ ક્ષેત્ર હતું. તે ગાઢ જંગલો ત્યાંનાાદુવાસે પ્રજાતિઓને જંગલી ભોજન અને નૈસર્ગિક આવાસ પુરું પાડતી. અહીંના દુર્ગમ ક્ષેત્રોમાં પહોંચવાને અગવડતાને કારણે ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી લોકો અહીં વસવાટ કરવા આવતાં ન હતાં. આ ક્ષેત્ર બ્રિટીશ શાસન હેઠળ આવતાં ખેતી અને લાકડાં માટે મોટા મોટા જંગલોનો સફાયો કરવામાં આવ્યાં. ૧૮૬૦થે ૧૯૫૦ દરમ્યાન ચા કોફી અને સાગના વાવેતર માટે અને અન્ય માનવ જીવન ક્રિયાને કારણે પશ્ચિમ ઘાટના જંગલો નાના નાના ટુકડામાં વિખેરાઈ ગયો છે. લુપ્તપ્રાય:, ભયગ્રસ્ત અને ખાસ પ્રકૃતિની જરૂરિયાત રાખતી પ્રજાતિઓ પર જંગલ વિનાશની વધુ અસર થાય છે અને એ અન્ય પ્રજાતિઓ કરતાં વધુ સંવેદનશીલ હોય છે. અન્ય નિસર્ગો કરતાં જટિલ અને પ્રજાતિઓ ધરાવતાં સમશીતોષ્ણ વર્ષાવનો વધુ પ્રભાવિત થાય છે.<ref>{{cite web|url=http://www.wii.gov.in/publications/researchreports/2002/frag.wii.report.pdf|title=Impact of rainforest fragmentation on small mammals and herpetofauna in the Western Ghats, South India|author=Ajith Kumar|publisher=Salim Centre for Ornithology and Natural History, Coimbatore, India; Ravi Chellam, B. C. Choudhury, Divya Mudappa, Karthikeyan Vasudevan, N. M. Ishwar, Wildlife Institute of India, Dehra Dun, India; Barry Noon, Department of Fish and Wildlife Biology, Colorado State University, Fort Collins, U.S.A., Final Report, April 2002|access-date=2010-12-11|archive-date=2009-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090226071524/http://www.wii.gov.in/publications/researchreports/2002/frag.wii.report.pdf|url-status=dead}}</ref> આ ક્ષેત્ર વિકાસ પ્રત્યે અતિ સંવેદનશીલ છે. પર્યાવરણ વીદ નોર્મન માયર્સના પ્રયત્નો થકી ૧૯૮૮માં આ ક્ષેત્રને સક્રીય પ્રાકૃતિક સ્થળ જાહેર કર્યું. ભલે આક્ષેત્ર ભારત ભૂમિનો ૫% જેટલો ભાગ રોકે છે પણ ઉચ્ચ પ્રજાતિની ૨૭% જેટલી (૧૫,૦૦૦માંની ૪,૦૦૦)વનસ્પતિ અહીં મળી આવે છે. તેમાંની ૧,૮૦૦ જેટલી વનસ્પતિઓ માત્ર આ ક્ષેત્રમાં જે ઉગે છે. આ પર્વતમાળા ૮૪ જેટલી દ્વીચર પ્રજાતિઓ, ૧૬ પક્ષી પ્રજાતિ, સાત સસ્તન પ્રજાતિઓ અને ૧,૬૦૦ સપુષ્પ નિવાસ સ્થાન છે. ભારત સરકારે આ ક્ષેત્રમાં માનવ પ્રવેશ રોકવા માટે બે જીવાવરણ આરક્ષિઅ ક્ષેત્ર, ૧૩ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અમુક પ્રજાતિઓને વિનાશથી બચાવવા માટે અભયારણ્યો જેવા ઘણાં સંરક્ષીત ક્ષેત્રોની રચના કરી છે. આ ક્ષેત્રોની સાર સંભાળ જે તે રાજ્યના વન વિભાગ દ્વારા કરવામાં આવે છે અને તે અછૂતા જંગલોને જેમના તેમ રાખવામાં મદદ કરે છે. ઘણા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો શરુઆતમાં વન્ય જીવન અભયારણ્ય હતાં. નિલગિરી આરક્ષીત જીવાવરણ ૫૫૦૦ ચો કિમી માં ફેલાયેલું છે. તેમાં કર્ણાટકના નાગરાહોલેની નિત્ય લીલાં જંગલો, બાંદીપુર અને નુગુના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનના પાનખરનઅ જંગલો; કેરળના વાયનાડના ક્ષેત્રો અને તામિલનાડુના મુદુમલૈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો સમાવેશ થાય છે. આ બધું મળી આ ક્ષેત્ર પશ્ચિમ ઘાટનું સૌથી મોટું સંરક્ષીત બનાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://cpreec.org/04_phamplets/08_nilgiri_bio_reser/nilgiri_bio_reser.html |title=The Nilgiri Bio-sphere Reserve |access-date=2010-12-11 |archive-date=2006-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060928151229/http://www.cpreec.org/04_phamplets/08_nilgiri_bio_reser/nilgiri_bio_reser.html |url-status=dead }}</ref> પશિમ ઘાટ ઘણા શાંત અનેમનોરમ્ય હવા ખાવાના સ્થળો ધરાવે છે જેમકે [[મુનાર]] (മുന്നാര്‍), [[પોનમુડી]] (പൊന്‍മുടി) અને વાયનાડ. કેરળના સાયલન્ટ વેલી નેશનલ પાર્ક એ ભારતના અંતિમ સમષીતોષ્ણ નીત્ય લીલા જંગલમાંનુમ્ એક છે.<ref>Elamon Suresh (2006) "''Kerala's Greatest Heritage''", YouTube video, retrieved 4/29/2007 [http://www.youtube.com/watch?v=X9yEFrhlEBU Kerala's Greatest Heritage]</ref> {{wide image|Munnar_tea_gardens.jpg|1200px|[[કેરળ]]ના [[મુનાર]]ના ચા બગીચાનું દ્રશ્ય .}} ==વિશ્વ ધરોહર સ્થળ== [[Image:Keeriparai - View of Hills.JPG|thumb| પશિમઘાટના દક્ષિણ છેડે તામિલનાડુના કન્યાકુમારી જિલ્લામાંથી દેખતા કીરીપરઈ ટેકરીઓ.]] ૨૦૦૬માં ભારતે યુનેસ્કોના મૅબ (મેન એન્ડ બાયોસ્ફીયર પ્રોગ્રામ) હેઠળ પશ્ચિમ ઘાટને વિશ્વ ધરોહરની યાદીમાં ઉમેરવા માટે અરજી કરી છે.<ref>{{cite web |publisher=UNESCO, MAB |year=2007 |title=World Heritage sites, Tentative lists, Western Ghats sub cluster |access-date= 2007-03-30 |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/2103/}}</ref> આમાં સાત ક્ષેત્રોનો સમાવેશ છે: #અગસ્ત્ય મલૈ ઉપ વિભાગ(૫ ક્ષેત્રો): The અગસ્ત્ય આરક્ષીત જીવાવરણ ૯૦૦ ચો કિમી, તેમાં કલક્કડ મુન્ડાદુરઈ વાઘ અભયારણ્ય ૮૦૬ ચો કિમી, તામિલનાડુમાં અને નેય્યાર,<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourntravel.com/Kerala-WildLife-Neyyar.asp |title=Neyyar Wildlife Sanctuary |access-date=2010-12-11 |archive-date=2007-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070527044846/http://www.keralatourntravel.com/Kerala-WildLife-Neyyar.asp |url-status=dead }}</ref> પેપ્પારા<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourntravel.com/Kerala-WildLife-Peppara.asp |title=Peppara Wildlife Sanctuary |access-date=2010-12-11 |archive-date=2007-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070105092414/http://www.keralatourntravel.com/Kerala-WildLife-Peppara.asp |url-status=dead }}</ref> અને શેંન્દુરનેય<ref>{{Cite web |url=http://www.wildkerala.com/html/forest.htm#hendurney |title=Shendurney Wildlife Sanctuary |access-date=2010-12-11 |archive-date=2007-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071226175658/http://www.wildkerala.com/html/forest.htm#hendurney |url-status=dead }}</ref> વન્ય જીવન અભયારણ્ય અને તેની આસપાસના અચેનકોઈલના ક્ષેત્રો,<ref>{{Cite web |url=http://www.keralaforest.org/html/tourism/Palaruvi.htm |title=Achencoil, Kerala |access-date=2010-12-11 |archive-date=2004-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041113225534/http://www.keralaforest.org/html/tourism/Palaruvi.htm |url-status=dead }}</ref> થેનમાલા, કોન્ની,<ref>{{Cite web |url=http://www.keralaforest.org/html/tourism/konn.htm |title=Konni, Kerala |access-date=2010-12-11 |archive-date=2019-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190608152211/http://www.keralaforest.org/html/tourism/konn.htm |url-status=dead }}</ref> પુનાલુર, [[તિરુવનંતપુરમ્|તિરુવનંતપુરમ]] વિભાગ અને અગસ્ત્ય ખાસ ક્ષેત્ર<ref>{{Cite web |url=http://www.keralaforest.org/html/tourism/agastyar.htm |title=Agasthyavanam Biological Park, Kerala |access-date=2010-12-11 |archive-date=2019-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190608152220/http://www.keralaforest.org/html/tourism/agastyar.htm |url-status=dead }}</ref> ક્ષેત્રો શામિલ છે. #પેરિયાર ઉપવિભાગ (૬ ક્ષેત્રો): પેરિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને આરક્ષીત નિસર્ગ ૭૭૭ ચો કિમી, કેરળમાં, રાન્ની, કોન્ની, અને અછનકોવીલ વન વિભાગ. પૂર્વી તરફના વર્ષા છાયાના પ્રદેશમાં આવેલા સૂકા જંગલોમાં આવેલ શ્રીવિલ્લીપુત્તુર વન્યજીવન અભયારણ્ય અને થિરુનલવેલી જિલ્લાના જંગલો. #અનામલૈ ઉપવિભાગ (૭ ક્ષેત્રો): ચિનાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, એરાવિકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ૯૦ચો કિમી, ઈંદિરાગાંધી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઘાસ ટેકરી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને કરીયન શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ મોટા ઈંદિરા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ૯૫૮ ચો કિમી નો ભાગ, અને તામિલનાડુમાં પળની ટેકરી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ૭૩૬.૮૭ ચો કિમી <small>(PRO)</small> અને કેરળમાં પેરામ્બીકુલમ વન્યજીવન અભયારણ્ય ૨૮૫ ચો કિમી. #નિલગીરી ઉપવિભાગ (૬ ક્ષેત્રો): નિલગીરા આરક્ષીત જીવાવરણ સાથે કેરળમાં આવેલ કરીમપુળા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ૨૩૦ ચો કિમી <small>(PRO)</small>, [[સાયલન્ટ વેલી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]] ૮૯.૫૨ ચો કિમી અને વાયનાડ વન્યજીવન અભયારણ્ય ૩૪૪ ચો કિમી, તામિલનાડુમાં બાંદીપુર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ૮૭૪ ચો કિમી, મુકુર્તી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ૭૮.૪૬ ચો કિમી, મુડુમલૈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ૩૨૧ ચો કિમી, નવું અમરબાદમ આરક્ષીત જંગ. આ ઉપ વિભાગ મોટે ભાગે આરક્ષીત જંગલ ક્ષેત્ર છે. તેમાં ૬૦૦૦ ચો કિમી ક્ષેત્ર જેટલો વિસ્તાર અતિ ભયગ્રસ્ત અશિયાઈ હાથી, વાઘ અને ગુઆર અને અન્ય પ્રજાતિઓનું આશ્રય સ્થળ છે. #તલકાવેરી ઉપવિભાગ (૬ ક્ષેત્રો): કર્ણાટકમાં બ્રહ્મગિરિ વન્ય જીવન અભયારણ્ય ૧૮૧.૨૯ ચો કિમી, રાજીવ ગાંધી (નાગરહોલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન) ૩૨૧ ચો કિમી, પુષ્પગિરિ વન્ય જીવન અભયારણ્ય ૩૨.૬૫ ચો કિમી, તલકાવેરી વન્ય જીવન અભયારણ્ય (૧૦૫.૦૧ ચો કિમી) અને કેરળમાં અરાલમ આરક્ષીત જંગલ. #કુડ્રેમુખ ઉપવિભાગ (૫ ક્ષેત્રો): કર્ણાટકમાં કુડ્રેમુખ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ૬૦૦.૩૨ ચો કિમી, સોમેશ્વર વન્ય જીવન અભયારણ્ય અને આસપાસના સોમેશ્વર, અગુમબલ અને બલહલ્લી આરક્ષીત જંગલના ક્ષેત્રો. #સહ્યાદ્રી ઉપવિભાગ (૪ ક્ષેત્રો): મહારાષ્ટ્રમાં અંશી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ૩૪૦ ચો કિમી, ચંડોલી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ૩૧૭.૬૭ ચો કિમી, કોયના વન્ય જીવન અભયારણ્ય અને રાધાનગરી વન્ય જીવન અભયારણ્ય. ==પ્રાણીસૃષ્ટી== પશ્ચિમ ઘાટ હજારો પ્રાણી પ્રજાતિઓનું ઘર છે. તેમાંથી લગભગ ૩૨૪ જેટલી પ્રજાતિઓતો વૈશ્વીક ભયગ્રસ્ત પ્રજાતિ કરાઈ છે. ઘણી દ્વીચર અને સરીસૃપ પ્રજાતિઓ સમગ્ર વિશ્વમાં માત્ર આ જ સ્થળોએ જોવા મળે છે. *'''સસ્તન'''- અહી સસ્તનોની ઓછામાં ઓછી ૧૩૯ પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. તે સૌમાં મલબારનો નિશાચરી મોટો ટીપકાળો જબાદી બિલાડો (સિવેટ) અત્યંત્ ભયગ્રત પ્રજાતિ છે. વૃક્ષવાસી સિંહ પૂછ મકાક પણ ભય ગ્રસ્ત છે. આ પ્રજાતિના માત્ર ૨૫૦૦ પ્રાણીઓ વિહરમાન હોવાનું મનાય છે.<ref name=iucn>{{IUCN2006|assessors=Participants of CBSG CAMP workshop: Status of South Asian Primates (March 2002)|year=2004|id=12559|title=Macaca silenus|downloaded=9 May 2006}} Database entry includes justification for why this species is endangered.</ref> સિંહ પૂછ મેકાકની સૌથી વધુ વસ્તી [[સાયલન્ટ વેલી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન]]માં છે. કુડ્રેમુખ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં પણ તેમની સરી સંખ્યા છે.<ref>Singh Mewa and Kaumanns Werner (2005) "''Behavioural studies: A necessity for wildlife management''", Current Science, Vol. 89, No. 7, October 10, p.1233. [http://www.ias.ac.in/currsci/oct102005/1230.pdf Full text]</ref> આ પર્વતમાળા ભયગ્રસ્ત એશિયાઈ હાથીઓના મોસમી સ્થળાંતર માટે એક અનુકુળ માર્ગિકા પૂરી પાડે છે. નિલગિરી આરક્ષિત જીવાવરણએ એશિયાઈ હાથીઓનું સૌથી વધુ વસતિ ધરાવે છે અને પ્રોજેક્ટ એલીફન્ટ અને પ્રોજેક્ટ ટાઈગર ના મહત્ત્વપૂર્ણ આરક્ષીત ક્ષેત્ર છે. બ્રહ્મગિરિ અને પુષ્પગિરિ વન્યજીવન અભયાર્ણ્ય મહત્ત્વપૂર્ણ હાથી ઓનું નિવાસ સ્થળ છે. [[કર્ણાટક]]નો ઘાટ્ ક્ષેત્ર ૨૦૦૪ની ગણતરી અનુસાર ૬૦૦૦ હાથીઓ ધરાવે છે અને ભારતના કુલ બંગાળ વાઘની સંખ્યાના ૧૦% વાઘો ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.karnatakaforest.gov.in/English/forest_glance/forest_at_glance.htm |title=Karnataka forest department, (forests at a glance -Statistics) |access-date=2010-12-11 |archive-date=2011-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111119224656/http://karnatakaforest.gov.in/english/forest_glance/forest_at_glance.htm |url-status=dead }}</ref> [[સુંદરવન]] પછી ભારતમાં વાઘોની સૌથી વધુ સંખ્યા કર્ણાટક , તામિલનાડુ અને કર્ણાટકના સીમા વરતી ક્ષેત્રના અતૂટ જંગલમાં જોવા મળે છે. સૌથી મોટી સંખ્યા ધરવતા ગૌરના ઝૂંડ અહીંના બાંડીપુર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનાને નાગરહોલમાં જોવા મળે છે. તેમની સંખ્યાઆ લગભગ ૫૦૦૦ જેટલી મનાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.karnatakaforestdepartment.org/English/wild_life_eco_tour/wildlife_eco_tour.htm#overview. |title=Wildlife populations in Karnataka |access-date=2010-12-11 |archive-date=2011-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726213319/http://www.karnatakaforestdepartment.org/English/wild_life_eco_tour/wildlife_eco_tour.htm#overview. |url-status=dead }}</ref> પશ્ચિમ તરફ આવેલા કોડાગુના જંગલોમાં ભયગ્રસ્ત નિલગિરિ લંગૂરની સારી વસતિ જોવા મળે છે. ભદ્રા વન્યજીવન અભયારણ્ય અને ચિકમંગલૂરના પ્રોજેક્ટ ટાઈગર આરક્ષીત ક્ષેત્રમાં ભસતા હરણના(મન્ટજેક)ના મોટી વસતી જોવા મળે છે. કેરળના જંગલોમાં પણ ઘણા એશિયાઈ હાથી, ગૌર, સાબર, નિર્બળ સ્લોથ બેઅર, ચિત્તો, જંગલી સૂવર જેવા પ્રાણીઓ રહે છે. બાનેરગટ્ટા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અનેકલ આરક્ષીત જંગલ એ તામિલનાડુ અને કર્ણાટકના હાથી નિવાસ સ્થાનને જોડતા મહત્ત્વપૂર્ણ હાથી માર્ગિકા બનાચવે છે. ઉત્તર કન્નડા જિલ્લાના દાન્ડેલી અને અંશી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનએ કાળા દીપડા અને સામાન્ય દીપડા તહ્તા ભારતીય મહા ચમચાચાંચનું (એક પ્રકારનો બગલો) ઘર છે. બેલગામ જિલ્લાનુંના ભીમગઢ વન્યજીવન અભયારણ્ય મુક્ત પૂંછવાળા રોગ્ટન ચામાચિડિયાનું નિવાસ છે. આ પ્રજાતિ અત્યંત ભયગ્રસ્ત છે અને સમગ્ર વિશ્વમાં અહીંજ મળી આવે છે. બાજુમાં આવેલી કૃષ્ણગિરિની ગુફાઓ ભારતમાંની ત્રણ ગુફાઓમાંથ્ ની એક છે જ્યાં અલ્પ જાણીતા થેઓબાલ્ડ ટૂમ્બ ચામાચિડિયા મળી આવે છે. તાલેવાડીની ગુફાઓમાં નાના ફોલ્સ વેમ્પાયર ચામાચિડિયા મળી આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.sanctuaryasia.com/takeaction/detailcampaign.php?id=33 |title=Bhimgad awaits government protection |access-date=2010-12-11 |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524181026/http://www.sanctuaryasia.com/takeaction/detailcampaign.php?id=33 |url-status=dead }}</ref> <gallery mode="packed-hover" heights="140" perrow="5"> File:Bengal_Tiger_Karnataka.jpg|પશ્ચિમ ઘાટમાં સુંદરવન પછી સૌથી મોટી વાઘની વસ્તી છે File:Lightmatter lion-tailed macaque.jpg|સિંહ પૂંછ મકાઉ File:Elephas maximus (Bandipur).jpg|ભારતમાં પશ્ચિમ ઘાટ સૌથી વધુ હાથીઓની વસ્તી ધરાવે છે File:Nilgiritragus_hylocrius.JPG|નીલગીરી તાહર File:Nilgiri langur (1) by N. A. Naseer.jpg|નીલગીરી લંગુર </gallery> *'''સરીસૃપ'''- યુરોપેલ્ટીડાય અનામની સર્પ પ્રજાતિ આ જ ક્ષેત્રમાં મળી આવે છે. *'''દ્વીચર'''- પશ્ચિમ છાટના ઉભયચર પ્રાણીઓ વિવિધ રૂપી છે અને વિશિષ્ટ છે. કુલ ૧૭૯ પ્રજાતિમાંથી ૮૦% જગતભરમાં માત્ર આજ ક્ષેત્રમાં મળે છે. મોટા ભાગના ક્ષેત્ર સિમીત પ્રજાતિઓ આ ક્ષેત્રના વર્ષાવનોમાં રહે છે.<ref>Vasudevan Karthikeyan, ''A Report on the Survey of Rainforest Fragments in the Western Ghats for Amphibian Diversity'', retrieved 9/1/2007 ([http://www.wii.gov.in/envis/rain_forest/chapter19.htm Online version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430184323/http://www.wii.gov.in/envis/rain_forest/chapter19.htm |date=2009-04-30 }}). Introduction</ref> અહીં ૨૦૦૩માં જાંબલી દેડકાં ના વસવાઅની શોધ થઈ હતી. તેમને જીવંત અવશેષ માનવામાં આવે છે. સેશેલ્સમાં મળી આવતી આવા દેડકાની પ્રજાતિથી તેમો ખૂબ નજેકના મનાય છે. દેડકાંની ચાર નવી પ્રજાતિઓ પણ પશ્ચિમ ઘાટમાંથી મળી આવી છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.wii.gov.in/publications/researchreports/2005/endemism_amphibian_summary_content.pdf |title=An evaluation of the endemism of the amphibian assemblages from the Western Ghats using molecular techniques Contents & Summary |access-date=2010-12-11 |archive-date=2008-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219184326/http://www.wii.gov.in/publications/researchreports/2005/endemism_amphibian_summary_content.pdf |url-status=dead }}</ref> <gallery mode="packed-hover" heights="140" perrow="5"> File:Marsh Crocodiles basking in the sun.JPG|આ વિસ્તારમાં નોંધપાત્ર મગરો રહે છે File:Nasikabatrachus_sahyadrensis.jpg|જાંબલી દેડકો, જે ૨૦૦૩માં શોધાયો હતો File:Rhacophorus_malabaricus_flat.jpg|મલબાર ગ્લાઇડિંગ ફ્રોગ File:Plectrurus_perottetti_sal.jpg|પાઇપ સાપ, જે માત્ર દક્ષિણ ભારત અને શ્રી લંકામાં જ મળી આવે છે File:Akwa18 puntius2.jpg|ડેનિસન્સ બાર્બ, નાશપ્રાય પ્રજાતિ છે </gallery> *'''માછલી''' - પશ્ચિમ ઙાટના જળ સ્ત્રોતોમાં માછલીઓની ૧૦૨ પ્રજાતિઓ મળી આવી છે.<ref name="fish">{{cite web |url=http://www.fao.org/docrep/003/x2614e/x2614e06.htm |author= Sehgal K. L. |title= Coldwater fish and fisheries in the Western Ghats, India |publisher=[[FAO]] |access-date=૨૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૮ }}</ref> પશ્ચિમ ઘાટના ઝરણામો અમુક ભડકીલા અને સિ સુંદર રંગોની માછલીઓ ધરાવે છે જેમકે રેડ લાઈન ટોરપીડો બાર્બ, રેડ ટેઈલ્ડ બાર્બ,<ref>{{cite web|title=Musa|url=http://www.geocities.com/musammilu/musa.html|url-status=live|publisher=geocieties.com}}{{dead link|date=નવેમ્બર ૨૦૧૦}}</ref> ઓસ્ટીઓબ્રમા બાકેવ્રી, ઘુન્ટેર્સ કેટ ફીશ અને મીઠા પાણીની ફુગ્ગા માછલી ''ટેટ્રાડોન ટ્રાવનકોરીકસ'', ''કોરીનોટેટ્રાડોન ઈમીટ્રેટર'' અને દરિયાઈ પ્રજાતિઓ જેમકે ''ચેલોન્ડોન પેટોકા'' બુચાનાન હેમીલ્ટન,૧૮૨૨;<ref>{{cite web |url=http://zoologica.lifescience.ntu.edu.tw/Z-10-1/Z-10-1-2.PDF |title=Zoologica |publisher= |access-date=૧૮ ડિસેમ્બર ૨૦૦૬ |archive-date=2004-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040716010207/http://zoologica.lifescience.ntu.edu.tw/Z-10-1/Z-10-1-2.PDF |url-status=dead }}</ref> અને મલબાર માશીર જેવી માશીરો.<ref>Silas ''et al.'', (2005) Indian Journal of Fisheries, 52(2):125-140</ref> *'''પક્ષીઓ'''- આ ક્ષેત્રમાં પક્ષીઓની લગભગ ૫૦૮ પ્રજાતિઓ છે. કર્ણાટકના પક્ષીઓની ૫૦૦ પ્રજાતિઓમાંથી મોઆ ભાગની પ્રજાતિઓ <ref>{{cite web |url=http://karnatakabirds.net/ |title=Karnataka birds |publisher=karnatakabirds.net |access-date=2022-01-05 |archive-date=2006-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060429032225/http://www.karnatakabirds.net/ |url-status=dead }}</ref> પશ્ચિમ ઘાટમાં રહે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.karnatakaforest.gov.in/English/forest_glance/biodiversity.htm |title=Karnataka forest department (forests at a glance - Bio-diversity |access-date=2010-12-11 |archive-date=2012-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207020512/http://karnatakaforest.gov.in/English/forest_glance/biodiversity.htm |url-status=dead }}</ref> ભદ્રા વન્યજીવન અભયારણ્ય મલબાર ટેકરીઓના ઉત્તર છેડે અને સહ્યાદ્રી ટેકરીઓના દક્ષીણ છેડે આવેલું છે. બંને ક્ષેત્રોના પક્ષીઓ અહીં જોઈ શકાય છે. આ ક્ષેત્રમાં ૧૬ પ્રજાતિઓ વિશ્વભરમાં માત્ર અહીં જ મળી આવે છે જેમકે રફોસ બ્રેસ્ટેડ લાફીંગ થ્રશ, નિર્બળ નિલગિરિ જંગલી કબૂતર, સફેદ પેટ વાળુ શોર્ટવીંગ અને પહોળી પૂંછવાળું ઘાસ પંખી, લગભગ ભયગ્રસ્ત રાખોડી છાતી વાળું લાફીંગ થ્રશ, કાળું અને રુફસ માખીખાઉ અને નિલગિરિ પીપીટ અને અલ્પ ચિંતાકારક મલબર પારકીટ,રાખોડી હોર્નબીલ, સફેદ પેટવાળુ ટ્રીપી, રાખોડી માથા વાળી બુલ બુલ, રફોસ બેબ્લર, વાયનાડ લાફીંગ થ્રશ, સફેદ પેટ વાળા ભૂરા ફ્લાય કેચર અને ક્રીમસન પીઠવાળું સૂર્ય પંખી<ref name="bli">{{cite web|year=1998|title=Restricted-range species|url=http://www.birdlife.org/datazone/ebas/index.html?action=EbaHTMDetails.asp&sid=125&m=0|url-status=live|work=BirdLife EBA Factsheet 123 Western Ghats|publisher=BirdLife International|access-date=3 December 2009}}</ref> *'''કીટકો'''- આ ક્ષેત્રના માત્ર કેરળમં જ કીટકોની ૬૦૦૦ પ્રજાતિઓ મળી આવે છે.<ref>Mathew George and Binoy C.F., ''An Overview of Insect Diversity of Western Ghats with Special Reference to Kerala State'', retrieved 7/24/2007. ([http://www.wii.gov.in/envis/rain_forest/chapter3.htm Online version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316112850/http://www.wii.gov.in/envis/rain_forest/chapter3.htm |date=2009-03-16 }}). Brief summary of work so far carried out on the insect fauna of Western Ghats of Kerala</ref> પશ્ચિમ ઘાટના નોંધાયેલ પતંગિયાની ૩૩૪ પ્રજાતિઓમાંથી ૩૧૯ તો માત્ર નિલગિરિ આરક્ષિત જીવાવરણમઅં મળી આવે છે.<ref>George Mathew and M. Mahesh Kumar, ''State of the Art Knowledge on the Butterflies of Nilgiri Biosphere Reserve'', INDIA, retrieved 9/1/2007 ([http://www.wii.gov.in/envis/rain_forest/chapter6.htm Online version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108105816/http://www.wii.gov.in/envis/rain_forest/chapter6.htm |date=2009-01-08 }}). Introduction butterfly fauna</ref> *'''ગોકળગાય'''- અહીંના મોસમી વરસાદને કારણે જમીન પર રહેતી ગોકળગાયો માટે ઉનાળુ નિંદ્રા કાળ આવશ્યક બનાવે છે. આને પરિણામે તેમની ઘણી બહુતાયત પણ જોવા મળે છે જેમાં ગોકળગાયની ૨૫૮ પ્રજાતિઓ, ૫૭ કુળ અને ૨૪ કુટુંબો મળી આવે છે.<ref>Madhyastha N. A., Rajendra, Mavinkurve G. and Shanbhag Sandhya P., ''Land Snails of Western Ghats'', retrieved 9/1/2007 ([http://www.wii.gov.in/envis/rain_forest/chapter9.htm Online version] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090717093156/http://www.wii.gov.in/envis/rain_forest/chapter9.htm |date=2009-07-17 }}) Introduction Molluscs</ref> ==નોંધ== {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{sisterlinks}} {{wikivoyage|Westghats}} * [http://www.biodiversityhotspots.org/xp/hotspots/ghats/Pages/default.aspx જૈવિક વૈવિદ્ય સક્રીય સ્થળો] * [http://wwf.panda.org/what_we_do/where_we_work/western_ghats/ પશ્ચિમ ઘાટ , ભારત] {{GeoSouthAsia}} [[શ્રેણી:પર્વત]] [[શ્રેણી:ભારતના વિશ્વધરોહર સ્થળો]]‎ flz8w15vmvies31w52qbp0djlnm5mds 0 29293 901660 882834 2026-06-20T05:36:40Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901660 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} [[ચિત્ર:Aishwarya Rai Cannes.jpg|thumb|ઐશ્વર્યા રાય બચ્ચનને તેના સૌંદર્ય માટે માઘ્યમો દ્વારા સતત વખાણવામાં આવી છે. .<ref name="mostbeauti">"The World's Most Beautiful Woman?" સીબીએસન્યૂઝ. કોમસુધારો 27 ઓક્ટોબર 2007</ref><ref>[0]</ref><ref>[1] [2]</ref>]] છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી '''ભારતમાં મહિલાઓ''' ની સ્થિતીમાં મોટા ફેરફારો આવ્યા છે.<ref>{{cite news|title=Rajya Sabha passes Women's Reservation Bill|url=http://hindu.com/2010/03/10/stories/2010031050880100.htm|publisher=The Hindu|access-date=25 August 2010|location=Chennai, India|date=2010-03-10|archive-date=2010-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100314035416/http://www.hindu.com/2010/03/10/stories/2010031050880100.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Rajya Sabha passes Women's Reservation Bill |url=hindu.com/2010/03/10/stories/2010031050880100.htm|publisher=The Hindu|access-date=25 August 2010}}</ref> પ્રાચીન સમયમાં પુરૂષોને સમકક્ષ<ref>{{Cite book | last = Jayapalan| title = Indian society and social institutions| publisher = Atlantic Publishers & Distri.| year = 2001| page = 145| url = http://books.google.co.in/books?id=gVo1I4SIqOwC&pg=PA145| isbn = 9788171569250}}</ref> થી લઈને મધ્યકાલીન યુગમાં નીચેના દરજ્જા સુધીનો ફેરફાર આવ્યા છે છે.<ref name="nrcw_history"/> અનેક સુધારાવાદીઓ દ્વારા સમાન હક્કને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે, [[ભારત]]માં મહિલાઓની સ્થિતિનો ઇતિહાસ ઘણાં મહત્વપૂર્ણ બનાવોથી ભરેલો છે. આધુનિક ભારતમાં, મહિલાઓએ [[ભારત]]માં ઉચ્ચપદોને શોભાવ્યા છે, જેમાં રાષ્ટ્રપતિ, વડાપ્રધાન, લોકસભાના અધ્યક્ષ, વિરોધ પક્ષના અધ્યક્ષ વગેરે સામેલ છે. == ઇતિહાસ == ખાસ મહિલાઓની ભૂમિકાને લગતા બહુ થોડા લખાણો મળે છે; જેમાં વર્ષ 1730ની આસપાસ તંજાવુરના અધિકારી ત્ર્યંબકયજવને ''સ્ત્રીધર્મપદ્ધતિ'' અપવાદ છે. આ લખાણમાં ઈસ.પૂર્વે ચોથી સદીમાં લખાયેલી અપસ્તંભ સૂત્રને ધ્યાનમાં રાખીને મહિલાઓના વર્તન પરની નિંદા મહિલાઓ ઉપર લાદવામાં આવેલી ટિપ્પણીઓને સંકલિત કરવામાં આવ્યા છે. (c. 4th c. BCE).<ref> ધી પરફેક્ટ વાઈફ: ''સ્ત્રીધર્મપદ્ધતિ'' (મહિલાઓની જવાબદારીઓ અંગેની માર્ગદર્શિકા) ત્ર્યંબકાયજવન (અનુ. જુલિઆ લેસલિ), પેન્ગુવીન ૧૯૯૫ આઈએસબીન 0-14-043598-0.</ref> તેના પહેલા શ્લોક પ્રમાણે ''મુખ્ય ધર્મેશ સ્મૃત્તિશુ વિહિતો ભરત સુષુશા શાનામ હી'' પોતાનાના પતિની આજ્ઞા પ્રમાણે સેવા કરવાને તેની પ્રાથમિક ફરજ માનવામાં આવી છે. અહીં ''સુષુશા'' પરિભાષા (સાહિત્યિક "સાંભળવાની ઈચ્છા") એ બહુ બધા મતલબને આવરીલે છે. જેમાં એક શ્રદ્ધાળુની ઈશ્વરને અંજલિ, કે ગુલામની જેમ સેવા પણ સામેલ છે.<ref>''સ્ત્રીધર્મપદ્ધતિ'' માંથી વ્યાપક અંશ જુઓ http://www.cse.iitk.ac.in/~amit/books/tryambakayajvan-1989-perfect-wife-stridharmapaddhati.html</ref> === પ્રાચીન ભારત === વિદ્વાનો માને છેકે, પ્રાચીન ભારતમાં, મહિલાઓ દરેક ક્ષેત્રમાં પુરૂષો જેટલા સમાન હક્કો ભોગવતી હતી.<ref name="vedam_towards_gender">{{cite book |last=Mishra |first=R. C. |title=Towards Gender Equality |url=https://www.vedamsbooks.com/no43902.htm |year=2006 |publisher=Authorspress |isbn=81-7273-306-2 |access-date=2011-01-04 |archive-date=2010-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101029125524/https://www.vedamsbooks.com/no43902.htm |url-status=dead }}</ref> જોકે, અન્ય કેટલાક, આ અંગે વિરોધાભાસી અભિપ્રાયો ધરાવે છે.<ref name="vedam_status_and_position">{{cite book |title=Status and Position of Women: In Ancient, Medieval and Modern India |last=Pruthi |first=Raj Kumar |coauthors=Rameshwari Devi and Romila Pruthi |url=https://www.vedamsbooks.com/no21831.htm |year=2001 |publisher=Vedam books |isbn=81-7594-078-6 |access-date=2011-01-04 |archive-date=2012-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214164355/https://www.vedamsbooks.com/no21831.htm |url-status=dead }}</ref> પ્રાચીન ભારતના વૈધ્યાકરણના નિષ્ણાતો જેમ કે, પતાંજલિ અને કાત્યાયન સૂચવે છે કે, વૈદિક કાળની શરૂઆતમાં મહિલાઓ શિક્ષિત હતી. <ref>''વર્તિકા'' કાત્યાયન લિખીત 125, 2477</ref><ref>અસ્ટાધ્યાયી પર ટિપ્પણીઓ 3.3.21 and 4.1.14 પતંજલિ દ્વારા લિખીત </ref> ઋગ્વેદની રૂચાઓ સૂચવે છે કે, સ્ત્રીઓના લગ્ન પુખ્ત વયે થતા હતા અને કદાચ તેણી પતિને પસંદ કરવા માટે મુક્ત હતી.<ref>આર. સી. મજુમદાર અને એ. ડી. પૌશલકેર (સંપાદકો): ધી હિસ્ટ્રી એન્ડ કલ્ચર ઓફ ઈન્ડિયન પીપલ. વોલ્યુમ I, વૈદિક યુગ. બોમ્બે : ભારતીય વિદ્યા ભવન 1951, p.394</ref> ઋગ્વેદ અને ઉપનિષદના લખાણો સૂચવે છે કે, અનેક મહિલાઓ ઋષિ અને મુની હતી, જેમાં ગાર્ગી અને મૈત્રૈય પ્રમુખ છે.<ref name="about_vedic_women">{{cite web |title=Vedic Women: Loving, Learned, Lucky! |url=http://hinduism.about.com/library/weekly/aa031601c.htm |access-date=2006-12-24 |archive-date=2006-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061120194408/http://hinduism.about.com/library/weekly/aa031601c.htm |url-status=dead }}</ref> પ્રાચીન ભારતના કેટલાક રાજ્યોમાં ''નગરવધૂ'' (શહેરની વધૂ) જેવી પરંપરા હતી. ''નગરવધૂ'' નો ખિતાબ જીતવા માટે સ્ત્રીઓ વચ્ચે સ્પર્ધા થતી હતી. નગરવધૂનું વિખ્યાત ઉદાહરણ આમ્રપાલીનું છે. અભ્યાસ પ્રમાણે, વૈદિક યુગના શરૂઆતના સમયમાં મહિલાઓ સમાન હક્કો અને પ્રતિષ્ઠા ભોગવતી હતી.<ref name="infochange_women">{{cite web |title=InfoChange women: Background & Perspective |url=http://www.infochangeindia.org/WomenIbp.jsp |access-date=2006-12-24 |archive-date=2008-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724121920/http://www.infochangeindia.org/WomenIbp.jsp |url-status=dead }}</ref> જોકે, પાછળથી (ઈ.સ. પૂર્વે 500માં), સ્મૃત્તિઓના આગમનથી મહિલાઓનું સન્માન ઘટવા લાગ્યું. (ખાસ કરીને મનુસ્મૃત્તિ) અને બાબર તથા મુઘલ સામ્રાજ્યના ઈસ્લામિક આક્રમણથી અને પછી ખ્રિસ્તીઓના આગમનથી મહિલાઓના સ્વાતંત્ર્ય અને હક્કો પર પડદો પડી ગયો.<ref name="nrcw_history">{{cite web |title=Women in History |url=http://nrcw.nic.in/index2.asp?sublinkid=450 |publisher=National Resource Center for Women |access-date=2006-12-24 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619085059/http://nrcw.nic.in/index2.asp?sublinkid=450 |url-status=dead }}</ref> જોકે, જૈન સંપ્રદાય જેવી સુધારાવાદી ચળવળોએ મહિલાઓને ધાર્મિક વર્ગમાં મહિલાઓને પ્રવેશ આપ્યો, મોટા ભાગે, ભારતમાં મહિલાઓ બંદીવાન હતી અને તેમની ઉપર નિયંત્રણો હતા.<ref name="infochange_women"/> માનવામાં આવે છે કે, છઠ્ઠી સદીથી બાળલગ્નની શરૂઆત થઈ.<ref name="kamat_medieval_karnataka">{{cite web |title=Status of Women in Medieval Karnataka |author=Jyotsana Kamat |url=http://www.kamat.com/jyotsna/women.htm |date=2006-1 |access-date=2006-12-24 }}</ref> === મધ્યકાલીન સમય === મધ્યકાલીન સમયના સમાજમાં ભારતની મહિલાઓની સ્થિતી વધુ કથળી હતી.<ref name="vedam_towards_gender"/><ref name="nrcw_history"/> જ્યારે, કેટલાક સમુદાયોમાં સતી થવું, ભારતના કેટલાક સમુદાયોના સમાજ જીવનમાં બાળવિવાહ અને વિધવા વિવાહ પર પ્રતિબંધ સામાન્ય બન્યા હતા. ભારતીય ઉપ-મહાદ્વિપ ઉપર મુસલમાનોની જીતથી ભારતના સમાજમાં પડદાપ્રથાનું આગમન થયું. રાજસ્થાનના રાજપુતોમાં જૌહર કરવામાં આવતા હતા. ભારતના કેટલાક ભાગોમાં, દેવાદાસીઓ કે મંદીરની સ્ત્રીનું જાતિય શોષણ કરવામાં આવતું હતું. બહુપત્નીત્વ બહુધા પ્રચલીત હતા, ખાસ કરીને હિન્દુ ક્ષત્રિય શાસકોમાં તેનો ચાલ હતો.<ref name="kamat_medieval_karnataka"/> કેટલાક મુસલમાન પરીવારોમાં સ્ત્રીઓ જનાનાખાના પૂરતી મર્યાદિત હતી. આ પ્રકારની સ્થિતિ છતાં, કેટલીક મહિલાઓએ રાજકારણ, સાહિત્ય, શિક્ષણ અને ધર્મના ક્ષેત્રમાં પ્રગતિ સાધી હતી.<ref name="nrcw_history"/> રઝિયા સુલતાન [[દિલ્હી]] ઉપર શાસન કરનારી એકમાત્ર મહિલા બની હતી. 1564માં મોઘલ બાદશાહ [[અકબર]]ના સેનાપતિ અશફ ખાન સાથે યુદ્ધમાં મોતને ભેટતા પહેલા ગોંદની રાણી દુર્ગાવતિએ પંદર વર્ષ સુધી શાસન કર્યું હતું. 1590ના દાયકામાં મોઘલોની વિશાળ સેના સામે ચાંદબીબીએ અહેમદનગરની રક્ષા કરી હતી. જહાંગીરની પત્ની નૂર જહાંએ સામ્રાજ્યની તાકતને અસરકારક રીતે પોતાના કાબુમાં રાખી હતી. તેને મોઘલ તખ્થ પાછળની અસલી તાકત તરીકે ઓળખવામાં આવતી હતી. મોઘલ શાહજાદીઓ જહાંઆરા અને ઝેબુનિસ્સા જાણીતી કવિયિત્રીઓ હતી, અને શાસકીય વહિવટી તંત્ર પર તેમની અસર હતી. વહિવટદાર અને યૌદ્ધા તરીકેની તેમની ક્ષમતાના કારણે, [[શિવાજી]]ના માતા જીજાબાઈને રાજના વહિવટદાર તરીકે નિમવામાં આવ્યા હતા.[[શિવાજી]] દક્ષિણ ભારતમાં ઘણી મહિલાઓ ગામડા, શહેરો, વિભાગો તેમજ સામાજિક અગ્રદૂત અને ધાર્મિક સંસ્થાઓમાં વહીવટ કરતી હતી.<ref name="kamat_medieval_karnataka"/> ભક્તિ ચળવળોએ મહિલાઓના સન્માનને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો અને કેટલાક દમન સામે સવાલ ઉઠાવ્યાં.<ref name="infochange_women"/> મીરાબાઈ મહિલા સંત-કવિયિત્રી હતા, ભક્તિ ચળવળના સૌથી અગત્યના પાત્રોમાં તેઓ મહત્વપૂર્ણ હતા. આ યુગના અન્ય મહિલા સંત-કવિયિત્રીઓમાં અક્કા મહાદેવી, રામી જનાબાદી અને લાલ દેડનો સમાવેશ થાય છે. હિન્દુત્વના ભક્તિ સંપ્રદાયો જેમ કે, મહાનુભવ, વરકરી, અને બીજી કેટલીક હિન્દુ ધર્મોની આંતરિક ચળવળોએ ખુલ્લીને સામાજિક ન્યાય અને સ્ત્રી-પુરૂષ વચ્ચે સમાનતાની હિમાયત કરી હતી. ભક્તિ ચળવળ પછી ટૂંક સમયમાં, ગુરૂ નાનક, શીખોના પ્રથમ ધર્મગુરૂએ પુરૂષો અને સ્ત્રીઓ વચ્ચે સમાનતાનો સંદેશો આપ્યો. તેમણે મહિલાઓ દ્વારા ધાર્મિક સભાઓને મંજૂરીની હિમાયત કરી, [[ભજન]] અને કિર્તન સભાનું નેતૃત્વ કરવાની અને ગાયન કરવાની ; ધાર્મિક વ્યવસ્થાપક સમિતિઓના સભ્ય બનવાની, રણભૂમિમાં સેનાઓના નેતૃત્વની ; લગ્નમાં સમાનતા અને અમૃત (ધાર્મિક દિક્ષાવીધિ)ની હિમાયત કરી હતી. બીજા શીખ ગુરૂઓએ પણ સ્ત્રીઓ સાથે ભેદભાવ સામે શિક્ષા આપી હતી. === ઐતિહાસિક રીતિઓ === કેટલાક સમુદાયોમાં સતી, જૌહર અને દેવદાસી જેવી પરંપરાઓ ઉપર પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો છે અને આધુનિક ભારતમાં મોટાભાગે નાશ પામી છે. જોકે, ભારતના દૂરના વિસ્તારોમાં આ રીતિઓના કિસ્સા મળી આવે છે. કેટલાક સમુદાયોમાં ભારતીય મહિલાઓ દ્વારા હજૂ પણ પડદા પ્રથા પાળવામાં આવે છે, ભારતના સાંપ્રત કાયદાઓ હેઠળ ગેરકાયદેસર રીતિ હોવા છતાં, બાળલગ્ન પણ પ્રવર્તે છે. [[સતી (પ્રથા)|સતી]] સતીએ જૂની અને મોટાભાગે નષ્ટ થયેલી પ્રથા છે, કેટલાક સમુદાયોમાં વિધવાને તેના પતિની ચિતામાં જીવતી સળગાવી દેવામાં આવતી હતી. આમ તો આ ક્રિયા વિધવા દ્વારા સ્વેચ્છાએ સ્વીકારવાની હતી, છતાં એવું માનવામાં આવે છે કે, કેટલીક વખત આમ કરવા માટે વિધવાને ફરજ પાડવામાં આવતી હતી. 1829માં અંગ્રેજો દ્વારા તેને નાબુદ કરવામાં આવી હતી. આઝાદી પછી સતીપ્રથાના ચાલીસ જેટલા કિસ્સા નોંધાયા છે.<ref name="tribune_fifty_feudal">{{cite web |title=Feudal mindset still dogs women's struggle |author=Vimla Dang |url=http://www.tribuneindia.com/50yrs/women.htm |publisher=The Tribune |date=1998-06-19 |access-date=2006-12-24 |archive-date=2006-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061219142443/http://www.tribuneindia.com/50yrs/women.htm |url-status=dead }}</ref> 1987માં રાજસ્થાનની રૂપ કંવરનો કિસ્સો સતી (અટકાવવા)ના કાયદાને લાગૂ કરવા સુધી દોરી ગઈ હતી.<ref>{{cite web |title=The Commission of Sati (Prevention) Act, 1987 |url=http://www.wcd.nic.in/commissionofsatiprevention.htm |access-date=2006-12-24 }}</ref> [[જૌહર]] જૌહર એવી પ્રથા છે, જેમાં હારેલા યૌદ્ધાની તમામ પત્નીઓ અને પુત્રીઓ સળગી જતી હતી. શત્રુઓના હાથમાં પકડાઈ જવા અને પછી શોષણને ટાળવા માટે આમ કરવામાં આવતું હતું. પરાજીત રાજપૂત શાસકો, જેઓ તેમના સન્માનને સૌથી ઉપર ગણતા હતા, તેમની પત્નીઓ દ્વારા આ પ્રથાને અનુસરવામાં આવતી હતી. [[પડદા]] કેટલાક સમુદાયોમાં પડદો એવી રીતિ છે, જેમાં મહિલાઓએ તેમના શરીરની જેમ ત્વચા અને તેમના ઘાટને ઢાંકે. તે મહિલાઓની હરફર ઉપર નિયંત્રણ લાદે છે, તે મુક્તપણે વાતચીત કરવાના હક્કને કાપે છે, અને તે મહિલાઓ તાબામાં હોવાના પ્રતિકરૂપ છે. બંને ધર્મોના ધાર્મિક નેતાઓની અજ્ઞાનતા અને પૂર્વાગ્રહોના કારણે આ ગેરમાન્યતા ઉદ્દભવી છે, ઈસ્લામ કે હિન્દુત્વની ધાર્મિક શિક્ષાનો પડધો નથી પાડતા.{{Citation needed|date=October 2010}} [[દેવદાસી]]ઓ દેવદાસીએ દક્ષિણ ભારતના કેટલાક વિસ્તારોની પ્રથા છે, જેમાં મહિલાઓના "લગ્ન" દેવ અથવા મંદીર સાથે કરવામાં આવે છે. ઈસુની દસમી સદી સુધીમાં આ પ્રથા મજબુત રીતે સ્થાપિત થઈ ગઈ હતી.<ref>{{cite web |url=http://www.kamat.com/kalranga/people/yellamma/yellamma.htm |title=The Yellamma Cult |author=K. L. Kamat |date=2006-12-19 |access-date=2006-12-25 }}</ref> આગળના સમયમાં, ભારતના કેટલાક ભાગોમાં દેવદાસીઓનું ગેરકાયદેસર જાતિય શોષણ પ્રથા બની ગયા. === બ્રિટિશ શાસન === 19મી સદીમાં યુરોપના વિદ્વાનોએ નોંધ્યું કે, હિન્દુ મહિલાઓ અન્ય મહિલાઓ કરતા "નૈસર્ગિક રીતે ચારિત્ર્યશીલ" અને "વધુ ગુણવાન" છે.<ref>ડુબોઈસ, જિન એન્ટોનિએ એન્ડ બેઉચેમ્પ, હેન્રી કિંગ, હિન્દુ મેનર્સ, કસ્ટમ્સ , એન્ડ સેરેમનીસ, ક્લારેન્ડોન પ્રેસ, 1897</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન અનેક સુધારકો જેમ કે, રામ મોહન રૉય, ઈશ્વર ચંદ્ર વિદ્યાસાગર, જ્યોતિરાવ ભૂલે વગેરે મહિલાઓના ઉત્કર્ષ માટે લડ્યા હતા. આ યાદી જોતા એવું લાગે કે રાજ દરમિયાન અંગ્રેજોએ કોઈ સકારાત્મક પ્રદાન આપ્યું ન હતું, તે પૂર્ણપણે સાચું નહીં હોય, કેમ કે, મિશનરીઓના પત્નીઓ જેમ કે માર્થા મોલ્ટ ઉર્ફે મીડ અને તેમની પુત્રી એલિઝા કેલ્ડવેલ ઉર્ફે મોલ્ટને દક્ષિણ ભારતની છોકરીઓના શિક્ષણ અને તાલિમની શરૂઆત કરવા માટે યોગ્ય રીતે યાદ કરવામાં આવે છે- શરૂઆતમાં સ્થાનિકોએ આ પ્રથાનો વિરોધ કર્યો, આગળ તે પરંપરા ઉડી ગઈ. રાજા રામમોહન રૉયના પ્રયાસો 1829માં ગવર્નર-જનરલ વિલિયમ કેવેન્ડિશ-બેન્ટિકના કાળમાં સતી પ્રથાની નાબુદી તરફ દોરી ગયા. ઈશ્વર ચંદ્ર વિદ્યાસાગરની વિધવા મહિલાઓની સ્થિતી સુધારવાની ચળવળ 1856માં વિધવા પુનઃવિવાહ કાયદા સુધી દોરી ગઈ. અનેક મહિલા સુધારકો જેમ કે પંડિત રમાબાઈએ પણ મહિલાઓના ઉત્કર્ષના કામમાં સહાય કરી હતી. કિટ્ટુર ચિન્નમા, કર્ણાટકના રજવાડા કિટ્ટુરના મહારાણી હતા, અંગ્રેજોની ખાલસાનીતિ સામે તેમણે બળવો કર્યો હતો અને સૈન્યનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. 16મી સદીમાં તટીય કર્ણાટકની રાણી અબ્બક્કા રાણીએ યુરોપી સેનાઓના આક્રમણને, ખાસ કરીને પોર્ટુગલોના આક્રમણને સફળતાપૂર્વક ખાળ્યું હતું. [[ઝાંસી]]ની રાણી લક્ષ્મીબાઈએ અંગ્રેજોની સામે 1857માં ભારતીયોના બળવાનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. હવે, તેણીને બૃહૃદ રીતે રાષ્ટ્રવાદી નાયક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. બેગમ હઝરત મહલ, અવધના સહ-શાસક, વધુ એક એવા શાસક હતા, જેમણે 1857ના વિપલ્વનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. તેણીએ અંગ્રેજો સાથે સંધિ કરવાનો ઈન્કાર કરી દીધો અને છેવટે નેપાળમાં એકાંતવાસ ગાળ્યો હતો. આ ગાળાના ગણતરીના નોંધપાત્ર મહિલા શાસકોમાં ભોપાલના બેગમોનો પણ સમાવેશ થાય છે. લડાયક કૌશલ્યોમાં તેમણે પડદાપ્રથાનો ઉપયોગ નહોતો કર્યો. ચંદ્રમુખી બસુ, કાદમ્બનિ ગાંગુલી અને આનંદી ગોપાલ જોષી ભારતની શરૂઆતી મહિલાઓમાંથી હતી, જેમણે શૈક્ષણિક પદ્દવી હાંસલ કરી હોય. 1917માં મહિલાઓનું પ્રથમ પ્રતિનિધિ મંડળ રાજ્યના સચિવને મળ્યું હતું અને મહિલાઓના રાજકીય અધિકારીઓની માગ કરી હતી, તેમને ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસનું સમર્થન હાંસલ હતું. 1927માં ઓલ ઈન્ડિયા વિમેન્સ એજ્યુકેશન કોન્ફરન્સ (અખિલ ભારતીય મહિલા શિક્ષણ પરિષદ) મળી હતી.<ref name="infochange_women"/> 1929માં બાળલગ્ન પ્રતિબંધ કાયદો પસાર કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લગ્ન સમયે છોકરીની ઉંમર ઓછા માં ઓછી 14 વર્ષની નક્કી કરવામાં આવી હતી, મહંમદ અલી ઝીણાના પ્રયાસો થકી આ કાયદો પસાર થયો હતો.<ref name="infochange_women"/><ref>હિન્દુ મુસ્લિમ એકતાના એમ્બેસેડર, ઈઆન બ્રાયંટ વેલ્સ</ref> ખુદ મહાત્મા ગાંધીએ 13ની વયે લગ્ન કર્યા હોવા છતાં, પાછળથી તેમણે લોકોને બાલ લગ્નનો બહિષ્કાર કરવા માટે વિનંતી કરી હતી અને બાળ વિધવાઓ સાથે લગ્ન કરવા યુવાનોને હાંકલ કરી હતી.<ref name="kamat_gandhi_status"/> ભારતની સ્વાતંત્ર્ય ચળવળમાં મહિલાઓએ અગત્યની ભૂમિકા ભજવી હતી. કેટલાક વિખ્યાત સ્વાતંત્ર્ય સેનાનીઓમાં ભિખાજી કામા, ડૉ. એન્ની બેસન્ટ, પ્રીતિલત્તા વાડેદાર, વિજ્યાલક્ષ્મી પંડિત, રાજકુમારી અમૃત કૌર, અરૂણા આશફ અલી, સૂચેતા ક્રિપ્લાની, અને [[કસ્તુરબા|કસ્તૂરબા ગાંધી]]નો સમાવેશ થાય છે. બીજા નોંધપાત્ર નામોમાં મુથ્થુલક્ષ્મી રેડ્ડી અને દુર્ગાબાઈ દેશમુખ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. સુભાષચંદ્ર બોઝની [[આઝાદ હિન્દ ફૌજ|ઈન્ડિયન નેશનલ આર્મી]]માં ઝાંસીની રાણી લક્ષ્મીબાઈ રેજિમેન્ટ હતી, જે કેપ્ટન લક્ષ્મી સહેગલ સહિત પૂર્ણપણે મહિલાઓની બનેલી હતી. કવિયિત્રી અને સ્વાતંત્ર્ય સેનાની સરોજીની નાયડુ, ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના પ્રથમ ભારતીય મહિલા અધ્યક્ષ હતા, અને ભારતના રાજ્યના રાજ્યપાલ બનનારા પ્રથમ મહિલા હતા. == સ્વતંત્ર ભારત == ભારતમાં મહિલાઓ હાલ તમામ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ થાય છે, જેમ કે, શિક્ષણ, રમત-ગમત, રાજકારણ, માધ્યમો, કલા અને સંસ્કૃત્તિ, સેવા ક્ષેત્ર, વિજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગિકી વગેરે.<ref name="nrcw_history"/> [[ઈન્દિરા ગાંધી]], તેમણે [[ભારતના વડાપ્રધાન]] તરીકે કુલ 15 વર્ષના ગાળા માટે સેવા આપી, તેઓ વિશ્વમાં સૌથી લાંબો સમય સુધી વડાપ્રધાન તરીકે સેવા આપનારા મહિલા છે.<ref>{{cite news|url= http://news.bbc.co.uk/local/oxford/hi/people_and_places/arts_and_culture/newsid_8661000/8661776.stm|title= Oxford University's famous south Asian graduates#Indira Gandhi|date= 2010-05-05|publisher=''[[BBc News]]''}}</ref> ભારતના બંધારણ દ્વારા, તમામ ભારતીય મહિલાઓને સમાનતાનો હક્ક આપવામાં આવ્યો છે (કલમ-14), રાજ્ય દ્વારા ભેદભાવ નહીં (કલમ 15(1)), સમાનતાનો હક્ક (કલમ 16), સમાન કામ માટે સમાન ચૂકવણું (કલમ 39 (ડી)). વધુમાં, તે રાજ્ય દ્વારા મહિલાઓ અને બાળકોની તરફેણમાં વિશેષ જોગવાઈઓ કરવાની મંજૂરી આપે છે (કલમ 15(3)), મહિલાઓના સ્વમાનનું અપમાન કરનારી તમામ રીતિઓને ત્યાગવા કહે છે (કલમ 51 (એ) (અ) (ઈ) (ઈ)), તે રાજ્યને મહિલાઓ માટે કાર્યસ્થળે ન્યાયી અને માનવીય સંજોગો અને પ્રસૂતિ રાહત માટે યોગ્ય જોગવાઈઓ કરવા માટે મંજૂરી આપે છે. (કલમ 42).<ref name="un_women_free_equal">{{cite web |title=Women in India: How Free? How Equal? |url=http://www.un.org.in/wii.htm |author=Kalyani Menon-Sen, [[A. K. Shiva Kumar]] |publisher=United Nations |year=2001 |access-date=2006-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911183722/http://www.un.org.in/wii.htm |archive-date=2006-09-11 |url-status=live }}</ref> 1970ના દાયકાના અંતભાગમાં ભારતમાં નારીવાદી સક્રિયતાએ ગતિ પકડી હતી. મથુરા રેપ કેસ મહિલા જૂથોને રાષ્ટ્રીય કક્ષાના મુદ્દાઓ પર સાથે લાવ્યો. મથુરાના પોલીસ સ્ટેશનમાં પોલીસ કર્મચારી દ્વારા યુવાન છોકરીનો બળાત્કાર કરવામાં આવ્યો હતો, તેની મુક્તિ સામે 1979-80માં વ્યાપક દેખાવો થયા હતા. રાષ્ટ્રીય માધ્યમો, દ્વારા તેને વ્યાપક પણે આવરી લેવામાં આવ્યા, અને સરકારને પૂરાવાના કાયદામાં, ફોજદારી પ્રક્રિયાના કાયદામાં અને ભારતીય દંડ સંહિતામાં જેલમાં બળાત્કારની શ્રેણી સામેલ કરવાની ફરજ પડી.<ref name="un_women_free_equal"/> સ્ત્રી ભ્રૂણહત્યા, લૈંગિક ભેદભાવ, મહિલા આરોગ્ય અને મહિલા સાક્ષરતા જેવા વિષયો પર મહિલા કાર્યકરો એક થયા. ભારતમાં મહિલા પરની હિંસા સાથે દારૂને પણ સાંકળવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/ipc/prod/wid-9803.pdf |format=PDF|title=Women of the World: Women's Health in India |author=Victoria A. Velkoff and Arjun Adlakha |publisher=U.S. Department of Commerce |month=October | year=1998 |access-date=2006-12-25 }}</ref> [[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્રપ્રદેશ]], [[હિમાચલ પ્રદેશ|હિમાચલપ્રદેશ]], [[હરિયાણા]], [[ઓરિસ્સા]], [[મધ્ય પ્રદેશ|મધ્યપ્રદેશ]] અને બીજા રાજ્યોમાં અનેક મહિલા જૂથોએ દારૂ-વિરોધી અભિયાનો છેડ્યા છે.<ref name="un_women_free_equal"/> ઘણી મુસ્લીમ મહિલાઓએ શરિયત હેઠળ મહિલાઓના હક્કોનું ધાર્મિક નેતાઓ દ્વારા વિશ્લેષણ પર સવાલ ઉઠાવ્યા છે અને ત્રણ વખત તલાકની પ્રથાની આલોચના કરી છે.<ref name="infochange_women"/> 1990ના દાયકામાં, વિદેશી દાતા સંસ્થાઓ તરફથી મળતા દાનથી, નવા મહિલા-કેન્દ્રીય સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓની સ્થાપના શક્ય બની છે. સ્વ-સહાય જૂથો અને સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ, જેમકે, સેલ્ફ એમ્પલોઈડ વિમેન્સ એસોસિએશન (સેવા)એ ભારતમાં મહિલાઓના અધિકાર માટે મોટી ભૂમિકા ભજવી છે. અનેક મહિલાઓ સ્થાનિક ચળવળોમાં નેતા તરીકે ઊભરી આવી છે. ઉદાહરણ તરીકે, નર્મદા બચાવો આંદોલનના મેધા પાટકર. ભારત સરકાર દ્વારા વર્ષ 2001ને મહિલા સશક્તિકરણ (''સ્વશક્તિ'' ) વર્ષ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે.<ref name="infochange_women"/> વર્ષ 2001માં મહિલાઓના સશક્તિકરણ માટે રાષ્ટ્રીય નીતિ પસાર કરવામાં આવી હતી.<ref>{{cite web |title=National Policy For The Empowerment Of Women (2001) |url=http://www.wcd.nic.in/empwomen.htm |access-date=2006-12-24 }}</ref> વર્ષ 2006માં, ઈમરાના નામની મુસલમાન બળાત્કાર પીડિતાના કિસ્સાને – માધ્યમો દ્વારા પ્રકાશમાં લાવવામાં આવ્યો હતો. ઈમરાના ઉપર તેના સસરાંએ બળાત્કાર કર્યો હતો. કેટલાક મુસલમાન મૌલવીએ એવું જાહેર કર્યું હતું કે, ઈમરાનાએ તેના સસરા સાથે લગ્ન કરવા જોઈએ. જેના કારણે, વ્યાપક વિરોધ થયો હતો અને છેવટે ઈમરાનાના સસરાને દસ વર્ષની જેલની સજા થઈ હતી, આ ચૂકદાનું કેટલીક નારીવાદી સંસ્થાઓ અને ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લીમ પર્સનલ લો બોર્ડ દ્વારા સ્વાગત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web |url=http://southasia.oneworld.net/article/view/141611/1/ |title=OneWorld South Asia News: Imrana |access-date=2006-12-25 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927005231/http://southasia.oneworld.net/article/view/141611/1/ |url-status=dead }}</ref> 9 માર્ચ 2010ના દિવસે, આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસના એક દિવસ પછી. રાજ્ય સભા દ્વારા મહિલા અનામત ધારો, પસાર કરવામાં આવ્યો, જેમાં સંસદ અને રાજ્યની વિધાનસભાઓમાં મહિલાઓ માટે 33% અનામતની ખાતરી આપવામાં આવી છે.<ref>{{cite news |url=http://hindu.com/2010/03/10/stories/2010031050880100.htm |title=Rajya Sabha passes Women's Reservation Bill |access-date=2010-08-25 |location=Chennai, India |work=The Hindu |date=2010-03-10 |archive-date=2010-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100314035416/http://www.hindu.com/2010/03/10/stories/2010031050880100.htm |url-status=dead }}</ref> == સમયચક્ર == દેશમાં મહિલાઓ દ્વારા શું સિદ્ધિ હાંસલ કરવામાં આવી છે, તેના ઉપર નજર કરીને તેમની સ્થિતિમાં આવેલા સતત પરિવર્તન પર નજર કરી શકાય છે: * 1879: જ્હોન ઈલિયટ ડ્રિન્ક વોટ બેથુને 1849માં બેથુન શાળાની સ્થાપના કરી, જે 1879માં બેથુન કોલેજ તરીકે વિકસી, આમ તે ભારતની પ્રથમ મહિલા કોલેજ બની. * 1883: ચંદ્રમુખી બસુ અને કાદમ્બનિ ગાંગુલી ભારત અને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યની પ્રથમ મહિલા સ્નાતકો બની. * 1886: [[કાદમ્બિની ગાંગુલી]] અને [[આનંદી ગોપાલ જોષી]] પશ્ચિમી ઔષધ વિજ્ઞાનમાં તાલિમ હાંસલ કરનારા ભારતના પ્રથમ મહિલા બન્યાં. * 1905: સુઝેન આરડી ટાટા કાર ચલાવનારા પ્રથમ ભારતીય મહિલા બન્યા. <ref>{{cite web |url=http://www.mumbaipolice.org/aboutus/history.htm |title=Mumbai Police History |access-date=2006-12-24 |archive-date=2006-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061223003137/http://www.mumbaipolice.org/aboutus/history.htm |url-status=dead }}</ref> * 1916: પ્રથમ મહિલા વિશ્વવિદ્યાલય, એસએનડીટી (SNDT) મહિલા વિશ્વવિદ્યાલય 2 જૂન 1916ના દિવસે સમાજ સુધારક ધોન્ડો કેશવ કર્વે દ્વારા માત્ર પાંચ વિદ્યાર્થીનીઓ સાથે સ્થાપવામાં આવ્યું. * 1917: એન્ની બેસન્ટ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના પ્રથમ મહિલા અધ્યક્ષ બન્યાં. * 1919: અજોડ સમાજ સેવાના માટે, પંડિત રમાબાઈ બ્રિટિશ રાજમાં કૈસર-એ-હિન્દનું સન્માન મેળવનારા પ્રથમ ભારતીય મહિલા બન્યાં. * 1925: સરોજિની નાયડુ ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના ભારતમાં જન્મેલા પ્રથમ મહિલા અધ્યક્ષ બન્યાં. * 1927: અખિલ ભારતીય મહિલા પરિષદની સ્થાપના થઈ. * 1944: અસિમા ચેટરજી ભારતના વિશ્વ વિદ્યાલયમાંથી ડૉક્ટરેટ ઓફ સાઈન્સની પદ્દવી હાંસલ કરનારા પ્રથમ મહિલા બન્યાં. * 1947: 15 ઓગસ્ટ 1947ના આઝાદી પછી, સરોજિની નાયડુ સંયુક્ત પ્રાંતોના રાજ્યપાલ બન્યાં અને આ પ્રક્રિયામાં ભારતના પ્રથમ મહિલા રાજ્યપાલ પણ બન્યાં. * 1951: ડેક્કન એરવેઝના પ્રેમ માથુર વ્યવસાયી વિમાનચાલક બનનારા પ્રથમ ભારતીય બન્યાં. * 1953: વિજયાલક્ષ્મી પંડિત સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાની પ્રથમ મહિલા અધ્યક્ષ(અને પ્રથમ ભારતીય) બન્યા. * 1959: અન્ના ચંડી ભારતમાં ઉચ્ચ ન્યાયાલય (કેરળ હાઈકોર્ટ)ના પ્રથમ મહિલા ન્યાયાધીશ બન્યા.<ref>{{cite web |url=http://highcourtofkerala.nic.in/judge.htm |title=High Court of Kerala: Former Chief Justices / Judges |access-date=2006-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061214211107/http://highcourtofkerala.nic.in/judge.htm |archive-date=2006-12-14 |url-status=live }}</ref> * 1963: સૂચેતા ક્રિપલાની ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યપ્રધાન બન્યાં, ભારતના કોઈપણ રાજ્યમાં આ પદ ધારણ કરનાર પ્રથમ મહિલા બન્યાં. * 1966: કેપ્ટન દુર્ગા બેનરજી દેશની વિમાન સેવા ઈન્ડિયન એરલાઈન્સના પ્રથમ ભારતીય મહિલા પાઈલટ બન્યા. * 1966: [[કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાય]] સામુદાયિક નેતૃત્વ માટે રોમન મેગ્સેસે એવોર્ડ જીત્યા. * 1966: [[ઈન્દિરા ગાંધી]] [[ભારતના વડાપ્રધાન|ભારતના પ્રથમ મહિલા વડાપ્રધાન]] બન્યા. * 1970: કમલજીત સંધૂ એશિયન રમતોત્સવમાં સુવર્ણ પદક મેળવનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા બન્યા. * 1972: [[કિરણ બેદી]] ભારતીય પોલીસ સેવામાં જોડાનાર પ્રથમ મહિલા બન્યા.<ref>{{cite web |url=http://www.un.org/News/Press/docs/2003/sga827.doc.htm|title=Kiran Bedi Of India Appointed Civilian Police Adviser | access-date=2006-12-25}}</ref> * 1979: [[મધર ટેરેસા]]એ નોબલ શાંતિ પુરસ્કાર જીત્યો, આમ કરનાર તેઓ ભારતના પ્રથમ મહિલા નાગરિક બન્યા. * 1984: 23 મે ના દિવસે, બચેન્દ્રી પાલ માઉન્ટ એવરેસ્ટ પર ચડનારા પ્રથમ ભારતીય મહિલા બન્યા. * 1989: જસ્ટિસ એમ. ફાતિમા બીવી ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતના પ્રથમ મહિલા ન્યાયધીશ બન્યા.<ref>http://highcourtofkerala.nic.in/judge.htm</ref> * 1997: [[કલ્પના ચાવલા]] અવકાશમાં જનાર ભારતમાં જન્મેલ પ્રથમ મહિલા બન્યા.<ref>http://www.funlok.com/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=1498{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * 1992: પ્રિયા જીંગન ભારતની સેનામાં જોડાનાર પ્રથમ મહિલા બન્યા (આગળ જતા 6 માર્ચ 1993ના તેઓ સેનામાં ઔપચારિક રીતે સામેલ થયા.)<ref>{{cite web |url=http://www.bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/Articles/Article29.html |title=Army'S First Lady Cadet Looks Back |access-date=2007-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205183833/http://bharat-rakshak.com/LAND-FORCES/Army/Articles/Article29.html |archive-date=2007-02-05 |url-status=dead }}</ref> * 1994: હરિતા કૌર દેઓલ ભારતીય વાયુદળના પ્રથમ ભારતીય મહિલા પાઈલટ બન્યા, જેને એકલાં ઉડ્ડાણ ભરી હતી. * 2000: કર્ણામ મલ્લેશ્વરી ઓલ્પિકમાં પદક મેળવનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા બન્યા (2000માં સિડનીમાં ઉનાળુ ઓલમ્પિક વખતે કાંસ્યપદક મેળવ્યો હતો.) * 2002: [[લક્ષ્મી સહેગલ]] ભારતમાં રાષ્ટ્રપતિ પદની ચૂંટણી માટે ઊભા રહેનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા બન્યા. * 2004: [[પુનિતા અરોરા]] ભારતીય સેનાના પ્રથમ મહિલા બન્યા, જે લેફ્ટનન્ટ જનરલના સર્વોચ્ચ હોદા સુધી પહોંચ્યા હોય. * 2007: [[પ્રતિભા પાટીલ|પ્રતિભા પાટિલ]] ભારતના પ્રથમ મહિલા રાષ્ટ્રપતિ બન્યા. * 2009: મીરા કુમાર ભારતની સંસદના નીચલા ગૃહ લોકસભાના પ્રથમ મહિલા સ્પીકર બન્યા. == સંસ્કૃતિ == સમગ્ર ભારતમાં મહિલાઓ સાડી (એક લાંબું કપડું જેને શરીરની ફરતે વિંટાળી શકાય) અને સલ્વાર-કમીઝ પહેરે છે. ''બિંદી'' (ચાંલ્લો) એ ભારતીય મહિલાઓ માટે મેકઅપનો એક ભાગ છે. પરંપરાગત રીતે લાલ બિંદી અને સિંદૂર ફક્ત લગ્ન કરેલી હિન્દુ મહિલાઓ જ પહેરી શકતી હતી. પરંતુ હવે તેઓ મહિલાઓની ફેશનનો એક ભાગ બની ગયા છે.<ref>[http://www.kamat.com/kalranga/women/bindi.htm કામત્સ પોટપોર્રી: ધી સિગ્નીફિલન્સ ઓફ ધી હોલી ડોટ (બિન્દી)]</ref> રંગોળીએ પરંપરાગત કળા છે, જે ભારતીય મહિલાઓમાં ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે. == શિક્ષણ અને આર્થિક વિકાસ == 1992-93ના આંકડા અનુસાર, ફક્ત 9.2% ભારતીય પરિવારો જ મહિલા સંચાલિત હતા. જો કે ગરીબી રેખાથી નીચે જીવતા 35% ઘરો મહિલા સંચાલિત હતા.<ref name="fao_sd_india">{{cite web |title=Asia's women in agriculture, environment and rural production: India |url=http://www.fao.org/sd/wpdirect/WPre0108.htm |access-date=2006-12-24 |archive-date=2014-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140630002611/http://www.fao.org/sd/wpdirect/WPre0108.htm |url-status=dead }}</ref> === શિક્ષણ === ભારતમાં ધીમે-ધીમે સ્ત્રી શિક્ષણમાં સુધારો થઇ રહ્યો છે, પરંતુ પુરુષની સરખામણીએ સ્ત્રીઓમાં શિક્ષણનો દર ઓછો છે. છોકરાઓની સરખામણીએ ઘણી ઓછી છોકરીઓ સ્કુલમાં નામ નોંધાવે છે, અને તેમાંથી ઘણી ભણવાનું છોડી પણ દે છે.<ref name="un_women_free_equal"/> નેશનલ સેમ્પલ સર્વે 1997ના આકંડાઓ પ્રમાણે, ફક્ત [[કેરળ]] અને [[મિઝોરમ]] રાજ્યમાં જ સાર્વત્રિક સ્ત્રી શિક્ષણ દર જોવા મળ્યો છે. મોટા ભાગના નિષ્ણાતોના મત અનુસાર, કેરળમાં મહિલાઓના સામાજિક અને આર્થિક વિકાસ પાછળનું મુખ્ય પરિબળ સાક્ષરતા છે.<ref name="un_women_free_equal"/> અનૌપચારિક શિક્ષણ (નોન-ફોર્મલ એજ્યુકેશન) (NFE) કાર્યક્રમ હેઠળ, રાજ્યમાં કુલ કેન્દ્રમાંથી લગભગ 40% અને [[કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ|યુટી]](UT)માંથી કુલ કેન્દ્રમાંથી 10% કેન્દ્ર ફક્ત મહિલાઓ માટે સંપૂર્ણ રીતે અનામત રાખવામાં આવ્યા છે.{{Citation needed|date=June 2008}} 2000ની ગણતરી અનુસાર, એનએફઇ (NFE)ના 0.3 મિલિયન કેન્દ્ર કાર્યરત છે, જેમાં લગભગ 7.42 મિલિયન વિદ્યાર્થિઓ શિક્ષા મેળવે છે. જેમાંથી લગભગ 0.12 મિલિયન ફક્ત છોકરીઓ માટે જ સંપૂર્ણ રીતે જાહેર કરવામાં આવ્યા છે.{{Citation needed|date=June 2008}} શહેરી ભારતમાં છોકરીઓ લગભગ છોકરાઓની સમાંતર જ શિક્ષણ મેળવે છે પરંતુ ગ્રામીણ ભારતમાં સતત છોકરીઓમાં શિક્ષણનું પ્રમાણ છોકરાઓની સરખામણીએ ઓછું છે. યુ.એસ. (U.S.) ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કોમર્સના 1998ના અહેવાલ અનુસાર, ભારતમાં સ્ત્રી શિક્ષણ માટે સૌથી મોટા અવરોધોમાં શાળાઓમાં અપૂરતી સુવિધાઓ(આરોગ્ય વિષયક સુવિધા), સ્ત્રી શિક્ષકોનો અભાવ અને અભ્યાસક્રમમાં જાતી વિષયક પૂર્વગ્રહ સમાવિષ્ટ છે, (મોટાભાગની સ્ત્રીઓને નબળી અને લાચાર દર્શાવવામાં આવે છે.)<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/ipc/prod/wid-9801.pdf |format=PDF|title=Women of the World: Women's Education in India |author=Victoria A. Velkoff |publisher=U.S. Department of Commerce |month=October | year=1998 |access-date=2006-12-25 }}</ref> === કાર્યબળ ભાગીદારી === સામાન્ય માન્યતાથી વિરુદ્ધ, ભારતમાં કાર્યક્ષેત્રે મહિલાઓની સંખ્યાની ટકાવારી મોટી છે.<ref name="kamat_faq">{{cite web |title=Women of India: Frequently Asked Questions |url=http://www.kamat.com/kalranga/women/faq.htm |date=2006-12-19 |access-date=2006-12-24 }}</ref> રાષ્ટ્રીય માહિતી સંગ્રહ સંસ્થા એ સ્વીકાર્યુ હતું કે, કર્મચારી તરીકે મહિલાઓના પ્રદાનને ખૂબ જ ગંભીર રીતે ઓછું આંકવામાં આવે છે.<ref name="un_women_free_equal"/> જો કે, વળતર ચૂકવીને કરાવવામાં આવતા કાર્યોમાં મહિલાઓની સંખ્યા પુરુષોની સરખામણીએ ઘણી ઓછી છે. શહેરી વિસ્તારમાં કર્મચારીઓ તરીકે મહિલાઓની સંખ્યા ઘણી આકર્ષક છે. ઉદાહરણ તરીકે સોફ્ટવેર ઉદ્યોગમાં મહિલા કર્મચારીઓની સંખ્યા 30% જેટલી છે. તેઓ કામના સ્થળે પગારમાં તથા હોદ્દાની બાબતમાં પુરુષોની સમાંતર કામગીરી કરે છે. કુલ મજૂર મહિલાઓમાંથી 89.5% જેટલી મહિલા ગ્રામીણ ભારતમાં કૃષિ અને તેને સંલગ્ન ઉદ્યોગ ક્ષેત્રમાં જોવા મળે છે.<ref name="fao_sd_india"/> કુલ મજૂરી કામમાં સમગ્ર ખેત ઉત્પાદનમાં 55% થી 66% ફાળો મહિલાઓનો છે. 1991ના વિશ્વ બેંકના એક એહેવાલ અનુસાર, ભારતના ડેરી ઉત્પાદનની કુલ રોજગારીમાંથી 94% રોજગાર વ્યક્તિઓ મહિલાઓ હતી. જંગલ આધારિત લઘુ ઉદ્યોગોની કુલ રોજગારીમાં મહિલાઓનો ફાળો 51% છે.<ref name="fao_sd_india"/> મહિલા વેપારની સૌથી વધુ પ્રખ્યાત સફળ વાર્તા શ્રી મહિલા ગૃહ ઉદ્યોગ લિજ્જત પાપડની છે. 2006ના વર્ષમાં કિરણ મજુમદાર-શોએ બાયોકોનની શરૂઆત કરી, જે ભારતની પ્રથમ બાયોટેક કંપની છે. તેમને (કિરણ મજૂમદાર-શો) ભારતની સૌથી વધુ ધનિક મહિલાઓમાં સ્થાન મળ્યું છે. લલિતા ગુપ્તે અને કલ્પના મોરપરિયા (બંને ભારતની મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો છે જેમને ફોબોર્સની વિશ્વની સૌથી શક્તિશાળી મહિલાઓ માટેની યાદીમાં સ્થાન મળ્યું છે) ભારતની સૌથી મોટી બાજા ક્રમાંકની આઈસીઆઈસીઆઈ (ICICI) બેંકનું સંચાલન કરે છે.<ref>[https://web.archive.org/web/20121024200527/http://www.forbes.com/2006/08/30/power-women-india_cz_mb_06women_0831india.html ભારતની સૌથી શક્તિશાળી બિઝનેસ મહિલા]. ફોબોર્સ. કોમ.</ref> === જમીન અને માલિકીના હકો === મોટાભાગના ભારતીય પરિવારોમાં, મહિલાઓ પાસે પોતાના નામની મિલકત હોતી નથી તેમજ પિતાની મિલકતમાંથી તેમને ભાગ પણ મળતો નથી.<ref name="un_women_free_equal"/> રક્ષણ માટેના કાયદાઓના નબળા પાલનને કારણે મહિલાઓને થોડા પ્રમાણમાં જમીન અને માલિકી હકો પ્રાપ્ત છે.<ref name="carol_chronic">{{cite web |title=Chronic Hunger and the Status of Women in India |url=http://www.thp.org/reports/indiawom.htm |author=Carol S. Coonrod |month=June |year=1998 |access-date=2006-12-24 |archive-date=2014-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140910220125/http://www.thp.org/reports/indiawom.htm |url-status=dead }}</ref> વાસ્તવમાં જમીન અને માલિકીના હકોની વાત આવે છે ત્યારે મહિલાઓ વિરુદ્ધ ક્યારેક લિંગ આધારિત ભેદભાવ રાખવામાં આવે છે. 1956 ના મધ્યમાં હિન્દુ પર્સનલ લો (હિન્દુ વ્યક્તિગત કાયદો) પ્રમાણે (જે હિન્દુ, બૌદ્ધ, શીખ અને જૈન લોકોને લાગુ પડતો) મહિલાઓને વારસાગત માલિકીમાં હક્ક આપવામાં આવતો. જોકે દિકરાઓને પૂર્વજોની મિલકતમાં સ્વતંત્ર રીતે હક્ક આપવામાં આવ્યો છે, પરંતુ દિકરીઓને આ હિસ્સો તેના પિતા તરફથી પ્રાપ્ત થાય છે. આથી પિતા તેની પૂર્વજોની મિલકતમાંથી ફરીથી જાહેરાત કરીને દિકરીનો વારસા હક્ક લઇ પણ શકે છે, પરંતુ દિકરો તેના પોતાના અધિકારોથી તેનો હિસ્સો મેળવી શકે છે. વધારામાં લગ્ન કરેલી દિકરી જો લગ્ન બાદ સતામણીનો ભોગ બને તો પણ પૂર્વજોના ઘરમાં રહેવાનો હક્ક ધરાવતી નથી. 2005માં હિન્દુ કાયદામાં કરવામાં આવેલા સુધારા બાદ, હવે મહિલાઓને પુરુષો જેટલું જ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>[http://indiacode.nic.in/fullact1.asp?tfnm=200539 હિન્દુ વારસ હક (સુધારો) કાયદો, 2005]</ref> 1986માં, ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે જૂના છૂટાછેડા લીધેલી મુસ્લિમ મહિલા શાહ બાનોને, ભરણપોષણના નાણા મેળવવા માટે હકદાર જાહેર કરી હતી. જો કે, કટ્ટરપંથી મુસ્લિમ નેતાઓએ આ નિર્ણયનો જોરશોરથી વિરોધ કર્યો હતો, તેમનો આરોપ હતો કે કોર્ટ તેમના વ્યક્તિગત કયદાઓમાં (શરિયત) દખલ કરી રહી છે. જેને પગલે કેન્દ્ર સરકારે તુરંત જ મુસ્લિમ મહિલાઓ માટે(છૂટાછેડા અંતર્ગત અધિકારનું રક્ષણ) કાયદો જાહેર કર્યો.<ref>{{cite web|title = The Muslim Women (Protection of Rights on Divorce) Act|url = http://www.sudhirlaw.com/themuslimwomen.htm|month = May|year = 1986|access-date = 2008-02-14|archive-url = https://web.archive.org/web/20071227155728/http://www.sudhirlaw.com/themuslimwomen.htm|archive-date = 2007-12-27|url-status = dead}}</ref> એ જ રીતે, એક ખ્રિસ્તી મહિલા પણ તેના છૂટાછેડાના સમાન અધિકારો માટે વર્ષો સુધી લડતી રહી અને અંતે સફળ થઇ. 1994માં મહિલાઓની સંસ્થાઓ સહિત બધા ચર્ચે સાથે મળીને એક કાચો મુસદ્દો તૈયાર કર્યો, જે ક્રિશ્ચન મેરેજ અને મેટ્રોમોનિઅલ કોસીસ બીલ (ક્રિશ્ચન લગ્ન અને લગ્નવિષયક કારણ વિધેયક) તરીકે ઓળખાયો. જોકે હાલમાં પણ સરકારે તે અંગેના પ્રાસંગીક કાયદાઓમાં કોઈ જ સુધારા કર્યા નથી.<ref name="infochange_women"/> == મહિલાઓ વિરુદ્ધ ગુના == ભારતમાં પોલિસની નોંધ અનુસાર, મહિલાઓ વિરુદ્ધ થતા ગુનાઓની સંખ્યા ખૂબ જ વધુ છે. કેન્દ્રિય ગુના નોંધ શાખાના 1998ના અહેવાલ અનુસાર, 2010માં થનારી વસતી વૃદ્ધિના દર કરતા પણ મહિલાઓ વિરુદ્ધ થતા ગુનાઓનો દર ઉંચો રહેશે.<ref name="un_women_free_equal"/> અગાઉ બળાત્કાર કે ત્રાસના ઘણા કિસ્સાઓ સામાજિક કલંકને કારણે પોલીસમાં નોંધવામાં આવતા ન હતા. અધિકૃત આંકડા દર્શાવ્યા અનુસાર, મહિલાઓ વિરુદ્ધ થતા ગુનાઓમાં નાટ્યાત્મક રીતે વધારો જોવા મળ્યો છે.<ref name="un_women_free_equal"/> === જાતીય સતામણી === 1990માં નોંધાયેલા છેડતી અને જાતીય સતામણીના કુલ કુલ કિસ્સાઓમાંથી અડધાથી વધુ ગુના કામના સ્થળોએ નોંધાયેલા હતા.<ref name="un_women_free_equal"/> પુરુષો દ્વારા જો મહિલાઓને ગમ્મત ખાતર પણ શાબ્દિક સતામણી કરવામાં આવી હોય તે શારિરીક ત્રાસ કે માનસિક સતામણી તરીકે નોંધવામાં આવે છે. ઘણા કાર્યકર્તાઓનો આરોપ છે કે મહિલાઓની જાતીય સતામણીના વધી રહેલા કિસ્સાએ "પશ્ચિમી સંસ્કૃતિનો પ્રભાવ છે". 1987માં મહિલાઓના અશ્લીલ પ્રદર્શન (પ્રતિબંધ) કાયદો પસાર કરવામાં આવ્યો<ref>{{cite web |title=The Indecent Representation of Women (Prohibition) Act, 1987 |url=http://www.wcd.nic.in/dowryprohibitionrules.htm |access-date=2006-12-24 }}</ref>, જાહેરખબરો અથવા પ્રકાશનોમાં, લખાણો, ચિત્રો કે આકૃતિઓ અથવા અન્ય કોઈ પણ રીતે મહિલાઓને અશ્લીલ દર્શાવવાના કિસ્સાઓને રોકવા માટે આ કાયદો ઘડાયો હતો. 1997માં, એક સીમારૂપ ચૂકાદામાં, ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે કામના સ્થળો પર મહિલાઓની જાતીય સતામણી વિરુદ્ધ ગંભીર વલણ અપનાવ્યું હતું. કોર્ટ દ્વારા ખોટી કે સાચી ફરિયાદ અટકાવવા અને તેનું નિરાકરણ લાવવા અંગે પણ એક નિશ્ચિત દિશાચિન્હ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. રાષ્ટ્રિય મહિલા આયોગ દ્વારા આ દિશાચિન્હને ધ્યાનમાં લઇને રોજગારી આપનાર માટે ખૂબ જ ઝિણવટપૂર્વક એક આચારસંહિતા તૈયાર કરવામાં આવી.<ref name="un_women_free_equal"/> === દહેજ === {{Main|દહેજ પ્રથા}} 1961માં, ભારત સરકાર દ્વારા દહેજ પ્રતિબંધ કાયદો પસાર કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web |title=The Dowry Prohibition Act, 1961 |url=http://www.wcd.nic.in/dowryprohibitionact.htm |access-date=2006-12-24 }}</ref> લગ્નની તૈયારીમાં કરવામાં આવતી દહેજની માંગને ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવી. જો કે તેમ છતાં પણ દહેજ સંબંધિત ઘરેલું હિંસા, આત્મહત્યા અને ખૂનના કિસ્સા નોંધાયેલા જોવા મળ્યા છે. 1980માં આવા સંખ્યાબંધ કિસ્સા નોંધાયેલા છે.<ref name="kamat_faq"/> 1985માં, દહેજ પ્રતિબંધક નિયમ કડક કરવામાં આવ્યો (કન્યા અને વરને આપવામાં આવતી ભેટની વિગત તૈયાર કરવાનું જાહેર કરવામાં આવ્યું).<ref>{{cite web |title=The Dowry Prohibition (maintenance of lists of presents to the bride and bridegroom) rules, 1985 |url=http://www.wcd.nic.in/dowryprohibitionrules.htm |access-date=2006-12-24 }}</ref> આ કાયદા અનુસાર, લગ્ન સમયે કન્યા અને વરને આપવામાં આવતી ભેટની વિગત તૈયાર કરીને તેમાં નીચે સહી કરીને રાખવું. આ વિગતમાં દરેક ભેટની સંપૂર્ણ વિગત અને તેની અંદાજિત કિંમત, જે વ્યક્તિએ તે ભેટ આપી હોય તેનું નામ અને તેની સાથેનો સંબંધ નોંધવામાં આવશે. જો કે આ નિયમ ક્યારેક જ અમલમાં મૂકવામાં આવે છે. 1997માં, અહેવાલ<ref>''અપૂરતા દહેજને કારણે રસોડાની અગ્નિમાં બળીને મરતી ભારતીય દુલ્હનો'' , જુલાઈ 23, 1997, ન્યૂ દિલ્હી, યુપીઆઈ </ref> દર્શાવે છે કે, દહેજને કારણે દર વર્ષે લગભગ 5,000 જેટલી મહિલાઓનું મૃત્યુ થાય છે, અને લગભગ દરરોજ એક ડઝનથી વધુ મહિલાઓ જાણી જોઇને રસોઇમાં લગાડવામાં આવેલી આગથી મૃત્યુ પામે છે. જેને “દુલ્હનને સળગાવવી” (બ્રાઈડ બર્નીંગ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને ભારતમાં જ તેની ટીકા પણ કરવામાં આવે છે. શહેરી શિક્ષિત વિસ્તારોમાં હવે દહેજને કારણે થતી સતામણીમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. === બાળ લગ્ન === ભારતમાં બાળ લગ્ન પરંપરાગત રીતે પ્રચલિત છે અને આજે પણ એ ચાલુ જ છે. ઐતિહાસિક રીતે, એક યુવાન છોકરી યુવાન ત્યાં સુધી જ તેના માતા-પિતા સાથે રહી શકે. ભૂતકાળમાં બાળ વિધવાને તિવ્ર યાતના આપવામાં આવતી, વાળ ઉતારી નાખવા, એકલતા ભર્યુ જીવન જીવવું, સમાજથી દૂર રહેવું જેવી સજા કરવામાં આવતી.<ref name="kamat_gandhi_status">{{cite web |title=Gandhi and Status of Women |url=http://www.kamat.com/mmgandhi/gwomen.htm |author=Jyotsna Kamat |date=2006-12-19 |access-date=2006-12-24 }}</ref> જોકે 1860માં બાળ વિવાહને ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા, જોકે તે આજે પણ સામાન્ય વાત છે.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/1617759.stm | work=BBC News | title=Child marriages targeted in India | date=2001-10-24}}</ref> યુનિસેફ (UNICEF)ના સ્ટેટ ઓફ ધી વર્લ્ડ્સ ચિલ્ડ્રન -2009 અહેવાલ અનુસાર, કાયદેકીય રીતે માન્ય 18 વર્ષની વય પૂર્વે ભારતમાં 20-24 વર્ષની વયે લગ્ન કરનાર મહિલાઓ 47% હતી, જ્યારે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આ પ્રમાણ 56% ટકા હતું.<ref>{{Cite web |url=http://www.unicef.org/sowc09/docs/SOWC09_Table_9.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-01-04 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619111412/http://www.unicef.org/sowc09/docs/SOWC09_Table_9.pdf |url-status=dead }}</ref> આ અહેવાલ અનુસાર, વિશ્વના કુલ બાળ લગ્નોમાંથી 40% બાળ લગ્નો ભારતમાં થાય છે.<ref>{{cite news | url=http://www.hindu.com/2009/01/18/stories/2009011855981100.htm | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=40 p.c. child marriages in India: UNICEF | date=2009-01-18 | access-date=2011-01-04 | archive-date=2009-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090127015155/http://www.hindu.com/2009/01/18/stories/2009011855981100.htm | url-status=dead }}</ref> === સ્ત્રીભૃણ હત્યા અને જાતી આધારિત ગર્ભપાત === ભારત પુરુષ જાતીનું ઊંચું પ્રમાણ ધરાવે છે, જેનું મુખ્ય કારણ છે, ઘણી સ્ત્રીઓ પુખ્ત વયે પહોંચતા પહેલા જ મૃત્યુ પામે છે.<ref name="un_women_free_equal"/> ભારતના આદિવાસી સમાજમાં અન્ય જાતિ જૂથોની સરખામણીએ પુરુષોનું પ્રમાણ ઓછું છે. આ પાછળનું વાસ્તવિક કારણ એ છે કે, આદિવાસી સમુદાયોમાં આવક સાક્ષરતા અને આરોગ્ય સુવિધાઓનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હોય છે.<ref name="un_women_free_equal"/> આથી કેટલાક નિષ્ણાતોનું સલાહ છે કે ભારતમાં પુરુષોનું વધુ પ્રમાણ એ સ્ત્રીભૃણ હત્યા અને જાતિ આધારિત ગર્ભ ગર્ભપાતનું કારણ હોઈ શકે છે. ભારતમાં બાળકની જાતિ નક્કી કરતા તમામ પ્રકારના પરિક્ષણો પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે, કારણ કે આ પરિક્ષણોને દ્વારા અનિચ્છનિય સ્ત્રી બાળકના જન્મ પૂર્વે જ નિકાલ દ્વારા છુટકારો મેળવવામાં આવતો હતો. સ્ત્રીભૃણ હત્યા (સ્ત્રી શિશુની હત્યા) અમુક ગ્રામીણ વિસ્તારમાં ખૂબ જ પ્રચલિત છે.<ref name="un_women_free_equal"/> ભારતમાં જાતિ આધારિત ગર્ભપાત અને સ્ત્રીભૃણ હત્યા પાછળનું એક મહત્વનું કારણ એ દહેજ પ્રથા દ્વારા થતી સતામણી છે. === ઘરેલું હિંસા === સામાજિક-આર્થિક રીતે પછાતવર્ગો (SEC)માં ઘરેલું હિંસાનું પ્રમાણ વધુ જોવા મળે છે.{{Citation needed|date=March 2009}} ઘરેલું હિંસા સામે સ્ત્રીઓને રક્ષણ આપતો કાયદો 26 ઓક્ટોબર, 2006થી અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો === દેહ વ્યાપાર === અનૈતિક દેહ વ્યાપાર (પ્રતિબંધ) કાયદો 1956માં પસાર કરવામાં આવ્યો.<ref>{{cite web |title=The Immoral Traffic (Prevention) Act, 1956 |url=http://www.wcd.nic.in/act/itpa1956.htm |access-date=2006-12-24 }}</ref> જોકે દેહ વ્યાપારના મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં યુવાન છોકરીઓ અને મહિલઓ હોવાનું નોંધાયું છે. આ મહિલાઓને બળજબરીપૂર્વક વૈશ્યાવૃત્તિ, ઘરકામ અથવા [[બાળ કામદાર|બાળમજૂરી]]માં ધકેલવામાં આવે છે. == અન્ય ચિંતાઓ == ;આરોગ્ય આજની ભારતીય મહિલાઓનું સરેરાશ આયુષ્ય અન્ય દેશોની સરખામણીએ ઓછું છે, પરંતુ તેમાં વર્ષે ઉત્તરોતર ક્રમશ: વધારો થતો જોવા મળે છે. ઘણા પરિવારોમાં, ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ઘણી મહિલાઓ અને છોકરીઓ પોષણ ભેદભાવનો ભોગ બને છે, આથી તેઓમાં લોહીનું ઓછું પ્રમાણ તેમજ કુપોષણનો શિકાર હોય છે.<ref name="un_women_free_equal"/> માતૃત્વ સમયે થતા મૃત્યુમાં ભારત વિશ્વમાં બીજા ક્રમે છે.<ref name="infochange_women"/> દેશમાં ફક્ત 42% જ જન્મ યોગ્ય ડૉક્ટરની દેખરેખ હેઠળ થાય છે. મોટાભાગની મહિલાઓ બાળકોને જન્મ આપવા માટે પરિવારની અન્ય મહિલાઓની જ મદદ લે છે, જેને કારણે ક્યારેક જોખમી સ્થિતિમાં આવડત અને સાધન સામગ્રીના અભાવે તેઓ માતાનો જીવ બચાવવા અસમર્થ જોવા મળે છે.<ref name="un_women_free_equal"/> યુએનડીપી (UNDP)ના માનવ વિકાસ અહેવાલ(1997) અનુસાર, 88% સગર્ભા મહિલાઓમાં(15-49 વર્ષની) પોષણનો અભાવ જોવા મળે છે.<ref name="fao_sd_india"/> ; પરિવાર નિયોજન ભારતમાં ગ્રામીણ વિસ્તારમાં સરેરાશ સ્ત્રીઓનો તેમની પ્રજનન ક્ષમતા પર કોઇ જ નિયંત્રણ નથી કે ખૂબ જ ઓછું નિયંત્રણ જોવા મળે છે. ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં મહિલાઓ પાસે ગર્ભનિરોધક માટેની કોઈ સ્વ-નિયંત્રિણ પદ્ધતિઓ કે સાધનો ઉપલબ્ધ નથી. જાહેર આરોગ્ય વિભાગ કાયમી પદ્ધતિ જેવી કે નસબંધી તેમજ આઈયુડી જેવી લાંબાગાળાની પદ્ધતિઓ પર ભાર મૂકે છે, જે જેનું તમારે કાયમી અનુસરણ ન કરવું પડે. મોટા ભાગના ગર્ભનિરોધકોમાં 75થી વધુ કિસ્સાઓમાં કાયમી વંધ્યત્વ આવે છે.<ref name="un_women_free_equal"/> == નોંધપાત્ર ભારતીય મહિલાઓ == ; કળા અને મનોરંજન એમ.એસ. શુભલક્ષ્મી, [[ગંગુબાઇ હંગલ]], [[લતા મંગેશકર]] અને [[આશા ભોંસલે]] જેવી ગાયિકાઓ અને શાસ્ત્રીય ગાયિકાઓ તેમજ [[ઐશ્વર્યા રાય|ઐશ્વર્યા રાય]] જૈવી અભિનેત્રી ભારતમાં ખૂબ જ પૂજનિય છે. એન્જોલિ એલા મેનોન પ્રસિદ્ધ ચિત્રકાર છે. ; રમત આમ તો રમત ગમત ક્ષેત્રે ભારતની સામાન્ય રૂપરેખા ખૂબ સારી નથી, તેમ છતાં કેટલીક ભારતીય મહિલાઓએ આ ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી છે. ભારતની પ્રખ્યાત રમત ક્ષેત્રે મહિલા ખેલાડીમાં પી. ટી. ઉષા, જે. જે. શોભા(વ્યાયામ-એથ્લેટિક્સ), કુંન્જારાની દેવી(વેઈટ લિફ્ટીંગ), ડાયેના એડલ્જી (ક્રિકેટ), સાયના નેહવાલ (બેડમિન્ટન), કોનેરુ હામ્પિ (ચેસ) અને [[સાનિયા મિર્ઝા]] (ટેનિસ)નો સમાવેશ થાય છે. કર્ણમ્ મલ્લેશ્વરી (વેઈટલિફ્ટર) એક માત્ર ખેલાડી છે, જે ઓલમ્પિકમાં ચંદ્રક (2000માં કાંસ્ય ચંદ્રક) જીતી છે. ; રાજકારણ પંચાયત રાજની સંસ્થામાંથી, ભારતમાં લાખો મહિલાઓ હવે તેની રાજકારણમાં પ્રવેશી રહી છે.<ref name="carol_chronic"/> 73 અને 74માં બંધારણીય સુધારાલક્ષી કાયદા અનુસાર, દરેક ચૂંટાયેલી પ્રાદેશિક સંસ્થાઓમાં એક તૃતિયાંશ ભાગની બેઠક મહિલાઓ માટે રાખવી ફરજિયાત બની છે. રાજકીય પ્રવૃતિઓમાં વિવધ સ્તરે મહિલાઓની સંખ્યામાં સરેરાશ નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, તેમ છતાં રાજ્યશાસન અંતર્ગતની તેમજ નિર્ણાયક પદોથી મહિલાઓ હજી થોડી દૂર જોવા મળે છે.<ref name="un_women_free_equal"/> ; સાહિત્ય ઘણી મહિલા લેખિકાઓએ ભારતીય સાહિત્યમાં કવિયત્રી કે વાર્તાકાર તરીકે સ્થાન મેળવ્યું છે. જેમાં સરોજિની નાયડુ, કમલા સુરય્યા, શોભા ડે, અરુન્ધતિ રોય અને અનિતા દેસાઇનો સમાવેશ થાય છે. સરોજિની નાયડુને ભારતની બુલબુલ તરીકે પણ ઓળખાય છે. અરુન્ધતિ રોયને તેની નવલકથા “ધી ગોડ ઓફ સ્મોલ થીંગ્સ” માટે બુકર પ્રાઇઝ (પૂરૂષ બુકર પ્રાઇઝ)નું સન્માન પ્રાપ્ત થયું છે. == સંદર્ભો == {{reflist|2}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://womennewsnetwork.net/2007/11/05/nothing-to-go-back-to-the-fate-of-the-widows-of-vrindavan-india/"Nothing to Go Back To - The Fate of the Widows of Vrindavan, India"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202052450/http://womennewsnetwork.net/2007/11/05/nothing-to-go-back-to-the-fate-of-the-widows-of-vrindavan-india/ |date=2010-12-02 }} WNN - Women News Network * [http://ncw.nic.in/ રાષ્ટ્રીય મહિલા પંચ ] * [http://www.wcd.nic.in મહિલા અને બાળ વિભાગ મંત્રાલય ] * [http://sawnet.org/ સાઉથ એશિયન વુમન્સ નેટવર્ક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101112212812/http://www.sawnet.org/ |date=2010-11-12 }} (એસએડબલ્યુએનઈટી) * [http://www.skidmore.edu/academics/arthistory/ah369/LINKSPG2.HTM#bib મુઘલ કાળમાં મહિલાઓ ] * [http://www.pariwariksuraksha.org ભારતીય મહિલાઓ અને દહેજ કાયદાનો દુરઉપયોગ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190322154926/http://www.pariwariksuraksha.org/ |date=2019-03-22 }} * [http://www.kamat.com/kalranga/women/index.htm ભારતમાં મહિલાઓ ] * [http://www.rediff.com/money/2005/apr/29spec.htm ભારતની 20 ટોચની મહિલા સીઈઓ] * [http://www.szirine.com/countrytemplate.php?country=India ધી બેન્ગલ કોડ-ભારતીય મહિલાઓએ સહન કરવી પડતા વણલખાયેલા સામાજિક નિયમો અંગેનું સાહિત્ય] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060913200025/http://www.szirine.com/countrytemplate.php?country=India |date=2006-09-13 }} * [http://www.memsaab.com/ ગ્લોબલ નેટવર્ક ફોર ઈન્ડિયન વુમેન ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101207040749/http://memsaab.com/ |date=2010-12-07 }} * [http://www.csrindia.org/ સીઆરએસ, સેન્ટર ફોર સોશિયલ રિસર્ચ] {{DEFAULTSORT:Women In India}} [[શ્રેણી:ભારતીય સમાજ]] [[શ્રેણી:એશિયામાં મહિલા અધિકારો ]] [[શ્રેણી:ભારતીય મહિલા]] [[શ્રેણી:ભારતમાં નારીવાદ]] [[શ્રેણી:ભારત]] dznd8x9kpbpasoinug74yrzc64tjy02 0 31155 901659 893139 2026-06-20T05:29:46Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901659 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox high court | court_name = ભારતનું સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય | native_name = {{IAST|Bhārata Kā Sarvocca Nyāyālaya}} | image = Emblem of the Supreme Court of India.svg | imagesize = 150px | caption = સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયની મહોર | established = ૨૮ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ | city = [[નવી દિલ્હી]], {{Flagicon|India}} | state = [[દિલ્હી]] | location = તિલક માર્ગ, [[નવી દિલ્હી]], [[ભારત]], ૧૧૦ ૦૨૧ | country = [[ભારત]] | coordinates = {{coord|28.622237|N|77.239584|E|region:IN_type:landmark|display=inline}} | type = Collegium પદ્ધતિ | authority = [[ભારતનું બંધારણ]] | appeals = | terms = ૬૫ વર્ષે નિવૃત્તિ | positions = ૩૪ (૩૩ + ૧)<br />હાલમાં ‍(૩૪)<ref>{{cite web|title=Chief Justice & Judges|url=http://www.sci.gov.in/chief-justice-judges|website=www.sci.gov.in|publisher=Supreme Court of India|access-date=૦૨ ઓક્ટોબર ૨૦૧૮|language=en|archive-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621044642/https://www.sci.gov.in/chief-justice-judges|url-status=dead}}</ref> | website = {{url|www.sci.gov.in}} | motto = यतो धर्मस्ततो जयः॥<br />જ્યાં ધર્મ ત્યાં વિજય | chiefjudgetitle = ભારતનાં મુખ્ય ન્યાયમુર્તિ | chiefjudgename = ભૂષણ રામકૃષ્ણ ગવઈ | termstart = ૧૪ મે ૨૦૨૫ | termend = }} {{Politics of India}} '''ભારતનું સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય''' એ [[ભારત]]નું સર્વોચ્ચ ન્યાય તંત્ર છે અને ભારતીય બંધારણના ભાગ V, પ્રકરણ IV દ્વારા સ્થાપિત ભૂમિનો એક ભાગ છે. [[ભારત]]ના બંધારણ અનુસાર સુપ્રીમ કોર્ટની ભૂમિકા સમવાય કોર્ટની છે, જે બંધારણની પાલક છે અને અરજ કરવા માટેની સૌથી ઊંચી કોર્ટ છે. ભારતીય બંધારણની ૧૨૪ થી ૧૪૭ સુધીની કલમો ભારતીય સુપ્રીમ કોર્ટની રચના અને ન્યાયક્ષેત્ર નક્કી કરે છે સુપ્રીમ કોર્ટ મુખ્યત્વે છેલ્લો ઉકેલ છે અને સૌથી ઊંચી એપેલેટ (અપીલોનું કામ ચલાવનાર) કોર્ટ છે, જે રાજ્યો અને પ્રાંતોની હાઇ કોર્ટોના ચુકાદા સામે કરાયેલી અરજી સ્વીકારે છે. વધુમાં તે ગંભીર માનવ અધિકાર હક્ક ઉલ્લંઘન અથવા જે કેસમાં ગંભીર મુદ્દાનો સમાવેશ થયેલો હોય, જેમાં તાત્કાલિક ઉકેલની જરૂર હોય તેવા કેસોમાં લેખિત અરજી પણ લે છે. ભારતીય સુપ્રીમ કોર્ટે તેનું ઉદ્ઘાટન બેઠક ૨૮ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૦ના રોજ યોજી હતી અને ત્યારથી તેણે ૨૪,૦૦૦થી વધુ ચુકાદાઓ આપ્યા છે. ==કોર્ટનું બંધારણ== ૨૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૦ના રોજ ભારત એક સાર્વભૌમ લોકશાહી ગણતંત્ર બન્યું તેના બે દિવસ બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે તેના કામકાજનો પ્રારંભ કર્યો હતો. ઉદ્ઘાટન પ્રસંગ સંસદભવનમાં ચેમ્બર ઓફ પ્રિન્સેસ (Chamber of Princes)માં યોજાયો હતો. ચેમ્બર ઓફ પ્રિન્સેસ અગાઉ ૧૯૩૭થી ૧૯૫૦ની મધ્ય સુધી, ૧૨ વર્ષ સુધી ફેડરલ કોર્ટ ઓફ ઇન્ડિયાની બેઠક રહી હતી અને જ્યાં સુધી સુપ્રીમ કોર્ટે તેની હાલની ઇમારત 1958માં નહોતી ખરીદી, ત્યાં સુધી સુપ્રીમ કોર્ટની બેઠક રહી હતી. ૨૮ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ના રોજ તેના ઉદ્ઘાટન બાદ, સુપ્રીમ કોર્ટે સંસદના ગૃહમાં ચેમ્બર ઓફ પ્રિન્સેસમાં તેની બેઠકનો પ્રારંભ કર્યો હતો. કોર્ટે ત્યારબાદ હાલના મકાનમાં ૧૯૫૮માં સ્થળાંતર કર્યું હતું. સુપ્રીમ કોર્ટ બાર એસોસિયેશન એ સર્વોચ્ચ કોર્ટનું મંડળ છે. ==સુપ્રીમ કોર્ટની ઇમારત== સુપ્રીમ કોર્ટનો મુખ્ય બ્લોક ૨૨ એકરના ચોરસ પ્લોટમાં બાંધવામાં આવ્યો છે અને ઇમારતની ડિઝાઇન મુખ્ય સ્થપતિ ગણેશ ભીકાજી ડિયોલાલિકર દ્વારા કરવામાં આવી હતી, જેઓ સીપીડબ્લ્યુડી(CPWD)નું નેતૃત્વ સંભાળનારા પ્રથમ ભારતીય હતા અને તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટની ઇમારતની ઇન્ડો-બ્રિટીશ શૈલીમાં ડિઝાઇન કરી હતી. તેઓ શ્રીધર ક્રિશ્ના જોગલેકરના અનુયાયી હતા. કોર્ટે હાલની ઇમારતમાં ૧૯૫૮માં સ્થળાંતર કર્યું હતું. ઇમારતનો આકાર ન્યાયની ત્રાજવાઓની છબિ દર્શાવતો બનાવવામાં આવ્યો છે, જેમાં ઇમારતની કેન્દ્રીય વિંગ ત્રાજવાના પલ્લાના કેન્દ્રીય બીમને મળતી આવે છે. 1979માં, સંકુલમાં બે નવા ભાગો- પૂર્વ ભાગ અને પશ્ચિમ ભાગનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો હતો. એકંદરે તેમાં ઇમારતના વિવિધ ભાગોમાં ૧૫ કોર્ટ ખંડો છે. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની કોર્ટ તમામ કોર્ટોમાં સૌથી મોટી છે, જે મધ્ય વિંગના કેન્દ્રમાં આવેલી છે. ==રચના== [[File:Supreme Court of India - 200705.jpg|thumb|right|300px|ભારતીય સુપ્રીમ કોર્ટ]] મૂળભૂત ભારતીય બંધારણ(૧૯૫૦)માં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સાથે ૭ નીચલી કક્ષાના ન્યાયમૂર્તિઓ માટે જોગવાઇ કરવામાં આવી હતી - જેમાં તેમની સંખ્યા વધારવાનો નિર્ણય સંસદ પર છોડવામાં આવ્યો હતો. પ્રારંભિક વર્ષોમાં સુપ્રીમ કોર્ટની સંપૂર્ણ ન્યાયપીઠ તેમની સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવતા કેસોની સુનાવણી કરવા એકસાથે બેસતી હતી. જેમ કોર્ટનું કામ વધતું ગયું અને કેસોનો ભરાવો થતો ગયો તેમ સંસદે ૧૯૫૦માં ન્યાયમૂર્તિઓની સંખ્યા ૮ ની હતી તે વધારીને ૧૯૫૬માં ૧૧, ૧૯૬૦માં ૧૪, ૧૯૭૮માં ૧૮, ૧૯૮૬માં ૨૬ અને ૨૦૦૮માં ૩૧ની કરી હતી. ન્યાયમૂર્તિઓની સંખ્યામાં વધારો થતા તેઓ બે કે ત્રણ સભ્યોની બનેલી ન્યાયપીઠમાં (જેને ''ડિવીઝન બેન્ચ'' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે)-તેમજ આવું કરવા માટે પાંચ ન્યાયપીઠો અને તેનાથી વધુ ન્યાયમૂર્તિઓ (જેને ''કંસ્ટીટ્યુશનલ બેન્ચ'' -બંધારણીય ન્યાયપીઠ કહેવામાં આવે છે) અથવા મંતવ્ય અથવા વિવાદમાં મતભેદનું સમાધાન કરવા એકી સાથે બેસતા હતા. જો આવું કરવાની જરૂરિયાત ઊભી થાય તો કોઈ પણ ન્યાયપીઠ, જે-તે કેસને મોટી ન્યાયપીઠને આપી શકે છે. ભારતીય સુપ્રીમ કોર્ટ ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિમણૂક પામેલા ભારતના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ તથા ૩૦થી વધુ નહીંં તેવા અન્ય ન્યાયમૂર્તિઓ ધરાવે છે. જો કે, રાષ્ટ્રપતિએ સુપ્રીમ કોર્ટ સાથે સલાહ-મસલત કરીને જ ન્યાયમૂર્તિઓની નિમણૂક કરવી પડે અને આ પ્રકારની નિમણૂક સામાન્ય રીતે રાજકીય પસંદગીને બદલે સિનિયોરિટીને આધારે કરવામાં આવે છે. સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિઓ ૬૫ વર્ષની વયે નિવૃત્ત થાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિ તરીકે જે વ્યક્તિની નિમણૂક થવાની હોય તે વ્યક્તિ ભારતની નાગરિક હોવી જોઈએ અને તે ઓછામાં ઓછા પાંચ વર્ષ માટે હાઇ કોર્ટ અથવા આવી બે કે તેનાથી વધુ કોર્ટોના ઓછામાં ઓછો ૧૦ વર્ષ સુધી ન્યાયમૂર્તિ હોવા જોઈએ અથવા રાષ્ટ્રપતિના મંતવ્ય અનુસાર પ્રતિષ્ઠિત કાયદાશાસ્ત્રી હોવા જોઈએ. સુપ્રીમ કોર્ટના એડ હોક (હંગામી) ધોરણના ન્યાયમૂર્તિ તરીકે એક હાઇ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિની નિમણૂક કરવાની અને સુપ્રીમ કે હાઇ કોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયમૂર્તિઓને બેસવાની અને કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિ તરીકે કામગીરી કરવાની જોગવાઈ અસ્તિત્વમાં છે. સુપ્રીમ કોર્ટે હંમેશાં વ્યાપક પ્રાદેશિક પ્રતિનિધિત્વ જાળવી રાખ્યું છે. વધુમાં તે ધાર્મિક અને વંશીય લઘુમતીઓમાંથી આવતા ન્યાયમૂર્તિઓનો સારો એવો હિસ્સો ધરાવે છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં નિમણૂક પામનારાં પ્રથમ મહિલા, ૧૯૮૭માં ન્યાયમૂર્તિ ફાતીમા બીવી હતાં. ત્યાર બાદના મહિલા ન્યાયમૂર્તિઓમાં સુજાતા મનોહર, રુમા પાલ અને જ્ઞાન સુધા મિશ્રાનો સમાવેશ થાય છે. ૨૦૦૦ની સાલમાં નિમણૂક પામેલા ન્યાયમૂર્તિ કે. જી. બાલક્રિશ્નન ''દલિત'' સમાજમાંથી આવતા સૌ પ્રથમ ન્યાયમૂર્તિ હતા. ૨૦૦૭માં તેઓ ભારતના પ્રથમ ''દલિત'' મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ પણ બન્યા. ન્યાયમૂર્તિઓ બી. પી. જીવણ રેડ્ડી અને એ. આર. લક્ષ્મણનની, તેઓ બંનેમાંથી કોઈએ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ તરીકેની સેવા આપી ન હોવા છતાં, લૉ કમિશન ઓફ ઇન્ડિયાના અધ્યક્ષ તરીકે, અસામાન્ય રીતે નિમણૂક કરવામાં આવી હતી. ==અધિકારક્ષેત્ર== સુપ્રીમ કોર્ટ મૂળભૂત, એપેલેટ(અપીલ માટેનું) અને સલાહકારી અધિકારક્ષેત્ર ધરાવે છે. ===મૂળભૂત અધિકારક્ષેત્ર=== મૂળભૂત રીતે જ્યારે કેસ સીધો જ સુપ્રીમ કોર્ટ પાસે જાય તે તેનું મૂળભૂત અધિકારક્ષેત્ર છે જેને સુપ્રીમ કોર્ટ નું આરંભિક ક્ષેત્ર કહેવાય છે .જ્યારે ભારત સરકાર અને એક કે વધુ રાજ્યોની વચ્ચે અથવા ભારત સરકાર અને કોઈ પણ રાજ્ય અથવા રાજ્યો વચ્ચે એક તરફે કે એક અથવા વધુ રાજ્યો બીજી તરફે હોય અથવા બે અથવા વધુ રાજ્યો વચ્ચે જો વિવાદમાં કોઇ પ્રશ્નનો સમાવેશ થતો હોય, જેની પર (કાયદાની દૃષ્ટિએ અથવા હકીકતની દૃષ્ટિએ) અમુક હદે કાનૂની અધિકાર નિર્ભર હોય અથવા તેનું અસ્તિત્વ નિર્ભર હોય તો તેવા કોઇ પણ વિવાદમાં તે વિશિષ્ટ મૂળભૂત અધિકારક્ષેત્ર ધરાવે છે. વધુમાં, બંધારણની કલમ 32 મૂળભૂત અધિકારો (ફંડામેન્ટલ રાઇટ્સ) લાગુ પાડવાના સંદર્ભે સુપ્રીમ કોર્ટના વિસ્તારિત મૂળભૂત અધિકારક્ષેત્રને મંજૂરી આપે છે. ''હેબિયસ કોર્પસ'' (બંદી પ્રત્યક્ષીકરણ), ''મેન્ડેમસ'' (ઉપલી અદાલતનું નીચલી અદાલતને ફરમાન), પ્રતિબંધ, ''ક્વો વોરંટો'' અને ''સર્ટિઓરરિ'' (કાગળ મંગાવવાનો ઉપલી અદાલતનો નીચલી અદાલતને આદેશ) સહિતના નિર્દેશો, આદેશો અથવા લેખિત આદેશ લાગુ પાડવા માટે તેને સત્તા આપવામાં આવી છે. ===એપેલેટ અધિકારક્ષેત્ર=== બંધારણના અર્થઘટન અનુસાર કાયદાના નોંધપાત્ર પ્રશ્નોને સમાવતા કોઈ પણ ચુકાદા, ફરમાન અથવા અંતિમ આદેશના સંદર્ભમાં બંધારણની કલમો 132 (1), 133 (1) અથવા 134 હેઠળ હાઇકોર્ટ દ્વારા મંજૂર કરાયેલા પ્રમાણપત્ર મારફતે સુપ્રીમ કોર્ટના એપેલેટ અધિકારક્ષેત્રને વિનંતી કરી શકાય છે. સુપ્રીમ કોર્ટ કોઈ પણ બિનલશ્કરી ભારતીય અદાલતના ચુકાદા અથવા હુકમ સામે અપીલમાં જવા માટેની વિશિષ્ઠ રજા મંજૂર કરી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટના એપેલેટ અધિકારક્ષેત્રમાં વધારો કરવાની સંસદને સત્તા છે અને સુપ્રીમ કોર્ટ (એન્લાર્જમેન્ટ ઓફ ક્રિમીનલ એપેલેટ જ્યુરિસડિક્શન) એક્ટ, 1970ની રચના કરીને ફોજદારી અરજીઓના કિસ્સામાં આ સત્તાનો ઉપયોગ કર્યો છે. જો સંબંધિત હાઇકોર્ટ પ્રમાણિત કરે તો '''દિવાની બાબતો''' માં સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજીઓ થઇ શકે છે: (a) કે એ કેસમાં સામાન્ય અગત્યતાના કાયદાના મહત્વના પ્રશ્નનો સમાવેશ થયો છે, અને (b) હાઇકોર્ટના મંતવ્ય અનુસાર, એ પ્રસ્તુત પ્રશ્ન અંગે સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નક્કી થાય તેવી જરૂરિયાત છે. '''ફોજદારી કેસો''' માં, સુપ્રીમ કોર્ટમાં એવા કિસ્સામાં અરજી રહે છે જો હાઇકોર્ટે (a) અરજીને કારણે આરોપીને નિર્દોષ છોડી મૂકવાનો હુકમ બદલાવ્યો હોય અને તેને મૃત્યુદંડ આપ્યો હોય અથવા જન્મટીપની સજા આપી હોય અથવા 10 વર્ષથી ઓછી નહીંં તેવી કેદની સજા કરી હોય, અથવા (b) પોતાની સત્તામાં આવતી નીચલી કોર્ટ પાસેથી કોઈ પણ કેસ ચલાવવામાંથી પોતાની જાતને પાછી ખેંચી હોય અને તેણે આ પ્રકારના કેસમાં આરોપીને અપરાધી ઠરાવ્યો હોય અને તેને મૃત્યુદંડની સજા કરી હોય અથવા જન્મટીપ આપી હોય અથવા 10 વર્ષથી ઓછી નહીંં તેવી કેદની સજા કરી હોય, અથવા (c) એવું પ્રમાણિત કર્યું હોય કે કેસ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરવા માટે યોગ્ય છે. સુપ્રીમ કોર્ટને હાઇકોર્ટના કોઈ પણ ચુકાદા, અંતિમ આદેશ અથવા સજાની અરજી હાથ ધરવાનો કે અપીલ સાંભળવાની વધુ સત્તા આપવાની સંસદને સત્તા છે. ===સલાહકારી અધિકારક્ષેત્ર=== સુપ્રીમ કોર્ટ એવી બાબતોમાં ખાસ સલાહકારી અધિકારક્ષેત્ર ધરાવે છે કે જેને ખાસ રીતે ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા બંધારણની કલમ ૧૪૩ હેઠળ તેને સલાહ માટે આપવામાં આવી હોય.બંધારણની કલમ ૩૧૭(૧), ઇન્કમટેક્સ એક્ટ, ૧૯૬૧ના સેક્શન ૨૫૭, મોનોપોલીઝ એન્ડ રિસ્ટ્રીક્ટીવ ટ્રેડ પ્રેક્ટિસીસ એક્ટ, ૧૯૬૯ના સેક્શન ૭(૨), કસ્ટમ એક્ટ, ૧૯૬૨ના સેક્શન ૧૩૦-એ, સેન્ટ્રલ એક્સાઇઝ એન્ડ સોલ્ટ એક્ટ, ૧૯૪૪ના સેક્શન ૩૫-એચ અને ગોલ્ડ (કંટ્રોલ)એક્ટ, ૧૯૬૮ની કલમ ૮૨સી હેઠળ આ કોર્ટને સંદર્ભ માટે અથવા અરજી કરવા માટેની જોગવાઈ છે. વધુમાં, રિપ્રેઝન્ટેશન ઓફ ધ પીપલ એક્ટ, ૧૯૫૧, મોનોપોલીઝ એન્ડ રિસ્ટ્રીક્ટીવ ટ્રેડ પ્રેક્ટિસીસ એક્ટ, ૧૯૬૯, એડવોકેટ્સ એક્ટ, ૧૯૬૧, કંટેમ્પ્ટસ ઓફ કોર્ટસ એક્ટ, ૧૯૭૧, કસ્ટમ્સ એક્ટ,૧૯૬૨, સેન્ટ્રલ એક્સાઇઝ એન્ડ સોલ્ટ એક્ટ, ૧૯૪૪, એન્લાર્જમેન્ટ ઓફ ક્રિમીનલ એપેલેટ જ્યુરિસડિકશન એક્ટ,૧૯૭૦, ટ્રાયલ ઓફ ઓફેન્સીસ રિલેટીંગ ટુ ટ્રાન્ઝેક્શન્સ ઇન સિક્યુરિટીઝ એક્ટ, ૧૯૯૨, ટેરરિસ્ટ એન્ડ ડિસરપ્ટીવ એક્ટીવીટીઝ (પ્રિવેન્શન) એક્ટ, ૧૯૮૭, અને કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન એક્ટ, ૧૯૮૬ હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરી શકાય છે. રાષ્ટ્રપતિ અને ઉપ-રાષ્ટ્રપતિ ચૂંટણી કાયદો, ૧૯૫૨ના ભાગ III હેઠળ ચૂંટણીલક્ષી અરજીઓ પણ સીધી સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરી શકાય છે. બંધારણની કલમો ૧૨૯ અને ૧૪૨ હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટને પોતાની જાતના અનાદર માટે બદલ સજા આપવા સહિત અદાલતના તિરસ્કાર માટે સજા આપવાના અધિકારો આપવામાં આવ્યા છે. રુલ્સ ટુ રેગ્યુલેટ પ્રોસિડિંગ્સ ફોર કંટેમ્પ્ટ ઓફ સુપ્રીમ કોર્ટ, ૧૯૭૫ના નિયમ-૨, પાર્ટ-Iમાં આપવામાં આવેલા તિરસ્કાર કરતાં અન્ય બીજા તિરસ્કારના કિસ્સામાં, કોર્ટ (a) સુઓ મોટો (સ્વપ્રેરણા), અથવા (b) એટર્ની જનરલ અથવા સોલિસીટર જનરલ દ્વારા કરવામાં આવેલી અરજી પર અથવા (c) કોઈ પણ વ્યક્તિ દ્વારા કરાયેલી અરજી પર અને ફોજદારી તિરસ્કારના કેસમાં એટર્ની જનરલ અથવા સોલિસીટર જનરલની સંમતિ સહિતના લખાણના કિસ્સામાં પગલાં લઈ શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટ રુલ્સના ઓર્ડર XL હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ તેના ચુકાદા અથવા હુકમોની સમીક્ષા કરી શકે છે પરંતુ દિવાની કાર્યવાહીમાં સમીક્ષા માટેની કોઈ પણ અરજી, ઓર્ડર કોડ ઓફ સિવીલ પ્રોસિજરના XLVII, રૂલ ૧માં દર્શાવેલાં કારણો સિવાય અને ફોજદારી કાર્યવાહીમાં રેકોર્ડના કિસ્સામાં દેખીતી ભૂલના કારણ સિવાય હાથ ધરી શકતી નથી. '''અરજીની તબદિલી (TRANSFER PETITIONS)''' સુપ્રીમ કોર્ટને એક હાઇકોર્ટમાંથી બીજા હાઇકોર્ટમાં કેસો તબદિલ કરવાની સત્તા છે અને એટલું જ નહીં ચોક્કસ રાજ્યની એક જિલ્લા કોર્ટમાથી અન્ય રાજ્યની જિલ્લા કોર્ટમાં કેસને તબદિલ કરવાની સત્તા છે. આ પ્રકારના કેસોની તબદિલીમાં સન્માનનીય સુપ્રીમ કોર્ટ એવા જ કેસોની તબદિલી કરે છે, જ્યારે તેને યોગ્ય પ્રાંતીય અધિકારક્ષેત્રનો ખરેખર અભાવ જણાય અને એવા કેસો કે જેને તબદિલીપાત્ર અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ ફાઇલ કરવાના હોય તેને તબદિલ કરે છે. નામદાર સુપ્રીમ કોર્ટ મોટા ભાગે આ પ્રકારની તબદિલી માટે સાચા કારણનો ધ્યાનમાં લે છે. ==ન્યાયવિષયક (ન્યાયકચેરીનું, ન્યાયાલયનું કે તેના દ્વારા કરવાનું) સ્વતંત્રતા== સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિઓને વિવિધ રીતે સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત થાય તેની ચોક્સાઈ બંધારણમાં રાખવામાં આવી છે. ન્યાયમૂર્તિઓની નિયુક્તિ ખાસ કરીને નોકરીના સમયગાળાને આધારે થાય છે, નહીં કે રાજકીય પસંદગીથી. સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિને તેમના પદ પરથી રાષ્ટ્રપતિએ દરેક સંસદીય ગૃહમાં સંબોધન કર્યું હોય, તથા તેમને ગૃહના કુલ સભ્યોની બહુમતીનો ટેકો હોય અને હાજર રહેલા સભ્યોની બે તૃતીયાંશ કરતાં ઓછી નહીં તેવી બહુમતીથી અને મતદાન દ્વારા અને સમાન સત્રમાં સાબિત થયેલી ગેરવર્તણૂક અથવા અક્ષમતાના કારણોસર આ પ્રકારની બરતરફી માટે રાષ્ટ્રપતિને રજૂઆત કર્યા બાદ પસાર કરેલા હુકમ સિવાય બરતરફ કરી શકાય નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિઓનો પગાર અને ભથ્થઓમાં તેમની નિમણૂક બાદ ઘટાડો કરી શકાય નહીં. જે-તે વ્યક્તિ સુપ્રીમ કોર્ટની ન્યાયમૂર્તિ રહી ચૂકી હોય તેને કાયદાની કોઈ પણ અદાલતમાં અને ભારતમાં કોઈ પણ સત્તા સમક્ષ વ્યાવસાયિક કામ કરવામાંથી બાકાત કરી શકાય છે. ===તિરસ્કાર બદલ શિક્ષા કરવાની સત્તા=== બંધારણની કલમો ૧૨૯ અને ૧૪૨ હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટને પોતાના સહિત ભારતભરની કોઈ પણ કોર્ટના કાયદાના તિરસ્કાર બદલ કોઈને પણ શિક્ષા કરવાના અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના હોદ્દા પરના પ્રધાન, સ્વરૂપ સિંહ નાયકને<ref>{{Cite web |url=http://www.ibnlive.com/news/maha-minister-gets-jail-for-contempt/10038-4.html |title=તિરસ્કાર બદલ મહારાષ્ટ્ર પ્રધાનને જેલ |access-date=2011-03-29 |archive-date=2006-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061115231830/http://www.ibnlive.com/news/maha-minister-gets-jail-for-contempt/10038-4.html |url-status=dead }}</ref> ૧૨ મે ૨૦૦૬ના રોજ કોર્ટના તિરસ્કારના આરોપ બદલ એક મહિનાની જેલની સજા કરીને અણધાર્યું પગલું ભર્યું હતું. આવું પ્રથમ વખત થયું હતું કે હોદ્દા પરના પ્રધાનને જેલની સજા કરવામાં આવી હોય.{{Citation needed|date=મે ૨૦૦૮}} ==જમ્મુ અને કાશ્મીર== જમ્મુ અને કાશ્મીર (J&amp;K)ના રાજ્યના સંદર્ભમાં એ નોંધવું સુસંગત રહેશે કે વિવિધ ઐતિહાસિક કારણોસર J&amp;K ભારતના અન્ય રાજ્યોની સાપેક્ષે ખાસ દરજ્જો ધરાવતું હતું. ભારતીય બંધારણની કલમ ૩૭૦માં J&amp;K માટે ચોક્કસ પ્રકારના અપવાદો આપવામાં આવ્યા હતા. ભારતીય બંધારણ સંપૂર્ણ રીતે J&amp;K રાજ્યમાં લાગુ પડતું ન હતું, જે કલમ ૩૭૦ અનુસાર છે. ભારતીય બંધારણ વિવિધ સુધારાઓ અને અપવાદો બાદ J&amp;K રાજ્યને લાગુ પડતા હતા. આ બાબત બંધારણ (એપ્લીકેશન ટુ જમ્મુ એન્ડ કાશ્મીર) ઓર્ડર, ૧૯૫૪માં આપવામાં આવી હતી. તેમજ, જમ્મુ અને કાશ્મીર ભારતનાં બીજા રાજ્યો સિવાય પોતાનું અલાયદું બંધારણ ધરાવતું હતું. અસંખ્ય સુધારાઓ સાથે જમ્મુ અને કાશ્મીરને ભારતીય બંધારણ લાગુ પડતું હોવા છતાં કંસ્ટીટ્યુશન (એપ્લીકેશન ટુ જમ્મુ એન્ડ કાશ્મીર) ઓર્ડર, ૧૯૫૪ કલમ ૧૪૧ J&amp;Kના રાજ્યને લાગુ પડતું હતું અને તેથી સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા જાહેર કરાયેલો કાયદો સમાન રીતે હાઇકોર્ટ સહિત J&amp;Kની તમામ કોર્ટોને લાગુ પડતો હતો. જો કે ૫ ઑગસ્ટ ૨૦૧૯ના રોજ ધારા ૩૭૦ રદ કરાઈ હતી. ==સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદાઓ: ન્યાયતંત્ર-વહીવટીતંત્ર વચ્ચેના સંઘર્ષ== ===જમીન સુધારણા (પ્રારંભનો સંઘર્ષ)=== જમીનદારોના મૂળભૂત અધિકારોનું આ કાયદાઓથી ઉલ્લંઘન થાય છે તેવા કારણોસર ''જમીનદાર'' (જમીનમાલિક) પાસેથી જમીન લઈને તેની પુનઃવહેંચણી કરવાના રાજ્યના કાયદાઓનો કેટલીક કોર્ટોએ ઇનકાર કરતાં, ભારતની સંસદે બંધારણમાં ૧૯૫૧માં પ્રથમ સુધારો કર્યો હતો ત્યાર બાદ જમીનની પુનઃવહેંચણીને લાગુ પાડતા તેની સત્તાને રક્ષવા માટે ૧૯૫૫માં ચતુર્થ સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. ''ગોલકનાથ વિ. પંજાબ રાજ્ય'' <ref>{{Cite web |url=http://openarchive.in/judis/2449.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-03-29 |archive-date=2012-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120718093510/http://openarchive.in/judis/2449.htm |url-status=dead }}</ref>ના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે જ્યારે ચુકાદો આપ્યો ત્યારે ૧૯૬૭માં આ સુધારાઓ સામે વાંધો ઉઠાવતાં સ્પષ્ટ કર્યું કે સંસદને ખાનગી મિલકત અંગેની જોગવાઇઓ સહિતના મૂળભૂત અધિકારો રદ કરવાની સત્તા નથી.<ref>{{Cite web |url=http://www.supremecourt.manupatra.com/ |title=સુપ્રીમ કોર્ટના વિના મૂલ્યે ઉપલબ્ધ ચુકાદાઓ |access-date=2021-07-18 |archive-date=2008-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080706155454/http://www.supremecourt.manupatra.com/ |url-status=dead }}</ref> ===અન્ય કાયદાઓ જેને ગેરબંધારણીય માનવામાં આવતા હતા=== * સરકાર દ્વારા પ્રાયોજિત બૅન્ક નેશનલાઇઝેશન બીલ (બૅન્ક રાષ્ટ્રીકરણ વિધેયક) કે જેને સંસદ દ્વારા ઑગસ્ટ ૧૯૬૯માં પસાર કરવામાં આવ્યું હતું, તેને ૧ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૭૦ના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે અવૈધ ઠરાવ્યું હતું. * સુપ્રીમ કોર્ટે વધુમાં ૭ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૭૦ના રોજ કરાયેલા હુકમને પણ ગેરબંધારણીય કહીને નકારી દીધો હતો, જેણે ભારતના જૂના રાજાશાહી રાજ્યોના અગાઉના શાસકોનાં બિરુદો, વિશેષાધિકાર અને ખાનગી સાલિયાણાને રદ કર્યા હતા. ====સંસદ તરફથી પ્રતિભાવ==== * સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણય સામેના પ્રતિભાવમાં ભારતીય સંસદે ૧૯૭૧માં મૂળભૂત અધિકારો સહિત બંધારણની કોઈ પણ જોગવાઇમાં સુધારો કરવા માટે પોતાને જ સત્તા આપવા માટે એક સુધારો પસાર કર્યો હતો. * ભારતની સંસદે ૨૫મો સુધારો પસાર કરીને યોગ્ય જમીન વળતરને લાગતાવળગતા કાયદાકીય નિર્ણયોને ન્યાયિકતપાસના ક્ષેત્રથી પર બનાવ્યા. * ભારતીય સંસદે ભારતના બંધારણ સામે સુધારાઓ પસાર કર્યા, જેમાં રાજાશાહીના વિશેષાધિકાર અને ગુપ્ત સાલિયાણાને રદ કરતી બંધારણીય કલમનો ઉમેરો કર્યો. ====સુપ્રીમ તરફથી વળતો પ્રતિભાવ==== કોર્ટે ઠરાવ્યું કે બંધારણના મૂળ માળખાને સુગમતા માટે બદલી શકાય નહીં. ૨૪ એપ્રિલ, ૧૯૭૩ના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે ''કેસવાનંદા ભારતી વિ. કેરળ રાજ્ય'' ના કેસમાં ચુકાદા દ્વારા સંસદીય આક્રમકતાને ખાળતા સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ભલે આ સુધારાઓ બંધારણીય હતા છતાં, બંધારણના "મૂળ માળખા"ને સુધારાઓ બદલી શકે નહીં તેવું જાહેર કરીને, સંસદ દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલા કોઈ પણ બંધારણીય સુધારાઓને રદ કરવાની વિવેકાધીન સત્તા હજુ પણ કોર્ટ ધરાવે છે, આ ચુકાદો મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સિકરી દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો. ==કટોકટી અને ભારત સરકાર== ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ દ્વારા શાસિત શક્તિશાળી કેન્દ્ર સરકારે ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા પર ભારે નિયંત્રણો નાખ્યા હતા<ref name="iyer">{{cite news | title = Emergency -- Darkest hour in India's judicial history | author = V R Krishna Iyer | publisher = [[The Indian Express]] | url = http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/20000627/ina27053.html | date = ૨૭ જૂન ૨૦૦૦ | access-date = ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૭ | archive-date = 2007-08-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070823190651/http://www.indianexpress.com/res/web/pIe/ie/daily/20000627/ina27053.html | url-status = dead }}</ref>. આવું [[ઈન્દિરા ગાંધી|ઇંદિરા ગાંધી]] દ્વારા ભારતીય કટોકટી (૧૯૭૫-૧૯૭૭) દરમિયાન થયું હતું. કેદમાં રહેલી વ્યક્તિઓના બંધારણીય હક્કોને સંસદ દ્વારા પસાર કરાયેલા પ્રિવેન્ટીવ ડિટેન્શન કાયદાઓ હેઠળ નિયંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. શિવા કાંત શુક્લા [http://openarchive.in/judis/5622.htm ''જબલપુરના એડીશનલ ડિસ્ટ્રીક્ટ મેજીસ્ટ્રેટ વિ. શિવ કાંત શુક્લા''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927214020/http://openarchive.in/judis/5622.htm |date=2007-09-27 }}, જેઓ ''હેબીયસ કોર્પસ (બંદીપ્રત્યક્ષીકરણ) કેસ'' તરીકે વિખ્યાત છે, તેના કેસમાં સુપ્રીમના કોર્ટના પાંચ વરિષ્ઠ ન્યાયમૂર્તિઓની ન્યાયપીઠે કટોકટી દરમિયાનના બંદી અવસ્થાની અનિયંત્રિત સત્તાઓ માટે રાજ્યની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો હતો. ન્યાયમૂર્તિઓ એ.એન. રાય, પી. એન. ભગવતી, વાય.વી. ચંદ્રચુડ, અને એમ.એચ. બેગે મોટા ભાગમાં ચુકાદાઓમાં જણાવ્યું હતું:<ref name="pucl">{{cite news|url=http://www.pucl.org/reports/National/2001/habeascorpus.htm|title=A.D.M. Jabalpur vs Shukla: When the Supreme Court struck down the Habeas Corpus|author=Jos. Peter D 'Souza|first=|date=June 2001|work=|publisher=PUCL Bulletin|access-date=૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૭|via=|archive-date=2018-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180526191030/http://www.pucl.org/reports/National/2001/habeascorpus.htm|url-status=dead}}</ref> :(કટોકટીની જાહેરાત હેઠળ) હાઇ કોર્ટ સમક્ષ હેબીયસ કોર્પસ (બંદીપ્રત્યક્ષીકરણ) માટે અથવા અન્ય અરજી અથવા બંદી બનાવવાના આદેશની કાયદેસરતાને પડકારવા માટે કલમ ૨૨૬ હેઠળ કોઇ વ્યક્તિ પાસે અરજી કરવાનું કોઇ સ્થળ હોતું નથી. ન્યાયમૂર્તિ એચ. આર. ખન્ના દ્વારા જ અસહમતિનું મંતવ્ય રજૂ કરાયું હતું જેમાં દર્શાવ્યું હતું કે: :કેસ ચલાવ્યા વિના બંદી બનાવવા એ જે લોકો અંગત સ્વતંત્રતાને ચાહે છે તેમના માટે શાપરૂપ છે... અસ્વીકૃત અરજી એ કાયદાનું ખિન્ન સ્વરૂપ છે, આવતીકાલની સતર્કતા માટે હવે પછીના ચુકાદાઓ ભૂલને શક્ય રીતે સુધારી શકે જેમાં અસહમત ન્યાયમૂર્તિઓ માને છે કોર્ટ સાથે વિશ્વાસઘાત થયો છે.<ref name="pucl"></ref> એવું મનાય છે કે પોતાનું અસહમતિનું મંતવ્ય આપતા પહેલા ન્યાયમૂર્તિ ખન્નાએ તેમની બહેનને જણાવ્યું હતું કે: ''મેં મારો ચુકાદો તૈયાર કરી નાખ્યો છે, જેના માટે માટે મારે ભારતના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિના પદનો ભોગ આપવો પડશે."<ref name="divan"> {{cite news | title = Cry Freedom | author = Anil B. Divan | publisher = The Indian Express | url = http://www.indianexpress.com/full_story.php?content_id=42937 | date = ૧૫ માર્ચ ૨૦૦૪ | access-date = ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૭ }}</ref>'' જ્યારે કેન્દ્ર સરકારે જાન્યુઆરી ૧૯૭૭માં મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિના પદ માટે સુપ્રીમ કોર્ટના એક ન્યાયમૂર્તિની ભલામણ કરી હતી ત્યારે ન્યાયમૂર્તિ ખન્ના તે સમયે સૌથી જૂના હોવા છતાં તેમને અવગણવામાં આવ્યા અને આમ કરીને સરકારે સૌથી જૂના ન્યાયમૂર્તિને જ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ તરીકે નિમણૂક આપવાની પ્રથાને તોડી નાખી હતી. હકીકતમાં, એવું અનુભવાયું હતું કે અન્ય ન્યાયમૂર્તિઓ કદાચ આ જ કારણસર આ હોદ્દા પર આવતા અટક્યા હશે. ન્યાયમૂર્તિ ખન્ના આ નિર્ણય માટે ભારતમાં કાનૂની બિરાદરીમાં ઐતિહાસિક વ્યક્તિ બની રહ્યા. ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સે, આ મંતવ્યને લખ્યું હતું: "સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્રનું નિરંકુશ સત્તાને પગે પડવું એ સાહજિક રીતે જ લોકશાહી સમાજના વિનાશ તરફનું છેલ્લું પગલું છે; અને ભારતીય સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય મૂક શરણાગતિની નજીક હોવાનું દેખાય છે." કટોકટીના ગાળા દરમિયાન, સરકારે 39મો સુધારો પણ પસાર કર્યો હતો, જેણે વડા પ્રધાનની ચૂંટણી માટે ન્યાયિક સમીક્ષા પર મર્યાદાની માગ કરી હતી; ફક્ત સંસદ દ્વારા રચવામાં આવેલી સંસ્થા જ આ ચૂંટણીની સમીક્ષા કરી શકે છે<ref> {{cite book | title = India after Gandhi: The history of the world's largest democracy | author = Ramachandra Guha | publisher = Macmillan/Picador, 2007 | page = 500 }}</ref>. કોર્ટે અગાઉના કેશવાનંદ ચુકાદા છતાં પણ આ નિયંત્રણ(1975)ને સંમતિ આપી હતી. પરિણામે, કટોકટી સમયે રહેલા મોટા ભાગના વિરોધ પક્ષના લોકો જેલમાં હતા ત્યારે સંસદે ૪૨મો સુધારો પસાર કર્યો હતો, જેના અનુસાર કોઈ પણ કોર્ટને, સુધારા સંબંધી કાર્યવાહીના મુદ્દાઓના અપવાદ સિવાય, બંધારણમાં કોઇ સુધારની સમીક્ષા કરતી રોકી હતી. કટોકટી પછીનાં થોડાં વર્ષો બાદ, જો કે સુપ્રીમ કોર્ટે 42માં સુધારાની તમામ બાબતોને ફગાવી દીધી હતી અને [http://openarchive.in/judis/4488.htm ''મિનર્વા મિલ્સ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120404195325/http://openarchive.in/judis/4488.htm |date=2012-04-04 }} કેસ(૧૯૮૦)ની ન્યાયિક સમીક્ષામાં તેની સત્તાઓ પુનઃસ્થાપિત કરી હતી. કટોકટી દરમિયાન આખરી પગલાં તરીકે ન્યાયમૂર્તિ વી.આર. ક્રિશ્નાએ કહ્યું હતું કે "હાઇ કોર્ટની સ્વતંત્રતા પર ઘા"<ref name="iyer"></ref>, મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બેગ સાથે સહમતિમાં દેશભરમાં ન્યાયમૂર્તિઓ કોઈ ને કોઈ રીતે જોડાઈ ગયા હતા. ===૧૯૮૦ બાદ: સ્વમતાગ્રહી સુપ્રીમ કોર્ટ=== સદ્નસીબે ભારતીય કાયદાશાસ્ત્ર માટે, ન્યાયમૂર્તિ ખન્નાએ ઉલ્લેખ કર્યો હતો તે "કાયદા અંગેનું ગંભીર ચિંતન" થયું અને કટોકટી પછી વહેલાસર તેના અતિરેકોને સુધારવામાં આવ્યા. ઇંદીરા ગાંધી 1977માં ચૂંટણી હારી ગયા બાદ, [[મોરારજી દેસાઈ|મોરારજી દેસાઇ]]ની અને ખાસ કરીને કાયદાપ્રધાન શાંતિ ભૂષણ (જેમણે અગાઉ હેબીયસ કોર્પસ કેસમાં રાજકીય અટકાયતીની દલીલ કરી હતી)ની સરકારમાં, અસંખ્ય સુધારાઓ કરવામાં આવ્યા હતા, જે કટોકટી જાહેર કરવાની બાબતને અને તેને ટકાવી રાખવાને વધુ મુશ્કેલ બનાવતા હતા અને મોટા ભાગની સત્તા સુપ્રીમ કોર્ટના હાથમાં જ રહી હતી. કહેવાય છે કે મૂળભૂત માળખા સિદ્ધાંતની રચના ''કેસવાનંદા'' ના કેસમાં કરવામાં આવી હતી, જેને ''ઇંદીરા ગાંધી'' ના કેસમાં મજબૂત કરવામાં આવી હતી અને [http://openarchive.in/judis/4488.htm ''મિનર્વા મિલ્સ''] ({{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120404195325/http://openarchive.in/judis/4488.htm |date=2012-04-04 }})માં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો ન હતો. મુખ્યત્વે કટોકટીના ગાળા બાદ કલમ 21 અંગેના સુપ્રીમ કોર્ટના રચનાત્મક અને વિસ્તરીત અર્થઘટને (જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા) જાહેર હિતના દાવાના નવા કાયદાશાસ્ત્રનો ઉદ્ભવ કર્યો હતો, જેણે ઘણા અગત્યના આર્થિક અને સામાજિક અધિકારો (બંધારણીય રીતે રક્ષિત પરંતુ બળજબરીથી લાગુ પાડી શકાય તેવા નહીં) સહિતને ઉગ્રપણે પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું, પરંતુ તે મફત શિક્ષણ, જીવન, સ્વચ્છ પર્યાવરણ, ખાદ્ય અને અન્ય ઘણા સુધી મર્યાદિત ન હતું. નાગરિક અને રાજકીય અધિકારો (ભારતીય બંધારણના મૂળભૂત અધિકારો (Fundamental Rights)માં પરંપરાગત રીતે રક્ષિત)પણ વિસ્તર્યા હતા અને તેને વધુ તીવ્રતાપૂર્વક રક્ષવામાં આવ્યા હતા. આ નવા અર્થઘટને અસંખ્ય મહત્ત્વના મુદ્દાઓ પરના દાવાઓ માટે દિશાઓ ખોલી હતી. એ નોંધવું રસપ્રદ છે કે કલમ 21ના અર્થઘટનના વિસ્તરણના પ્રણેતા મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ પી.એન. ભગવતી હતા કે જેઓ એડીએમ (ADM) જબલપુર કેસની સુનાવણી કરનારા ન્યાયમૂર્તિઓમાંના એક હતા, તેમણે રાઇટ ટુ લાઇફનો દાવો કટોકટીમાં કરી શકાય તેવું ઠરાવ્યું હતું. ===તાજેતરના અગત્યના કેસો=== ૨૦૦૦ બાદ સુપ્રીમ કોર્ટના અગત્યના ચુકાદાઓમાં કોએલ્હો કેસ (આઇ.આર. કોએલ્હો વિ. તામિલનાડુ રાજ્ય)(૧૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૦૭નો ચુકાદો)નો સમાવેશ થાય છે. ૯ ન્યાયમૂર્તિઓની બનેલી સર્વસંમત ન્યાયપીઠે મૂળ માળખા સિદ્ધાંતને પુનઃસ્થાપિત કર્યો હતો. ભારતીય બંધારણ અંગે અધિકારપૂર્વક કહેવા શક્તિમાન, ભૂતપૂર્વ એટર્ની જનરલ સોલી સોરાબજીએ ચુકાદા પર ટિપ્પણી કરી હતી, "આઇ. આર. કોએલ્હો પરનો ચુકાદો મૂળ માળખાના સિદ્ધાંતને બળપૂર્વક પુનઃસ્થાપિત કરે છે. ખરેખર તેઓ તેમાં આગળ વધ્યા હતા અન ઠરાવ્યું હતું કે કોઈ પણ મૂળભૂત અધિકારોનું- જેને કોર્ટ બંધારણના મૂળ માળખાના ભાગની રચના કરનાર માને છે- ઉલ્લંઘન ધરાવતા બંધારણીય સુધારા, એ જ સમાન બાબતને તેની અસરો અને પરિણામો પર આધાર રાખતા બિનઅસરકારક બનાવી શકાય છે. ચુકાદો સ્પષ્ટ રીતે જ ચોક્કસ મૂળભૂત અધિકારોના સિદ્ધાંતોના સંદર્ભમાં સંસદની બધારણીય સત્તા પર વધુ નિયંત્રણો મૂકે છે. કોએલ્હો પરના ચુકાદાએ અસરરૂપે ગોલક નાથના ચુકાદા પર મૂળભૂત અધિકારોના ભંગને કારણે બંધારણમાં બિન-સુધારાયોગ્યતાના સંદર્ભમાં અસર કરી હતી, જે કેસવાનંદા ભારતીના કેસમાં આપેલા ચુકાદાથી વિરુદ્ધ હતી. અત્યંત આદર સાથે આ ચુકાદો સ્પષ્ટતા નીપજાવતો નથી. તેણે 'અધિકારોનું હાર્દ' પરીક્ષણ જેવા અસ્ષ્ટ ખ્યાલોની રજૂઆત કરી છે. કલમ 21, 14 અને 19ની વ્યક્ત શરતો સિવાય 'તેમાં ક્યા સિદ્ધાંતો રહેલા છે?' કોએલ્હો ચુકાદો કે જે પ્રવર્તમાન મૂંઝવણમાં ચોક્કસપણે વધારો કરે છે તેવું સમજાવવા માટે વધુ દાવાઓ દર્શાવવા માટે કોઇએ પ્રણેતા થવું ન જોઇએ." આ ટિપ્પણી ઓસ્લોમાં એક પ્રવચનમાં કરવામાં આવી હતી, જેમ ભારતીય બ્લોગ 'લો એન્ડ અધર થિંગ્સ' પર [http://lawandotherthings.blogspot.com/2008/10/soli-jsorabjees-critique-of-ircoelho.html અહેવાલ] આપવામાં આવ્યો હતો. અશોકા કુમાર ઠાકુર વિ. યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયામાં પાંચ ન્યાયમૂર્તિઓની બનેલી ન્યાયપીઠે અગત્યનો ચુકાદો આપ્યો હતો; જેમાં સેન્ટ્રલ એજ્યુકેશનલ ઇન્સ્ટીટ્યુશન્સ (કેન્દ્રિય શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ) (પ્રવેશમાં અનામત)એક્ટ, 2006માં 'ક્રીમી લેયર' નિયમની શરતે ચાલુ રાખવામાં આવ્યો હતો. અગત્યની વાત એ છે કે કોર્ટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા અનુસરવામાં આવતા 'કડક પૃથ્થકરણ'નાં ધોરણો અનુસરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. તે જ સમયે, કોર્ટે અનુજ ગર્ગ વિ. હોટેલ એસોસિયેશન ઓફ ઇન્ડિયા(૨૦૦૭)માં કડક પૃથ્થકરણ ધોરણો લાગુ પાડ્યા હતા. ([http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1246892]) અરવલ્લી ગોલ્ફ કોર્સ અને અન્ય કેસોમાં સુપ્રીમ કોર્ટે (ખાસ કરીને ન્યાયમૂર્તિ માર્કન્ડેય કત્જુએ) વધતી જતી સમાજસુધારક ભૂમિકા લેવા વિશે મર્યાદાઓ રજૂ કરી હતી. ==ન્યાયમૂર્તિઓનો ભ્રષ્ટાચાર અને ગેરવર્તણૂક== ૨૦૦૮નું વર્ષ સુપ્રીમ કોર્ટ માટે એક યા બીજા વિવાદોનું રહ્યું હતું, જેમાં ન્યાયતંત્રના ઉચ્ચ સ્તર સુધી ભ્રષ્ટાચારના ગંભીર આક્ષેપો થયા હતા,<ref>યોગેશ કુમાર સભરવાલ</ref><ref>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=3a1e5636-0e74-45da-a271-326c51d2fb23&amp;&amp;Headline=Ex-chief+justice+under+corruption+panel+scanner ભ્રષ્ટાચાર પેનલ સ્કેનર હેઠળ ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802122841/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=3a1e5636-0e74-45da-a271-326c51d2fb23&&Headline=Ex-chief+justice+under+corruption+panel+scanner |date=2009-08-02 }}, હિંદુસ્તાન ટાઇમ્સ, નવી દિલ્હી, 09 જૂન,2008</ref><ref>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=&amp;id=e88277f8-3e32-473d-b99c-b17aa2e09e8a&amp;MatchID1=4728&amp;TeamID1=2&amp;TeamID2=3&amp;MatchType1=1&amp;SeriesID1=1191&amp;PrimaryID=4728&amp;Headline=Judicial+probe+sought+in+Ghaziabad+PF+scam&amp;strParent=strParentID ગાઝિયાબાદ પીએફ કૌભાંડમાં ન્યાયિક તપાસ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802122848/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=&id=e88277f8-3e32-473d-b99c-b17aa2e09e8a&MatchID1=4728&TeamID1=2&TeamID2=3&MatchType1=1&SeriesID1=1191&PrimaryID=4728&Headline=Judicial+probe+sought+in+Ghaziabad+PF+scam&strParent=strParentID |date=2009-08-02 }}, હિંદુસ્તાન ટાઇમ્સ, નવી દિલ્હી, 07 જુલાઇ,2008</ref><ref name="nerve.in">[http://www.nerve.in/news:253500154207 ન્યાયતંત્રમાં પણ કાળાં ઘેટાંઓ હોય છે, એવું સુપ્રીમ કોર્ટ કબૂલે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618061200/http://www.nerve.in/news:253500154207 |date=2013-06-18 }}, નર્વ ન્યૂઝ ઇન્ડિયા</ref><ref name="feeds.bignewsnetwork.com">[http://feeds.bignewsnetwork.com/index.php?sid=391098 ન્યાયતંત્રમાં પણ કાળાં ઘેટાંઓ હોય છે, એવું સુપ્રીમ કોર્ટ કબૂલે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602140947/http://feeds.bignewsnetwork.com/index.php?sid=391098 |date=2013-06-02 }}, 6 ઓગસ્ટ 2008</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/Even_God_cannot_save_this_country_Supreme_Court_/rssarticleshow/3330091.cms ઉત્તર પ્રદેશના પીએફ(PF) કૌભાંડની સુનાવણીમાં એસસી(SC) ન્યાયમૂર્તિઓ પાછીપાની કરે છે], ધી ઇકોનોમિક ટાઇમ્સ, 8 ઓગસ્ટ, 2008</ref><ref>[http://www.business-standard.com/india/storypage.php?autono=330823 પીએફ કૌભાંડ: સર્વોચ્ચ અદાલત આરોપો પાછા ખેંચે છે], બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડ, 9 ઓગસ્ટ 2008</ref><ref>[http://in.news.yahoo.com/43/20080807/812/tnl-apex-court-judge-abandons-graft-case.html સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયમૂર્તિ ન્યાયતંત્ર વિરુદ્ધ લાંચ રુશ્વત કેસની સુનાવણી છોડી દે છે], યાહૂ ઇન્ડિયા ન્યૂઝ, 7 ઓગસ્ટ 2008</ref><ref>[http://www.nerve.in/news:253500154908 સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયમૂર્તિ ન્યાયતંત્ર વિરુદ્ધ લાંચ રુશ્વત કેસની સુનાવણી છોડી દે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401012202/http://www.nerve.in/news:253500154908 |date=2016-04-01 }}, 7 ઓગસ્ટ 2008</ref><ref>[http://www1.timesofindia.indiatimes.com/articleshow/3339200.cms એસસીમાં સાઉન્ડ એન્ડ ફ્યુરી: પીએફ કૌભાંડની સુનાવણીમાંથી ન્યાયમૂર્તિઓ નીકળી ગયા હતા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090329055903/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/3339200.cms |date=2009-03-29 }}, ધી ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા, 8 ઓગસ્ટ 2008</ref><ref>[http://ibnlive.in.com/news/shameful-first-cbi-to-question-two-hc-judges/73211-3.html પ્રથમ શરમજનક ઘટના: સીબીઆઇ બે હાઇકોર્ટના ન્યાયમૂર્તિઓની પૂછપરછ કરશે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140831202859/http://ibnlive.in.com/news/shameful-first-cbi-to-question-two-hc-judges/73211-3.html |date=2014-08-31 }}, આઇબીએન લાઇવ, 9 સપ્ટેમ્બર 2008</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/Even_God_cannot_save_this_country_Supreme_Court_/rssarticleshow/3330091.cms ભારતમાં, ભગવાન પણ નિઃસહાય છે, એમ એસસી કહે છે], ધી ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા, 5 ઓગસ્ટ 2008</ref><ref>[http://www.business-standard.com/general/storypage_general.php?&amp;autono=330593 ભગવાન પણ આ દેશને બચાવી શકે તેમ નથી: એસસી], બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડ, 9 ઓગસ્ટ 2008</ref><ref>[http://www.inewsindia.com/2008/08/05/even-god-cannot-save-this-country-supreme-court/ ભગવાન પણ આ દેશને બચાવી શકે તેમ નથી: સુપ્રીમ કોર્ટ!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130623044834/http://www.inewsindia.com/2008/08/05/even-god-cannot-save-this-country-supreme-court/ |date=2013-06-23 }}, આઇ ન્યૂઝ ઇન્ડિયા, 5 ઓગસ્ટ 2008</ref><ref>[http://in.news.yahoo.com/139/20080805/808/tnl-sc-says-even-god-will-not-be-able-to.html એસસી કહે છે કે ભગવાન આ દેશને બચાવવા સક્ષમ નહીં હોય], યાહૂ ઇન્ડિયા ન્યૂઝ, 5 ઓગસ્ટ 2008</ref><ref>[http://209.85.175.104/search?q=cache:pWATOPh9wrwJ:tiindia.in/data/files/Press%2520Release%2520on%2520GCR%2520-2007.pdf+transparency+international&amp;hl=en&amp;ct=clnk&amp;cd=2&amp;gl=in&amp;client=firefox-a ન્યાયિક ભ્રષ્ટાચાર સજામુક્તિને ઉત્તેજન આપે છે, કોરોડ્ઝ રુલ ઓફ લો]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ટ્રાન્સપેરન્સી ઇન્ટરનેશનલ, અખબારી યાદી, 24 મે 2007</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.karmayog.org/anticorruption/upload/6733/GCR2007ChateronIndia.doc.http://209.85.175.104/search?q=cache%3ASJgIPp91q08J%3Awww.karmayog.org%2Fanticorruption%2Fupload%2F6733%2FGCR2007ChateronIndia.doc+indolence+in+India+judiciary&hl=en&ct=clnk&cd=1&gl=in&client=firefox-a |title=Indolence in India’s Judiciary |access-date=2021-07-10 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306090658/http://karmayog.org/anticorruption/upload/6733/gcr2007chateronindia.doc.http:/209.85.175.104/search?cd=1&client=firefox-a&ct=clnk&gl=in&hl=en&q=cache%3Asjgipp91q08j%3Awww.karmayog.org%2Fanticorruption%2Fupload%2F6733%2Fgcr2007chateronindia.doc+indolence+in+india+judiciary |url-status=dead }}</ref><ref>[http://groups.google.co.in/group/hrwepaper/web/corruption-police-judges-india ભારતના ભ્રષ્ટ ન્યાયમૂર્તિઓ, ઇ વોઇસ ઓફ હ્યુમન રાઇટ્સ વોચ – ઇ-ન્યૂઝ સાપ્તાહિક] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802203438/http://groups.google.co.in/group/hrwepaper/web/corruption-police-judges-india |date=2009-08-02 }}, 21 જુલાઇ 2007</ref> જેમ કે કરદાતાઓના ખર્ચે ખર્ચાળ અંગત રજાઓ,<ref>[http://indian-reflections.blogspot.com/2008_05_18_archive.html ન્યાયિક જવાબદારી], મે 2008</ref> જાહેરમાં ન્યાયમૂર્તિઓની સંપત્તિની વિગતો જાહેર કરવાનો ઇનકાર,<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/SC_evasive_on_asset_declaration_by_judges/articleshow/2949631.cms ન્યાયમૂર્તિઓ દ્વારા મિલકત જાહેરાત પર એસસીનું ઉડાઉ વર્તન], ધી ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા, 14 એપ્રિલ 2008</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/India/CIC_to_decide_if_details_of_judges_assets_covered_under_RTI/articleshow/3599199.cms ન્યાયમૂર્તિઓની મિલકતો આરટીઆઇ હેઠળ આવે છે કે કેમ તે સીઆઇસી નક્કી કરશે], ધી ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા, 15 ઓક્ટોબર 2008</ref><ref>[http://in.news.yahoo.com/32/20081016/1053/tnl-no-rules-for-judges-to-declare-asset_1.html મિલકતો જાહેર કરવાના ન્યાયમૂર્તિઓ માટે કોઇ નિયમો નથી: સીઆઇસી], યાહૂ ઇન્ડિયા ન્યૂઝ, 16 ઓક્ટોબર 2008</ref><ref>[http://www.zeenews.com/articles.asp?aid=481263&amp;sid=NAT આરટીઆઇ હેઠળ ન્યાયમૂર્તિઓની મિલકતોની વિગતો જાહેર કરી શકે નહીં: એસસી સીઆઇસીને કહે છે], ઝી ન્યૂઝ. કોમ, 6 નવેમ્બર 2008</ref><ref>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=&amp;id=78e1bb25-881e-4042-9f3f-42a7ceb85ae6&amp;MatchID1=4816&amp;TeamID1=6&amp;TeamID2=1&amp;MatchType1=1&amp;SeriesID1=1212&amp;PrimaryID=4816&amp;Headline=%E2%80%98Judges%E2%80%99+wealth+info+can%E2%80%99t+be+shared%E2%80%99 ‘ન્યાયમૂર્તિઓની’ સંપત્તિ કોઇને આપી શકાય નહીં’]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, હિંદુસ્તાન ટાઇમ્સ, 6 નવેમ્બર 2008</ref><ref>[http://www.indianexpress.com/news/judges-asset-declaration-before-cji-not.../381980/ સીજેઆઇ સમક્ષ ન્યાયમૂર્તિઓની મિલકત જાહેરાત જાહેર જનતા માટે નથી: એસસી સીઆઇસીને કહે છે], ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ, 6 નવેમ્બર 2008</ref>ન્યાયમૂર્તિઓની નિમણૂકમાં ગુપ્તતા',<ref>[http://www.indianexpress.com/ie/daily/19990331/iex31074.html ન્યાયિક અન્યાયનો કેસ]{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ, 31 માર્ચ 1999</ref><ref>[http://www.indianexpress.com/ie/daily/20000423/ied20044.html ધી સિક્રેટ ક્લબ ઓ જસ્ટીસ]{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ, રવિવાર, 23 એપ્રિલ 2000</ref><ref>[http://www.rti.org.in/Documents/NewsLetters/RTI%20TIMES%20SEPTEMBER-2007.pdf કાયદાથી પર નહીં], ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા તંત્રીલેખ, 24 સપ્ટેમ્બર 2007</ref><ref>[http://www.rtiindia.org/forum/1759-political-affiliations-considered-appointment-judges.html ન્યાયમૂર્તિઓની નિમણૂકમાં રાજકીય જોડાણને ધ્યાનમાં રખાય છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809004907/http://www.rtiindia.org/forum/1759-political-affiliations-considered-appointment-judges.html |date=2014-08-09 }}, આરટીઆઇ ઇન્ડિયા.ઓઆરજી, 23 ઓક્ટોબર 2007</ref> તેમ જ માહિતી જાણવાના અધિકાર (રાઇટ ટુ ઇન્ફર્મેશન એક્ટ) હેઠળ જાહેર જનતાને માહિતી પૂરી પાડવાનો ઇનકારનો સમાવેશ થતો હતો.<ref>[http://www.upiasia.com/Politics/2008/05/13/do_indias_judges_have_something_to_hide/6108/ શું ભારતના ન્યાયમૂર્તિઓ પાસે કંઇ છૂપાવવા જેવું છે ખરું?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728134025/http://www.upiasia.com/Politics/2008/05/13/do_indias_judges_have_something_to_hide/6108/ |date=2011-07-28 }} UPI Asia.com, 13 મે 2008</ref><ref>[http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080047353&amp;ch=4/19/2008%2011:20:00%20PM મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ આરટીઆઇ હેઠળ આવવા જોઇએ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080623030437/http://www.ndtv.com/convergence/ndtv/story.aspx?id=NEWEN20080047353&ch=4%2F19%2F2008%2011%3A20%3A00%20PM |date=2008-06-23 }}, NDTV.com, 19 એપ્રિલ 2008</ref><ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2964678.cms આરટીઆઇ મારી ઓફિસને લાગુ પડતો નથી: સીજેઆઇ], ધી ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા, 20 એપ્રિલ 2008</ref><ref>[http://www.financialexpress.com/news/Judiciary-comes-under-RTI-ambit-says-House-panel/303342/ ન્યાયતંત્ર આરટીઆઇના પરિપ્રેક્ષ્યમાં આવે છે], હાઉસ પેનલ જણાવે છે, ધી ફાયનાન્સિયલ એક્સપ્રેસ, 30 એપ્રિલ 2008</ref><ref>[http://chennaionline.com/colnews/newsitem.asp?NEWSID={F4ED3FE1-C0D7-4215-AE50-039D75C5B4F4}&amp;CATEGORYNAME=natl ન્યાયમૂર્તિઓની જવાબદારી આરટીઆઇ કાયદા હેઠળ "ડિબેટેબલ" જણાવે છે સીજેઆઇ]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ચેન્નઇઓનલાઇન, ન્યુ દિલ્હી, 10 મે 2008</ref> ભારતના ન્યાયમૂર્તિ કે.જી.બાલાક્રિશ્નને તેમનું પદ જાહેર જનતાના સેવક તરીકેનું નથી, પરંતુ બંધારણીય સત્તાધિકારીનું છે એવી ટિપ્પણી બદલ અસંખ્ય ટીકાઓને આમંત્રણ આપ્યું હતું.<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2969521.cms શું સીજેઆઇ જનતાના નોકર છે?], ધી ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા, 22 એપ્રિલ 2008</ref> બાદમાં તેઓ પોતાની ટિપ્પણીમાંથી ફરી ગયા હતા. <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/3013416.cms હું જનતાનો નોકર છું: સીજેઆઇ], ધી ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડયા, 6 મે 2008</ref> હાલના ભારતીય રાષ્ટ્રપતિ પ્રતિભા પાટીલે અને ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ એપીજે અબ્દુલ કલામે પોતાની ફરજોમાં નિષ્ફળતા બદલ ન્યાયતંત્રની ગંભીર ટીકાઓ કરી હતી.<ref name="c1">[http://www1.timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2808523.cms વિલંબિત ન્યાયને કારણે પ્રજા કાયદો હાથમાં લે છેઃ પ્રતિભા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090802011420/http://www1.timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2808523.cms |date=2009-08-02 }}, ધી ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા, 24 ફેબ્રુઆરી 2008</ref> વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભ્રષ્ટાચાર એ ન્યાયતંત્ર દ્વારા સામનો કરવામાં આવતા અનેક પડાકારોમાંનો મોટો પડકાર છે અને આ આક્રમણને જડમૂળથી નાબૂદ કરવાની જરૂર છે.<ref>[http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/manmohan-singh-calls-for-check-on-corruption-in-the-judiciary_10039700.html ન્યાયતંત્રમાં ભ્રષ્ટાચાર પર અંકુશમાં લાવવા મનમોહન સિંહની હાકલ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820162458/http://www.thaindian.com/newsportal/world-news/manmohan-singh-calls-for-check-on-corruption-in-the-judiciary_10039700.html |date=2018-08-20 }}, થેઇન્ડીયન ન્યૂઝ, 19 એપ્રિલ 2008</ref> ભારતીય સરકારના કેબિનેટ સચિવે હાઇ કોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિઓ દ્વારા ભ્રષ્ટાચાર અને ગેરવર્તણૂકના આક્ષેપોની તપાસ કરવા માટે તાજેતરમાં જ ભારતીય મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિના વડપણ હેઠળ નેશનલ જ્યુડીશિયલ કાઉન્સિલ નામની એક પેનલની સ્થાપના કરવા સંસદમાં જજીસ ઇન્ક્વાયરી(એમેન્ડમેન્ટ) બિલ 2008 રજૂ કર્યું હતું. જો કે, આ ખરડો એક મજાક હોવાનો અને ફક્ત જનતાને શાંત કરવા અને દબાવવા માટેનો હતો તેવો આક્ષેપ થયો હતો. ખરડા અનુસાર પેનલના ન્યાયમૂર્તિઓ તેમની જાતે જ ન્યાયમૂર્તિઓને તપાસ કરશે, આ તપાસનો પ્રારંભ ભારતના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ સામે અથવા નિવૃત્ત ન્યાયમૂર્તિઓ સામે રાષ્ટ્રપતિ, કેબિનેટ સચિવ અને સંસદના આદેશ દ્વારા થઇ શકે છે અને ત્યાર બાદ તેમને બરતરફ કરી શકાય છે.<ref>[http://www.zeenews.com/articles.asp?aid=473145&amp;sid=NAT પછીના સત્રમાં જજીસ (ઇન્ક્વાયરી) બીલ પસાર કરો, પેનલ સરકારને કહે છે], ઝી ન્યૂઝ, ઇન્ડિયા આવૃત્તિ, 30 સપ્ટેમ્બર 2008</ref><ref>[http://www.igovernment.in/site/Bill-for-probe-panel-against-errant-judges-cleared/ ભૂલ કરી હોય તેવા ન્યાયમૂર્તિઓ વિરુદ્ધ તપાસ પેનલને લગતા ખરડાની લીલીઝંડી], iGovernment, 10 ઓક્ટોબર 2008</ref> ===વરિષ્ઠ ન્યાયમૂર્તિઓ=== *સુપ્રીમ કોર્ટની ન્યાયપીઠ, ન્યાયમૂર્તિ '''બી એન અગરવાલ''' , ન્યાયમૂર્તિ '''વી એસ સિરપુરકર''' અને ન્યાયમૂર્તિ '''જી એસ સિંઘવી''' : <br>"અમે એવું કોઇ પ્રમાણપત્ર આપતા નથી કે કોઇ ન્યાયમૂર્તિ ભ્રષ્ટ નથી. કાળા કાગડા સર્વત્ર છે. આ ફક્ત માત્રાનો સવાલ છે."<ref name="nerve.in"></ref><ref name="feeds.bignewsnetwork.com"></ref> *સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિ, '''ન્યાયમૂર્તિ અગરવાલ''' : <br>"રાજકારણીઓ, વકીલો અને સમાજના ચારિત્ર્યનું શું? આપણે સૌ સમાન ભ્રષ્ટ સમાજમાંથી આવીએ છીએ અને સ્વર્ગમાંથી ઊતરી આવ્યા નથી. પરંતુ એવું લાગે છે તમે સ્વર્ગમાંથી ઊતરી આવ્યા છો અને તેથી અમને આરોપી ઠરાવી રહ્યા છો." <ref>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?sectionName=WorldSectionPage&amp;id=d8a5f2f0-d33f-49a0-9b45-0b1bcb9d08e7&amp;MatchID1=4924&amp;TeamID1=4&amp;TeamID2=2&amp;MatchType1=1&amp;SeriesID1=1244&amp;PrimaryID=4924&amp;Headline=Lawyer-judge+showdown+in+Supreme+Court સુપ્રીમ કોર્ટમાં વકીલ-જજનું ઘર્ષણ]{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, હિંદુસ્તાન ટાઇમ્સ, 7 ઓગસ્ટ 2008</ref> *સુપ્રીમ કોર્ટની ન્યાયપીઠ, ન્યાયમૂર્તિ '''અરિજીત પાસાવત''' , ન્યાયમૂર્તિ '''વી એસ સિરપુરકર''' અને ન્યાયમૂર્તિ '''જી એસ સિંઘવી''' : <br>"કોઇ પણ ન્યાયમૂર્તિનું આગવું લક્ષણ પ્રામાણિકતા હોવા છતાં પ્રજાએ કેટલાક ન્યાયમૂર્તિઓની કક્ષા નક્કી કરવાનું શરૂ કર્યું છે તેથી હવે સમય આવી ગયો છે. આ પ્રણાલી છે. આ સડો અટકાવવા માટે આપણે કોઇ પદ્ધતિ શોધી કાઢવી પડશે." <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/India/File_UP_cops_want_CBI_probe_against_34_judges/articleshow/3464634.cms 34 ન્યાયમૂર્તિઓ વિરુદ્ધ સીબીઆઇની તપાસ યુપી પોલીસ ઇચ્છે છે], ધી ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા, 10 સપ્ટેમ્બર 2008</ref><br>"શું વર્તમાન વ્યવસ્થા નકામી થઇ ગઇ છે? શું કેટલાક નજીવા ફેરફાર સાથે આ વ્યવસ્થા હજુ પણ અસરકારક બની શકે છે?" *સુપ્રીમ કોર્ટની ન્યાયપીઠ, ન્યાયમૂર્તિ ન્યાયમૂર્તિ '''જી એસ સિંઘવી''' : <br>"સડો ફેલાઇ ચૂક્યો છે." ન્યાયમૂર્તિઓએ વરિષ્ઠ વકીલો અનિલ દેવન અને સોલિસીટર જનરલ જી.ઇ. વહાણવટી સાથે કરાર કર્યો હોવાનું જણાય છે, જેમણે ઊતરતાં જતાં ધોરણો ટાંક્યા છે, તેમજ અદાલતી કાર્યવાહીમાંથી ન્યાયમૂર્તિઓને બાકાત રાખવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી છે. <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/UP_cops_want_CBI_probe_against_34_judges/articleshow/3464634.cms 34 ન્યાયમૂર્તિઓ વિરુદ્ધ સીબીઆઇની તપાસ યુપી પોલીસ ઇચ્છે છે], 10 સપ્ટેમ્બર 2008, ધી ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા</ref><ref>[http://www.judicialreforms.org/files/stemming_rot_toi.pdf સડો અટકાવો: ન્યાયમૂર્તિઓને માફી પૂર્ણ કરવાની જરૂર નથી, સીજેઆઇ કહે છે] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307055514/http://www.judicialreforms.org/files/stemming_rot_toi.pdf |date=2012-03-07 }}, 10 સપ્ટેમ્બર 2008, ધી ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા</ref> ===વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓ=== *ભારતના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ, '''એપીજે અબ્દુલ કલામ''' : <br>"જો કેસો લાંબા સમય સુધી ચાલે તો પ્રજા વધારાનાં ન્યાયિક પગલાંઓનો આશરો લેશે." <ref name="c2">[http://humanrightsindia.blogspot.com/2008_02_01_archive.html ન્યાયતંત્રએ વ્યાજબી ટીકાઓને પ્રોત્સાહન આપવું જોઇએઃ પ્રણવ], 25 ફેબ્રુઆરી 2008</ref> *ભારતના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ, '''પ્રતિભા પાટીલ''' : ''ન્યાયિક સુધારાના સેમિનાર ખાતે'' <ref name="c1"/> <br>"ન્યાયતંત્ર વિલંબિત ન્યાય માટેના આક્ષેપમાંથી છટકી શકે તેમ નથી કે જે ટોળા દ્વારા કાયદો હાથમાં લેવાય તેવું જોખમ ઊભું કરે છે."<br>"આપણી ન્યાય વ્યવસ્થાએ સંપૂર્ણ ન્યાય જાળવી રાખીને અને સત્ય, વિશ્વાસ અને આશાના સંકેત દ્વારા પ્રકાશ પાડીને આશાઓને ઉજાગર કરી છે કે કેમ તે અંગે ગંભીરપણે આત્મનિરીક્ષણ કરવાની જરૂર છે."<br> "બેશક, અદાલતી વહીવટ પણ તેના પોતાના હિસ્સાની અપૂર્ણતાઓ અને ખોડખાંપણો વિનાનો નથી." *ભારતના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ, '''વાય. કે. સભરવાલ''' : <br>"ન્યાય આપવાની વ્યવસ્થા તેના નીચલા સ્તર સુધી પહોંચી ગઇ છે."<ref name="c2"></ref> *[[લોક સભા|લોકસભા]] અધ્યક્ષ, '''મીરાં કુમાર''' : <br>"જેમણે દાયકાઓ સુધી પ્રેક્ટિસ કરી છે તેવા આ દેશના નાગરિક અને વકીલ હોવાના કારણે, ન્યાયિક અધિકારી વિરુદ્ધ જરાપણ ગુસપુસ થતી હોય તો તે તીવ્ર પીડજનક છે… પરંતુ હકીકત એ છે કે ન્યાયિક અધિકારીઓ વિરુદ્ધ આરોપો એ વાસ્તવિકતા બની ગઇ છે. એક મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિએ કહ્યું હતું કે ફક્ત 20 ટકા ન્યાયમૂર્તિઓ જ ભ્રષ્ટ છે. અન્ય એક ન્યાયમૂર્તિએ નિરાશાજનર ઉદ્ગાર વ્યક્ત કર્યો હતો કે આરોપોની તપાસ કરવા માટે કોઇ આંતરિક પ્રક્રિયા નથી. તેથી, આવી વ્યવસ્થા હોવી જોઇએ તેવી જરૂરિયાત પર ખુદ ન્યાયમૂર્તિઓ દ્વારા ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. તો પછી પ્રશ્ન એ ઊભો થાય કે આ પદ્ધતિ કેવી રીતે અસ્તિત્વમાં લાવવામાં આવશે અને તે કોણ લાવશે. હકીકત એ છે કે ન્યાયતંત્ર એ એક માત્ર સંસ્થા છે જે લોકશાહીમાં તેના લોકો પ્રત્યે કોઇ ઉત્તરદાયિત્વ ધરાવતી નથી. એકંદરે આ સંદર્ભમાં, ન્યાયિક ઉત્તરદાયિત્વ માટે પ્રક્રિયામાં બહારનાં તત્ત્વોને સામેલ કરવા સંપૂર્ણપણે આવશ્યક છે."<ref>[http://www.hindu.com/2008/02/25/stories/2008022553781200.htm તીસ્ટા સેતલવાડની સુનાવણીમાં સીજેઆઇના વલણ સામે અધ્યક્ષે આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યુ્] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506090315/http://www.hindu.com/2008/02/25/stories/2008022553781200.htm |date=2012-05-06 }}, ધી હિન્દુ, 25 ફેબ્રુઆરી 2008</ref> *અધિક સોલિસીટર જનરલ, '''જી.ઇ. વહાણવટી''' : ''દિલ્હી હાઇકોર્ટની સુનાવણી'' વખતે <br>"સીજેઆઇ(CJI) સમક્ષ ન્યાયમૂર્તિઓએ કરેલી મિલકતની જાહેરાત એ અંગત માહિતી છે જેને હાલ આરટીઆઇ(RTI) હેઠળ માગી શકાય નહીં અને આ બાબતમાં તે રીતે સુધારો કરવો જોઇએ." <ref>[http://economictimes.indiatimes.com/News/Supreme-Court-judges-ready-to-declare-assets-but-with-riders/rssarticleshow/4278163.cms સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિઓ મિલકતો જાહેર કરવા તૈયાર છે, પરંતુ શરતો સાથે] - પોલિટીક્સ/નેશન -ન્યૂઝ - ધી ઇકોનોમિક ટાઇમ્સ</ref><br>"એવું સુપરત કરવામાં આવ્યું હતું કે માગવામાં આવેલી માહિતી (ન્યાયમૂર્તિઓની મિલકતને લગતી) એ સંપૂર્ણપણે અને માત્ર અને માત્ર અંગત માહિતી છે, જેની જાહેરાતને કોઇ જાહેર કામગીર સાથે સંબંધ નથી" <ref>[http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=2061219 સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિઓ મિલકતો જાહેર કરવા તૈયાર છે, પરંતુ શરતો સાથે]{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - રાષ્ટ્રીય સમાચાર – એમએસએન ઇન્ડિયા - ન્યૂઝ</ref><ref>[http://www.newkerala.com/nkfullnews-1-5007.html સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયમૂર્તિઓ મિલકતો જાહેર કરવા તૈયાર છે, પરંતુ શરતો સાથે], ન્યુકેરાલા-ભારતનું ટોચનું ઓનલાઇન અખબાર</ref> * '''પ્રણવ મુખરજી:'''<br>"રચનાત્મક ટિપ્પણીઓને પ્રોત્સાહન આપવું જોઇએ." ન્યાયિક વિલંબના સૂરમાં તેમણે સૂર પૂરાવ્યો હતો, જેના પરિણામે લોકો કાયદાને પોતાના હાથમાં લેતા હોય છે. તેમણે ન્યાયતંત્રના આંતરમાળખાને મજબૂત બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. <ref>[http://www.thaindian.com/newsportal/politics/judiciary-should-encourage-constructive-criticism-mukherjee_10020775.html ન્યાયતંત્રએ રચનાત્મક ટીકાઓને ઉત્તેજન આપવું જોઇએ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080306230327/http://www.thaindian.com/newsportal/politics/judiciary-should-encourage-constructive-criticism-mukherjee_10020775.html |date=2008-03-06 }}, થેઇન્ડીયન ન્યૂઝ, 24 ફેબ્રુઆરી 2008</ref> ==કોર્ટના પદસ્થ ન્યાયમૂર્તિઓ== <ref name=SC-judges-list>{{cite web|title=CHIEF JUSTICE OF INDIA AND SITTING HON'BLE JUDGES ARRANGED ACCORDING TO DATE OF APPOINTMENT AS ON 10 MARCH 2014|url=http://www.supremecourtofindia.nic.in/judges/list_present_sitting_judges.htm/list_present_sitting_judges.htm|publisher=Supreme Court of India|access-date=૧૩ માર્ચ ૨૦૦૪}}</ref> ===મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ=== # સન્માનીય એન.વી.રમન્નાં ===ન્યાયમૂર્તિઓ=== # એચ.એલ.દત્તુ # બલબીર સિંઘ ચૌહાણ # એ.કે.પટનાયક # ટી.એસ.ઠાકુર # કે.એસ. રાધાક્રિશ્નન # સુરિન્દર સિંઘ નિજ્જાર # ચંદ્ર મૌલી કુમાર પ્રસાદ # ગ્યાન સુધા મિશ્રા # એ.આર.દવે # એસ.જે.મુખોપાધ્યાય # આર.પી.દેસાઈ # જે.એસ.ખેહર # દિપક મિશ્રા # જે.ચેલમેશ્વર # એફ.એમ.આઈ.કલીફુલ્લા # રંજન ગોગોઈ # મદન બી.લોકુર # એમ.વાય.ઈકબાલ # વી.ગોપાલગૌડા # વિક્રમજીત સેન # પી.સી.ઘોષ # કુરિયન જોસેફ # અર્જન કુમાર સિક્રી # એસ.એ.બોબડે # એસ.કે.સિંઘ # સી.નાગપ્પન # રાજેશ કુમાર અગરવાલ # એન.વી.રમણ ==ભારતના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિઓ== <!--{{main|Chief Justice of India}} --> #એચ.જે.કણીયા #એમ.પી.શાસ્ત્રી #મેહર ચંદ મહાજન #બી.કે.મુખર્જી #સુધી રંજન દાસ #ભુવનેશ્વર પ્રસાદ સિન્હા #પી.બી.ગજેન્દ્રગડકર #એ.કે.સરકાર #કે. સુબ્બારાવ #કે.એન.વાંચૂ #એમ.હિદાયતુલ્લાહ #જે.સી.શાહ #[[સર્વમિત્ર સિકરી|એસ.એમ.સિક્રી]] #એ.એન.રાય #મિર્ઝા હમીદુલ્લાહ બેગ #વાય.વી.ચંદ્રચુડ #[[પી.એન.ભગવતી|પી. એન. ભગવતી]] #આર.એસ.પાઠક #ઇ.એસ.વેંકટરામૈયા #એસ.મુખર્જી #રંગનાથ મિશ્રા #કે.એન.સિંઘ #એમ.એચ.કણીયા #એલ.એમ.શર્મા #એમ.એન.વૈંકટચેલીયા #એ.એમ.એહમદી #જે.એસ.વર્મા #એમ.એમ.પંછી #એ.એસ.આનંદ #એસ.પી.ભરૂચા #બી.એન.કિરપાલ #જી.બી.પટ્ટનાયક #વી.એન.ખરે #રાજેન્દ્ર બાબુ #આર.સી.લાહોટી #વાય.કે.સભરવાલ #કે.જી.બાલાક્રિશ્નન #એસ.એચ.કાપડીયા #અલ્તમસ કબીર #પી.સદાશિવમ #આર.એમ.લોધા #એચ.એલ.દતુ #ટી.એસ.ઠાકુર #જે.એસ.ખેહર #દિપક મિશ્રા #રંજન ગોગોઈ #અરવિંદ બોબડે == સંદર્ભો == {{Reflist|30em}} ==બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category}} * {{Official|http://www.sci.gov.in}} * [https://web.archive.org/web/20140625110033/http://supremecourtofindia.nic.in/scr.htm supreme court Reports] * [https://web.archive.org/web/20140211035354/http://www.indiacourts.in/ Text of all Indian supreme court judgments] [[Category:ભારતીય સુપ્રીમ કોર્ટ (સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય)]] [[Category:રાષ્ટ્રીય સુપ્રીમ કોર્ટો]] 37vg9j0chmnla0ifcmpa4pxouey0q7q 0 31223 901655 900835 2026-06-20T03:17:15Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901655 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{માહિતીચોકઠું નૃવંશ સમુદાય |group = Non-resident '''Indian and Person of Indian Origin |image = [[image:Flag of India.svg|200px]] |image-width = |image2 = [[image:Indiandiaspora.jpg|200px]] |image2-width = |population = '''24,000,000'''+ |region1 = {{flag|Nepal}} |pop1 = 4,000,000 |region2 = {{flag|United States}} |pop2 = 2,765,815 |region3 = {{flag|Malaysia}} |pop3 = 2,400,000 |region4 = {{flag|Myanmar}} |pop4 = 2,000,000 |region5 = {{flag|Saudi Arabia}} |pop5 = 1,500,000 |region6 = {{flag|United Arab Emirates}} |pop6 = 1,400,000<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200811141323.htm |title=Expatriate Indians in UAE not hit by global meltdown |access-date=2011-04-01 |archive-date=2012-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109051232/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/001200811141323.htm |url-status=dead }}</ref> |region7 = {{flag|England}} |pop7 = 1,316,000 |region8 = {{flag|South Africa}} |pop8 = 1,160,000 |region9 = {{flag|Canada}} |pop9 = 1,063,150 |region10 = {{flag|Mauritius}} |pop10 = 855,000 |region11 = {{flag|Kuwait}} |pop11 = 580,000 |region12 = {{flag|Trinidad and Tobago}} |pop12 = 525,000 |region13 = {{flag|Oman}} |pop13 = 450,000 |region14 = {{flag|Australia}} |pop14 = 405,000+ |region15 = {{flag|Singapore}} |pop15 = 400,000 |region16 = {{flag|Fiji}} |pop16 = 340,000 |region17 = {{flag|France}} (2/3 in [[Réunion]]) |pop17 = 330,000<ref group="note">Includes NRI/PIO population in [[Réunion]], [[Guadeloupe]] and [[Martinique]].</ref> |region18 = {{flag|Guyana}} |pop18 = 327,000 |region19 = {{flag|Bahrain}} |pop19 = 310,000 |region20 = {{flag|Suriname}} |pop20 = 135,000 |region21 = {{flag|Qatar}} |pop21 = 125,000 |region22 = {{flag|Netherlands}} |pop22 = 110,000 |region23 = {{flag|New Zealand}} |pop23 = 105,000 |region24 = {{flag|Kenya}} |pop24 = 100,000 |region25 = {{flag|Tanzania}} |pop25 = 90,000 |region26 = {{flag|Uganda}} |pop26 = 90,000 |region27 = {{flag|Jamaica}} |pop27 = 90,000 |region28 = {{flag|Italy}} |pop28 = 71,500 |region29 = {{flag|Portugal}} |pop29 = 70,000 |region30 = {{flag|Thailand}} |pop30 = 65,000 |languages = [[Languages of India|Indian languages]]{{·}} Local languages{{·}}[[English language|English]] (for NRIs) |religions = [[Hinduism]]{{·}}[[Sikhism]]{{·}}[[Jainism]]{{·}}[[Buddhism]]{{·}}[[Zoroastrianism]]{{·}}[[Christianity]]{{·}}[[Islam]]{{·}}[[Atheism]]{{·}}[[Agnosticism]] |related = }} '''બિન-નિવાસી ભારતીય''' ('''એનઆરઆઈ''' (NRI)); {{lang-hi|प्रवासी भारतीय}} ''પ્રવાસી ભારતીય'' ) એ ભારતીય નાગરિક છે, જેણે બીજા દેશમાં સ્થળાંતર કર્યું છે, ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ જેનો જન્મ [[ભારત|ભારત]]ની બહાર થયો છે, અથવા ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ જે કાયમીપણે ભારતની બહાર રહે છે. સમાન અર્થ સાથે બીજી પરિભાષા '''પ્રવાસી ભારતીય''' અને '''સ્વદેશત્યાગી ભારતીય''' . સામાન્ય વપરાશમાં, આ ઘણીવાર ભારતમાં જન્મેલી વ્યક્તિઓને પણ (અને ભારતીય વંશના બીજા દેશોના લોકોને પણ) સમાવે છે, જેમણે અન્ય દેશોનું નાગરિકત્વ લીધું છે. [[ઉત્તર અમેરિકા|ઉત્તર અમેરિકા]]માં, '''પૂર્વ ભારતીય''' અને '''એશયાઈ ભારતીય''' જેવા શબ્દો ઘણીવાર, જે લોકો [[ભારત|ભારત]]માં પેદા થયા હોય તેમને ઓળખવા માટે વપરાય છે, (ભારતીય ઉપખંડના દેશોમાંના લોકો સહીત), જ્યારે અમેરિકન ભારતીયો પોતાને ''દેસી'' અથવા ''દેશી'' શબ્દોથી ઓળખાવે છે. '''ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ''' ('''પીઆઈઓ''' (PIO)) એ સામાન્ય રીતે ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ છે, જે ભારતની નાગરિક નથી. પીઆઈઓ (PIO) કાર્ડ આપવાના ઉદ્દેશો માટે, ભારતીય સરકાર કોઈને પણ પીઆઈઓ (PIO) હટાવી લેવા માટે ચાર પેઢીઓ સુધી ભારતીય મૂળની વ્યક્તિ ગણે છે.<ref>http://www.indianembassy.org/policy/PIO/Introduction_PIO.html</ref> પીઆઈઓ (PIO)) કાર્ડ માટે હકદાર લોકોના પતિ અથવા પત્નીઓ તેમના પોતાના હક માટે પણ પીઆઈઓ (PIO) કાર્ડ રાખે છે. પછીના આ વર્ગમાં, નૃવંશ મૂળની ફિકર કર્યા વિના, ભારતીય નાગરિકોના વિદેશી પતિ અથવા પત્નીઓ પણ સમાવિષ્ટ છે. પીઆઈઓ (PIO) કાર્ડ વિદેશી નાગરિકોને લાગુ પડતાં ઘણા નિયંત્રણોમાંથી ધારકોને બાકાત રાખે છે, જેમ કે કેટલીક ચોક્કસ અન્ય આર્થિક મર્યાદાઓ સહીત, વિઝા અને વર્ક પરમિટની જરૂરિયાતો. સમગ્ર વિશ્વમાં એનઆરઆઈ (NRI)અને પીઆઈઓ (PIO) વસ્તી અંદાજિત 3 કરોડથી વધુ છે. 1947માં આઝાદી મળ્યા બાદ પ્રથમવાર, જાન્યુઆરી 2006થી,<ref>{{Cite web |url=http://www.indiacgny.org/php/showContent.php?linkid=174 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2009-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201123309/http://indiacgny.org/php/showContent.php?linkid=174 |url-status=dead }}</ref> ભારત સરકારે મર્યાદિત સ્વરૂપમાં ભારતીયોને, એનઆરઆઈ (NRI)ઓ અને પીઆઈઓ (PIO)ઓ એમ બેવડાં નાગરિકત્વનો પરવાનો આપતી “ભારતનું વિદેશી નાગરિકત્વ (ઓવરસિઝ સિટીઝનશીપ ઓફ ઈન્ડિયા-OCI)”ની યોજના શરૂ કરી છે. એમ અપેક્ષિત છે કે આવનારા વર્ષોમાં OCIના પક્ષમાં પીઆઈઓ (PIO) કાર્ડ યોજના બંધ થઈ જાય. ==ઇતિહાસ== એ ચોક્કસ ધ્યાને લેવું રહ્યુ કે ખરેખર “બિન-નિવાસી ભારતીય” કહેવું એ માત્ર વ્યક્તિની કર સ્થિતિને દર્શાવે છે, એટલે કે, કોઈક, જેણે, 1961ના આવક વેરા કાયદા હેઠળ, આવક વેરા કાયદાના હેતુઓ માટે ભારતમાં વસવાટ નથી કર્યો (કલમ 6 હેઠળ), પરંતુ તો પણ તે ભારતનો નાગરિક છે. ભારતમાં રહેઠાણ માટે, ભારતીય આવક વેરાના કાયદાના હેતુઓ માટે ભારતમાં કોઈ કેલેન્ડર વર્ષના અથવા સતત 4 વર્ષમાં ફેલાયેલા 365 દિવસમાં, ઓછામાં ઓછા 182 દિવસ વસવાટ કર્યો હોવો જરૂરી છે. આ જરૂરિયાત તમામ વ્યક્તિઓને લાગુ પડે છે, જેમાં કાયદાના હેતુઓ માટે બિન-ભારતીય નાગરિકત્વ સાથેની વ્યક્તિ પણ “ભારતની રહેવાસી” બની શકે છે, પરંતુ નિવાસી ભારતીય માત્ર એ જ હશે જે ઉપરની જરૂરિયાતો પૂરી કરે છે અને ભારતીય નાગરિકત્વ ધરાવે છે. એ જ પ્રમાણે, કોઈપણ, જે કાયદા પ્રમાણે ભારતનું નિવાસી નથી, તે, સ્પષ્ટપણે બિન-નિવાસી ભારતીય છે, પરંતુ માત્ર એ લોકો જે ભારતીય નાગરિકત્વ ધરાવે છે પરંતુ રહેઠાણની જરૂરિયાતો નથી પૂરી કરતાં તેમને બિન-નિવાસી ભારતીય ગણવામાં આવે છે. ભારતમાંથી સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક દેશાંતર રોમાની લોકોનું હતું, પારંપરિક રીતે તેઓ “જિપ્સીઓ” શબ્દ દ્વારા ઓળખાય છે.<ref>[http://romove.radio.cz/en/article/18158 રોમનો ઇતિહાસ અને ઉદ્ભવ]</ref> ભાષાકિય અને આનુવંશિક પૂરાવાઓ દર્શાવે છે કે રોમાનીઓ ભારતીય ઉપખંડમાં જન્મ્યા હતા, અને [[ભારત|ભારત]]થી ઉત્તરપશ્ચિમ તરફ તેમણે 11મી સદી કરતાં પહેલા દેશાંતર નહોતું કર્યું. સામાન્ય રીતે એમ મનાય છે કે રોમાની મધ્ય ભારતમાં જન્મ્યા હતા, શક્યપણે અર્વાચીન ભારતીય રાજ્ય [[રાજસ્થાન|રાજસ્થાન]]માં, ઈસુના જન્મના 250 વર્ષ પહેલાની આસપાસના સમયમાં તેમણે ઉત્તરપશ્ચિમ ભારત (પંજાબ પ્રાંત) તરફ સ્થળાંતર કર્યું હતું. અહીં પસાર કરેલી સદીઓમાં, રાજપૂતો અને જાટો જેવા સ્થાપિત સમૂહો સાથે તેમનો નજીકનો અરસપરસનો વ્યવહાર રહ્યો હોઈ શકે છે. પાછળથી પશ્ચિમ તરફ તેમનું સ્થળાંતર, શક્યપણે મોટી સંખ્યામાં, ઈસુના મૃત્યુના 500 અને 1000 વર્ષ બાદના સમય દરમિયાન થયું હોવાનું મનાય છે. ક્યારેક રોમાની સાથે નજીકના સંબંધમાં ભાગીદાર તરીકે સૂચવાયેલી સમકાલીન વસ્તીઓ મધ્ય એશિયાના ડોમ લોકો અને ભારતના બંજારા છે.<ref>{{cite book|first=Ian|last=Hancock|title=Ame Sam e Rromane Džene/We are the Romani people|page=13|isbn=1902806190}}</ref> ઉપખંડમાંથી અન્ય એક મુખ્ય દેશાંતર દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા તરફનું હતું. તે હિન્દુ અને દક્ષિણના બૌદ્ધ રાજાઓના સૈન્ય અભિયાનના કારણે હિન્દુઓ દ્વારા શરૂ થયું હતું, અને બાદમાં સ્થાનિક સમાજ દેશાંતર વસાહતીમા પરિણમ્યો. ચોલા, કે જેઓ તેમની નૌસૈનિક શક્તિઓ માટે જાણીતા હતા, તેમણે સુમાત્રા અને મલય દ્વીપકલ્પ પર જીત મેળવી. ભારતીય સંસ્કૃતિનો પ્રભાવ હજુ દક્ષિણ પૂર્વ એશિયામાં, ખાસ કરીને [[બાલી|બાલી]] જેવા સ્થળોમાં ([[ઈંડોનેશિયા|ઈન્ડોનેશિયા]]માં) દૃઢપણે અનુભવી શકાય છે. આ પ્રકારના કિસ્સાઓમાં, કેટલીય સદીઓ પહેલાના અપ્રવાસીઓના વંશજો માટે 'પીઆઈઓ (PIO)'નું લેબલ લગાડવું યોગ્ય નથી. સંમિશ્રણ એટલું વધારે છે કે આ સંદર્ભમાં આવા નામકરણની કિંમત કરવી વ્યર્થ છે. 16મી સદીના મધ્યમાં મધ્ય એશિયા અને પર્સિયામાં ભારતીય વેપારી ફેલાઈ ગયા અને ચાર સદીઓ સુધી સક્રીય રહ્યા. ત્સારદોમ ઓફ રશિયામાં વોલ્ગા(એક નદીનું નામ છે)ના મુખ પર આવેલું અસ્ત્રખાન પ્રથમ સ્થળ હતું, જ્યાં 1610 જેટલી વહેલી ભારતીય વેપારી વસ્તી સ્થપાઈ હતી. રશિયન ઇતિહાસકારોએ હિંદુ વેપારીઓની હાજરી મોસ્કો અને સેન્ટ. પીટર્સબર્ગમાં 18મી સદીમાં નોંધી હતી.<ref>{{Cite web |url=http://petersburgcity.com/news/city/2004/11/23/indian_diaspora/ |title=રશિયામાં ભારતીય ડાયસ્પોરા |access-date=2011-04-01 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314064200/http://petersburgcity.com/news/city/2004/11/23/indian_diaspora/ |url-status=dead }}</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 105-DOA0390, Deutsch-Ostafrika,Indische Kaufmannsfamilie.jpg|thumb|left| બાહામોયોમાં ભારતીય વેપારીનું પરિવાર, જર્મન પશ્ચિમિ આફ્રિકા, અંદાજે 1906/18.]] 19મી સદી દરમિયાન અને (ભારત પર બ્રિટિશ) રાજના આંત સુધીમાં મોટા ભાગની હિજરત કરારબદ્ધ પદ્ધતિ અંતર્ગત ગરીબ શ્રમિકોની અન્ય બ્રિટિશ વસાહતોમાં હતી. ક્રમાનુસાર, મુખ્ય સ્થળો, મોરેશિયસ, ગાયાના, કેરેબિયન, ફિજિ અને પૂર્વ આફ્રિકા હતા. આમાંના કેટલાક દેશોમાં ઓછી સંખ્યામાં પણ કુશળ મજૂરો અને વ્યવસાયીઓ 20મી સદીમાં પોતે હિજરત કરી ગયા હતા. એ ઘટના કે જેણે આ ફેલાવો શરૂ કર્યો, તે બ્રિટિશ સંસદ દ્વારા 1 ઑગસ્ટ, 1834, ના રોજ મંજૂર કરાયેલો ગુલામી નાબૂદી કાયદો હતો, તેનાથી તમામ બ્રિટિશ વસાહતોમાંથી ગુલામ મજૂર શક્તિ આઝાદ થઈ. જેનાથી ઘણી ખેતીવાડી વસાહતોમાં પૂરતા કામ કરનારા લોકોની અછત સર્જાઈ, કારણ કે થોડા જ વખત પર આઝાદ થયેલા મજૂરો તેમની આઝાદીનો લાભ લેવા જતાં રહ્યા. જે ઘણી બ્રિટિશ વસાહતોમાં તમામ સ્થળોએ મજૂરોની આત્યંતિક અછતમાં પરિણમ્યું, જેનો ઉકેલ કરારબદ્ધ ગુલામીથી બંધાયેલા કામદારોને મોટા પાયે આયાત કરીને લવાયો. [[શ્રીલંકા|શ્રીલંકા]] અને [[બર્મા|બર્મા]]ની પાડોશી બ્રિટિશ વસાહતોમાં ચાના બગીચાઓ અને બ્રિટિશ મલય (હવે [[મલેશિયા|મલેશિયા]] અને [[સિંગાપુર|સિંગાપુર]])ના રબરના બગીચાઓ માટે કામદારોની ભરતીમાં એક અસંબંધિત પદ્ધતિ સામેલ હતી. મધ્ય પૂર્વમાં 1970ની તેલની તેજી બાદ, સંખ્યાબંધ ભારતીયો ખાડી દેશોમાં કામ કરવા માટે સ્થળાંતરિત થયા. આધુનિક પરિવહન અને અપેક્ષાઓ સાથે, 19મી સદીના કિસ્સાઓની જેમ આ કાયમી હોવાને બદલે કરાર આધારિત હતું. જો તેઓ ત્યાં જન્મ્યા હોય તો પણ, આ ખાડી દેશોની બિન-આરબોને નાગરિક હક્કો ન આપવાની એક સમાન નીતિ છે. યુએસએ (USA)ની 1990ની સોફ્ટવેર તેજી અને ચઢતી અર્થવ્યસ્થાએ સંખ્યાબંધ ભારતીયોને આકર્ષ્યા, જેઓ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકામાં સ્થળાંતરિત થયા. આજે, યુએસએ (USA)માં ભારતીયોની ત્રીજી સૌથી મોટી સંખ્યા છે. ==આજે પીઆઈઓ (PIO)== ===આફ્રિકા=== ====પૂર્વ આફ્રિકા==== {{Main|Indian diaspora in East Africa}} બ્રિટિશ વસાહતી કાળ દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં થયેલા દેશાંતર પહેલા, દક્ષિણ એશિયાઈઓના મહત્વપૂર્ણ સમૂહ, ખાસ કરીને પશ્ચિમ કાંઠેથી ([[સિંધ|સિંધ]], [[સુરત|સુરત]], કોંકણ, મલાબાર અને લંકા) નિયમિતપણે પૂર્વ આફ્રિકામાં, અને ખાસ કરીને ઝાંઝીબારનો પ્રવાસ કરતાં હતા. એમ મનાય છે કે તેમણે આરબોના ''સામુદ્રિક વહાણો'' , મરાઠા (કોન્નાગી એન્ગ્રિઆ, કોન્હાજી આન્ગ્રે) અને શક્યપણે ચાઈનીઝ સપાટ તળિયાવાળા સઢવાળા વહાણોમાં અને [[પોર્ટુગલ|પોર્ટુગીઝ]] વહાણોમાં પ્રવાસ કર્યો હતો. આમાંથી કેટલાક લોકો પૂર્વ આફ્રિકામાં વસી ગયા અને પછી અત્યારના યુગાન્ડા જેવા સ્થળોએ ફેલાઈ ગયા. પછી તેઓ [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટિશ]] સાથે આવેલા ખૂબ મોટા દક્ષિણ એશિયનોના જથ્થા સાથે ભળી ગયા. કેન્યા,યુગાન્ડા અને [[ટાન્ઝાનિયા|તાન્ઝાનિયા]]ના આધુનિક દેશોમાં ભારતીય દેશાંતર આશરે એક સદી પહેલા શરૂ થયું, જ્યારે આ બધા દેશો બ્રિટિશ પૂર્વ આફ્રિકાના ભાગ હતા. મોટા ભાગના પ્રવાસીઓ ગુજરાતી અથવા પંજાબી મૂળના હતા. તેમની સંખ્યા 1960માં 500,00 જેટલી વધારે હોઈ શકે છે. ભારતીયોના નેતૃત્વવાળા વેપાર-ધંધા આ દેશોના અર્થતંત્રના મુખ્ય આધાર હતા (અથવા છે). ભૂતકાળમાં આ વેપાર-ધંધાઓ નાની ગ્રામીણ કરિયાણાની દુકાનોથી લઈને ખાંડની મિલો હતા. વધુમાં, ભારતીય વ્યવસાયીઓ, જેમ કે તબીબો, શિક્ષકો, ઈજનેરોએ પણ આ દેશોના વિકાસમાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો. 1960માં [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટન]]થી આઝાદ થયા બાદ, જે રીતે તેઓ ઓળખાતા હતા, તેમ મોટા ભાગના એશિયનો, આ દેશોમાંથી બહાર જતાં રહ્યા અથવા (1970 દરમિયાન યુગાન્ડામાંથી ઈદી અમીન દ્વારા) બળજબરીપૂર્વક બહાર કઢાયા. તેમાંના મોટા ભાગના [[યુનાઇટેડ કિંગડમ|બ્રિટન]], અથવા [[ભારત|ભારત]], અથવા યુએસએ (USA) અને કેનેડા જેવા અન્ય લોકપ્રિય સ્થળોએ જતાં રહ્યા. ====મડાગાસ્કર==== {{Main|Indians in Madagascar}} મડાગાસ્કરમાં ઘણા ભારતીયો વેપારીઓના વંશજો છે જેઓ 19મી સદીમાં વધુ સારી તકોની શોધમાં આવ્યા હતા. તેમાંના મોટા ભાગના કરન (મુસ્લિમ) અને બનિઅન (હિંદુ) તરીકે ઓળખાતા લોકો ભારતીય રાજ્ય [[ગુજરાત|ગુજરાત]]ના પશ્ચિમ કાંઠેથી આવ્યા હતા. મોટા ભાગના લોકો [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] બોલે છે, છતાં કેટલીક અન્ય ભારતીય ભાષાઓ પણ બોલાય છે. આજકાલ યુવા પેઢી ફ્રેન્ચ અથવા [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]] અને મલાગાસી સહિત ઓછામાં ઓછી ત્રણ ભાષાઓ બોલે છે. મડાગાસ્કરમાં મોટી સંખ્યામાં ભારતીયો ઉચ્ચ શિક્ષિત છે, ખાસ કરીને યુવા પેઢી, જે તેમના જ્ઞાનનો ફાળો મડાગાસ્કરના વિકાસમાં આપવા પ્રયત્ન કરે છે. ====મોરેશિયસ==== {{Main|Indo-Mauritian}} [[File:Anerood jugnauth n bush.jpg|thumb|upright| મોરેશિયસના વર્તમાન પ્રમુખ એનેરોડ જુગનાશ, પૂર્વ યુએસ પ્રમુખ જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશ સાથે. ભારતીય મૂળના જુગનાથ. ]] ખુદ ભારતની બહાર, મોરેશિયસ જ માત્ર એવો દેશ છે જ્યાં ભારતીય મૂળના લોકો ઘણી વિશાળ સંખ્યામાં (જ્યાં આફ્રો-ત્રિનિદાડિનિઅન્સ અને ઈન્ડો- ત્રિનિદાડિનિઅન્સની એકસરખી વસ્તી છે તેવા ગાયાના, ત્રિનિદાદ અને ટોબેગો સિવાય અથવા ફિજિ કે જ્યાં એક સમયે ઈન્ડો-ફિજિઅન્સ ઘણી મોટી સંખ્યામાં હતા પણ હવે નથી) છે. અહીં લોકો ઈન્ડો-મોરેશિયન્સ તરીકે ઓળખાય છે, અને વસ્તીના લગભગ 70% જેટલા છે. તેમાંના મોટા ભાગના હિંદુ (77%) છે અને એક મહત્વપૂર્ણ સમૂહ મુસ્લિમોનો (22%) છે. અહીં થોડા ખ્રિસ્તીઓ, બહાઈ અને શીખો પણ છે, પરંતુ બહાઈ અને શીખ વસ્તી કુલ 1% જેટલો ઉમેરો પણ નથી કરતી. ઘણી ભારતીય ભાષાઓ હજુ બોલાય છે, ખાસ કરીને ભોજપુરી, તમિલ, મરાઠી, તેલુગુ,[[હિંદી ભાષા| હિન્દી]] અને [[ઉર્દુ ભાષા|ઉર્દુ]], પરંતુ મોટા ભાગના ઈન્ડો-મોરેશિયન્સ હવે ઘરમાં ફ્રેન્ચ-આધારિત ક્રિઓલ ભાષા, સાથે જ વ્યાપક ક્ષેત્રોમાં ફ્રેન્ચ બોલે છે. એવો ઇન્ડો-મોરેશિયન્સ મળવો ખૂબ અસામાન્ય છે જે સંપૂર્ણંપણે ભારતીય ભાષા જ બોલે છે. ====રિયુનિયન ==== {{Main|Réunionnais of Indian origin|Malbars}} રિયુનિઅન (મડાગાસ્કરની પૂર્વ દિશામાં હિંદ મહાસાગરમાં આવેલો ફ્રેન્ચ ટાપુ)ની એક ચતુર્થાંસ વસ્તી ભારતીય વસ્તી છે. મોટા ભાગના મૂળ લોકો કરારબદ્ધ કામદારો તરીકે દક્ષિણ ભારતમાંથી આવ્યા હતા. ====દક્ષિણ આફ્રિકા==== {{Main|Indian South Africans|Tamil South Africans}} દક્ષિણ આફ્રિકામાં મોટા ભાગના એશિયનો 19મી સદીમાં બ્રિટિશ દ્વારા ભારતથી લવાયેલા કરારબદ્ધ ભારતીય મજૂરોના વંશજો છે, આ મજૂરો મોટા ભાગે વાંસની ખેતીવાડી વસાહતોમાં કામ કરવા માટે લવાયા હતા, આ વસાહતો હવે ક્વાઝુલુ-નેટાલનો (કેઝેડએન)(KZN) પ્રાન્ત છે. એક લઘુમતી ભારતીય વેપારીઓની વંશજ છે, જે લગભગ એ જ સમયે દક્ષિણ આફ્રિકા આવ્યા, આ વેપારીઓ મોટા ભાગના ગુજરાત વિસ્તારમાંથી આવ્યા હતા. ઉપ-સહારા આફ્રિકાના ડરબન શહેરમાં સૌથી વધુ સંખ્યામાં એશિયનો છે, અને ભારતની આઝાદીના નેતા મહાત્મા ગાંધીએ 1900ની સદીની શરૂઆતમાં આ શહેરમાં વકીલ તરીકે કામ કર્યું હતું. હકીકતે વિશ્વમાં ભારતની બહાર સૌથી વધુ સંખ્યામાં ભારતીય વંશના લોકોની સંખ્યા દક્ષિણ આફ્રિકામાં છે, એટલે કે દક્ષિણ આફ્રિકામાં જન્મેલા અને સ્થળાંતરિત થયેલા નહિં, યુ.એસ. (U.S.)ની સરખામણીએ તેમાંના મોટા ભાગના ચોથી કે પાંચમી પેઢીના વંશજ છે. વળી, સન વર્તમાન પત્ર દ્વારા જણાવાયા મુજબ, છેલ્લા 140 વર્ષો દરમિયાન 20 કરતાં વધુ મંદિરો, માત્ર નેટાલ વિસ્તારમાં જ છે. જે મુખ્ય રૂપે હિન્દુ અને મુસ્લિમ ધાર્મિક સમૂહોના છે. મુસ્લિમ વિદ્વાન અને સાર્વજનિક વક્તા શેખ એહમદ દીદાત દક્ષિણ આફ્રિકાના હતા. એહમદ દીદાત [[ગુજરાત|ગુજરાત]]માં જન્મ્યા હતા અને પોતાના પરિવાર સાથે ડરબન હિજરત કરી ગયા હતા. મોટા ભાગના ભારતીય દક્ષિણ આફ્રિકનો ભારતીય ભાષા નથી બોલતા જે પેઢીઓ દરમિયાન ‘વિસરાઈ’ ગઈ છે, તેમ છતાં તેઓ ભારતીય ફિલ્મો નિહાળવાનો અને ભારતીય સંગીત સાંભળવાનો આનંદ માણે છે. ===એશિયા=== ====ઇન્ડોનેશિયા==== {{Main|Indian Indonesian}} કોઈ અધિકૃત આંકડા ન હોવા છતાં, એવો અંદાજ છે કે લગભગ 25,000 પીઆઈઓ (PIO)/એનઆરઆઈ (NRI) ઈન્ડોનેશિયામાં રહે છે, જેમાંથી એલચી કચેરી અને મેડનમાં આપણા વાણિજ્ય દૂતાવાસમાં નોંધાયેલા પ્રવાસી ભારતીયોની સંખ્યા લગભગ 5000 છે. ઈન્ડોનેશિયામાં ભારતીયો સદીઓથી, શ્રીવિજયા અને મેજાફિટના સામ્રાજ્યના સમયથી રહે છે, આ બંને સામ્રાજ્ય હિન્દુ હતા અને ઉપખંડથી ખૂબ પ્રભાવિત હતા. પછી [[ભારત|ભારતીયો]] 19મી સદીમાં [[નેધરલેંડ|ડચ]] દ્વારા, કરારબદ્ધ મજૂરો તરીકે, સુમાત્રાના મેડનની આસપાસ આવેલી ખેતીવાડી વસાહતોમાં કામ કરવા માટે ઈન્ડોનેશિયા લવાયા હતા. આમાંના મોટા ભાગના દક્ષિણ ભારતથી આવ્યા હતા, જ્યારે નોંધપાત્ર સંખ્યા ઉત્તર ભારતથી પણ આવી હતી. મેડન ભારતીયોમાં હિંદુઓ, મુસ્લિમો અને શીખોનો સમાવેશ થાય છે. હવે તેઓ ઈન્ડોનેશિયામાં ચાર પેઢીઓ કરતાં વધુ સમયથી છે અને ઈન્ડોનેશિયન પાસપોર્ટ ધરાવે છે. સ્થાનિક આંકડાઓ એમ સૂચવી રહ્યા છે કે સુમાત્રામાં 40,000 જેટલા પીઆઈઓ (PIO) છે, જ્યારે વિશાળ બહુમતી હવે સંપૂર્ણપણે ઈન્ડોનેશિયન સમાજમાં આત્મસાત થઈ ચૂકી છે, તેમ છતાં તમિલ, શીખ અને બિહારી સમુદાયોના કેટલાક તત્વો હજુ તેમની સાંસ્કૃતિક પરંપરા જાળવી રહ્યા છે. ભારતીય ડાયસ્પોરા(વ્યાપ)માં કેટલાય હજારો સિન્ધી પરિવારોનો પણ સમાવેશ થાય છે, આ સિંધીઓ ભારતીય અપ્રવાસીના એ દ્વિતીય જથ્થાનો હિસ્સો છે જેમણે 20મી સદીના પ્રથમ ભાગમાં ઈન્ડોનેશિયાને તેમનું ઘર બનાવ્યું હતું. સિંધી સમુદાય મુખ્યત્વે વેપાર અને વાણિજ્ય સાથે સંકળાયેલો છે. આ સમૂહોમાં, તમિલો અને કેટલેક અંશે શીખ મૂળ સ્વરૂપે [[કૃષિ|ખેતીવાડી]]માં સંકળાયેલા હતા, જ્યારે સિંધીઓ અને પંજાબીઓએ મુખ્યત્વે પોતાની જાતને કાપડ વણાટના વેપાર અને રમતગમતના ધંધામાં સ્થાપિત કર્યા. ભારતીયોના ઈન્ડોનેશિયામાં 1970ના દાયકામાં શરૂ થયેલા મુખ્ય રોકાણના ધસારાએ, આ દેશમાં ભારતીય રોકાણકારો અને વહિવટકારોના નવા જથ્થાને આકર્ષ્યો. ઉદ્યોગ સાહસિકો અને વેપાર વ્યવસાયીઓના આ જૂથે છેલ્લા બે દાયકાઓમાં આગળ વિસ્તરણ કર્યુ છે અને હવે તેમાં એન્જિનિઅરો, સલાહકારો, ચાર્ટર્ડ અકાઉન્ટન્ટ્સ, શરાફો અને અન્ય વ્યવસાયીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. ઈન્ડોનેશિયામાં ભારતીય સમુદાયને ખૂબ સારી દૃષ્ટિથી જોવામાં આવે છે, તેઓ સામાન્ય રીતે સમૃદ્ધ હોય છે અને સ્થાનિક તેમજ બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓમાં વરિષ્ઠ હોદ્દાઓ ધરાવતા વ્યક્તિઓમાં સામેલ છે. આર્થિક કારણોને લીધે, પીઆઈઓ (PIO)માંના મોટા ભાગના વેપારીઓ અને ધંધાદારીઓ મેડન અને સુરબાજા (સુરબાજા એ ઈન્ડોનેશિયાનું બીજા નંબરનું સૌથી મોટું શહેર અને પૂર્વ જાવાનું પાટનગર છે) જેવા દૂરના વિસ્તારોમાંથી જકાર્તા જતા રહ્યા છે. ઈન્ડોનેશિયામાં લગભગ અડધો ભારતીય સમુદાય જકાર્તા-સ્થિત છે; એવો અંદાજ છે કે જર્કાતાના ભારતીય સમુદાયની વસ્તીની સંખ્યા લગભગ 19000 છે.<ref>{{cite book |title= Rising India and Indian Communities in [[East Asia]] |last= Kesavapany |first= K. |authorlink= |coauthors= Mani, A; P. Ramasamy |year= |publisher= Institute of Southeast Asian Studies |location= |isbn= 9812307990 |pages= 234 |url= }}</ref> અહીં જકાર્તાના ભારતીય પીઆઈઓ (PIO)/એનઆરઆઈ (NRI) સમુદાયના છ મુખ્ય સામાજિક અને વ્યવસાયી સંગઠનો છે. ગાંધી સેવા લોક (પહેલા બોમ્બે મર્ચન્ટ્સ અસોસિએશન તરીકે ઓળખાતું ) એ સિંધી સમુદાય દ્વારા ચલાવાતી ધર્માદા સંસ્થા છે અને તે મુખ્યત્વે શૈક્ષણિક અને સામાજિક પ્રવૃતિઓમાં સંકળાયેલી છે. ઈન્ડિયા ક્લબ એ પીઆઈઓ (PIO)/એનઆરઆઈ (NRI)ઓની સામાજિક મંડળી છે. ઈન્ડિયન વિમેન્સ અસોસિએશન એ પીઆઈઓ (PIO)/એનઆરઆઈ (NRI)ની પત્નીઓને એકત્રિત કરે છે અને ધર્માદા પ્રવૃત્તિઓ કરે છે. જકાર્તામાં ગુરુદ્વારા પ્રબંધક કમિટિ છે જેમાં સિંધીઓ અને સાથે જ શીખો પણ ગુરુદ્વારા પ્રવૃત્તિઓ સાથે સંકળાયેલા છે. ઈસીએઆઈઆઈ (ECAII) દ્વિપક્ષીય આર્થિક સંબંધોને પ્રોત્સાહન આપવાના લક્ષ્ય સાથે ભારતીય સમુદાયમાંથી આગળ પડતા ઉદ્યોગ સાહસિકોને ભેગા કરે છે, પરંતુ મોટા ભાગે નિષ્ક્રિય રહે છે. આખરે, હવે અહીં (આઈસીએઆઈ (ICAI) છે. ====મલેશિયા==== {{Main|Indian Malaysian|Chitty}} [[File:Nicol David Khai.jpg|thumb|upright| મહિલા સ્ક્વૉશમાં વિશ્વમાં પ્રથમ મલેશિયાની નિકોલ ડેવિડ, મૂળ કેનેડાની છે. ]] મલેશિયામાં વિશ્વના સૌથી વધુ પ્રવાસી ચાઈનીઝ અને પ્રવાસી ભારતીયોની વસ્તી છે. મોટા ભાગના ભારતીયોએ બ્રિટિશ શાસન હેઠળ ખેતીવાડી વસાહતોના મજૂરો તરીકે દેશાંતર કર્યું હતું. તેઓ એક મહત્વપૂર્ણ નૃવંશ સમૂહ છે, જે મલેશિયન વસ્તીના 8% કરતાં વધુ છે. આમાંના મોટા ભાગના લોકો તમિલ છે, પરંતુ [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]]- [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]] અને [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]-બોલનારા લોકો પણ તેમાં હાજર છે. તેમણે તેમની ભાષાઓ અને ધર્મને નિભાવ્યા છે — મલેશિયામાં 80% નૃવંશ ભારતીયો હિંદુઓ ગણાય છે. વસ્તીની એક મહત્વપૂર્ણ સંખ્યા શીખો છે અને બાકીના ખ્રિસ્તીઓ અને મુસ્લિમો છે. અહીં ભારતીયોનો એક નાનો સમુદાય, ચિટ્ટી પણ છે, જે ઈસુના મૃત્યુના 1500 વર્ષ બાદના સમય અને ચાઈનીઝો અને મયલ સ્થાનિકોના પહેલા દેશાંતરિત થયેલા તમિલ વેપારીઓના વંશજો છે. પોતાની જાતને તમિલ માનતા, મલય(ભાષા) બોલતા, અને [[હિંદુ|હિન્દુત્વ]] પાળતા, ચિટ્ટી લોકોની સંખ્યા આજે લગભગ 2000 જેટલી છે. ====ફિલિપાઈન્સ==== {{Main|Indians in the Philippines}} હાલના સમયે, સંપૂર્ણપણે સમગ્ર ફિલિપાઈન્સમાં રહેતા હોય તેવા ભારતીયો અને ઈન્ડિઅન ફિલિપિનોસ, કે જે પીઆઈઓ (PIO)/[[ફીલીપાઈન્સ|એનઆરઆઈ]] (NRI) હોય, તેઓ અંદાજે 38,000 અને વધુ છે. મોટા ભાગના [[મનિલા]], સેબૂ, અને ડાવાઓ, અને ઝામ્બોઆંગા જેવા સ્થળોએ પણ, અને 11 ટાપુઓના નામવાળા અન્ય મુખ્ય શહેરો અને નાના નગરોમાં કેન્દ્રિત છે. ફિલિપાઈન્સમાં ભારતીયો ઈસુના મૃત્યુ બાદ 4થી સદીથી ઈસુના મૃત્યુ બાદ 17મી સદી સુધી ફિલિપાઈન્સમાં હતા. આરબો અને ઈન્ડોનેશિયનો દ્વારા [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઈસ્લામ]] અને કેથોલિઝમની શરૂઆત પહેલા, અને બાદમાં સ્પેનિશ લોકો દ્વારા [[હિંદુ|હિન્દુત્વ]] અને [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]] ધર્મના મિશ્રણને મુખ્ય ધર્મ બનાવાયો. આમાંની ઘણી શરૂઆતની વસ્તીઓને હજુ વધુ ઓળખી નથી શકાતી, કારણ કે ઘણાએ સ્પેનિશ વસાહતો વસતા પહેલા તેમની અટક બદલી નાંખી હતી. મનિલા પરના બ્રિટિશ હુમલા સાથે પણ ભારતના [[ચેન્નઈ|ચેન્નઈ]], [[તમિલનાડુ|તમિલનાડુ]]થી [[ભારત|ભારતીયો]] આવ્યા, જેમણે સ્પેનિશ લોકો પાસેથી શહેર લઈ લીધું. તેમજ 1762 અને 1763ની વચ્ચે મનિલા અને કૈન્ટા અને મોરોંગ (જે હવે રિઝાલ પ્રાન્ત છે)ની આસપાસના વિસ્તારો કબ્જે કર્યા. તેમાંના ઘણાએ ત્યાંથી જવાનો ઈનકાર કર્યો, બંડ પોકાર્યો, અને સ્થાનિક તાગાલોગ સ્ત્રીઓને પરણી ગયા, જે સમજાવે છે કે શા માટે કૈન્ટા, રિઝાલની આસપાસના ફિલિપિનોસ [[ભારત|ભારતીય]] વંશજો છે.<ref>{{cite book|title=Indian Communities in Southeast Asia|publisher=Institute of Southeast Asia studies|location=Philippines|url=http://books.google.com/books?id=TeExjdWUmJYC&pg=PA717&lpg=PA717&dq=Indian+population+of+the+Philippines&source=web&ots=PUISKsymTd&sig=NhQpjcw1jjli3NRdzG-tPThkL3s&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=3&ct=result#PPA707,M1|year=2007|last=Singhs|first=Ajit | isbn=9789812304186}}</ref> [[ઈંડોનેશિયા|ઈન્ડોનેશિયા]], [[મલેશિયા|મલેશિયા]], અને [[સિંગાપુર|સિંગોપુર]] જેવા પાડોશી દેશોમાં લગ્ન કરવા કરતાં વધુમાં વધુ, ઘણા ભારતીયોએ ફિલિપિનોસ સાથે આંતરલગ્ન કર્યા હતા, જેનું મુખ્ય કારણ છે કે તેમની વસ્તી મુખ્યત્વે મુસ્લિમ છે, અને તે યજમાન દેશામાં મુસ્લિમો સાથે લગ્ન કરવું ભારતીયો માટે પ્રતિકૂળ છે. 1930 અને 1940ના દાયકાઓ દરમિયાન, ઘણા ભારતીયો અને ભારતીય ફિલિપિનોસે ડાવાઓ સહિત ફિલિપિનોના પ્રાન્તોમાં વસવાટ કર્યો, જ્યાં ઘણા જાપાનીઝો અને જાપાનીઝ ફિલિપિનોસ તે સમયે હતા, અને હજુ પણ છે. જ્યારે [[ફીલીપાઈન્સ|ફિલિપાઈન્સ]]નું અર્થતંત્ર મનિલામાં આધારિત હતું, ત્યારે ઘણા ત્યાં સ્થળાંતરિત થયા, જે સમજાવે છે કે શા માટે આજે અડધા જેટલા ભારતીય અને ભારતીય ફિલિપિનો સમુદાય હવે ત્યાં આધારિત છે. ફિલિપાઈન્સમાં મોટા ભાગના ભારતીય અને ભારતીય ફિલિપિનોસ સિંધી અને પંજાબી છે, પરંતુ ત્યાં મોટા પ્રમાણમાં તમિલ વસ્તી પણ છે. ઘણા લોકો તાગાલોગ અને [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]ની સાથોસાથ પ્રાન્તો અને ટાપુઓની સ્થાનિક ભાષામાં સહજ છે. ઘણા તેમના કાપડ વેચાણ અને [[માર્કેટિંગ|ખરીદ-લે-વેચના]] મુખ્ય ધંધા સાથે સમૃદ્ધ મધ્યમ અને ઉચ્ચ વર્ગના છે. શીખો મોટા પાયે ધિરાણ, અને વેચાણ અને [[માર્કેટિંગ|ખરીદ-લે-વેચ]]માં સામેલ છે. મોટા ભાગના ભારતીયો અને ભારતીય ફિલિપિનો હિન્દુ અને શીખ છે, પરંતુ ફિલિપિનો સંસ્કૃતિમાં ભળી ગયા છે અને કેટલાક કેથોલિક છે. અહીં મનિલામાં મુખ્ય હિન્દુ અને શીખ મંદિર છે, અને સમગ્ર ફિલિપાઈન પ્રાન્તોમાં પણ છે. ====સિંગાપોર==== {{Main|Indians in Singapore}} [[File:President of Singapore SR Nathan.jpg|thumb|upright|સિંગાપોરના વર્તમાન પ્રમુખ, એસ. આર. નાથન, ભારતીય મૂલના તમિલ છે. ]] '''સિંગાપુરમાં ભારતીયો''' –દક્ષિણ એશિયન પૈતૃક વંશના લોકો તરીકે ઓળખાય છે – અને દેશના 10% નાગરિકો અને સ્થાયી રહેવાસીઓ જેટલા છે, જે તેમને [[સિંગાપુર|સિંગાપુર]]નો ત્રીજો સૌથી મોટો નૃવંશ સમૂહ બનાવે છે. શહેરોમાં, સિંગાપુર સૌથી વધુ પ્રવાસી ભારતીય વસ્તીઓમાંની એક ધરાવે છે. પ્રાચીન ભારત સાથેના સંપર્કે સિંગાપુરના દેશી મલય સમાજ પર ઊંડી સાંસ્કૃતિક અસર છોડી છે, તેમ છતાં નૃવંશ ભારતીયોનું ટાપુ તરફનું સામૂહિક દેશાંતર, 1819માં બ્રિટિશ દ્વારા આધુનિક સિંગાપુર સ્થપાવાની સાથે જ શરૂ થયું. પ્રારંભમાં, ભારતીય વસ્તી ઘણી ઓછી હતી, મુખ્યત્વે કામદારો તરીકે આવેલા યુવાન પુરુષો, સૈનિકો અને કેદીઓનો તેમાં સમાવેશ થાય છે. મધ્ય-20મી સદી સુધીમાં, વધુ સમતોલ જાતિ પ્રમાણ અને વધુ સારા વય સમૂહોના પ્રસાર સાથે, એક સ્થાયી સમાજ ઉભરી આવ્યો હતો. [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], ચાઈનીઝ અને મલયની સાથોસાથ, તમિલ એ સિંગાપુરની ચાર અધિકૃત ભાષાઓમાંની એક છે. અપ્રમાણસર વિશાળ ભદ્ર અને નિમ્ન આવકવાળા સમૂહો સાથે, સિંગાપુરની ભારતીય વસ્તી તેના વર્ગીય સ્તરો માટે જાણીતી છે. ભારતમાંથી સારી રીતે ભણેલા અને અકુશળ હિજરતીઓ એમ બંનેના આવવા સાથે, અને સિંગાપુરમાં વધતી આવક સમાનતાના ભાગ રૂપે, 1990ના દાયકામાં આ લાંબા-સમયથી ચાલતી સમસ્યા વધુ દ્રશ્યમાન બની. ભારતીયો અન્ય મુખ્ય લઘુમતી સમૂહ, મલયો કરતાં વધુ આવક કમાતા હતા. આ સમૂહો કરતાં ભારતીયો યુનિવર્સિટીની પદવીઓ ધરાવતા હોય તેવી શક્યતા પણ ખૂબ વધુ હતી. જો કે, મુખ્યપણે સ્થાનિક-સ્તરે જન્મેલા ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ જાહેર પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓમાં રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં મુખ્ય પરિક્ષાઓમાં નબળો દેખાવ કરતાં હતા. નાની બહુમતીઓ બનાવતા શીખો અને હિન્દુઓ સાથે, સિંગાપુરના ભારતીયો વિવિધ ભાષા અને ધર્મવાળા છે. અહીં લગભગ 200 વર્ષ કરતાં વધુ, ભારતીય સંસ્કૃતિ ટકી છે અને વિકસી છે. મધ્યથી અંતની 20મી સદી સુધીમાં, વ્યાપક સિંગાપોરિયન સંસ્કૃતિમાં ભારતીય તત્વો વિખરાઈ ગયા તેથી પણ, કેટલીક હદ સુધી, આ સમકાલીન દક્ષિણ એશિયાઈ સંસ્કૃતિઓ કરતાં કંઈક જૂદુ થઈ ગયુ હતું. 1990ના દાયકાથી, નવા ભારતીય અપ્રવાસીઓએ સ્થાનિક ભારતીય વસ્તીનું કદ અને ગૂંચવણ બંને વધારી દીધી. કેબલ ટેલિવિઝન અને [[ઇન્ટરનેટ|ઈન્ટરનેટ]] જેવી આધુનિક સંચાર વ્યવસ્થાઓએ એકસાથે, ઊભરતી વૈશ્વિક ભારતીય સંસ્કૃતિ સાથે સિંગાપુરને જોડી દીધું છે. રાષ્ટ્રીય જીવનમાં અનેક ક્ષેત્રોના નેતાઓ તરીકે જાણીતા ભારતીય વ્યક્તિઓએ સિંગાપુરમાં લાંબા સમયથી એક છાપ છોડી છે. સામૂહિકપણે પણ ભારતીયો, રાજકારણ, શિક્ષણ, મુત્સદ્દીગીરી અને કાયદા જેવા ક્ષેત્રોમાં સારી રીતે પ્રતિનિધિત્વ કરી રહ્યા છે, અને કેટલીકવાર ઘણી સારી રીતે પ્રતિનિધિત્વ કરી રહ્યા છે. અહીં ભારતીયોનો એક નાનો સમુદાય, ચિટ્ટી પણ છે, જે ઈસુના મૃત્યુના 1500 વર્ષ બાદના સમય અને ચાઈનીઝો અને મયલ સ્થાનિકોના પહેલા દેશાંતરિત થયેલા તમિલ વેપારીઓના વંશજો છે. પોતાની જાતને તમિલ માનતા, મલય(ભાષા) બોલતા, અને હિન્દુત્વ પાળતા, ચિટ્ટી લોકોની સંખ્યા આજે લગભગ 2000 જેટલી છે. ===અમેરિકા=== ====કેનેડા==== {{Main|Indo-Canadian}} સ્ટૅટિસ્ટિક્સ કેનેડા(કેનેડિયન સમવાયી સરકારી એજન્સી છે) મુજબ, 2006માં, “પૂર્વ ભારતીય”, દક્ષિણ એશિયન અથવા ઈન્ડો-કેનેડિયન સહિત, પોતાને ભારતીય મૂળના ગણાવતા હોય તેવા લોકો 962,665 જેટલા હતા. 2001માં, કેનેડામાં ભારતીય મૂળના કુલ લોકોમાંથી 34% લોકો શીખો, 27% હિન્દુઓ, 17% મુસ્લિમો અને 16% લોકો ખ્રિસ્તીઓ (7% પ્રોટેસ્ટન્ટ/ઇવેજેલિકલ, 9% કૅથલિક)નું પ્રતિનિધિત્વ કરતાં હતા.<ref>http://www.statcan.gc.ca/pub/89-621-x/89-621-x2007004-eng.htm#6</ref> તો સરખામણીએ કેટલાક ભારતીય મૂળના લોકોને કોઈ ધાર્મિક સંબંદ્ધતા નથી. મુખ્ય ભારતીય નૃવંશ સમાજો પંજાબીઓની સાથોસાથ ગુજરાતીઓ, તમિલ (શ્રીલંકનની વિરુદ્ધના ભારતીયો તરીકે ), ઈન્ડો-કેરેબિયન (ગણતરીએ લગભગ 200,000), કેરળવાસીઓ, બંગાળીઓ, સિંઘીઓ અને અન્ય પણ છે. ઈંગ્લેન્ડના લંડનમાં રાણી વિક્ટોરિયાની હિરક જયંતીની ઉજવણીમાં ભાગ લઈને, 1897માં, ઘરે પરત ફરવાના રસ્તા પર જે ભારતીય સેના, કેનેડામાંથી પસાર થયા, તેઓ કેનેડામાં વસનારા પ્રથમ ભારતીયો હતા. કેટલાક, બ્રિટિશ કોલંબિયામાં રહી ગયા હોય તેમ મનાય છે, અને અન્ય પછી ત્યાં પરત ફર્યા. પંજાબી ભારતીયો ખેતી અને વનસંવર્ધન વિદ્યાની શક્યતાઓથી આકર્ષાયા હતા. તેઓ મુખ્યત્વે કામની તકો શોધનારા પુરુષ શીખો હતા. 1838થી કેરેબિયન ગયેલા કરારબદ્ધ ભારતીય કામદારોના વંશજો, ઈન્ડો-કેરેબિયનોએ, ત્રિનિદાદિયન વૈદક વિદ્યાર્થી કેનેથ મહાવીર અને ડેમરેરા (હવે ગાયાના) કારકુન એમ. એન. સંતુના, એમ બંનેના 1908માં, આગમન સાથે કેનેડામાં પ્રારંભિક સ્વરૂપ આપ્યું. કથિતપણે પ્રથમ ભારતીય અપ્રવાસીઓને સ્થાનિક ગોરા કેનેડિયનો પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં જાતિવાદનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. જાતિગત રમખાણોએ આ અપ્રવાસીઓને નિશાન બનાવ્યા, સાથોસાથ નવા ચાઈનીઝ અપ્રવાસીઓ પણ તેનો ભોગ બન્યા. મોટા ભાગનાએ [[ભારત|ભારત]] પરત ફરવાનું નક્કી કર્યુ, જ્યારે કેટલાક ત્યાં જ રહી ગયા. તેમાંના ઘણાએ આ સ્થળ છોડવાનું નક્કી કર્યું તેનું વધુ એક કારણ એ છે કે, કેનેડિયન સરકારે 1919 સુધી આ પુરુષો પર તેમના પત્ની અને બાળકોને અહીં લાવવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. 20મી સદીની શરૂઆતમાં ઘણા ભારતીયોને કેનેડા આવતા અટકાવવા માટે ક્વોટાઓ (નિયત હિસ્સો) નક્કી કરાયા હતા. 1957માં ક્વોટાની સંખ્યા 300 જેટલી વધારાઈ ત્યાં સુધી, આ ક્વોટાઓમાં એક વર્ષ દરમિયાન 100 કરતાં ઓછા લોકોને આવવાની પરવાનગી અપાતી. 1967માં, તમામ ક્વોટાઓને ખતમ કરી દેવાયા હતા. ત્યાર પછીનું દેશાંતર પોઈન્ટ પદ્ધતિ પર આધારિત હતું, આ પ્રકારે ઘણા બધા ભારતીયોને પ્રવેશવાની પરવાનગી મળી. જ્યારથી આ ખુલ્લા-દ્વારની નીતિ અપનાવાઈ છે, ભારતીયોએ મોટી સંખ્યામાં આવવાનું ચાલુ કર્યુ છે, અને દર વર્ષે આશરે 25,000-30,000 લોકો આવે છે. (ચાઈનીઝો બાદ આ સંખ્યા, ભારતીયોને કેનેડા દેશાંતરિત થતું ભારતીયોનું બીજું સૌથી મોટું સમૂહ બનાવે છે) જ્યાં 70%થી વધુ ભારતીયો રહે છે, તેવા ટોરંટો, અને વૈંકૂવર જેવા મોટા શહેરી કેન્દ્રોમાં મોટા ભાગના ભારતીયો દેશાંતરિત થવાનું પસંદ કરે છે. કૈલગરી, એડમોન્ટાન અને મોન્ટ્રિઅલમાં પણ નાના સમાજો વધી રહ્યા છે. વૈંકૂવરમાં ભારતીયો [[પંજાબ|પંજાબ]], [[ગુજરાત|ગુજરાત]], [[તમિલનાડુ|તમિલનાડુ]], [[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્ર પ્રદેશ]] અને [[કેરળ|કેરળ]] જેવા, ભારતના વિવિધ સ્થળોએથી આવ્યા છે. નાના ભારત તરીકે ઓળખાતું એક સ્થળ વૈંકૂવરમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. મોટા ભાગે ભારતીયો વૈંકૂવરમાં સરેના ઉપનગરમાં અથવા નજીકના એબોટ્સ્ફોર્ટમાં રહે છે, પરંતુ વૈંકુવરના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ ભારતીયો મળી આવે છે. વૈંકૂવરના ભારતીયોમાં બહોળી બહુમતી શીખ મૂળના લોકોની છે અને શીખ સમાજે તેમના વિવિધ સુપ્રીમ કોર્ટ ના ન્યાયાધીશો, ત્રણ મુખ્ય સરકારી વકિલો અને એક પ્રાન્તીય પ્રધાનમંત્રી સાથે રાજકારણ તેમજ અન્ય વ્યવસાયોમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. [[ઉત્તર અમેરિકા|ઉત્તર અમેરિકા]]માં ગ્રેટર ટોરંટો એરિઆ ભારતીય વંશજોની બીજા ક્રમની સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવે છે, 2006ની ગણતરી પ્રમાણે 484,655 જેટલા ભારતીય મૂળના રહેવાસીઓ ત્યાં હતા, જે 2007માં ન્યૂ યોર્ક માટેના અમેરિકન સમાજ કમ્બાઈન્ડ સ્ટૅટિસ્ટિકલ એરિઆના સર્વેક્ષણ દ્વારા 575,541ના આંકડાથી પાર કરી જાય છે. જો કે, ટોરંટોની ગણતરીમાં (પણ ન્યૂ યોર્કની ગણતરીમા નહિં) પશ્ચિમી ભારતીયો/ઈન્ડો-કેરેબિયનોના વંશજોની ગણતરી પણ થાય છે. ====કેરિબિયન==== {{Main|Indo-Caribbean}} [[File:Shivnarine Chanderpaul.jpg|thumb|upright| શીવ ચંદ્રપૌલ, વેસ્ટેન્ડિઝના સફળ ક્રિકટરોમાંથી એક. ]] 1838થી 1917ના બ્રિટિશ રાજ એટલે કે, બ્રિટિશ ઈન્ડિયા વખતે ગુલામીપ્રથાની નાબૂદી અને મજૂરોની માગને પહોંચી વળવાના હેતુથી પાંચ લાખ કરતા પણ વધુ [[ભારત|ભારતીયો]]ને કરારબદ્ધ નોકર તરીકે બ્રિટિશ વેસ્ટ ઈન્ડિઝ લઈ જવાયા હતા. જેના ભાગરૂપે 5 મે, 1838ના રોજ સૌપ્રથમ બે વહાણ બ્રિટિશ ગિયાના (હાલનું ગયાના) પહોંચ્યા હતા. અંગ્રેજીભાષા બોલતા કેરેબિયનમાં રહેતા બહુમતિ ભારતીયો [[ઉત્તર પ્રદેશ|ઉત્તર પ્રદેશ]] અને પશ્ચિમ [[બિહાર|બિહાર]]માંથી આવ્યા છે, જ્યારે ગ્વાડેલૂપ અને માર્ટીનિકમાં મહ્દઅંશે [[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્રપ્રદેશ]] અને [[તમિલનાડુ|તમિલનાડુ]]થી લાવવામાં આવેલા ભારતીયો હતા. આ સિવાય અહીં દક્ષિણ એશિયાના કેટલાક ભાગોમાંથી સ્થળાંતર કરીને આવેલા લોકો છે, જેમાં હાલના [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાન]] અને બાંગ્લાદેશના લોકોનો પણ સમાવેશ થતો હતો. જ્યારે અન્ય ઈન્ડો-કેરેબિયન લોકો અગાઉ ત્યાં પહોંચેલા ભારતીય તબીબો, ગુજરાતી વેપારીઓ અને કેન્યા તથા યુગાન્ડાથી આવેલા લોકો કરતા ઉતરતા હતા. વર્તમાન સમયમાં ભારતીય ઈમિગ્રન્ટ્સ સેઈન્ટ માર્ટિન/સિન્ટ માર્ટીન અને અન્ય ડ્યૂટી ફ્રી ટાપુઓ પર જોવા મળે છે, જ્યાં તેઓ વેપારમાં સક્રિય છે. ઈન્ડો-કેરેબિયન લોકો ગયાના, [[સુરીનામ|સુરીનેમ]] તથા ત્રિનિદાદ અને ટોબેગોનો સૌથી મોટો જાતિય સમૂહ છે. તેઓ જમૈકા, સેન્ટ વિન્સેન્ટ અને ગ્રેનેડિન્સ અને અન્ય દેશોમાં બીજી સૌથી મોટી બહુમતી છે. જ્યારે બહામસ, બાર્બાડોસ, બેલિઝ, ફ્રેન્ચ ગયાના, ગ્રેનાડા, પનામા, સેંટ લૂસિયા, [[હૈતી|હૈતી]], માર્ટીનિક અને ગ્વાડેલૂપમાં તેઓની સંખ્યા જૂજ છે. ભારતીય મજૂરો અને તેમના અનુગામીઓએ અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરીને પણ આ દેશોના વિકાસમાં સક્રિય થઈ પ્રદાન આપ્યું. ઓલ્ડ હાર્બર બેમાં પૂર્વ ભારતીયોના આગમનનો 13મી મેનો દિવસ આજે પણ જમૈકામાં ઊજવાય છે. જ્યારે 2003માં માર્ટીનિક ભારતીયોના આગમનની 150મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી કરાઈ હતી. 2004માં ગ્વાડેલૂપમાં પણ તે કરવામાં આવી હતી. આ ઉજવણી ફક્ત ભારતીય લઘુમતીઓની જ ઓળખ માટે નથી, પરંતુ ભારતીયોના સ્થાનિક સંસ્કૃતિ સાથેના ઐક્ય અને [[કૃષિ|ખેતી]]થી લઈને શિક્ષણ, રાજકારણ અને સમૃદ્ધ વૈવિધ્યસભર સંસ્કૃતિને [[ફ્રાન્સ|ફ્રેન્ચ]] અને અન્ય સ્થાનિક સત્તાધારીવર્ગનું પણ સમર્થન છે. આ ઉજવણીમાં બે ટાપુની સમગ્ર બહુવંશીય પ્રજા ભાગ લે છે.<ref>{{Cite web |url=http://cqoj.typepad.com/chest/2005/02/english_version.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2011-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929041228/http://cqoj.typepad.com/chest/2005/02/english_version.html |url-status=dead }}</ref> ====યુનાઇટેડ સ્ટેટસ ઓફ અમેરિકા==== {{Main|Indian American}} ભારતીયોએ ઉત્તર અમેરિકામાં સ્થળાંતર કરવાની શરૂઆત 1890માં કરી હતી. એબોટ્સ્ફોર્ડ, બ્રિટિશ કોલમ્બિયા અને કેનેડામાં છેલ્લાં 100 કરતા પણ વધુ વર્ષોથી શીખ-કેનેડિયન પ્રજા વસવાટ કરે છે. સરકારે ત્યાં મંદિર બાંધ્યુ એ પછી [[ભારત|ભારત]]ના હિંદુઓએ ત્યાં ઠરીઠામ થવાનું શરૂ કર્યું હતું. કેનેડામાં રહેતા શીખો જ્યારે ભારતમાં પોતાના ઘરે જાય છે ત્યારે તેઓ ઘણીવાર પોતાના સ્વજનોને આ મંદિર વિશે વાત કરે છે. આ બધી વાતો હિંદુઓને ઉત્તર અમેરિકામાં જઈને ત્યાં વસવાટ કરવા માટેના કારણો આપવામાં મદદરૂપ થતી. પ્રથમ હિંદુ પરિવાર 1889માં અહીં પહોંચ્યો હતો, જેમના માટે સરકારે ખાસ એક મંદિર બાંધી આપ્યુ હતું. આ મંદિરે વધુને વધુ હિંદુઓને અહીં આવવા માટે પ્રેર્યા હતા. જોકે ત્યાર પછી થોડા જ સમયમાં શહેરમાં અનેક મંદિરોનું નિર્માણ થઈ ગયું હતું. પરંતુ શીખોને એવું કહીને મંદિરો બાંધવાની છૂટ નહોતી અપાઈ કે ‘શીખ હિંદુ ધર્મનો જ એક ફાંટો હોવાના કારણે તેમણે મંદિરમાં પૂજા કરવી જોઈએ નહીં તો, પૂજા ન કરવી જોઈએ.’ તેઓ પૂજાના અન્ય સ્થળો માટે વધારાનો ખર્ચ કરવા માંગતા ન હતા કારણ કે ત્યાં પહેલેથી આવા અનેક સ્થળો હતા. તેથી તેમણે શીખોને આવું કહ્યું હતું. ત્યાર પછી 75%થી પણ વધુ શીખો મંદિરોમાં પૂજા કરવા લાગ્યા હતા, જ્યારે લગભગ એકસોથી વધુ શીખોએ તેનો વિરોધ કરતા કહ્યું હતું કે, તેઓનો ધર્મ સ્વતંત્ર છે, તેથી તેમની પૂજાનું સ્થળ પણ અલગ જ હોવું જોઈએ. ત્યાર પછી શીખો આશરે 22 વર્ષ એટલે કે, 1911 સુધી તેમના હક માટે લડતા રહ્યા અને પ્રથમ ગુરુદ્વારાનું નિર્માણ થયું. જોકે આ ગુરુદ્વારા અમેરિકામાં નહીં પણ કેનેડામાં હતું, કારણ કે અમેરિકન સરકાર જાપાન અને યુરોપમાં યુદ્ધમાં વ્યસ્ત હતી. અત્યારે પણ અમેરિકામાં ખૂબ જ ઓછી અને કેનેડામાં ઘણી બધી ગુરૂદ્વારા છે. એબોટ્સ્ફોર્ડના સાઉથ ફ્રેઝર વે પરનું 1911માં નિર્માણ પામેલું ગુરૂદ્વારા ઉત્તર અમેરિકાનું સૌથી જૂનું શીખ મંદિર છે. યુ.એસ. (U.S.)માં 19 અને 20મી સદીમાં પણ બહારથી આવીને સ્થાયી થવાની પ્રક્રિયાની શરૂઆત થઈ હતી. જ્યારે વાનકુવરમાં શીખોનું આગમન થયું ત્યારે તેઓ એ હકીકતથી વાકેફ થયા કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો એક હિસ્સો હોવા છતાં કેનેડામાં તેમનું કોઈ જ વજૂદ નથી, અહીં તેમની સાથે ખુલ્લેઆમ દુર્વ્યવહાર કરવામાં આવતો. જોકે તેમાંના કેટલાક સફળ લોકોએ યુ.એસ. (U.S) જઈ સિયેટલ અને સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં સ્થાયી થયા, એશિયાથી આવતા અનેક વહાણો તેમને આ બંદરો પર ઉતારતા હતા. આ લોકો મોટે ભાગે પંજાબ પ્રાંતના શીખો હતા. જોકે યુ.એસ. (U.S.) માં તો તેઓ ''હિંદુઓ'' તરીકે જ ઓળખાતા હતા. (કારણ કે એક સામાન્ય અમેરિકનના મનમાં એવી ગેરમાન્યતા હતી કે ભારતમાં બધા હિંદુ જ હોય અને બીજું મૂળ અમેરિકનો આ પ્રખ્યાત ઈમિગ્રેન્ટ્સ માટે એક ખાસ શબ્દ ઈચ્છતા હતા, જે બાદમાં તેમને ઈન્ડિયન તરીકે ઓળખવા લાગ્યા હતા). [[File:Bobby Jindal, official 109th Congressional photo.jpg|thumb|left|upright|બોબી જિન્દાલ, લ્યુસિઆના રાજ્યના 55માં અને વર્તમાન રાજ્યપાલ ]] આ દરમિયાન યુ.એસ. (US) માં એશિયાઈ સ્ત્રીઓના સ્થળાંતર તરીકે આવવા પર પ્રતિબંધ હતો, કારણ કે અમેરિકન સરકારે કેલિફોર્નિયા સહિત કેટલાક પશ્ચિમી રાજ્યો વતી 1917માં એક ખરડો પસાર કર્યો હતો, જે ખૂબ જ મોટા પ્રમાણમાં ચાઈનીઝ, જાપાનીઝ અને ભારતીય ઈમિગ્રન્ટ્સના પ્રવાહનો સામનો કરી રહ્યા હતા. પરિણામે કેલિફોર્નિયામાં રહેતા અનેક દક્ષિણ એશિયાઈ પુરુષોએ મેક્સિકન સ્ત્રીઓ સાથે લગ્ન કર્યા હતા. આવા અનેક કુટુંબો કેલિફોર્નિયાની સેન્ટ્રલ વેલીમાં ખેડૂતો તરીકે જીવન વ્યતીત કરી રહ્યા હતા, આ પ્રક્રિયા આજે પણ ચાલુ છે. જોકે આ પહેલવહેલા ઈમિગ્રન્ટ્સને મતાધિકાર, ફેમિલિ રી-યુનિફિકેશન અને સિટીઝનશિપ જેવા હક અપાયા ન હતા. 1923માં સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા ''યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ વિરુદ્ધ ભગત સિંઘ ઠિંડ'' નો ચુકાદો આપતા કહ્યું કે ભારતથી આવેલા લોકો (એ વખતે બ્રિટિશ ઈન્ડિયા, ઉદા. દક્ષિણ એશિયાઈ) નાગરિકત્વ માટે ગેરલાયક ઠરે છે. જોકે ત્યાર પછીના થોડા જ વર્ષોમાં ઠિંડ ન્યૂ યોર્કના નાગરિક હતા. ભગત સિંઘ ઠિંડ [[ભારત|ભારત]]ના શીખ હતા, જે ઓરેગોનમાં સ્થાયી થયા હતા, ઓરેગોનમાં પણ તેમણે નાગરિકત્વ માટે અરજી કરી હતી જે ફગાવી દેવાઈ હતી.<ref>http://www.pbs.org/rootsinthesand/i_bhagat1.html</ref> જોકે આશરે અર્ધી સદીના પ્રતિબંધ બાદ અને દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ પછી યુ.એસ. (US) ઈમિગ્રેશન પોલિસી (અમેરિકા અપ્રવાસી નીતિ) માં ફેરફાર કરીને બિન-ગોરા લોકોને પણ ફેમિલી રિ-યુનિફિકેશન (કુંટુંબ- એકીકરણ) માટે મંજૂરી આપવામાં આવી. આ ઉપરાંત એશિયાઈ લોકોને નાગરિકત્વ અને મતાધિકાર પણ આપવામાં આવ્યા. હવે 1940 પહેલાં આવેલા ઘણા પુરુષો પોતાના પરિવારને યુ.એસ. (U.S.) લાવી શકતા હતા, જેમાંના મોટા ભાગના કેલિફોર્નિયા અને પશ્ચિમી દરિયાપટ્ટી પર આવેલા રાજ્યોમાં સ્થાયી થયા હતા. ભારતીય ઈમિગ્રન્ટ્સનો બીજો પ્રવાહ 50, 60, 1970 અને 1980ના દાયકાઓમાં આવ્યો. તેમાંના મોટા ભાગના લોકો શીખ હતા જે નવા ‘કલર બ્લાઈન્ડ’ ઈમિગ્રેશન લો થકી પોતાના પરિવાર સાથે જોડાઈ રહ્યા હતા, અને અન્ય લોકોમાં વ્યવસાયીઓ અને વિદ્યાર્થીઓનો સમાવેશ થતો હતો, જે સમગ્ર ભારતમાંથી અહીં આવ્યા હતા. શીત યુદ્ધના આ દિવસોમાં સંરક્ષણ અને એરોસ્પેસ ઉદ્યોગ એન્જિનિયરોની જરૂરિયાત સર્જાઈ, જેમાંના ઘણાં બધા ભારતીયો હતા. 1980 અને 1990 સુધીમાં ગુજરાતીઓ તે સાથે જ દક્ષિણ ભારતીયો પણ પહોંચી ગયા હતા. ''જોકે દક્ષિણ ભારતીય લોકો પંજાબી શીખો કરતા વધુ ન હતા,જ્યારે ગુજરાતીઓની સંખ્યા પંજાબીઓ કરતા પણ વધુ હતી. '' ભારતીયોમાં ''સૌથી મોટો સમૂહ ગુજરાતીઓ અને પંજાબીઓ'' નો હતો. (''needs citation'' - હવાલાની જરૂર છે). ઈમિગ્રન્ટ્સનો નવો અને કદાચ સૌથી મોટો પ્રવાહ ‘ઈન્ટનેટ બૂમ’ (ઈન્ટરનેટ ક્ષેત્રે આવેલી આકસ્મિક તેજી) દરમિયાન 1990ના અંતિમ અને વર્ષ 2000 પહેલાંના ગાળામાં આવ્યો. પરિણામે હાલ યુ.એસ. (U.S.)માં વસતો સૌથી મોટો ડાયસ્પોરા સમાજ ભારતીયોનો છે, જેમની વસ્તી અંદાજે 2.7 મિલિયન છે. સૌથી પહેલાં યુએસ (US)માં આવેલા ભારતીયો ટેક્સી ડ્રાઈવર, મજૂર, ખેડૂત કે નાના વેપારીઓ હતા, જ્યારે ત્યાર પછીના ભારતીયો વ્યવસાયી અથવા તો અહીં જ સ્નાતક થઈને કોઈ વ્યવસાયમાં ગયા હોય એ લોકો હતા. તેઓ હાઈ-ટેક ઈન્ડસ્ટ્રીના પ્રતાપે અત્યંત ધનિક બન્યા હતા, અને કદાચ તેઓ અહીંના સૌથી સમૃદ્ધ ઈમિગ્રન્ટ્સ છે. તેઓ જીવનમાં દરેક સ્તરે પ્રગતિ કરી છે, ખાસ કરીને શિક્ષણ, ઈન્ફર્મેશન ટેક્નોલોજી અને મેડિસિનમાં. ફક્ત 2007-08માં જ અમેરિકન યુનિવર્સિટીઓમાં ભારતીય મૂળના 4000થી પણ વધુ પ્રોફેસર અને 84,000 ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ હતા. ધ અમેરિકન એસોસિયેશન ઓફ ફિઝિશિયન ઓફ ઈન્ડિયન ઓરિજિનમાં 35,000 સભ્ય છે. ''ફોર્ચ્યુન મેગેઝીને'' 2000માં કરેલા એક અંદાજ મુજબ [[સિલિકૉન વૅલી|સિલિકોન વેલી]]ના ભારતીય ઉદ્યોગ સાહસિકો $250 બિલિયનનું ટર્નઓવર કરે છે. અમેરિકન સરકાર દ્વારા નિયુક્ત એક ઉચ્ચ સ્તરીય નિષ્ણાત સમિતિએ આપેલા અહેવાલ મુજબ, બિન-નિવાસી ભારતીય સમુદાયની સામૂહિક સંપત્તિ આશરે એક ટ્રિલિયન ડોલર જેટલી હોવાનો અંદાજ છે.[http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=85477] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012084827/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=85477 |date=2012-10-12 }} હાલ યુ.એસ. (U.S.)માં ભારતીય ડાયાસ્પોરા ન્યૂ યોર્ક જેવા મેટ્રોપોલિટન શહેરોમાં સ્થાયી થયો છે. (યુ.એસ. (U.S.) સેન્સસના 2007 અમેરિકન કોમ્યુનિટી સર્વેના અંદાજ મુજબ અહીં 5,75,541 એમ સૌથી વધુ ભારતીય અમેરિકનો વસે છે). આ ઉપરાંત તેઓ વોશિંગ્ટન, બોસ્ટોન, ફિલાડેલ્ફિયા, એટલાન્ટા, શિકાગો, ડલાસ, લોસ એન્જલસ, સાન ફ્રાન્સિસ્કો, ડેટ્રોઈટ અને હ્યુસ્ટન જેવા લગભગ દરેક મેટ્રોપોલિટન વિસ્તારોમાં ભારતીયોની વસ્તી છે. ===યુરોપ=== ====યુનાઈટેડ કિંગડમ==== {{Main|British Indian|Indian community of London}} [[File:Freddie Mercury performing in New Haven, CT, November 1977.jpg|thumb|upright|ફ્રેડી મર્ક્યુરી, જાણીતા ગાયક અને ખૂબ જ સફળ રૉક બેન્ડ ક્વીનના સ્થાપક, જેઓ પરસી મૂળના હતા અને ભારતમાં ઊછર્યા હતા. ]] હાલ યુનાઈટેડ કિંગ્ડમમાં ભારતીય ઈમિગ્રન્ટ્સની ત્રીજી પેઢી વસી રહી છે. ટકાવારીની દૃષ્ટિએ પણ યુકે (UK)માં વસતા ભારતીયો [[એશિયા|એશિયા]] બહારની સૌથી મોટી બહુમતી છે, જ્યારે વસ્તીની રીતે તેઓ બીજા નંબરનો સૌથી મોટો સમાજ છે, ફક્ત [[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]] જ યુકે (UK) કરતા ભારતીયોની વધુ વસ્તી ધરાવે છે, જ્યારે તે કેનેડાની લગોલગ છે. યુનાઈટેડ કિંગ્ડમની સમૃદ્ધ સંસ્કૃતિ સાથે ભારતીય સંસ્કૃતિ સતત ઐક્ય સાધી રહી છે, જેની સૌથી ઉત્તમ ‘વિદેશી’ અસર ''માય બ્યુટિફૂલ લોન્ડ્રેટ'' જેવી ફિલ્મો સહિત હાલમાં આવેલી કૌટુંબિક ફિલ્મ ''બેન્ડ ઈટ લાઈક બેકહામ'' માં દેખાઈ રહી છે. આ ઉપરાંત ભારતીય વાનગીઓ પણ બ્રિટિશ ભોજનનો અતૂટ હિસ્સો બની ચૂકી છે. યુકે (UK)રાષ્ટ્રીય વસ્તી ગણતરી એપ્રિલ 2001 મુજબ<ref>http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Product.asp?vlnk=13675</ref> યુકે (UK)માં ભારતીય મૂળના 1,051,800 લોકો વસવાટ કરે છે. જેમાં મોટે ભાગે તમિલો, પંજાબીઓ, ગુજરાતીઓ, બંગાળીઓ અને એંગ્લો ઈન્ડિયનોનો સમાવેશ થાય છે. ભારતીયોની કુલ વસ્તીમાં હિંદુઓ 45%, શીખો 29%, મુસ્લિમો 13% અને ખ્રિસ્તીઓ 5% છે. જ્યારે બાકીનામાં (15,000) જૈન, પારસી, બૌદ્ધ અને અન્ય લોકો કે જેમણે પોતાના ધર્મ તરીકે કંઈ જ દર્શાવ્યું નથી તેમનો સમાવેશ થાય છે. 2005ના આંકડાઓ પ્રમાણે ઈંગ્લેન્ડની કુલ વસ્તીમાં 2.41% એટલે કે, લગભગ 1,215,400 (જુઓ ઈંગ્લેન્ડની વસ્તીવિષયક માહિતી) લોકો ભારતીયો છે, જોકે તેમાં મિશ્ર વંશના લોકોનો સમાવેશ નથી કરાયો. જ્યારે 2008માં પણ આ જ વલણ ચાલુ રહેતા યુકે (UK)માં ભારતીયોની વસ્તી (મિશ્ર વંશીય ભારતીયો સહિત) 1,600,000થી પણ વધુ હતી.<ref>{{Cite web |url=http://www.bharatstudent.com/study-abroad/uk.php |title=યુ.કે.માં વસતા 1.6 મિલિયન ભારતીયો |access-date=2011-04-01 |archive-date=2020-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323131038/http://www.bharatstudent.com/study-abroad/uk.php |url-status=dead }}</ref> યુનાઈટેડ કિંગ્ડમમાં મોટા ભાગના ભારતીયો લંડન, મિડલેન્ડ્સ, નોર્થ વેસ્ટ અને યોર્કશાયરમાં સ્થાયી થયા છે. સ્કોટલેન્ડ, વેલ્સ, નોર્થન આયર્લેન્ડ અને અન્ય પ્રદેશોમાં તેમની વસ્તી જૂજ છે. યુનાઈડેટ કિંગ્ડમાં અંગ્રેજી પછી સૌથી વધુ બોલાતી ભાષા [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]] છે. પંજાબી બોલતા 2,300,000 લોકો સહિત અન્ય દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓ પણ ભારતીયોમાં સામાન્ય છે. (2,300,000?? સ્રોત સ્રોત? આંકડા ખૂબ ઉંચા છે.) (* આકડા ખોટા છે, ભાષ બોલનારાઓની સંખ્યા ભારતીય વસ્તીથી વધુ હોઈ શકે નહીં.) ===મધ્ય પૂર્વ=== મધ્ય પૂર્વમાં ખાસ કરીને પર્શિયન ખાડીના પાડોશી એવા તેલ સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રોમાં પણ ભારતીયોની વસ્તી મોટા પ્રમાણમાં છે, જ્યાં મોટે ભાગે [[કેરળ|કેરળ]] અને અન્ય દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોમાંથી આવેલા ભારતીયો છે. તેલના અર્થતંત્રમાં આવેલી આકસ્મિક તેજી દરમિયાન રોજગારી મેળવવા તેઓ મજૂરી અને કારકૂનીનું કામ મેળવવા ખાડી દેશો તરફ વળ્યા હતા. જોકે અહીં ભારતીયો અને અન્ય વિદેશીઓ સહેલાઈથી નાગરિક બની શકતા નથી. તેમણે પોતાનો ભારતીય પાસપોર્ટ જમા કરાવી દેવો પડે છે, મોટા ભાગના ખાડી દેશોમાં [[નાગરિક|નાગરિકત્વ]] કે કાયમી વસવાટનો કોઈ અવકાશ નથી. ભારતીય લોકો ખાડી દેશોમાં કામ કરવાનું પસંદ કરે છે તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ભારતમાં તેજ કામ માટેનું જે વળતર મળે છે તેના કરતા અનેકગણું વળતર અહીં મળે છે, બીજું ભૌગોલિક રીતે પણ તેઓ [[ભારત|[[ભારત]]]] જેવી સમાનતા ધરાવે છે. ટકાવારીની દૃષ્ટિએ પણ જીસીસી (GCC)માં ભારતીય ડાયસ્પોરા મોટા પ્રમાણમાં કાર્યરત છે. 2005માં યુનાઈટેડ આરબ અમિરાતની કુલ વસ્તીના 40% લોકો ભારતીયો હતા. ગલ્ફ કો-ઓપરેશન કાઉન્સિલમાં [[સાઉદી અરેબિયા|સાઉદી અરેબિયા]], [[કુવૈત|કુવૈત]], [[બહેરીન|બહેરીન]], કતાર, યુનાઈટેડ આરબ અમિરાત અને [[ઓમાન|ઓમાન]]નો સમાવેશ થાય છે. ગલ્ફ કોર્પોરેશન કાઉન્સિલ દેશોમાં એનઆઈઆઈ (NRI)ની વસ્તી આશરે 6,000,000 (2006-07) છે, જેમાંના 1,500,000 લોકો માત્ર યુએઈ (UAE)માં વસે છે. આ ભારતીયોમાં મોટે ભાગે [[કેરળ|કેરળ]], [[આંધ્ર પ્રદેશ|આંધ્રપ્રદેશ]], [[કર્ણાટક|કર્ણાટક]] અને [[તમિલનાડુ|તમિલનાડુ]]ના લોકોનો સમાવેશ થાય છે. એનઆરઆઈ (NRI) પોતાના પર નિર્ભર [[ભારત|ભારત]] સ્થિત કુટુંબીજનોને ખૂબ મોટી રકમ મોકલે છે. એક આંકડા મુજબ તેઓ પ્રતિ વર્ષ યુએસડી (USD) 10 બિલિયન ડોલર કરતા પણ વધુ રકમ ભારત મોકલે છે. (જેમાં વિધિસર અને અવિધિસરની એમ બંને પ્રકારની ચેનલનો સમાવેશ થાય છે). (સ્રોતઃ એસ. કડવેના સંશોધન મુજબ, 2007). === ઓશેનિયા=== ====ઓસ્ટ્રેલિયા ==== {{Main|Indian Australian}} 2009ના આંકડાઓ મુજબ એવો અંદાજ છે કે, ઓસ્ટ્રેલિયામાં 405,000થી પણ વધુ ભારતીય મૂળ ધરાવતા ઓસ્ટ્રેલિયનો છે, જેમાંના 308,542 ભારતમાં જન્મ્યા હતા.<ref name="theage.com.au">{{cite news| url=http://www.theage.com.au/national/asiaborn-population-matching-local-born-20100729-10y2h.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Asia-born population matching local born | first=Tim | last=Colebatch | date=July 30, 2010}}</ref> એવું કહેવાય છે કે, ઓસ્ટ્રેલિયમાં પ્રથમ ભારતીય કેપ્ટન કુકના વહાણમાં આવ્યો હતો.{{Citation needed|date=July 2007}} માર્ગો અને વાહનવ્યવહારનો વિકાસ થયો એ પહેલાં અનેક ભારતીયો અહીં ઊંટલારીઓ પર સવાર થઈને આવ્યા હતા. તેઓ રણપ્રદેશોમાં ઊંટો દ્વારા જ ચીજવસ્તુઓની હેરાફેરી અને સંદેશાવ્યવહાર કરતા હતા. ઓસ્ટ્રેલિયામાં પહેલવહેલાં આવેલા પંજાબીઓમાં કરીમ બક્ષ પણ હતા, જે એક નાના ફેરિયા તરીકે 1893માં બેન્ડિગો આવ્યા હતા, જ્યારે સરદાર બીર સિંઘ જોહલ 1895માં અને સરદાર નારાયણ સિંઘ હેયર 1898માં અહીં આવ્યા હતા. આ દરમિયાન અનેક પંજાબીઓએ વિક્ટોરિયન ફિલ્ડમાં સોનાના વેપારમાં ઝૂકાવ્યું હતું. ભારતીયો ઓસ્ટ્રેલિયામાં પણ 20મી સદીની શરૂઆતમાં જ આવ્યા હતા, જ્યારે ઓસ્ટ્રેલિયા અને ભારત બંને બ્રિટિશરોના પરગણાં હતા. આ દરમિયાન ભારતીય શીખોએ દક્ષિણ ક્વિન્સલેન્ડમાં કેળાના ખેતરોમાં મજૂરો તરીકે આવવાની શરૂઆત કરી હતી. આજે તેમાંના મોટા ભાગના લોકો વુલગુલગા શહેરમાં વસવાટ કરી રહ્યા છે (જે [[સીડની|સિડની]] અને બ્રિસબેનની વચ્ચે આવેલું છે). અહીંના અનેક લોકો કેળાના ખેતરોમાં મજૂરી કરનારા ભારતીયોના વંશજો છે, જેમની પાસે અત્યારે પોતાની માલિકીના ખેતરો છે. વુલગુલગામાં બે શીખ ગુરૂદ્વારા આવેલા છે. જેમાંની એક ગુરૂદ્વારામાં શીખ ધર્મને લગતું મ્યુઝિયમ પણ ઊભું કરાયું છે. 947 પછી ભારતમાં જન્મેલા અનેક બ્રિટન અને એન્ગ્લો ઈન્ડિયનો ઓસ્ટ્રેલિયા આવ્યા હતા. આવા હજારો બ્રિટિશ નાગરિકત્વએ ઓસ્ટ્રેલિયામાં રહેવાનો નિર્ણય કર્યો હતો, પરંતુ વસ્તી ગણતરીમાં આજે પણ તેમની ‘ઈન્ડિયન’ તરીકે ગણતરી કરવામાં આવે છે. 1980માં વ્હાઈટ ઓસ્ટ્રેલિયા પોલિસીનો મૃત્યુઘંટ વાગ્યા બાદ ભારતીયોનો ત્રીજો પ્રવાહ ઓસ્ટ્રેલિયામાં આવ્યો. આ પોલિસી વિખેરી નાંખ્યા પછી અનેક ભારતીય શિક્ષકો અને ડોક્ટરો ઓસ્ટ્રેલિયામાં સ્થાયી થયા. ત્યાર પછી આઈટી (IT)ની ક્રાંતિ દરમિયાન અનેક ભારતીયો અહીં આવ્યા. જેમાં 1976 પછી બહુ મોટા પ્રમાણમાં સોફ્ટવેર વ્યવસાયીઓ ઓસ્ટ્રેલિયા પહોંચ્યા. ફિજિમાં 1987 અને 2000ના વારસાગત લશ્કરી શાસનમાં પલટા દરમિયાન અનેક ફિજિયન-ઈન્ડિયનોએ ઓસ્ટ્રેલિયા તરફ પ્રયાણ કર્યું, જેથી આજે પણ ઓસ્ટ્રેલિયામાં ફિજિયન-ઈન્ડિયનોની વસ્તી મોટા પ્રમાણમાં છે. ફિજિયન-ઈન્ડિયનોએ ઓસ્ટ્રેલિયામાં વસતા ભારતીય સમાજના ચિહ્નો બદલવામાં બહુ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં અગાઉ શિક્ષિત વ્યવસાયિકોની જેમ ફિજિયન-ઈન્ડિયનો પણ મોટે ભાગે વ્યવસાયિકો હતા, જ્યારે બાકીના કેટલાક નાના વેપારીઓ અને ઉદ્યોગસાહસિકો હતા. હાલ અહીં આવતા ઈમિગ્રન્ટ્સમાં એન્જિનયરો, ટૂલ મેકર્સ, પૂર્વ આફ્રિકામાંથી આવતા [[ગુજરાત|ગુજરાતી]] વેપારી કુટુંબો અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં સ્થાયી થયેલા ભારતીયોના પરિવારજનોનો સમાવેશ થાય છે. સરકારી ભંડોળના અભાવે ઓસ્ટ્રેલિયાની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ વિદેશી વિદ્યાર્થીઓને તગડી ફી વસૂલીને પ્રવેશ આપે છે. અહીંની અનેક યુનિવર્સિટીએ ભારત સહિત અન્ય એશિયાઈ દેશોમાં પોતાના કાયમી પ્રતિનિધિની નિમણૂક કરી છે. તેઓને ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને ઓસ્ટ્રેલિયામાં શૈક્ષણિક હેતુથી આકર્ષવા બદલ પગાર ચૂકવવામાં આવે છે. ફક્ત 2006-2007માં જ ઓસ્ટ્રેલિયામાં 34,136 ભારતીય વિદ્યાર્થીઓના વિઝા મંજૂર કરવામાં આવ્યા હતા<ref>{{Cite web |url=http://www.immi.gov.au/media/statistics/study/_pdf/2006_07_grants_combined.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2010-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205165146/http://www.immi.gov.au/media/statistics/study/_pdf/2006_07_grants_combined.pdf |url-status=dead }}</ref>; જ્યારે 2002-2003માં ફક્ત 7,603 ભારતીય વિદ્યાર્થીઓને જ વિઝા અપાયા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.immi.gov.au/media/statistics/study/_pdf/2002-03-offshore-onshore-grants.pdf |title=બુક1 |access-date=2011-04-01 |archive-date=2010-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928165952/http://www.immi.gov.au/media/statistics/study/_pdf/2002-03-offshore-onshore-grants.pdf |url-status=dead }}</ref> ઓસ્ટ્રેલિયન બ્યુરો ઓફ સ્ટેટિસ્ટિક્સના મતે, ઓસ્ટ્રેલિયામાં વસતા કુલ ભારતીયો પૈકી 87%ની ઉંમર 50થી ઓછી છે, જ્યારે 83%થી પણ વધુ વસ્તી અંગ્રેજી ભાષામાં નિપૂણ છે. અહીં મોટા ભાગની વસ્તી હિંદુ અને શીખ છે, જ્યારે બાકીના લોકોમાં ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમોનો સમાવેશ થાય છે.{{Citation needed|date=July 2007}} ====ન્યૂઝીલેન્ડ==== [[File:Anand Satyanand.JPG|thumb|upright|ન્યૂઝિલેન્ડના વર્તમાન ગવર્નર જનરલ, આનંદ સત્યાનંદ ભારતીય મૂળના છે. ]] ભારતીયોએ 18મી સદીમાં પૂર્વાધમાં મોટે ભાગે બ્રિટિશ જહાજોમાં ક્રૂ મેમ્બર તરીકે ન્યૂઝીલેન્ડમાં આવવાની શરૂઆત કરી હતી. ન્યૂઝીલેન્ડમાં સૌથી પહેલાં 1815માં આવેલો ભારતીય બે ઓફ આઈલેન્ડ્સમાં તેની માઓરી પત્ની સાથે રહેતો હતો એવું મનાય છે. ત્યાર પછી 1899માં ‘બ્રિટિશ જન્મ અને પિતૃત્વ’ ન હોય એવા લોકોને દૂર રાખવા એક કાયદો બનાવવામાં આવ્યો, આમ છતાં 19 અને 20મી સદીમાં ભારતીયોની વસ્તીમાં ધીમે ધીમે વધારો થયો. અન્ય દેશોની જેમ ન્યૂઝીલેન્ડમાં પણ ભારતીયો સમગ્ર દેશમાં વિખરાયેલા છે અને તેમાંના મોટા ભાગના લોકો ફળફળાદિ અને શાકભાજી તથા કરિયાણાની દુકાનો જેવા નાના વેપાર-ધંધાના માલિકો છે. હાલની સ્થિતિ પ્રમાણે અહીં વસતા મોટા ભાગના ભારતીય ન્યૂઝીલેન્ડર્સ મૂળ [[ગુજરાત|ગુજરાત]]ના છે. 1980માં ઈમિગ્રેશન પોલિસીમાં બદલાવ આવ્યા પછી અનેક [[ભારત|ભારતીયો]], પાકિસ્તાનીઓ અને બાંગ્લાદેશીઓ અહીં આવ્યા હતા. જ્યારે ફિજિમાં 1987 અને 2000માં લશ્કરી શાસનનો પલટો આવતા અનેક ફિજિયન-ઈન્ડિયનો ન્યૂઝીલેન્ડ આવ્યા હતા. જેમાં ડ્યુનેડિનના મેયર સુખી ટર્નર, ક્રિકેટર દીપક પટેલ, ગાયિકા આરાધના અને હાલના ગવર્નર જનરલ આનંદ સત્યાનંદ જેવા અનેક જાણીતા ઈન્ડિયન ન્યૂ ઝીલેન્ડર્સનો સમાવેશ થાય છે.<ref>Indians in ''Te Ara: the Encyclopedia of New Zealand'' : http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/NewZealandPeoples/Indians/en {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813083729/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/NewZealandPeoples/Indians/en |date=2009-08-13 }}</ref> ==આંકડા== {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#EFEFEF" | | લેખો | પ્રવાસી ભારતીયોની સંખ્યા | સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી |- bgcolor="#ccccff" | - bgcolor="#ccccff" | '''[[આફ્રિકા|આફ્રિકા]]''' | | '''2,800,000''' + | |- | {{flag|South Africa}} | ઈન્ડિયન સાઉથ આફ્રિકન્સ, ,<br>સાઉથ આફ્રિકામાં એશિયનો | 1,300,000<ref>{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter7.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2016-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160122204713/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter7.pdf |url-status=dead }}</ref> | 2.7 % |- | {{flag|Mauritius}} | ભારતીય-મોરેશિયસ | 855,000 | 68.3% |- | {{flag|Réunion}} ''([[ફ્રાન્સ|ફ્રાન્સ ]])'' | ભારતીય મૂળના રિયુનાન્નિસ, મલબાર | 220,000<ref name="ch8">{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter8.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2012-08-31 |archive-url=https://www.webcitation.org/6AJxU0geu?url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter8.pdf |url-status=dead }}</ref> | 28% |- | {{flag|Kenya}} | કેન્યામાં ભારતીયો | 100,000<ref name="ch8"></ref> | 0.3% |- | {{flag|Tanzania}} | તાન્ઝાનિયામાં ભારતીયો | 90,000<ref name="ch8"></ref> | 0.2% |- | {{flag|Uganda}} | યુગાન્ડામાં ભારતીયો | 90,000 | 0.3% |- | {{flag|Madagascar}} | મડાગાસ્કરમાં ભારતીયો | 28,000<ref name="ch8"></ref> | 0.02% |- | {{flag|Nigeria}} | ભારતીય ભાષાશાળાઓ | 25,000<ref name="ch8"></ref> | 0.02% |- | {{flag|Mozambique}} | મોઝામ્બિકમાં ભારતીયો | 21,000<ref name="ch8"></ref> | 0.1% |- | {{flag|Libya}} | | 20,000<ref name="ch3"></ref> | 0.1% |- | {{flag|Zimbabwe}} | ઝિમ્બાબ્વેમાં ભારતીયો | 16,000<ref name="ch8"></ref> | 0.1% |- | {{flag|Botswana}} | બોત્સવાનામાં ભારતીયો | 9,000<ref name="ch8"></ref> | 0.5% |- | {{flag|Zambia}} | ઝામ્બિયામાં ભારતીયો | 6,000<ref name="ch8"></ref> | 0.05% |- | {{flag|Seychelles}} | ઈન્ડો-શેશેલવા | 5,000<ref name="ch8"></ref> | 6.2% |- | {{flag|Ghana}} | | 3,800<ref name="ch8"></ref> | 0.017% |- | {{flag|Eritrea}} | | 1,753<ref name="littleindia"></ref> | 0.04% |- | {{flag|Côte d'Ivoire}} | | 300<ref name="littleindia"></ref> | 0.0017% |- | {{flag|Namibia}} | | 110<ref name="littleindia"></ref> | 0.005% |- | | લેખો | પ્રવાસી ભારતીયોની સંખ્યા | સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી |- bgcolor="#ccccff" | - bgcolor="#ccccff" | '''[[એશિયા|એશિયા]]''' | | '''9,800,000''' + | |- | {{flag|Nepal}} | | 4,000,000<ref>[http://www.hinduonnet.com/2001/01/07/stories/05071343.htm જ્યાં મોટુ ત્રાસરૂપ હોઈ શકે છે.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606130556/http://www.hinduonnet.com/2001/01/07/stories/05071343.htm |date=2011-06-06 }}. ધ હિન્દુ. જાન્યુઆરી 07, 2001</ref> | 14.7% |- | {{flag|Malaysia}} | મલેશિયન ભારતીય, શિટ્ટી, તમિલ ડાયસ્પોરા | 2,400,000 | 8.7% |- | {{flag|Burma}} | બર્મિ ભારતીય , મ્યાનમાર ભારતીય મુસ્લિમો,<br>ઍંગ્લો-ઈન્ડિયન્સ | 2,000,000<ref name="littleindia">[http://www.littleindia.com/news/132/ARTICLE/1346/2006-10-12.html 2001માં બહાર વસતા ભારતીયોની સંખ્યા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061020151535/http://www.littleindia.com/news/132/ARTICLE/1346/2006-10-12.html |date=2006-10-20 }}. નાનું ભારત.</ref> | 4.2% |- | {{flag|Sri Lanka}} | શ્રીલંકાના તમિલ ભારતીયો (જેઓ મૂળ શ્રીલંકાના તમિલ તરીકે માન્યતા પ્રાપ્ત છે) | 850,000<ref>2001 માટે માહિતી. લાલ, બારિજ. વી તરફથી. (Gen. ed.), ધી એન્સાઈક્લોપિડિયા ઓફ ધી ઈન્ડિયન ડાયસ્પોરા. સિંગાપોર: એડિસન્સ ડિલિર મિલ્લેટ , 2006, પેજ.144</ref> | 4.4% |- | {{flag|Singapore}} | ભારતીય સિંગાપોરિઅન, તમિલ ડાયસ્પોરા | 320,000 | 6.6% |- | {{flag|Thailand}} | થાઈલેન્ડમાં ભારતીયો | 65,000 | |0.૭% |- | {{flag|Hong Kong}} | હૉન્કોંગમાં એશિયનો, હૉન્કકોન્ગમાં ભારતીયો | 40,000 | 0.6% |- | {{flag|Philippines}} | ફિલિપિન્સમાં એશિયનો | 38,000<ref name="littleindia"></ref><ref>{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter20.pdf |title=ફિલિપાઈન્સમાં ભારતીય ડાયસ્પોરા |access-date=2011-04-01 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619062622/http://www.indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter20.pdf |url-status=dead }}</ref> | 0.04% |- | {{flag|Indonesia}} | ભારતીય ઈન્ડોનેશિયન /0}, [[તમિલ ડાયસ્પોરા]] | 25,000<ref name="littleindia"></ref> | 0.01% |- | {{flag|Japan}} | જાપાનમાં ભારતીયો | 22,335<ref>{{Cite web |url=http://www.moj.go.jp/PRESS/090710-1/090710-3.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2009-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229002907/http://www.moj.go.jp/PRESS/090710-1/090710-3.pdf |url-status=dead }}</ref> | 0.02% |- | {{flag|Maldives}} | | 9,000<ref>{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter1.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926104932/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter1.pdf |url-status=dead }}</ref> | 3.1% |- | {{flag|Brunei}} | | 7,600<ref name="littleindia"></ref> | 2% |- | {{flag|South Korea}} | | 2,700<ref name="littleindia"></ref> | 0.006% |- | {{flag|Bhutan}} | | 1,500<ref name="littleindia"></ref> | 0.07% |- | {{flag|Kazakhstan}} | | 1,200<ref name="ch2"></ref> | 0.08% |- | {{flag|Afghanistan}} | | 1,000<ref name="ch2"></ref> | 0.003% |- | {{flag|Uzbekistan}} | | 700<ref name="ch2"></ref> | 0.003% |- | {{flag|Turkmenistan}} | | 700<ref name="ch2"></ref> | 0.014% |- | {{flag|Vietnam}} | વિએતનામમાં ભારતીયો | 320<ref name="littleindia"></ref> | 0.0004% |- | {{flag|Cambodia}} | | 300<ref name="littleindia"></ref> | 0.002% |- | {{flag|Laos}} | | 125<ref name="littleindia"></ref> | 0.002% |- | {{flag|Kyrgyzstan}} | | 100<ref name="littleindia"></ref> | 0.002% |- | | લેખો | પ્રવાસી ભારતીયોની વસ્તી | સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી |- bgcolor="#ccccff" | - bgcolor="#ccccff" | '''મધ્ય પૂર્વ''' | | '''4,200,000''' + | |- | {{flag|Saudi Arabia}} | અરમ રાજ્યોમાં હિન્દુવાદ | 1,500,000<ref name="ch3">{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter3.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175534/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter3.pdf |url-status=dead }}</ref> | 6.1% |- | {{flag|United Arab Emirates}} | યુનાઈટેડ અરમ અમિરાતમાં ભારતીયો | 1,300,000<ref>{{Cite web |url=http://www.indiadaily.com/editorial/12988.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2010-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100201051559/http://indiadaily.com/editorial/12988.asp |url-status=dead }}</ref> | 31.7% |- | {{flag|Kuwait}} | | 580,000<ref>[http://economictimes.indiatimes.com/News/News-By-Industry/ET-Cetera/A-microcosm-of-India-in-the-heart-of-oil-rich-Kuwait/articleshow/4370105.cms તેલ સૃદ્ધ કુવૈતના હૃદયમાં વસતા ભારતીયોની નાનકડી દુનિયા]</ref> | 21.6% |- | {{flag|Oman}} | | 450,000<ref name="ch3"></ref> | 17.5% |- | {{flag|Bahrain}} | | 150,000<ref name="ch3"></ref> | 19% |- | {{flag|Qatar}} | | 125,000<ref name="ch3"></ref> | 15.7% |- | {{flag|Israel}} | ઈઝરાયેલમાં ભારતીયો, ભારતીય યુદીઓ | 45,000<ref>{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter9.pdf |title=ઈઝરાયેલમાં ભારતીયો |access-date=2011-04-01 |archive-date=2010-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101011172532/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter9.pdf |url-status=dead }}</ref> | 0.7% |- | {{flag|Lebanon}} | | 11,000<ref name="littleindia"></ref> | 0.27% |- | {{flag|Yemen}} | | 9,000<ref>{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter4.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2015-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150616033959/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter4.pdf |url-status=dead }}</ref> | 0.04% |- | {{flag|Syria}} | | 1,800<ref name="littleindia"></ref> | 0.009% |- | {{flag|Iran}} | ઈરાનમાં ભારતીયો | 800<ref name="ch2">{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter2.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2007-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926104813/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter2.pdf |url-status=dead }}</ref> | 0.001% |- | {{flag|Turkey}} | તુર્કીમાં ભારતીયો | 300<ref>{{Cite web |url=http://www.indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/part1-est.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619062458/http://www.indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/part1-est.pdf |url-status=dead }}</ref> | 0.0004% |- | | લેખો | પ્રવાસી ભારતીયોની સંખ્યા | સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી |- bgcolor="#ccccff" | - bgcolor="#ccccff" | '''[[યુરોપ|યુરોપ]]''' | | '''1,768,834+''' <ref name="population">[http://www.nriol.com/indiandiaspora/indian-overseas-population.asp ભારતીય વસ્તીવૃદ્ધિદર]</ref> | |- | {{flag|United Kingdom}} | બ્રિટીશ ભારતીય | 1,053,411 (2001)<ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/StatBase/Expodata/Spreadsheets/D6588.xls|title=The UK population: By ethnic group, April 2001|publisher=Office for National Statistics|access-date=4 April 2010}}</ref><br>ઈંગ્લેન્ડ 1,316,000 (2007)<ref>{{Cite web |url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=276743&c=london&d=13&e=13&g=325264&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1270403620234&enc=1&dsFamilyId=1809 |title=ઈંગ્લેન્ડમાં ભારતીયો |access-date=2021-07-16 |archive-date=2015-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016223156/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=7&b=276743&c=london&d=13&e=13&g=325264&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1270403620234&enc=1&dsFamilyId=1809 |url-status=dead }}</ref><br>સ્કોટલેન્ડ 17,000 (2001)<ref>{{Cite web |url=http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2004/01ethnic-press.html |title=સ્કોટલેન્ડમાં ભારતીયો |access-date=2011-04-01 |archive-date=2010-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101031194404/http://gro-scotland.gov.uk/press/news2004/01ethnic-press.html |url-status=dead }}</ref><br>વેલ્સ 8,200 (2001)<ref>{{Cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/census2001/profiles/commentaries/ethnicity.asp |title=વેલ્સમાં ભારતીયો |access-date=2011-04-01 |archive-date=2012-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120630185133/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/index.html |url-status=dead }}</ref><br>નોર્થન આયર્લેન્ડ 1,600 (2001)<ref>[http://www.bbc.co.uk/northernireland/schools/11_16/citizenship/ethnic-minorities/wholiveshere02.shtml નોર્થન આયર્લેન્ડમાં ભારતીયો ]</ref> | 1.8%<br>2.6%<br>0.3%<br>0.3%<br>0.1% |- | {{flag|Netherlands}} | હિન્દુસ્તાનિઅન | 110,000<ref name="ch11">{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter11.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2014-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226012259/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter11.pdf |url-status=dead }}</ref> | 0.7% |- | {{flag|Italy}} | ઈટાલીમાં ભારતીયો | 71,500<ref name="ch11"></ref> | 0.1% |- | {{flag|Portugal}} | પોર્ટુગલમાં ભારતીય | 70,000<ref name="ch11"></ref> | 0.66% |- | {{flag|France}} | ફ્રાન્સિસ્કોમાં ભારતીય ડાયસ્પોરા | 65,000<ref name="ch11"></ref> | 0.1% |- | {{flag|Russia}} | રશિયામાં ભારતીયો | 40,000<ref>{{Cite web |url=http://petersburgcity.com/news/city/2004/11/23/indian_diaspora/ |title=: રશિયામાં ભારતીય ડાયસ્પોરા |access-date=2011-04-01 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314064200/http://petersburgcity.com/news/city/2004/11/23/indian_diaspora/ |url-status=dead }}</ref> | 0.01% |- | {{flag|Germany}} | જર્મનીમાં ભારતીયો | 35,000<ref name="ch11"></ref> | 0.04% |- | {{flag|Spain}} | સ્પેનમાં ભારતીય સમુદાય | 29,000<ref name="ch11"></ref> | 0.07% |- | {{flag|Switzerland}} | | 13,500<ref name="ch11"></ref> | 0.2% |- | {{flag|Austria}} | | 11,945<ref name="ch11"></ref> | 0.15% |- | {{flag|Sweden}} | | 11,000<ref name="ch11"></ref> | 0.1% |- | {{flag|Belgium}} | બેલ્જિયમમાં ભારતીયો | 7,000<ref name="ch11"></ref> | 0.07% |- | {{flag|Greece}} | | 7,000<ref name="ch11"></ref> | 0.06% |- | {{flag|Norway}} | | 5,630<ref name="ch11"></ref> | 0.1% |- | {{flag|Denmark}} | | 5,500<ref name="ch11"></ref> | 0.1% |- | {{flag|Ukraine}} | | 3,500<ref name="ch11"></ref> | 0.007% |- | {{flag|Republic of Ireland}} | | 1,600<ref name="ch11"></ref> | 0.04% |- | {{flag|Romania}} | | 1,200<ref>{{Cite web |url=http://meaindia.nic.in/foreignrelation/romania.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619092614/http://meaindia.nic.in/foreignrelation/romania.pdf |url-status=dead }}</ref> | 0.0055% |- | {{flag|Finland}} | | 1,170<ref name="ch11"></ref> | 0.02% |- | {{flag|Poland}} | | 825<ref name="ch11"></ref> | 0.002% |- | {{flag|Cyprus}} | | 300<ref name="ch11"></ref> | 0.24% |- | {{flag|Slovakia}} | | 100<ref name="ch11"></ref> | 0.002% |- | {{flag|Lithuania}} | | 100<ref name="ch11"></ref> | 0.003% |- | {{flag|Bulgaria}} | | 20<ref name="ch11"></ref> | 0.0003% |- | | લેખો | પ્રવાસી ભારતીયોની સંખ્યા | સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી |- bgcolor="#ccccff" | - bgcolor="#ccccff" | '''[[ઉત્તર અમેરિકા|ઉત્તર અમેરિકા]]''' | | '''4,500,000''' + | |- | {{flag|United States}} | ભારતીય અમેરિકી, ઈન્ડો-કેરેબિયન અમેરિકન | 2,765,815<ref name="uscensus">[http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&amp;-geo_id=01000US&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201PR&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201T&amp;-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR&amp;-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&amp;-reg=ACS_2007_1YR_G00_S0201:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201PR:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201T:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR:032&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false&amp;-format= એશિયન ભારતીય વસ્તીનો અંદાજ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606031226/http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-reg=ACS_2007_1YR_G00_S0201:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201PR:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201T:032;ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR:032&-_lang=en&-redoLog=false&-format= |date=2011-06-06 }} યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સેન્સેસ બ્યુરો. સુધારો 25 જૂન 2009.</ref> | 0.9% |- | {{flag|Canada}} | ઈન્ડો-કેરેબિયન , તમિલ કેરેબિયનો | 962,665<ref>{{Cite web |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Table=2&Data=Count&StartRec=1&Sort=3&Display=All |title=એથ્નિક ઓરિજિન્સ, 2006 કાઉન્ટ્સ, કેનેડા માટે, પ્રાંતો અને વિસ્તારો - 20% સેમ્પલ ડેટા |access-date=2021-08-18 |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205060008/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Table=2&Data=Count&StartRec=1&Sort=3&Display=All |url-status=dead }}</ref> | 2.9% |- | {{flag|Jamaica}} | ઈન્ડો-જમૈકન | 90,000<ref>http://www.joshuaproject.net/peopctry.php?rop3=102818&amp;rog3=JM/</ref> | 3.4% |- | {{flag|Guadeloupe}} ''([[ફ્રાન્સ|ફ્રાન્સ ]])'' | ઈન્ડો-ગેડેલૌપિઅન | 55,000 | 13.6% |- | {{flag|Cuba}} | ઈન્ડો-કેરેબિયન , એશિયન લેટિન એમરિકન | 34,000<ref>http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=CU</ref> | 0.3% |- | {{flag|Saint Vincent and the Grenadines}} | ઈન્ડો-કેરેબિયન | 21,500{{Citation needed|date=January 2008}} | 19.7% |- | {{flag|Grenada}} | ઈન્ડો-ગ્રેનાડિઅન્સ | 12,000 | 11.7% |- | {{flag|Martinique}} ''([[ફ્રાન્સ|ફ્રાન્સ ]])'' | ઈન્ડો-મર્ટનિક્વેલ | 43,600 | 10% |- | {{flag|Saint Lucia}} | ઈન્ડો-કેરેબિયન | 4,700 | 2.8% |- | {{flag|Puerto Rico}}''([[સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકા|યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ]])'' | એશિયન લેટિન અમેરિકન , ઈન્ડો કેરેબિયન | 4,500{{Citation needed|date=January 2008}} | 0.1% |- | {{flag|Barbados}} | બારબોડોસમાં ભારતીયો | 2,200<ref name="littleindia"></ref> | 0.8% |- | {{flag|Saint Kitts and Nevis}} | ઈન્ડો-કેરેબિયન | 1,100<ref name="littleindia"></ref> | 2.6% |- | {{flag|Netherlands Antilles}} ''([[નેધરલેંડ|નેધરલેન્ડ]])'' | ઈન્ડો-કેરેબિયન | 600<ref>http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=NT</ref> | 0.3% |- | {{flag|Belize}} | બ્રાઝિલમાં ભારતીયો | 500<ref name="littleindia"></ref> | 0.2% |- | {{flag|Mexico}} | એશિયન લેટિન અમેરિકન | 400<ref name="littleindia"></ref> | 0.0004% |- | {{flag|Antigua and Barbuda}} | Indo-Caribbean | 300<ref>http://www.joshuaproject.net/countries.php?rog3=AC&amp;sf=primarylanguagename&amp;so=asc</ref> | 0.4% |- | | લેખો | પ્રવાસી ભારતીયોની વસ્તી | સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી |- bgcolor="#ccccff" | - bgcolor="#ccccff" | '''[[દક્ષીણ અમેરિકા|દક્ષિણ અમેરિકા]]''' | | '''510,000''' + | |- | {{flag|Trinidad and Tobago}} | ઈન્ડો-ત્રિનિદદિયન | 525,000<ref>{{Cite web |url=http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter16.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2008-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227222826/http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter16.pdf |url-status=dead }}</ref> | 40.2% |- | {{flag|Guyana}} | ઈન્ડો-ગાયનિસ | 327,000 | 43.5% |- | {{flag|Suriname}} | ઈન્ડો-સૂરિનામ | 135,000 | 27.4% |- | {{flag|Panama}} | પાનામામાં ભારતીયો | 20,000 | 0.3% |- | {{flag|Brazil}} | એશિયન લેટિન અમેરિકન | 1,900<ref name="littleindia"></ref> | 0.001% |- | {{flag|Argentina}} | એશિયન લેટિન અમેરિકન | 1,600<ref name="littleindia"></ref> | 0.004% |- | {{flag|Chile}} | ચિલીમાં ભારતીયો | 1,400<ref name=<ref>{{Cite web |url=http://asiapacifico.bcn.cl/entrevistas/barat-dadlani-comunidad-hindu-chile |title=: 09 ઓક્ટોબર 08 ભારત દઢલાની : "ધી હિન્દુ કોમ્યુનિટી ઈન ચિલી ફિલ્સ લાઈક હોમ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2013-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131108020707/http://asiapacifico.bcn.cl/entrevistas/barat-dadlani-comunidad-hindu-chile |url-status=dead }}</ref> | 0.004% |- | {{flag|Venezuela}} | વેનેઝુએલામાં ભારતીયો | 690<ref name="littleindia"></ref> | 0.0026% |- | {{flag|Peru}} | એશિયન લેટિન અમેરિકન | 145<ref name="littleindia"></ref> | 0.0005% |- | {{flag|Uruguay}} | એશિયન લેટિન અમેરિકન | 90-100<ref>[http://www.scribd.com/doc/6340631/BLA-Article-for-Indian-in-Uruguay]</ref> | 0.001% |- | {{flag|Colombia}} | એશિયન લેટિન અમેરિકન | 20<ref name="littleindia"></ref> | 0.00004% |- | | લેખો | પ્રવાસી ભારતીયોની કુલ સંખ્યા | સ્થાનિક વસ્તીની ટકાવારી |- bgcolor="#ccccff" | - bgcolor="#ccccff" | '''ઓશેનિયા''' | | '''850,000''' + | |- | {{flag|Fiji}} | ફિજિમાં ભારતીયો | 340,000 | 40.1% |- | {{flag|Australia}} | ભારતીય ઓસ્ટ્રેલિયન | 405,000+<ref name="theage.com.au"></ref> | 2.0% |- | {{flag|New Zealand}} | ઈન્ડો-કિવી | 105,000<ref>{{Cite web |url=http://www.stats.govt.nz/census/2006-census-data/quickstats-about-culture-identity/quickstats-about-culture-and-identity.htm?page=para015Master |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-04-01 |archive-date=2008-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511105223/http://www.stats.govt.nz/census/2006-census-data/quickstats-about-culture-identity/quickstats-about-culture-and-identity.htm?page=para015Master |url-status=dead }}</ref> | 2.6% |- |- bgcolor="#ccccff" | '''પ્રવાસી ભારતીયોની કુલ સંખ્યા ''' | | ~'''24,000,000''' | |- |} ==આ પણ જુઓ== <div> *શિટ્ટી *પ્રવાસી ભારતીય સુવિધા કેન્દ્ર *દેસી *ડોમ લોકો *લોમ લોકો *રોમાની લોકો *એલામ *એનઆરઆઈઓની યાદી * તમિલ ડાયસ્પોરા *મિતાન્નિ *ઈન્ડોફોબિઆ *ભારતીય રાજ્ય * પૂર્વીય આફ્રિકામાં ભારતીય ડાયસ્પોરા * 1962માં બર્મામાંથી ભારતીયોની હકાલપટ્ટી * 1972માં યુગાન્ડામાંથી ભારતીયોની હકાલપટ્ટી * ઝાંઝીબાર ક્રાંતિ *પંજાબી ડાયસ્પોરા *બાંગ્લાદેશી ડાયસ્પોરા *પાકિસ્તાની ડાયસ્પોરા *શ્રીલંકા તમિલ ડાયસ્પોરા * ભારતીય આગમન દિવસ </div> ==નોંધ== <references group="note"></references> ==સંદર્ભો== {{reflist|3}} ==બાહ્ય લિંક્સ== * [http://www.oifc.in/ ઓવરસિસ ઈન્ડિયન ફેસિલેશન સેન્ટર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200831052926/https://oifc.in/ |date=2020-08-31 }} અ નોટ-ફોર-પ્રોફિટ પલ્બીક પ્રાઈવેટ ઈનિશેટિવ બિટવીન ધી મિનિસ્ટ્રી ઓફ ઓવરસિસ ઈન્ડિયન અફેર્સ (ઓમઓઆઈએ (MOIA)) એન્ડ કોન્ફેડરેશન ઓફ ઈન્ડિયન ઈન્ડસ્ટ્રી (સીઆઈઆઈ (CII)). * [http://indiandiaspora.nic.in/ ભારતીય ડાયસ્પોરા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100815081659/http://indiandiaspora.nic.in/ |date=2010-08-15 }}, ઓફિસિઅલ ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા વેબાસાઈટ * [http://india.gov.in/overseas/diaspora/nri.php ભારતીય ડાયસ્પોરા; ધી નેશનલ પોર્ટલ ઓફ ગવર્મેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031090840/http://india.gov.in/overseas/diaspora/nri.php |date=2010-10-31 }} * [http://indiandiaspora.wikispaces.com/sources/ ઈન્ડિયન ડાયસ્પોરા ઈન ન્યૂઝિલેન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116193616/http://indiandiaspora.wikispaces.com/sources/ |date=2016-11-16 }}, અ બિબ્લિઓગ્રાફી ઓફ પબ્લીશ્ડ સોર્સ * [http://www.mpnricentre.nic.in/ એનઆરઆઈ મધ્ય પ્રદેશ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721172346/http://www.mpnricentre.nic.in/ |date=2011-07-21 }}, ઓફિસિઅલ ગવર્મેન્ટ વેબસાઈટ {{NRI-PIO}} {{DEFAULTSORT:Non-Resident Indian And Person Of Indian Origin}} [[Category:ભારતીય ડાયસ્પોરા]] [[Category:ગુયાનામાં જાતીય જૂથો]] [[Category:અટકમાં જાતીય જૂથો]] 6s0qsf0a52bedbe5gzdrvqz7ms1b70c 0 31269 901653 901186 2026-06-20T02:48:55Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901653 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} [[ચિત્ર:Cappella brancacci, Battesimo dei neofiti (restaurato), Masaccio2.jpg|thumb|માસાસિઓ દ્વારા નિઓફાઈટિસના બાપ્તિસ્મા, ૧૫મી સદી, બ્રાન્કાસી ચૅપલ, ફ્લોરેન્સ.<ref>એ નોંધશો કે નીચે જે અર્થમાં નિમજ્જન થકી બાપ્તિસ્માને સમજાવવામાં આવ્યા છે તેની આ તસવીર છે, જે પાણીની નીચે ડૂબકી થકી આપવામાં આવતા બાપ્તિસ્માથી અલગ છે. પૂર્વમાં શિશુઓ સિવાય બાકીના તમામ માટે બાપ્તિસ્માની આ શૈલી ચાલુ રહી, પણ પશ્ચિમમાં ૧૫મી સદી સુધીમાં તે લગભગ સંપૂર્ણ રીતે ઉપયોગમાંથી બાકાત થઈ ગઈ હતી, અને સંત પીટર દ્વારા બાપ્તિસ્માના આ ચિત્રણ માટે કલાકારે કદાચ જૂની ઢબનું રૂપ પસંદ કર્યું છે.</ref>]] ખ્રિસ્તી ધર્મમાં, '''બાપ્તિસ્મા''' (બૅપ્ટિઝમ) (ગ્રીક શબ્દ βαπτίζω ''બૅપ્ટિઝો'' : "પાણીમાં ડુબાડવું", "સ્નાનવિધિ કરાવવો", એટલે કે, ધાર્મિક સ્નાન-પ્રક્ષાલન પરથી આવેલો શબ્દ છે)<ref name="LSJ">{{cite encyclopedia |first=Henry George |last=Liddell |authorlink=Henry Liddell |coauthors=[[Robert Scott (philologist)|Robert Scott]], [[Henry Stuart Jones]] and Roderick McKenzie |encyclopedia=[[A Greek-English Lexicon]] |title=βαπτίζω |url=http://artfl.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.3:4:114.lsj |year=1940 |publisher=[[Tufts University]] |location=[[Medford, Massachusetts]] |isbn=0-19-864226-1}}</ref> એ પાણીના ઉપયોગથી કરવામાં આવતી ધાર્મિક વિધિ છે, જેના થકી વ્યક્તિને દેવળના સભ્ય તરીકે સ્વીકૃતિ આપવામાં આવે છે.<ref>"બાપ્તિસ્મા થકી અમે પાપમાંથી મુક્ત થઈએ છીએ અને પ્રભુના દીકરાઓ તરીકે પુનર્જન્મ પામીએ છીએ; અમે ઇસુ ખ્રિસ્તના સદસ્યો બનીએ છીએ, ચર્ચમાં સમાવેશ પામીએ છીએ અને અમને તેના મિશનમાં ભાગીદાર બનાવવામાં આવે છે" ([http://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P3G.HTM કૅટિકિઝમ ઓફ ધ કૅથોલિક ચર્ચ, 1213];] "પવિત્ર બાપ્તિસ્મા એ સંસ્કાર છે જેના વડે પ્રભુ અમને પોતાનાં સંતાનો તરીકે દત્તક લે છે અને અમને ખ્રિસ્તના શરીરના, દેવળના સદસ્યો, અને પ્રભુના રાજ્યના વારસદારો બનાવે છે" ([http://anglicansonline.org/basics/catechism.html#Holy બુક ઓફ કોમન પ્રેયર, 1979. એપિસ્કોપલ);] "બાપ્તિસ્મા એ દીક્ષાનો અને ખ્રિસ્તના શરીરમાં એક થવાનો સંસ્કાર છે" ([http://www.backriverumc.com/userFiles/1257/overview_of_baptism.pdf એન યુનાઈટેડ મૅથોડિસ્ટ અંડરસ્ટેન્ડિંગ ઓફ બાપ્તિસ્મા);] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313082916/http://backriverumc.com/userfiles/1257/overview_of_baptism.pdf |date=માર્ચ 13, 2016 }} "પ્રભુના પરિવારની સદસ્યતા પામવાની દીક્ષા વિધિ તરીકે, બાપ્તિસ્મા લેનાર ઉમેદવારોને, તેમના પાપ માફ થઈ ચૂક્યા અને ધોવાઈ ગયા હોવાથી, પ્રતીકાત્મક રીતે શુદ્ધ કરવામાં અથવા સ્નાન કરાવવામાં આવે છે" ([http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm વિલિયમ એચ. બ્રૅકની, બિલિવર્સ બાપ્તિસ્મા)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107183031/http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm |date=જાન્યુઆરી 7, 2010 }}.</ref> નવા કરાર મુજબ ખુદ ઈસુને પણ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{bibleref2|Matthew|3:16}}, {{bibleref2|Mark|1:9-10}}, {{bibleref2|Luke|3:21}}</ref> સૌથી પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તીઓમાં જોવા મળતા બાપ્તિસ્માના સામાન્ય વિધિમાં, ઉમેદવારને સંપૂર્ણપણે અથવા અંશતઃ પાણીમાં ડુબાડવામાં આવતો હતો.<ref>{{cite web |url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/hcc1.i.IX.54.html |first=Philip |last=Schaff |title= Baptism |work=History of the Christian Church, Volume I: Apostolic Christianity. A.D. 1-100.|year=2009 |quote=The usual form of baptism was [[immersion baptism|immersion]]…. But sprinkling, also, or copious pouring rather, was practised at an early day with sick and dying persons, and in all such cases where total or partial immersion was impracticable}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Baptism |first=W. |last=Fanning |year=1907 |encyclopedia=[[Catholic Encyclopedia]] |location=New York City |publisher=Robert Appleton Company |url=http://www.newadvent.org/cathen/02258b.htm |quote=The most ancient form usually employed was unquestionably immersion}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/507284/Roman-Catholicism/43691/Baptism |title=Roman Catholicism: Baptism |work=[[Encyclopædia Britannica]] |year=2009 |quote=Two points of controversy still exist in modern times. One is baptism by pouring or sprinkling water on the head rather than by immersion of the entire body, even though [[immersion baptism|immersion]] was probably the biblical and early Christian rite}}</ref><ref>{{cite book |first=Adela Yarbro |last=Collins |chapter=The Origin of Christian Baptism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=dWx4GGR3jusC&pg=PA35 |editor=Maxwell E. Johnson |title=Living Water, Sealing Spirit: Readings on Christian Initiation |publisher=Liturgical Press |location=[[Collegeville Township, Stearns County, Minnesota]] |year=1995 |pages=35–57 |isbn=0-8146-6140-8 |oclc=31610445 |quote=The baptism of John did have certain similarities to the ritual washings at Qumran: both involved withdrawal to the desert to await the lord; both were linked to an ascetic lifestyle; both included total immersion in water; and both had an eschatological context}}</ref><ref>{{cite book |first=W. H. T. |last=Dau |chapter=Baptism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=wo8csizDv0gC&pg=PA410 |editor=Geoffrey W. Bromiley |title=International Standard Bible Encyclopedia: A-D |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |year=1979 |page=416 |isbn=0-8028-3781-6 |oclc=50333603 |quote=It is to be noted that for pouring another word ‘’(ekcheo)’’ is used, clearly showing that baptizo does not mean pour. …There is thus no doubt that early in the 2nd century some Christians felt baptism was so important that, 'when the real baptism ([[immersion baptism|immersion]]) could not be performed because of lack of water, a token pouring might be used in its place}}</ref> બાપ્તિસ્મા આપવા માટે ઊંડી નદીનો ઉપયોગ કરતા બાપ્તિસ્ત (બાપ્તિસ્મા-દાતા) યોહાન આખા શરીરને પાણીમાં પલાળવાનું સૂચવે છે,<ref>{{cite book |first=R. T. |last=France |authorlink=R. T. France |title=The Gospel of Matthew |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |year=2007 |page=[http://books.google.com/books?id=0ruP6J_XPCEC&pg=PA109 109] |isbn=0-8028-2501-X |oclc=122701585 |quote=The fact that he chose a permanent and deep river suggests that more than a token quantity of water was needed, and both the preposition 'in' (the Jordan) and the basic meaning of the verb 'baptize' probably indicate immersion. In v. 16 Matthew will speak of Jesus 'coming up out of the water.' The traditional depiction in Christian art of John the Baptist pouring water over Jesus' head may therefore be based on later Christian practice}}</ref> 3જી સદી પછીના ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્માના ચિત્રો અને પુરાતત્ત્વીય પુરાવાઓ ઉમેદવાર વ્યક્તિ પાણીમાં ઊભી હોય અને તેના શરીરના ઉપલા ભાગ પર પાણી રેડવામાં આવતું હોય તેવો સામાન્ય વિધિ સૂચવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.lgmarshall.org/Warfield/warfield_modebaptism.html |first=Benjamin Breckinridge |last=Warfield |title=The Archæology of the Mode of Baptism |quote=We may then probably assume that normal patristic baptism was by a trine immersion upon a standing catechumen, and that this immersion was completed either by lowering the candidate's head beneath the water, or (possibly more commonly) by raising the water over his head and pouring it upon it |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090912185139/http://www.lgmarshall.org/Warfield/warfield_modebaptism.html |url-status=dead }}</ref><ref>જ્યારે કેટલાંક સ્થળોએ અને અમુક સંજોગોમાં પૂર્ણ નિમજ્જન પાળવામાં આવતું હતું તેવી ઘણી સંભાવનાઓ છે, છતાં તમામ પુરાવાઓ (અને તેથી પણ વધુ છે) મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં માત્ર અંશતઃ નિમજ્જન, અથવા જલધારા (ખાસ કરીને જ્યારે બાપ્તિસ્મા લેનાર વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા કુંડમાં ઊભી હોય ત્યારે તેનું માથું બોળવું અથવા માથા પર પાણી રેડવું) થકી બાપ્તિસ્મા તરફ ધ્યાન દોરે છે. અહીં સંત યોહાન ક્રીસોસ્ટોમના શબ્દોની નોંધ લઈ શકાયઃ "જ્યારે આપણે આપણું માથું પાણીમાં ડુબાડીએ છીએ ત્યારે તે કબરની અંદર જવા જેવું હોય છે... પછી જ્યારે આપણે આપણું માથું પાછું કાઢીએ છીએ ત્યારે નવો માણસ બહાર આવે છે" (''ઓન યોહાન'' 25.2, પીજી (PG) 59:151). ટૂંકમાં, પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તીઓ બાપ્તિસ્મા સાથે સંકળાયેલી પ્રતીકાત્મક અભિવ્યક્તિ પ્રત્યે અત્યંત જાગૃત હતા (cf. બૅપ્ટિસ્ટ્રી ઈમારતનો અત્યંવિધિ જેવો આકાર; પાત્રમાં ઊતરવાના અને તેમાંથી પાછા બહાર આવવાના, લાક્ષણિક ઢબે ત્રણ તબક્કાઓ; પુનર્જીવન અંગેની મીમાંસા, વગેરે), છતાં તેઓ પૂર્ણ નિમજ્જનનો જ આગ્રહ રાખતાં હોવાનાં ખૂબ ઓછાં ચિહ્નો બતાવે છે. (''સેન્ટ વલ્દિમિર્સ થિયોલોજિકલ ક્વાર્ટરલી'' માં ફાધર યોહાન ઍરિકસન, 41, 77 (1997), [http://www.byzcath.org/forums/ubbthreads.php/topics/301619/11/specific%20Orthodox%20disagreement ધ બ્યઝાન્ટાઈન ફોરમ]માં ટાંકવામાં આવ્યા હતા)</ref><ref>{{cite book |first=John Anthony |last=McGuckin |authorlink=John Anthony McGuckin |chapter=Baptism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=u4i8jv0b7IkC&pg=PA41 |title=The Westminster handbook to patristic theology |publisher=Westminster John Knox Press |location=[[Louisville, Kentucky]] |year=2004 |pages=41–44 |isbn=0-664-22396-6 |oclc=52858567 |quote=Eastern tradition strongly defended the practice of three-fold immersion under the waters, but Latin practice increasingly came to use a sprinkling of water on the head (also mentioned in Didache 7 if there was not sufficient water for immersion.)}}</ref><ref name="ODWR">{{cite book |first=John |last=Bowker |authorlink=John Bowker |title=[[Oxford Dictionary of World Religions|The Oxford Dictionary of World Religions]] |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=1999 |pages= |isbn=0-19-866242-4 |oclc=60181672}}{{pn}}</ref> હવે બાપ્તિસ્મા આપવાની અન્ય સામાન્ય પદ્ધતિઓમાં કપાળ પર ત્રણ વખત પાણી રેડવાનો સમાવેશ થાય છે. સોળમી સદીમાં હુલ્ડ્રીચ ઝ્વિંગલિએ જ્યાં સુધી તેની અનિવાર્યતાને નકારી નહીં, ત્યાં સુધી મુક્તિ માટે અમુક અર્થમાં બાપ્તિસ્માને અનિવાર્ય લેખવામાં આવતું હતું.<ref name="cross2005baptism">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Baptism |title=The Oxford Dictionary of the Christian Church |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |pages=151–154 |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}</ref> બહુ આરંભથી ચર્ચ ઇતિહાસમાં બલિદાન/શહાદતને "રક્ત દ્વારા બાપ્તિસ્મા" પામવા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેથી જળથી બાપ્તિસ્મા ન પામ્યા હોય તેવા શહીદી વહોરનારાઓ બચાવી શકાય. પાછળથી, કૅથોલિક ચર્ચે ઇચ્છા-બાપ્તિસ્માને સ્વીકાર્યો, જેના અનુસાર જે લોકો બાપ્તિસ્મા માટેની તૈયારી કરતા હોય પણ જેઓ ખરેખર એ ધાર્મિક સંસ્કાર મેળવતાં પહેલાં મૃત્યુ પામે તેમને બચી ગયેલા માનવામાં આવે છે.<ref name="vatican">{{cite web |url=http://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P3M.HTM |title=The Necessity of Baptism |work=[[Catechism of the Catholic Church]] |publisher=[[Vatican Publishing House]] |year=1993 |access-date=February 24, 2009}}</ref> કેટલાક ખ્રિસ્તીઓ, ખાસ કરીને ક્વેકરો અને મુક્તિફોજ, બાપ્તિસ્માને અનિવાર્ય લેખતાં નથી, અને ન તો તેઓ એ ધાર્મિક વિધિનું પાલન કરે છે. જે લોકો આ વિધિનું પાલન કરે છે, તેમાં પણ પદ્ધતિ અને બાપ્તિસ્મા આપવાના રૂપમાં તેમ જ આ ધાર્મિક વિધિની અગત્યતા અંગેની સમજણમાં તફાવતો જોવા મળે છે. મોટા ભાગના ખ્રિસ્તીઓ "પિતા, અને પુત્ર, અને પવિત્ર આત્માના નામે" (મહાન આયોગ (Great Commission) અનુસાર) બાપ્તિસ્મા ગ્રહણ કરે છે, પણ કેટલાક માત્ર ઈસુના નામે જ બાપ્તિસ્મા ગ્રહણ કરે છે. મોટા ભાગના ખ્રિસ્તીઓ શિશુઓને બાપ્તિસ્મા આપે છે;<ref>ઉદાહરણ તરીકે, કૅથોલિક ચર્ચઃ 1,100,000,000; ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચઃ 225,000,000; ઍંગ્લિકન કોમ્યુનિયનના 77,000,000માંથી મોટા ભાગના સદસ્યો; લૂથરનો અને અન્યો ([http://www.adherents.com/adh_rb.html કમ સે કમ 1 મિલિયન સમર્થકો ધરાવનાર વિશ્વના ધાર્મિક સમુદાયો;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110406110509/http://www.adherents.com/adh_rb.html |date=એપ્રિલ 6, 2011 }} [http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity ખ્રિસ્તી ધર્મના મુખ્ય સાંપ્રદાયિક પરિવારો).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |date=માર્ચ 15, 2015 }} આ પણ જોશો [http://www.zpub.com/un/pope/relig.html છ ખંડીય વિસ્તારો મુજબ તમામ ધર્મોના વિશ્વવ્યાપક સમર્થકો, 1995-મધ્ય(Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-1995)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112114718/http://www.adherents.com/adh_rb.html |date=નવેમ્બર 12, 2017 }}</ref> બીજા અનેક એવું માને છે કે માત્ર આસ્થાવાનને અપાયેલ બાપ્તિસ્મા જ સાચા બાપ્તિસ્મા ગણાય. કેટલાક બાપ્તિસ્મા લેનાર વ્યક્તિને પૂરેપૂરી અથવા કમસે કમ અંશતઃ પાણીમાં ડુબાડવા પર ભાર મૂકે છે, જ્યારે બીજા કેટલાક બાપ્તિસ્મા લેનારી વ્યક્તિના માથા પરથી પાણી વહેતું હોય ત્યાં સુધી, પાણી દ્વારા કોઈ પણ રૂપે થતા સ્નાનને પૂરતું માને છે. વ્યક્તિને દીક્ષા આપવામાં આવે, તેનું શુદ્ધિકરણ કરવામાં આવે, અથવા તેનું નામકરણ કરવામાં આવે તેવા કોઈ પણ ધાર્મિક વિધિ, કસોટી, અથવા અનુભવ માટે પણ "બાપ્તિસ્મા" શબ્દ વાપરવામાં આવે છે.<ref>{{cite encyclopedia |editor=Joseph P. Pickett |title=baptism |url=http://www.bartleby.com/61/62/B0066200.html |encyclopedia=[[The American Heritage Dictionary of the English Language]] |publisher=[[Houghton Mifflin]] |location=[[Boston]] |year=2000 |edition=Fourth |isbn=0-395-82517-2 |access-date=February 24, 2009 |archive-date=ડિસેમ્બર 7, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207201127/http://www.bartleby.com/61/62/B0066200.html |url-status=dead }}</ref> દીક્ષાકરણની અન્ય ધાર્મિક વિધિઓ માટે નીચે જોશો. == નવા કરારમાં આ શબ્દનો અર્થ == {{Wiktionary|βαπτίζω}} [[ચિત્ર:Baptism - Saint Calixte.jpg|thumb|left|સાન કૅલિસ્ટોની કૅટકૂમ્સઃ ત્રીજી-સદીના રંગચિત્રમાં બાપ્તિસ્મા]] બાપ્તિસ્મા માટે સંપૂર્ણ નિમજ્જન (પાણીમાં ડુબાડવું) આવશ્યક છે કે કેમ તે અંગે ખ્રિસ્તીઓની ભિન્ન ભિન્ન પરંપરાઓ વચ્ચે મતભેદ છે, એટલે આ ચર્ચા સંદર્ભે મૂળ ગ્રીક શબ્દનો ચોક્કસ અર્થ અગત્યનો બન્યો છે. લિડેલ અને સ્કૉટનો ગ્રીક-અંગ્રેજી શબ્દકોશ, જેના પરથી અંગ્રેજી શબ્દ "બૅપ્ટિઝમ" (ગુજરાતી "બાપ્તિસ્મા") આવ્યો છે તે ("બૅપ્ટિઝો(baptizô)" તરીકે લિપ્યંતરિત) ''{{polytonic|βαπτίζω}}'' શબ્દનો, પ્રાથમિક અર્થ "ડૂબકી, પૂરેપૂરું ડુબાડવું" એવો આપે છે, પણ {{bibleref2|Luke|11:38}}ને ઉદાહરણરૂપે ટાંકીને, સૂચવે છે કે, તેનો બીજો અર્થ "ધાર્મિક સ્નાનવિધિ કરાવવી" એમ થાય છે.<ref name="LSJ"/> === βαπτίζω ક્રિયાપદનો સામાન્ય અર્થ === ભલે ગ્રીક શબ્દ ''βαπτίζω'' નો અર્થ સંપૂર્ણપણે માત્ર ડૂબકી, પૂરેપૂરા ડુબાડવું અથવા પખાળવું (કમસે કમ અંશતઃ) એમ થતો નથી, પણ શબ્દકોશના સ્રોતો નોંધે છે કે સેપ્ચ્યુઅગિંટ(જૂના કરારની પ્રાચીન ગ્રીક આવૃત્તિ)<ref>'સપ્ટે.માં: 2 કિ.ગ્રા. 5:13, 14 અમારી પાસે, સ્નાન અને બાપ્તિઝોમાઈ માટે, લોઉઓ (loúō) (3068) છે. જ્યાં કપડાંને બોળીને ધોવા માટે, પ્લુનો (plúnō) (4150), અને નહાવા માટે લોઉઓ (loúō) (3068) વપરાતા હતા, તે {{bibleref2|Lev.|11:25, 28, 40}} પણ જોશો. {{bibleref2|Num.|19:18, 19}} માં, ડુબાડવા માટે, બાફો (báphō), અને ડુબાડીને ધોવા માટે, પ્લુનો(plúnō)નો, ઉપયોગ થાય છે', ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (The Complete Word Study Dictionary : New Testament) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી(G)908). ચટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી (AMG) પબ્લિશર્સ.</ref><ref>'LXX βάπτεινમાં (βαπτίζειν માત્ર 4 Βασ. 5:14 ખાતે જ ઘટે છે) טָבַל, "ડુબાડવું"ના ચિત્રણ તરીકે, રુ(Ru). 2:14 ખાતે, જોસ ખાતે નદીમાં પગ રાખીને, વાઈનમાં કોળિયો ડુબાડવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યો છે. એલવી. (Lv.) 4:6, 17 પર 3:15, તોરાહના બલિદાનોમાં રક્તમાં આંગળીનો, વગેરે, એલવી. (Lv.) 11:32 (בא hiph) પર, અશુદ્ધ વાસળોને શુદ્ધિકરણના કાયદાઓમાં પાણીમાં બોળવામાં આવે છે, થિયોલોજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. (Theological dictionary of the New Testament.) 1964-1976 આસપાસ. ગેર્હાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત ખંડ 5-9. ખંડ 10, રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત. (જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલે અને જી. ફ્રાઈડરિચ, સંપાદકો) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:535). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ (MI): એર્ડમેન્સ.</ref><ref>ઈએક્સ (Ex) 12,22; એલવી(Lv) 4,6.17; 9,9; 11,32 સ્થ(sth)માં સ્થ(sth) [τι εἴς τι] ડુબાડવું એલવી (Lv) 9,9; id. [τι ἔν τινι] ડીટી (Dt) 33,24; id. [τι ἀπό τινος] ઈએક્સ (Ex) 12,22; સ્થ(sth)માં સ્બ(sb)ને [τινα ἔν τινι] ડુબાડવું અથવા બોળવું જેબી(Jb) 9,31', લસ્ટ, જે., આઈનિકેલ, ઈ., અને હૌસ્પી, કે. (2003). અ ગ્રીક-ઈંગ્લિશ લેક્સિકોન ઓફ ધ સેપ્ચ્યુઅગિન્ટઃ સુધારેલી આવૃત્તિ. ડેઉત્શ બાઈબલ્ગેસેલશાફ્ટ (Deutsche Bibelgesellschaft): સ્ટુટ્ટગાર્ટ.</ref> અને નવા કરાર એમ બંનેમાં આ શબ્દનો સામાન્ય અર્થ આમ જ થાય છે.<ref>'માર્ક 7:3માં, "તેમના હાથ ધોયા" એ શબ્દસમૂહ નિપ્ટો (níptō) (3538)નું ભાષાંતર છે, શરીરના હિસ્સાને જેમ કે હાથોને ધોવા. માર્ક 7:4માં ધોવાનું ક્રિયાપદ "સિવાય કે તેઓ ધોતા હોય" તે બાપ્તિઝોમાઈ, નિમજ્જન કરવું હોય. આ સૂચવે છે કે હાથ ધોવાની ક્રિયા એકત્રિત પાણીમાં બોળીને કરવામાં આવતી હતી. જુઓ લૂક 11:38, જે બાપ્ટિઝોમાઈનો ઉપયોગ કરીને, જમતાં પહેલાં હાથ ધોવાનો, હાથને બાપ્તિસ્મા આપવાનો ઉલ્લેખ કરે છે.', ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી907). ચાટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી(AMG) પબ્લિશર્સ.</ref> નવા કરારમાં, "બોળવું" અથવા "રંગ આપવો"ના અર્થમાં, સંબંધિત શબ્દ ''βάπτω'' નો પણ ઉપયોગ થયો છે,<ref>'એલકે(Lk) 16:24માં, એનટી(NT) βάπτωનો ઉપયોગ માત્ર તેના શાબ્દિક અર્થમાં કરે છે; જેએન(Jn) 13:26 "માં ડુબાડવા" માટે, અને રેવ.(Rev.) 19:13 "રંગવા" માટે કરે છે.', થિયોલોજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. 1964-આશરે 1976. ગેરહાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત, ખંડ 5-9. રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત ખંડ 10. (સંપાદકો જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલી અને જી. ફ્રાઈડરિચ.) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:530). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ(MI): ઈઅર્ડમેન્સ.</ref><ref>'જે(J) 13:26'માં કશાકને કોઈ પ્રવાહીમાં ડુબાડવું, ડુબાડવું, બોળવું, ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી907). ચાટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી(AMG) પબ્લિશર્સ.</ref><ref>'βάπτω fut. βάψω; 1aor. ἔβαψα; pf. pass. ptc. βεβαμμένος; (1) માં અથવા નીચે ડુબાડવું, કોઈ પ્રવાહીમાં બોળવું (એલયુ(LU) 16.24); (2) રંગવાના કપડા તરીકે રંગદ્રવ્યમાં બોળવું, રંગ કરવો (આરવી(RV) 19.13)', ફ્રાઈબર્ગ, ટી., ફ્રાઈબર્ગ, બી., અને મિલર, એન. એફ. (2000). ખંડ 4: એનાલિટિકલ લેક્સિકોન ઓફ ધ ગ્રીક ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. બાકેર્સ ગ્રીક ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ લાયબ્રેરી (87). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, મિચ.: બાકેર બુક્સ.</ref><ref>'970 βάπτω (બાપ્તો): vb.; ≡ DBLHebr 3188; Str 911; TDNT 1.529—LN 47.11 માં ડુબાડવું (એલકે(Lk) 16:24; જેએન(Jn) 13:26(2×); રેવ(Rev) 19:13+)', સ્વાનસન, જે. (1997). ડિક્શનરી ઓફ બિબ્લિકલ લેંગ્વેજિસ વિથ સિમૅન્ટિક ડોમેન્સઃ ગ્રીક (નવો કરાર) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (ડીબીએલજી (DBLG) 970). ઓક હાર્બરઃ લોગોસ રિસર્ચ સિસ્ટ્મ્સ, આઈએનસી(Inc).</ref> બોળવું એ પૂરેપૂરું ન પણ હોઈ શકે, જેમ કે બ્રેડના કોળિયાને વાઈન(દારૂ)માં ડુબાડવો({{bibleref2|Ruth|2:14|NIV}}).<ref>થિયોલોજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. 1964-આશરે 1976. ગેરહાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત, ખંડ 5-9. રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત ખંડ 10. (સંપાદકો જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલી અને જી. ફ્રાઈડરિચ.) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:535). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ(MI): ઈઅર્ડમેન્સ.</ref> [[ચિત્ર:Baptism - Marcellinus and Peter.jpg|thumb|right|200px|પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી કલામાં બાપ્તિસ્માની રજૂઆત]] === ઉપરના અર્થ કરતાં જુદાં વિચલનો === નવા કરારના બે ફકરાઓમાં એવું સૂચન છે કે βαπτίζω શબ્દ, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ માટે વાપરવામાં આવે છે, ત્યારે હંમેશાં તેનો અર્થ આખા શરીરને બોળવું તેમ થતો નથી. પહેલો ફકરો લૂક 11:38<ref>{{Bibleref2|Luke|11:38}}</ref>નો છે, જેમાં ઈસુ જે વ્યક્તિને ત્યાં જમ્યા હતા, તે પાંખડી વ્યક્તિ કેવી રીતે, "ઈસુએ રાતનું વાળુ લેતાં પહેલાં પ્રક્ષાલન (''ἐβαπτίσθη'' , ''βαπτίζω'' નો ગ્રીક ભૂતકાળ કર્મણિ પ્રયોગ - અક્ષરશઃ, "બાપ્તિસ્મા પામવું") કર્યું નહીં તે જોઈને કેટલી આશ્ચર્ય પામી હતી" તે કહે છે. લિડેલ અને સ્કૉટ આ ફકરામાં ''{{polytonic|βαπτίζω}}'' ના ઉપયોગને ''સ્નાન કરવા'' ના અર્થમાં વપરાયો હોવાના ઉદાહરણ તરીકે ટાંકે છે. આ કૃત્ય ન કરવામાં ઈસુ અને તેમના શિષ્યોમાં સમાનતા છેઃ "તે પછી ઈસુ પાસે લહિયાઓ અને ફરોશીઓ(પાંખડીઓ) આવ્યા, જે યરૂશાલેમના હતાં, તેમનું કહેવું હતું કે, શા માટે તેમના શિષ્યો વડીલોની પ્રથાનું ઉલ્લંઘન કરે છે? કારણ કે તેઓ તેમનું ભોજન લેવા બેસે તે પહેલાં તેઓ નથી ધોતાં (''{{polytonic|νίπτω}}'' ) તેમના હાથ."{{bibleref2c|Mt|15:1-2|KJV}} નવા કરારનો બીજો એક ફકરો ધ્યાન દોરે છેઃ "ફરોશીઓ(પાંખડીઓ)...વડીલોની પરંપરાને અનુસરીને, તેમના હાથ બરાબર સારી રીતે ન ધોવે (''{{polytonic|νίπτω}}'' , ધોવાની ક્રિયા દર્શાવતો સામાન્ય શબ્દ) ત્યાં સુધી ખાતા નથી; અને જ્યારે તેઓ બજારમાંથી પાછા ફરે, ત્યારે પોતાની જાતને બરાબર ધોયા (અક્ષરશઃ, "પોતાને બાપ્તિસ્મા આપીને"—''βαπτίσωνται'' , ''βαπτίζω'' નો કર્મણિ અથવા મધ્યમ પ્રયોગ) વિના તેઓ ખાવા બેસતા નથી".{{bibleref2c|Mk|7:3–4|KJV}} વિવિધ ધાર્મિક સંપ્રદાયોના વિદ્વાનો<ref>[http://books.google.com/books?id=xewBAAAACAAJ એ. એ. હોડ્ગે, આઉટલાઈન્સ ઓફ થિયોલૉજી 1992 ISBN 0-85151-160-0, 9780851511603] {{cite web |url=http://www.mbrem.com/baptism/aabap.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20020126072506/http://mbrem.com/baptism/aabap.htm |archive-date=જાન્યુઆરી 26, 2002 |title=The Mode of Baptism |first=Michael |last=Bremmer |date=September 7, 2001 |access-date=February 25, 2009 |url-status=live }}માં ટાંકવામાં આવ્યું હતું</ref><ref>{{cite web |first=Bertram |last=Naumann |year=2006 |editor=Paul Naumann |title=The Sacrament of Baptism |url=http://www.clclutheran.org/lfm/lfm12.pdf |work=Learn From Me |access-date=February 24, 2009 |publisher=[[Church of the Lutheran Confession]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.catholic.com/library/Baptism_Immersion_Only.asp |title=Baptism: Immersion Only? |first=Robert H. |last=Brom |authorlink=Robert Henry Brom |date=August 10, 2004 |publisher=[[Catholic Answers]] |access-date=February 24, 2009 |archive-date=માર્ચ 14, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090314053255/http://catholic.com/library/Baptism_Immersion_Only.asp |url-status=dead }}</ref>નો દાવો છે કે આ બે ફકરાઓ દર્શાવે છે કે આમંત્રિત મહેમાનો, અથવા બજારમાંથી પાછા ફરતા લોકો પાસેથી, પાણીમાં માથાબોળ નહાવાની ("પોતાને બાપ્તિસ્મા આપવાની") અપેક્ષા રાખવી જોઈએ નહીં, પણ જે રીતે વર્તમાન યહૂદી પ્રથામાં સ્વીકારવામાં આવ્યું છે તેમ, તેઓ માત્ર પાણીમાં પોતાના હાથ ડુબાડીને અથવા તેના પર પાણી રેડીને આંશિક રીતે પલાળે તેટલી જ અપેક્ષા તેમની પાસેથી રાખવી ઘટે.<ref>{{cite encyclopedia |first=Bernard |last=Drachman |authorlink=Bernard Drachman |coauthors=[[Kaufmann Kohler]] |title=Ablution |url=http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?letter=A&artid=338 |editor=[[Cyrus Adler]] |encyclopedia=[[Jewish Encyclopedia]]}}</ref> ઝોધિએટ્સ તથા બાલ્ઝ અને શ્ચનેઈડરના કોશરચના સંબંધી કાર્ય પણ કહે છે કે આ બે કિસ્સાઓમાંથી બીજા કિસ્સામાં, {{Bibleref2|Mark|7:4}}, βαπτίζω શબ્દનો અર્થ એમ જ થાય છે કે, બજારથી પાછા આવીને, પાંખડીઓ માત્ર પોતાના હાથને એકત્રિત પાણીમાં બોળે છે, અને તેથી તેઓ પોતાના આખા શરીરને બોળતા નથી એમ સ્પષ્ટ થાય છે.<ref>'નિમજ્જન દ્વારા વારંવાર પ્રક્ષાલન અથવા સ્નાન, કાં તો બાપ્તિઝો અથવા નિપ્ટો(níptō) (3538) દ્વારા સૂચિત, ધોવું. {{Bibleref2|Mark|7:3}}માં, "તેમના હાથ ધોયા" શબ્દસમૂહ એ નિપ્ટો(níptō) (3538)નું ભાષાંતર છે, શરીરના હિસ્સા જેવા કે હાથને ધોવા. માર્ક 7:4માં, "સિવાય કે તેઓ ધોવે"માં ધોવું ક્રિયાપદ એ બાપ્તિઝોમાઈ, નિમજ્જન આપવું છે. આ સૂચવે છે કે હાથ ધોવાની ક્રિયા તેમને એકત્રિત પાણીમાં ડુબાડીને કરવામાં આવતી હતી.', ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી908). ચાટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી(AMG) પબ્લિશર્સ.</ref> તેમની સમજણ અનુસાર βαπτίζωનો અર્થ, હાથમાં પકડેલો બ્રેડનો ટુકડો આંશિક રીતે દારૂમાં બોળવો અથવા રેડાયેલા રક્તમાં આંગળી નાખવા માટે વપરાતા શબ્દ, βάπτω જેવો જ, ડુબાડવું અથવા પલાળવું,<ref>'માર્ક 7:4 [v. 8માં v.l.]; અહીં કોઈને D Θ plમાં ῥαντίσωνταιની જગ્યાએ βαπτίσωνται દેખાય છે, જે βαπτίζωને βάπτωનો અર્થ આપે છે', બાલ્ઝ, એચ. આર., અને શ્નેઈડર, જી. (1990-આશરે 1993). એક્સિજેટિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. એક્સિજેટિસ્ચ્સ વોર્ટેરબુચ ઝુમ નેઉઈન ટેસ્ટામેન્ટનું ભાષાંતર. (1:195). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, મિચ.: ઈઅર્ડમેન્સ.</ref><ref> 'Βάπτω ડુબાડવું, બોળવું', બાલ્ઝ, એચ. આર., અને શ્નેઈડર, જી. (1990-આશરે 1993). એક્સિજેટિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. એક્સિજેટિસ્ચ્સ વોર્ટેરબુચ ઝુમ નેઉઈન ટેસ્ટામેન્ટનું ભાષાંતર. (1:195). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, મિચ.: ઈઅર્ડમેન્સ.</ref><ref>'βάπτω; ἐμβάπτω: પદાર્થને પ્રવાહીમાં બોળવો – 'માં બોળવું.'', લૌવ, જે. પી., અને નિદા, ઈ. એ. (1996, આશરે 1989). ગ્રીક-ઈંગ્લિશ લેક્સિકોન ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટઃ બેઝ્ડ ઓન સિમૅન્ટિક ડોમેન્સ (2જી આવૃત્તિની ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ.) (1:522). ન્યૂ યોર્કઃ યુનાઈટેડ બાઈબલ સોસાયટીઝ.</ref> એમ થાય છે.<ref>'LXXમાં જુ. (Ju.) 2:14 પર βάπτειν...વાઈનમાં કોળિયો ડુબાડવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યો છે, એલવી (Lv). 4:6, 17 વગેરે પર બલિદાનોના તોરાહ(Torah)માં રક્તમાં આંગળી..." થિયોલૉજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. 1964-આશરે 1976. ગેરહાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત ખંડ 5-9. રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત ખંડ 10. (સંપાદકો જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલી અને જી. ફ્રાઈડરિચ.) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:535). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ(MI): ઈઅર્ડમેન્સ.</ref> === વ્યુત્પન્ન નામો === નવા કરારમાં βαπτίζωમાંથી બે નામો વ્યુત્પન્ન કરાયેલાં જોવા મળે છેઃ βαπτισμός અને βάπτισμα. {{bibleref2|Mark|7:4}}માં જળ-વિધિથી થાળીઓના શુદ્ધિકરણ, ધોવા, સ્વચ્છ કરવાના હેતુનો સંદર્ભ આપવા માટે;<ref name="Arndt">આર્ન્ડ્ટ, ડબ્લ્યુ., દાન્કેર, એફ. ડબ્લ્યુ., અને બૉઅર, ડબ્લ્યુ. (2000). 2000). અ ગ્રીક-ઈંગ્લિશ લેક્સિકોન ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ એન્ડ અધરા અર્લી ક્રિશ્ચિયન લિટરેચર, (3જી આવૃત્તિ) (165). શિકાગોઃ યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગો પ્રેસ</ref><ref name="Friberg"/> એ જ સ્તોત્રમાં અને {{bibleref2|Hebrews|9:10}}માં લેવીય વાસણો અથવા શરીરને ધોવા અંગેનો સંદર્ભ આપવા માટે;<ref>થિયોલૉજિકલ ડિક્શનરી ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. 1964-આશરે 1976. ગેરહાર્ડ ફ્રાઈડરિચ દ્વારા સંપાદિત ખંડ 5-9. રોનાલ્ડ પિટકિન દ્વારા સંકલિત ખંડ 10. (સંપાદકો જી. કિટ્ટેલ, જી. ડબ્લ્યુ. બ્રોમિલી અને જી. ફ્રાઈડરિચ.) (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (1:545). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, એમઆઈ(MI): ઈઅર્ડમેન્સ.</ref> અને {{bibleref2|Hebrews|6:2}}માં કદાચ બાપ્તિસ્મા માટે પણ Βαπτισμός શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, અલબત્ત એ શક્ય છે કે અહીં એ જડ વસ્તુઓને ધોવાની ક્રિયાનો ઉલ્લેખ કરવા માટે વાપરવામાં આવ્યો હોય.<ref name="Friberg">ફ્રાઈબર્ગ, ટી., ફ્રાઈબર્ગ, બી., અને મિલર, એન. એફ. (2000). ખંડ 4: એનાલિટિકલ લેક્સિકોન ઓફ ધ ગ્રીક ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ. બાકર્સ ગ્રીક ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ લાયબ્રેરી (87). ગ્રાન્ડ રેપિડ્સ, મિચ.: બાકર બુક્સ.</ref> {{bibleref2|Colossians|2:12}}માં, ઊતરતી કક્ષાની હસ્તપ્રતો βάπτισμα ધરાવે છે, પણ શ્રેષ્ઠ તો βαπτισμός ધરાવે છે, અને નવા કરારની આધુનિક આલોચનાત્મક આવૃત્તિઓમાં આ જ અર્થઘટન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>જુઓ http://www.bibelwissenschaft.de/online-bibeln/novum-testamentum-graece-na-27/lesen-im-bibeltext/bibelstelle/Kol%202/cache/d3cb350c68/#v12 નેસ્ટ્લે-એલાન્ડ 27મી (નવીનતમ) આવૃત્તિ.</ref> નવા કરારના માત્ર આ એક જ પ્રકરણમાં, સામાન્ય ધોવાની ક્રિયાને બદલે, ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા માટે βαπτισμόςનો સ્પષ્ટપણે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ {{Bibleref2|Hebrews|6:2}} પણ કદાચ બાપ્તિસ્માનો ઉલ્લેખ કરે છે.<ref name="Friberg"/> જ્યારે માત્ર સાધનોની સફાઈ માટે વાપરવામાં આવે ત્યારે, βαπτισμόςને ῥαντισμός (છંટકાવ) સમાન ગણવામાં આવે છે, આવો પ્રયોગ માત્ર {{bibleref2|Hebrews|12:24}} અને {{bibleref2|1Peter|1:2}}માં જ જોવા મળ્યો છે, જે એક એવો શબ્દ છે જે બાઈબલના જૂના કરારના પાદરી દ્વારા પ્રતીકાત્મક સફાઈ સૂચવવા માટે વાપરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="Zodhiates"/> Βάπτισμα, માત્ર ખ્રિસ્તી લખાણોમાં જ જોવા મળે છે,<ref name="Zodhiates">ઝોધિએટ્સ, એસ. (2000, c1992, c1993). ધ કમ્પ્લિટ વર્ડ સ્ટડી ડિક્શનરીઃ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ (ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિ) (જી908). ચાટ્ટાનૂગા, ટીએન(TN): એએમજી(AMG) પબ્લિશર્સ.</ref> તેની βαπτισμός સાથે ભેળસેળ ન જ કરવી જોઈએ.<ref name="Arndt"/> નવા કરારમાં, તે ઓછામાં ઓછો 21 વખત વપરાયો છેઃ * બાપ્તિસ્ત યોહાન દ્વારા કરવામાં આવતા ધાર્મિક વિધિના સંદર્ભમાં 13 વખત;<ref>{{Bibleref2|Matthew|3:7}}, {{Bibleref2|Matthew|21:25}}; {{Bibleref2|Mark|1:4}}, {{Bibleref2|Mark|11:30}}; {{Bibleref2|Luke|3:3}}, {{Bibleref2|Luke|7:29}}, {{Bibleref2|Luke|20:4}}; {{Bibleref2|Acts|1:22}}, {{Bibleref2|Acts|10:37}}, {{Bibleref2|Acts|13:24}}, {{Bibleref2|Acts|18:25}}, {{Bibleref2|Acts|19:3-4}})</ref> * ચોક્કસ ખ્રિસ્તી વિધિના સંદર્ભમાં 3 વખત<ref>{{Bibleref2|Romans|6:4}}, {{Bibleref2|Ephesians|4:5}}, {{Bibleref2|1Peter|3:21}}</ref> (જો કેટલીક {{Bibleref2|Colossians|2:12}}માંની ઊતરતી કક્ષાની હસ્તપ્રતોમાંના ઉપયોગને ગણવામાં આવે તો 4 વખત); * 5 વખત રૂપકની રીતે.<ref>{{Bibleref2|Matthew|20:22-23}}, {{Bibleref2|Mark|10:38-39}}, {{Bibleref2|Luke|12:50}}</ref> == ઇતિહાસ == પ્રેરિતોના અધિનિયમો (એક્ટ્સ ઓફ ધ એપોસ્ટ્લ્સ)(Acts of the Apostles) અને પૌલિન ઈપિસ્ટલ્સમાંના અનેક ઉલ્લેખો દર્શાવે છે તેમ, શરૂઆતથી જ બાપ્તિસ્મા એ ખ્રિસ્તી ધર્મના હિસ્સારૂપ રહ્યું છે. ખ્રિસ્તીઓ માને છે કે ઈસુએ બાપ્તિસ્માનો સંસ્કાર સંસ્થાપિત કર્યો હતો. ઈસુના ઇરાદાઓ કેટલા સુસ્પષ્ટ હતા અને તેમણે કોઈ નિરંતર, આયોજનબદ્ધ ચર્ચની કલ્પના કરી હશે કે કેમ તે બાબત વિદ્વાનોના વિવાદનો વિષય છે.<ref name="cross2005baptism"/> === યહૂદી કર્મકાંડોમાં તેની પશ્ચાદ્ભૂમિકા === {{Main|Mikvah}} યહૂદી કર્મકાંડોને વર્ણવવા માટે "બાપ્તિસ્મા" શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવતો નથી, છતાં યહૂદી કાયદાઓ અને પરંપરાઓમાં જોવા મળતી શુદ્ધિકરણ વિધિઓ (અથવા ''મિકવાહ(mikvah)'' - ધાર્મિક નિમજ્જન) બાપ્તિસ્મા સાથે કંઈક સામ્યતા તો ધરાવે છે, અને બંને સંકળાયેલા પણ છે.<ref>{{cite web |url=http://www.theabrahamproject.com/resources/glossary-christian.html |last=Stoltz |first=Eric |title=A Christian Glossary: Baptism |publisher=The Abraham Project |year=2005 |access-date=February 25, 2009 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 10, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210083723/http://www.theabrahamproject.com/resources/glossary-christian.html |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> યહૂદી બાઈબલ અને અન્ય યહૂદી લખાણોમાં, અમુક ચોક્કસ સંજોગોમાં "સંસ્કાર શુદ્ધતા"ની સ્થિતિની પુનઃસ્થાપના કરવા, ધાર્મિક શુદ્ધિકરણ વિધિ માટે પાણીમાં નિમજ્જનનો આરંભ કરવામાં આવ્યો હતો. ઉદાહરણ તરીકે, શબના સંપર્કમાં આવવાથી (મૂસાના કાયદા પ્રમાણે) ધાર્મિક રીતે ભ્રષ્ટ બનેલા યહૂદીઓને પવિત્ર મંદિરમાં સહભાગી થવા માટેની રજા આપવામાં આવે તે પહેલાં તેમણે મિકવાહ કરવું આવશ્યક રહેતું. ધર્માંતર કરીને યહૂદી ધર્મ અંગીકાર કરનારા માટે, તેમના ધર્માન્તરના ભાગ રૂપે નિમજ્જન આવશ્યક હોય છે. મિકવાહમાં નિમજ્જન એ શુદ્ધતા, પુનઃસ્થાપના, અને યોગ્યતાના સંદર્ભમાં સ્થિતિમાં બદલાવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જેના પછી વ્યક્તિ સમુદાયના ધાર્મિક જીવનમાં સંપૂર્ણ રીતે સહભાગી થઈ શકે છે, શુદ્ધ થયેલી વ્યક્તિ સંપત્તિ અથવા તેના માલિકો {{bibleref2|Num.|19|HE}} અને બૅબીલોનિયન તાલ્મૂડ (Babylonian Talmud), ટ્રાક્ટાટે(Tractate) ''ચાગિગાહ(Chagigah) પર અસ્વચ્છતાનું આરોપણ નહીં કરે એ બાબતને તે સુનિશ્ચિત કરે છે '' , પૃ. 12). મિકવાહ દ્વારા આ સ્થિતિ પરિવર્તન વારંવાર પામી શકાય છે, જ્યારે ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા, એ ખ્રિસ્તીઓના એકંદર દૃષ્ટિકોણ પ્રમાણે, સુન્નતની જેમ, અનન્ય અને અ-પુનરાવર્તનીય છે.<ref>{{cite journal |first=Christa |last=Pongratz-Lippitt |date=May 5, 2007 |title=Churches mutually recognise baptisms |url=http://www.thetablet.co.uk/article/9737 |journal=[[The Tablet]] |access-date=February 25, 2009}}</ref> (જો કે, {{bibleref2|Acts|19:1-5}}માં દર્શાવ્યા મુજબ, જો આસ્થાવાન, ખ્રિસ્તી ધર્મનું કોઈ નવું જ્ઞાન પામે, તો સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટો, બાપ્તિસ્માને પુનરાવર્તનીય જુએ છે. જો કોઈ વ્યક્તિ ખ્રિસ્તને અનુસરવામાંથી ચળી ગઈ હોય, ત્યારે બાપ્તિસ્મા થકી નવી પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરવા માટે પણ તેમ કરવું શક્ય છે.)<ref>એસડીએ (SDA) ચર્ચ મેન્યુઅલ, 2005, પૃષ્ઠ 42-3</ref> બાપ્તિસ્ત યોહાને પોતે ઉપાડેલા મસીહાના અભિયાનમાં બાપ્તિસ્મા-નિમજ્જનને મધ્યસ્થ સંસ્કાર તરીકે અપનાવ્યું હતું.<ref>સંસ્કાર (2009). જ્ઞાનકોશ (એનસાઈક્લોપીડિયા) બ્રિટાનિકામાં. મે 20, 2009ના, જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈનઃ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/515366/sacrament પરથી મેળવેલ.</ref> === ઈસુના બાપ્તિસ્મા === {{Main|Baptism of Jesus}} [[ચિત્ર:Piero, battesimo di cristo 04.jpg|thumb|ખ્રિસ્તનો બાપ્તિસ્મા, 1450 (નેશનલ ગેલરિ, લંડન).]] યર્દન નદીના કિનારે બાપ્તિસ્ત યોહાન એ પહેલી-સદીના મિશન ઉપદેશક હતા.<ref name="cross2005johnthebaptist">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=John the Baptist |title=The Oxford dictionary of the Christian Church |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |pages= |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}{{pn}}</ref> ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્ર અનુસાર, ખ્રિસ્તના આગમનની પહેલવહેલી ઉદ્ઘોષણા કરવા માટે પ્રભુએ તેમની પસંદગી કરી હતી. તેમણે યહૂદીઓને પશ્ચાતાપ માટે યર્દન નદીમાં બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા.<ref name="ActJJohn"/> પોતાની મંડળી(મિનિસ્ટ્રી)ની શરૂઆત વખતે, બાપ્તિસ્ત યોહાને ઈસુને બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા. ઈસુના શરૂઆતના અનેક શિષ્યોએ, તેમની જેમ, યર્દનમાં બાપ્તિસ્ત યોહાન પાસેથી બાપ્તિસ્મા લીધા હતા.<ref>{{cite book |first=Henry |last=Chadwick |authorlink=Henry Chadwick (theologian) |chapter=John Baptist |title=The Church in Ancient Society: From Galilee to Gregory the Great |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2001 |page=12 |isbn=0-19-924695-5 |oclc=191826204 |access-date=February 24, 2009 |chapterurl=http://books.google.com/books?id=s4aBJWNCDNkC&pg=PA12}}</ref> જાડી ગણતરી પ્રમાણે વિદ્વાનો એ બાબતે સહમત થાય છે કે ઈસુના બાપ્તિસ્મા એ ઐતિહાસિક ઈસુખ્રિસ્તના જીવનની ઘટનાઓમાંથી એક સૌથી વિશ્વાસપાત્ર, અથવા ઐતિહાસિક હોવાની શક્યતા ધરાવતી ઘટના છે. ઈસુ અને તેમના સૌથી પૂર્વકાલીન શિષ્યોએ યોહાનના બાપ્તિસ્માની વૈધતાને સ્વીકારી હતી, પછી ભલે ઈસુએ જાતે બાપ્તિસ્મામાંથી પશ્ચાતાપના વિચારને અળગો કર્યો હતો અને કર્મકાંડોની જંજાળ સાથે પવિત્ર સદાચારનો પ્રચાર-પ્રસાર કર્યો હતો.<ref name="TM1998"/> પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી ધર્મ પશ્ચાતાપના બાપ્તિસ્માને પાળતો હતો, જે પાપની સજામાંથી માફી બક્ષતો હતો. ઈસુના બાપ્તિસ્મામાં ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્માનું ઉદ્ગમ સમાયેલું છે, પ્રત્યક્ષ અને ઐતિહાસિક, બંને અર્થમાં.<ref>{{cite book |first=Herman |last=Lichtenberger |chapter=Syncretistic Features in Jewish and Jewish-Christian Baptism Movements |chapterurl=http://books.google.com/books?id=9zCh9SBb6Y8C&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PPA85,M1 |editor=[[James Dunn (theologian)|James D. G. Dunn]] |title=Jews and Christians: The Parting of the Ways, A.D. 70 to 135 |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |year=1999 |page=87 |isbn=0-8028-4498-7 |oclc=40433122 |access-date=January 19, 2009}}</ref> આ ઘટનાના કારણે બાપ્તિસ્ત યોહાન પ્રત્યેની ઈસુની સંભવિત શરણાગતિનો મુદ્દો ઊઠ્યો જે ઈસુ ખ્રિસ્તના પાપરહિત સ્વભાવ અંગેની ખ્રિસ્તી માન્યતા કરતાં વિરોધાભાસી લાગતો હતો. યોહાનના બાપ્તિસ્મા પાપની માફી બક્ષતા નહોતા. તે માત્ર પશ્ચાતાપ માટે અને ખ્રિસ્ત માટે રસ્તો (પાપની માફી તો માત્ર ઈસુના બાપ્તિસ્માથી જ મળે જે પુનરુત્થાન પછી ઈસુ ખ્રિસ્તે જાતે આપવા શરૂ કર્યા હતા) તૈયાર કરવા માટે હતા. સુવાર્તાઓ (ગોસ્પલ) સહિતનાં, સૌથી પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી લખાણોમાં આ ધર્મશાસ્ત્ર સંબંધી મુશ્કેલીને ઉકેલવાના પ્રયાસો દેખીતી રીતે જોવા મળે છે. માર્કને મન, યોહાન દ્વારા ઈસુને અપાયેલા બાપ્તિસ્મા એ થિયોફોની (theophany) રચવા માટે, ઈશ્વરના પુત્ર તરીકેની ઈસુની દૈવી ઓળખનું પ્રગટીકરણ કરવા માટેની ઘટના હતી.{{bibleref2c|Mk|1:7-11}} ઈસુ પોતાના કરતાં દેખીતી રીતે ચઢિયાતા હતા, તેમ કહીને યોહાને તેમને બાપ્તિસ્મા આપવામાં વિરોધ દર્શાવ્યો હતો, અને ઈસુએ જ્યારે તેમની વાત નામંજૂર કરી ત્યારે જ તેઓ તેમ કરવા સહમત થયા હતા એમ મેથ્યુ દર્શાવે છે{{bibleref2c|Mt|3:14-15}} અને માર્કે આપેલા પાપોમાંથી ક્ષમા માટેના બાપ્તિસ્માના સંદર્ભનો સમાવેશ કરતા નથી. લૂક બંને જ્યારે હજી કૂખમાં હતા ત્યારે યોહાને ઈસુ તરફ દર્શાવેલા આજ્ઞાકારીપણા પર ભાર મૂકે છે{{bibleref2c|Lk|1:32-45}} અને ઈસુના બાપ્તિસ્મામાં યોહાનની ભૂમિકાને અવગણે છે. {{bibleref2c-nb|Lk|3:18-21}}યોહાનની સુવાર્તા (ગોસ્પલ ઓફ જ્હોન) આખા કિસ્સાને અવગણે છે.<ref name="dapaah86">{{cite book |first=Daniel S. |last=Dapaah |title=The relationship between John the Baptist and Jesus of Nazareth: a critical study |publisher=[[University Press of America]] |location=[[Washington, D.C.]] |year=2005 |pages=86–88 |isbn=0-7618-3109-6 |oclc=60342941}}</ref> ઈસુના બાપ્તિસ્મા અંગેના પૂર્વકાલીન ખુલાસાઓમાંથી જે લોકપ્રિય રહ્યા છે તેમાં બાપ્તિસ્માના પાણીને શુદ્ધ કરવા માટે ઈસુને બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હતા તેવો ઈગ્નાટિયસ ઓફ એન્ટીઓચ(Ignatius of Antioch)નો દાવો અને દરેક માટેના આદર્શ ઉદાહરણ તરીકેની ઈસુને બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હતા તેવા જસ્ટિન માર્ટિરના સ્પષ્ટીકરણનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="dapaah86"/> === ઈસુ દ્વારા બાપ્તિસ્મા === યોહાનની સુવાર્તા (ગોસ્પલ ઓફ જ્હોન){{bibleref2c|Jn|3:22-30}} {{bibleref2c-nb|Jn|4:1-4}} લખે છે કે ઈસુએ બહુ શરૂઆતના તબક્કામાં બાપ્તિસ્માના મિશનની આગેવાની લીધી હતી, જેનાથી ટોળાઓ આકર્ષિત થયાં હતાં. અનેક વિદ્વાનોના મતે, {{bibleref2|John|4:2}}, એ પાછળથી કરાયેલો સંપાદકીય ઉમેરો છે,<ref>જુઓ, ઉ.દા., રૅયમન્ડ ઈ. બ્રાઉન દ્વારા એવા વિકલ્પોનો સારાંશ જુઓ, ''ધ ગોસ્પલ અકોરડિંગ ટુ યોહાન (i-xii): ઈન્ટ્રોડક્શન, ટ્રાન્સલેશન, એન્ડ નોટ્સ'' (યોહાન પ્રમાણે સુવાર્તાઃ પરિચય, અનુવાદ, અને નોંધો) (2જી આવૃત્તિ), ધ એન્કર બાઈબલમાં, ખંડ 29 (ગાર્ડન સિટી, એનવાય(NY): ડબલડે, 1966), પૃ. 164-165, 188-189.</ref> ઈસુએ પોતે બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા તેનો તે ઇનકાર કરે છે અને લખે છે કે તેમણે માત્ર પોતાના શિષ્યો થકી તેમ કર્યું હતું. કેટલાક જાણીતા વિદ્વાનો એ નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યા છે કે ઈસુ બાપ્તિસ્મા આપતા નહોતા. જેર્ડ થેઈસન (Gerd Theissen) અને એનટ્ટે મેર્ઝ (Annette Merz)નો દાવો છે કે ઈસુ બાપ્તિસ્મા આપતા નહોતા, ન તો તેમણે બાપ્તિસ્મા સાથે જોડાયેલા પશ્ચાતાપના વિચારને અળગો કર્યો હતો, યોહાનના બાપ્તિસ્માને ઓળખ આપી હતી અને ન તો બાપ્તિસ્મા સાથે સદાચારના નીતિ-નિયમો આગળ કર્યા હતા.<ref name="TM1998">{{cite book |first=Gerd |last=Theissen |authorlink=Gerd Theissen |coauthors=Annette Merz |title=The Historical Jesus: A Comprehensive Guide |publisher=Fortress Press |location=Minneapolis |year=1998 |pages=209, 377 |isbn=0-8006-3122-6 |oclc=38590348}}</ref> ''વિશ્વ ધર્મોનો ઓક્સફર્ડ શબ્દકોશ'' પણ લખે છે કે ઈસુ તેમની મંડળીના ભાગ રૂપે બાપ્તિસ્મા આપતા નહોતા.<ref name="ODWR"/>{{pn}} એક ઐતિહાસિક વ્યક્તિ તરીકે ઈસુના વર્ણનમાંથી ઈ. પી. સાન્ડેર્સ ઈસુના બાપ્તિસ્મા મિશનના યોહાનના વૃત્તાન્તને બાકાત રાખે છે.<ref name="Sanders">{{cite book |first=E. P. |last=Sanders |authorlink=E. P. Sanders |title=The Historical Figure of Jesus |publisher=Allen Lane |location=London |year=1993 |pages= |isbn=0-7139-9059-7 |oclc=30112315}}{{pn}}</ref> યોહાનમાં ઈસુની બાપ્તિસ્મા મિનિસ્ટ્રીના વર્ણનમાં કેટલીક આંતરિક મુશ્કેલી હોવાની બાબતને રોબર્ટ ડબ્લ્યુ. ફુન્ક ધ્યાનમાં લે છેઃ ઉદાહરણ તરીકે, તે ઈસુના જૂડીયા આવવા અંગે લખે છે, જ્યારે ઈસુ તો ત્યારે યરૂશાલેમમાં જ હતા અને તેથી જૂડીયામાં હતા.<ref name="ActJJohnG">{{cite book |first=Robert W. |last=Funk |authorlink=Robert W. Funk |chapter=John |title=The Acts of Jesus: The Search for the Authentic Deeds of Jesus |publisher=HarperSanFrancisco |location=San Francisco |year=1998 |pages=365–440 |isbn=0-06-062978-9 |oclc=37854370}}</ref> {{Bibleref2|John|3:22|NIV}} ખરેખર ઈસુ અને તેમના શિષ્યોની, "εἰς τὴν Ἰουδαίαν" (જૂડીયામાં) નહીં, પણ "εἰς τὴν Ἰουδαίαν γῆν" (જૂડીયાના ગ્રામવિસ્તારોમાં) આવવાની વાત કહે છે,<ref>[http://books.google.com/books?id=6JYgc2iH_skC કોલિન જી. ક્રુસે, ધ ગોસ્પલ અકોર્ડિંગ ટુ યોહાનઃ એન ઈન્ટ્રોડક્શન અને કોમેન્ટરી] (યોહાન મુજબ સુવાર્તાઃ પરિચય અને ટીકા) (વમ. બી. ઈઅર્ડમેન્સ પબ્લિશિંગ, 2004), પૃ. 119.</ref> જે કેટલાકના અર્થઘટન પ્રમાણે યરૂશાલેમ સાથે વિરોધાભાસમાં છે, જ્યાં નિકોડીમસ સાથેના મેળાપનું દૃશ્ય તેની બરાબર પહેલાં લખવામાં આવ્યું છે.<ref>દાપાહ, ડૅનિયલ એસ. ''ધ રિલેશનશિપ બિટ્વિન યોહાન ધ બૅપ્ટિસ્ટ એન્ડ જિજસ ઓફ નાઝારેથઃ અ ક્રિટિકલ સ્ટડી (બાપ્તિસ્ત યોહાન અને નાઝારેથના ઈસુ વચ્ચેનો સંબંધઃ એક સમાલોચનાપૂર્ણ અભ્યાસ).'' યુનિવર્સિટી પ્રેસ ઓફ અમેરિકા, 2005, પૃ. 98</ref> જિજસ સેમિનાર અનુસાર, બાપ્તિસ્માના મિશનને આગેવાની આપવા માટે ઈસુના "જૂડીયા આવવાના" (તેમના અર્થઘટન મુજબ "εἰς τὴν Ἰουδαίαν γῆν") અંગેનો ફકરો સંભવતઃ કોઈ ઐતિહાસિક માહિતી ધરાવતો નથી ("બ્લેક" રેટિંગ).<ref name="ActJJohnG"/> બીજી તરફ, કેમ્બ્રિજ ચૅમ્પિયન ટુ જિજસ<ref>[માર્કસ બોકમ્યુએલ (સંપાદક), ધ કૅમ્બ્રિજ કમ્પૅનિયન ટુ જિજસ (કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી પ્રેસ 2001 ISBN 978-0-521-79678-1), પૃ. 27</ref> એક જુદો દૃષ્ટિકોણ લે છે. આ સ્રોત અનુસાર, બાપ્તિસ્ત યોહાનના પશ્ચાતાપ, ક્ષમાશીલતા અને બાપ્તિસ્માના સંદેશને ઈસુએ સ્વીકાર્યો હતો અને પોતાનો બનાવ્યો હતો;<ref>{{cite book |first=Peter J. |last=Tomson |chapter=Jesus and His Judaism |chapterurl=http://books.google.com/books?id=vSehrtQpcYcC&pg=PA25 |title=The Cambridge Companion to Jesus |editor=Markus Bockmuehl |location=[[Cambridge]] |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2001 |page=27 |isbn=0-521-79678-4}}</ref> જ્યારે યોહાનને કેદમાં પૂરવામાં આવ્યા, ત્યારે યોહાનનું કામ સંભાળી લઈને, તરતમાં જ આવનારા પ્રભુના રાજ્યને સ્વીકારવાના પ્રથમ પગલા તરીકે તેમણે પશ્ચાતાપ માટે અને બાપ્તિસ્મા માટે હાકલ કરી;<ref>કૅમ્બ્રિજ કમ્પૅનિયન, પૃ. 40</ref> અને તેમના સંદેશમાં બાપ્તિસ્માને અપાયેલા મધ્યવર્તી સ્થાનને યોહાનમાં ઈસુના બાપ્તિસ્મા અંગેનો ફકરો પુષ્ટિ આપે છે.<ref>કૅમ્બ્રિજ કમ્પૅનિયન, પૃ. 30</ref> યોહાનને ફાંસી અપાયા બાદ, ઈસુએ બાપ્તિસ્મા આપવાનું બંધ કરી દીધું, ભલે એ ક્યારેક પ્રસંગોપાત્ત આ પ્રથા તરફ પાછા ફર્યા પણ હોઈ શકે; આમ, યોહાનના અવસાન પહેલાં ઈસુની મંડળીમાં બાપ્તિસ્માએ અગત્યનો હિસ્સો હતું અને તેમના પુનરુત્થાન પછી તેમના શિષ્યોમાં પણ તે અગત્યનું રહ્યું હતું, પણ એ સિવાય વચ્ચેના ગાળામાં તેનું ખાસ પ્રાધાન્ય નહોતું.<ref>{{cite book |first=Bruce |last=Chilton |chapter=Friends and enemies |chapterurl=http://books.google.com/books?id=vSehrtQpcYcC&pg=PA25 |title=The Cambridge Companion to Jesus |editor=Markus Bockmuehl |location=[[Cambridge]] |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2001 |page=75 |isbn=0-521-79678-4}}</ref> નવા કરારના વિદ્વાન, યોહાનિયન લખાણોના તજજ્ઞ, રૅયમન્ડ ઈ. બ્રાઉન એ બાબતને ધ્યાનમાં લે છે કે ઈસુ ફક્ત તેમના શિષ્યો થકી જ બાપ્તિસ્મા આપતા હતા એવી {{bibleref2|John|4:2}}ની કૌંસમાં દર્શાવાયેલી સંપાદકીય ટિપ્પણીનો હેતુ આગળના સ્તોત્રમાં બે વખત પુનરાવર્તિત થતા વિધાન, કે ઈસુ બાપ્તિસ્મા આપતા હતા, અંગે સ્પષ્ટતા આપવાનો અથવા તેને સુધારવાનો હશે, અને આવો ઉમેરો કરવાનું કારણ એમ હોઈ શકે કે લેખકના મતે શિષ્યો જે બાપ્તિસ્મા વિધિ કરાવતા હતા તે બાપ્તિસ્તના કામને ચાલુ રાખવા માટે હોઈ શકે, પણ પવિત્ર આત્માના નામે અપાતા બાપ્તિસ્મા નહોતા.<ref>[http://books.google.com/books?id=JIM0Q0bjgYkC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=raymond+brown+gospel+of+john&amp;cd=1#v=onepage&amp;q=baptized&amp;f=false રૅયમન્ડ એડવર્ડ બ્રાઉન, ધ ગોસ્પલ એન્ડ ઈપિસ્ટ્લ્સ ઓફ યોહાનઃ અ કન્સાઈઝ કૉમેન્ટરી] (યોહાનની સુવાર્તા અને સંદેશપત્રોઃ એક સંક્ષિપ્ત ટીકા), પૃ. 3,</ref> યોહાનમાં આ ફકરાના ઐતિહાસિક મૂલ્યને અન્ય નવા કરારના વિદ્વાનો પણ સ્વીકારે છે. જોએલ બી. ગ્રીન, સ્કૉટ મૅકનાઈટ, આઈ. હોવર્ડ માર્શલે આ દૃષ્ટિકોણ અભિવ્યક્ત કર્યો છે.<ref>જોએલ બી. ગ્રીન, સ્કોટ મૅકનાઈટ, આઈ. હોવર્ડ માર્શલ, ''ડિક્શનરી ઓફ જિજસ એન્ડ ધ ગોસ્પેલ્સઃ અ કૉમ્પેન્ડિયમ ઓફ કંટેમ્પોરરી બિબ્લિકલ સ્કૉલરશિપ'' . ઈન્ટરવાર્સિટી(InterVarsity) પ્રેસ, 1992, પૃ. 375: "માત્ર એટલા જ કારણોસર કે આ માહિતી માત્ર યોહાનમાં છે, તે તેનું કોઈ ઐતિહાસિક મૂલ્ય નથી એમ કહીને કાઢી નાખવા માટેનું પૂરતું કારણ નથી... વિદ્વાનો તેને સંભવિત માને છે, ઉદાહરણ તરીકે, ઈસુની મંડળી બે કે ત્રણ વર્ષો સુધી ટકી હતી (જેમ યોહાનનું કહેવું હતું), તે યરૂશાલેમમાં અને તેની બહાર હતા (જેમ અન્ય સુવાર્તાઓ સૂચવે છે, ઉ.દા., {{Bibleref2|Luke|13:34}}, કે તેમના કેટલાક શિષ્યો પહેલાં યોહાન બાપ્તિસ્તના અનુયાયીઓ હતા, {{Bibleref2c|Lk|1:35-37}} અને ઈસુ અને તેમના શિષ્યો બાપ્તિસ્માની મંડળી (મિનિસ્ટ્રી) ચલાવતા હતા. "</ref> અન્ય એક લખે છે કે "અમુક ગાળામાં ઈસુ અને તેના શિષ્યો બાપ્તિસ્માની મિનિસ્ટ્રીનું સંચાલન કરતા હતા એવા અહેવાલને નકારવાનું કોઈ ''પ્રબળ (a priori)'' કારણ નથી", અને તેઓ આ અહેવાલને યોહાનના વૃત્તાન્ત{{Bibleref2c-nb|Jn|3:22-26}}માંની બાબતોમાંની એક એવી બાબત તરીકે ગણાવે છે "જે ઐતિહાસિક હોવાની શક્યતાઓ ધરાવે છે અને તેને પૂરતું મહત્ત્વ અપાવું જ જોઈએ."<ref>દ્વિટ મૂડી સ્મિથ સ્મિથ, ડી. મૂડી, આર. ઍલન કુલપીપર, સી. ક્લિફ્ટોન બ્લેક. ''એક્સપ્લોરિંગ ધ ગોસ્પલ ઓફ યોહાનઃ ઈન ઓનર ઓફ ડી. મૂડી સ્મિથ.'' વેસ્ટમિનસ્ટર યોહાન ક્નોક્સ પ્રેસ, 1996. પૃ. 28. "માત્ર યોહાનમાં જ એવી કેટલીક બાબતો છે જે ઐતિહાસિક હોઈ શકે અને તેને પૂરતું મહત્ત્વ અપાવું જોઈએ. ઈસુના પ્રથમ શિષ્યો કદાચ એક વખત બાપ્તિસ્તના અનુયાયીઓ હતા (cf. {{Bibleref2|John|1:35-42}})"</ref> ડેનિયલ એસ. દાપાહ, પોતાના પુસ્તકમાં બાપ્તિસ્ત યોહાન અને નાઝારેથના ઈસુ વચ્ચેના સંબંધ અંગે કહે છે કે યોહાનનું વૃત્તાન્ત "કદાચ ઐતિહાસિક પરંપરાનો નાનકડો હિસ્સો માત્ર હોઈ શકે", અને ટિપ્પણી કરે છે કે સુવાર્તા પુસ્તકો(સિનોપ્ટિક ગોસ્પલ્સ)ના મૌનનો અર્થ એમ નથી થતો કે યોહાને આ માહિતી ઉપજાવી કાઢી છે, અને વધુમાં માર્કનું વૃત્તાન્ત પણ એમ સૂચવે છે કે ઈસુએ, ગાલિલી સ્થળાંતરિત થતાં પહેલાં, યોહાન સાથે કામ કર્યું હતું.<ref>[http://books.google.com/books?id=S0P18O3fGR4C ડૅનિયલ એસ. દાપાહ, ધ રિલેશનશિપ બિટવિન યોહાન ધ બાપ્તિસ્ત એન્ડ જિજસ ઓફ નાઝારથઃ અ ક્રિટિકલ સ્ટડી] (યુનિવર્સિટી પ્રેસ ઓફ અમેરિકા, 2005): "યોહાનની આ સામગ્રીના ટુકડાની ઐતિહાસિકતા અંગે બચાવ કરવાનો અમારો પ્રસ્તાવ છે. આપણે દલીલ કરવી ઘટે કે ઈસુની બાપ્તિસ્મા આપવાની પ્રવૃત્તિના યોહાનના પુરાવા ઐતિહાસિક પરંપરાના ઉતારા હોઈ શકે, કારણ કે માહિતીના આ ટુકડા પાછળ ધર્મશાસ્ત્રનો કોઈ દેખીતો, તત્ત્વદર્શક એજન્ડા નથી. વધુમાં, સુવાર્તાકારોના મૌનને કદાચ સમજાવી શકાય, બીજાં કારણો વચ્ચે, એવી ધારણાને લીધે કે ઈવિન્જિલિસ્ટો આ પ્રસંગથી ક્ષોભિત થયા હતા અને બાપ્તિસ્મા આપતા ચર્ચમાં એ વિધિનો સંદર્ભ આપવો અનાવશ્યક હતો" (પૃ. 7). "સારરૂપ સુવાર્તાઓ(ગોસ્પેલ્સ)માં ઈસુની બાપ્તિસ્મા મંડળીની ગેરહાજરીનો અર્થ એવો નથી થતો કે યોહાનમાંની વિગતો પ્રમાણભૂત નથી, ન તો તે એમ સૂચવે છે કે સુવાર્તાકારોએ એવી વાર્તા ઉપજાવી કાઢી હતી કે જ્યારે ઈસુનું આગમન થયું ત્યારે યોહાન સક્રિય નહોતા. ({{bibleref2|Mark|1:14}} અને સમાન)" ઉદાહરણ તરીકે, માર્કન પરંપરા, જે ચોથી સુવાર્તા કરતાં કાલક્રમ અનુસાર વહેલી છે, તે સૂચવે છે કે ઈસુ યોહાનની એટલી નજીક હતા કે જ્યારે યોહાનને કેદ કરવામાં આવ્યા ત્યારે એક સ્વતંત્ર મંડળી સ્થાપવા માટે ઈસુ ગાલિલી ઊપડી ગયા હતા. એવું લાગે છે કે યોહાન અને ઈસુએ શરૂઆતમાં સાથે કામ કર્યું હતું, ચોથા પ્રબોધક (ઈવેન્જિલિસ્ટ) આ ઘટનાને સ્પષ્ટ કરી છે" (પૃ. 98).</ref> ફ્રેડરિક જે. સ્વિઈકોવસ્કી(Frederick J. Cwiekowski) સહમતિ નોંધાવે છે કે યોહાનમાંનું વૃત્તાન્ત "એવી છાપ આપે છે" કે ઈસુ બાપ્તિસ્મા આપતા હતા.<ref>[http://books.google.com/books?id=qcD1RNNaKwsC ધ બિગનિંગ્સ ઓફ ધ ચર્ચ] (પૉલિસ્ટ પ્રેસ 1988), પૃ. 55: "ચોથી સુવાર્તામાંનું આ લખાણ એવી છાપ આપે છે કે જ્યારે યોહાન હવે બેથનીમાં નહોતા (Jn 3:23; cf. 1:28) ત્યારે ઈસુ— યોહાનના ભૂતપૂર્વ અનુયાયીઓ સાથે—— પોતે જોર્ડન વિસ્તારમાં બાપ્તિસ્માની એક મંડળી ચલાવતા હતા. જ્યારે ઈસુએ જુડીયાનો વિસ્તાર છોડ્યો અને ગેલિલીમાં પોતાની મંડળી શરૂ કરી ત્યારે તેમણે દેખીતી રીતે પોતાની બાપ્તિસ્મા મંડળીને છોડી દીધી હતી અને ઉપદેશ અને બોધ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું."</ref> બાઈબલનું જોસેફ સ્મિથનું ભાષાંતર કહે છે કે "ભલે ''તેમણે'' (ખ્રિસ્તે) જાતે તેમના શિષ્યોએ આપ્યા હતા ''એટલા બધા'' ને બાપ્તિસ્મા નહોતા આપ્યા; 'કારણ કે તેમણે એક ઉદાહરણ રૂપે તેમને આપ્યું હતું, એક પછી બીજાને આગળ કરતાં રહીને.'"<ref>[http://www.centerplace.org/hs/iv/iv-joh.htm જૉસેફ સ્મિથ્સ ટ્રાન્સલેશન ઓફ ધ બાઈબલ (બાઈબલનું જૉસેફ સ્મિથનું ભાષાંતર)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227060622/http://www.centerplace.org/hs/iv/iv-joh.htm |date=ફેબ્રુઆરી 27, 2010 }}, સેન્ટ. યોહાન પ્રકરણ 4</ref> યોહાનની સુવાર્તા (ગોસ્પલ ઓફ જ્હોન), {{bibleref2|John|3:32}}માં, નોંધે છે, કે, ભલે ઈસુ ઘણા લોકોને પોતાના બાપ્તિસ્મા તરફ આકર્ષી શક્યા, પણ તેઓ હજી પણ તેમની જુબાનીને સ્વીકારતા નહોતા,<ref>દાપાહ, ડૅનિયલ એસ. ''ધ રિલેશનશિપ બિટવિન યોહાન ધ બાપ્તિસ્ત એન્ડ જિજસ ઓફ નાઝારથઃ અ ક્રિટિકલ સ્ટડી.'' યુનિવર્સિટી પ્રેસ ઓફ અમેરિકા, 2005, પૃ. 97</ref> અને જોસેફસનાં વૃત્તાન્તોના આધારે, જિજસ સેમિનાર એ નિષ્કર્ષ પર આવે છે કે, ઈસુ કરતાં બાપ્તિસ્ત યોહાનનો લોકોના મન પર વધુ વ્યાપક પ્રભાવ હતો એવી શક્યતા છે.<ref name="ActJJohn">{{cite book |first=Robert W. |last=Funk |authorlink=Robert W. Funk |chapter=John the Baptist |title=The Acts of Jesus: The Search for the Authentic Deeds of Jesus |publisher=HarperSanFrancisco |location=San Francisco |year=1998 |page=268 |isbn=0-06-062978-9 |oclc=37854370}}</ref> === નવો કરાર === નવા કરારમાં પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તીઓમાં જોવા મળતી મહત્ત્વની પ્રથા તરીકે બાપ્તિસ્માના કેટલાક સંદર્ભો સમાવિષ્ટ છે અને, તેમાં ઈસુ દ્વારા તેની સ્થાપના અંગેના કોઈ વાસ્તવિક વૃત્તાન્તો આપવામાં આવ્યા નથી, પણ તેમાં તેમને તેમના પુનરુત્થાન પછી, વિધિ કરવા માટે તેમના શિષ્યોને, સૂચનાઓ આપતાં ચિત્રિત કરવામાં આવ્યા છે (જુઓ મહાન આયોગ (ગ્રેટ કમિશન)).<ref>બાપ્તિસ્મા. (2009). જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકામાં. મે 21, 2009ના, જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈનઃ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/52311/Baptism પરથી મેળવેલ.</ref> તે પ્રેરિત(ધર્મપ્રચારક) પૉલ દ્વારા આપવામાં આવેલાં અર્થઘટનો અને પીટરના પ્રથમ સંદેશપત્રમાં બાપ્તિસ્માના મહત્ત્વને રજૂ કરે છે. ==== પૉલના સંદેશપત્રો ==== {{Main|Pauline epistles}} પ્રેરિત (ધર્મપ્રચારક) પૉલે 50ના દાયકામાં કેટલાક પ્રભાવશાળી પત્રો લખ્યા હતા, જેને પાછળથી ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્રમાં પ્રમાણભૂત તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા. પૉલના મતે, બાપ્તિસ્મા આસ્થાવાનના ખ્રિસ્ત સાથેના જોડાણને, ખ્રિસ્તના મૃત્યુને, અને તેમના પુનરુત્થાનને અસર કરે છે અને તેમને રજૂ કરે છે; વ્યક્તિના પાપને દૂર કરે છે; વ્યક્તિને ખ્રિસ્તના શરીરમાં એક કરે છે, અને વ્યક્તિને "આત્માને ગ્રહણ કરતી" બનાવે છે. {{bibleref2c|1Cor|12:13|KJV|1 Co 12:13}}<ref name="cross2005baptism"/> પૉલનાં લખાણોના આધારે, બાપ્તિસ્માને રહસ્ય ધર્મોના સંદર્ભે અર્થઘટિત કરવામાં આવ્યો હતો.<ref>સંસ્કાર. (2009). જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકામાં. મે 21, 2009ના, જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈનઃ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/515366/sacrament પરથી મેળવેલ.</ref> ==== માર્કની સુવાર્તા (માર્કનું ગોસ્પલ) ==== ; {{બાઈબલસંદર્ભ2|માર્ક|1 :1-11 આ સુવાર્તાને, સામાન્ય રીતે પ્રથમ અને મેથ્યુ અને લૂક માટે તેણે આધાર તરીકેનું કામ આપ્યું હતું તેમ માનવામાં આવે છે. તેની શરૂઆત પાપોની ક્ષમાયાચના માટે બાપ્તિસ્માના પશ્ચાતાપનો ઉપદેશ આપનારા યોહાન દ્વારા ઈસુને આપવામાં આવતા બાપ્તિસ્માથી થાય છે. યોહાન ઈસુ વિશે કહે છે કે તે પાણીથી નહીં પરંતુ પવિત્ર આત્માથી બાપ્તિસ્મા આપશે. ઈસુના બાપ્તિસ્મા વખતે, તેમને ઈસુને પોતાનો પુત્ર જાહેર કરતી પ્રભુવાણી સંભળાય છે, અને તેઓ ઈસુ પર કબૂતરની જેમ આત્મા ઊતરી આવતો જુએ છે. ઈસુની મિનિસ્ટ્રી દરમ્યાન, જ્યારે જેમ્સ અને જ્હોન ઈસુને આવનારા ઈશ્વરના સામ્રાજ્યમાં માનદ્દ બેઠકો માટે પૂછે છે, ત્યારે ઈસુ પોતાની નિયતિને બાપ્તિસ્મા અને એક કપ સાથે સરખાવે છે, એ જ બાપ્તિસ્મા અને કપ (એટલે કે, શહાદત/બલિદાન) યોહાન અને જેમ્સ માટે પણ લખાયા છે.<ref name="Harris John">હૅરિસ, સ્ટીફન એલ., અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ધ બાઈબલ. પાલો અલ્ટોઃ મેફિલ્ડ. 1985. "યોહાન" પૃ. 302-310.</ref> ; {{બાઈબલસંદર્ભ2|માર્ક|16 :19-20 બીજી સદીની શરૂઆતમાં માર્કની પરંપરાગત પૂર્ણાહુતિને સંપાદિત કરવામાં આવી હતી એવું ધારવામાં આવે છે, અને એ સદીના મધ્ય ભાગમાં તેને શરૂઆતમાં સુવાર્તા સાથે જોડવામાં આવી હતી.<ref name="May Metzger Mark">{{cite book |first=Herbert Gordon |last=May |coauthors=[[Bruce Metzger]] |title=The New Oxford Annotated Bible with the Apocrypha |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=1977 |pages=1213–1239 |isbn=0-19-528348-1 |oclc=3145429}}</ref> એ કહે છે કે જેઓ વિશ્વાસ રાખે છે અને જેમણે બાપ્તિસ્મા લીધા છે તેમને બચાવી લેવાશે.{{Bibleref2c|Mk|16:9-20}} ==== મેથ્યૂની સુવાર્તા (મેથ્યૂનું ગોસ્પલ) ==== ; {{બાઈબલસંદર્ભ2|મેથ્યૂ|3 :12-14 ; {{Bibleref2|Matthew|28:18-20}} મેથ્યૂ ઈસુના બાપ્તિસ્માનું સંક્ષિપ્ત વિવરણ આપે છે.{{Bibleref2c|Mt|3:12-14}} મેથ્યૂની સુવાર્તામાં મહાન આયોગ(ગ્રેટ કમિશન)નું સૌથી પ્રસિદ્ધ વૃત્તાન્ત પણ સામેલ છે.{{Bibleref2c-nb|Mt|28:18-20}} અહીં, સજીવન થયેલા ઈસુ, પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો) સામે આવે છે અને અનુયાયી બનાવવા, બાપ્તિસ્મા આપવા, અને ઉપદેશ આપવા માટે તેમની નિમણૂક કરે છે.<ref name="ActJMatthew">{{cite book |first=Robert W. |last=Funk |authorlink=Robert W. Funk |chapter=Matthew |title=The Acts of Jesus: The Search for the Authentic Deeds of Jesus |publisher=HarperSanFrancisco |location=San Francisco |year=1998 |pages=129–270 |isbn=0-06-062978-9 |oclc=37854370}}</ref> આ નિમણૂક શિશુ ખ્રિસ્તી ચળવળ દ્વારા અપનાવવામાં આવેલા કાર્યક્રમને પ્રતિબિંબિત કરે છે.<ref name="ActJMatthew"/> ==== અધિનિયમો ==== {{circa|85–90}}માં લિખિત, એક્ટ્સ ઓફ ધ એપોસ્ટ્લ્સ(પ્રેરિતોના અધિનિયમો),<ref name="Harris Gospels">{{cite book |first=Stephen L. |last=Harris |authorlink=Stephen L. Harris |title=Understanding the Bible: A Reader's Introduction |publisher=Mayfield Publishing Company |location=[[Palo Alto, California]] |year=1985 |pages=266–268 |isbn=0-87484-696-X |oclc=12042593}}</ref> લખે છે કે યરૂશાલેમમાં પેન્ટિકૉસ્ટના એક દિવસમાં આશરે 3,000 લોકોએ બાપ્તિસ્મા ગ્રહણ કર્યા હતા.{{bibleref2c-nb|Acts|2:41}} તે આગળ સામારિયામાં પુરુષો અને સ્ત્રીઓના બાપ્તિસ્માને સાંકળે છે,{{bibleref2c-nb|Acts|8:12-13}} ઈથિઓપિયન નંપુસકોના,{{bibleref2c-nb|Acts|8:36-40}} સૉલ ઓફ ટાર્સસના,{{bibleref2c-nb|Acts|9:18}} {{bibleref2c-nb|Acts|22:16}}કોર્નેલિયસના ઘરના બધા માણસોના,{{bibleref2c-nb|Acts|10:47-48}} લીડિયાના ઘરના બધા માણસોના,{{bibleref2c-nb|Acts|16:15}} ફિલિપ્પી જેલરના ઘરના બધા માણસોના,{{bibleref2c-nb|Acts|16:33}} ઘણા કરિન્થિનિયનોના{{bibleref2c-nb|Acts|18:8}} અને પૉલે અંગત રીતે જે અમુક કરિન્થિઓને બાપ્તિસ્મા આપ્યા તેને સાંકળે છે.{{|1Cor|1:14-16||1 Co 1:14-16|date=May 2010}} અધિનિયમોમાં, શ્રદ્ધા અને પશ્ચાતાપને બાપ્તિસ્મા માટેની પૂર્વ આવશ્યકતાઓ ગણાવવામાં આવી છે.<ref name="cross2005baptism"/> અધિનિયમો બાપ્તિસ્મા સાથે આત્મા મેળવવાને જોડે છે, પણ ચોક્કસ જોડાણ હંમેશાં એકસમાન હોતું નથી.<ref name="cross2005baptism"/> અધિનિયમોમાં, યોહાનના બાપ્તિસ્મામાંથી પસાર થયેલી અને પરિણામે જેમણે હજી પવિત્ર આત્માને મેળવવો બાકી છે તેવી બાર વ્યક્તિઓની વાત પણ કરવામાં આવી છે, તેમને પૉલ દ્વારા ''પુનઃ'' બાપ્તિસ્મા માટે મોકલવામાં આવી હતી, જ્યાં તેમને પવિત્ર આત્માની પ્રાપ્તિ થાય છે.{{bibleref2c-nb|Acts|19:1-7}} {{bibleref2|Acts|2:38}}, {{bibleref2|Acts|10:48}} અને {{bibleref2|Acts|19:5}} "ઈસુના નામે" અથવા "પ્રભુ ઈસુ ખ્રિસ્તના નામે" બાપ્તિસ્માની વાત કરે છે, પણ આ જ સૂત્ર એ વખતે વાપરવામાં આવ્યું હતું કે કેમ તેને પ્રશ્ન કરવામાં આવે છે.<ref name="cross2005baptism"/> === પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો)નો સમયગાળો === {{Main|Apostolic Age}} પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો)નો યુગ એ ઈસુના જીવનથી માંડીને છેલ્લા પ્રેરિત(ધર્મપ્રચારક)ના મૃત્યુ સુધીનો {{c.|100}} (જુઓ બિલવ્ડ ડિસાઈપલ (પ્રિય શિષ્ય)) સમયગાળો છે. નવા કરારનો મોટો ભાગ આ સમયગાળા દરમ્યાન લખાયો હતો, અને બાપ્તિસ્માના પ્રાથમિક સંસ્કારો અને યૂકરિસ્ટ(પ્રભુભોજન)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. પ્રોટેસ્ટન્ટોને મન પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો)ના યુગના ચર્ચનું મૂલ્ય સવિશેષ છે કારણ કે તે ઈસુના સાચા સંદેશની સાખ પૂરે છે, જે તેમના મતે ગ્રેટ એપોસ્ટાસી (Great Apostasy) દરમ્યાન ધીમે ધીમે ભ્રષ્ટ થઈ ગયો હતો. યોહાનના ભૂતપૂર્વ અનુયાયીઓના પ્રભાવના કારણે, ઉપવાસની સાથે સાથે બાપ્તિસ્માની પ્રથા પણ ખ્રિસ્તી પ્રથામાં પ્રવેશી હશે.<ref name="ActJJohn"/> 16 ટૂંકાં પ્રકરણોનું અનામી પુસ્તક, ધ ''ડિડાચે'' અથવા ''ટિચિંગ્સ ઓફ ધ ટ્વેલ્વ એપોસ્ટ્લ્સ(બાર પ્રેરિતોના ઉપદેશો)'' , કદાચ બાઈબલ સિવાય, બાપ્તિસ્માની વિધિ દર્શાવતી, જાણવામાં આવી હોય તેવી સૌથી પૂર્વકાલીન લેખિત સૂચનાઓ છે. તેની પ્રથમ આવૃત્તિ {{c.|60–80 AD}}માં લખાઈ હતી.<ref name="5GStages">{{cite book |first=Robert Walter |last=Funk |authorlink=Robert W. Funk |coauthors=Roy W. Hoover |chapter=Stages in the Development of Early Christian Tradition |title=The Five Gospels: The Search for the Authentic Words of Jesus : New Translation and Commentary |publisher=[[Macmillan Publishers]] |location=New York City |year=1993 |page=128 |isbn=0-02-541949-8 |oclc=28421734}}</ref> બીજી આવૃત્તિ, કેટલાક ઉમેરા અને વધારાઓ સાથે, {{c.|100–150 AD}}માં લખાઈ હતી.<ref name="5GStages"/> 19મી સદીમાં, આ પુસ્તક ફરીથી મળ્યું હતું, એને તે પ્રેરિતો(ધર્મપ્રચારકો)ના યુગમાંના ખ્રિસ્તી ધર્મને એક અનન્ય પરિપ્રેક્ષ્યમાં રજૂ કરતું હતું. વિશેષ કરીને, તેમાં ખ્રિસ્તી ધર્મના બે પાયાના સંસ્કારોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું હતું: પવિત્ર પ્રભુભોજન (યૂકરિસ્ટ) અને બાપ્તિસ્મા. બાપ્તિસ્મા માટે બને ત્યાં સુધી "જીવંત જળ"(એટલે કે, અહીં વહેતા પાણીને જીવનના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવ્યું છે)માં નિમજ્જન આપવાની પસંદગી તેમાં સૂચવવામાં આવી છે<ref name="Strang">{{cite book |first=Veronica |last=Strang |chapter=Water in the Church |chapterurl=http://books.google.com/books?id=A2KNb4x8O6UC&pg=PA90 |title=The Meaning of Water |publisher=[[Berg Publishers]] |year=1997 |page=91 |isbn=1-85973-753-6 |quote=Fonts and baptisteries were constructed with taps and channels to ensure that they were supplied with moving water,which, as Schmemann points out, is symbolically crucial: 'The early Christian prescription is to baptize in living water. This is not merely a technical term denoting running water as distinct from standing water… it is this understanding that determined the form and theology of the baptismal font… The characteristic feature of the "baptistery" was that water was carried into it by a conduit, thus remaining "living water".'}}</ref> અથવા, જો તે ઉપલબ્ધ ન હોય, તો પછી સ્થિર પાણીમાં, બને ત્યાં સુધી તેના કુદરતી તાપમાને જ નિમજ્જન આપવાનું સૂચવાયું છે, પણ તેમાં એ પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યું છે કે, જ્યારે નિમજ્જન માટે પૂરતું પાણી ન હોય, ત્યારે માત્ર માથા પર પાણી રેડવું પણ પૂરતું છે.<ref>"(7:1) બાપ્તિસ્મા અંગે, આ પ્રમાણે બાપ્તિસ્મા આપોઃ આ તમામ બાબતો પહેલાં કહી લીધા પછી, પિતા, અને પુત્ર, અને પવિત્ર આત્માના નામમાં, વહેતાં પાણીમાં બાપ્તિસ્મા આપો. (7:2) પણ જો તમારી પાસે વહેતું પાણી ન હોય, તો અન્ય પાણીમાં બાપ્તિસ્મા આપો; અને જો તમે ઠંડા પાણીમાં ન કરી શકો તેમ હો, તો હૂંફાળા પાણીમાં કરો. (7:3) પણ જો તમારી પાસે બંનેમાંથી કોઈ ન હોય, તો પિતાના અને પુત્રના તથા પવિત્ર આત્માના નામમાં મસ્તિષ્ક પર ત્રણ વખત પાણી રેડો." [http://www.earlychristianwritings.com/text/didache-roberts.html ''ડિડાચે (Didache)'' , પ્રકરણ 7].</ref><ref name="Metzger">{{cite book |first=Marcel |last=Metzger |chapter=The Order of Baptism in the ''Didache'' |chapterurl=http://books.google.com/books?id=z6V2wb2ckPcC&pg=PA25 |title=History of the Liturgy: The Major Stages |publisher=Liturgical Press |location=[[Collegeville Township, Minnesota]] |year=1997 |pages=25–26 |isbn=0-8146-2433-2 |quote=The Didache recognizes the superior value of running water for the baptismal immersion but does not impose it as a necessary condition… The regulations of the Didache also forsee the case in which immersion is impossible for lack of water and prescribe baptism by pouring water three times on the candidate's head.}}</ref><ref name="ECT">{{cite book |first=Jean-Yves |last=Lacoste |authorlink=Jean-Yves Lacoste |title=Encyclopedia of Christian Theology: G – O |publisher=[[Routledge]] |location=[[Milton Park]] |year=2005 |page=1607 |isbn=0-5795-8250-8 |quote=According to the Didache (1st century), baptism should be done by a triple immersion in running water.}}</ref><ref name="Cambridge">{{cite book |first=Wayne A. |last=Meeks |editors=Margaret Mary Mitchell and Frances Margaret Young |chapter=Baptism: ritual of initiation |chapterurl=http://books.google.com/books?id=6UTfmw_zStsC&pg=PA160 |title=The Cambridge History of Christianity |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=2006 |pages=160–161 |isbn=0-521-81239-9 |quote=The Didache, representing practice perhaps as early as the beginning of the second century, probably in Syria, also assumes immersion to be normal, but it allows that if sufficient water for immersion is not at hand, water may be poured three times over the head (7:3).}}</ref><ref name="ISBE">{{cite encyclopedia |first=W. H. T. |last=Dau |editor=Geoffrey W. Bromiley |title=Baptism |url=http://books.google.com/books?id=BW_1mt4oebQC&pg=PA410 |encyclopedia=The International Standard Bible Encyclopedia: A – D |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Michigan]] |year=1995 |page=419 |isbn=0-8028-3781-6 |quote=This seems to say that to baptize by immersion was the practice recommended for general use, but that the mode of affusion was also valid and enjoined on occasions}}</ref> મેથ્યુના ({{c.|80–85}}<ref name="Harris Gospels">હૅરિસ, સ્ટીફન એલ., અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ધ બાઈબલ. પાલો અલ્ટોઃ મેફિલ્ડ. 1985. "ધ ગોસ્પેલ્સ" પૃ. 266-268.</ref>) ગ્રેટ કમિશનમાં, ખ્રિસ્તીઓને પિતાના નામે, અને પુત્રના નામે, અને પવિત્ર આત્માના નામે બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે.<ref name="ActJMatthew"/> કમસે કમ 1લી સદીના અંત ભાગથી લઈને પિતાના નામે, અને પુત્રના નામે, અને પવિત્ર આત્માના નામે બાપ્તિસ્મા અપાતો આવ્યો હતો.<ref name="cross2005baptism"/> અધિનિયમોમાં ({{c.|90}}),<ref name="Harris Gospels"/> ખ્રિસ્તીઓને "ઈસુના નામે"{{Bibleref2c|Ac|19:5}} બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવતો હોવાનું લખ્યું છે, અલબત્ત તેનો અર્થ બોલવામાં આવતું સૂત્ર થતું હતું કે કેમ તે પ્રશ્ન કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="cross2005baptism"/> શિશુને બાપ્તિસ્મા આપવા બાબતે નવા કરારમાં કોઈ જ હકારાત્મક પુરાવો નથી તે બાબતે એકંદરે સહમતિ છે,<ref>{{cite encyclopedia |first=W. H. T. |last=Dau |editor=Geoffrey W. Bromiley |title=Baptism |url=http://books.google.com/books?id=BW_1mt4oebQC&pg=PA410 |encyclopedia=The International Standard Bible Encyclopedia: A – D |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Michigan]] |year=1995 |page=417 |isbn=0-8028-3781-6 |quote=It is frankly admitted by paedo-baptist scholars that the NT gives no warrant for infant baptism}}</ref><ref>{{cite book |first=Geoffrey William |last=Bromiley |chapter=baptizo |chapterurl=http://books.google.com/books?id=ltZBUW_F9ogC&pg=PA92 |editor=[[Gerhard Kittel]] and Gerhard Friedrich |title=Theological dictionary of the New Testament |publisher=[[William B. Eerdmans Publishing Company]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |year=1985 |page=94 |isbn=0-8028-2404-8 |oclc=11840605 |quote=Infant baptism, which cannot be supported from NT examples…}}</ref> અને ડિડાચે દ્વારા બાપ્તિસ્મા લેનાર ઉમેદવારો માટેની જે પૂર્વ આવશ્યકતાઓ મૂકવામાં આવી છે તેને લાક્ષણિક ઢબે શિશુ બાપ્તિસ્મા રોકવા માટેનાં પગલાં તરીકે સમજવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |first=Randolph A. |last=Miller |year=2002 |title=A Historical and Theological Look at the Doctrine of Christian Baptism |publisher=[[iUniverse]] |isbn=9780595215317 |page=[http://books.google.com/books?id=XEGx1kbcNgYC&pg=PA140 140] |quote=It is often maintained that the Didache, a very early second-century document describing the practices of the first-century church, including baptism, knows nothing of infant baptism and excludes the possibility of it in the early church because of the fasting and confession of the candidate mentioned in the text.}}</ref><ref>{{cite book |first=J. Rodman |last=Williams |authorlink=J. Rodman Williams |year=1996 |title=Renewal Theology: Systematic Theology from a Charismatic Perspective |publisher=[[Zondervan]] |location=[[Grand Rapids, Michigan]] |page=[http://books.google.com/books?id=aQWkXnpx2XkC&pg=RA2-PA236 236] |oclc=36621651 |isbn=9780310209140 |quote=For example, the Didache has a section on baptism (as we have seen) that concludes with this statement: 'And before the baptism, let the one baptizing and the one who is to be baptized fast. …Also, you must instruct the one who is to be baptized to fast for one or two days beforehand' (The Apostolic Fathers 7:4). Obviously none of this is applicable to infants}}</ref><ref>{{cite book |first=Tatha |last=Wiley |year=2002 |title=Original sin: origins, developments, contemporary meanings |publisher=[[Paulist Press]] |location=New York City |page=[http://books.google.com/books?id=eUVrj1R8f2oC&pg=PA38 38] |isbn=0-8091-4128-0 |oclc=50404061 |quote=The ''Didache''’s assumption of adult baptism offers evidence that its author did not suppose human beings were in need of divine forgiveness from birth}}</ref> === પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી ધર્મ === {{Main|Early Christianity#Baptism}} બાપ્તિસ્મા અંગેની શરૂઆતની ખ્રિસ્તી માન્યતાઓ (પ્રેરિતો/ધર્મપ્રચારકોના યુગ પછી પાળવામાં આવતો ખ્રિસ્તી ધર્મ) પરિવર્તનશીલ હતી.<ref name="ODWR"/> પૂર્વકાલીન બાપ્તિસ્માના સૌથી સામાન્ય રૂપમાં, ઉમેદવારને પાણીમાં ઊભો રાખવામાં આવતો અને તેના શરીરના ઉપલા ભાગ પર પાણી રેડવામાં આવતું હતું.<ref name="ODWR"/> માંદા કે મરણશીલને અપાતા બાપ્તિસ્મામાં સામાન્ય રીતે આંશિક નિમજ્જન સિવાયનો વિકલ્પ ઉપયોગમાં લેવાતો અને તે છતાં તેને સ્વીકૃત ગણવામાં આવતો હતો.<ref name="cathen">{{cite encyclopedia |first=William |last=Fanning |title=Baptism |url=http://www.newadvent.org/cathen/02258b.htm |year=1907 |encyclopedia=[[Catholic Encyclopedia]] |access-date=February 24, 2009 |publisher=Robert Appleton Company |location=New York City}}</ref> 3જી અને 4થી સદીમાં બાપ્તિસ્માનું ધર્મશાસ્ત્ર ચોક્સાઈવાળું બન્યું.<ref name="ODWR"/> પહેલાં બાપ્તિસ્મા પછી આદેશો આપવામાં આવતા હતા, પણ પછી ખાસ કરીને ચોથી સદીમાં સનાતન ખ્રિસ્તી માન્યતાથી ઊલટો મત(હેરિસિ)નો ઉદય થતો ગયો તેમ,આસ્થાવાનોને બાપ્તિસ્મા આપતાં પહેલાં ચોક્કસ આદેશો આપવાનું ચલણ વધતું ગયું હતું.<ref name="catechumen"/> ત્યાં સુધીમાં, બાપ્તિસ્મા પાછો ઠેલવાનું વલણ સામાન્ય બની ગયું હતું, અને આસ્થાવાનોનો એક મોટો હિસ્સો માત્ર કૅટિક્યૂમૅન(catechumen)(મરતો ન હોય ત્યાં સુધી કૉન્સ્ટન્ટાઈન(Constantine)ને બાપ્તિસ્મા આપવામાં નહોતા આવતા) હતો; પણ ત્યારબાદ જે વિધિ ખરેખર વયસ્કો માટે હતો તેમાં ફેરફાર સાથે, ધર્માન્તર કરનાર વયસ્કના બાપ્તિસ્મા કરતાં ખ્રિસ્તીઓના બાળકોને બાપ્તિસ્મા આપવાનું વધુ સામાન્ય બનતું ગયું, અને કૅટિક્યૂમૅનોની સંખ્યામાં ઘટાડો થતો ગયો.<ref name="catechumen">કૅટિક્યુમૅન. (2009). જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકામાં. મે 20, 2009ના, જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈનઃ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/99350/catechumen પરથી મેળવેલ.</ref> પાપોની માફી માટે બાપ્તિસ્મા છે એવું માનવામાં આવતું હતું, એટલે બાપ્તિસ્મા લીધા પછીનાં પાપો વિશેનો પ્રશ્ન ઊભો થયો. કેટલાકે, મૃત્યુના ભય હેઠળના સ્વધર્મ ત્યાગ માટે સુદ્ધાં અને અન્ય ગંભીર પાપ માટે વ્યક્તિને હંમેશાં માટે ચર્ચથી વિખૂટી પાડી દેવાનો આગ્રહ રાખ્યો. સંત સાયપ્રિનનાં લખાણોમાં સૂચવવામાં આવ્યું છે તેમ, અન્યોએ "ચૂક કરનાર વ્યક્તિ"ને આસાનીથી ધર્મમાં પાછા લેવાનો પક્ષ લીધો. આ અંગેનો પ્રચલિત નિયમ એ હતો કે પ્રાયશ્ચિત માટેના સમયગાળામાંથી પસાર થયા બાદ જ, અને તેમાં તેમનો સહૃદયી પસ્તાવો નિદર્શિત થતો હોય તો જ પછી તેમને ધર્મમાં પાછા ફરવા દેવાતા હતા. જેને સામાન્ય રીતે હવે નાઈસીની સિદ્ધાન્ત-સાર કહેવામાં આવે છે, જે 325ની નાઈસિયાની પ્રથમ સભા દ્વારા અપનાવાયેલા લખાણ કરતાં લાંબો, અને 381માં કોન્સ્ટાન્ટિનોપલની પ્રથમ સભા દ્વારા એ રૂપમાં તેને અપનાવવામાં આવ્યો હોવાથી, નાઈસનો-કોન્સ્ટાન્ટિનોપોલિટન સિદ્ધાન્ત-સાર તરીકે પણ જાણીતો બનેલો સિદ્ધાન્ત-સાર, કદાચ ત્યારે કોન્સ્ટાન્ટિનોપલમાં, 381 સભાના સ્થળે, ઉપયોગમાં લેવાતો બાપ્તિસ્માને લગતો સિદ્ધાન્ત-સાર હશે.<ref name="cross2005nicenecreed">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Nicene Creed |title=The Oxford dictionary of the Christian Church |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |pages= |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}{{pn}}</ref> === પ્રારંભિક મધ્ય યુગ === મૃત્યુશૈયા સુધી બાપ્તિસ્માને પાછો ઠેલવાના પહેલાંના પ્રચલિત ચલણના સ્થાને, મૂળ પાપના ધર્મશાસ્ત્રના વિકાસની સાથે સાથે, શિશુ બાપ્તિસ્મા સામાન્ય બનતા ગયા.<ref name="ODWR"/> પેલૅજિયસથી વિરુદ્ધ, ઑગસ્ટાઈને એ વાત પર ભાર મૂક્યો કે સદ્ગુણી વ્યક્તિઓ અને બાળકોની મુક્તિ માટે પણ બાપ્તિસ્મા અનિવાર્ય છે. [[ચિત્ર:Baptême Cathédrale de Troyes 290308.jpg|thumb|left|ટ્રોયસ કૅથેડ્રલ(મુખ્ય દેવળ)માં એક શિલ્પ સમૂહમાં પ્રદર્શિત હિપ્પોના ઑગસ્ટાઈનનો બાપ્તિસ્મા (1549)]] === મધ્ય યુગ === બારમી સદીમાં "સંસ્કાર" શબ્દનો અર્થ સંકુચિત થતો ગયો અને માત્ર સાત વિધિઓ સુધી મર્યાદિત રહી ગયો, જેમાંનો એક વિધિ બાપ્તિસ્મા હતો, જ્યારે અન્ય પ્રતીકાત્મક વિધિઓ "સંસ્કાર વિધિઓ" તરીકે ઓળખાવા માંડ્યા હતા.<ref name="cross2005sacrament">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Sacrament |title=The Oxford dictionary of the Christian Church |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |pages= |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}{{pn}}</ref> બારમી અને ચૌદમી સદી વચ્ચેના ગાળામાં, પશ્ચિમ યુરોપમાં બાપ્તિસ્મા આપવાના વિધિની સામાન્ય પદ્ધતિ જલાભિષેક પૂરતી રહી ગઈ, અલબત્ત કેટલાંક સ્થળોએ છેક સોળમી સદી સુધી પણ નિમજ્જન જ ચાલુ રહ્યું.<ref name="cathen"/> સમગ્ર મધ્ય યુગ દરમ્યાન, બાપ્તિસ્મા માટે આવશ્યક પ્રકારની સવલતમાં નોંધપાત્ર ફેરફારો જોવા મળ્યા હતા, 13મી સદીમાં પિસા ખાતેની બૅપ્ટિસ્ટરીના, એક સાથે થોડાક વયસ્કો નિમજ્જન માટે સાથે ઊભા રહી શકે તેટલા મોટા બાપ્તિસ્મા માટેના કુંડથી માંડીને, 6ઠ્ઠી સદીની બૅપ્ટીસ્ટરીના જૂના કોલોન કૅથેડ્રલમાં અડધો મીટર ઊંડાં બૅસિન સુધીના ફેરફારો.<ref>{{cite web |title=Baptismal Font from the Cologne Baptistery |first=Sebastian |last=Ristow |publisher=[[Cologne Cathedral]] |url=http://www.koelner-dom.de/17216.html?&L=1 |access-date=February 24, 2009 |year=2005 |archive-date=એપ્રિલ 29, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429220140/http://www.koelner-dom.de/17216.html?&L=1 |url-status=dead }}</ref> પૂર્વ અને પશ્ચિમ બંને આ વિધિ કરાવવા માટે પાણીથી પ્રક્ષાલનને અને બાપ્તિસ્માના ત્રયી(ટ્રિનિટેરિયન) સૂત્રને આવશ્યક ગણે છે. ધર્મ સંબંધી વિદ્વતા ત્યારે પ્રચલિત એરિસ્ટોટેલિયન ફિલસૂફીમાંથી શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને, આ બંને તત્ત્વોનો સંસ્કારના દ્રવ્ય અને સ્વરૂપ તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે. કૅથોલિક ચર્ચનું કૅટિકિઝમ, ધાર્મિક શિક્ષા માટે પ્રશ્નોત્તરીનું પુસ્તક, આ બંને તત્ત્વોની આવશ્યકતા અંગેનું શિક્ષણ આપતી વખતે, કોઈ પણ સંસ્કાર વિધિઓની વાતમાં ક્યાંય આ ફિલસૂફીના શબ્દપ્રયોગોનો ઉપયોગ કરતું નથી.<ref>અનુક્રમમાં "દ્રવ્ય" અને "સ્વરૂપ" શબ્દો મળતા નથી, ન તો તે [http://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P35.HTM વિભાગ 1131]માં આપેલી સંસ્કારની વ્યાખ્યાઓમાં જોવા મળે છે. પુસ્તકની ઈલેક્ટ્રોનિક આવૃત્તિમાં આપવામાં આવેલા સર્ચમાં "દ્રવ્ય" શબ્દનો કોઈ ઉપયોગ મળતો નથી, અને "સ્વરૂપ" શબ્દ માત્ર [http://www.vatican.va/archive/ENG0015/__P4B.HTM વિભાગ 1434]માં મળે છે, જેનું શીર્ષક છે "ખ્રિસ્તી જીવનમાં પ્રાયશ્ચિતનાં અનેક સ્વરૂપો", જે સંસ્કારો વિશે નથી.</ref> === સુધારણા === {{Main|Lutheranism#Baptism}} {{Lutheranism}} 16મી સદીમાં, માર્ટિન લૂથરે બાપ્તિસ્માને એક સંસ્કાર ગણ્યો હતો. લૂથરનોના મતે, બાપ્તિસ્મા એ "ઈશ્વર કૃપાનું માધ્યમ" હતું, જેના થકી પ્રભુ "પુનરુજ્જીવનના પ્રક્ષાલન"{{Bibleref2c|Titus|3:5}} તરીકે "તારનારી આસ્થા" સર્જે છે અને તેને દૃઢ બનાવે છે, જેમાં શિશુઓ અને વયસ્કો ફરીથી જન્મ પામે છે.{{Bibleref2c|Jn|3:3-7}} કારણ કે આસ્થાનું સર્જન એ સંપૂર્ણપણે ઈશ્વરના હાથમાં છે, એટલે બાપ્તિસ્મા લેનારી વ્યક્તિનાં કૃત્યો પર તે આધાર રાખતી નથી, પછી એ શિશુ હોય કે વયસ્ક. ભલે બાપ્તિસ્મા લેનાર શિશુ એ આસ્થાને સ્પષ્ટપણે વ્યક્ત ન કરી શકે, પણ લૂથરનો માને છે કે તે હંમેશાં હાજર હોય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2607 |title=Baptism and Its Purpose |publisher=[[Lutheran Church – Missouri Synod]] |access-date=February 24, 2009 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 6, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206220443/http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2607 |url-status=dead }}</ref> કારણ કે એ માત્ર આસ્થા જ છે કે જે દૈવી ભેટો મેળવે છે, લૂથરનો કબૂલે છે કે બાપ્તિસ્મા "પાપોની માફી આપે છે, મૃત્યુ અને શેતાનથી છુટકારો આપે છે, અને ઈશ્વરના શબ્દો અને વચનો જાહેર કરે છે તે મુજબ, જેઓ આ માનતા હોય તે તમામને શાશ્વત મુક્તિ આપે છે."<ref>{{cite book |first=Martin |last=Luther |authorlink=Martin Luther |chapter=The Sacrament of Holy Baptism |chapterurl=http://www.bookofconcord.org/smallcatechism.html#baptism |access-date=February 24, 2009 |title=[[Luther's Small Catechism]] |year=2009 |origyear=1529 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 20, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920070231/http://www.bookofconcord.org/smallcatechism.html#baptism |url-status=dead }}</ref> પોતાના લાર્જ (વિશાળ) કૅટિકિઝમમાં, લૂથર શિશુ બાપ્તિસ્મા અંગેના વિશેષ વિભાગમાં દલીલ કરે છે કે શિશુ બાપ્તિસ્મા ઈશ્વરને પસંદ છે કારણ કે આ રીતે બાપ્તિસ્મા લેનારી વ્યક્તિઓ પુનર્જન્મ પામી હોય છે અને પવિત્ર આત્મા દ્વારા શુદ્ધિકરણ પામી હોય છે.<ref>{{cite book |first=Martin |last=Luther |authorlink=Martin Luther |chapter=Of Infant Baptism |chapterurl=http://www.bookofconcord.org/largecatechism/6_baptism.html |access-date=February 24, 2009 |year=2009 |origyear=1529 |title=[[Luther's Large Catechism]] |archive-date=જૂન 13, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080613061118/http://bookofconcord.org/largecatechism/6_baptism.html |url-status=dead }}</ref> સ્વિસ સુધારક હુલ્ડ્રીચ ઝ્વિંગલિ બાપ્તિસ્માને ધાર્મિક સંસ્કારનું સ્થાન આપવાનો ઇનકાર કરીને લૂથરનોથી જુદા પડે છે. ઝ્વિંગલિ બાપ્તિસ્મા અને પ્રભુ ભોજનને ધાર્મિક સંસ્કારો તરીકે માને છે, પણ તે દીક્ષા સમારંભના અર્થમાં.<ref name="cross2005baptism"/> આ સંસ્કારો પ્રતીકાત્મક હોવા બાબતેની તેમની સમજણ તેમને લૂથરથી જુદા પાડે છે. [[ચિત્ર:Jordan river baptism cue.jpg|thumb|left|યર્દન (જોર્ડન) નદીમાં ડૂબકી બાપ્તિસ્મા માટે રાહ જોતાં લોકો]] ઍનાબાપ્ટિસ્ટો(જેનો અર્થ થાય છે "પુનઃબાપ્તિસ્મા-દાતા")એ લૂથરનો તેમ જ કૅથોલિકો દ્વારા જળવાતી પ્રથાને એવી સમૂળગી રીતે નકારી કાઢી કે તેમણે તેમના સમુદાય સિવાય બહાર આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માની વૈધતાને સ્વીકારવાનો જ ઇનકાર કર્યો. તેમણે ધર્માન્તર કરનારાઓને એ ભૂમિકાએ "પુનઃબાપ્તિસ્મા આપ્યા" કે વ્યક્તિની ઇચ્છા વિના તેને બાપ્તિસ્મા આપી ન શકાય, અને એક શિશુ, કે જે બાપ્તિસ્માની વિધિમાં શું થાય છે તે સમજી શકતું નથી અને જેને ખ્રિસ્તી ધર્મની વિભાવનાઓ અંગે કોઈ પ્રકારનું જ્ઞાન નથી, તેના બાપ્તિસ્મા ખરેખર થયા જ નથી હોતા. શિશુઓના બાપ્તિસ્માને તેઓ બાઈબલ-બહારનું જુએ છે, જે હજી પોતાની આસ્થાને કબૂલી શકે તેમ નથી અને જેણે, હજી સુધી કોઈ પાપ કર્યાં નથી, તેમને મુક્તિની એવી સમાન જરૂરિયાત પણ હોતી નથી. એટલે જેમને શિશુઅવસ્થામાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હતા, તેમને બાપ્તિસ્મા આપવાને ઍનાબાપ્ટિસ્ટો અને અન્ય બાપ્ટિસ્ત સમુદાયો ''પુનઃ'' બાપ્તિસ્મા આપતા હોવાનું ગણતા નથી, કારણ કે, તેમની દૃષ્ટિએ, શિશુ બાપ્તિસ્મા એ કોઈપણ અસર વિનાનું છે. અમિષ, પુનરુદ્ધાર ચર્ચો (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો/ખ્રિસ્તી ચર્ચ), હટેરાઈટ, બાપ્ટિસ્ત, મેનોનાઈટ અને અન્ય સમુદાયો આ પ્રથામાંથી પેદા થયા છે. પેન્ટિકૉસ્ટલ, કરિશ્માપૂર્ણ અને મોટા ભાગનાં બિન-સાંપ્રદાયિક ચર્ચો પણ આ દૃષ્ટિકોણમાં માને છે.<ref name="Brackney"/> == પદ્ધતિ અને શૈલી == [[ચિત્ર:Child baptism with water.jpg|thumb|left|150px|જલધારા દ્વારા એક બાળકના બાપ્તિસ્મા]] ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા નીચે જણાવેલાં ત્રણ સ્વરૂપોમાંથી એક અનુસાર, કૃત્યને કાં તો એક વખત અથવા ત્રણ વખત કરીને કરવામાં આવે છેઃ<ref>[http://books.google.gr/books?id=z47zgZ75dqgC&amp;pg=PA562&amp;lpg=PA562&amp;dq=%22earliest+church+order%22&amp;source=bl&amp;ots=ZqP45QiT_h&amp;sig=-eozZYmQ4KPQyWXlUmRguYzYXNM&amp;hl=en&amp;ei=ryb5SebxNsXM-Aajv5TIDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5 ઈર્વિન ફાહ્લબુશ, જિઓફ્રેય વિલિયમ બ્રોમિલી, ડૅવિડ બી. બાર્રેટ્ટ. ધ એનસાયક્લોપિડીયા ઓફ ક્રિશ્ચિયાનિટી (વમ(Wm).][http://books.google.gr/books?id=z47zgZ75dqgC&amp;pg=PA562&amp;lpg=PA562&amp;dq=%22earliest+church+order%22&amp;source=bl&amp;ots=ZqP45QiT_h&amp;sig=-eozZYmQ4KPQyWXlUmRguYzYXNM&amp;hl=en&amp;ei=ryb5SebxNsXM-Aajv5TIDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=5 બી. ઈઅર્ડમૅન્સ પબ્લિશિંગ, 1999 ISBN 0-8028-2413-7), પૃ. 562]</ref><ref>[http://www.earlychristianwritings.com/text/didache-roberts.html ડિડાચે(Didache), પ્રકરણ 7:] "માથા પર ત્રણ વખત પાણી રેડો".</ref> === અભિસિંચન === {{Main|Aspersion}} અભિસિંચન એ માથા પર પાણીનો છંટકાવ કરવો તે છે. === અભિષેક/જલધારા === {{Main|Affusion}} અભિષેક એ માથા પર પાણી રેડવું તે છે. === નિમજ્જન === {{Main|Immersion baptism}} નિમજ્જન માટેનો અંગ્રેજી શબ્દ "ઈમર્સન" તાજેતરની લૅટિનના ''immersionem'' (ઈમર્સનેમ) પરથી આવ્યો છે, જે ક્રિયાપદ ''immergere'' (''in'' - "માં" + ''mergere'' "ડૂબકી") પરથી બન્યો છે. બાપ્તિસ્માને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી, કેટલાક લોકો કોઈ પણ પ્રકારના ડૂબવાનો ઉલ્લેખ કરવા માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે, પછી તેમાં શરીર પૂરેપૂરું પાણીની અંદર હોય કે માત્ર અંશતઃ જ પાણીમાં ડૂબેલું હોય; આમ નિમજ્જન થકી તેઓ સંપૂર્ણ અથવા અંશતઃ નિમજ્જનની વાત કરતા હોય છે. અન્યો, ઍનાબાપ્તિસ્તની પ્રથાના લોકો, કોઈને સંપૂર્ણપણે પાણીની સપાટી નીચે ડુબાડવાના (ડૂબકી) અર્થમાં જ "નિમજ્જન" શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે.<ref>http://www.etymonline.com/index.php?term=immersion</ref><ref>{{cite web | title= 1689 Baptist Catechism | url= http://www.desiringgod.org/AboutUs/OurDistinctives/ABaptistCatechism/ | date= | editor= John Piper | access-date= 3 February 2010}}</ref>. બાપ્તિસ્માના એક પ્રકાર, કે જેમાં પાણીમાં ઊભેલી વ્યક્તિને પાણીની સપાટીની નીચે ડુબાડ્યા વિના, તેના પર પાણી રેડવામાં આવે છે, તેના માટે પણ "નિમજ્જન" શબ્દ વાપરવામાં આવે છે.<ref name="ODCCimmersion">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Immersion |title=The Oxford Dictionary of the Christian Church |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] and [[New York]]|year=2005 |page=827 |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}</ref><ref name="Pinehurst">{{Cite web |url=http://www.pinehurstumc.org/clientimages/31669/baptismmode.pdf |title=પાઈનહુર્સ્ટ યુનાઈટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચની વેબસાઈટ પર પ્રકાશિત અભ્યાસ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=ઑક્ટોબર 21, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021205649/http://www.pinehurstumc.org/clientimages/31669/baptismmode.pdf |url-status=dead }}</ref> "નિમજ્જન" શબ્દના આ ત્રણ અર્થો અંગે વધુ વિગતે જાણવા માટે, જુઓ નિમજ્જન બાપ્તિસ્મા. જ્યારે "ડૂબકી"ના વિરોધી તરીકે "નિમજ્જન"નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,<ref>વૈજ્ઞાનિક સંદર્ભમાં, બે શબ્દોને મોટા ભાગે પરસ્પર વિશિષ્ટ રીતે સમજવામાં આવે છે. ગણિતમાં તેનાં ઉદાહરણો મળે છે (જુઓ [http://books.google.com/books?id=dWHet_zgyCAC&amp;pg=PA214&amp;lpg=PA214&amp;dq=immersion+submersion&amp;source=bl&amp;ots=1REtDR4qL_&amp;sig=SiRUoIzwU0chy39L2ayr_GBAwwc&amp;hl=en&amp;ei=h_NuS_XEJNOSjAf-nayABg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=7&amp;ved=0CB4Q6AEwBjgy#v=onepage&amp;q=immersion%20submersion&amp;f=false રાલ્ફ અબ્રાહમ, જેરોલ્ડ ઈ. માર્સદન, ટુડોર એસ. રા. iu, બહુવિધ, ટેન્સર વિશ્લેષણ, અને ઍપ્લિકેશન્સ], પૃ. 196 અને [http://books.google.com/books?id=jSeRz36zXIMC&amp;pg=PA168&amp;lpg=PA168&amp;dq=immersion+submersion&amp;source=bl&amp;ots=p1VsHU6gOu&amp;sig=wgkwyvu4_KeOKXu8VIZvM1fcHVA&amp;hl=en&amp;ei=h_NuS_XEJNOSjAf-nayABg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=3&amp;ved=0CBAQ6AEwAjgy#v=onepage&amp;q=immersion%20&amp;f=false ક્લાઉસ ફ્રિત્ઝશ, હાન્સ ગ્રાઉર્ટ, હોલોમોર્ફિક ફંક્શન્સ ટુ કૉમ્પ્લેક્સ મૅનિફોલ્ડ્સ], પૃ. 168), તબીબશાસ્ત્રમાં ([http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1724326/ નિમજ્જન, પાણીમાં ડુબવા, અને હૃદયના ધબકારાની ફેરફારક્ષમતા પર સ્કૂયુબે ડાઈવિંગ)], અને ભાષા શીખવી ([http://www.strath.ac.uk/media/departments/curricularstudies/scilt/publications/immersion/chapter_1.pdf શાળામાં દ્વિતીય ભાષામાં નિમજ્જન).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141206222358/https://books.google.com/books?id=dWHet_zgyCAC&pg=PA214&lpg=PA214&dq=immersion+submersion&source=bl&ots=1REtDR4qL_&sig=SiRUoIzwU0chy39L2ayr_GBAwwc&hl=en&ei=h_NuS_XEJNOSjAf-nayABg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CB4Q6AEwBjgy |date=ડિસેમ્બર 6, 2014 }}</ref> ત્યારે તે બાપ્તિસ્માના એ રૂપને સૂચવે છે જેમાં ઉમેદવારને પાણીમાં ઊભો રાખવામાં અથવા ઘૂંટણિયે બેઠેલો રાખવામાં આવે છે અને તેના શરીરના ઉપરના ભાગ પર પાણી રેડવામાં આવે છે. ઓછામાં આછું બીજી સદીના સમયથી પશ્ચિમમાં અને પૂર્વમાં આ અર્થમાં નિમજ્જન નિયોજિત કરવામાં આવે છે અને પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તી કલામાં જે રૂપમાં સામાન્ય રીતે બાપ્તિસ્માને ચિત્રિત કરવામાં આવ્યું છે તે આ છે. પશ્ચિમમાં, 8મી સદીની આસપાસ જલધારા બાપ્તિસ્માએ, બાપ્તિસ્માની આ પદ્ધતિનું સ્થાન લેવાની શરૂઆત કરી હતી, પણ પૂર્વીય ખ્રિસ્તી ધર્મમાં હજી પણ તેનો પ્રયોગ ચાલુ છે.<ref name="ODCCimmersion"/><ref name="Pinehurst"/><ref>[http://www.newadvent.org/cathen/02274a.htm કૅથોલિક એનસાયક્લોપિડીયા, લેખ ''બાપ્તિસ્માનું પાત્ર (બૅપ્ટિસ્મલ ફોન્ટ)'' ]</ref> === પાણીમાં ડુબાડવું === [[ચિત્ર:Russian-baptism.JPG|thumb|right|240px|પૂર્વીય રૂઢિવાદી ચર્ચ(ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ)માં ડૂબકી થકી બાપ્તિસ્મા (સોફિયા કૅથેડ્રલ, 2005)]] પાણીમાં ડુબાડવા માટેનો અંગ્રેજી શબ્દ સ્બમર્શન તાજેતરની લૅટિનમાંથી (''સબ(sub)-'' "નીચે, તળે" + મેર્જરે(''mergere'' ) "બોળવું, ડૂબકી")<ref>http://www.merriam-webster.com/dictionary/submerge</ref> આવ્યો છે અને ક્યારેક તેને "સંપૂર્ણ નિમજ્જન" કહેવામાં આવે છે. બાપ્તિસ્માના આ રૂપમાં ઉમેદવારના શરીરને પાણીથી સંપૂર્ણ રીતે આવરી લેવામાં આવે છે. રૂઢિવાદી (ઓર્થોડોક્સ) ચર્ચ અને કેટલાક અન્ય પૂર્વીય (ઈસ્ટર્ન) ચર્ચોમાં તેમ જ ઍમ્બ્રોઝયન(Ambrosian) વિધિમાં પણ પાણીમાં ડુબાડવામાં આવે છે (અલબત્ત, ડુબાડવા કરતાં અલગ રૂપ તરીકે, નિમજ્જન પણ હવે સામાન્ય છે). શિશુઓના બાપ્તિસ્માના રોમન વિધિમાં આપવામાં આવેલી પદ્ધતિઓમાંથી તે એક છે. પ્રાચીન ચિત્રાત્મક રજૂઆતો અને પૂર્વકાલીન બાપ્તિસ્માના પાણીનાં પાત્રોના કદના બચેલાં પુરાવાઓ પરથી, એ ધારણાને પડકારવામાં આવી હતી કે પૂર્વકાલીન ખ્રિસ્તીઓમાં જોવા મળતી સામાન્ય પ્રથાઓ વિશે વાત કરતી વખતે ઇતિહાસકારોએ વાપરેલો શબ્દપ્રયોગ "નિમજ્જન",<ref name="ECT"/><ref name="Cambridge"/> પાણીમાં ડુબાડવાનો ઉલ્લેખ કરતો હતો.<ref name="cross2005submersionm">{{cite book |first=Frank Leslie |last=Cross |authorlink=Frank Leslie Cross |coauthors=Elizabeth A. Livingstone |chapter=Submersion |title=The Oxford dictionary of the Christian Church |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |year=2005 |page=1563 |isbn=0-19-280290-9 |oclc=58998735}}, પૃ. 1563; cf. {{cite book |first=Louis Charles |last=Wilson |year=1895 |title=The History of Sprinkling |location=[[Cincinnati]] |publisher=Standard Publishing |oclc=4759559}}{{pn}}</ref> હજી પણ વારંવાર તેને ''નિમજ્જન'' સાથે ગૂંચવી દેવામાં આવે છે. [[ચિત્ર:Baptism at Northolt Park Baptist Church (cropped).jpg|alt=|left|thumb|240x240px|નિમજ્જન દ્વારા ઇવાન્જેલિકલ ક્રિશ્ચિયન બાપ્તિસ્મા]] બાપ્તિસ્ત માને છે "ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા એ આસ્થાવાનનું જળમાં નિમજ્જન છે. ...તે એક આજ્ઞાંકિત કૃત્ય છે જે ક્રૂસારોપિત, દફનાવેલ, અને પાછા ઊઠેલા તારણહારમાં, પાપ માટે આસ્થાવાનના મૃત્યુમાં, જૂના જીવનના દફનમાં અને ઈસુ ખ્રિસ્તમાં નવા જીવનની કેડી પર ચાલવા માટેના પુનરુત્થાનમાં આસ્થાવાનના વિશ્વાસનું પ્રતીક છે" (પદલોપને સંદર્ભિત અવતરણ અનુસાર જ રાખવામાં આવ્યો છે).<ref>સાઉથર્ન બૅપ્ટિસ્ટ કન્વેન્શનની અધિકૃત વેબસાઈટ [http://www.sbc.net/aboutus/basicbeliefs.asp મૂળભૂત માન્યતાઓ, પેટાશીર્ષક "બાપ્તિસ્મા અને પ્રભુનું છેલ્લું ભોજન"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312082918/http://www.sbc.net/aboutus/basicbeliefs.asp |date=માર્ચ 12, 2013 }}. 2009-04-08ના મેળવેલ.</ref> પૂર્ણ નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મામાં વિશ્વાસ રાખનારા મોટા ભાગના અન્ય ખ્રિસ્તીઓની જેમ, બાપ્તિસ્તો બાઈબલના પરિચ્છેદો<ref>જેમ કે {{bibleref2|Colossians|2:12–13}} અને {{bibleref2|Romans|6:2–13}}</ref> વાંચીને સૂચિત કરે છે કે આ પ્રથા હેતુપૂર્વક દફન અને પુનરુત્થાનને પ્રતીકાત્મક રીતે વ્યક્ત કરે છે. વિશેષ કરીને જ્યારે નિમજ્જન વિધિને પ્રેક્ષકો સમક્ષ કરવામાં આવે છે, ત્યારે સંપૂર્ણ નિમજ્જન વિધિ દફનને (જ્યારે બાપ્તિસ્મા પામતી વ્યક્તિ પાણીની સપાટીની નીચે ડૂબકી મારે છે, જેમ કે દફન પામી હોય), અને પુનરુત્થાનને (જ્યારે વ્યક્તિ પાણીની બહાર નીકળે છે, જાણે કે કબરમાંથી પાછી બેઠી થતી હોય) ચિત્રિત કરે છે- પાપ કેન્દ્રિત જીવનની પુરાણી ઢબનું "મૃત્યુ" અને "દફન", અને એક ખ્રિસ્તી તરીકે પ્રભુ કેન્દ્રિત નવું જીવન શરૂ કરવા પ્રતિનું "પુનરુત્થાન". આવા ખ્રિસ્તીઓ લાક્ષણિક ઢબે માને છે કે જળ બાપ્તિસ્મા એક ખ્રિસ્તીના આધ્યાત્મિક રીતે "પુનર્જન્મ"નું ''પ્રતીક'' છે (પણ તે તેને પેદા કરતો નથી), એવા સૂચિતાર્થ સાથે {{bibleref2|John|3:3-5}} પણ આ દૃષ્ટિકોણને ટેકો આપે છે.<ref>વિલિયમ એચ. બ્રાકની. "બિલિવર્સ બાપ્તિસ્મા (આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા)" બાપ્તિસ્ત હિસ્ટ્રી એન્ડ હેરિટેજ સોસાયટી.જૂન 18, 2009. http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107183031/http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm |date=જાન્યુઆરી 7, 2010 }}</ref> [[ચિત્ર:Submersion baptism, Pichilemu, Chile.jpg|300px|thumb|ચિલેના પિચિલેમુના લાસ ટેર્રાઝાસ સમુદ્રકિનારે, કમ્યુનિટી ઓફ ક્રાઈસ્ટ(ખ્રિસ્તના સમુદાય)માં ડૂબકી બાપ્તિસ્મા.|link=Special:FilePath/Submersion_baptism,_Pichilemu,_Chile.jpg]] ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ખ્રિસ્તના શિષ્યો) પણ પાણીમાં ડુબાડીને બાપ્તિસ્મા આપે છે,<ref>Disciples.org, સ્વામિત્વ ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ડિસાઈપલ્સ ઓફ ક્રાઈસ્ટ) [http://www.disciples.org/AboutTheDisciples/Baptism/tabid/160/Default.aspx બાપ્તિસ્મા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101212163819/http://disciples.org/AboutTheDisciples/Baptism/tabid/160/Default.aspx |date=ડિસેમ્બર 12, 2010 }}, 2009-04-08ના મેળવેલ, "જેમ બાપ્તિસ્મા ઈસુ ખ્રિસ્તના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનને રજૂ કરે છે, તેમ તે પસ્તાવો કરનાર આસ્થાવાનના જૂના સ્વના મૃત્યુ અને દફન, તથા ખ્રિસ્તમાં તદ્દન નવા આનંદસભર જન્મને પ્રતીકાત્મક રીતે વ્યક્ત કરે છે."</ref> અલબત્ત આ ધાર્મિક સિદ્ધાંત, જેઓ અલગ ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા પ્રથાથી બાપ્તિસ્મા પામ્યા હોય તેમને ફરીથી બાપ્તિસ્મા આપવાનું સૂચવતો નથી.<ref>Disciples.org [http://www.disciples.org/ccu/PDF/Newell%20Williams%20paper.pdf ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ડિસાઈપલ્સ ઓફ ક્રાઈસ્ટ): અ રિફોર્મ્ડ નોર્થ અમેરિકન મેઈનસ્ટ્રીમ મોડરેટ ડિનોમિનેશન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927183904/http://www.disciples.org/ccu/PDF/Newell%20Williams%20paper.pdf |date=સપ્ટેમ્બર 27, 2011 }}, 2009-04-08ના મેળવેલ, "આપણી બાપ્તિસ્મા અને પ્રભુના છેલ્લા ભોજનની રૂઢિઓ વિશ્વવ્યાપી છે. આસ્થાવાનના નિમજ્જનની પ્રથા પાળતા હોવા છતાં, મોટા ભાગના ધાર્મિક સમુદાયો અન્ય ચર્ચોના બાપ્તિસ્માને માન્ય રાખે છે."</ref> જેમનાં મૂળિયાં પુનઃસ્થાપન ચળવળમાં પણ છે તે, ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો(ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ)માં, બાપ્તિસ્મા માત્ર શારીરિક નિમજ્જન સાથે જ આપવામાં આવે છે.<ref name="Perfect Stranger"/>{{rp|p.107}}<ref name="Rhodes 2005"/>{{rp|p.124}} નવા કરારમાં વપરાયેલા શબ્દ ''બાપ્તિઝો(baptizo)'' ના અર્થની તેમની સમજણ પર આ આધારિત છે, એવી માન્યતા કે તે ઈસુના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનને બહુ બહુ નજીકથી મળતું આવે છે, અને ઐતિહાસિક રીતે પહેલી સદીમાં વપરાતી પદ્ધતિ નિમજ્જન હતી, તથા જ્યારે નિમજ્જન શક્ય નહોતું ત્યારે પાછળથી ગૌણ પદ્ધતિઓ તરીકે જલધારા અને છંટકાવનો ઉદય થયો હતો.<ref name="Who Are the churches of Christ"/><ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.139-140}} સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટોનું માનવું છે કે "બાપ્તિસ્મા સ્વનું મૃત્યુનું અને ઈસુમાં જીવતા પાછા ફરવાનું પ્રતીક છે." તેઓ સંપૂર્ણ નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મા પાળે છે.<ref>"અબાઉટ એડવેન્ટિસ્ટ્સ (એડવેન્ટિસ્ટો વિશે)." સેન્ટ. લૂઈસ યૂનિફાઈડ સ્કૂલ. જૂન 18, 2009. http://slus.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=66&amp;Itemid=82 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505175829/http://www.slus.org/index.php?option=com_content&view=article&id=66&Itemid=82 |date=મે 5, 2010 }}</ref> બાપ્તિસ્મા અંગેની અર્વાચીન સંતો(લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ)ની માન્યતાઓ છે કે "જેમ ઈસુ ખ્રિસ્ત બાપ્તિસ્મા પામ્યા હતા તેમ, તમને થોડા સમય માટે પાણીમાં નિમજ્જિત કરવામાં આવે છે. નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મા એ ઈસુ ખ્રિસ્તના મૃત્યુ, દફન, અને પુનરુત્થાનનું પવિત્ર પ્રતીક છે, અને તે તમારી જૂની જિંદગીના અંતને અને ઈસુ ખ્રિસ્તના શિષ્ય તરીકેના નવા જીવનની શરૂઆતને રજૂ કરે છે."<ref>ધ ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સની અધિકૃત વેબસાઈટ [http://www.mormon.org/mormonorg/eng/basic-beliefs/the-commandments/baptism-and-confirmation મૂળભૂત માન્યતાઓ, પેટાશીર્ષક "બાપ્તિસ્મા અને પુષ્ટિકરણ"]. 2009-04-08ના મેળવેલ.</ref> કમ્યુનિટી ઓફ ક્રિસ્ટ (ખ્રિસ્તનો સમુદાય) તેમના બાપ્તિસ્મા માટે પાણીમાં ડુબાડવાનો પણ પ્રયોગ કરે છે. યહોવાના સાક્ષીઓ શીખવે છે "જ્યારે એક વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા પામતી હોય, ત્યારે તેના આખા શરીરને ક્ષણેકવાર માટે પાણીની નીચે મૂકવું જોઈએ."<ref>માહિતીપત્રિકાઃ "જેહોવાઝ વિટનેસિસ- હૂ આર ધે? વૉટ ડૂ ધે બિલિવ? (યહોવાના સાક્ષીઓ- કોણ છે તેઓ? તેઓ શેમાં માને છે?)", પૃ. 13 [http://www.watchtower.org/e/jt/article_03.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613155202/http://watchtower.org/e/jt/article_03.htm |date=જૂન 13, 2010 }}</ref> === વસ્ત્ર === બાપ્તિસ્માના મોટા ભાગનાં પૂર્વકાલીન ચિત્રણોમાં દર્શાવ્યા મુજબ (તેમાંનાં કેટલાંક આ લેખમાં દર્શાવવામાં આવ્યાં છે), અને પૂર્વકાલીન ચર્ચના પાદરીઓ અને અન્ય ખ્રિસ્તી લેખકોના વર્ણન અનુસાર, મધ્ય યુગ સુધી, મોટા ભાગના બાપ્તિસ્મામાં ઉમેદવારને સંપૂર્ણપણે નગ્નાવસ્થામાં રાખવામાં આવતો હતો. આ વર્ણનોમાંથી યરૂશાલેમના સિરીલનું વિશિષ્ઠ હતું, જેણે 4થી સદીમાં (આશરે 350 ઈ.સ.માં) "ઓન ધ મિસ્ટ્રીઝ ઓફ બાપ્તિસ્મા (બાપ્તિસ્માની જટિલ વિધિઓ અંગે)" લખ્યું હતુઃ {{quotation|Do you not know, that so many of us as were baptized into Jesus Christ, were baptized into His death? etc.…for you are not under the Law, but under grace.<br /><br /> 1. Therefore, I shall necessarily lay before you the sequel of yesterday's Lecture, that you may learn of what those things, which were done by you in the inner chamber, were symbolic.<br /><br /> 2. As soon, then, as you entered, you put off your tunic; and this was an image of putting off the old man with his deeds.{{Bibleref2c|Col|3:9}} Having stripped yourselves, you were naked; in this also imitating Christ, who was stripped naked on the Cross, and by His nakedness put off from Himself the principalities and powers, and openly triumphed over them on the tree. For since the adverse powers made their lair in your members, you may no longer wear that old garment; I do not at all mean this visible one, but the old man, which waxes corrupt in the lusts of deceit.{{Bibleref2c|Eph|4:22}} May the soul which has once put him off, never again put him on, but say with the Spouse of Christ in the Song of Songs, I have put off my garment, how shall I put it on?{{Bibleref2c|SongofS|5:3|| Song of Sol 5:3}} O wondrous thing! You were naked in the sight of all, and were not ashamed; for truly ye bore the likeness of the first-formed Adam, who was naked in the garden, and was not ashamed.<br /><br /> 3. Then, when you were stripped, you were anointed with exorcised oil, from the very hairs of your head to your feet, and were made partakers of the good olive-tree, Jesus Christ.<br /><br /> 4. After these things, you were led to the holy pool of Divine Baptism, as Christ was carried from the Cross to the Sepulchre which is before our eyes. And each of you was asked, whether he believed in the name of the Father, and of the Son, and of the Holy Ghost, and you made that saving confession, and descended three times into the water, and ascended again; here also hinting by a symbol at the three days burial of Christ.… And at the self-same moment you were both dying and being born;<ref>Cyril of Jerusalem, Catechetical Lecture 20 (On the Mysteries. II. of Baptism) {{Bibleref2|Romans|6:3-14}} http://www.newadvent.org/fathers/310120.htm</ref>}} આ પ્રતીકવાદ ત્રણ-સ્તરીય છેઃ 1. બાપ્તિસ્માને પુનર્જન્મના રૂપ તરીકે વિચારવામાં આવ્યું છે- "જળ અને આત્મા દ્વારા"{{Bibleref2c|Jn|3:5}}- બાપ્તિસ્માની નગ્નતા (દ્વિતીય જન્મ) વ્યક્તિના મૂળ જન્મની સ્થિતિ સાથે સરખાપણું દર્શાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સંત જ્હોન ક્રીસોસ્તોમ બાપ્તિસ્માને " λοχείαν", એટલે કે, જન્મ આપવો, અને "સર્જનની નવી રીત... પાણીમાંથી અને આત્મામાંથી" ("ટુ યોહાન (યોહાનને)" વક્તવ્ય 25,2) કહે છે, અને પછી સમજાવે છેઃ : {{Quotation|"For nothing perceivable was handed over to us by Jesus; but with perceivable things, all of them however conceivable. This is also the way with the baptism; the gift of the water is done with a perceivable thing, but the things being conducted, i.e., the rebirth and renovation, are conceivable. For, if you were without a body, He would hand over these bodiless gifts as naked [gifts] to you. But because the soul is closely linked to the body, He hands over the perceivable ones to you with conceivable things " (Chrysostom to Matthew., speech 82, 4, c. 390 A.D.)}} 2. વસ્ત્રો દૂર કરવા તે "જૂના માણસને તેનાં કર્મો સાથે છોડી દેવાની તસવીર" રજૂ કરે છે (સિરીલ પ્રમાણે, ઉપર), એટલે બાપ્તિસ્મા પહેલાં શરીર પરનાં આવરણો ઉતારવાની ક્રિયા પાપમય સ્વના સાજશણગારને દૂર કરવાનું વ્યક્ત કરે છે, જેથી ઈસુ દ્વારા આપવામાં આવનાર "નવા માણસ"ને, ધારણ કરી શકાય. 3. સંત સીરિલ ફરીથી ઉપરની વાતને ભારપૂર્વક કહે છે તેમ, જેમ બાઈબલ અને પુરાણોમાં આદમ અને ઈવ નગ્ન હતાં, ઈડન ગાર્ડનમાં નર્દોષ અને નિર્લજ્જિત હતાં, તેમ બાપ્તિસ્મા દરમ્યાનની નગ્નતાને એ નિર્દોષતા અને મૂળ પાપરહિતતાની અવસ્થાને ફરીથી લાવવાના વિધિ તરીકે જોવાતી હતી. અન્ય સમાનતાઓ પણ શોધી શકાય છે, જેમ કે ખ્રિસ્તને સૂળીએ ચઢાવવામાં આવ્યા તે દરમ્યાનની તેમની સ્થિતિ, અને બાપ્તિસ્મા માટેની પૂર્વતૈયારીમાં પશ્ચાતાપદ્ગ્ધ પાપીના "જૂના માણસ"ના ક્રૂસારોપણ વચ્ચેની સમાનતા. બાપ્તિસ્મા પામતા ઉમેદવારને કાં તો તેમનાં અંતઃવસ્ત્રો પહેરી રાખવાની (બાપ્તિસ્માનાં અનેક રેનિસન્સ રંગચિત્રોમાં બતાવાયું છે તેમ, જેમ કે દા વિન્ચી, ટિનટોરેટ્ટો, વાન સ્કોરેલ, મૅસાસિઓ, દ વિટ અને અન્યોએ રચેલાં ચિત્રો) અને/અથવા આજે જેમ લગભગ વિશ્વભરમાં સ્વીકૃત છે તેમ, બાપ્તિસ્મા માટેનો ઝભ્ભો પહેરવાની રજા આપવાની પ્રથા શરૂ થવા પાછળ સંભવતઃ બદલાતી રૂઢિઓ અને લજ્જા અંગની ચિંતાઓ કારણભૂત હશે. આ ઝભ્ભો મોટા ભાગે પવિત્રતાના પ્રતીકરૂપે, શ્વેત હોય છે. આજે કેટલાંક જૂથો ટ્રાઉસર અને ટી-શર્ટ જેવાં, કોઈ પણ અનુકૂળ વસ્ત્રો પહેરવાની રજા આપે છે- પોશાકની પસંદગીની વ્યવહારુ વિચારણાઓમાં વસ્ત્રો કેટલી આસાનીથી સુકાશે (ડેનિમને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવતું નથી), અને ભીનાં થતાં તે પારદર્શક બનશે કે કેમ તેનો સમાવેશ થાય છે. == અર્થ અને અસરો == એક ખ્રિસ્તી માટે બાપ્તિસ્માની અસરો અંગેના દૃષ્ટિકોણોમાં મતભેદો છે. કેટલાંક ખ્રિસ્તી જૂથો બાપ્તિસ્માને મુક્તિ પામવા માટેની અનિવાર્યતા તરીકે અને એક સંસ્કાર તરીકે ગણાવે છે, અને "બાપ્તિસ્માથી પુનર્જીવન"ની વાત કરે છે. કૅથોલિક અને પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) પરંપરાઓ, અને પ્રોટેસ્ટન્ટ રિફોર્મેશન દરમ્યાન શરૂઆતમાં રચાયેલાં ચર્ચો જેવા કે લૂથરન અને ઍંગ્લિકન આ દૃષ્ટિકોણમાં પોતાની સહમતિ નોંધાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, માર્ટિન લૂથરે કહ્યું હતુઃ {{quotation|To put it most simply, the power, effect, benefit, fruit, and purpose of Baptism is to save. No one is baptized in order to become a prince, but as the words say, to "be saved". To be saved, we know, is nothing else than to be delivered from sin, death, and the devil and to enter into the kingdom of Christ and live with him forever.|''[[Luther's Large Catechism]]'', 1529}} ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ અને ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ પણ બાપ્તિસ્માને મુક્તિ માટે આવશ્યક ગણવાના દૃષ્ટિકોણને સમર્થન આપે છે. રોમન કૅથોલિકો માટે, જળ દ્વારા બાપ્તિસ્મા એ પ્રભુનાં સંતાનો તરીકેના જીવનની દીક્ષા આપવાનો સંસ્કાર-વિધિ છે (''કૅટિકિઝમ ઓફ ધ કૅથોલિક ચર્ચ'' , 1212-13). તે વ્યક્તિને ખ્રિસ્ત તરફ વાળે છે (સીસીસી(CCC) 1272), અને ચર્ચની ઍપોસ્ટોલિક અને મિશનરી પ્રવૃત્તિમાં ભાગીદાર બનવા માટે ખ્રિસ્તીને ફરજ પાડે છે (સીસીસી(CCC) 1270). કૅથોલિક પરંપરા પ્રમાણે કુલ ત્રણ પ્રકારના બાપ્તિસ્મા છે જે વ્યક્તિને બચાવી શકે છેઃ સંસ્કાર-વિધિના બાપ્તિસ્મા (જળ દ્વારા), ઇચ્છાના બાપ્તિસ્મા (ઈસુ ખ્રિસ્ત દ્વારા સ્થાપિત ચર્ચના હિસ્સારૂપ બનવાની અંતર્નિહિત અથવા સ્પષ્ટ ઇચ્છા), અને રક્તના બાપ્તિસ્મા (બલિદાન). તેનાથી વિપરીત, મોટા ભાગના સુધરેલા પુનર્જાગૃત (કૅલવિનિસ્ટ), ઇવેન્જેલિકલ, અને કટ્ટરવાદી પ્રોટેસ્ટન્ટ જૂથો બાપ્તિસ્માને ખ્રિસ્ત તરીકે ઈસુની ઓળખ છતી કરતાં અને તેના આજ્ઞાધારકપણાને સ્વીકારતાં પગલા તરીકે જુએ છે. તેઓ કહે છે કે બાપ્તિસ્મા કોઈ ધાર્મિક સંસ્કારની (બચાવવાની) શક્તિ ધરાવતા નથી, અને માત્ર પ્રભુની અદૃશ્ય અને આંતરિક સંચાલનની શક્તિને, જે પોતે વિધિથી સંપૂર્ણપણે અલગ છે તેને, બાહ્ય રીતે જાહેર કરે છે. ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ અવિરતપણે શીખવે છે કે બાપ્તિસ્મામાં એક આસ્થાવાન તેના જીવનને પ્રભુ પ્રતિના વિશ્વાસમાં અને આજ્ઞાંકિતતામાં સમર્પિત કરે છે, અને પ્રભુ "ખ્રિસ્તના રક્તની પવિત્રતાથી, વ્યક્તિને પાપમાંથી સ્વચ્છ કરે છે અને ખરેખર વ્યક્તિની અવસ્થાને બદલીને તેને એક અજાણી વ્યક્તિમાંથી પ્રભુના સામ્રાજ્યની નાગરિક બનાવે છે. બાપ્તિસ્મા એ માણસનું કામ નથી; એ એક એવી જગ્યા છે જ્યાં જે પ્રભુ જ કરી શકે એવું કામ પ્રભુ કરે છે."<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} આમ, તેઓ બાપ્તિસ્માને એક પ્રશંસાપાત્ર કાર્ય તરીકે જોવા કરતાં તેને વિશ્વાસનું એક અપ્રત્યક્ષ કાર્ય માને છે; તે "માણસ પાસે પ્રભુને ધરવા માટે કશું જ નથી તેની કબૂલાત છે."<ref name="Theology Matters">હૅરોલ્ડ હાઝેલિપ, ગેરી હોલોવે, રાન્ડૅલ જે. હેરિસ, માર્ક સી. બ્લેક, ''થિયોલૉજી મેટર્સઃ ઈન ઓનર ઓફ હૅરોલ્ડ હાઝેલિપઃ આન્સર્સ ફોર ધ ચર્ચ ટુડે'' , કૉલેજ પ્રેસ, 1998, ISBN 0-89900-813-5, 9780899008134, 368 પાનાં.</ref>{{rp|p.112}} === મોટા ભાગની ખ્રિસ્તી પરંપરાઓમાં બાપ્તિસ્મા === [[ચિત્ર:BaptismalFontStRaphaelDubuque.jpg|thumbnail|left|250px|સેન્ટ. રાફેલના કૅથેડ્રલ, ડુબુક્વે, લોવા ખાતેની બૅપ્ટિસ્ટરી.વયસ્કોને નિમજ્જન બાપ્તિસ્મા આપી શકાય તે માટે એક નાનો કુંડ પૂરો પાડવા માટે, 2005માં ખાસ કરીને આ પાત્રને વિસ્તારવામાં આવ્યું હતું.આઠ-બાજુઓવાળા પાત્રનું સ્થાપત્ય એ ખ્રિસ્તના પુનરુત્થાનના દિવસનું- "આઠમા દિવસ"નું પ્રતીક છે.]] કૅથોલિક, પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ), લૂથરન, ઍંગ્લિકન, અને મેથોડિસ્ટ પરંપરાઓમાંનો બાપ્તિસ્મા વિધિ માત્ર પ્રતીકાત્મક દફન અને પુનરુત્થાન તરીકે જ નહીં, પણ એક ખરેખરા અલૌકિક રૂપાંતરણ તરીકે બાપ્તિસ્માનો સ્પષ્ટ સંદર્ભ આપે છે, એવું રૂપાંતરણ કે જે નોઆહના અનુભવ અને મૂસા દ્વારા વિભાજિત લાલ સમુદ્રમાંથી ઈઝરાયેલી માર્ગ સમાન છે. આમ, શબ્દશઃ રીતે અને પ્રતીકાત્મક રીતે બાપ્તિસ્મા માત્ર પ્રક્ષાલન નથી, પણ મરવું તથા ખ્રિસ્ત સાથે પાછા બેઠા થવું પણ છે. કૅથોલિકો માને છે કે મૂળ પાપના દોષના પ્રક્ષાલન માટે બાપ્તિસ્મા અનિવાર્ય છે, અને એ જ કારણે તેમાં શિશુ બાપ્તિસ્માની પ્રથા પ્રચલિત છે. બાળકો માટે ચર્ચના સંપૂર્ણ સભ્યપદના સમર્થન રૂપે અર્થઘટન પામેલાં, {{bibleref2|Matthew|19:14}} જેવાં લખાણોના આધારે, પૂર્વીય ચર્ચો (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ અને ઓરિયન્ટલ ઓર્થોડક્સી) પણ શિશુઓને બાપ્તિસ્મા આપે છે. આ પરંપરાઓમાં, બાપ્તિસ્મા પછી તરત જ, ઉંમરને ધ્યાનમાં લીધા વિના, આવતી દિવ્ય ઉપાસના વખતે ક્રિસ્મેશન(Chrismation) અને પ્રભુભોજન કરવામાં આવે છે. તે જ પ્રમાણે રૂઢિવાદી (ઓર્થોડોક્સ) માને છે કે બાપ્તિસ્મા, તેઓ જેને વડીલો તરફથી વારસામાં મળેલું આદમનું પાપ કહે છે, તેને દૂર કરે છે.<ref>{{cite web |author=[[Nicodemos the Hagiorite]] |title=Concerning Thoughts |work=Exomologetarion |url=http://www.orthodoxinfo.com/praxis/exo_thoughts.aspx}}</ref> ઍંગ્લિકન માને છે કે બાપ્તિસ્મા ચર્ચમાં પ્રવેશ પણ આપે છે, અને તેથી તેઓ સંપૂર્ણ સદસ્યો તરીકેના તમામ અધિકારો અને જવાબદારીઓ નિભાવી શકે છે, જેમાં પવિત્ર પ્રભુભોજન મેળવવાનો વિશેષ લાભ પણ સમાવિષ્ટ છે. તે પશ્ચિમમાં જેને મૂળ પાપ અને પૂર્વમાં જેને પૈતૃક પાપ કહેવામાં આવે છે, તેના દોષનું શુદ્ધિકરણ પણ કરે છે એ વાતે મોટા ભાગના ઍંગ્લિકન સહમત છે. મૃત્ય અને ખ્રિસ્તમાં પુનર્જન્મ, અને પાપના ધોવાણ માટે એમ બંનેના પ્રતીક તરીકે, પૂર્વીય રૂઢિવાદી ખ્રિસ્તીઓ સામાન્ય રીતે ત્રિ-સ્તરીય સંપૂર્ણ નિમજ્જન પર ભાર મૂકે છે. લૅટિન ધાર્મિક વિધિમાં માનનારા કૅથોલિકોમાં સામાન્ય રીતે જલધારા (જલ રેડવું) દ્વારા બાપ્તિસ્મા કરવામાં આવે છે; પૂર્વીય કૅથોલિકોમાં સામાન્ય રીતે ડૂબકી દ્વારા, અથવા કમસે કમ અંશતઃ નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મા કરવામાં આવે છે. જો કે, લૅટિન કૅથોલિક ચર્ચમાં પાણીમાં ડુબાડવાની પદ્ધતિની લોકપ્રિયતા વધી રહી છે. ચર્ચનાં નવા આશ્રયસ્થાનોમાં, નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્માને સંમતિ અભિવ્યક્ત કરવા માટે જ કદાચ બાપ્તિસ્માનાં જળનાં પાત્રો બનાવી શકાય.{{Citation needed|date=December 2007}} ઍંગ્લિકનો પાણીમાં ડુબાડીને, નિમજ્જન, જલધારા અથવા છંટકાવ દ્વારા બાપ્તિસ્મા પામે છે. જેના પુરાવા આશરે વર્ષ 200 સુધી તપાસી શકાય છે એવી એક પરંપરા પ્રમાણે,<ref>{{cite book |author=[[Tertullian]] |editor=[[Philip Schaff]] |title=[[Ante-Nicene Fathers]] |chapter=Of the Persons to Whom, and the Time When, Baptism is to Be Administered |chapterurl=http://www.ccel.org/ccel/schaff/anf03.vi.iii.xviii.html}}</ref> બાપ્તિસ્મા વખતે પુરસ્કર્તા અથવા ધર્મપિતા કે માતા હાજર રહે છે અને બાપ્તિસ્મા લેનારના ખ્રિસ્તી શિક્ષણ અને જીવન જાળવી રાખવાની પ્રતિજ્ઞા લે છે. બાપ્તિસ્તોની દલીલ છે કે ગ્રીક શબ્દ {{polytonic|βαπτίζω}}નો મૂળ અર્થ "નિમજ્જન આપવું" થાય છે. તેઓ બાપ્તિસ્મા સંબંધી બાઈબલના કેટલાક પરિચ્છેદોનું અર્થઘટન એ રીતે કરે છે જેમાં શરીરને પાણીમાં ડુબાડવું આવશ્યક હોય. તેઓ એવું પણ કહે છે કે માત્ર ડૂબકી જ પ્રતીકાત્મક રીતે "દફન થવાના" અને ખ્રિસ્ત સાથે "પાછા બેઠા થવાના" મહત્ત્વને પ્રતિબિંબિત કરે છે.{{bibleref2c|Rom|6:3-4}} બાપ્તિસ્ત ચર્ચો ત્રયી(ટ્રિનિટી)ના નામે- પિતા, પુત્ર, અને પવિત્ર આત્માના નામે બાપ્તિસ્મા આપે છે. જો કે, મુક્તિ માટે બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા હોય છે તેવું તેઓ માનતા નથી; તેના બદલે તેઓ તેને ખ્રિસ્તી આજ્ઞાપાલનના પગલા તરીકે જુએ છે. વનનેસ પેન્ટેકોસ્ટલ્સ જેવાં કેટલાંક "સંપૂર્ણ ગોસ્પલ" કરિશ્માપૂર્ણ ચર્ચો, તેમના આધાર તરીકે ઈસુના નામમાં બાપ્તિસ્માના પીટરના ઉપદેશને ટાંકીને, માત્ર ઈસુ ખ્રિસ્તના નામ પર બાપ્તિસ્મા આપે છે.{{Bibleref2c|Ac|2:38}} બીજી સદીમાં ત્રયી સિદ્ધાંત (ટ્રિનિટી ડૉક્ટરાઈન) વિકાસ પામ્યો નહોતો ત્યાં સુધી પૂર્વકાલીન ચર્ચો હંમેશાં પ્રભુ ઈસુના નામમાં જ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવતું હતું તેવું જણાવતા કેટલાક ઐતિહાસિક સ્રોતો તરફ પણ તેઓ ધ્યાન ખેંચે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.apostolic.net/biblicalstudies/name.htm |title=Baptism in Jesus' Name |publisher=Apostolic Network |access-date=February 25, 2009}}{{Verify credibility|date=March 2009}}{{dead link|date=July 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.apostolic-voice.org/tracts/water_baptism.htm |title=Water Baptism in Jesus' Name is Essential unto Salvation |access-date=February 26, 2009 |archive-date=એપ્રિલ 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090404042305/http://www.apostolic-voice.org/tracts/water_baptism.htm |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> === વિશ્વવ્યાપી નિવેદનો === 1982માં, વર્લ્ડ કાઉન્સિલ ઓફ ચર્ચિસે વિશ્વવ્યાપી પત્ર ''બાપ્તિસ્મા, યૂકરિસ્ટ એન્ડ મિનિસ્ટ્રી'' પ્રકાશિત કર્યું. આ દસ્તાવેજની પ્રસ્તાવનામાં લખ્યું છેઃ {{quotation|Those who know how widely the churches have differed in doctrine and practice on baptism, Eucharist and ministry, will appreciate the importance of the large measure of agreement registered here. Virtually all the confessional traditions are included in the Commission's membership. That theologians of such widely different traditions should be able to speak so harmoniously about baptism, Eucharist and ministry is unprecedented in the modern ecumenical movement. Particularly noteworthy is the fact that the Commission also includes among its full members theologians of the Catholic and other churches which do not belong to the World Council of Churches itself."<ref>{{cite web |url=http://www.oikoumene.org/en/resources/documents/wcc-commissions/faith-and-order-commission/i-unity-the-church-and-its-mission/baptism-eucharist-and-ministry-faith-and-order-paper-no-111-the-lima-text/baptism-eucharist-and-ministry.html#c10471 |title=Baptism, Eucharist and Ministry—Faith and Order Paper No. 111 |publisher=[[World Council of Churches]] |year=1982 |access-date=March 1, 2009 |archive-date=જુલાઈ 9, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080709031256/http://www.oikoumene.org/en/resources/documents/wcc-commissions/faith-and-order-commission/i-unity-the-church-and-its-mission/baptism-eucharist-and-ministry-faith-and-order-paper-no-111-the-lima-text/baptism-eucharist-and-ministry.html#c10471 |url-status=dead }}</ref>}} 1997નો એક દસ્તાવેજ,'' બિકમિંગ અ ક્રિશ્ચિયનઃ ધ ઈક્યુમેનિકલ ઈમ્પ્લિકેશન્સ ઓફ અવર કોમન બાપ્તિસ્મા'' (ખ્રિસ્તી બનવું: આપણા પ્રચલિત બાપ્તિસ્માના વિશ્વવ્યાપી સૂચિતાર્થો), વર્લ્ડ કાઉન્સિલ ઓફ ચર્ચિસના છત્ર હેઠળ ભેગા થયેલા નિષ્ણાતોના મંડળના દૃષ્ટિકોણો રજૂ કરે છે. તે લખે છેઃ {{quotation|…according to {{bibleref2|Acts|2:38}}, baptisms follow from Peter's preaching baptism in the name of Jesus and lead those baptized to the receiving of Christ's Spirit, the Holy Ghost, and life in the community: "They devoted themselves to the apostles' teaching and fellowship, to the breaking of bread and the prayers"{{bibleref2c-nb|Ac|2:42|RSV}} as well as to the distribution of goods to those in need.{{bibleref2c-nb|Acts|2:45}}}} જેમણે સાંભળ્યું હતું, જેઓ બાપ્તિસ્મા પામ્યા હતા અને સામુદાયિક જીવનમાં પ્રવેશ્યા હતા, તેમને પહેલેથી જ છેલ્લા દિવસો માટેના પ્રભુનાં વચનોના સાક્ષી અને સહભાગી બનાવવામાં આવ્યા હતાઃ ઈસુના નામમાં પાપોની ક્ષમા અને તમામ માનવદેહ પર પવિત્ર આત્માને ઉતારવા.{{bibleref2c|Ac|2:38}} તે જ રીતે, જે કદાચ એક બાપ્તિસ્મા સંબંધી શૈલી હોઈ શકે, 1 પીટર ઈસુ ખ્રિસ્તના પુનરુત્થાનની ઉદ્ઘોષણા અને નવા જીવન{{bibleref2c|1Pe|1:3-21||1 Pe 1:3-21}} વિશેનું શિક્ષણ શુદ્ધિકરણ અને નવા જન્મ તરફ દોરે છે તેવી જુબાની આપે છે.{{bibleref2c-nb|1Pe.|1:22-23||1 Pet. 1:22-23}} છેવટે, આના પછી પ્રભુનું ભોજન લેવામાં-પીવામાં આવે છે,{{bibleref2c-nb|1Peter|2:2-3||1 Pet. 2:2-3}} સામુદાયિક જીવનમાં સહભાગી બનીને- રાજવી પુરોહિતપણું, નવું મંદિર, પ્રભુના લોકો{{bibleref2c-nb|1Peter|2:4-10||1 Pet. 2:4-10}}- અને વધુ નૈતિક રચના થાય છે.{{bibleref2c-nb|1Peter|2:11ff||1 Pet. 2:11 ff.}} 1 પીટરની શરૂઆતમાં લેખક આ બાપ્તિસ્માને ખ્રિસ્તની આજ્ઞાધીનતા અને આત્મા દ્વારા શુદ્ધિકરણના સંદર્ભમાં ગોઠવે છે.{{bibleref2c-nb|1Peter|1:2||1 Pet. 1:2}} એટલે ખ્રિસ્તમાં બાપ્તિસ્માને આત્મામાં બાપ્તિસ્મા તરીકે જોવામાં આવે છે.^{{{color|blue|cf. }}}{{bibleref2c|1Cor|12:13||1 Co 12:13}} ચોથી સુવાર્તા(ગોસ્પલ)માં, ઈસુનો નિકોડીમસ સાથેનો વાર્તાલાપ સૂચવે છે કે જળ અને આત્મા દ્વારા જન્મ એ જ્યાં પ્રભુનું શાસન હોય તે જગ્યાએ પ્રવેશવાનું કૃપાળુ માધ્યમ બને છે. {{bibleref2c|Jn|3:5}}<ref>{{cite web |url=http://www.oikoumene.org/index.php?id=2672 |title=Becoming a Christian: The Ecumenical Implications of Our Common Baptism |publisher=[[World Council of Churches]] |year=1997 |access-date=May 13, 2007}}</ref> === કેટલાંક ચર્ચો દ્વારા વૈધતાની વિચારણા === [[ચિત્ર:Окрещённый ребёнок.jpg|thumb|બૅપ્ટિઝમ ઓફ સેક્રેડ મિસ્ટ્રીની શરૂઆતમાં ચર્ચનાં પગથિયાંઓ પર શિશુનું અને તેનાં ધર્મ-માતાપિતાઓનું અભિવાદન કરતા રશિયન ઓર્થોડોક્સ(રૂઢિવાદી) પાદરી.]] કારણ કે કૅથોલિક, રૂઢિવાદી (ઓર્થોડોક્સ), ઍંગ્લિકન, મૅથોડિસ્ટ અને લૂથરન ચર્ચો શીખવે છે કે બાપ્તિસ્મા એવો સંસ્કાર છે કે જે ખરેખર આધ્યાત્મિક અને મુક્તિદાયી અસરો ધરાવે છે, એટલે તેની વૈધતા માટે, એટલે કે, તે અસરો ખરેખર પામી શકાય તે માટે, કેટલાક મુખ્ય માનદંડોનું સંકલન થવું જોઈએ. જો આ મુખ્ય માનદંડો અનુસરવામાં આવ્યા હોય, તો બાપ્તિસ્મા અંગેના કેટલાક નિયમોનું ઉલ્લંઘન થતું હોય, જેમ કે સંસ્કાર માટેના અધિકૃત વિધિમાં જોવા મળતા ફેરફારો, ત્યારે એ બાપ્તિસ્મા અવૈધ (ચર્ચના કાયદાઓથી વિરુદ્ધ) છતાં વૈધ ગણાય છે. વૈધતા માટેના માનદંડોમાંથી એક તે સાચા રૂપમાં શબ્દોનો ઉપયોગ કરવો તે છે. રોમન કૅથોલિક ચર્ચ શીખવે છે કે ક્રિયાપદ "બાપ્તિસ્મા આપવા (બાપ્તાઈઝ)"નો ઉપયોગ કરવો અનિવાર્ય છે.<ref name="cathen"/> લૅટિન વિધિમાં માનનારા કૅથોલિકો, ઍંગ્લિકનો અને મૅથોડિસ્ટો "હું તમને બાપ્તિસ્મા આપું છું..." રૂપનો ઉપયોગ કરે છે. પૂર્વીય રૂઢિવાદીઓ (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) અને કેટલાક પૂર્વીય કૅથોલિકો "ખ્રિસ્તનો આ સેવક બાપ્તિસ્મા પામ્યો છે..." અથવા "આ વ્યક્તિ મારા હાથે બાપ્તિસ્મા પામી છે..." જેવા રૂપને વાપરે છે. આ ચર્ચો સામાન્ય રીતે એકબીજાના બાપ્તિસ્માનાં રૂપોને વૈધ તરીકે સ્વીકારે છે. ત્રયી સૂત્ર (ટ્રિનિટી ફોર્મ્યુલા) "પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્માના નામમાં"-ના ઉપયોગને પણ અનિવાર્ય ગણવામાં આવે છે; આમ આ ચર્ચો વનનેસ પેન્ટેકોસ્ટલ્સ જેવા બિન-ટ્રિનિટૅરિયન ચર્ચોના બાપ્તિસ્માને વૈધ બાપ્તિસ્મા તરીકે સ્વીકારતા નથી. બીજી અનિવાર્ય શરત તે પાણીનો ઉપયોગ કરવો તે છે. જે બાપ્તિસ્મામાં કોઈ બીજા પ્રવાહીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોય તે બાપ્તિસ્માને વૈધ ગણવામાં આવતા નથી. બીજી અનિવાર્યતા તે પુરોહિત બાપ્તિસ્મા વિધિ કરવાનો ઇરાદો રાખતો હોય તે છે. આ આવશ્યકતા માત્ર "ચર્ચ જે કરે છે તે કરવાના" ઇરાદા પર જ ભાર મૂકે છે, તે ખ્રિસ્તી આસ્થા ધરાવતો હોય તે જરૂરી નથી, કારણ કે વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા આપતો નથી, પણ એ સંસ્કારના માધ્યમથી પવિત્ર આત્મા કામ કરે છે, જે છેવટે સંસ્કારની અસરોને પેદા કરે છે. બાપ્તિસ્માની વૈધતા માટે શંકા ધરવા માટે આમ બાપ્તિસ્મા આપનારની આસ્થા અંગેની શંકા તદ્દન બિનપાયેદાર છે. કેટલીક પરિસ્થિતિઓ સ્પષ્ટપણે પ્રમાણભૂતતાને અસર કરતી નથી- ઉદાહરણ તરીકે, બાપ્તિસ્મા માટે પાણીમાં ડુબાડવાનો, નિમજ્જન, જલધારા કે છંટકાવનો ઉપયોગ. જો કે, જો પાણીનો છંટકાવ કરવામાં આવે તો, પાણી કદાચ બાપ્તિસ્મા ઝંખતી વ્યક્તિની ત્વચાને ન પણ સ્પર્શે તેવું જોખમ રહે છે. જો ઉમેદવારની ત્વચા પરથી પાણી ન વહે, તો પ્રક્ષાલન થતું નથી અને તેથી બાપ્તિસ્મા થતા નથી. તબીબી કે અન્ય કોઈ યોગ્ય કારણસર, જો માથા પર પાણી રેડી શકાય તેમ ન હોય, તો તે શરીરના અન્ય પ્રમુખ હિસ્સા પર, જેમ કે છાતી પર રેડી શકાય. આવા કિસ્સામાં બાપ્તિસ્માની વૈધતા અનિશ્ચિત છે અને પાછળથી તેઓ પરંપરાગત રીતે બાપ્તિસ્મા ન મેળવે ત્યાં સુધી, તે વ્યક્તિને શરતી ધોરણે બાપ્તિસ્મા પામેલ ગણવામાં આવશે. અનેક સમુદાયો માટે, ત્રણની જગ્યાએ એક જ ડૂબકી મારવામાં આવી હોય અથવા જલધારા રેડવામાં આવી હોય તો તેનાથી બાપ્તિસ્માની વૈધતાને અસર પહોંચતી નથી, પણ ઓર્થોડોક્સી(Orthodoxy)માં આ બાબત વિવાદાસ્પદ છે. કૅથોલિક ચર્ચ અનુસાર, બાપ્તિસ્મા, બાપ્તિસ્મા પામનારના આત્મા પર એક કાયમી "છાપ" આપે છે અને તેથી જેને એકવાર બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યું હોય તે વ્યક્તિને પ્રમાણભૂત રીતે ફરીથી બાપ્તિસ્મા આપી શકાતું નથી. આ શિક્ષા પુનઃબાપ્તિસ્માની પ્રથા ધરાવનાર ડૉનેટિસ્ટ કરતાં વિરુદ્ધ હતી. બાપ્તિસ્મામાં મળતી કૃપા ''એક્સ ઓપેરે ઓપરેટો(ex opere operato)'' રૂપમાં સંચાલિત થતી હોવાનું માનવામાં આવે છે અને તેથી બાપ્તિસ્માને પાંખડીઓમાં અથવા ફાટફૂટ પાડનારાઓનાં જૂથોમાં પણ આપવામાં આવે તો પણ તેને વૈધ માનવામાં આવે છે.<ref name="ODWR"/> === અન્ય ખ્રિસ્તી-સંપ્રદાયોના બાપ્તિસ્માને માન્યતા આપવા અંગે === કૅથોલિક, લૂથરન, ઍંગ્લિકન, પ્રિસ્બિટેરિયન અને મૅથોડિસ્ટ ચર્ચો આ સમુદાયમાંના અન્ય સંપ્રદાયો દ્વારા આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માને વૈધ ગણે છે, અલબત્ત તે ત્રયી(ટ્રિનિટી) સૂત્રના ઉપયોગ સહિતની અમુક શરતોને આધીન હોય છે. માત્ર એક જ વખત બાપ્તિસ્મા આપવો શક્ય છે, એટલે અન્ય સંપ્રદાયોમાંથી વિધિસર બાપ્તિસ્મા પામેલા લોકોને તેઓ ધર્મપરિવર્તન અથવા સ્થળાંતર કરે તે પછી ફરીથી બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવતા નથી. આવા લોકોને તેઓ વિશ્વાસની દીક્ષા ધારણ કરે તે પછી, અને જો તેઓએ હજી પુષ્ટિકરણ અથવા ક્રિસ્મૅશન(chrismation)નો વૈધ કહેવાય એવો સંસ્કાર ન મેળવ્યો હોય તો, પુષ્ટિકરણ પામ્યા પછી સ્વીકારી લેવામાં આવે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં મૂળ બાપ્તિસ્મા ખરેખર પ્રમાણભૂત હતા કે નહીં તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ હોઈ શકે છે; જો શંકા હોય તો, "જો તમે હજી બાપ્તિસ્મા ન પામ્યા હો તો, હું તમને બાપ્તિસ્મા આપું છું..." એવી લીટી સૂત્રમાં ઉમેરીને, તેમને શરતી બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે.<ref>[http://www.intratext.com/IXT/ENG0017/_P2W.HTM કોડ ઓફ કૅનન લૉ(ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્રની સંહિતા), કૅનન 869]; cf. [http://books.google.com/books?id=JKgZEjvB5cEC યોહાન પી. બીઅલ, જેમ્સ એ. કોરીડેન, થોમસ જે. કૃત કોડ ઓફ કૅનન લૉ પર નવું ભાષ્ય], પૃ. 1057-1059.</ref> હજી તાજેતરના જ ભૂતકાળમાં, રોમન કૅથોલિક ચર્ચમાં, પ્રોટેસ્ટન્ટિઝમમાંથી ધર્માન્તર કરીને આવતી લગભગ પ્રત્યેક વ્યક્તિને શરતી બાપ્તિસ્મા આપવાની પ્રથા પ્રચલિત રૂપે જોવા મળતી હતી, કારણ કે કોઈ પણ નક્કર કિસ્સામાં વૈધતાને મૂલવવી મુશ્કેલ માનવામાં આવતી હતી. મુખ્ય પ્રોટેસ્ટન્ટ ચર્ચોના કિસ્સામાં, તેમણે કઈ પદ્ધતિથી બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા તેની ખાતરી આપતા કરારોના કારણે આ પ્રથાનો અંત આવ્યો, જે ક્યારેક પ્રોટેસ્ટન્ટ પરંપરાનાં અન્ય જૂથોમાં ચાલુ રહે છે. ચર્ચિસ ઓફ ઈસ્ટર્ન ક્રિશ્ચિયાનિટી(પૂર્વીય ખ્રિસ્તી ચર્ચો)માં આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માની વૈધતાને કૅથોલિક ચર્ચે હંમેશાં માન્ય ગણી છે, પણ ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ(અર્વાચીન સંતોનું ઈસુ ખ્રિસ્તનું દેવળ)માં અપાયેલા બાપ્તિસ્માની વૈધતાને તેણે સ્પષ્ટપણે નકારી છે.<ref>{{cite web|url=http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20010605_battesimo_mormoni_en.html |title=Response of the Congregation for the Doctrine of the Faith |publisher=Vatican.va |date=June 5, 2001 |access-date=February 25, 2009}}</ref> પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) ચર્ચમાં અન્ય સંપ્રદાયોમાંથી આવતી ધર્માન્તરિત વ્યક્તિઓ માટે કોઈ એક સમાન પ્રથા નથી. જો કે, રૂઢિવાદી ખ્રિસ્તી (ઓર્થોડોક્સ ક્રિશ્ચિયન) ચર્ચમાં પવિત્ર ત્રયી(હૉલિ ટ્રિનિટી)ના નામમાં આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માને સામાન્ય રીતે સ્વીકારવામાં આવે છે. જો ધર્માન્તર કરનારી વ્યક્તિએ બાપ્તિસ્માનો સંસ્કાર (મિસ્ટેરિયન) ન મેળવ્યો હોય, તો તેઓ ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ સાથે પ્રભુભોજન લે તે પહેલાં તેમને પવિત્ર ત્રયીના નામમાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે તે જરૂરી લેખવામાં આવે છે. જો તેમણે કોઈ અન્ય ખ્રિસ્તી કબૂલાત (ઓર્થોડોક્સ ક્રિશ્ચિયાનિટી સિવાયની) અનુસાર બાપ્તિસ્મા મેળવ્યા હોય, તો જ્યાં સુધી તેના બાપ્તિસ્મા પવિત્ર ત્રયી (પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્મા)ના નામમાં થયા હોય ત્યાં સુધી તેના પાછલા બાપ્તિસ્માને ક્રિસ્મૅશન(chrismation) દ્વારા ભૂતકાલીન સ્થિતિથી કૃપાથી ભરેલા ગણવામાં આવે છે, અથવા ભાગ્યે જ કેટલાક સંજોગોમાં, માત્ર વિશ્વાસની કબૂલાત દ્વારા સ્વીકારી લેવામાં આવે છે. ચોક્કસ પદ્ધતિ સ્થાનિક નિયમો પર આધારિત રહે છે અને અમુક અંશે વાદવિવાદનો વિષય રહે છે.{{Citation needed|date=February 2009}} ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ કમ્યુનિયન(પૂર્વીય રૂઢિવાદી પ્રભુભોજન)માં આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માની વૈધતાને ઓરિયન્ટલ ઓર્થોડોક્સ (પૂર્વના રૂઢિચુસ્ત) ચર્ચો માન્ય રાખે છે. કેટલાક કૅથોલિક ચર્ચો દ્વારા આપવામાં આવેલા બાપ્તિસ્માને પણ સ્વીકારે છે. પણ એવા કોઈ પણ બાપ્તિસ્મા જેમાં ત્રયીના સૂત્રનો ઉપયોગ કરવામાં ન આવ્યો હોય તેને અવૈધ ગણવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=February 2009}} કૅથોલિક ચર્ચો, તમામ ઓર્થોડોક્સ ચર્ચો, ઍંગ્લિકન અને લૂથરન ચર્ચોની દૃષ્ટિએ, અર્વાચીન સંતોના ઈસુ ખ્રિસ્તના ચર્ચ (ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ) દ્વારા અપાયેલા બાપ્તિસ્મા અવૈધ છે.<ref>વિશ્વાસની માન્યતા માટેની ધર્મસભા દ્વારા જૂન 5, 2001નું [http://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_doc_20010605_battesimo_mormoni_en.html ઘોષણાપત્ર]</ref> આ અંગેની સત્તાવાર ઘોષણા સાથે એક લેખ પ્રકાશિત થયો હતો, જેમાં એ મૂલવણી માટેનાં કારણો આપવામાં આવ્યાં હતાં, તેનો સાર રજૂ કરતા શબ્દો આ પ્રમાણે છેઃ "કૅથોલિક ચર્ચના બાપ્તિસ્મા અને અર્વાચીન સંતોના ઈસુ ખ્રિસ્તના ચર્ચ(ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ)ના બાપ્તિસ્મા અનિવાર્ય બાબતોમાં જુદા પડે છે, બંને બાબતોમાં, પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્મા, કે જેના નામમાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે તેમનામાંના વિશ્વાસ બાબતે, અને ખ્રિસ્ત, કે જેમણે તેની સ્થાપના કરી હતી તેમની સાથેના સંબંધની બાબતે."<ref>{{cite web |url=http://www.ewtn.com/library/Theology/MORMBAP1.HTM |title=The Question Of The Validity Of Baptism Conferred In The Church Of Jesus Christ Of Latter |publisher=Ewtn.com |date=August 1, 2001 |access-date=February 25, 2009 |archive-date=જાન્યુઆરી 16, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116055451/http://www.ewtn.com/library/theology/mormbap1.htm |url-status=dead }}</ref> અર્વાચીન સંતોના ઈસુ ખ્રિસ્તના ચર્ચ (ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ) એ બાબત પર ભાર મૂકે છે કે યોગ્ય અધિકાર ધરાવનાર દ્વારા જ બાપ્તિસ્મા અપાવા જોઈએ; પરિણામે, આ ચર્ચ અન્ય કોઈ પણ ચર્ચ દ્વારા અપાયેલા બાપ્તિસ્માને વૈધ ગણતું નથી.<ref>{{cite web|url=http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?vgnextoid=bbd508f54922d010VgnVCM1000004d82620aRCRD&locale=0&index=2&sourceId=1af539b439c98010VgnVCM1000004d82620a____ |title=Topic Definition: Baptism |publisher=Lds.org |date= |access-date=February 25, 2009}}</ref> યહોવાના સાક્ષીઓ 1914<ref>"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , મે 1, 1959, પૃ.288, "આમ, જ્યારે ઈ.સ.1914માં ખ્રિસ્તને રાજા તરીકે સિંહાસને બેસાડવામાં આવ્યા ત્યારે તેમની શાસક સ્થિતિના માનમાં તમામ સાચા ખ્રિસ્તીઓને પુનઃબાપ્તિસ્મા આપવા આવશ્યક નહોતા."</ref> પછી આપવામાં આવેલા કોઈ પણ બાપ્તિસ્માને વૈધ ગણતા નથી,<ref>"જેહોવાઝ વિટનેસિસ એન્ડ્યોર ફોર હિસ સૉવરિન ગોડશિપ (તેમના સાર્વભૌમ પ્રભુપણા માટે યહોવાના સાક્ષીઓએ સહન કર્યું)", ''ધ વૉચટાવર'' , સપ્ટેમ્બર 15, 1966, પૃ. 560, "1919થી પુનઃસ્થાપનના દાયકાઓમાં, પૃથ્વીના અલગ અલગ ભાગોમાં વિવિધ ધાર્મિક પંથોના સાચા-હૃદયના દીક્ષા પામેલા પાદરીઓએ પુનઃબાપ્તિસ્મા લઈને અભિષિક્ત અવશેષના નોકરી-જેવા પાદરીઓની પુરોહિત સેવાઓનો પશ્ચાતાપ સહિત સ્વીકાર કર્યો અને યહોવાના સાચા પાદરીઓની જેમ પાદરીની દીક્ષા આપી હતી."</ref> કારણ કે તેમનું માનવું છે કે હવે તેઓ જ એક માત્ર ખ્રિસ્તના સાચા ચર્ચ છે,<ref>"ટ્રૂ ક્રિશ્ચિયાનિટી ઈઝ ફ્લાવરિશિંગ(સાચો ખ્રિસ્તી ધર્મ ફૂલીફાલી રહ્યો છે)", ''ધ વૉચટાવર'' , માર્ચ 1, 2004, પૃ.7 [http://www.watchtower.org/e/20040301/article_02.htm એપ્રિલ 9, 2009ના મેળવ્યા મુજબ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613205854/http://watchtower.org/e/20040301/article_02.htm |date=જૂન 13, 2010 }}, "ભલે ખ્રિસ્તીસમૂહના ધર્મશાસ્ત્રીઓ, મિશનરીઓ, અને ચર્ચ જનારાઓ તેમનાં ચર્ચોમાં ભેગા થતા વિવાદના તોફાન સાથે બાઝંબાઝી કરી રહ્યા છે, પણ વિશ્વભરમાં ખ્રિસ્તી ધર્મ ફૂલીફાલી રહ્યો છે. ખરેખર, સાચા ખ્રિસ્તીઓ... તમને યહોવાના સાક્ષીઓની એકમાત્ર સાચા પ્રભુ, યહોવાની સંગઠિત ખ્રિસ્તી પ્રાર્થનામાં જોડાવા માટે આમંત્રણ આપે છે. "</ref> અને બાકીનો "ખ્રિસ્તીસમૂહ" એક ખોટો ધર્મ માત્ર છે.<ref>''જેહોવાઝ વિટનેસિસ-પ્રોક્લેમર્સ ઓફ ગોડ્ઝ કિંગડમ(પ્રભુના રાજ્યની છડી પોકારનારા- યહોવાના સાક્ષીઓ)'' , પ્રકાશક યહોવાના સાક્ષીઓ, "પ્રકરણ 31: કેવી રીતે પસંદગી પામ્યા અને પ્રભુ દ્વારા દોરાયા", પૃ. 706, "સ્પષ્ટપણે, જ્યારે 1914માં અંતસમય શરૂ થયો, ત્યારે ખ્રિસ્તીવિશ્વનાં કોઈ પણ ચર્ચો એક સાચા ખ્રિસ્તી સમુદાયને આ મુજબના બાઈબલનાં ધોરણો અનુસાર માપતો નહોતો. તો ત્યારે યહોવાના સાક્ષીઓ તરીકે, બાઈબલના વિદ્યાર્થીઓને કેવી રીતે ઓળખવામાં આવતા હતા?"</ref> === બાપ્તિસ્મા કોણે આપવા ઘટે === [[ચિત્ર:Baptism in a front-end loader.jpg|thumb|left|ઈરાકમાં યુ.એસ. નૌકાસૈન્યના પાદરી દ્વારા અપાતો બાપ્તિસ્મા]] બાપ્તિસ્મા કોણ આપી શકે એ બાબતે ખ્રિસ્તી ચર્ચોમાં વિવાદ ચાલે છે. નવા કરારમાં આપેલાં ઉદાહરણોમાં માત્ર પ્રેરિતો(અપૉસ્ટલ્સ) અને ત્રીજી કક્ષાના ધર્માધિકારી(ડીકન)ને જ બાપ્તિસ્મા આપતા દર્શાવવામાં આવ્યા છે. પ્રાચીન ખ્રિસ્તી ચર્ચોના મતે આ બાબત સૂચવે છે કે ''મરણોન્મુખ (in extremis)'' પરિસ્થિતિઓ સિવાય, એટલે કે જ્યારે કોઈકને મૃત્યુના તત્કાળ જોખમ વખતે બાપ્તિસ્મા આપવાનો હોય તે સિવાય ખ્રિસ્તી ધર્મોપદેશકો, પાદરીઓ દ્વારા જ બાપ્તિસ્મા વિધિ થવી જોઈએ. પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) ચર્ચની દૃષ્ટિએ, જ્યાં સુધી બાપ્તિસ્મા આપનાર વ્યક્તિ ચર્ચની સદસ્ય હોય ત્યાં સુધી, પછી કોઈ પણ બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે, અથવા, કૅથોલિક ચર્ચની દૃષ્ટિએ, એ વ્યક્તિ ભલે પોતે બાપ્તિસ્મા પામેલી ન હોય, પણ સંસ્કાર વિધિ કરાવતી વખતે જો તે ચર્ચ જે કરે છે તેવો જ ઇરાદો રાખતી હોય તો એ બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે. અનેક પ્રોટેસ્ટન્ટ ચર્ચો પણ બાઈબલનાં ઉદાહરણોમાં કોઈ નિશ્ચિત બંધી જોતા નથી અને કોઈ પણ આસ્થાવાનને અન્યને બાપ્તિસ્મા આપવાની રજા આપે છે. કૅથોલિક ચર્ચમાં, બાપ્તિસ્મા આપનાર સાધારણ ધર્મોપદેશક ખ્રિસ્તી પાદરી/ધર્મોપદેશકો(બિશપ, પ્રિસ્ટ અથવા ડીકન)ના મંડળનો સદસ્ય હોય છે,<ref name="intratext1">{{cite web |url=http://www.vatican.va/archive/ENG1104/_P2W.HTM |work=Code of Canon Law |title=The Minister of Baptism |publisher=[[Vatican Publishing House]] |year=1983 |access-date=February 25, 2009}}</ref> પણ સામાન્ય સંજોગોમાં માત્ર વ્યક્તિના પરગણાના પાદરી (Parish Priest), અથવા તેમના ઉપરી, કે તેમના પરગણાના પાદરીએ જે કોઈકને અધિકાર આપ્યો હોય, તેઓ જ વિધિસર બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે<ref>{{cite web|url=http://www.vatican.va/archive/ENG1104/__P1U.HTM |work=Code of Canon Law |title=Parishes, Pastors, and Parochial Vicars |publisher=[[Vatican Publishing House]] |year=1983 |access-date=February 25, 2009}}</ref>. જો સાધારણ ધર્મોપદેશક ગેરહાજર હોય અથવા કોઈક અડચણમાં હોય, તો કૅટિકિસ્ટ અથવા સ્થાનિક સાધારણ ધર્મોપદેશક દ્વારા આ કાર્ય માટે નીમવામાં આવેલી કોઈ બીજી વ્યક્તિ, નિયમાનુસાર બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે; ખરેખર તો, અનિવાર્ય કિસ્સામાં, એવી કોઈ પણ વ્યક્તિ જે આમ કરવા માટે આવશ્યક ઈરાદો ધરાવતી હોય તે બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે<ref name="intratext1"/>. અહીં "અનિવાર્ય કિસ્સા"નો અર્થ માંદગી અથવા કોઈક બાહ્ય ભયના કારણે તરતમાં આવનારા મૃત્યુનું જોખમ થાય છે. તે જ મુજબ, અહીં "આવશ્યક ઈરાદા"નો અલ્પતમ અર્થ, બાપ્તિસ્માના વિધિ થકી "ચર્ચ જે કરે છે તે કરવાનો" ઈરાદો એમ થાય છે. ઈસ્ટર્ન કૅથોલિક ચર્ચોમાં, ડીકનને સાધારણ ધર્મોપદેશક માનવામાં આવતા નથી. કૅથોલિક વિધિની જેમ, તેમાં પણ બાપ્તિસ્માના સંસ્કાર આપવાને, પરગણાના પાદરી માટે, અનામત રાખવામાં આવ્યું છે. પરંતુ, "અનિવાર્ય સંજોગોમાં, ડીકન, અથવા તેમની ગેરહાજરીમાં કે જો તે કોઈક અડચણમાં હોય તો, અન્ય કોઈક અભિષિક્ત પવિત્ર જીવનની સંસ્થાના સદસ્ય એવા પાદરી, અથવા કોઈ પણ આસ્થાવાન ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે; જો બાપ્તિસ્મા કેવી રીતે આપવા તે જાણનાર અન્ય કોઈ વ્યક્તિ ઉપલબ્ધ ન હોય તો, માતા કે પિતા સુદ્ધાં બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે."<ref>{{cite web |url=http://www.intratext.com/IXT/ENG1199/__PIT.HTM |title=Canon 677 |work=[[Code of Canons of the Eastern Churches]] |year=1990 |access-date=February 26, 2009}}</ref> પૂર્વીય રૂઢિવાદી (ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ) ચર્ચ, ઓરિયન્ટલ ઓર્થોડોક્સી અને ઍસિરિયન ચર્ચ ઓફ ધ ઈસ્ટના નિયમો ઈસ્ટર્ન કૅથોલિક ચર્ચો જેવા જ છે. અનિવાર્ય સંજોગોમાં પણ, તેમને બાપ્તિસ્મા આપવા માટે, તેમના પોતાના સંપ્રદાયની કોઈક વ્યક્તિની આવશ્યકતા રહે છે; આ નિયમો પાછળની ભૂમિકા એ છે કે વ્યક્તિ એ જ આપી શકે જે તેની પાસે હોય, આ કિસ્સામાં તે ચર્ચની સદસ્યતા છે.<ref>{{cite book |last=Ware |first=Kallistos |authorlink=Timothy Ware |year=1964 |title=The Orthodox Church |page=285 |location=New York City |publisher=[[Penguin Books]]}}</ref> લૅટિન રાઇટ કૅથોલિક ચર્ચ આ શરતનો આગ્રહ રાખતું નથી, તેના મતે સંસ્કારની અસર, જેમ કે ચર્ચની સદસ્ય બનવું, તે જે વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા આપે છે તેના દ્વારા ઊભી થતી નથી, પરંતુ પવિત્ર આત્મા દ્વારા ઊભી થાય છે. ઓર્થોડોક્સ માટે, ''મરણોન્મુખ'' કિસ્સામાં ડીકન અથવા કોઈ પણ સાધારણ વ્યક્તિ બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે, પણ જો આ રીતે બાપ્તિસ્મા પામેલી વ્યક્તિ જીવી જાય, તો પાદરીએ બાપ્તિસ્મા વિધિની અન્ય પ્રાર્થનાઓ કરાવવી જોઈએ, અને ક્રિઝમૅશન(Chrismation)નો રહસ્યનો વિધિ કરવો જોઈએ. ઍંગ્લિકનિઝમ અને લૂથરનોના નિયમો લૅટિન રાઇટ કૅથોલિક ચર્ચ જેવા જ છે. મૅથોડિસ્ટોમાં અને અન્ય ઘણા પ્રોટેસ્ટન્ટ પંથોમાં, પણ, ધર્મના મંત્રી દ્વારા બાપ્તિસ્મા કરનાર સાધારણ ધર્મોપદેશકની યથાવિધિ સ્થાપના અથવા નિયુક્તિ કરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને બિન-સાંપ્રદાયિક એવી પ્રોટેસ્ટન્ટ ઈવેન્જિલિકલ ચર્ચોની નવીનતમ ચળવળોએ, બાપ્તિસ્મામાં વ્યક્તિનો વિશ્વાસ જગાડવામાં સૌથી વધુ સૌથી વધુ નિમિત્ત રહી હોય તેવી વ્યક્તિઓને બાપ્તિસ્માનો સંસ્કાર કરાવવાની રજા આપવી શરૂ કરી છે. ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સમાં, માત્ર મેલચાઈઝેડેક પ્રીસ્ટહુડમાં પાદરીનું પૌરોહિત્ય પદ અથવા તેથી ઊંચા પદ પર આરૂઢ આરોનિક પ્રીસ્ટહુડ ધરાવનાર તરીકે નિયુક્તિ પામેલ માણસ જ બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે.<ref name="lds.org">"ઍરોનિક પ્રીસ્ટહૂડ", ''પ્રીસ્ટહૂડ એન્ડ ઓક્સિલિઅરી લીડર્સ ગાઈડબુક'' , © 1992, 2001 ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ રિઝર્વ, આઈએનસી.( Inc.), [http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?hideNav=true&amp;locale=0&amp;sourceId=9a230f9856c20110VgnVCM100000176f620a____&amp;vgnextoid=198bf4b13819d110VgnVCM1000003a94610aRCRD#38 સપ્ટેમ્બર 16, 2009ના મેળવ્યા મુજબ], "ઍરોનિક પ્રીસ્ટહૂડ પર નિયંત્રણ ધરાવતા બ્રેધરિન પાસે અમુક પુરોહિતની ધાર્મિક વિધિ કરાવવાની સત્તા હતી. પ્રીસ્ટ(પાદરીઓ) બાપ્તિસ્મા આપે"</ref> યહોવાના સાક્ષીઓના બાપ્તિસ્મા, ચુસ્ત અનુયાયી "સમર્પિત પુરુષ" દ્વારા આપવામાં આવે છે.<ref name="autogenerated480">"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , ઑગસ્ટ 1, 1973, પૃષ્ઠ 480, "બાપ્તિસ્માના અનુસંધાનમાં, એ પણ નોંધવું જોઈએ કે ભલે બીજા કોઈ સાક્ષી મનુષ્યો હાજર ન હોય તે છતાં બાપ્તિસ્મા એક સમર્પિત પુરુષ દ્વારા જ અપાવા ઘટે."</ref><ref>"ધ જનરલ પ્રીસ્ટહૂડ ટુડે (આજના સમયનું એકંદર પૌરોહિત્ય)", ''ધ વૉચટાવર'' , માર્ચ 1, 1963, પૃષ્ઠ 147, "કારણ કે તેઓ એક પાદરી છે, એટલે અંતિમક્રિયાઓ, બાપ્તિસ્માઓ અને લગ્નો કરાવવા માટે, અને પ્રભુના મૃત્યુના વાર્ષિક સમારોહમાં સેવાનું સૂત્ર સંભાળવા માટે, કોઈ પણ સક્ષમ પુરુષ સદસ્યને કહેવામાં આવે છે."</ref> માત્ર કોઈ અસાધારણ સંજોગોમાં જ "સમર્પિત" બાપ્તિસ્મા આપનારને બાપ્તિસ્મારહિત કરવામાં આવી શકે (જુઓ ''યહોવાના સાક્ષીઓ'' વિભાગ). == અન્ય પરંપરાઓ == === ઍનાબાપ્તિસ્ત === {{Original research|section|date=February 2009}} [[ચિત્ર:River baptism in New Bern.jpg|thumb|right|350px|20મી સદીના વળાંકે ઉત્તર કૅરોલિનામાં નદીમાં લેવાતા બાપ્તિસ્મા.આજે ઘણા આફ્રિકન-અમેરિકન ખ્રિસ્તી સમૂહોમાં સંપૂર્ણ-નિમજ્જન (ડૂબકી) બાપ્તિસ્મા એ એક સામાન્ય પ્રથા રૂપે ચાલુ રહ્યા છે.]] ઍનાબાપ્તિસ્તો ("પુનઃ બાપ્તિસ્મા દાતા") અને બાપ્તિસ્તો વયસ્કના બાપ્તિસ્માને, અથવા "આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા"ને પ્રોત્સાહન આપે છે. તેમાં વ્યક્તિએ ઈસુ ખ્રિસ્તને તારણહાર તરીકે સ્વીકારી લીધા હોય તેને માન્યતા આપતા પગલા તરીકે બાપ્તિસ્માને જોવામાં આવે છે. જે લોકોને પોતાને શિશુ વયે બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યા હોવાથી, છંટકાવ, અથવા અન્ય કોઈ પંથના પ્રકારે બાપ્તિસ્મા આપયા હોવાથી, તેમને યોગ્ય રીતે બાપ્તિસ્મા નથી આપવામાં આવ્યા તેવું લાગતું હોય, તેમને તેઓ પુનઃબાપ્તિસ્મા આપતા હોવાથી પ્રારંભના ઍનાબાપ્તિસ્તોને એ નામ આપવામાં આવ્યું હતું. ઍનાબાપ્તિસ્તો મકાનની અંદરના ભાગમાં બાપ્તિસ્મા માટેના પાત્રમાં, તરણકુંડમાં, અથવા તો બાથટબમાં, અથવા ખાડી કે નદીના પ્રવાહ જેવાં કુદરતી સ્થળોએ બાપ્તિસ્મા આપે છે. બાપ્તિસ્મા ઈસુના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનનું સ્મરણ આપે છે.{{bibleref2c|Rom|6}} એક કર્મકાંડ તરીકે બાપ્તિસ્મા કશું જ સંપન્ન કરતો નથી, પણ બાહ્ય રૂપે તે વ્યક્તિનાં પાપો પહેલેથી જ ખ્રિસ્તના ક્રૂસે ધોઈ નાખ્યા છે એમ દર્શાવતો એક વ્યક્તિગત સંકેત અથવા પુરાવો છે.<ref name="London">''1644ની લંડન બાપ્તિસ્ત કબૂલાત.'' Web: [http://www.spurgeon.org/~phil/creeds/bc1644.htm વેબઃ લંડન બૅપ્ટિસ્ટ કન્ફેશન ઓફ 1644.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617103253/http://www.spurgeon.org/~phil/creeds/bc1644.htm |date=જૂન 17, 2010 }}[http://www.spurgeon.org/~phil/creeds/bc1644.htm 29 ડિસે 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100617103253/http://www.spurgeon.org/~phil/creeds/bc1644.htm |date=જૂન 17, 2010 }}</ref> તેને એક પ્રતિબદ્ધતાત્મક પગલા તરીકે જોવામાં આવે છે, જે ખ્રિસ્તના નવા કરારમાં પ્રવેશ સૂચવે છે.<ref name="London"/><ref>{{bibleref2|Jeremiah|31:31-34}}; {{bibleref2|Hebrews|8:8-12}}; {{bibleref2|Romans|6}}</ref> === બાપ્તિસ્ત દૃષ્ટિકોણો === મોટા ભાગના બાપ્તિસ્તો માટે, ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્મા એ પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્માના નામે આસ્થાવાનનું જળમાં નિમજ્જન છે.{{Bibleref2c|Mt|28:19}} તે એક આજ્ઞાપાલનનું પગલું છે જે ક્રૂસારોપિત, દફન થયેલા, અને પાછા ઊઠેલા તારણહારમાં આસ્થાવાનના વિશ્વાસનું, તથા આસ્થાવાનના પાપનું મૃત્યુ, તેના પુરાણા જીવનનું દફન, અને ઈસુ ખ્રિસ્તમાં તેના નવીન જીવનના આરંભનું, પુનરુત્થાનનું પ્રતીક છે. મૃત્યુ પામેલાઓના અંતિમ પુનરુત્થાનમાં આસ્થાવાનના વિશ્વાસનો તે પુરાવો છે.<ref name="BFM"/> મોટા ભાગના બાપ્તિસ્ત માને છે કે બાપ્તિસ્મા પોતે મુક્તિ અથવા રૂપાંતરણ અભિવ્યક્ત કરતું નથી, ઊલટાનું તે તો નવા આસ્થાવાન સાથે આધ્યાત્મિક અર્થમાં જે ઘટી ચૂક્યું છે તેનું પ્રતીક માત્ર છે. તે ખરેખર "તારનાર કૃપા" વરસાવનાર અથવા મુક્તિદાતા ન ગણાતા હોવાથી, બાપ્તિસ્તો તેને એક "સંસ્કાર" ગણવાને બદલે "આજ્ઞા" ગણે છે. જેનું પાલન ઈસુ પોતાના શિષ્યો પાસેથી ઇચ્છતા હતા તે ચર્ચની એક "આજ્ઞા"- બાઈબલમાંની શિક્ષા હોવાને કારણે,<ref name="Brackney"/> ચર્ચના સભ્યપદના અને પ્રભુ સાથેના છેલ્લા ભોજન (પ્રભુભોજન માટેનો બાપ્તિસ્તોનો પસંદીદા શબ્દપ્રયોગ) મેળવવાના અધિકારો માટે તે પૂર્વ-આવશ્યકતા ગણાય છે.<ref name="BFM">"ધ બૅપ્ટિસ્ટ ફેઈથ એન્ડ મેસેજ (બાપ્તિસ્તનો વિશ્વાસ અને સંદેશો)," સાઉથર્ન બૅપ્ટિસ્ટ કન્વેન્શન. જૂન 14, 2000ના અપનાવવામાં આવ્યું. જૂન 29, 2009ના જોવામાં આવ્યું: http://www.sbc.net/bfm/bfm2000.asp#vii {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303000119/http://www.sbc.net/bfm/bfm2000.asp#vii |date=માર્ચ 3, 2009 }}</ref> વ્યક્તિની ખ્રિસ્ત અંગેની માન્યતાથી બાપ્તિસ્માને અલગ કરી શકાય તેમ નથી, કારણ કે ખ્રિસ્ત પોતે બાપ્તિસ્મા પામ્યા હતા અને પાપમાંથી છોડાવનારું તેમનું કાર્ય નિમજ્જન દ્વારા બાપ્તિસ્મામાં, તમામ આસ્થાવાનો જેને માણે છે તેવા ખ્રિસ્ત સાથેના એક નવા સંબંધ તરીકે ચિત્રિત થયેલું છે.<ref name="Brackney"/> બાપ્તિસ્તો એવું પણ માને છે કે ઈસુ ખ્રિસ્તમાં પોતાનો વિશ્વાસ જાહેર કરવા માટે બાપ્તિસ્મા એક અગત્યનો રસ્તો છે. લાક્ષણિક રીતે, વયસ્કો, યુવાનો, અથવા મોટાં બાળકો જે ખ્રિસ્ત પ્રત્યેની વિશ્વાસની પ્રતિબદ્ધતાને સમજે છે અને પ્રભુના સાદને પ્રતિભાવ આપવા ઇચ્છે છે તે તમામ બાપ્તિસ્મા માટેના સ્વીકાર્ય ઉમેદવારો છે.<ref name="Brackney"/> શિશુ બાપ્તિસ્મા માટેના તેમના અસ્વીકાર અંગે, વયસ્કોના અથવા આસ્થાવાનોના ચર્ચમાં બાળકો માટે કોઈ જગ્યા નથી, એમ કહીને બાપ્તિસ્તોની ટીકા કરવામાં આવે છે. નાનાં બાળકો અને શિશુઓને બાપ્તિસ્મા આપવાને બદલે, બાપ્તિસ્તો બાળકોને જાહેર ચર્ચ સેવામાં સમર્પિત કરે છે, જ્યાં માતાપિતાઓ અને ચર્ચના સદસ્યોને બાળકો સમક્ષ ઉદાહરણીય જીવન જીવવા માટે, અને તેમને પ્રભુના માર્ગો શીખવવા માટે કહેવામાં આવે છે. આ સેવામાં જળ બાપ્તિસ્માને સ્થાન નથી.<ref name="Brackney">બ્રાકની, વિલિયમ એચ. "ડૂઈંગ બાપ્તિસ્મા બાપ્તિસ્ત સ્ટાઈલઃ બિલિવર્સ બાપ્તિસ્મા (બાપ્તિસ્તની શૈલીથી બાપ્તિસ્મા આપવાઃ આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા)." ''બૅપ્ટિસ્ટ હિસ્ટ્રી એન્ડ હેરિટેજ સોસાયટી.'' જુલાઈ 29, 2009. ઓનલાઈનઃ http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107183031/http://www.baptisthistory.org/pamphlets/baptism.htm |date=જાન્યુઆરી 7, 2010 }}</ref> તેમની ટીકાના પ્રતિભાવ આપતા બાપ્તિસ્તો કહે છે કે પ્રભુનો પ્રેમ સૌ માટે છે, અને સ્પષ્ટપણે બાળકો માટે તો ખરો જ; બાપ્તિસ્મા પોતે કોઈ સંસ્કાર નથી, અને તેથી ટીકાકારો માને છે તેમ બાળકો જેનાથી વંચિત રહી ગયા હોય તેવી કોઈ મુક્તિ તે બક્ષતો નથી; અને બાપ્તિસ્મા વિશ્વાસની કબૂલાતનું માત્ર એક બાહ્ય પ્રતીક છે, એટલે એ કબૂલાત કરવાનો સુમાહિતીગાર નિર્ણય લેવા પૂરતી વ્યક્તિ પરિપક્વ ન થાય ત્યાં સુધી તેને કરવા અર્થવિહીન છે.<ref name="Brackney"/> === ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો) === ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ(ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો)માં માત્ર શારીરિક પૂર્ણ નિમજ્જન દ્વારા જ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે,<ref name="Perfect Stranger">સ્ટુઅર્ટ એમ. મૅટ્લિન્સ, આર્થર જે. માગિડા, જે. માગિડા, ''હાઉ ટુ બી અ પરફેક્ટ સ્ટ્રેન્જરઃ અ ગાઈડ ટુ એટીકેટ ઈન અધર પીપલ્સ રિલિજિયસ સેરિમનિઝ'' (એક આદર્શ અજાણ્યા કેવી રીતે બનવું: અન્ય લોકોના ધાર્મિક સમારંભોમાં વર્તવાની રીતભાત માટેની માર્ગદર્શિકા), વૂડ લેક પબ્લિશિંગ આઈએનસી(Inc)., 1999, ISBN 1-896836-28-3, 9781896836287, 426 પાનાં, પ્રકરણ 6- ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો)</ref>{{rp|p.107}}<ref name="Rhodes 2005">રોન રહોડેસ, ''ધ કમ્પ્લિટ ગાઈડ ટુ ક્રિશ્ચિયન ડીનોમિનેશન્સ'' (ખ્રિસ્તી સંપ્રદાયોની સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા), હાર્વેસ્ટ હાઉસ પબ્લિશર્સ, 2005, ISBN 0-7369-1289-4</ref>{{rp|p.124}} તેના આધારમાં કોઈને(Koine) ગ્રીક ક્રિયાપદ ''બાપ્તિઝો (baptizo)'' છે જેનો અર્થ ડૂબકી, નિમજ્જન, પાણીમાં ડુબાડવું અથવા બોળવું થાય છે તેમ સમજવામાં આવે છે.<ref name="Who Are the churches of Christ">બૅટસેલ બાર્રેટ્ટ બાક્સટર, ''હૂ આર ધ ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ એન્ડ વૉટ ડૂ ધે બિલિવ ઈન?'' (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો કોણ છે અને તે શેમાં માને છે?) {{Cite web |url=http://www.woodsonchapel.com/coc.php/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=જૂન 19, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080619130916/http://www.woodsonchapel.com/coc.php |url-status=dead }}માં અને [http://church-of-christ.org/who.html અહીં], [http://www.cris.com/~mmcoc/coc.html અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060622181734/http://www.cris.com/~mmcoc/coc.html |date=જૂન 22, 2006 }} અને [http://www.scripturessay.com/article.php?cat=&amp;id=6 અહીં] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060713235546/http://www.scripturessay.com/article.php?cat=&id=6 |date=જુલાઈ 13, 2006 }} ઓનલાઈન ઉપલબ્ધ</ref><ref name="Understanding Four Views on Baptism">ટોમ જે. નેટ્ટલેસ, રિચાર્ડ એલ. પ્રાટ, જુનિ., યોહાન એચ. આર્મસ્ટ્રોંગ, રોબર્ટ કોલ્બ, ''અન્ડર્સ્ટેન્ડિંગ ફોર વ્યૂઝ ઓન બૅપ્ટિઝમ (બાપ્તિસ્મા અંગેના ચાર દૃષ્ટિકોણોની સમજણ)'' , ઝોન્ડરવન, 2007, ISBN 0-310-26267-4, 9780310262671, 222 પાનાં.</ref>{{rp|p.139}}<ref name="Howard 1971">વી. ઈ. હોવર્ડ, ''વૉટ ઈઝ ધ ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ? (ખ્રિસ્તનું ચર્ચ શું છે?)'' 4થી આવૃત્તિ (સુધારેલી) સેન્ટ્રલ પ્રિન્ટર્સ એન્ડ પબ્લિશર્સ, વેસ્ટ મોનરોએ, લોઈસિયાના, 1971</ref>{{rp|p.313-314}}<ref name="Baptism, Why Wait?">રીસ બ્રાયન્ટ, ''બૅપ્ટિઝમ, વ્હાય વેઈટ?: ફેઈથ્સ રિસપોન્સ ઈન કન્વર્ઝન (બાપ્તિસ્મા, રાહ શું કામ જોવી?: ધર્માન્તરણમાં આસ્થાનો પ્રતિભાવ)'' , કૉલેજ પ્રેસ, 1999, ISBN 0-89900-858-5, 9780899008585, 224 પાનાં</ref>{{rp|p.22}}<ref name="Wharton 1997">એડવર્ડ સી. વ્હાર્ટોન, ''ધ ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટઃ ધ ડિસ્ટિન્ક્ટિવ નેચર ઓફ ધ ન્યૂ ટેસ્ટામેન્ટ ચર્ચ (ખ્રિસ્તના ચર્ચઃ નવા કરારના ચર્ચનો લાક્ષણિક સ્વભાવ)'' , ગોસ્પેલ એડવોકેટ કું., 1997, ISBN 0-89225-464-5</ref>{{rp|p.45-46}} બાપ્તિસ્માની અન્ય પ્રચલિત પ્રથાઓ કરતાં ડૂબકી ઈસુના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનને વધુ નજીકથી મળતી આવે છે તેમ જોવામાં આવે છે.<ref name="Who Are the churches of Christ"/><ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.140}}<ref name="Howard 1971"/>{{rp|p.314-316}} ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટની દલીલ છે કે ઐતિહાસિક રીતે પહેલી સદીમાં નિમજ્જનની પ્રથા પ્રચલિત હતી, અને પાછળથી જ્યારે નિમજ્જન શક્ય નહોતું ત્યારે જલધારા અને છંટકાવ જેવી ગૌણ પ્રથાઓ ઉદ્ભવી હતી અને પ્રચલિત બની હતી.<ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.140}} વખત જતાં, આ ઊતરતી કોટિની પ્રથાઓએ નિમજ્જનનું સ્થાન લઈ લીધું.<ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.140}} માનસિક રીતે માન્યતા ધરવા અને પસ્તાવો કરવા સક્ષમ હોય તેવા લોકોને જ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે (એટલે કે, શિશુ બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવતા નથી કારણ કે નવા કરારમાં તેના માટે કોઈ દાખલો કે પૂર્વાધાર નથી).<ref name="Rhodes 2005"/>{{rp|p.124}}<ref name="Who Are the churches of Christ"/><ref name="Howard 1971"/>{{rp|p.318-319}}<ref name="Ferguson 1996">ઈવરેટ્ટ ફેર્ગ્યુસન, ''ધ ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટઃ અ બિબ્લિકલ ઇકિલઝિઓલોજી ફોર ટુડે (ખ્રિસ્તનું ચર્ચઃ આજ માટેનું બાઈબલનું ધર્મતંત્ર'' ), વમ. બી. ઈઅર્ડમેન્સ પબ્લિશિંગ, 1996, ISBN 0-8028-4189-9, 9780802841896, 443 પાનાં</ref>{{rp|p.195}} ધર્માન્તર માટેના આવશ્યક ભાગ રૂપે નિમજ્જન થકી બાપ્તિસ્માની સમજણ સાથે, પુનઃસ્થાપના અભિયાન(Restoration Movement)ની વિવિધ શાખાઓમાં ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્મા અંગે ઐતિહાસિક રીતે સૌથી સંકુચિત સ્થાન ધરાવતા હતા.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism">ડગલાસ એલન ફોસ્ટર અને એન્થોની એલ. દુન્નાવંત, ''ધ એન્સાઈક્લોપીડિયા ઓફ ધ સ્ટોન-કૅમ્પબેલ મુવમેન્ટઃ ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ડિસાઈપલ્સ ઓફ ક્રાઈસ્ટ), ક્રિશ્ચિયન ચર્ચિસ/ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ'' (સ્ટોન-કૅમ્પબેલ ચળવળનો જ્ઞાનકોશઃ ખ્રિસ્તી ચર્ચ (ખ્રિસ્તના શિષ્યો), ખ્રિસ્તી ચર્ચો/ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો, ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો), વમ. બી. ઈઅર્ડમેન્સ પબ્લિશિંગ, 2004, ISBN 0-8028-3898-7, 9780802838988, 854 પાનાં, ''બાપ્તિસ્મા'' પર નોંધ</ref>{{rp|p.61}} બાપ્તિસ્માની વૈધતા માટે કઈ હદ સુધી બાપ્તિસ્માની ભૂમિકા અંગેની સાચી સમજણ અનિવાર્ય છે તે અંગેના મતભેદ સૌથી નોંધપાત્ર હતા. <ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.61}} ડૅવિડ લિપ્સકોમ્બે ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે જો ઈશ્વરની આજ્ઞા ઉઠાવવાની ઇચ્છાથી આસ્થાવાને બાપ્તિસ્મા લીધા હોય, તો એ બાપ્તિસ્મા વૈધ ગણાય, પછી ભલે મુક્તિમાં બાપ્તિસ્મા જે ભાગ ભજવે છે તેની પૂરેપૂરી સમજણ વ્યક્તિ ન પણ ધરાવતી હોય.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.61}} ઓસ્ટિન મૅકગૅરી દલીલ કરે છે કે વૈધ ગણવા માટે, ધર્માન્તર કરનારી વ્યક્તિએ એ સમજવું પણ જરૂરી છે કે બાપ્તિસ્મા પાપોની ક્ષમા માટે છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.62}} 20મી સદીની શરૂઆતમાં મૅકગૅરીનો દૃષ્ટિકોણ પ્રચલિત બન્યો, પણ લિપ્સકોમ્બ જે અભિગમની હિમાયત કરતા હતા તે ક્યારેય સંપૂર્ણપણે અદૃશ્ય થયો નહીં.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.62}} તાજેતરમાં જ, ઈન્ટરનેશનલ ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ(ખ્રિસ્તનાં આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચો)ના ઉદય સાથે (જે તેમના અભિયાનમાં જોડાનાર કોઈ પણ વ્યક્તિને પુનઃબાપ્તિસ્મા આપવાનો આગ્રહ રાખે છે) કેટલાક આ બાબતનું પુનઃપરીક્ષણ કરવા પ્રેરાયા છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ અવિરતપણે શીખવે છે કે બાપ્તિસ્મામાં એક આસ્થાવાન તેના જીવનને પ્રભુ પ્રતિના વિશ્વાસમાં અને આજ્ઞાંકિતતામાં સમર્પિત કરે છે, અને પ્રભુ "ખ્રિસ્તના રક્તની પવિત્રતાથી, વ્યક્તિને પાપમાંથી સ્વચ્છ કરે છે અને ખરેખર વ્યક્તિની અવસ્થાને બદલીને તેને એક અજાણી વ્યક્તિમાંથી પ્રભુના સામ્રાજ્યની નાગરિક બનાવે છે. બાપ્તિસ્મા એ માણસનું કામ નથી; એ એક એવી જગ્યા છે જ્યાં જે પ્રભુ જ કરી શકે એવું કામ પ્રભુ કરે છે." <ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} આમ, તેઓ બાપ્તિસ્માને એક સરાહનીય કાર્ય તરીકે જોવા કરતાં તેને વિશ્વાસનું શાંત કાર્ય માને છે; તે "માણસ પાસે પ્રભુને ધરવા માટે કશું જ નથી તેની કબૂલાત છે."<ref name="Theology Matters"/>{{rp|p.112}} ભલે ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્માનું એક "સંસ્કાર" તરીકે વિવરણ ન કરતા હોય, પણ તેના માટેના તેમના દૃષ્ટિકોણ પરથી તેને યોગ્ય રીતે "સંસ્કારત્મક" કહી શકાય તેમ છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}}<ref name="Baptism, Why Wait?"/>{{rp|p.186}} તેઓ એ રીતે જુએ છે કે બાપ્તિસ્માની શક્તિ, પાણી અથવા તે ક્રિયામાંથી આવતી હોવાને બદલે, પ્રભુ પાસેથી આવે છે, જેમણે બાપ્તિસ્માને એક વાહન તરીકે પસંદ કર્યું છે,<ref name="Baptism, Why Wait?"/>{{rp|p.186}} અને તેઓ બાપ્તિસ્માને ધર્માન્તરણના માત્ર પ્રતીક તરીકે જ નહીં, પણ એ પ્રક્રિયાના અભિન્ન અંગ તરીકે સમજે છે.<ref name="Baptism, Why Wait?"/>{{rp|p.184}} તાજેતરનો પ્રવાહ બાપ્તિસ્માના રૂપાંતરાત્મક પાસા પર ભાર મૂકે છેઃ તેને ભૂતકાળમાં જે કશુંક ઘટી ચૂક્યું છે તેની નિશાની અથવા માત્ર એક કાયદાકીય જરૂરિયાત તરીકે વર્ણવવાને બદલે, તેને "એવી ઘટના તરીકે જોવામાં આવે છે જે આસ્થાવાનને 'ખ્રિસ્તમાં' મૂકે છે જ્યાં પછી ઈશ્વર, ચાલુ રૂપાંતરણના કાર્યને આગળ વધારે છે."<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} એક લઘુમતી એવી પણ છે જે સાંપ્રદાયિક વલણ ટાળવા માટે બાપ્તિસ્માના મહત્ત્વને ઓછું આંકે છે, પણ બૃહ્ત પ્રવાહ તો "બાપ્તિસ્મા અંગેના બાઈબલના ઉપદેશોની વિપુલતાનું પુનઃપરીક્ષણ કરવાનો અને ખ્રિસ્તી ધર્મમાં તેનું મધ્યસ્થ અને મહત્ત્વના સ્થાને પુનઃસ્થાપન" કરવાનો છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.66}} બાપ્તિસ્મા મુક્તિ મેળવવા માટે આવશ્યક છે એવી માન્યતા હોવાને કારણે, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્માથી પુનર્જીવનની માન્યતાને પુષ્ટિ આપે છે, એમ કેટલાક બાપ્તિસ્તોનું કહેવું હતું.<ref name="Foster">ડગલાસ એ. ફોસ્ટર, [http://www.acu.edu/sponsored/restoration_quarterly/archives/2000s/vol_43_no_2_contents/foster.html "ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ એન્ડ બૅપ્ટિઝમઃ એન હિસ્ટોરિકલ એન્ડ થિયોલોજિકલ ઓવરવ્યૂ (ખ્રિસ્તનાં ચર્ચ અને બાપ્તિસ્માઃ એક ઐતિહાસિક અને ધર્મશાસ્ત્રીય વિહંગાવલોકન),"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100520041454/http://www.acu.edu/sponsored/restoration_quarterly/archives/2000s/vol_43_no_2_contents/foster.html |date=મે 20, 2010 }} ''રિસ્ટોરેશન ક્વાર્ટરલી'' , વોલ્યુમ 43/ક્રમ 2 (2001)</ref> જો કે, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટના સદસ્યોએ આને રદિયો આપતા દલીલ કરી હતી કે, કારણ કે વિશ્વાસ અને પસ્તાવો આવશ્યક છે, અને પ્રભુની કૃપાથી ખ્રિસ્તના રક્ત દ્વારા પાપો ધોવાનું આવશ્યક છે, તેથી બાપ્તિસ્મા મૂળભૂત રીતે મુક્તિદાતા કર્મકાંડ નથી.<ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.133}}<ref name="Foster"/><ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Regeneration">ડગલાસ એલન ફોસ્ટર અને એન્થોની એલ. દુન્નાવંત, ''ધ એન્સાઈક્લોપીડિયા ઓફ ધ સ્ટોન-કૅમ્પબેલ મુવમેન્ટઃ ક્રિશ્ચિયન ચર્ચ (ડિસાઈપલ્સ ઓફ ક્રાઈસ્ટ), ક્રિશ્ચિયન ચર્ચિસ/ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ'' (સ્ટોન-કૅમ્પબેલ ચળવળનો જ્ઞાનકોશઃ ખ્રિસ્તી ચર્ચ (ખ્રિસ્તના શિષ્યો), ખ્રિસ્તી ચર્ચો/ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો, ખ્રિસ્તનાં ચર્ચો), વમ. બી. ઈઅર્ડમેન્સ પબ્લિશિંગ, 2004, ISBN 0-8028-3898-7, 9780802838988, 854 પાનાં, ''રિજનરેશન (પુનર્જીવન)'' પર નોંધ</ref>{{rp|p.630,631}} ઊલટાનું, તેમનું વલણ બાઈબલના એ પરિચ્છેદ તરફ ધ્યાન દોરવાનું છે જેમાં પીટર, બાપ્તિસ્માને નોઆહના પૂરની ઉપમા આપે છે, પૂર્વગૃહીત સિદ્ધાંત રૂપે કહે છે, "એ જ રીતે હવે બાપ્તિસ્મા આપણને બચાવશે" પણ કૌંસમાં સ્પષ્ટતા કરે છે કે બાપ્તિસ્મા એ "દેહના ગંદવાડને બાજુ પર મૂકી દેવાની બાબત ''નથી'' પણ તે પ્રભુ પ્રત્યેના ''સારા અંતઃકરણનો પ્રતિભાવ'' છે" (1 પીટર 3:21).<ref>કેજેવી(KJV), ત્રાંસા અક્ષરો ઉમેરવામાં આવ્યા છે.</ref> ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટમાંથી એક લેખકે વિશ્વાસ અને બાપ્તિસ્મા વચ્ચેના સંબંધને આ રીતે વર્ણવ્યો હતો, "વ્યક્તિ ''શા માટે'' પ્રભુનું સંતાન છે તેનું કારણ તે ''વિશ્વાસ'' છે; ''બાપ્તિસ્મા'' એ ''સમય છે જેમાં'' વ્યક્તિ ખ્રિસ્તમાં ભળે છે અને તેથી પ્રભુનું સંતાન બને છે" (ત્રાંસા અક્ષરો સ્રોત મુજબ છે).<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.170}} બાપ્તિસ્માને, મુક્તિ મેળવી આપતા "કાર્ય" કરતાં,<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.170}} વિશ્વાસ અને પસ્તાવાની કબૂલાતસભર અભિવ્યક્તિ તરીકે સમજવામાં આવે છે.<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.179-182}} === સુધરેલ અને કરાર (Covenant) ધર્મશાસ્ત્રનો દૃષ્ટિકોણ === {{Main|Covenant Theology#Baptism}} બાળબાપ્તિસ્ત કરાર ધર્મશાસ્ત્રીઓ નવા કરાર સહિતના, બાઈબલના તમામ કરારોની વ્યવસ્થાને કૌટુંબિક, સંસ્થાગત સમાવેશ અથવા "પેઢી દર પેઢી ઉત્તરાધિકાર"ના સિદ્ધાંત રૂપે જુએ છે. પ્રભુ અને માણસ વચ્ચે થયેલા બાઈબલના કરારોમાં એવાં ચિહ્નો અને છાપો સમાવિષ્ટ છે જે કરારો પાછળ રહેલાં તથ્યોને દૃશ્યમાન રીતે રજૂ કરતાં હોય. પ્રભુના કરાર વળતરના આ દૃશ્યમાન ચિહ્નો અને પ્રતીકોને વિશિષ્ટ રૂપે વ્યક્તિત્વવાદી રીતે નહીં પણ, સંગઠિત રીતે (ઉદાહરણ તરીકે, ઘરોને) પ્રદાન કરવામાં આવે છે. રિફોર્મ્ડ (સુધરેલ) ચર્ચો બાપ્તિસ્માને નવા કરારમાં પ્રવેશના દૃશ્યમાન સંકેત તરીકે માને છે અને તેથી વિશ્વાસની જાહેર કબૂલાત કરતા નવા આસ્થાવાનોને તે વ્યક્તિગત રીતે આપવામાં આવે છે. બાળબાપ્તિસ્તો (પીડિયોબાપ્તિસ્તો) તેથી પણ આગળ જઈને એમ માને છે કે આનો વિસ્તાર સામુદાયિક રીતે આસ્થાવાનનાં ગૃહો સુધી થાય છે જેમાં લાક્ષણિક રીતે બાળકોનો સમાવેશ થશે, અથવા વ્યક્તિગત ધોરણે આસ્થાવાન માતાપિતાના બાળકો કે શિશુઓ સુધી તેનો વિસ્તાર થાય છે (જુઓ શિશુ બાપ્તિસ્મા). આમ, આ દૃષ્ટિકોણથી, બાપ્તિસ્માને અબ્રાહમના સુન્નતના ધાર્મિક વિધિના કાર્યની અવેજી તરીકે અને તેના સંસ્કારાત્મક સમકક્ષ તરીકે જોવામાં આવ્યો છે અને બાકીની બાબતો ઉપરાંત, તે પાપમાંથી આંતરિક શુદ્ધતાનું પણ પ્રતીક બને છે. === કૅથોલિક === કૅથોલિક બોધોમાં, બાપ્તિસ્માને સામાન્ય રીતે મુક્તિ માટે આવશ્યક માનવામાં આવે છે.<ref name="can849">{{cite web|url=http://www.intratext.com/IXT/ENG0017/_P2T.HTM |title=Code of Canon Law, canon 849 |publisher=Intratext.com |date=May 4, 2007 |access-date=February 25, 2009}}</ref> આ બોધના મૂળિયાં છેક પહેલી સદીના ખ્રિસ્તીઓના બોધ અને પ્રથાઓ સુધી પહોંચે છે, અને જ્યાં સુધી બાપ્તિસ્માને માત્ર ખ્રિસ્તી સમુદાયમાં પ્રવેશની મંજૂરી આપતા ચિહ્ન તરીકે જ જોતા હલ્ડ્રીચ ઝ્વિંગલિએ બાપ્તિસ્માની અનિવાર્યતાનો ઇનકાર નહોતો કર્યો ત્યાં સુધી, મુક્તિ અને બાપ્તિસ્મા વચ્ચેનું જોડાણ, એકંદરે, મુખ્ય તકરારનો મુદ્દો નહોતું.<ref name="cross2005baptism"/> કૅથોલિક ચર્ચના કૅટિકિઝમ(ધર્મ સંબંધી પ્રશ્નોત્તરીનું પુસ્તક)માં લખ્યું છે કે "મુક્તિ માટે બાપ્તિસ્મા એ લોકો માટે અનિવાર્ય છે, જે લોકો માટે સુવાર્તાઓ જાહેર કરવામાં આવી હતી અને જે લોકો આ સંસ્કાર માગી શકે તેવી શક્યતા ધરાવતા હતા."<ref name="vatican"/> તદાનુસાર, જે વ્યક્તિ જાણીકરીને, સ્વેચ્છાએ અને કશા જ પશ્ચાતાપ વિના બાપ્તિસ્માને નકારે છે તેની મુક્તિ માટે કોઈ આશા નથી. યોહાન અનુસાર આ બોધ સુવાર્તામાંના ઈસુના શબ્દો પર આધારિત છેઃ "સાચેસાચ, ખરે જ, હું તમને કહું છું કે, જ્યાં સુધી વ્યક્તિ જળ અને આત્મામાંથી જન્મ નથી પામતી, ત્યાં સુધી તે પ્રભુના રાજ્યમાં પ્રવેશી શકતી નથી."{{Bibleref2c|Jn|3:5|RSV}} કૅથોલિકો પિતાના, પુત્રના, અને પવિત્ર આત્મા<ref>''ઓર્ડો ઈનિશિએશન ઈઝ ક્રિસ્ટાનાએ એડલ્ટરમ (Ordo initiationis christanae adultorum)'' , એડિટિયો ટાયપિકા, વેટિકન સિટી, ટાયપિસ પોલીગ્લોટિસ વેટિકનિસ, 1972, પૃ. 92, cf લેટરન IV ''દ ફિદે કૅથોલિકા'' , ડીએસ (DS) 802, cf ફ્લોરેન્સ, ''ડેક્રીટમ પ્રો અર્મેનિસ'' , ડીએસ(DS), 1317.</ref>ના નામમાં (એકવચન)- ત્રણ ઈશ્વરો નહીં, પણ ત્રણ વ્યક્તિઓમાં જીવતા એક ઈશ્વરના નામમાં- પાણીમાં ડૂબકી, નિમજ્જન અથવા જલધારા દ્વારા બાપ્તિસ્મા પામે છે. એક જ દૈવી તત્ત્વ ધરાવતા હોવા છતાં, પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્મા અલગ અલગ છે, એક જ ઈશ્વરનાં ત્રણ "મહોરાં" માત્ર અથવા અવતાર નથી. એક ઈશ્વરના આ ત્રણ "વ્યક્તિઓ" સાથેના સંબંધ પર ચર્ચનો અને ખ્રિસ્તી વ્યક્તિનો વિશ્વાસ આધારિત છે. વયસ્કોના ખ્રિસ્તી દીક્ષા વિધિ થકી વયસ્કો પણ બાપ્તિસ્મા મેળવી શકે છે. એવો દાવો કરવામાં આવે છે કે પોપ સ્ટીફન પ્રથમ, સંત અમ્બ્રોસે અને પોપ નિકોલસ પ્રથમે ઘોષિત કર્યું હતું કે માત્ર "ઈસુ"ના નામમાં તેમ જ "પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્મા"ના નામમાં અપાતા બાપ્તિસ્મા વૈધ હતા. તેમના શબ્દોના સાચા અર્થઘટન અંગે મતમતાંતર છે.<ref name="cathen"/> વર્તમાન સ્વીકૃત ખ્રિસ્તી ધર્મશાસ્ત્રના કાયદામાં વૈધતા માટે ત્રયી સૂત્ર અને પાણી આવશ્યકતા રહે છે.<ref name="can849"/> ચર્ચ, જળ બાપ્તિસ્માના બે સમકક્ષોને માન્યતા આપે છેઃ "રક્ત થકી બાપ્તિસ્મા" અને "ઇચ્છા થકી બાપ્તિસ્મા". જે લોકો બાપ્તિસ્મા પામ્યા વિના તેમના વિશ્વાસ માટે શહીદી વહોરે છે તે રક્ત થકી બાપ્તિસ્મા પામ્યા કહેવાય છે, જ્યારે ઇચ્છા થકી બાપ્તિસ્મા સામાન્ય રીતે એ ધર્મશિક્ષણ લેતાં લોકો(કૅટિક્યુમૅન)ને લાગુ પડે છે જેઓ બાપ્તિસ્મા પામી શકે તે પહેલાં મૃત્યુ પામે છે. કૅથોલિક ચર્ચનું કૅટિકિઝમ(ધર્મ સંબંધી પ્રશ્નોત્તરીનું પુસ્તક) આ બે રૂપને વર્ણવે છેઃ <blockquote>ચર્ચની હંમેશાં એવી દૃઢ પ્રતીતિ રહી છે કે જે લોકો પોતાના વિશ્વાસને કાજે બાપ્તિસ્મા પામ્યા વિના મૃત્યુ વહોરે છે તેઓ ખ્રિસ્ત માટે અને ખ્રિસ્ત સાથે તેમના મૃત્યુ વડે બાપ્તિસ્મા પામે છે. આ પ્રકારનો ''રક્ત થકી બાપ્તિસ્મા'' , ઇચ્છા થકી બાપ્તિસ્માની જેમ, સંસ્કારવિધિ વિના પણ બાપ્તિસ્માનાં ફળો આપે છે. (1258)</blockquote> <blockquote>ધર્મનું શિક્ષણ લેનારા જે લોકો (catechumens) તેમના બાપ્તિસ્મા પામતાં પહેલાં મૃત્યુ પામે છે, તેમની તે મેળવવાની સુસ્પષ્ટ ઇચ્છા, અને તેની સાથે પોતાનાં પાપો માટેનો પશ્ચાતાપ, અને પરોપકાર, તેમના માટે એવી મુક્તિની ખાતરી આપે છે જે તેઓ આ સંસ્કારવિધિ દ્વારા ન પામી શક્યા હોત. (1259)</blockquote> કૅથોલિક ચર્ચ માને છે કે જે બિન-ખ્રિસ્તીઓ નિષ્ઠાવાન હૃદયથી પ્રભુને ઇચ્છે છે અને, અને તેની કૃપા અનુસાર ચાલે છે, પોતાના અંતરાત્માની પ્રેરણાના માધ્યમથી ઈશ્વરની ઇચ્છાને જાણે છે અને તેને કરવાનો પ્રયાસ કરે છે તેમને પણ જળ-બાપ્તિસ્મા વિના બચાવી શકાશે કારણ કે તેઓ તેને અંતર્નિહિતપણે ઇચ્છતાં હોય છે તેમ કહેવાય છે.<ref>cf. કૅટિકિઝમ, 1260</ref> બાપ્તિસ્મા ન પામ્યા હોય તેવા શિશુઓના કિસ્સામાં, ચર્ચ તેમની નિયતિ માટે અનિશ્ચિત છે; "ચર્ચ તેમને માત્ર પ્રભુની દયાના ભરોસે છોડી શકે તેમ છે." (કૅટિકિઝમ, 1261). === યહોવાના સાક્ષીઓ === યહોવાના સાક્ષીઓ માને છે કે જ્યારે વ્યક્તિ બાપ્તિસ્માના મહત્ત્વને સમજી શકે તેટલી મોટી થાય ત્યારે જ, સંપૂર્ણ નિમજ્જન (પાણીમાં ડુબાડીને) દ્વારા જ બાપ્તિસ્મા અપાવા જોઈએ. તેમનું માનવું છે કે જળ બાપ્તિસ્મા એ વ્યક્તિએ ઈસુ ખ્રિસ્ત થકી પ્રભુની ઇચ્છાનું પાલન કરવા બિનશરતી સમર્પણ કર્યું હોવાનું બાહ્ય પ્રતીક છે. તેઓ બાપ્તિસ્માને મંત્રી તરીકે અપાતી પાદરીની દીક્ષા વિધિ માને છે.<ref>''જેટ'' મૅગેઝિન, ઑગસ્ટ 4, 1955, પૃષ્ઠ 26 [http://books.google.com/books?id=xbEDAAAAMBAJ&amp;pg=PA26&amp;dq=%22jehovah%27s+witnesses%22 ઓનલાઈન]</ref> બાપ્તિસ્મા ઝંખતા ભાવિ ઉમેદવારોએ આયોજિત બાપ્તિસ્મા કાર્યક્રમ પહેલાં સારી એવી અગાઉથી તેમની બાપ્તિસ્મા લેવાની ઇચ્છા પ્રદર્શિત કરવી આવશ્યક છે, જેથી ધર્મસભાના વડીલો તેમની યોગ્યતાને આંકી શકે.<ref>''ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ટુ ડૂ જેહોવાઝ વિલ'' (યહોવાની ઇચ્છાનુસાર કરવા માટે સંગઠિત), યહોવાના સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રકાશિત, પૃષ્ઠ 182</ref> જો ઉમેદવારો આ ધર્મના સદસ્યો પાસેથી શું અપેક્ષિત છે તે અંગે સમજણ ધરાવતા તથા પંથ પ્રતિ સહૃદય સમર્પણ નિદર્શિત કરતા જણાય તો વડીલો બાપ્તિસ્મા માટે તે ઉમેદવારોને માન્યતા આપે છે.<ref>''ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ટુ ડૂ જેહોવાઝ વિલ'' (યહોવાની ઇચ્છાનુસાર કરવા માટે સંગઠિત), યહોવાના સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રકાશિત, પૃષ્ઠ 217-218.</ref> યહોવાના સાક્ષીઓમાં મોટા ભાગના બાપ્તિસ્મા, વડીલો અને મંત્રીઓના સેવકો દ્વારા નિયોજિત સભાઓ અને સંમેલનોમાં આપવામાં આવે છે<ref>''ધ વૉચટાવર'' , મે 15, 1970, પૃષ્ઠ 309.</ref><ref>"ધ જનરલ પ્રીસ્ટહૂડ ટુડે (આજના સમયનું એકંદર પૌરોહિત્ય)", ''ધ વૉચટાવર'' , માર્ચ 1, 1963, પૃષ્ઠ 147</ref><ref>''ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ટુ ડૂ જેહોવાઝ વિલ'' (યહોવાની ઇચ્છાનુસાર કરવા માટે સંગઠિત), યહોવાના સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રકાશિત, પૃષ્ઠ 215, "સામાન્ય રીતે યહોવાના સાક્ષીઓની સભાઓ અને સંમેલનોમાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે."</ref> અને ભાગ્યે જ ક્યારેક તે સ્થાનિક રાજભવનોમાં કરવામાં આવે છે.<ref name="autogenerated480">"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , ઑગસ્ટ 1, 1973, પૃષ્ઠ 480</ref> બાપ્તિસ્મા પહેલાં, બાપ્તિસ્મા-પૂર્વેના વાર્તાલાપના અંતે, ઉમેદવારે બે પ્રશ્નોના જવાબનો દૃઢપણે એકરાર કરવો રહે છેઃ<ref>વૉચટાવર જૂન 1, 1985</ref> {{quote| # On the basis of the sacrifice of Jesus Christ, have you repented of your sins and dedicated yourself to Jehovah to do his will? # Do you understand that your dedication and baptism identify you as one of Jehovah's Witnesses in association with God's spirit-directed organization?}} માત્ર બાપ્તિસ્મા પામેલા પુરુષો જ નવા સદસ્યોને બાપ્તિસ્મા આપી શકે છે. બાપ્તિસ્મા-દાતા અને ઉમેદવાર તરણપોશાક અથવા બાપ્તિસ્મા માટે અન્ય કોઈ અનૌપચારિક પોશાક પહેરે છે, પણ તેમને અણછાજતા અથવા અંગપ્રદર્શક વસ્ત્રો ટાળવાની સૂચના આપવામાં આવી હોય છે.<ref>""ગોડ્સ પ્રોફેટિક વર્ડ" ડિસ્ટ્રીક્ટ કન્વેન્શન્સ ("પ્રભુનો આગાહીસૂચક શબ્દ" જિલ્લા સમારંભો)", ''અવર કિંગડ્મ મિનિસ્ટ્રી'' , મે 1999, પૃષ્ઠ 4</ref><ref>"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , એપ્રિલ 15, 1973, પૃષ્ઠ 254-255</ref><ref>"ક્વેશ્ચન બૉક્સ", ''અવર કિંગડ્મ મિનિસ્ટ્રી'' , જૂન 1993, પૃષ્ઠ 3</ref> સામાન્ય રીતે,એક જ બાપ્તિસ્મા-દાતા દ્વારા ઉમેદવારોને વ્યક્તિગત ધોરણે નિમજ્જન આપવામાં આવે છે,<ref>""ગોડ્સ પ્રોફેટિક વર્ડ" ડિસ્ટ્રીક્ટ કન્વેન્શન્સ ("પ્રભુનો આગાહીસૂચક શબ્દ" જિલ્લા સમારંભો)", ''અવર કિંગડ્મ મિનિસ્ટ્રી'' , મે 1999, પૃષ્ઠ 4</ref> સિવાય કે ઉમેદવાર શારીરિક અક્ષમતા જેવા કોઈ વિશેષ સંજોગો ધરાવતા હોય.<ref name="The Watchtower 1986, page 31">"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , નવેમ્બર 15, 1986, પૃષ્ઠ 31</ref> લાંબી મુદ્દત માટેની એકલતાના સંજોગોમાં, યોગ્યતાપ્રાપ્ત ઉમેદવારના સમર્પણ અને બાપ્તિસ્મા પામવાના વ્યક્ત ઇરાદાને ધ્યાનમાં લઈને તેને યહોવાના સાક્ષીઓના સભ્ય તરીકે સ્વીકારવામાં આવી શકે છે, પછી ભલે નિમજ્જનની ક્રિયા વિલંબિત થાય.<ref>"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , ઑગસ્ટ 1, 1973, પૃષ્ઠ 479-480</ref> કેટલાક વિરલ કિસ્સાઓમાં, બાપ્તિસ્મા ન પામ્યા હોય પણ આવો ઇરાદો વ્યક્ત કર્યો હતો તેવા પુરુષોએ એકબીજાને અરસપરસ બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા, જેમાં બંને બાપ્તિસ્માને વૈધ તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યા હતા.<ref>"પ્યુઅર્ટો રિકો એન્ડ ધ વર્જિન આઈલૅન્ડ્સ", ''1987 યરબુક ઓફ જેહોવાઝ વિટનેસિસ'' , પૃષ્ઠ 71</ref> 1930ના અને 1940ના દાયકામાં મહિલા સાક્ષીઓ દ્વારા બાપ્તિસ્મા પામેલી વ્યક્તિઓને, જેમ કે કૉન્સેન્ટ્રેશન કૅમ્પોમાં, પાછળથી પુનઃબાપ્તિસ્મા આપવામાં આવ્યો હતો પણ તેમાં તેમના બાપ્તિસ્માની પહેલાંની તારીખોને સ્વીકારવામાં આવી હતી.<ref name="autogenerated480"/> === મૉર્મનવાદ === [[ચિત્ર:Mormon baptism circa 1850s.png|thumb|right|175px|મોર્મન બાપ્તિસ્મા, આશરે 1850નો દાયકો]] {{Main|Baptism (Mormonism)}} મૉર્મનવાદમાં, બાપ્તિસ્માનો મુખ્ય હેતુ સહભાગીનાં પાપો માટે માફી બક્ષવાનો છે. તેના પછી પુષ્ટિકરણ કરવામાં આવે છે, જે વ્યક્તિને ચર્ચનું સભ્યપદ આપે છે અને પવિત્ર આત્મા સાથે બાપ્તિસ્મા રચે છે. બાપ્તિસ્મા પૂર્ણ નિમજ્જન દ્વારા, અને ચોક્કસ નિર્ધારિત ધાર્મિક વિધિ મુજબ જ થવા જોઈએ એમ અર્વાચીન સંતો (લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ) માને છેઃ જો સહભાગીનો કોઈ હિસ્સો સંપૂર્ણ રીતે નિમજ્જિત ન થયો હોય, અથવા ધાર્મિક વિધિનું પઠન અક્ષરશઃ ન કરવામાં આવ્યું હોય, તો આ ધાર્મિક વિધિવિધાનને ફરીથી કરવા જોઈએ.<ref>[http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?hideNav=1&amp;locale=0&amp;sourceId=2ca59207f7c20110VgnVCM100000176f620a____&amp;vgnextoid=ba805f74db46c010VgnVCM1000004d82620aRCRD ડ્યૂટીઝ એન્ડ બ્લેસિંગ્સ ઓફ ધ પ્રીસ્ટહૂડઃ બૅઝિક મૅન્યુઅલ ફોર પ્રીસ્ટહૂડ હોલ્ડર્સ, પાર્ટ બીઃ પર્ફોર્મિંગ પ્રીસ્ટહૂડ ઓર્ડિનાન્સિસ] (પૌરોહિત્યની ફરજો અને આશીર્વાદઃ પુરોહિત પદાધારીઓ માટેની બુનિયાદી માર્ગદર્શિકા. ભાગ બીઃ પુરોહિતની ધાર્મિક વિધિઓ), §બાપ્તિસ્મા.</ref> તે લાક્ષણિક ઢબે બાપ્તિસ્મા કુંડમાં જ કરવામાં આવે છે. ઉપરાંતમાં, જો બાપ્તિસ્મા અર્વાચીન સંત પ્રિસ્ટ (પાદરી) અથવા વડીલ દ્વારા ન આપવામાં હોય તો અર્વાચીન સંતો તેને વૈધ ગણતા નથી.<ref>જુઓ, ઉ.દા., [http://scriptures.lds.org/en/gs/b/6 ધર્મગ્રંથ બાઈબલની માર્ગદર્શિકાઃ બાપ્તિસ્મા, બાપ્તિસ્મા આપવો], §''યોગ્ય અધિકારી'' .</ref> પ્રેરિતો(સંદેશાવાહક) સંબંધી ઉત્તરાધિકારના સ્વરૂપે અધિકારને નીચેની તરફ સોંપવામાં આવે છે. આ સંપ્રદાયમાં ધર્માન્તરણ કરીને આવતી તમામ વ્યક્તિઓને બાપ્તિસ્મા અથવા પુનઃબાપ્તિસ્મા આપવો આવશ્યક છે. બાપ્તિસ્માને બંનેના, ઈસુના મૃત્યુ, દફન અને પુનરુત્થાનના પ્રતીક તરીકે અને બાપ્તિસ્મા પામતી વ્યક્તિના તેના "કુદરતી" સ્વને કાઢી નાખવાના અને ઈસુના અનુયાયી તરીકેની નવી ઓળખને ગ્રહણ કરવાના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે. અર્વાચીન સંતોના ધર્મશાસ્ત્ર પ્રમાણે, વિશ્વાસ અને પસ્તાવો એ બાપ્તિસ્મા માટેની પૂર્વ-આવશ્યકતાઓ છે. આ કર્મકાંડ સહભાગીના મૂળ પાપને શુદ્ધ કરતો નથી, કારણ કે અર્વાચીન સંતો મૂળ પાપના સિદ્ધાંતમાં માનતા નથી. મૉર્મનવાદ શિશુ બાપ્તિસ્માનો અસ્વીકાર કરે છે<ref>જુઓ મૉર્મનનું પુસ્તક, [http://scriptures.lds.org/en/moro/8/4-23#4 મોરોની 8:4-23].</ref> અને બાપ્તિસ્મા "ઉત્તરદાયિત્વની વય" પછી જ થવો જોઈએ, જે અર્વાચીન સંતના પવિત્ર ધર્મગ્રંથમાં આઠ વર્ષની નિશ્ચિત કરવામાં આવી છે.<ref>જુઓ ડૉક્ટરાઈન એન્ડ કોવેનન્ટ્સ [http://scriptures.lds.org/dc/68/25,27#25 68:25, 27].</ref> અર્વાચીન સંતોનું ધર્મશાસ્ત્ર મૃતકોના બાપ્તિસ્માને પણ સંમતિ આપે છે જેમાં તેમના સ્થાને જીવિત વ્યક્તિઓ દ્વારા મૃત પૂર્વજોને બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે, અને એમ માનવામાં આવે છે કે તેમની પ્રથા પૉલે {{bibleverse|1|Corinthians|15:29}}માં જે લખ્યું છે તે જ છે. આ સામાન્ય રીતે અર્વાચીન સંતનાં દેવળોમાં કરવામાં આવે છે.<ref>http://www.lds.org/ldsorg/v/index.jsp?vgnextoid=bbd508f54922d010VgnVCM1000004d82620aRCRD&amp;locale=0&amp;sourceId=1ec52f2324d98010VgnVCM1000004d82620a____ મૃત માટેના બાપ્તિસ્મા</ref> == જળ બાપ્તિસ્માનો વિરોધ == === ક્વેકરો === ક્વેકરો (રિલિજીયસ સોસાયટી ઓફ ફ્રેન્ડ્ઝના સદસ્યો) તેમના ધાર્મિક જીવનમાંથી બાહ્ય સંસ્કારોનાં તમામ સ્વરૂપોનો અસ્વીકાર કરીને, બાળકો અથવા વયસ્કો, એમ બંનેમાંથી એક પણના, પાણી દ્વારા થતા બાપ્તિસ્મામાં માનતા નથી. રોબર્ટ બાર્ક્લેની ''અપોલોજી ફોર ધ ટ્રૂ ક્રિશ્ચિયન ડિવિનિટી'' (ક્વેકર ધર્મશાસ્ત્રની 17મી સદીની ઐતિહાસિક સ્પષ્ટતા), જળ સાથે બાપ્તિસ્મા સામેના ક્વેકરોના વિરોધને આ રીતે સમજાવે છેઃ {{quotation|"I indeed baptize you with water unto repentance; but he that cometh after me is mightier than I, whose shoes I am not worthy to bear; he shall baptize you with the Holy Ghost and with fire".{{bibleref2c|Mt|3:11}} Here John mentions two manners of baptizings and two different baptisms, the one with water, and the other with the Spirit, the one whereof he was the minister of, the other whereof Christ was the minister of: and such as were baptized with the first were not therefore baptized with the second: "I indeed baptize you, but he shall baptize you." Though in the present time they were baptized with the baptism of water, yet they were not as yet, but were to be, baptized with the baptism of Christ.|[[Robert Barclay]], 1678}}<ref>{{cite web|url=http://www.qhpress.org/texts/barclay/apology/prop12.html |title=Apology, Proposition 12 |publisher=Qhpress.org |date= |access-date=July 28, 2009}}</ref> બાર્ક્લેની દલીલ હતી કે જળ બાપ્તિસ્મા એવું કંઈક છે જે ખ્રિસ્તના સમય સુધી થતું હતું, પણ હવે, લોકો અંદરથી ખ્રિસ્તના આત્મા દ્વારા બાપ્તિસ્મા પામે છે, અને તેથી જળ બાપ્તિસ્માના બાહ્ય સંસ્કારની કોઈ જરૂરિયાત નથી, જે ક્વેકરોની દલીલ પ્રમાણે અર્થવિહીન છે. === મુક્તિફોજ === મુક્તિફોજ જળ બાપ્તિસ્માની, અથવા અન્ય કોઈ પણ બાહ્ય સંસ્કારોની પ્રથા પાળતી નથી. મુક્તિફોજના સંસ્થાપક, વિલિયમ બૂથ અને કૅથેરાઈન બૂથ, માનતાં હતાં કે કેટલાય ખ્રિસ્તીઓ પ્રભુની કૃપા પર આધાર રાખવા કરતાં વધુ આધ્યાત્મિક કૃપાનાં બાહ્ય ચિહ્નો પર આધાર રાખવા માંડ્યા હતા, જ્યારે ખરેખર તેમની માન્યતા અનુસાર જે અગત્યનું હતું તે તો ખુદ આધ્યાત્મિક કૃપા હતી. અલબત્ત, ભલે મુક્તિફોજ બાપ્તિસ્માની પ્રથા પાળતી નથી, પણ તે અન્ય ખ્રિસ્તી સંપ્રદાયોમાંના બાપ્તિસ્માની વિરોધી નથી.<ref>{{cite web |url=http://www1.salvationarmy.org.uk/uki/www_uki.nsf/vw-print/C28E39B2CA06E8F98025708A003D9FAC?openDocument |title=Why does The Salvation Army not baptise or hold communion? |publisher=The Salvation Army |date=February 28, 1987 |access-date=July 28, 2009 |archive-date=નવેમ્બર 20, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081120233651/http://www1.salvationarmy.org.uk/uki/www_uki.nsf/vw-print/C28E39B2CA06E8F98025708A003D9FAC?openDocument |url-status=dead }}</ref> === અતિવહેંચણીવાદ (Hyperdispensationalism) === એવા કેટલાક ખ્રિસ્તીઓ છે જેઓ એટલી હદે અતિવહેંચણીવાદ(dispensationalism)ને માને છે કે તેઓ માત્ર પૉલના ધર્મપત્રને આજના ચર્ચ માટે ઉપયુક્ત તરીકે સ્વીકારે છે.{{POV-statement|date=December 2009}} પરિણામે, તેઓ બાપ્તિસ્મા અથવા પ્રભુનું છેલ્લું ભોજનને સ્વીકારતા નથી, કારણ કે પ્રિઝન ઈપિસ્ટલ્સ(Prison Epistles)માં તે જોવા મળતાં નથી. તેઓ એવું પણ શીખવે છે કે પીટરનો સુવાર્તા સંદેશો પૉલના સંદેશા જેવો જ નહોતો.<ref>{{cite web |first=David M. |last=Havard |title=Are We Hyper-Dispensationalists? |url=http://www.bereanbiblesociety.org/articles/1011392439.html |publisher=Berean Bible Society |access-date=January 19, 2009 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 4, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204081633/http://www.bereanbiblesociety.org/articles/1011392439.html |url-status=dead }}</ref> અતિવહેંચણીવાદીઓ દૃઢતાપૂર્વક માને છેઃ * મહાન આયોગ(ગ્રેટ કમિશન)^{[{{bibleref2|Matthew|28:18-20}}]} અને તેના બાપ્તિસ્મા પૂર્વકાલીન યહૂદી આસ્થાવાનો માટે હતા, અધિનિયમોના ગાળામાંના અથવા તે પછીના યહૂદીતર આસ્થાવાનો માટે નહીં. * {{bibleref2|Acts|2:36-38}}નો બાપ્તિસ્મા એ મસીહાના મૃત્યુમાં ભાગીદારી નોંધાવ્યા માટે પસ્તાવો કરવા પીટરે ઈઝરાયેલને કરેલું આહ્વાન હતું; પાપ માટેના પ્રાયશ્ચિતની ગોસ્પલની જાહેરાત તરીકે નહીં, જે પૉલ દ્વારા પાછળથી રહસ્યોદ્ઘાટિત સિદ્ધાંત છે. આ દૃષ્ટિકોણ અનુસાર, બુક ઓફ એક્ટ્સમાં શરૂઆતમાં મળતા જળ બાપ્તિસ્માનું સ્થાન, હવે યોહાન બાપ્તિસ્તે ભાખેલા બાપ્તિસ્મા{{Bibleref2c|1cor|12:13||1 Cor 12:13}}એ લઈ લીધું છે.<ref>{{bibleref2|Luke|3:16}}, {{bibleref2|John|1:33}}, {{bibleref2|Matt|3:11}}{{bibleref2|Acts|1:5}}</ref> આજ માટે જે બાપ્તિસ્મા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે, તે "પવિત્ર આત્માનો બાપ્તિસ્મા" છે. {{bibleref2c|Ac|11:15-16}} જો કે, નંપુસક{{bibleref2c|Ac|8:36}} અને કોર્નીલિયસ{{bibleref2c-nb|Acts|10:47-48}}ના ઘરના માણસોના બાપ્તિસ્મા સ્પષ્ટપણે પાણીમાં થયા હતા એવા ઉપલબ્ધ લખાણો અને હકીકતો અનુસાર, આ, "આત્મા" બાપ્તિસ્મા, અસંભવિત છે. આગળના પુરાવા મનુષ્ય દ્વારા કરાયેલા મહાન આયોગ (ગ્રેટ કમિશન) તરફ ધ્યાન દોરે છે, જે આ વિશ્વના અંત સુધી ટકવાનું છે.{{bibleref2c|Mt|28:19-20}} તેથી, સંદર્ભ અનુસાર, ઈફેસિયનો(Ephesians) જે બાપ્તિસ્મામાંથી પસાર થયા તે જળ દ્વારા હતો.<ref>{{bibleref2|Ephesians|5:26}}; {{bibleref2|Acts|19:1-5}}</ref> એ જ રીતે, બુક ઓફ એક્ટ્સમાં ચુનંદી વ્યક્તિઓને પવિત્ર આત્માનો બાપ્તિસ્મા અપાયાની નોંધણી માત્ર બે વખત છે.{{bibleref2c|Ac|2:1-4}} {{bibleref2c-nb|Acts|10:44-46}} અંતે, એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે પવિત્ર આત્મા અને અગ્નિ સાથે બાપ્તિસ્મા આપવાની શક્તિ માત્ર ઈસુ પાસે જ છે, જે કોઈ પણ નશ્વર તે ક્યારેય કરી શકે તે બાબતનો છેદ ઉડાડી દે છે.{{bibleref2c|Mt|3:11}} {{bibleref2c|Lk|3:16}} <blockquote>યોહાને પ્રત્યુત્તર આપતાં બધાને કહ્યું, "હું તો ખરું જોતાં, તમને જળથી બાપ્તિસ્મા આપું છું; પણ મારાથી વધુ શક્તિશાળી એવો એક આવી રહ્યો છે, જેના જૂતાંની વાધરી ખોલવા પૂરતો પણ હું લાયક નથી. તે તમને પવિત્ર આત્મા અને અગ્નિથી બાપ્તિસ્મા આપશે"{{bibleref2c|Lk|3:16|NKJV}}.</blockquote> અગ્નિ દ્વારા વિશ્વના વિનાશનો સંદર્ભ આપીને, જૂથમાંના ઘણા એવી પણ દલીલ કરે છે કે યોહાનના વચન અનુસારના અગ્નિ થકી બાપ્તિસ્મા હજી બાકી છે.<ref>{{bibleref2|Matthew|3:12}}, {{bibleref2|Luke|3:17}}, {{bibleref2|2|Pe|3:10||2 Peter 3:10}}</ref> યોહાન, તેમણે કહ્યું તે પ્રમાણે "જળ સાથે બાપ્તિસ્મા આપતા હતા", તે પ્રમાણે પ્રારંભના, યહૂદી ખ્રિસ્તી ચર્ચને ઈસુના શિષ્યોએ બાપ્તિસ્મા આપ્યા હતા. ઈસુએ ક્યારેય જાતે પાણી દ્વારા બાપ્તિસ્મા આપ્યા નહોતા, પણ તેમણે તેમના શિષ્યો થકી તેમ કર્યું હતું.{{bibleref2c|Jn|4:1-2}} ઈસુના પ્રથમ પ્રેરિત(ધર્મપ્રચારક), પૉલ, કરતાં તેમના યહૂદીતર ખ્રિસ્તીઓ પાસે મોકલવામાં આવેલા પ્રેરિત(ધર્મપ્રચારક)ને બાપ્તિસ્મા આપવા કરતાં ઉપદેશ આપવા માટે મોકલવામાં આવ્યો હતો{{bibleref2c|1Cor.|1:17||1 Co 1:17}} પણ તે ક્યારેક ક્યારેક, તેમની રીત મુજબ જ, બાપ્તિસ્મા આપતો હતો, દાખલા તરીકે કોરિન્થ{{bibleref2c-nb|1Cor|1:14-16}}માં અને ફિલિપ્પી{{bibleref2c|Ac|16:13}}માં.^cf.{{bibleref2c|Mt|28:19}} તેણે બાપ્તિસ્મામાં ડૂબકીના આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ વિશે અને એમ કરીને કેવી રીતે વ્યક્તિ ખ્રિસ્તના મૃત્યુ માટે પ્રાયશ્ચિત કરી શકે છે તે પણ શીખવ્યું હતું.{{bibleref2c|Rom|6:4}} અન્ય અતિવહેંચણીવાદીઓ માને છે કે બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા, ખ્રિસ્તના સ્વર્ગારોહણ અને અધિનિયમો-મધ્યેના, વચ્ચેના માત્ર એક ટૂંકા ગાળા માટે જ હતી. મહાન આયોગ(ગ્રેટ કમિશન) {{bibleref2c|Mt|28:18-20}} અને તેના બાપ્તિસ્મા પૂર્વકાલીન યહૂદી આસ્થાવાનો પ્રતિ નિદેશિત હતા, અધિનિયમોના ગાળામાંના અથવા તે પછીના યહૂદીતર આસ્થાવાનો પ્રતિ નહીં. વિશ્વાસ રાખતો કોઈ પણ યહૂદી જ્યાં સુધી તે બાપ્તિસ્મા નહીં પામતો ત્યાં સુધી મુક્તિ{{bibleref2c|Mk|16:16}} {{bibleref2c|1Peter|3:21||1 Pe 3:21}} અથવા પવિત્ર આત્મા{{bibleref2c|Ac|2:38}} પ્રાપ્ત કરી શકતો નહોતો. પૉલના આહ્વાન સાથે આ ગાળાનો અંત આવ્યો.{{bibleref2c-nb|Ac|9:17-18}} જ્યારે યહૂદીતર ખ્રિસ્તીઓએ બાપ્તિસ્મા પહેલાં પવિત્ર આત્માને મેળવ્યો ત્યારની પીટરની પ્રતિક્રિયા{{bibleref2c-nb|Ac|10:44-48}} નોંધ લેવા પાત્ર છે. == તુલનાત્મક સારાંશ == ખ્રિસ્તી પ્રભાવ હેઠળના ધાર્મિક સંપ્રદાયોના બાપ્તિસ્માનો તુલનાત્મક સારાંશ.<ref>''ગૂડ ન્યૂઝ (સારા સમાચાર)'' . અંક 3. સેન્ટ લૂઈસ, એમઓ(MO). 2003. પૃ. 18-19{{Verify source|date=March 2009}}</ref><ref name="39articles">{{cite web|url=http://anglicansonline.org/basics/thirty-nine_articles.html |title=The Thirty-Nine Articles |publisher=Anglicans Online |date=April 15, 2007 |access-date=February 25, 2009}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.sbc.net/bfm/bfm2000.asp |title=The Baptist Faith & Message |publisher=[[Southern Baptist Convention]] |date=June 14, 2000 |access-date=February 25, 2009 |archive-date=માર્ચ 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303000119/http://www.sbc.net/bfm/bfm2000.asp |url-status=dead }}</ref> (આ વિભાગ ધાર્મિક સંપ્રદાયોની સંપૂર્ણ યાદી આપતો નથી, અને તેથી, તે માત્ર "આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા"ની પ્રથા પાળનારાં ચર્ચોનો નાનકડો અંશ જ રજૂ કરે છે.) {| class="wikitable" border="1" style="font-size:92%" |- ! સંપ્રદાય ! બાપ્તિસ્મા વિશેની માન્યતાઓ ! બાપ્તિસ્માનો પ્રકાર ! શિશુ બાપ્તિસ્મા અપાય છે? ! બાપ્તિસ્મા પુનર્જીવન/આધ્યાત્મિક જીવન આપે છે ! માનદંડ |- | ઍંગ્લિકન કમ્યૂનિઅન | "બાપ્તિસ્મા દીક્ષાનું પ્રતીક છે એટલું જ નહીં, પણ જેના વડે ખ્રિસ્તી પુરુષોને જેઓ ખ્રિસ્તી નથી તેમનાથી જુદા ઓળખવામાં આવે છે તે વૈશિષ્ઠ્યનું સૂચક છે, આ ઉપરાંત તે પુનર્જીવન અથવા નવા-જન્મનું પણ ચિહ્ન છે, જેના થકી, એક માધ્યમ થકી, જેઓએ સાચી રીતે બાપ્તિસ્મા મેળવ્યા હોય તેઓને ચર્ચમાં સ્થાન મળે છે; પાપની ક્ષમાનું અને પવિત્ર આત્મા દ્વારા ઈશ્વરના પુત્રો તરીકે આપણને અપનાવવાનાં વચનો પર જોઈ શકાય તેવા હસ્તાક્ષર અને મહોર મારવામાં આવે છે; વિશ્વાસ પુષ્ટિ પામે છે અને પ્રભુની પ્રાર્થનાના ગુણ થકી કૃપામાં વધારો થાય છે."<ref name="39articles"/> | પાણીમાં ડુબાડવું, નિમજ્જન, જલધારા, અથવા છંટકાવ દ્વારા. | હા (મોટા ભાગના પેટા-સંપ્રદાયોમાં) | હા (મોટા ભાગના પેટા-સંપ્રદાયોમાં) | ત્રયી (Trinity) |- | ઍપોસ્ટૉલિક બ્રેધરિન | તે આધ્યાત્મિક પુનર્જન્મને વ્યક્ત કરતું હોવાથી મુક્તિ માટે આવશ્યક. | માત્ર પાણીમાં ડુબાડવા (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી જ. તે પવિત્ર આત્મામાંથી નીકળતા "દ્વિતીય" બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા પર પણ ભાર મૂકે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.gloriouschurch.com/html/Speaking-In-Tongues-In-The-Church.asp |title=Speaking in Tongues in the Church: A Look at the Purpose of Spiritual Utterances |first=David A. |last=Huston |year=2003 |publisher=Rosh Pinnah Publications |access-date=February 25, 2009 |archive-date=જાન્યુઆરી 1, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101052906/http://www.gloriouschurch.com/html/Speaking-In-Tongues-In-The-Church.asp |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> | હા | હા | ઈસુ<ref>{{cite web |url=http://www.gloriouschurch.com/html/Oneness-Questions-And-Answers.asp |title=Questions and Answers about The Doctrine of the Oneness of God |first=David A. |last=Huston |year=2003 |publisher=Rosh Pinnah Publications |access-date=February 25, 2009 |archive-date=મે 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528072112/http://www.gloriouschurch.com/html/Oneness-Questions-And-Answers.asp |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> |- | બાપ્તિસ્તો | એક ઈશ્વરી ધાર્મિક વિધિ, પ્રતીકાત્મક કર્મકાંડ, પોતાનો વિશ્વાસ જાહેરમાં ઘોષિત કરવા માટેની એક પદ્ધતિ, અને અગાઉથી બચાવી લેવામાં આવ્યા હોવાનો એક સંકેત, પરંતુ મુક્તિ માટે અનિવાર્ય નહીં. | માત્ર ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી. | ના | ના | ત્રયી (Trinity) |- | ક્રિસ્ટાડેલ્ફિયન્સ (Christadelphians) | એક આસ્થાવાનની મુક્તિ માટે બાપ્તિસ્મા અનિવાર્ય છે.<ref>{{cite web |title=Baptism |url=http://thechristadelphians.org/htm/pamphletz/p0004m.htm |access-date=August 22, 2007 |archive-date=ઑક્ટોબર 12, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012223117/http://thechristadelphians.org/htm/pamphletz/p0004m.htm |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> બાપ્તિસ્મા પામતાં પહેલાં વ્યક્તિ સુવાર્તાના સાચા સંદેશમાં માનતી હોય તો જ તે અસરકારક રહે છે<ref>{{cite web |title=Baptism |work=Bible Q & A |year=2001 |url=http://www.christadelphia.org/pamphlet/p_bibleqa.htm#20 |access-date=August 22, 2007 |archive-date=સપ્ટેમ્બર 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927013541/http://www.christadelphia.org/pamphlet/p_bibleqa.htm#20 |url-status=dead }}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> બાપ્તિસ્મા એ આસ્થાવાનમાંના આંતરિક બદલાવનું બાહ્ય પ્રતીક છેઃ તે જૂની, પાપમય જીવનશૈલીના મૃત્યુનું, અને એક ખ્રિસ્તી તરીકે નવા જીવનના આરંભનું સૂચક છે, ટૂંકમાં તેના આસ્થાવાનના પસ્તાવા તરીકે ગણાવી શકાય{{mdash}}તેથી તે પસ્તાવો કરનારાને, ક્ષમા આપનારા પ્રભુ પાસેથી ક્ષમા યાચવા તરફ દોરી જાય છે.<ref>{{cite web |last=Levin |first=David |title=Forgiveness |url=http://www.god-so-loved-the-world.org/english/levin_forgiveness.htm |access-date=August 22, 2007}}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> અલબત્ત, કોઈ પણ વ્યક્તિને માત્ર એક જ વખત બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે, પણ એક આસ્થાવાને સમગ્ર જીવન દરમ્યાન તેમના બાપ્તિસ્માના સિદ્ધાંતોને જીવવા જોઈએ (એટલે કે, પાપનું મૃત્યુ, અને ઈસુને અનુસરતાં નવું જીવન).<ref>{{cite web |last=Norris |first=Alfred |title=His Cross and Yours |date=November 12, 2006 |url=http://www.god-so-loved-the-world.org/english/norris_hiscrossandyours.htm |access-date=August 22, 2007}}</ref> | માત્ર ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી.<ref name="morgan">{{cite book |last=Morgan |first=Tecwyn |chapter=What Exactly is Christian Baptism? |chapterurl=http://www.god-so-loved-the-world.org/english/morgan_utb14_what_exactly_is_christian_baptism.pdf |title=Understand the Bible for Yourself |publisher=Christadelphian Bible Mission |year=2006 |access-date=February 26, 2009}}{{Verify credibility|date=March 2009}}</ref> | ના<ref name="morgan"/> | હા | પિતા, પુત્ર, અને પવિત્ર આત્મા (અલબત્ત, ક્રિસ્ટાડેલ્ફિયન્સ નેસિયન ત્રયી(Nicean trinity)માં માનતા નથી.) |- | ખ્રિસ્તના શિષ્યો (Disciples of Christ) | બાપ્તિસ્મા એ પ્રભુની કૃપા વ્યક્તિ પર ઊતરી છે તેનો જાહેર સંકેત છે. ડૂબકીની ક્રિયામાં, વ્યક્તિ પ્રતીકાત્મક રીતે ખ્રિસ્ત સાથે મૃત્યુ અનુભવે છે, અને પછી તેની સાથે પાછી બેઠી થાય છે.<ref>"શા માટે ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ માત્ર નિમજ્જન થકી જ બાપ્તિસ્મા આપે છે?" વેબઃ [http://www.church-of-christ.org/who.html#baptism શા માટે ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ માત્ર નિમજ્જન થકી જ બાપ્તિસ્મા આપે છે?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100803010136/http://church-of-christ.org/who.html#baptism |date=ઑગસ્ટ 3, 2010 }}</ref> | સામાન્ય રીતે ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી | ના | ના | ત્રયી (Trinity) |- | ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ખ્રિસ્તના ચર્ચો) | પુનઃસ્થાપન ચળવળ(Restoration Movement)ની વિવિધ શાખાઓમાંથી ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્મા અંગે ઐતિહાસિક રીતે સૌથી સંકુચિત સ્થાન ધરાવે છે, તે નિમજ્જન થકી બાપ્તિસ્માને ધર્માન્તરણનો અનિવાર્ય હિસ્સો ગણે છે.<ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Baptism"/>{{rp|p.61}} | માત્ર નિમજ્જન થકી <ref name="Perfect Stranger"/>{{rp|p.107}}<ref name="Rhodes 2005"/>{{rp|p.124}}<ref name="Who Are the churches of Christ"/> | ના<ref name="Rhodes 2005"/>{{rp|p.124}}<ref name="Who Are the churches of Christ"/><ref name="Howard 1971"/>{{rp|p.318-319}}<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.195}} | બાપ્તિસ્મા મુક્તિ મેળવવા માટે આવશ્યક છે એવી માન્યતા હોવાને કારણે, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટ બાપ્તિસ્માથી પુનર્જીવનની માન્યતાને પુષ્ટિ આપે છે, એમ કેટલાક બાપ્તિસ્તોનું કહેવું હતું.<ref name="Foster"/> જો કે, ચર્ચિસ ઓફ ક્રાઈસ્ટના સદસ્યોએ આને રદિયો આપતા દલીલ કરી હતી કે, કારણ કે વિશ્વાસ અને પસ્તાવો આવશ્યક છે, અને પ્રભુની કૃપાથી ખ્રિસ્તના રક્ત દ્વારા પાપો ધોવાનું આવશ્યક છે, તેથી બાપ્તિસ્મા મૂળભૂત રીતે મુક્તિદાતા કર્મકાંડ નથી.<ref name="Understanding Four Views on Baptism"/>{{rp|p.133}}<ref name="Foster"/><ref name="Encyclopedia of the Stone-Campbell Movement: Regeneration"/>{{rp|p.630,631}} બાપ્તિસ્માને, મુક્તિ મેળવી આપતા "કાર્ય" કરતાં,<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.170}} વિશ્વાસ અને પસ્તાવાની કબૂલાતસભર અભિવ્યક્તિ તરીકે સમજવામાં આવે છે.<ref name="Ferguson 1996"/>{{rp|p.179-182}} | ત્રયી (Trinity) |- | ચર્ચ ઓફ જિજસ ક્રાઈસ્ટ ઓફ લેટર-ડે સેઈન્ટ્સ | સ્વર્ગના આકાશી રાજ્યમાં પ્રવેશવામાં માટેનો એક અનિવાર્ય ધાર્મિક વિધિ અને હાથ પસવારીને પવિત્ર આત્માની ભેટ મેળવવા માટેની તૈયારી. | યોગ્ય પુરોહિત સત્તાધિકારી પદની વ્યક્તિ દ્વારા નિમજ્જન થકી.<ref>{{cite web |url=http://lds.org/ldsorg/v/index.jsp?vgnextoid=bbd508f54922d010VgnVCM1000004d82620aRCRD&locale=0&sourceId=1af539b439c98010VgnVCM1000004d82620a____ |title=Topic Definition— Baptism |publisher=[[The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints]] |year=2008 |access-date=February 25, 2009}}</ref> | ના (ઓછામાં ઓછા 8 વર્ષના) | હા | પિતા, અને પુત્ર, અને પવિત્ર આત્મા (એલડીએસ (LDS) ચર્ચ નાઈસિયન ત્રયી(trinity)માં માનતા નથી, પણ તેના બદલે ગોડહેડ(Godhead)માં માને છે.)<ref>ધર્મગ્રંથ બાઈબલના સંદર્ભો સાથે ગોડહેડની લેટર-ડે સેઈન્ટ્સની વધુ વિગતવાર સમજૂતી માટે જુઓ [http://scriptures.lds.org/en/gs/g/22 ધર્મગ્રંથ બાઈબલની માર્ગદર્શિકાઃ પ્રભુ, દૈવી સ્વરૂપ].</ref> |- | ઈસ્ટર્ન ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ / ઓરિયન્ટલ ઓર્થોડોક્સ ચર્ચ / ઈસ્ટર્ન કૅથોલિક | જૂનો માણસ મરે છે "નવો માણસ" જન્મે છે જે પૂર્વજોના પાપના લાંછનમાંથી મુક્ત હોય છે. તેને એક નવું નામ આપવામાં આવે છે. તેના અગાઉનાં તમામ વચનો અને પાપ આ સાથે રદબાતલ થાય છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | 3-સ્તરીય ડૂબકી અથવા નિમજ્જન (તે સિવાયની પદ્ધતિઓ માત્ર કટોકટી વખતે, અને જો શક્ય હોય તો પાછળથી તેને પ્રીસ્ટ દ્વારા સુધારવી ઘટે.){{Citation needed|date=March 2009}} | હા. તેના પછી તરત જ ક્રિસ્મૅશન (એટલે કે, પુષ્ટિકરણ) અને પવિત્ર પ્રભુભોજન.{{Citation needed|date=March 2009}} | હા | ત્રયી (Trinity) |- | યહોવાના સાક્ષીઓ | બાપ્તિસ્મા સંબંધી સમગ્ર વ્યવસ્થાના ભાગ રૂપે મુક્તિ માટે બાપ્તિસ્મા આવશ્યક છેઃ ઈસુના આદેશના પાલનની અભિવ્યક્તિ તરીકે (મેથ્યૂ 28:19-20), ઈસુ ખ્રિસ્તના બલિદાનમાં તારક વિશ્વાસ ધરાવતા હોવાના જાહેર પ્રતીક તરીકે (રોમન્સ 10:10), અને મૃત કાર્યો માટેના પસ્તાવાનું અને પોતાના જીવનનું યહોવાને સમર્પણ કરવાનું પ્રતીક. (1 પીટર 2:21) જો કે, બાપ્તિસ્મા મુક્તિની બાયંધરી આપતો નથી.<ref>''વર્શિપ ધ ઓન્લી ટ્રૂ ગોડ'' , યહોવાના સાક્ષીઓ દ્વારા પ્રકાશિત (2002, 2006). "પ્રકરણ 12: તમારા બાપ્તિસ્માનો અર્થ", પૃ. 118, "બાપ્તિસ્મા પોતે મુક્તિની ખાતરી આપે છે એવા તારણ પર પહોંચવું ભૂલભરેલું રહેશે. તેનું મૂલ્ય તો જ છે જો વ્યક્તિએ પોતાની જાતને ખરેખર ઈસુ ખ્રિસ્ત થકી યહોવાને સમર્પિત કરી હોય અને ત્યારબાદ પ્રભુની ઇચ્છાને અનુસરે, છેલ્લે સુધી વિશ્વાસુ બની રહે છે."</ref> | માત્ર ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી; વિશિષ્ટ ઉમેદવારોને જિલ્લા અને સર્કિટ સંમેલનોમાં બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે.<ref>"ક્વેશ્ચન્સ ફ્રોમ રિડર્સ (વાચકો તરફથી પ્રશ્નો)", ''ધ વૉચટાવર'' , મે 1, 1979, પૃ. 31, "બાઈબલ એવું દર્શાવે છે કે સંપૂર્ણ નિમજ્જન થકી બાપ્તિસ્મા એ ખૂબ અગત્યનો છે. એટલે જો કોઈ પણ રીતે શક્ય હોય તો, જરૂર પડ્યે કોઈ વ્યક્તિની સ્થિતિને લઈને કેટલાંક અસામાન્ય પગલાં લેવા આવશ્યક હોય તો તે લઈને પણ, તેને બાપ્તિસ્મા તો આપવા જ જોઈએ. ...આધુનિક સમયમાં યહોવાના સાક્ષીઓ સંમેલનોમાં બાપ્તિસ્મા આપવાનું આયોજિત કરે છે. [જો કે], સંપૂર્ણ વિધિસરના બાપ્તિસ્મા તો સ્થાનિક ધોરણે ઘરનાં વિશાળ સ્નાનકુંડોમાં આપવામાં આવે છે. ...અલબત્ત, એવું શક્ય છે કે કેટલાક આત્યંતિક કિસ્સામાં તત્પૂરતા સમય માટે બાપ્તિસ્મા આપવા તદ્દન અશક્ય હોય. ત્યારે આપણે એવો ભરોસો રાખીએ કે આપણા સ્વર્ગે બિરાજતા કરુણાસભર પિતા તે સમજશે".</ref> | ના | ના | ઈસુ |- ! સંપ્રદાય (ચાલુ) ! બાપ્તિસ્મા વિશેની માન્યતાઓ ! બાપ્તિસ્માનો પ્રકાર ! શિશુ બાપ્તિસ્મા અપાય છે? ! બાપ્તિસ્મા પુનર્જીવન/આધ્યાત્મિક જીવન આપે છે ! માનદંડ |- | લૂથરનો | બાપ્તિસ્મા એ એક ચમત્કારિક સંસ્કાર છે જેના થકી પ્રભુ વ્યક્તિના હૃદયમાં વિશ્વાસની ભેટને સર્જે છે અને/અથવા તેને દૃઢ કરે છે. અલબત્ત આ કેવી રીતે થાય છે અથવા એ કેવી રીતે સંભવ બને છે તે સમજતા હોવાનો અમે દાવો કરતા નથી, અમે માનીએ છીએ (બાઈબલ બાપ્તિસ્મા અંગે જે કહે છે તેના કારણે) કે જ્યારે એક શિશુને બાપ્તિસ્મા આપવામાં આવે છે, ત્યારે પ્રભુ એ શિશુના હૃદયમાં વિશ્વાસનું સર્જન કરે છે."<ref>[http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2608 એલસીએમએસ(LCMS) બાપ્તિસ્મા પુનર્જીવન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101022023650/http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2608 |date=ઑક્ટોબર 22, 2010 }}, 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref> | છંટકાવ અથવા જલધારા દ્વારા.<ref>[http://www.elca.org/Growing-In-Faith/Worship/Learning-Center/FAQs/Baptismal-Practices.aspx ઈએલસીએ(ELCA) બાપ્તિસ્મા પદ્ધતિઓ], 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref><ref>[http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2590 એલસીએમએસ(LCMS) બાપ્તિસ્મા પદ્ધતિઓ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100731050408/http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2590 |date=જુલાઈ 31, 2010 }}, 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref> | હા<ref>[http://www2.elca.org/communication/brief.html#sacraments ઈએલસીએ(ELCA)ના શિશુ બાપ્તિસ્મા અંગેના દૃષ્ટિકોણો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724154507/http://www2.elca.org/communication/brief.html#sacraments |date=જુલાઈ 24, 2010 }}, 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref><ref name="LCMS">[http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2612 એલસીએમએસ(LCMS)ના શિશુ બાપ્તિસ્મા અંગેના દૃષ્ટિકોણો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102031418/http://www.lcms.org/pages/internal.asp?NavID=2612 |date=જાન્યુઆરી 2, 2011 }}, 18 ડિસેમ્બર 2009ના મેળવેલ</ref> | હા<ref name="LCMS"/> | ત્રયી (Trinity) |- | મૅથોડિસ્ટ (અર્મેનિયન, વેસ્લીયન) | ખ્રિસ્તના પવિત્ર ચર્ચમાં પ્રવેશનો સંસ્કારવિધિ જેના થકી પ્રભુના મુક્તિ અંગેના સર્વશક્તિમાન કાર્યોમાં વ્યક્તિને સામેલ બનાવાય છે અને પાણી તેમ જ આત્મા દ્વારા તેને નવો જન્મ આપવામાં આવે છે. બાપ્તિસ્મા પાપને ધોઈ નાખે છે અને વ્યક્તિને ખ્રિસ્તના સદ્ગુણો બક્ષે છે. | છંટકાવ, જલધારા, અથવા નિમજ્જન.<ref name="By Water and the Spirit - Method">{{cite web|url = http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992| title = By Water and the Spirit: A United Methodist Understanding of Baptism|publisher = [[The United Methodist Church]]|quote= In United Methodist tradition, the water of baptism may be administered by sprinkling, pouring, or immersion.|access-date = 2007–08–02}}</ref> | હા<ref name="Henry Wheeler, D.D. - Baptism of Infants in Methodism">{{cite web|url = http://books.google.com/books?id=7swrAAAAYAAJ&pg=PA237&lpg=PA237&dq=meaning+of+article+7+articles+of+methodist+religion&source=bl&ots=ufI1EYuaUP&sig=HsggEl5m7kH1G-hRdagnUACfAkA&hl=en&ei=9MXnS4adKIW0lQfOyqiVAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CC8Q6AEwBA#v=onepage&q=infant&f=false| title = History and Exposition of the Twenty-five Articles of Religion of the Methodist Episcopal Church|publisher =Eaton & Mains|page=295-312|access-date = 2007–08–02}}</ref> | હા, અલબત્ત તે પ્રાયશ્ચિત અને ખ્રિસ્તને એક તારણહાર તરીકે વ્યક્તિના અંગત સ્વીકાર પર નિર્ભર છે.<ref name="UMC - By Water and the Spirit">{{cite web|url = http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992| title = By Water and the Spirit: A United Methodist Understanding of Baptism|publisher = [[The United Methodist Church]]|quote= John Wesley retained the sacramental theology which he received from his Anglican heritage. He taught that in baptism a child was cleansed of the guilt of original sin, initiated into the covenant with God, admitted into the church, made an heir of the divine kingdom, and spiritually born anew. He said that while baptism was neither essential to nor sufficient for salvation, it was the "ordinary means" that God designated for applying the benefits of the work of Christ in human lives. On the other hand, although he affirmed the regenerating grace of infant baptism, he also insisted upon the necessity of adult conversion for those who have fallen from grace. A person who matures into moral accountability must respond to God's grace in repentance and faith. Without personal decision and commitment to Christ, the baptismal gift is rendered ineffective. </br> ''Baptism as Forgiveness of Sin''. In baptism God offers and we accept the forgiveness of our sin (Acts 2:38). With the pardoning of sin which has separated us from God, we are justified—freed from the guilt and penalty of sin and restored to right relationship with God. This reconciliation is made possible through the atonement of Christ and made real in our lives by the work of the Holy Spirit. We respond by confessing and repenting of our sin, and affirming our faith that Jesus Christ has accomplished all that is necessary for our salvation. Faith is the necessary condition for justification; in baptism, that faith is professed. God's forgiveness makes possible the renewal of our spiritual lives and our becoming new beings in Christ. </br> ''Baptism as New Life''. Baptism is the sacramental sign of new life through and in Christ by the power of the Holy Spirit. Variously identified as regeneration, new birth, and being born again, this work of grace makes us into new spiritual creatures (2 Corinthians 5:17). We die to our old nature which was dominated by sin and enter into the very life of Christ who transforms us. Baptism is the means of entry into new life in Christ (John 3:5; Titus 3:5), but new birth may not always coincide with the moment of the administration of water or the laying on of hands. Our awareness and acceptance of our redemption by Christ and new life in him may vary throughout our lives. But, in whatever way the reality of the new birth is experienced, it carries out the promises God made to us in our baptism.|access-date = 2007–08–02}}</ref><ref name="By Water and the Spirit - Personal Faith">{{cite web|url = http://archives.umc.org/interior.asp?ptid=4&mid=992| title = By Water and the Spirit: A United Methodist Understanding of Baptism|publisher = [[The United Methodist Church]]|quote= The United Methodist Church does not accept either the idea that only believer's baptism is valid or the notion that the baptism of infants magically imparts salvation apart from active personal faith.|access-date = 2007–08–02}}</ref> | ત્રયી (Trinity) |- | ટ્રિનિટેરિયન પેન્ટાકૉસ્ટલ્સ અને વિવિધ "પવિત્રતા" જૂથો, ક્રિશ્ચિયન મિશનરી એલાયન્સ, પ્રભુસભાઓ (એસેમ્બલીઝ ઓફ ગોડ) | જળ બાપ્તિસ્મા એ એક સંસ્કાર છે, અંગત રીતે ખ્રિસ્તને તારણહાર તરીકે સ્વીકારની સાક્ષી પૂરતો એક પ્રતીકાત્મક કર્મકાંડ છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી. વધુમાં, પવિત્ર આત્માની વિશેષ દેણગી દ્વારા થતા "દ્વિતીય" બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા પર ભાર મૂકે છે.<ref>{{Cite web |url=http://ag.org/top/Beliefs/Statement_of_Fundamental_Truths/sft_full.cfm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=ઑક્ટોબર 25, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025103149/http://ag.org/top/Beliefs/Statement_of_Fundamental_Truths/sft_full.cfm |url-status=dead }}</ref> | ના | બદલાતું રહે છે | ત્રયી (Trinity) |- | વનનેસ પેન્ટાકૉસ્ટલ્સ | બાપ્તિસ્મા પામવા એ ઈસુ અને પ્રેરિતો/સંદેશવાહકોએ સ્થાપેલો અને તેમના દ્વારા નિર્દેશિત એક ધાર્મિક વિધિ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.upci.org/doctrine/baptism.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227001121/http://www.upci.org/doctrine/baptism.asp |url-status=dead }}</ref> | ડૂબકી થકી. પવિત્ર આત્માના બાપ્તિસ્માની આવશ્યકતા પર પણ ભાર મૂકે છે (અધિનિયમો 2:38;8:14-17,35-38).<ref>{{Cite web |url=http://www.upci.org/doctrine/baptism.asp |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=ફેબ્રુઆરી 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227001121/http://www.upci.org/doctrine/baptism.asp |url-status=dead }}</ref> | ના | હા | ઈસુ |- | પ્રિસ્બિટેરિયન અને મોટા ભાગના રિફોર્મ્ડ ચર્ચો (સુધરેલાં ચર્ચો) | એક સંસ્કાર, પ્રતીકાત્મક કર્મકાંડ, અને વયસ્ક આસ્થાવાનના વર્તમાન વિશ્વાસની ખાતરીની છાપ. એ આંતરિક કૃપાની બાહ્ય નિશાની છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | છંટકાવ, જલધારા, નિમજ્જન અથવા ડૂબકી દ્વારા{{Citation needed|date=March 2009}} | હા, નવા કરારમાં સભ્યપદ સૂચવવા.{{Citation needed|date=March 2009}} | ના | ત્રયી (Trinity) |- | ક્વેકરો (રિલિજિયસ સોસાયટી ઓફ ફ્રેન્ડ્સ) | માત્ર એક બાહ્ય પ્રતીક, જેનું હવે પાલન કરવામાં આવતું નથી.{{Citation needed|date=March 2009}} | જળ દ્વારા બાપ્તિસ્મામાં માનતા નથી, પરંતુ પવિત્ર આત્મા દ્વારા અનુયાયીના જીવનમાં દોરાતા આંતરિક શુદ્ધિકરણમાં, મનુષ્યના આત્માના અવિરત શુદ્ધિકરણમાં માને છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | — | — | — |- | પુનરુત્થાનવાદ | મુક્તિ માટેનું એક આવશ્યક પગલું. | પવિત્ર આત્માને મેળવવાની અપેક્ષા સાથે, ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) દ્વારા. | ના | હા | ત્રયી (Trinity) |- | રોમન કૅથોલિક ચર્ચ | "જે લોકો માટે સુવાર્તા કહેવામાં આવી હતી અને જેઓ આ સંસ્કાર માગવાની શક્યતાઓ ધરાવતા હતા તેમની મુક્તિ માટે આવશ્યક"<ref name="vatican"/> | સામાન્ય રીતે પશ્ચિમમાં જળ રેડીને, પૂર્વમાં ડૂબકી અથવા નિમજ્જન થકી; જો ત્યારે માથા પરથી જળ વહે તો જ છંટકાવને માન્યતા.<ref>[http://books.google.com/books?id=7zao8kBL7CYC સ્કોટ હાહ્ન, લિઓન જે. સુપ્રિનાન્ત, કૅથોલિક ફોર અ રિઝનઃ સ્ક્રિપ્ચર એન્ડ ધ મિસ્ટ્રી ઓફ ધ ફેમિલી ઓફ ગોડ] (ઈમાયુસ(Emmaus) રોડ પબ્લિશિંગ, 1998 ISBN 0-9663223-0-4, 9780966322309), પૃ. 135.</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=7uO9JPD17jwC પૉલ હાફ્ફનેર, ધ સેક્રમેન્ટલ મિસ્ટ્રી] (ગ્રેસવિંગ પબ્લિશિંગ, 1999 ISBN 0-85244-476-1, 9780852444764), પૃ. 36.</ref> | હા | હા | ત્રયી (Trinity) |- | સેવન્થ-ડે એડવન્ટિસ | મુક્તિ માટેની પૂર્વ-આવશ્યકતા તરીકે નહીં, પરંતુ ચર્ચમાં પ્રવેશ માટેની પૂર્વ-આવશ્યકતા તરીકે નોંધવામાં આવ્યા છે. તે પાપમાં મૃત્યુ અને ઈસુ ખ્રિસ્તમાં નવા જન્મનું પ્રતીક છે.<ref name="Seventh-day Adventist Minister's Handbook 1997">સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટ મિનિસ્ટર્સ હૅન્ડબુક, સંપા. મિનિસ્ટ્રરિયલ એસોસિએશન, સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટોની સામાન્ય સભા (સિલ્વર સ્પ્રિંગ, મૅરીલેન્ડ, 1997). 199.</ref>""તે પ્રભુના પરિવારમાં જોડાયા હોવાની ખાતરી આપે છે અને સદ્ભાવપૂર્ણ જીવન જીવવા માટે દૃઢ કરે છે."<ref name="Seventh-day Adventist Minister's Handbook 1997"/> | ડૂબકી (સંપૂર્ણ નિમજ્જન) થકી.<ref>સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટ ચર્ચ મૅન્યુઅલઃ 2005માં સુધારેલી 17મી આવૃત્તિ, સંપા. સેવન્થ-ડે એડવેન્ટિસ્ટોની સામાન્ય સભાનું સચિવમંડળ (હૅગરસ્ટોન, મૅરીલેન્ડઃ સમાલોચના અને હેરાલ્ડ, 2005), 30.</ref> | ના | ના | ત્રયી (Trinity) |- | યુનાઈટેડ ચર્ચ ઓફ ક્રાઈસ્ટ (ઈવેન્જેલિકલ અને સુધરેલાં ચર્ચો અને કૉંગ્રિગેશનલ ક્રિશ્ચિયન ચર્ચિસ) | બેમાંનો એક સંસ્કાર. બાપ્તિસ્મા એ પ્રભુની આંતરિક કૃપાની બાહ્ય નિશાની છે. સ્થાનિક મંડળમાં સભ્યપદ માટે તે આવશ્યક હોઈ પણ શકે અને ન પણ હોઈ શકે. જો કે, શિશુઓ અને વયસ્કો બંને માટે તે એક સામાન્ય પ્રથા છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | છંટકાવ, જલધારા અથવા ડૂબકી દ્વારા.{{Citation needed|date=March 2009}} | હા, નવા કરારમાં સભ્યપદ સૂચવવા.{{Citation needed|date=March 2009}} | ના | ત્રયી (Trinity) |- | ઍનાબાપ્તિસ્ત | ઍનાબાપ્તિસ્ત (ઍનાબાપ્તિસ્તનો અર્થ ફરીથી બાપ્તિસ્મા આપવા તેમ થાય છે) ચર્ચોમાંનાં મોટા ભાગનાં બાપ્તિસ્માને ખ્રિસ્તી ધર્મ માટે આવશ્યક ગણે છે, પણ મુક્તિ માટે નહીં. તેને પ્રભુભોજન, પગ ધોવા, પવિત્ર ચુંબન, ખ્રિસ્તી મહિલાનું માથાને ઢાંકવું, તેલ નાખવું, અને લગ્ન જેવા આદેશો સાથે બાઈબલના એક આદેશ તરીકે માનવામાં આવે છે. ઍનાબાપ્તિસ્તો ઐતિહાસિક રીતે શિશુ બાપ્તિસ્માની પ્રથા વિરુદ્ધ ઊભા રહ્યા હતા. જ્યારે ચર્ચ અને રાજ્ય/શાસન બંને એક જ હતા અને જ્યારે અધિકૃત રીતે મંજૂરી પામેલા (સુધરેલા અથવા કૅથોલિક) ચર્ચમાં બાપ્તિસ્મા થકી જ લોકોને નાગરિક બનાવવામાં આવતા હતા તે સમયે ઍનાબાપ્તિસ્તો શિશુ બાપ્તિસ્મા વિરુદ્ધ દૃઢતાથી ઊભા રહ્યા હતા. બાપ્તિસ્માની પહેલાં અને પછી માન્યતા અને પસ્તાવો રહે છે એવું માનવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=March 2009}} | જલધારા, નિમજ્જન અથવા ડૂબકી દ્વારા.{{Citation needed|date=March 2009}} | ના | ના | ત્રયી (Trinity) |} == અન્ય દીક્ષા વિધિઓ == {{Main|Initiation}} પ્રાચીન મિસ્રની સંસ્કૃતિ, હિબ્રૂ/યહૂદી સંસ્કૃતિ, બેબિલોન સંસ્કૃતિ, મય સંસ્કૃતિ અને નોર્સ સંસ્કૃતિઓ સહિતની અનેક સંસ્કૃતિઓ, પાણીના ઉપયોગ સાથે અથવા તેના વિના, દીક્ષા વિધિઓની પ્રથા ધરાવે છે અથવા ધરાવતી હતી. મિયામાઈરી(Miyamairi)ની આધુનિક જાપાની વિધિ એવી એક પ્રથા છે જેમાં પાણીનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી. કેટલાકમાં, આવા પુરાવા એક આધુનિક પ્રથા હોવાને બદલે, પુરાતત્ત્વીય અને વિવરણાત્મક પ્રકારના હોઈ શકે. === રહસ્ય ધર્મની દીક્ષા વિધિ === બીજી સદીના રોમન લેખક, એપ્યુલેઈયસે(Apuleius), આઈસિસ(Isis)નાં રહસ્યોમાં દીક્ષાને આ રીતે વર્ણવી હતીઃ{{Quote|Then, when the priest said the moment had come, he led me to the nearest baths, escorted by the faithful in a body, and there, after I had bathed in the usual way, having invoked the blessing of the gods he ceremoniously aspersed and purified me.<ref>{{cite book |author=[[Apuleius]] |others=trans. E. J. Kenney |chapter=11.23.1 |chapterurl=http://books.google.com/books?id=EF44Zv5yFUcC&pg=PA208 |title=[[The Golden Ass|The golden ass, or, Metamorphoses]] |publisher=[[Penguin Books]] |location=New York City |year=1998 |pages=208–209 |isbn=0-14-043590-5 |oclc=41174027}}</ref>}} એપ્યુલેઈયસની વાર્તામાંનું એક પાત્ર, લુસિયસ, જે ગધેડામાં રૂપાંતરિત થઈ ગયું હતું અને જેને આઈસિસ દ્વારા દીક્ષા વિધિથી પાછું મનુષ્ય રૂપમાં લાવવામાં આવ્યું હતું, નોંધપાત્ર સમયગાળા સુધી તેની વફાદારી અને વિશ્વાસપાત્રતાના નિદર્શનને ધ્યાનમાં લીધા બાદ, દૈવીની વિધિની ક્રમિક શ્રેણીઓ અનુસાર તે ધીમે ધીમે પાછો મનુષ્ય સ્વરૂપમાં આવ્યો હતો, જે ખ્રિસ્તી ધર્મમાં ધર્મ-શિક્ષણ(કૅટિક્યુમૅનિકલ)ની પ્રથાઓને મળતી આવે છે.<ref>{{cite book |first=Lars |last=Hartman |title=Into the Name of the Lord Jesus: Baptism in the Early Church |publisher=[[T&T Clark]] |location=[[Edinburgh]] |year=1997 |page=4 |isbn=0-567-08589-9 |oclc=38189287}}</ref> === મૅન્ડેઈયન(Mandaean) બાપ્તિસ્મા === મૅન્ડેઈયનો બાપ્તિસ્ત યોહાન માટે પૂજ્યભાવ ધરાવે છે અને દીક્ષાની નહીં, પણ શુદ્ધિકરણની વિધિ તરીકે વારંવાર બાપ્તિસ્મા લે છે. === શીખ બાપ્તિસ્મા વિધિ === {{Main|Amrit Sanskar}} પાણીથી પ્રક્ષાલન નહીં, પણ પાણી પીવાનો સમાવેશ થાય છે, એવી શીખ બાપ્તિસ્મા વિધિ, છેક 1699થી ચાલી આવે છે, જ્યારે આ ધર્મના દસમા આગેવાન (ગુરુ ગોવિંદ સિંઘે) 5 અનુયાયીઓને દીક્ષા આપી અને પછી પોતે પણ પોતાના અનુયાયીઓ પાસેથી દીક્ષા મેળવી. શીખ બાપ્તિસ્મા વિધિને ''અમૃત સંચાર'' અથવા ''ખાંડે દી પાહુલ'' પણ કહેવામાં આવે છે. દીક્ષા પામેલા શીખને ''અમૃતધારી'' કહેવામાં આવે છે, જેનો અર્થ શબ્દશઃ "અમૃત લેનાર" અથવા જેણે "અમૃત લીધું છે" તે વ્યક્તિ એમ થાય છે. ગુરુ ગોવિંદ સિંઘના વખતમાં જ્યારે 1699માં બૈસાખીના દિવસે શ્રી આનંદપુર સાહિબ ખાતે [[ખાલસા]]નું ઉદ્ધાટન થયું ત્યારે ''ખાંડે દી પાહુલ'' ની શરૂઆત થઈ હતી. ગુરુ ગોવિંદ સિંઘે ત્યાં એકઠા થયેલા શીખોને પૂછ્યું હતું કે ઈશ્વર માટે પ્રાણ આપવા કોણ તૈયાર છે. શરૂઆતમાં, લોકો ખચકાયા, અને પછી એક માણસ આગળ આવ્યો, અને તેને તંબુમાં લઈ જવાયો. થોડા વખત પછી, ગુરુ ગોવિંદ સિંઘ તંબુમાંથી બહાર આવ્યા, તેમની તલવાર પરથી લોહી નીતરતું હતું. તેમણે ફરીથી એ જ પ્રશ્ન પૂછ્યો. બીજા ચાર સ્વયંસેવકો તંબુમાં ગયા તે પછી, તેઓ એ ચારે સાથે ફરીથી બહાર આવ્યા, હવે તેઓ તમામ તેમના જેવા પહેરવેશમાં હતા. આ પાંચ માણસો ''પંજ પ્યારે'' અથવા "પ્રિય પાંચ" તરીકે ઓળખાવા માંડ્યા. આ પાંચે જણે અમૃત લઈને [[ખાલસા]]માં દીક્ષા પામ્યા હતા. આ પાંચ હતા ભાઈ દયા સિંહ, ભાઈ મુખામ સિંહ, ભાઈ સાહિબ સિંહ, ભાઈ ધરમ સિંહ અને ભાઈ હિમ્મત સિંહ. શીખ પુરુષોના નામની પાછળ "''સિંઘ'' " લગાડવામાં આવે છે, જેનો અર્થ "સિંહ(વનરાજ)" થાય છે, અને મહિલાઓના નામની પાછળ "''કૌર'' " લગાડવામાં આવે છે, જેનો અર્થ થાય છે "રાજકુમારી". લોખંડના કટોરામાં સ્વચ્છ પાણી ભરીને, તેમણે તેને બે-ધારી તલવાર (જેને ખાંડા કહેવામાં આવે છે) વડે હલાવ્યા કર્યું, અને તેમ કરતાં પાંચ પવિત્ર પાઠ અથવા બાનીઓ– જાપજી, જાપ સાહિબ, સવૈયે, ચોપાઈ અને આનંદ સાહિબ-નું પઠન કરતાં રહ્યા. ગુરુપત્ની, માતા જિતોએ (જે માતા સાહિબ કૌર તરીકે પણ જાણીતાં હતાં) એ પાત્રમાં સાકરના ટુકડા નાખ્યા, આમ લોઢાના રસાયણ સાથે મીઠાસ ભળી ગઈ. જ્યારે આ પવિત્ર જળને પવિત્ર શ્લોકોના પઠન સાથે હલાવવામાં આવી રહ્યું હતું ત્યારે આ પાંચે શીખ પાત્રની આસપાસ ભક્તિભાવપૂર્વક જમીન પર બેસી ગયા. પાંચ બાનીઓનું પઠન પૂરું થયું તે સાથે, ''ખાંડે દી પાહુલ'' અથવા ''અમૃત'' , અમરત્વનો રસ, વહેંચાવા માટે તૈયાર હતો. ગુરુ ગોવિંદ સિંઘે પાંચે શીખોને દરેકને પાંચ અંજલિઓ પીવા માટે આપી. === ઈસ્લામમાં પ્રક્ષાલનની ધાર્મિક વિધિ === ''ગુસલ(Ghusl)'' એ સંપૂર્ણ સ્નાન (ધાર્મિક સ્નાન) છે જે [[ઇસ્લામ ધર્મ|ઈસ્લામ]]માં વિવિધ ધાર્મિક વિધિઓ અને બંદગીઓ માટે આવશ્યક ગણાય છે. કોઈ પણ વયસ્ક મુસ્લિમ માટે જાતીય સંભોગ, કોઈ પણ લૈંગિક સ્ખલન (ઉ.દા. વીર્યનું),<ref>''સાહિહ મુસ્લિમ'' , હદીસ સંખ્યા 616</ref><ref>અલ-બાઘાવી કૃત ''શાર્હ અસ-સુન્નાહ'' . ખંડ 2., પૃ. 9</ref> માસિક સ્રાવની સમાપ્તિ,<ref>શેખ અબ્દ અલ-અઝીઝ ઈબ્ન બાઝ કૃત ''મજમૂ' ફતવા અલ-શેખ ઈબ્ન બાઝ'' , ખંડ 10, પૃ. 161</ref><ref>મુહમ્મદ ઈબ્ન સાલિહ અલ-ઉથાયમીન કૃત ''મજમૂ' ફતવા ઈબ્ન 'ઉથાયમીન'' , ખંડ 11 પૃ. 318-319</ref> પ્રસૂતિ, અને કુદરતી કારણોસર મૃત્યુ પછી ધાર્મિક સ્નાન ફરજિયાત છે.<ref>''સાહિહ અલ-બુખારી'' , ખંડ 2, પુસ્તક 23, હદીસ સંખ્યા 345</ref> શુક્રવાર<ref>''સાહિહ અલ-બુખારી'' , ખંડ 1, પુસ્તક 12, હદીસ સંખ્યા 817</ref><ref>શેખ અબ્દ અલ-અઝીઝ ઈબ્ન બાઝ કૃત ''મજમૂ' ફતવા વા માક્કાલાત મુતાનાવ્વી'હા લી સમાહત'' , ભાગ 12, પૃ. 404</ref>ની અને ઈદ<ref>''શાર્હ મુક્ખ્તાસર'' , ખંડ 2, પૃ. 102</ref>ની નમાજ પહેલાં, ''એહરામ(ehram)'' માં પ્રવેશતાં પહેલાં, ''હજ'' પર જતાં પહેલાં,<ref name="tamaam">શેખ અલ-અલ્બાની કૃત ''તમામ અલ-મિન્નાહ'' , પૃ. 120</ref> બેશુદ્ધ અવસ્થા પછી<ref name="tamaam"/>, અને ધર્માન્તર કર્યા બાદ ઈસ્લામને વિધિવત રીતે અંગીકાર કરતાં પહેલાં પણ પૂર્ણ ધાર્મિક સ્નાન લેવાની ઈસ્લામ ભલામણ (''મુસ્તાહબ'' ) કરે છે. શિયા મુસ્લિમો પણ નમાજ-એ-ત્વાબાહ પહેલાં ધાર્મિક સ્નાન કરે છે. આ સિવાય, દૈનિક નમાજ (વુદુ) પહેલાં પ્રક્ષાલન આવશ્યક છે. મુસ્લિમો માને છે કે ઈશ્વર પાસે પોતાનાં પાપોની માફી માગ્યા પહેલાં કોઈએ પણ પ્રાર્થનામાં પ્રભુ પાસે જવું જોઈએ નહીં. નિયમ મુજબ દિવસમાં પાંચ વખત નમાજ પઢવામાં આવે છે. પ્રક્ષાલન કરતી વખતે, વ્યક્તિ ઈશ્વર પાસે આખા દિવસમાં, પોતાના હાથે જાણતા કે અજાણતા થયેલાં પાપો માટે ક્ષમા પ્રાર્થે છે. પોતાના જીવનનું ધ્યેય ઈશ્વરને ખુશ કરવાનું છે, અને તેની માફી અને કૃપા મેળવવા માટે પ્રાર્થના કરવાનું છે એ યાદ કરાવવાની આ એક મુસ્લિમ પદ્ધતિ છે.{{Citation needed|date=February 2009}} કુરાનની આયાતમાં ખ્રિસ્તી બાપ્તિસ્માને પડકારવામાં આવ્યા છેઃ "અમારો ધર્મ એ અલ્લાહના બાપ્તિસ્મા છે; અને અલ્લાહ કરતાં વધુ સારી રીતે બીજું કોણ બાપ્તિસ્મા આપી શકે? અને એ તે છે જેની અમે બંદગી કરીએ છીએ." તેનો અર્થ એમ છે કે ઈસ્લામમાં એકેશ્વરવાદમાંની માન્યતા જ આ ધર્મ અંગીકાર કરવા માટે પૂરતી છે અને તેને બાપ્તિસ્માની ધાર્મિક વિધિની આવશ્યકતા નથી.<ref>સુરા 2:138</ref> === નોસ્ટિક(Gnostic) કૅથોલિસિઝમ અને થેલેમા(Thelema) === ઈકિલસિયા નોસ્ટિક કૅથોલિકા, અથવા નોસ્ટિક કૅથોલિક ચર્ચ (ઓર્ડો ટેમ્પ્લી ઓરિયન્ટિસની ધર્મસંબંધી શાખા), ઓછામાં ઓછી 11 વર્ષની કોઈ પણ વ્યક્તિને બાપ્તિસ્મા વિધિ કરાવે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.oto-usa.org/egc.html |title=US Grand Lodge, OTO: Ecclesia Gnostica Catholica |publisher=Oto-usa.org |date=March 19, 1933 |access-date=February 25, 2009}}</ref> આ વિધિ નોસ્ટિક ધર્મસભા સમક્ષ કરવામાં આવે છે અને તે થેલિમિક સમુદાયમાં પ્રતીકાત્મક જન્મને રજૂ કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hermetic.com/sabazius/bapadult.htm |title=Ecclesia Gnostica Catholica: Baptism: Adult |publisher=Hermetic.com |date= |access-date=February 25, 2009}}</ref> === બિન-ધાર્મિક દીક્ષાઓ === ભલે પાણીનો ઉપયોગ મોટા ભાગે ગેરહાજર જોવા મળે, પણ બાપ્તિસ્મા શબ્દપ્રયોગ વિવિધ દીક્ષાઓ માટે પણ વાપરવામાં આવે છે, ધાર્મિક વિધિથી માંડીને જીવનની ધર્મનિરપેક્ષ બાબતો સુધી. * ઉદાહરણ તરીકે, બેલ્જિયમમાં, ડચમાં ''સ્ચાચટેનદૂપ'' (schachtendoop - 'બાપ્તિસ્મા પ્રતિજ્ઞા') અથવા ફ્રેન્ચમાં ''બૅપ્ટેમી'' (Baptême) શબ્દ યુનિવર્સિટીની પ્રતિજ્ઞા માટે વપરાય છે. તે વિદ્યાર્થી મંડળો(સામાન્ય રીતે મિશ્ર-જાતીય)માં પ્રવેશ માટેનો પરંપરાગત રસ્તો છે અને ઉચ્ચતર શિક્ષણ માટેની સંસ્થાઓએ પણ તેને સ્વીકાર્ય રાખ્યો છે, એટલું જ નહીં, ક્યારેક તેનું નિયમન પણ કર્યું છે, ઉ.દા., યુનિવર્સિટે કૅથોલિક દ લોઉવેઈન(Université catholique de Louvain) અને યુનિવર્સિટે લિબ્રે દ બ્રિક્સેલાસ(Université Libre de Bruxelles) જેવી બૅલ્જિયન યુનિવર્સિટીઓએ.{{Citation needed|date=February 2009}} * બ્રાઝિલિયન માર્શલ આર્ટ કૅપોઈરામાં, બૅપ્ટિઝાડો (batizado - અક્ષરશઃ "બાપ્તિસ્મા") તરીકે જાણીતો, એક વાર્ષિક પ્રોત્સાહક સમારોહ આયોજાય છે. તેમના પ્રથમ બૅપ્ટિઝાડોમાં ભાગ લેનારા વ્યવસાયીઓ માટે, એ વખતે, તેઓને કૅપોઈરિસ્તાસના સમુદાયમાં સ્વીકારવામાં આવ્યા છે તેના પ્રતીક રૂપે, પરંપરાગત રીતે તેમનાં કૅપોઈરા નામો આપવામાં આવે છે. આ નામ મોટા ભાગે વરિષ્ઠ/અનુભવી પ્રશિક્ષક દ્વારા અથવા અન્ય વરિષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા આપવામાં આવે છે, અને નામની વરણી ખૂબ વ્યક્તિગત રીતે એટલે કે તેઓ કેવી રીતે કોઈક મુદ્રામાં ભાગ લે છે, તેઓ કેવા દેખાય છે, અથવા તેમના વ્યક્તિત્વની કોઈ વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતા પરથી કરવામાં આવે છે. કૅપોઈરા વર્તુળમાં તેમના આ નામને મોટા ભાગે તેમના ઉપનામ તરીકે વાપરવામાં આવે છે, આ એક પરંપરા છે જે છેક જ્યારે બ્રાઝિલમાં કૅપોઈરા ગેરકાનૂની ગણાતું હતું ત્યારના વખતથી ચાલી આવે છે.{{Citation needed|date=February 2009}} === વસ્તુઓનો બાપ્તિસ્મા === [[ચિત્ર:USS Dewey christening.jpg|right|200 px|યુએસએસ(USS) ડેવીનું નામકરણ]] ઉપયોગ માટે અમુક વસ્તુઓના ઉદ્ઘાટનને માટે ઘણી વાર "બાપ્તિસ્મા" અથવા "નામકરણ" એવો શબ્દપ્રયોગ કરવામાં આવે છે. * કમસે કમ ફ્રાન્સમાં, અગિયારમી સદીથી, (ખાસ કરીને ચર્ચના, સંગીતની) ઘંટડીઓના આશીર્વાદ માટે ''બૅપ્ટિસમ ઓફ બેલ્સ'' નામ આપવામાં આવ્યું છે. બિશપ આ ઘંટડીઓની અંદર પવિત્ર તેલ અને બહાર અશક્તના તેલથી ઘસે તે પહેલાં તેને પવિત્ર જળથી ધોવે છે તે પરથી આ નામ ઉદ્ભવ્યું છે; ત્યારબાદ તેની નીચે ધુમાડો કાઢતી ધૂપદાની મૂકવામાં આવે છે અને બિશપ પ્રાર્થના કરે છે કે ચર્ચની આ સંસ્કારવિધિ, ઘંટડીઓના રણકાર પર, રાક્ષસોને ભગાડી મૂકશે, તોફાનોથી રક્ષા કરશે, અને વિશ્વાસુને પ્રાર્થના માટે બોલાવશે. * ''વહાણોના બાપ્તિસ્મા'' : કમસે કમ ખ્રિસ્તીઓના ધર્મયુદ્ધના વખતથી, ધાર્મિક વિધિઓમાં વહાણોને આશીર્વાદ આપવાની વિધિ સામેલ છે. પ્રીસ્ટ (પાદરી) પ્રભુને આ પાત્રને આશીર્વાદ આપવા માટે અને તેની પર સફર કરનારાનું સંરક્ષણ કરવા માટે વિનંતી કરે છે. સામાન્ય રીતે વહાણ પર પવિત્ર જળનો છંટકાવ કરવામાં આવે છે.<ref name="cathen"/> == આ પણ જોશો == === સંબંધિત લેખો અને વિષયો === * ઍનાબાપ્તિસ્ત * અગ્નિ દ્વારા બાપ્તિસ્મા * ઇચ્છાના બળે બાપ્તિસ્મા (ઇચ્છા થકી બાપ્તિસ્મા) * ઈસુના બાપ્તિસ્મા * બાપ્તિસ્માનાં વસ્ત્રો * બૅપ્ટિસ્ટરી * આસ્થાવાનના બાપ્તિસ્મા * કૅટિક્યુમેન * ક્રિસ્મેશન * ક્રિસ્ટીફિડેલ્સ(Christifideles) * શરતી બાપ્તિસ્મા * કૉન્સોલામેન્ટુમ(Consolamentum) * શિષ્ય (ખ્રિસ્તી ધર્મ) * દૈવી વંશાનુક્રમ * કટોકટીના બાપ્તિસ્મા * શિશુ બાપ્તિસ્મા * ઈસુ-નામ સિદ્ધાંત * પ્રિવેનીઅન્ટ ગ્રેસ (Prevenient Grace) * સંસ્કાર * થિયોફોની === લોકો અને ધાર્મિક વિધિની વસ્તુઓ === * બાપ્તિસ્મા પાત્ર / બાપ્તિસ્મા કુંડ * બૅપ્ટેસ્ટરી * પવિત્ર તેલ * ધર્મપિતા કે માતા * પવિત્ર જળ * ઈસ્ટર્ન ક્રિશ્ચિયાનિટી(પૂર્વીય ખ્રિસ્તી ધર્મ)માં પવિત્ર જળ * યોહાન બાપ્તિસ્ત * મિકવાહ (Mikvah) == પાદનોંધો == {{Reflist|colwidth=30em}} == સ્રોતો == {{Wikisource1911Enc}} * {{cite journal |first=Don |last=Matzat |year=1997 |month=Spring |title=In Defense of Infant Baptism |url=http://www.issuesetcarchive.org/issues_site/resource/journals/v2n3.htm |access-date=February 26, 2009 |journal=Issues, Etc. Journal |volume=2 |issue=3}} * {{cite book |title=Baptism, Eucharist, and ministry |publisher=[[World Council of Churches]] |location=Geneva |year=1982 |pages= |isbn=2-8254-0709-7 |oclc=9918640 |author=World Council of Churches}} * {{cite book |first=Richard |last=Jungkuntz |title=The Gospel of Baptism |location=St. Louis |publisher=Concordia Publishing House |year=1968 |oclc=444126}} * {{cite book |first=Robert W. |last=Kolb |title=Make Disciples, baptizing: God's gift of new life and Christian witness |publisher=Concordia Seminary |location=St. Louis |year=1997 |pages= |isbn=0-911770-66-6 |oclc=41473438}} * {{cite book |first=James M. |last=Chaney |title=William the Baptist |url=http://www.doulosresources.org/books/william/william.html |publisher=Doulos Resources |location=Oakland, TN |year=2009 |pages=160 |isbn=978-1442185609 |oclc= |access-date=એપ્રિલ 4, 2011 |archive-date=જુલાઈ 8, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090708014704/http://www.doulosresources.org/books/william/william.html |url-status=dead }} * {{cite book |first=David P. |last=Scaer |title=Baptism |location=St. Louis |publisher=The Luther Academy |year=1999 |oclc=41004868}} * {{cite book |author=Schlink, Edmund |title=The Doctrine of Baptism |publisher=Concordia Publishing House |location=St. Louis, Mo |year=1972 |pages= |isbn=0-570-03726-3 |oclc=228096375}} * {{cite book |first=Laurence Hull |last=Stookey |title=Baptism, Christ's act in the church |publisher=Abingdon |location=Nashville, Tenn |year=1982 |pages= |isbn=0-687-02364-5 |oclc=7924841}} * {{cite book |first=Kallistos |last=Ware |authorlink=Timothy Ware |title=The Orthodox Church |publisher=Penguin Books |location=New York |year=1993 |pages=277–278 |isbn=0-14-014656-3 |oclc=263544700}} * {{cite book |first=William H. |last=Willimon |authorlink=William Willimon |title=Remember who you are: baptism, a model for Christian life |publisher=Upper Room |location=Nashville |year=1980 |pages= |isbn=0-8358-0399-6 |oclc=6485882}} * {{cite book |first=Jim |last=Linderman |title=Take Me to the Water: Immersion Baptism in Vintage Music and Photography 1890-1950 |publisher=Dust to Digital |location=Atlanta |year=2009 |pages= |isbn=978-0-9817342-1-7 }} == બાહ્ય લિંક્સ == * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/52311/Baptism "બાપ્તિસ્મા."] જ્ઞાનકોશ બ્રિટાનિકા ઓનલાઈન. {{Christian Soteriology}} {{use mdy dates}} [[શ્રેણી:બાપ્તિસ્મા]] [[શ્રેણી:ખ્રિસ્તી શબ્દપ્રયોગો]] [[શ્રેણી:ખ્રિસ્તી ધર્મમાં ધર્માન્તરણ]] [[શ્રેણી:જુડીઓ-ખ્રિસ્તી વિષયો]] [[શ્રેણી:લૂથરન સંસ્કારો અને વિધિઓ]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક આદેશપાલન]] [[શ્રેણી:રાઈટ ઓફ પેસેજ(Rites of passage) (ધર્મમાર્ગમાં પ્રવેશનો સંસ્કાર)]] [[શ્રેણી:ખ્રિસ્તી ધર્મ]] fnpttzihoe3a1wkzysvv95m2u4jy6tp 0 32495 901641 863521 2026-06-19T22:22:56Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901641 wikitext text/x-wiki [[File:Grube Messel fg15.jpg|thumbnail|right|300px|મેસેલ પિટ ખાતે પાતાળ કૂવો]] [[File:Artesian Well.png|thumb|right|300px|પાતાળ કૂવાને ઉત્તેજન આપતા ભૂસ્તરીય સ્તરો]] [[File:Artesian Well (PSF).png|thumb|right|300px|પાતાળ કૂવાની રચના સમજાવતી આકૃતિ]] '''ઉત્સ્ત્રુત જલભર''' એ હકારાત્મક દબાણ હેઠળ ભૂગર્ભજળ ધરાવતું બંધિયાર જલભર છે. આને કારણે કૂવામાં પાણી ત્યાં સુધી ઉપર ચઢે છે જ્યાં ઉત્પ્લાવન સંતુલન હાંસલ થાય છે. આ પ્રકારના કૂવાને '''પાતાળ કૂવો''' કહેવાય છે. જો કુદરતી દબાણ પુરતા પ્રમાણમાં ઊંચું હોય તો પાણી જમીનની સપાટી પર પણ પહોંચી શકે છે, આ કિસ્સામાં કુવાને '''વહેતો પાતાળ કૂવો''' કહેવાય છે. જલભર એ રેતી, કાંકરા, ચૂનાના પત્થર અથા રેતીના પત્થર જેવા છીદ્રાણુ અને પારગમ્ય પદાર્થોનું બનેલું ભૂસ્તરીય સ્તર છે. આ સ્તરમાંથી પાણી વહે છે અને સંગ્રહ કરાય છે. ઉત્સ્ત્રુત જલભર અપારગમ્ય ખડકો અથવા માટીની વચ્ચે બંધિયાર હોય છે જે હકારાત્મક દબાણ પેદા કરે છે. જલભરનું રિચાર્જ ત્યારે થાય છે જ્યારે તેના રિચાર્જ ઝોનમાં જળ કોષ્ટક કુવાના માથા કરતા વધુ ઊંચાઇએ હોય. અશ્મીભૂત જલ જલભરને પણ ઉત્સ્ત્રુત કરી શકાય છે જો તેઓ આસપાસના ખડકોના પુરતા દબાણ હેઠળ હોય. તે, નવા ખોદાયેલા તેલ કૂવાને જે રીતે દબાણ અપાય છે તેના જેવું હોય છે. ==ઉત્પત્તિ== [[ફ્રાન્સ|ફ્રાન્સ]]ના ભૂતપૂર્વ આર્ટોઇઝ પ્રાંત પાછળ '''આર્ટિઝિયન કૂવા''' (પાતાળ કૂવા) નામ આપવામાં આવ્યું છે. અહીં કાર્થ્યુસિયન સાધુઓ દ્વારા વર્ષ 1126થી ઘણા પાતાળ કૂવા ખોદવામાં આવ્યા હતા.<ref>ફ્રાન્સિસ ગીઝ એન્ડ જોસફ ગીઝ, ''કેથેડ્રલ, ફોર્જ એન્ડ વોટરવ્હીલ'' "ટેકનોલોજી એન્ડ ઇન્વેન્શન ઇન ધ મિડલ એજ". હાર્પર પેરિનિયલ, 1995 ISBN 0-06-016590-1, પાનું 112.</ref> ==પાતાળ કૂવાના ઉદાહરણો== ===ઑસ્ટ્રેલિયા=== * ધ ગ્રેટ આર્ટિઝિયન બેસિન વિશ્વનૌ સૌથી મોટો અને સૌથી ઊંડો ઉત્સ્ત્રુત કુંડ છે જે ઓસ્ટ્રેલિયન ખંડના 23% ટકા વિસ્તારને આવરે છે. ===અમેરિકા=== અમેરિકામાં ઘણા શહેરોના નામ તેની નજીકમાં પાતાળ કૂવા હોવાને કારણે આર્ટિસિયા પરથી આપવામાં આવ્યા છે. પાતાળ કૂવાના અન્ય સ્થળોનો નીચે મુજબ સમાવેશ થાય છે: * એશલેન્ડ, વિસ્કોસિન * બીવર ક્રીક પાર્ક, હિલ કાઉન્ટી હેવરી, મોન્ટાના * બ્લેક બેલ્ટ (રીજન), એલબેમ * બોઇલિંગ સ્પ્રિંગ્સ, પેન્સિલવેનિયા * બ્રાઉન પેલેસ હોટલ, ડેનવેર, કોલોરાડો * કેમ્પ લેવિસ, ન્યૂ જર્સી * કાર્મેલ, ઇન્ડિયાના * ચાટવા, મિસિસિપી * ચેસ્ટરટાઉન, ન્યૂ યોર્ક * [[ડલ્લાસ]], ઓરેગોન * ડોઇ રન, મિઝોરી * ઇવામોર, ગૂડબી, લ્યુઇસિયાના * ફાઉન્ટેન પોઇન્ટ, મિશિગન * ગેગ, ઓક્લાહોમા * ગિલિસ સ્પ્રિંગ્સ, ટ્રૂટ્લેન કાઉન્ટી, જ્યોર્જિયા * હિક્સવિલે, ઓહાયો * જેરોમ, મિઝૂરી * કેન્ટવૂડ, લ્યુઇસિયાના * લા ક્રોસે, વિસ્કોનસિન * લેક્સિંગ્ટન, કેન્ટુકી * લોન્ગ આઇલેન્ડ, ન્યૂ યોર્ક * લિનવૂડ, વોશિંગ્ટન * મેમ્ફેસીસ, ટેનેસી * મોન્યુમેન્ટ વેલી, ઉતાહ * ઓલિમ્પિયા, વોશિંગ્ટન * પેહરમ્પ, નેવાડા * પામ સ્પ્રિંગ્સ, કેલિફોર્નિયા * પોટોમેક, ઇલિનોઇસ * પ્રેટવિલે, એલબેમ * હેન્ડવિચ, મેસચૂસેટ્સ * સોલ્ટ લેક સિટી, ઉતાહ * સિએરા મેડ્રી, કેલિફોર્નિયા * સિલ્વર સ્પ્રિંગ, ફ્લોરિડા, વિશ્વના સૌથી મોટા પાતાળ ઝરણાનું સ્થળ * સિટ્કા, અલાસ્કા * સ્મોક હોલ કેવર્ન્સ, સિનિકા રોક્સ, વેસ્ટ વર્જિનિયા * સાઉથ ડેકોટા (મિઝૂરી નદીનો મોટા ભાગનો પશ્ચિમ વિસ્તાર) * ટેલફેર કાઉન્ટી, જ્યોર્જિયા (ઓછામાં ઓછા 50 કૂવા) * વોશબર્ન, વિસ્કોનસિન * વોટરવ્લીટ મિશિગન * વિલિયમ્સટાઉન, મેસચૂસેટ્સ * વૂડવર્ડ, ઓક્લાહોમા ===કેનેડા=== *વ્હાઇટ રોક, બ્રિટીશ કોલમ્બિયા * વોટરશેડ પાર્ક, બ્રિટીશ કોલમ્બિયા * પેમ્બર્ટન બ્રિટીશ કોલમ્બિયા * આર્નિસ, મેનીટોબા * ટાઇની, ઓન્ટારીયો * વસાગ બીચ, ઓન્ટારીયો * બ્રોકટન, ઓન્ટારીયો આ પ્રવાહ વોકર્ટન્સ વોટર માટે વોકર્ટન ટ્રેજેડી બાદનો વધુ સલામ જળ સ્ત્રોત છે. * ટીઝવોટર, ઓન્ટારિયો * સ્ટ્રેટફોર્ડ, ઓન્ટારિયો * એર્ડોઇઝ, નોવા સ્કોશિયા * વેમાઉથ, નોવા સ્કોશિયા ===ઈટાલી=== * એક્વિલીયા, ફ્રુલી-વેનેઝીયા ગ્વિલિયા ===ફિજી=== * યાકરા વેલી, વિટિ લેવુ<ref>http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=131656523{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===સ્પેન=== * સેલા, ટર્યુએલ, એરાગોન ===યુનાઈટેડ કિંગડમ=== * ટ્રેફલગર સ્ક્વેર ફુવારા, [[લંડન|લંડન]] (1844થી લગભગ 1890) કુવા લગભગ 130 મીટર ઊંડા હતા. ===ફ્રાન્સ=== * [[પૅરિસ|પેરિસ]]માં ગ્રેનેલી કૂવો (1841માં ખૂલ્યો હતો) જે 600 મીટર ઊંડો હતો. * પેસી કૂવો, ફ્રાન્સ (1860માં ખૂલ્યો હતો) ઘણા વર્ષો સુધી, ઓલિમ્પિયા [[બીયર]] (ટમવોટર, વોશિંગ્ટન) પાતાળ કૂવામાંથી મેળવેલા પાણીમાંથી બનાવવામાં આવ્યો. કંપનીની જાહેરાતમાં બીયર બનાવવાની પ્રક્રિયામાં પાતાળ જળના ઉપયોગનો વ્યાપક પ્રચાર કરાયો હતો. જો કે, જાહેરાતમાં ક્યારેય સમજાવવામાં આવ્યું ન હતું કે પાતાળ જળ શું હતું, તેમાં દાવો કરાયો હતો કે પાણીનો "આર્ટિશિયન" પૌરાણિક વસતી દ્વારા અંકુશ કરાયો હતો.<ref>કેલી એડવર્ટાઇઝિંગ એન્ડ માર્કેટિંગ: [http://www.kelleyad.com/mktcasehist.htm એલિમ્પિયા બીયર: એ ગૂડ કેમ્પેન એક્સિલરેટ્સ ધ ડેથ ઓફ એ બ્રાન્ડ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113024523/http://www.kelleyad.com/mktcasehist.htm |date=2011-01-13 }} . સુધારો 2008.11.07.</ref> બિયર ગાળવાની ભઠ્ઠીનું મોટી કંપની દ્વારા હસ્તાંતરણ બાદ પાતાળ પાણીનો ઉપયોગ બંધ કરવામાં આવ્યો હતો અને તે રીતે જાહેરાતમાં પણ ઉપયોગ બંધ કરાયો હતો.<ref>બીયર એડવોકેટ: [http://beeradvocate.com/beer/profile/447/3906/?sort=high&amp;start=10 ઓલિમ્પિયા બીયર]. સુધારો 2008.11.07.</ref> ક્રીમોર, ઓન્ટારિયો, કેનેડામાં ક્રીમોર સ્પ્રિંગ્સ બ્રૂઅરી બીયર ગાળવાની પ્રક્રિયામાં માત્ર પાતાળ કૂવાના પાણીનો ઉપયોગ કરે છે. પાણી સ્થાપકની એક મિલકત પર આવેલા ક્રીમોર સ્પ્રિંગમાંથી આવે છે. દરરોજ પાણીને ટ્રક મારફતે સ્ત્રોતથી બીયર ગાળવાની ભઠ્ઠી સુધી લાવવામાં આવે છે. એક ટ્રકમાં 10,000 લીટર પાણી લાવવામાં આવે છે અને તે બીયર ગાળવાની એક બેચ માટે પુરતું છે. ઓલિમ્પિયામાં તેના એક બચેલા જાહેર કૂવામાં પાતાળ પાણીનો ઉપયોગ બચાવવાના વર્તમાન પ્રયાસ એચ2ઓલિમ્પિયા: આર્ટિશિયન વેલ એડવોકેટ્સનો ઉદેશ છે.<ref>"ઇટ્સ સ્ટિલ ધ વોટર" થર્સ્ટન કાઉન્ટી પીયુડી (PUD) રિપોર્ટ - કનેક્શન, સમર 2009, વોલ્યૂમ 3, નંબર. 3 - http://www.wpuda.org/PDF_files/Connections/Summer2009final.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008232343/http://www.wpuda.org/PDF_files/Connections/Summer2009final.pdf |date=2011-10-08 }}</ref> ==નોંધ== {{reflist}} [[શ્રેણી:ભૂગોળ]] 750vofs0pwn5t53xnhzlam897qzkhvd 0 42966 901642 901048 2026-06-19T22:32:59Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901642 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું પ્રોગ્રામિંગ ભાષા |title = પાયથોન |logo = [[File:Python_logo.svg|250px]] |year = ૧૯૯૧ |designer = ગૂઇડો વેન રોસ્સમ |developer = [[પાયથોન સોફ્ટવેર ફાઉન્ડેશન]] |paradigm = મલ્ટી પેરાડિગમ, રિફ્લેક્ટિવ , ઓબ્જેક્ટ ઓરીએન્ટેડ, કાર્યલક્ષી, કાર્યપ્રણાલી |latest release version = 3.12.4 |latest release date = ૨૯-૦૯-૨૦૧૨ |implementations = [[C પાયથોન]], જાયથોન, આયર્નપાયથોન, PyPy, S60 માટે પાયથોન |typing = ડક, ડાયનેમિક, મજબૂત |versions = |influenced_by = [[પર્લ| પર્લ ]], [[C++(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|C++]], [[C (પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|C]], [[જાવા(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|જાવા]], [[હાસ્કેલ(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|હાસ્કેલ]], [[ABC(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|ABC]], [[એલ્ગૉલ ૬૮]] |influenced = [[D(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|D]], [[F#(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|F#]], [[રૂબી(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|રૂબી]], [[કોબ્રા|કોબ્રા]], [[બૂ(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|બૂ]], [[જાવાસ્ક્રિપ્ટ(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|જાવાસ્ક્રિપ્ટ]] |dialects = [[સાયથોન]],[[સ્ટેકલેસ પાયથોન]],[[RPપાયથોન]] |platform = [[ક્રોસ પ્લેટફોર્મ]] |license =પાયથોન સોફ્ટવેર ફાઉન્ડેશન લાઇસન્સ |file_ext = .py, .pyw, .pyc, .pyo, .pyd |website = [https://www.python.org/ python.org] |wikibooks = Python Programming }} '''પાયથોન''' એક સામાન્ય હેતુ ઈન્ટરપ્રીટેડ ઉચ્ચ સ્તરની પ્રોગ્રામિંગ ભાષા છે<ref>{{cite web |author=Dave Kuhlman |url=http://cutter.rexx.com/~dkuhlman/python_book_01.html |title=A Python Book: Beginning Python, Advanced Python, and Python Exercises |quote=Python is a high-level general purpose programming language |access-date=2012-11-11 |archive-date=2012-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623165941/http://cutter.rexx.com/~dkuhlman/python_book_01.html |url-status=dead }}</ref>જેનું ડિઝાઈન તત્ત્વજ્ઞાન કોડની વાંચનક્ષમતામાં ભાર મૂકે છે.તેનુ વ્યાકરણ સ્પષ્ટ <ref>{{cite book |title=Rapid GUI Programming with Python and Qt |author=Mark Summerfield |quote=If you are new to Python: Welcome! You are about to discover a language that is clear to read and write, and that is concise without being cryptic.}}</ref><ref>{{cite web |title=The Python Wiki |url=http://wiki.python.org/moin/ |access-date=12 September 2012 }}"Python combines remarkable power with very clear syntax."</ref> અને અર્થસભર છે.<ref>{{cite book |title=Rapid GUI Programming with Python and Qt |author=Mark Summerfield |quote=Python is a very expressive language, which means that we can usually write far fewer lines of Python code than would be required for an equivalent application written in, say, C++ or Java.}}</ref> પાયથોન વ્યાપક અને મોટી સ્ટાન્ડર્ડ લાઇબ્રેરી ધરાવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.python.org/about |title=About Python |publisher=Python Software Foundation |access-date=24 April 2012}}, second section "Fans of Python use the phrase "batteries included" to describe the standard library, which covers everything from asynchronous processing to zip files."</ref>.<br /> પાયથોન બહુવિધ પ્રોગ્રામિંગ પેરાડિગમને આધાર આપે છે જેમકે ઓબ્જેક્ટ ઓરીએન્ટેડ,કાર્યલક્ષી, કાર્યપ્રણાલી, [[સ્કીમ(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)| સ્કીમ)]], [[રૂબી(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|રૂબી]] અને [[પર્લ(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)| પર્લ ]] જેવી અન્ય ડાયનેમિક ભાષાઓની જેમ,સંપૂર્ણપણે ડાયનેમિક સિસ્ટમ અને ઓટોમેટિક મેમરી વ્યવસ્થાપનને આધાર આપે છે.પાયથોનનો ઘણીવાર સ્ક્રિપ્ટીંગ ભાષા તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેનો નોન-સ્ક્રિપ્ટીંગ સંદર્ભમાં વિશાળ શ્રેણીમાં ઉપયોગ થાય છે.પાયથોન ઇન્ટરપ્રિટર્સ અનેક ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ માટે ઉપલબ્ધ છે.[[C પાયથોન ]] એક મુક્ત અને ઓપન સોર્સ સોફ્ટવેર અને સમુદાય-વિકાસ આધારિત મોડલ છે.[[C પાયથોન ]]નોન પ્રોફિટ પાયથોન સોફ્ટવેર ફાઉન્ડેશન દ્વારા સંચાલિત છે. ==ઇતિહાસ== [[File:Guido van Rossum.jpg|thumb|left|[[ગૂઇડો વેન રોસ્સમ]], પાયથોનના સર્જક]] '"પાયથોન'"ની કલ્પના ૧૯૮૦<ref name="venners-interview-pt-1">{{cite web |url = http://www.artima.com/intv/pythonP.html |title = The Making of Python |last = Venners |first = Bill |date = 13 January 2003 |work = Artima Developer |publisher = Artima |access-date =22 March 2007}}</ref> અને તેના અમલીકરણની શરૂઆત ડિસેમ્બર ૧૯૮૯માં<ref name="timeline-of-python">{{cite web |url = http://python-history.blogspot.com/2009/01/brief-timeline-of-python.html |title = A Brief Timeline of Python |last = van Rossum |first = Guido |date = 20 January 2009 |work = The History of Python |publisher = Google |access-date =20 January 2009}}</ref> [[ગૂઇડો વેન રોસ્સમ]] દ્વારા નેધરલેન્ડ સ્થિત CWIમાં [[ABC(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|ABC]]ના અનુગામી તરીકે કરવામાં આવી હતી.<br /> પાયથોન 2.0 નુ રિલીઝ ઘણી સંપૂર્ણ ગાર્બેજ્-કલેક્ટર અને યુનિકોડ સપોર્ટ સહિતના મુખ્ય નવા લક્ષણો સાથે,1૬ ઓક્ટોબર ૨૦૦૦ના રોજ એ કરવામાં આવ્યું હતું.જોકે, સૌથી વધુ મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર, વધુ પારદર્શક અને સમુદાય આધારિત પ્રક્રિયા બનાવવાના હેતુ સાથે, વિકાસ પ્રક્રિયા પોતે જ હતી<ref name="newin-2.0">{{cite web |url = http://docs.python.org/whatsnew/2.0.html |title = What's New in Python 2.0 |last1 = Kuchling |first1 = A. M. |last2 = Zadka |first2 = Moshe |date = 16 October 2000 |publisher = Python Software Foundation |access-date =11 February 2012}}</ref> . <br /> પાયથોન ૩.૦ ( પાયથોન ૩૦૦૦ અથવા py3k તરીકે પણ ઓળખાય છે) એક મોટુ, બેકવર્ડ-વિસંગત પ્રકાશન, 3 ડિસેમ્બર ૨૦૦૮એ રિલિઝ કરવામાં આવ્યું હતું<ref name="3.0-release">{{cite web|url=http://python.org/download/releases/3.0/|title=Python 3.0 Release|publisher=Python Software Foundation|access-date=8 July 2009}}</ref>.તેના ઘણા મુખ્ય લક્ષણો બેકવર્ડ-સુસંગત પાયથોન ૨.૬ અને ૨.૭ સાથે બેકપોર્ટે કરવામાં આવેલ છે.<ref name="pep-3000">{{cite web |url=http://www.python.org/dev/peps/pep-3000/ |title=PEP 3000 – Python 3000 |last=van Rossum |first=Guido |date=5 April 2006 |work=Python Enhancement Proposals |publisher=Python Software Foundation |access-date=27 June 2009}}</ref><br / > પાયથોનને બે વખત(૨૦૦૭,૨૦૧૦) વર્ષની શ્રેષ્ઠ "TIOBE પ્રોગ્રામિંગ ભાષા"નો પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો છે.TIOBE ઇન્ડેક્સ મુજબ, આ પુરસ્કાર જે ભાષાએ વર્ષ દરમિયાન લોકપ્રિયતામાં સૌથી મહાન વૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હોય તેને આપવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.tiobe.com/index.php/content/paperinfo/tpci/ |title=TIOBE Programming Community Index for March 2012 |date=March 2012 |publisher=TIOBE Software |access-date=25 March 2012 |archive-date=15 માર્ચ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315012717/http://www.tiobe.com/index.php/content/paperinfo/tpci |url-status=dead }}</ref> ==પ્રોગ્રામિંગ ફિલસૂફી== '''પાયથોન''' એક મલ્ટી પેરાડિગમ પ્રોગ્રામિંગ ભાષા છે.પ્રોગ્રામરોને કેટલીક ચોક્કસ શૈલી અપનાવવાની ફરજ પાડવાને બદલે તે ઘણાં પ્રકારોની પરવાનગી આપે છે: રિફ્લેક્ટિવ , ઓબ્જેક્ટ ઓરીએન્ટેડ, કાર્યલક્ષી, કાર્યપ્રણાલી પ્રકાર.એક્સ્ટેંશન દ્વારા તેમા અનેક પેરાડિગમ આધારભૂત છે.જેમ કે, લોજિકલ પ્રોગ્રામિંગ<ref>{{cite web |url=https://sites.google.com/site/pydatalog/ |title=PyDatalog |access-date=22 July 2012}}</ref> અને "કોન્ટ્રેક્ટ દ્વારા ડિઝાઈન"<ref>{{cite web |url=http://www.nongnu.org/pydbc/ |title=PyDBC: method preconditions, method postconditions and class invariants for Python |access-date=24 September 2011 |archive-date=23 નવેમ્બર 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191123231931/http://www.nongnu.org/pydbc/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.wayforward.net/pycontract/ |title=Contracts for Python |access-date=24 September 2011}}</ref>.<br /> પાયથોન ડાઇનેમિક પ્રકારનો , મેમરી મેનેજ્મેન્ટ માટે "સંદર્ભ ગણતરી" અને "સાઇકલ-ડિટેક્ટિંગ ગાર્બેજ કલેક્ટર"નો ઉપયોગ કરે છે.<br /> પાયથોનનું એક મહત્વનું લક્ષણ ''ડાયનેમિક નામ રીઝોલ્યુશન'' છે,જેમાં પદ્ધતિ અને વેરિયેબલ નામોની બંધી કાર્યક્રમના અમલીકરણ દરમિયાન થાય છે.[[લિસ્પ(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|લિસ્પ]]ની પરંપરામાં પાયથોનની ડિઝાઇન કાર્યલક્ષી પ્રોગ્રામિંગ માટે મર્યાદિત ટેકો આપે છે.<br /> કોડિંગ પદ્ધતિની પસંદગીમાં પાયથોનની ફિલસૂફી ઉલ્લાસપૂર્ણ સિન્ટેક્સને(જે [[પર્લ| પર્લ ]]માં છે) સરળ અને સ્પષ્ટ વ્યાકરણ ની તરફેણમાં નકારી કાઢે છે.<br /> પાયથોનના વિકાસકર્તાઓ અકાળે ઓપ્ટિમાઇઝેશન ટાળવાનો પ્રયાસ કરે છે અને [[Cપાયથોન]]ના બિન-વિવેચનાત્મક ભાગોને નકારે છે જે ઝડપમાં સ્પષ્ટતાની કિંમત પર નજીવો વધારો આપી શકે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.python.org/dev/culture/ |title=Python Culture |access-date=2012-11-12 |archive-date=2010-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100524120634/http://www.python.org/dev/culture/ |url-status=dead }}</ref>.જ્યારે ઝડપ મહત્વની હોય ત્યારે પાયથોનના પ્રોગ્રામર્સ JIT કમ્પાઇલર જેમ કે Psyco અથવા તો વૈકલ્પિક ભાષા અમલીકરણ જેમ કે PyPyનો ઉપયોગ કરે છે.જ્યારે ઝડપ મહત્વની ના હોય ત્યારે સમય-વિવેચનાત્મક કાર્યો [[C (પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|C]] અથવા તો [[સાયથોન]]<ref>{{cite web |url=http://www.python.org/doc/essays/list2str/ |title=Python Patterns – An Optimization Anecdote |work=Python Essays |publisher=Python Software Foundation |access-date=19 February 2012}}</ref>માં ફરી લખી શકાય છે.<br /> ભાષાના મુખ્ય ફિલસૂફી "PEP૨૦ (ધ ઝેન ઓફ પાયથોન)"નામનાં દસ્તાવેજમાં સારાંશ થયેલ છે.<ref >{{cite web |url=http://www.python.org/dev/peps/pep-0020/ |title=PEP 20 – The Zen of Python |last=Peters |first=Tim |date=19 August 2004 |work=Python Enhancement Proposals |publisher=Python Software Foundation |access-date=24 November 2008}}</ref> ==નામ અને નિયોલોજિસ્મ== પાયથોનના વિકાસકર્તાઓનો એક મહત્વપૂર્ણ ધ્યેય પાયથોનને મનોરંજક બનાવવનો છે.<br /> પાયથોન સમુદાયમાં સામાન્ય નિયોલોજિસ્મ ''પાયથોનિક'' છે,જેમાં કાર્યક્રમ શૈલી સાથે સંબંધિત અર્થો વિશાળ રેન્જ ધરાવી શકે છે.કોડને "પાયથોનિક" કહેવાય જયારે પાયથોન રૂઢિપ્રયોગોનું કોડમાં સ્વાભાવિક રીતે ઉપયોગ થયો હોય.<br /> તેનાથી વિપરીત,''અનપાયથોનિક'' કોડની ઓળખ તેમાં વપરાયેલ [[C++(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|C++]] કોડથી થઇ શકે છે.બિન વાંચન યોગ્ય કોડ અથવા અગમ્ય રૂઢિપ્રયોગોનો ઉપયોગ "અનપાયથોનિક" છે. વપરાશકર્તાઓ અને પાયથોનના પ્રશંસકો-સૌથી ખાસ કરીને જે જાણકાર અથવા અનુભવી છે, તેમને ''પાયથોનિસ્ટ્સ , પાયથોનિસ્ટાસ અથવા પાયથોનિર્ય્સ'' કહેવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=http://python.net/~goodger/projects/pycon/2007/idiomatic/handout.html|title=Code Like a Pythonista: Idiomatic Python|author=David Goodger|access-date=2012-11-13|archive-date=2014-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527204143/http://python.net/~goodger/projects/pycon/2007/idiomatic/handout.html|url-status=dead}}; {{cite web|url=http://python.net/crew/mwh/hacks/objectthink.html|title=How to think like a Pythonista|access-date=2012-11-13|archive-date=2018-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180323193347/http://python.net/crew/mwh/hacks/objectthink.html|url-status=dead}}</ref> ==વપરાશ== પાયથોનનો અવારનવાર વેબ કાર્યક્રમો માટે સ્ક્રિપ્ટીંગ ભાષા તરીકે ઉપયોગ થાય છે. દા.ત- mod_wsgi દ્વારા અપાચે વેબ સર્વર માટેનો ઉપયોગ.વેબ એપ્લિકેશન ફ્રેમવર્ક જેમકે જાન્ગો, પાયલોન્સ, પિરામિડ, ,ટર્બોગિયર્સ, web2py, ટોર્નેડો, ફ્લાસ્ક અને ઝોપ, જટિલ કાર્યક્રમોના ડિઝાઈન અને જાળવણીમાં વિકાસકર્તાઓને આધાર આપે છે.NumPy ,SciPy, અને મેટપ્લોટલિબ જેવી લાઇબ્રેરીઓ વૈજ્ઞાનિક કમ્પ્યુટિંગમાં પાયથોનને મદદરૂપ રહે છે.<br /> પાયથોનને સફળતાપૂર્વક સ્ક્રિપ્ટીંગ ભાષા તરીકે સંખ્યાબંધ સોફ્ટવેર ઉત્પાદનો માટૅ એમ્બેડેડ કરવામાં આવ્યું છે.જેમ કે, 3D એનિમેશન પેકેજો-બ્લેન્ડર, સિનેમા 4D, લાઇટવેવ, હોઉડિની, માયા, મોડો,મોશન બિલ્ડર , ન્યુક અને 2D ઇમેજિંગ કાર્યક્રમો- GIMP, ઇન્કસ્કેપ, સ્ક્રિબસ અને પેઇન્ટ શોપ પ્રો.<ref>Documentation of the PSP Scripting API can be found at [http://www.jasc.com/support/customercare/articles/psp9components.asp ''JASC Paint Shop Pro 9: Additional Download Resources'']</ref> ESRI હવે ArcGIS માં સ્ક્રિપ્ટો લખવા માટે શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ તરીકે પાયથોનને પ્રોત્સાહન આપે છે.<ref>{{cite web | url = http://webhelp.esri.com/arcgisdesktop/9.2/index.cfm?TopicName=About_getting_started_with_writing_geoprocessing_scripts | title = About getting started with writing geoprocessing scripts | date = 17 November 2006 | work = ArcGIS Desktop Help 9.2 | publisher = Environmental Systems Research Institute | access-date =11 February 2012 }}</ref>તેનો ઘણા વિડિઓ-ગેમ્સમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે છે,<ref>{{cite web|url=http://myeve.eve-online.com/devblog.asp?a=blog&bid=488|title=Stackless Python 2.5|publisher=[[CCP Games]]|date=23 July 2007|author=porkbelly|work=Eve Insider Dev Blog|quote=As you may well know, your favorite space-game owes its existence to the programming language Python|archive-url=https://www.webcitation.org/5ru5w3vSR?url=http://www.eveonline.com/devblog.asp?a=blog|archive-date=11 ઑગસ્ટ 2010|access-date=13 નવેમ્બર 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.2kgames.com/civ4/blog_03.htm|title=Modding Sid Meier's Civilization IV|last=Caudill|first=Barry|date=20 September 2005|publisher=[[Firaxis Games]]|archive-url=https://www.webcitation.org/5ru5VItfv?url=http://www.2kgames.com/civ4/blog_03.htm|archive-date=11 ઑગસ્ટ 2010|work=Sid Meier's Civilization IV Developer Blog|quote=we created three levels of tools ... The next level offers Python and XML support, letting modders with more experience manipulate the game world and everything in it.|access-date=13 નવેમ્બર 2012|url-status=live}}</ref>.<br /> ''ગૂગલ એપ એંજીન''માં ઉપલબ્ધ ત્રણ પ્રોગ્રામિંગ ભાષાઓમાં( [[જાવા(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|જાવા]], [[ગો(પ્રોગ્રામિંગ ભાષા)|ગો]],પાયથોન) પાયથોનનો સ્વીકાર પ્રથમ પ્રોગ્રામિંગ ભાષા તરીકે કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://code.google.com/apis/documents/docs/1.0/developers_guide_python.html|title=Python Language Guide (v1.0)|work=Google Documents List Data API v1.0|publisher=Google|archive-url=https://www.webcitation.org/5ru5FHxfV?url=http://code.google.com/apis/documents/docs/1.0/developers_guide_python.html|archive-date=11 ઑગસ્ટ 2010|access-date=13 નવેમ્બર 2012|url-status=live}}</ref>.<br /> સિન્ટેક્ષ સરળતા અને સમૃદ્ધ ટેક્સ્ટ પ્રોસેસિંગના સાધનો લીધે પાયથોનનો ઉપયોગ ''નેચરલ ભાષા પ્રોસેસિંગ''માં થાય છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nltk.org |title=Natural Language Toolkit | access-date=31 July 2012}}</ref>.પાયથોનનો ''આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ''ના કાર્યોમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite journal | editor-last = Paine | editor-first = Jocelyn | title = AI in Python | journal = AI Expert Newsletter | publisher = Amzi! | year = 2005 | month = August | url = http://www.ainewsletter.com/newsletters/aix_0508.htm#python_ai_ai | access-date = 11 February 2012 | archive-date = 26 માર્ચ 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120326105810/http://www.ainewsletter.com/newsletters/aix_0508.htm#python_ai_ai | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | title = PyAIML 0.8.5 – An interpreter package for AIML, the Artificial Intelligence Markup Language | url = http://pypi.python.org/pypi/PyAIML | last = Stratton | first = Cort | publisher = Python Software Foundation | access-date =11 February 2012 }}</ref><ref>{{cite book | title = Artificial Intelligence: A Modern Approach | url = http://aima.cs.berkeley.edu/ | last1 = Russell | first1 = Stuart J. | authorlink1 = Stuart J. Russell | last2 = Norvig | first2 = Peter | authorlink2 = Peter Norvig | lastauthoramp = y | edition = 3rd | year = 2009 | publisher = Prentice Hall | location = Upper Saddle River, NJ | isbn = 978-0-13-604259-4 | page = 1062 | access-date =11 February 2012 }}</ref><br /> ઘણા ઓપરેટિંગ સિસ્ટમો માટે, પાયથોન એક સ્ટાન્ડર્ડ કમ્પોનન્ટ છે:તેનો ફ્રી બીએસડી, નેટબીએસડી, ઓપનબીએસડી અને OS X ટર્મિનલ માં ઉપયોગ કરી શકાય છે અને તે ઘણા લિનક્સ વિતરણોની સાથે આવે છે.<br /> પાયથોનનો ઇન્ફર્મેશન સિક્યુરિટી ઉદ્યોગમાં મોટાપાયે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.immunitysec.com/products-immdbg.shtml |title=Welcome to Immunity Debugger |publisher=Immunity |access-date=24 November 2008 |archive-date=16 ફેબ્રુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216134332/http://immunitysec.com/products-immdbg.shtml |url-status=dead }}<br/>{{cite web |url=http://oss.coresecurity.com/ |title=CORE Security Technologies' open source software repository |publisher=Core Security Technologies |access-date=11 February 2012 |archive-date=12 ડિસેમ્બર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071212134337/http://oss.coresecurity.com/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://wapiti.sourceforge.net/ |title=Wapiti – Web application vulnerability scanner / security auditor |last=Surribas |first=Nicolas |publisher=[[SourceForge]] |access-date=24 November 2008}}</ref><br /> પાયથોનનાવપરાશકર્તાઓ પૈકી [[યુ ટ્યુબ]]<ref name="quotes-about-python">{{cite web | url = http://www.python.org/about/quotes/ | title = Quotes about Python | publisher = Python Software Foundation | access-date =8 January 2012 }}</ref>,ઓરિજિનલ બીટ ટૉરેંટ ક્લાઈન્ટ<ref>{{cite web | url = http://www.onlamp.com/pub/a/python/2003/7/17/pythonnews.html | title = BitTorrent Style | last = Figgins | first = Stephen | date = 17 July 2003 | work = ONLamp.com | publisher = [[O'Reilly Media]] | access-date = 24 September 2011 | archive-date = 11 ઑક્ટોબર 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011050148/http://onlamp.com/pub/a/python/2003/7/17/pythonnews.html | url-status = dead }}</ref> અને [[સ્પોટિફાય]]<ref>{{cite web | url = https://ep2012.europython.eu/conference/talks/spotify-and-python-love-first-sight | title = SPOTIFY AND PYTHON: LOVE AT FIRST SIGHT | date = 2011 | access-date = 5 July 2012 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> છે.<br/> મોટી સંસ્થાઓ જે પાયથોનનો ઉપયોગ કરે છે તેમાં ગૂગલ<ref name="quotes-about-python"/> ,[[યાહુ]] <ref>{{cite web | url = http://wiki.python.org/moin/OrganizationsUsingPython | title = Organizations Using Python | publisher = Python Software Foundation | access-date =15 January 2009 }}</ref>, [[CERN]]<ref>{{cite journal | title = Python : the holy grail of programming | journal = CERN Bulletin | issue = 31/2006 | publisher = CERN Publications | date = 31 July 2006 | url = http://cdsweb.cern.ch/journal/CERNBulletin/2006/31/News%20Articles/974627?ln=en | access-date =11 February 2012 }}</ref>,[[નાસા]]<ref>{{cite web | url = http://www.python.org/about/success/usa/ | title = Python Streamlines Space Shuttle Mission Design | last = Shafer | date = 17 January 2003 | publisher = Python Software Foundation | access-date =24 November 2008 }}</ref>, ILM<ref>{{cite web | url = http://www.python.org/about/success/ilm/ | title = Industrial Light & Magic Runs on Python | last = Fortenberry | first = Tim | date = 17 January 2003 | publisher=Python Software Foundation | access-date =11 February 2012 }}</ref> , અને આઈટીએ<ref>{{cite web | url = http://www.eweek.com/c/a/Application-Development/Python-Slithers-into-Systems/ | title = Python Slithers into Systems | last = Taft | first = Darryl K. | date = 5 March 2007 | work = eWeek.com | publisher = Ziff Davis Holdings | access-date = 24 September 2011 | archive-date = 13 ઑગસ્ટ 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210813194304/https://www.eweek.com/development/python-slithers-into-systems/ | url-status = dead }}</ref> નો સમાવેશ થાય છે. == સંદર્ભો== ;નોંધો {{Reflist|colwidth=30em}} [[શ્રેણી:પ્રોગ્રામિંગ ભાષા]] [[શ્રેણી: કમ્પ્યુટર-વિજ્ઞાન-સ્ટબ]] <br> {{ઢાંચો:કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન}} g3xln30qu2bknm580y7rv421x7wrw1w 0 75627 901656 855492 2026-06-20T03:43:34Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901656 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = બેચરાજી તાલુકો |settlement_type = તાલુકો |image_skyline = |imagesize = |image_alt = |image_caption = |image_flag = |flag_alt = |image_seal = |seal_alt = |image_shield = |shield_alt = |etymology = |nickname = |motto = |image_map = {{maplink|frame=yes|frame-width=|frame-height=|frame-align=center|type=shape|id=|stroke-colour=#C60C30|stroke-width=2|text=તાલુકાનો નકશો}} |map_alt = |map_caption = |pushpin_map = India Gujarat#India3 |pushpin_map_alt = |pushpin_map_caption = |pushpin_label_position = |coordinates = <!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline}} --> |coor_pinpoint = |coordinates_footnotes = |subdivision_type = દેશ |subdivision_name = ભારત |subdivision_type1 = [[ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો|રાજ્ય]] |subdivision_name1 = [[ગુજરાત]] |subdivision_type2 = [[ગુજરાતના જિલ્લાઓ|જિલ્લો]] |subdivision_name2 = [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા]] |subdivision_type3 = મુખ્યમથક |subdivision_name3 = [[બેચરાજી]] |established_title = |established_date = |founder = |seat_type = |seat = |government_footnotes = |government_type = |governing_body = |leader_party = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> |area_note = |area_water_percent = |area_rank = |area_blank1_title = |area_blank2_title = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_urban_km2 = |area_rural_km2 = |area_metro_km2 = |area_blank1_km2 = |area_blank2_km2 = |length_km = |width_km = |dimensions_footnotes = |elevation_footnotes = |elevation_m = |population_as_of = ૨૦૧૧ |population_total = |population_density_km2 = auto |population_footnotes = |population_blank1_title = લિંગ પ્રમાણ |population_blank1 = |population_blank2_title = સાક્ષરતા |population_blank2 = |population_demonym = |timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] |utc_offset1 = +૫:૩૦ |postal_code_type = પિનકોડ |postal_code = |area_code_type = ટેલિફોન કોડ |area_code = |area_codes = <!-- for multiple area codes --> |iso_code = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> |module = |footnotes = }} '''બેચરાજી તાલુકો''' અથવા '''બહુચરાજી તાલુકો''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લા]]નો તાલુકો છે. [[બેચરાજી]] (બહુચરાજી) તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. == બેચરાજી તાલુકામાં આવેલાં ગામો == {{બેચરાજી તાલુકામાં આવેલાં ગામો}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://mehsanadp.gujarat.gov.in/Mehasana/taluka/becharaji/index.htm બેચરાજી તાલુકા પંચાયતની વેબસાઇટ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303170716/http://mehsanadp.gujarat.gov.in/Mehasana/taluka/becharaji/index.htm |date=2016-03-03 }} {{મહેસાણા જિલ્લો}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકાઓ]] jpxw6fjc2nfyw49fsl8fbh4dw4sgoca 0 80499 901652 900451 2026-06-20T02:10:44Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901652 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું તળાવ | name = બરવાસાગર <br />Barua Sagar Tal | image = File:Barwa Sagor Lake in 1882.jpg | caption = બરવા સાગર - ૧૮૮૨ના વર્ષમાં | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = બરવા સાગર, [[ઉત્તર પ્રદેશ]] | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_map_alt = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = ઉત્તર પ્રદેશમાં સ્થાન | coords = {{coord|25.368|N|78.748|E|type:waterbody_region:IN|display=inline,title}} | type = કુત્રિમ તળાવ | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = ભારત | length = | width = | area = | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = | islands = | sections = | cities = | frozen = }} '''બરવાસાગર''' એક ઐતિહાસિક સ્થળ છે, જે [[ઉત્તર પ્રદેશ]]ના [[ઝાંસી]] થી ૧૨ માઇલ દક્ષિણ-પૂર્વ બાજુ માનિકપુર રેલમાર્ગ પર આવેલ છે. અહીં એક પ્રાચીન સરોવરના કિનારા પર અને તેની આસપાસ ચંદેલ રાજાઓના સમયની ઘણી સુંદર ઇમારતો છે. બરવાસાગરમાં [[ઓરછા (મધ્ય પ્રદેશ)|ઓરછા]]ના રાજા ઉદિત સિંહ દ્વારા ૨૬૦ વર્ષ પહેલાં બાંધવામાં આવેલ સરોવર<ref>{{cite web|url=http://jhansi.nic.in/excurs.html |title=ઝાંસીનું અધિકૃત જાળસ્થળ |publisher=Jhansi.nic.in |date= |access-date=૨૫-૦૮-૨૦૧૫}}</ref>ની નજીક એક કિલ્લો પણ છે. ચંદેલનરેશો દ્વારા બાંધવામાં ખૂબ જ કલાત્મક મંદિર અથવા જરાયકા મઠ (આશ્રમ) પણ અહીંમા સુંદર સ્મારકો છે. મંદિરની બાહ્ય દિવાલો પર વિવિધ મૂર્તિકામ અને અલંકારણો પ્રદર્શિત કરવામાં આવેલ છે. હકીકતમાં ચંદેલ રાજપૂતોના સમયકાળનાં આ મંદિર સ્થાપ્ત્યની દૃષ્ટિએ ખૂબ જ ઉચ્ચ કોટિનાં છે.આ મંદિર ઉપરાંત વધારાના ઘુઘુજા મઠ અને અનેક મંદિરોના અવશેષો પણ ચંદેલકાલીન સ્થાપત્ય ધરોહર છે. == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == *[http://india.bizhat.com/madhya_pradesh_forts.html મધ્ય પ્રદેશના કિલ્લાઓ]{{Dead link|date=એપ્રિલ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.mustseeindia.com/Jhansi-Barua-Sagar/attraction/11047 મસ્ટ સી ઈન્ડિયા]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130302012016/http://www.mustseeindia.com/Jhansi-Barua-Sagar/attraction/11047 |date=2013-03-02 }} *[http://jhansi.nic.in/excurs.html ઝાંસીનું અધિકૃત જાળસ્થળ] [[શ્રેણી:ઉત્તર પ્રદેશ]] [[શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો]] piyx1et5lebl2lnm0w604d6wj8m1007 828 80840 901651 886373 2026-06-20T01:44:34Z Uzume 3598 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/enwiki/Q16914835|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 901651 Scribunto text/plain require ('strict'); local p = {} p.trim = function(frame) return mw.text.trim(frame.args[1] or "") end p.sentence = function (frame) -- {{lc:}} is strip-marker safe, string.lower is not. frame.args[1] = frame:callParserFunction('lc', frame.args[1]) return p.ucfirst(frame) end p.ucfirst = function (frame) local s = frame.args[1]; if not s or '' == s or s:match ('^%s+$') then -- when <s> is nil, empty, or only whitespace return s; -- abandon because nothing to do end s = mw.text.trim( frame.args[1] or "" ) local s1 = "" local prefix_patterns_t = { -- sequence of prefix patterns '^\127[^\127]*UNIQ%-%-%a+%-%x+%-QINU[^\127]*\127', -- stripmarker '^([%*;:#]+)', -- various list markup '^(\'\'\'*)', -- bold / italic markup '^(%b<>)', -- html-like tags because some templates render these '^(&%a+;)', -- html character entities because some templates render these '^(&#%d+;)', -- html numeric (decimal) entities because some templates render these '^(&#x%x+;)', -- html numeric (hexadecimal) entities because some templates render these '^(%s+)', -- any whitespace characters '^([%(%)%-%+%?%.%%!~!@%$%^&_={}/`,‘’„“”ʻ|\"\'\\]+)', -- miscellaneous punctuation } local prefixes_t = {}; -- list, bold/italic, and html-like markup, & whitespace saved here local function prefix_strip (s) -- local function to strip prefixes from <s> for _, pattern in ipairs (prefix_patterns_t) do -- spin through <prefix_patterns_t> if s:match (pattern) then -- when there is a match local prefix = s:match (pattern); -- get a copy of the matched prefix table.insert (prefixes_t, prefix); -- save it s = s:sub (prefix:len() + 1); -- remove the prefix from <s> return s, true; -- return <s> without prefix and flag; force restart at top of sequence because misc punct removal can break stripmarker end end return s; -- no prefix found; return <s> with nil flag end local prefix_removed; -- flag; boolean true as long as prefix_strip() finds and removes a prefix repeat -- one by one remove list, bold/italic, html-like markup, whitespace, etc from start of <s> s, prefix_removed = prefix_strip (s); until (not prefix_removed); -- until <prefix_removed> is nil s1 = table.concat (prefixes_t); -- recreate the prefix string for later reattachment local first_text = mw.ustring.match (s, '^%[%[[^%]]+%]%]'); -- extract wikilink at start of string if present; TODO: this can be string.match()? local upcased; if first_text then if first_text:match ('^%[%[[^|]+|[^%]]+%]%]') then -- if <first_text> is a piped link upcased = mw.ustring.match (s, '^%[%[[^|]+|%W*(%w)'); -- get first letter character upcased = mw.ustring.upper (upcased); -- upcase first letter character s = mw.ustring.gsub (s, '^(%[%[[^|]+|%W*)%w', '%1' .. upcased); -- replace else -- here when <first_text> is a wikilink but not a piped link upcased = mw.ustring.match (s, '^%[%[%W*%w'); -- get '[[' and first letter upcased = mw.ustring.upper (upcased); -- upcase first letter character s = mw.ustring.gsub (s, '^%[%[%W*%w', upcased); -- replace; no capture needed here end elseif s:match ('^%[%S+%s+[^%]]+%]') then -- if <s> is a ext link of some sort; must have label text upcased = mw.ustring.match (s, '^%[%S+%s+%W*(%w)'); -- get first letter character upcased = mw.ustring.upper (upcased); -- upcase first letter character s = mw.ustring.gsub (s, '^(%[%S+%s+%W*)%w', '%1' .. upcased); -- replace elseif s:match ('^%[%S+%s*%]') then -- if <s> is a ext link without label text; nothing to do return s1 .. s; -- reattach prefix string (if present) and done else -- <s> is not a wikilink or ext link; assume plain text upcased = mw.ustring.match (s, '^%W*%w'); -- get the first letter character upcased = mw.ustring.upper (upcased); -- upcase first letter character s = mw.ustring.gsub (s, '^%W*%w', upcased); -- replace; no capture needed here end return s1 .. s; -- reattach prefix string (if present) and done end p.title = function (frame) -- http://grammar.yourdictionary.com/capitalization/rules-for-capitalization-in-titles.html -- recommended by The U.S. Government Printing Office Style Manual: -- "Capitalize all words in titles of publications and documents, -- except a, an, the, at, by, for, in, of, on, to, up, and, as, but, or, and nor." local alwayslower = {['a'] = 1, ['an'] = 1, ['the'] = 1, ['and'] = 1, ['but'] = 1, ['or'] = 1, ['for'] = 1, ['nor'] = 1, ['on'] = 1, ['in'] = 1, ['at'] = 1, ['to'] = 1, ['from'] = 1, ['by'] = 1, ['of'] = 1, ['up'] = 1 } local res = '' local s = mw.text.trim( frame.args[1] or "" ) local words = mw.text.split( s, " ") for i, s in ipairs(words) do -- {{lc:}} is strip-marker safe, string.lower is not. s = frame:callParserFunction('lc', s) if i == 1 or alwayslower[s] ~= 1 then s = mw.getContentLanguage():ucfirst(s) end words[i] = s end return table.concat(words, " ") end -- findlast finds the last item in a list -- the first unnamed parameter is the list -- the second, optional unnamed parameter is the list separator (default = comma space) -- returns the whole list if separator not found p.findlast = function(frame) local s = mw.text.trim( frame.args[1] or "" ) local sep = frame.args[2] or "" if sep == "" then sep = ", " end local pattern = ".*" .. sep .. "(.*)" local a, b, last = s:find(pattern) if a then return last else return s end end -- stripZeros finds the first number and strips leading zeros (apart from units) -- e.g "0940" -> "940"; "Year: 0023" -> "Year: 23"; "00.12" -> "0.12" p.stripZeros = function(frame) local s = mw.text.trim(frame.args[1] or "") local n = tonumber( string.match( s, "%d+" ) ) or "" s = string.gsub( s, "%d+", n, 1 ) return s end -- nowiki ensures that a string of text is treated by the MediaWiki software as just a string -- it takes an unnamed parameter and trims whitespace, then removes any wikicode p.nowiki = function(frame) local str = mw.text.trim(frame.args[1] or "") return mw.text.nowiki(str) end -- split splits text at boundaries specified by separator -- and returns the chunk for the index idx (starting at 1) -- #invoke:String2 |split |text |separator |index |true/false -- #invoke:String2 |split |txt=text |sep=separator |idx=index |plain=true/false -- if plain is false/no/0 then separator is treated as a Lua pattern - defaults to plain=true p.split = function(frame) local args = frame.args if not(args[1] or args.txt) then args = frame:getParent().args end local txt = args[1] or args.txt or "" if txt == "" then return nil end local sep = (args[2] or args.sep or ""):gsub('"', '') local idx = tonumber(args[3] or args.idx) or 1 local plain = (args[4] or args.plain or "true"):sub(1,1) plain = (plain ~= "f" and plain ~= "n" and plain ~= "0") local splittbl = mw.text.split( txt, sep, plain ) if idx < 0 then idx = #splittbl + idx + 1 end return splittbl[idx] end -- val2percent scans through a string, passed as either the first unnamed parameter or |txt= -- it converts each number it finds into a percentage and returns the resultant string. p.val2percent = function(frame) local args = frame.args if not(args[1] or args.txt) then args = frame:getParent().args end local txt = mw.text.trim(args[1] or args.txt or "") if txt == "" then return nil end local function v2p (x) x = (tonumber(x) or 0) * 100 if x == math.floor(x) then x = math.floor(x) end return x .. "%" end txt = txt:gsub("%d[%d%.]*", v2p) -- store just the string return txt end -- one2a scans through a string, passed as either the first unnamed parameter or |txt= -- it converts each occurrence of 'one ' into either 'a ' or 'an ' and returns the resultant string. p.one2a = function(frame) local args = frame.args if not(args[1] or args.txt) then args = frame:getParent().args end local txt = mw.text.trim(args[1] or args.txt or "") if txt == "" then return nil end txt = txt:gsub(" one ", " a "):gsub("^one", "a"):gsub("One ", "A "):gsub("a ([aeiou])", "an %1"):gsub("A ([aeiou])", "An %1") return txt end -- findpagetext returns the position of a piece of text in a page -- First positional parameter or |text is the search text -- Optional parameter |title is the page title, defaults to current page -- Optional parameter |plain is either true for plain search (default) or false for Lua pattern search -- Optional parameter |nomatch is the return value when no match is found; default is nil p._findpagetext = function(args) -- process parameters local nomatch = args.nomatch or "" if nomatch == "" then nomatch = nil end -- local text = mw.text.trim(args[1] or args.text or "") if text == "" then return nil end -- local title = args.title or "" local titleobj if title == "" then titleobj = mw.title.getCurrentTitle() else titleobj = mw.title.new(title) end -- local plain = args.plain or "" if plain:sub(1, 1) == "f" then plain = false else plain = true end -- get the page content and look for 'text' - return position or nomatch local content = titleobj and titleobj:getContent() return content and mw.ustring.find(content, text, 1, plain) or nomatch end p.findpagetext = function(frame) local args = frame.args local pargs = frame:getParent().args for k, v in pairs(pargs) do args[k] = v end if not (args[1] or args.text) then return nil end -- just the first value return (p._findpagetext(args)) end -- returns the decoded url. Inverse of parser function {{urlencode:val|TYPE}} -- Type is: -- QUERY decodes + to space (default) -- PATH does no extra decoding -- WIKI decodes _ to space p._urldecode = function(url, type) url = url or "" type = (type == "PATH" or type == "WIKI") and type return mw.uri.decode( url, type ) end -- {{#invoke:String2|urldecode|url=url|type=type}} p.urldecode = function(frame) return mw.uri.decode( frame.args.url, frame.args.type ) end -- what follows was merged from [[Module:StringFunc]] -- Argument list helper function, as per [[Module:String]] function p._getParameters( frame_args, arg_list ) local new_args = {}; local index = 1; local value; for i,arg in ipairs( arg_list ) do value = frame_args[arg] if value == nil then value = frame_args[index]; index = index + 1; end new_args[arg] = value; end return new_args; end -- Escape Pattern helper function so that all characters are treated as plain text, as per [[Module:String]] function p._escapePattern( pattern_str ) return mw.ustring.gsub( pattern_str, "([%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]])", "%%%1" ) end -- Helper Function to interpret boolean strings, as per [[Module:String]] function p._getBoolean( boolean_str ) local boolean_value; if type( boolean_str ) == 'string' then boolean_str = boolean_str:lower(); if boolean_str == 'false' or boolean_str == 'no' or boolean_str == '0' or boolean_str == '' then boolean_value = false; else boolean_value = true; end elseif type( boolean_str ) == 'boolean' then boolean_value = boolean_str; else error( 'No boolean value found' ); end return boolean_value end --[[ Strip This function Strips characters from string Usage: {{#invoke:String2|strip|source_string|characters_to_strip|plain_flag}} Parameters source: The string to strip chars: The pattern or list of characters to strip from string, replaced with '' plain: A flag indicating that the chars should be understood as plain text. defaults to true. Leading and trailing whitespace is also automatically stripped from the string. ]] function p.strip( frame ) local new_args = p._getParameters( frame.args, {'source', 'chars', 'plain'} ) local source_str = new_args['source'] or '' local chars = new_args['chars'] or '' or 'characters' source_str = mw.text.trim(source_str) if source_str == '' or chars == '' then return source_str end local l_plain = p._getBoolean( new_args['plain'] or true ) if l_plain then chars = p._escapePattern( chars ) end local result result = mw.ustring.gsub(source_str, "["..chars.."]", '') return result end --[[ Match any Returns the index of the first given pattern to match the input. Patterns must be consecutively numbered. Returns the empty string if nothing matches for use in {{#if:}} Usage: {{#invoke:String2|matchAll|source=123 abc|456|abc}} returns '2'. Parameters: source: the string to search plain: A flag indicating that the patterns should be understood as plain text. defaults to true. 1, 2, 3, ...: the patterns to search for ]] function p.matchAny(frame) local source_str = frame.args['source'] or error('The source parameter is mandatory.') local l_plain = p._getBoolean( frame.args['plain'] or true ) for i = 1, math.huge do local pattern = frame.args[i] if not pattern then return '' end if mw.ustring.find(source_str, pattern, 1, l_plain) then return tostring(i) end end end --[[--------------------------< H Y P H E N _ T O _ D A S H >-------------------------------------------------- Converts a hyphen to a dash under certain conditions. The hyphen must separate like items; unlike items are returned unmodified. These forms are modified: letter - letter (A - B) digit - digit (4-5) digit separator digit - digit separator digit (4.1-4.5 or 4-1-4-5) letterdigit - letterdigit (A1-A5) (an optional separator between letter and digit is supported – a.1-a.5 or a-1-a-5) digitletter - digitletter (5a - 5d) (an optional separator between letter and digit is supported – 5.a-5.d or 5-a-5-d) any other forms are returned unmodified. str may be a comma- or semicolon-separated list ]] function p.hyphen_to_dash( str, spacing ) if (str == nil or str == '') then return str end local accept str = mw.text.decode(str, true ) -- replace html entities with their characters; semicolon mucks up the text.split local out = {} local list = mw.text.split (str, '%s*[,;]%s*') -- split str at comma or semicolon separators if there are any for _, item in ipairs (list) do -- for each item in the list item = mw.text.trim(item) -- trim whitespace item, accept = item:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1') if accept == 0 and mw.ustring.match (item, '^%w*[%.%-]?%w+%s*[%-–—]%s*%w*[%.%-]?%w+$') then -- if a hyphenated range or has endash or emdash separators if item:match ('^%a+[%.%-]?%d+%s*%-%s*%a+[%.%-]?%d+$') or -- letterdigit hyphen letterdigit (optional separator between letter and digit) item:match ('^%d+[%.%-]?%a+%s*%-%s*%d+[%.%-]?%a+$') or -- digitletter hyphen digitletter (optional separator between digit and letter) item:match ('^%d+[%.%-]%d+%s*%-%s*%d+[%.%-]%d+$') or -- digit separator digit hyphen digit separator digit item:match ('^%d+%s*%-%s*%d+$') or -- digit hyphen digit item:match ('^%a+%s*%-%s*%a+$') then -- letter hyphen letter item = item:gsub ('(%w*[%.%-]?%w+)%s*%-%s*(%w*[%.%-]?%w+)', '%1–%2') -- replace hyphen, remove extraneous space characters else item = mw.ustring.gsub (item, '%s*[–—]%s*', '–') -- for endash or emdash separated ranges, replace em with en, remove extraneous whitespace end end table.insert (out, item) -- add the (possibly modified) item to the output table end local temp_str = table.concat (out, ',' .. spacing) -- concatenate the output table into a comma separated string temp_str, accept = temp_str:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1') -- remove accept-this-as-written markup when it wraps all of concatenated out if accept ~= 0 then temp_str = str:gsub ('^%(%((.+)%)%)$', '%1') -- when global markup removed, return original str; do it this way to suppress boolean second return value end return temp_str end function p.hyphen2dash( frame ) local str = frame.args[1] or '' local spacing = frame.args[2] or ' ' -- space is part of the standard separator for normal spacing (but in conjunction with templates r/rp/ran we may need a narrower spacing return p.hyphen_to_dash(str, spacing) end -- Similar to [[Module:String#endswith]] function p.startswith(frame) return (frame.args[1]:sub(1, frame.args[2]:len()) == frame.args[2]) and 'yes' or '' end -- Implements [[Template:Isnumeric]] function p.isnumeric(frame) local s = frame.args[1] or frame:getParent().args[1] local boolean = (frame.args.boolean or frame:getParent().args.boolean) == 'true' if type(s) == 'string' and mw.getContentLanguage():parseFormattedNumber( s ) then return boolean and 1 or s end return boolean and 0 or '' end -- Checks if a value in a group of numbers is not an interger. -- Allows usage of an |empty= parameter to allow empty values to be skipped. function p.isInteger(frame) local values = frame.args or frame:getParent().args local allow_empty = frame.args.empty or frame:getParent().args.empty for _, value in ipairs(values) do -- Trim spaces value = value and value:gsub("^%s*(.-)%s*$", "%1") if value == "" or value == nil then if not allow_empty then return false -- Empty values are not allowed end else value = tonumber(value) if not (type(value) == "number" and value == math.floor(value)) then return false end end end return true end -- Returns an error found in a string. function p.getError(frame) local text = frame.args[1] or frame:getParent().args[1] local error_message = text:match('(<strong class="error">.-</strong>)') return error_message or nil end return p ph89g30kzy2uwl0t05s6jtpby1w86b8 0 91234 901663 894064 2026-06-20T07:29:18Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901663 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''મણિલાલ મોહનદાસ ગાંધી''' (૨૮ ઓક્ટોબર ૧૮૯૨ – ૫ એપ્રિલ ૧૯૫૬)<ref>{{cite web | title=Gandhi, Manilal, 1892-1956 | website=Authorities Search | url=https://authorities.loc.gov/authority/n90712835?searchFields=lccn | access-date=2025-11-17}}</ref><ref>{{cite book | last=Dhupelia-Mesthrie | first=Uma | title=Gandhi's Prisoner? | publisher=Kwela Books | publication-place=Cape Town | date=2004 | isbn=0-7957-0176-4 | page=384}}</ref> [[મહાત્મા ગાંધી]] અને [[કસ્તુરબા|કસ્તુરબા ગાંધી]]ના બીજા ક્રમે જન્મેલા પુત્ર હતા. મણિલાલનો જન્મ [[રાજકોટ]], બ્રિટિશ ભારત ખાતે ૧૮૯૨ના વર્ષમાં થયો હતો. વર્ષ ૧૮૯૭માં મણિલાલ [[દક્ષિણ આફ્રિકા]] પ્રથમ વખત પ્રવાસ ખેડી ગયા હતા, જ્યાં તેમણે કામ ડર્બન નજીક આવેલ ફિનિક્સ આશ્રમ ખાતે કામ કરી બાકીનો સમય ગાળ્યો. પછી વર્ષ ૧૯૧૭માં એક ટૂંકી મુલાકાત માટે ભારત આવી, મણિલાલ દક્ષિણ આફ્રિકા ખાતે ''ઈન્ડિયન ઓપિનિયન'' નામના એક [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]]–[[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] સાપ્તાહિકના પ્રકાશન માટે મદદ કરવા ફિનિક્સ, ડર્બન પરત ફર્યા હતા. વર્ષ ૧૯૧૮માં, મણિલાલે મોટા ભાગના પ્રેસના કામ કર્યાં અને ત્યારબાદ વર્ષ ૧૯૨૦માં સંપાદક તરીકેનો કાર્યભાર સંભાળ્યો હતો. તેમના પિતાની જેમ, મણિલાલને પણ બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદી સરકાર સામે અન્યાયી કાયદાઓ માટે વિરોધ પ્રદર્શન બદલ ઘણી વખત જેલમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા. તેમણે સંપાદક તરીકે વર્ષ ૧૯૫૬ સુધી (મૃત્યુપર્યંત) કાર્ય સંભાળ્યું હતું.<ref>{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=P9oYG7HA76QC&dat=19560406&printsec=frontpage&hl=en|title=Manilal Gandhi Dead|date=૬ એપ્રિલ ૧૯૫૬|publisher=The Indian Express|agency=Press Trust of India|pages=1, 8|access-date=19 February 2018}}</ref> મણિલાલ મગજની સેરેબલ થ્રોમ્બોસિસ નામની તકલીફના કારણે થયેલ એક સ્ટ્રોક દરમિયાન મૃત્યુ પામ્યા હતા. == અંગત જીવન == વર્ષ ૧૯૨૭માં, મણિલાલનાં લગ્ન સુશીલા મશરુવાલા (૨૪ ઓગસ્ટ ૧૯૦૭-૧૯૮૮),<ref>{{cite web|url=http://www.gandhiforchildren.org/remembering-sushila-gandhi/|title=Remembering Sushila Gandhi 1907-1988|last1=Prasad|first1=Archana|date=૨૧ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩|publisher=gandhiforchildren.org|archive-url = https://web.archive.org/web/20160519175828/http://www.gandhiforchildren.org/remembering-sushila-gandhi/|archive-date=19 May 2016|access-date=19 February 2018}}</ref> અને એમને બે પુત્રીઓ હતી, સીતા (જન્મ: ૧૯૨૮) અને [[ઈલા ગાંધી|ઈલા]] (જન્મ: ૧૯૪૦), અને એક પુત્ર [[અરુણ મણિલાલ ગાંધી|અરુણ]] (જન્મ: ૧૯૩૪) હતો. અરુણ અને ઈલા પણ સામાજિક–રાજકીય કાર્યકરો છે. તેમની મોટી પુત્રી સીતાની પુત્રી ઉમા ડી. મેસ્થ્રી દ્વારા તાજેતરમાં મણિલાલનું જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>Uma Dhupelia Mesthrie, ''Gandhi’s Prisoner? The Life of Gandhi’s Son Manilal''. (Permanent Black: Cape Town, South Africa, 2003).</ref> == નોંધ == * Mesthrie, Uma Dhupelia. ''Gandhi’s Prisoner? The Life of Gandhi’s Son Manilal''. Permanent Black: Cape Town, South Africa, 2003. * [https://web.archive.org/web/20120303231559/http://www.history.ukzn.ac.za/ojs/index.php/jnzh/article/viewArticle/300 Dhupelia-Mesthrie, Uma, "Writing the Life of Manilal Mohandas Gandhi," ''Journal of Natal and Zulu History'' 24 & 25 (2006-2007): 188-213.] == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{મહાત્મા ગાંધી}} [[શ્રેણી:રંગભેદ વિરોધી સેનાની]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૬માં મૃત્યુ]] [[શ્રેણી:૧૮૯૨માં જન્મ]] qtyixekwiml28o3sv5hmsfahlro9i4g 0 93594 901637 595745 2026-06-19T21:43:22Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901637 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu temple |name = પરમાર્થ નિકેતન |image = Parmarth.jpg |image_size = |alt = |caption = પરમાર્થ નિકેતન |pushpin_map = India Uttarakhand |coordinates = {{coord|30|7|9.21|N|78|18|43.9554|E|type:landmark_region:IN_scale:100|display=inline}} |coordinates_footnotes = |map_caption = ઉત્તરાખંડ રાજ્યમાં પરમાર્થ આશ્રમ |map_size = 250 |other_names = |devanagari = |sanskrit_translit = |tamil = |marathi = |bengali = |chinese = |pinyin = |malay = |script_name = <!--Enter name of local script used--> |script = <!--Enter the template name in the local script used --> |country = [[ભારત]] |state = [[ઉત્તરાખંડ]] |district = [[પૌડી ગઢવાલ જિલ્લો|પૌડી]] |locale = [[ઋષિકેશ]] |elevation_m = 372 |elevation_footnotes = |deity = |festivals = |architecture = |temple_quantity = |monument_quantity = |inscriptions = |date_established = ૧૯૪૨ |date_built = ૧૯૪૨ |creator = સંત સુકદેવાનંદજી મહારાજ |temple_board = |website = [http://www.parmarth.com પરમાર્થ ડૉટકોમ] }} '''પરમાર્થ નિકેતન''' ({{lang-en|Parmarth niketan}}) [[ભારત]] દેશના [[ઉત્તરાખંડ]] રાજ્યમાં [[ઋષિકેશ]] સ્થિત એક સંન્યાસાશ્રમ છે. તે [[હિમાલય]] પર્વતશૃંખલાની ગોદમાં [[ગંગા નદી]]ને કિનારે આવેલ છે. તેની સ્થાપના વર્ષ ૧૯૪૨માં, સંત સુકદેવાનંદજી મહારાજ (૧૯૦૧-૧૯૬૫) દ્વારા કરવામાં આવી હતી.વર્ષ ૧૯૮૬થી સ્વામી ચિદાનંદ સરસ્વતી તેના પ્રમુખ અને આધ્યાત્મિક વડા છે<ref name="Pujya Swamiji">{{Cite web |url=http://www.parmarth.com/swamiji.html |title=H.H.Pujya Swami Chidanand Saraswatiji |access-date=2018-07-11 |archive-date=2012-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105042358/http://www.parmarth.com/swamiji.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Swami Shukdevanand Trust">{{Cite web |url=http://www.parmarth.com/swamitrust.html |title=Swami Shukdevanand Trust |access-date=2018-07-11 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722135534/http://www.parmarth.com/swamitrust.html |url-status=dead }}</ref>. પરમાર્થ આશ્રમ ઋષિકેશનો સૌથી મોટો આશ્રમ છે. તેમાં ૧૦૦૦ થી પણ વધુ રૂમ છે. આ આશ્રમમાં દરરોજ સવારેની પૂજા, યોગ અને ધ્યાન, સત્સંગ, વ્યાખ્યાન, [[કિર્તન|કીર્તન]], સૂર્યાસ્ત સમયે ગંગા આરતી વગેરે કરવામાં આવે છે. વધુમાં અહીં [[નિસર્ગોપચાર|કુદરતી ઉપચાર]], [[આયુર્વેદ|આયુર્વેદ ચિકિત્સા]] અને આયુર્વેદ તાલીમ વગેરે પણ આપવામાં આવે છે. આશ્રમમાં ભગવાન [[શિવ]]ની ૧૪ ફુટ ઊંચી પ્રતિમા સ્થાપિત છે. આશ્રમના આંગણામાં 'કલ્પવૃક્ષ' પણ છે, કે જેને 'હિમાલય વાહિની'ના વિજયપાલ બધેલે રોપાવેલ છે. ==ચિત્રદર્શન== <gallery class="center"> File:Parmarth2.jpg|[[ગંગા નદી]] તરફથી પરમાર્થ નિકેતનનું દૃશ્ય File:Shiva in rishikesh.jpg| ગંગા તટ પર ધ્યાનમાં બેઠેલા શંકર ભગવાનની વિશાળ પ્રતિમા File:Shiva meditating Rishikesh.jpg|ધ્યાનમાં બેઠેલા શંકર ભગવાન </gallery> == સંદર્ભો == {{સંદર્ભયાદી}} == બાહ્ય કડીઓ == * [http://www.parmarth.org/ પરમાર્થ નિકેતન વેબસાઇટ]   [[શ્રેણી:ઉત્તરાખંડ]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો]] mfx1j4zjc9hy82b7qkgk4920wjai3u1 0 121447 901618 848161 2026-06-19T12:26:35Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901618 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું ધાર્મિક જીવનચરિત્ર |name=દાદુ દયાલ |image= |religion=[[હિંદુ ધર્મ]] |birth_date=૧૫૪૪ |birth_place=[[અમદાવાદ]], ગુજરાત સલતનત |birth_name= |death_date=૧૬૦૩ |death_place=નારૈણા, [[રાજસ્થાન]], [[ભારત]]<ref name="Britannica">[http://www.britannica.com/biography/Dadu-Hindu-saint Dadu Hindu saint] at [[Encyclopædia Britannica]] Online. Retrieved 31 December 2018.</ref> |sect=સંત મત }} '''દાદુ દયાલ''' અથવા '''દાદુ દયાળ''' [[ગુજરાત]], [[ભારત]]ના એક સંત, ધાર્મિક સુધારક, શિષ્ટાચારના કડક પાલનના વિરોધી હતા. == નામ == "દાદુ" નો અર્થ ભાઈ થાય છે, અને "દયાલ" નો અર્થ "કરુણાભર્યા" છે. == પ્રારંભિક જીવન == એક ધનિક વેપારીને તેઓ સાબરમતી નદી પર તરતા મળી આવ્યા હતા. == દાદુપંથ == બાદમાં દાદુ દયાલ, [[જયપુર]] [[રાજસ્થાન]] નજીક નરૈણા ગયા, જ્યાં તેમણે પોતાની આસપાસ અનુયાયીઓનું એક જૂથ ભેગું કર્યું. તેમણે એક સંપ્રદાય બનાવ્યો, જે ''દાદુપંથ'' તરીકે જાણીતો બન્યો. દાદુપંથી હિન્દુઓના વૈષ્ણવ [[સંપ્રદાય]]ના ૭ લશ્કરી [[અખાડો|અખાડા]]ઓમાંનું એક છે. વૈષ્ણવમાં ચાર મુખ્ય સંપ્રદાયો આ મુજબ છે: <ref name="HinduRakshak1">David N. Lorenzen, 2006, [https://books.google.com.sg/books?id=SO-YmMWpcVEC&pg=PA52&lpg=PA52&dq=dashnami+akhara+aurangzeb&source=bl&ots=0wgApFz5ro&sig=ACfU3U2-hWLiwJSp9R2cfhs-ma1HnWi_DA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjOm9Cv9vnoAhUScCsKHd8ADZQQ6AEwAHoECAYQAQ#v=onepage&q=dashnami%20akhara%20aurangzeb&f=false Who Invented Hinduism: Essays on Religion in History], Yoda Press, p.51-65.</ref> * રામાનંદ દ્વારા સ્થાપિત શ્રી, દાદુપંથીઓ રામાનંદની વૈષ્ણવના ૭ લશ્કરી અખાડાઓમાંથી એક છે * માધવ દ્વારા સ્થાપિત બ્રહ્મા * વિષ્ણુસ્વામી દ્વારા સ્થાપિત રુદ્ર * નીમ્બરકા દ્વારા સ્થાપિત સાનકડી. વૈષ્ણવ અનુયાયીઓને બૈરાગી કે વૈરાગી પણ કહેવામાં આવે છે. બૈરાગીમાં, જેઓ લશ્કરી અખાડાનો ભાગ બન્યો હતા તે ૭ અખાડાઓમાં સ્થાપવામાં આવ્યા હતા, તેમની સ્થાપના તારીખો અસ્પષ્ટ છે. દરેક અખાડાએ વૈષ્ણવ ધર્મના તમામ ૪ સંપ્રદાયોના સભ્યોને સ્વીકાર્યા છે. બેરાગી લશ્કરી અખાડાઓ સામાન્ય રીતે માંસ ખાવા અથવા માદક દ્રવ્યો લેવાની પ્રતિબંધનું પાલન કરતા નહોતા. <ref name="HinduRakshak1"/> === દાદુ અનુભવ વાણી === દાદુની રચનાઓને તેમના શિષ્ય રંજાબ દ્વારા [[વ્રજ ભાષા]]માં નોંધવામાં આવી હતી અને તે ''દાદુ અનુભવ વાણી'' તરીકે ઓળખાય છે, તેમાં ૫૦૦૦ શ્લોકોનું સંકલન છે. બીજા શિષ્ય જનગોપાલે દાદુનું પ્રારંભિક જીવનચરિત્ર લખ્યું હતું. {{Sfn|Nayak|1996}} દાદુ તેમના ગીતોમાં સ્વયંભૂ (''સહજ'' ) આનંદનો સંકેત આપે છે. ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી મોટાભાગની કલ્પનાઓ કબીર અને તે પહેલાંના સહજીયા [[બૌદ્ધ ધર્મ|બૌદ્ધ]] અને [[નાથ સંપ્રદાય|નાથ]] યોગીઓદ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી, તેની સમાન છે. દાદુનું માનવું હતું કે ભગવાનની ભક્તિથી ધાર્મિક અથવા સાંપ્રદાયિક જોડાણને દૂર કરવું જોઈએ, અને ભક્તોએ બિન-સાંપ્રદાયિક અથવા ''"નિપાખ"'' બનવું જોઈએ. <ref>[http://blog.sahajayoga.org/?p=26 Dadu on Realisation] at sahajayoga.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812162422/http://blog.sahajayoga.org/?p=26|date=12 August 2011}}</ref> તે વિશે તે કહે છે કે: {{Sfn|Upadhaya|1980}} <poem> So kāfir jo bolai kāf; dil apna nahim rakhe sāf... </poem> === દાદુપંથી થાંબ === ''સમાધિ'' પ્રાપ્ત કરી તેવા દાદુના ૧૦૦ શિષ્યો હતા. તેમણે ભગવાનના ઉપદેશને ફેલાવવા માટે તેમના ૫૨ શિષ્યોને પ્રદેશની આસપાસ 'થાંબ' એટલે કે આશ્રમો સ્થાપવા સૂચના આપી. દાદુજીએ તેમના જીવનના પાછલા વર્ષો જયપુર શહેર નજીક ડુડુ શહેરથી થોડે દૂર નારૈણામાં વિતાવ્યા હતા. અનુયાયીઓ દ્વારા પાંચ થંબને પવિત્ર માનવામાં આવે છે; નારાયણા, ભૈરનાજી, સંભાર, આમર અને કરડાલા (કલ્યાણપુરા). આ થાંબાઓના અનુયાયીઓ પાછળથી અન્ય પૂજા સ્થળો સ્થાપિત કર્યા છે. === દાદુપંથી સશસ્ત્ર અખાડા === દાદુપંતજી ગુરુ જેત સાહેબ (ઇ.સ. ૧૬૯૩ - ૧૭૩૪) જ્યારે સશસ્ત્ર નાગા [[સાધુ|સાધુઓની]] ભરતી તેમના અખાડામાં કરી ત્યારથી સશસ્ત્ર અખાડાઓની પરંપરા ચાલુ થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે. ૧૭૩૩ માં, દાદુપંથીઓ જયપુર રાજ્યના કર ભરનારા ખેડુતો હતા અને કરની ચુકવણીને લાગુ કરવા માટે સશસ્ત્ર નાગા સાધુઓ કાર્યરત હતા. ૧૭૯૩ માં, દાદુપંથીઓ અને જયપુર રાજ્ય વચ્ચે કરાર થયો હતો, જે હેઠળ દાદુપંથીઓએ જયપુર રાજ્યની રક્ષા માટે ૫૦૦૦ સશસ્ત્ર સૈનિક સાધુઓ પ્રદાન કર્યા હતા. [[૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિ]] દરમિયાન, દાદુપંથીઓએ ભાડૂતી લડવૈયા તરીકે કામ કર્યું જેણે બ્રિટીશ રાજને મદદ કરી. === વર્તમાન સ્થિતિ === દાદુપંથ રાજસ્થાનમાં આજ સુધી ચાલુ છે અને દાદુ અને ઉત્તર ભારતના અન્ય સંતો દ્વારા ગીતો ધરાવતી પ્રારંભિક હસ્તપ્રતોનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} == ગ્રંથસૂચિ == * {{cite book|surname1=Lorenzen|given1=David N.|author-link1=David N. Lorenzen|year=1995|title=Bhakti Religion in North India: Community Identity and Political Action|place=New York|publisher=[[SUNY Press]]|url=https://books.google.com/books?id=rpSxJg_ehnIC&pg=PA57 |isbn=978-0-7914-2025-6|ref=Lorenzen}} * {{cite book|first=Sujatha|last=Nayak|year=1996|chapter=Dadu Dayal|title=Poet-Saints of India|editor-surname1=Sivaramkrishna|editor-given1=M.|editor-surname2=Roy|editor-given2=S.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=zMvlDsnEgRoC&pg=PA90 |publisher=A Sterling Paperback|location=New Delhi|pages=90–100|isbn=81-207-1883-6}} * ''Sant Dadu Dayal: Encyclopaedia of Saints Series (Volume 25)''. Eds. Bakshi, S. R.; Mittra, Sangh (2002). New Delhi: Criterion Publications. {{ISBN|81-7938-029-7}} * {{cite book|first=K. N.|last=Upadhaya|year=1980|title=Dadu the Compassionate Mystic|publisher=Radha Soami Satsang Beas|location=Punjab}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://www.rajgk.in/2019/04/short-notes-on-dadu-dayal-ji.html દાદુ દયાળ જી પર ટૂંકી નોંધ] * [http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%82_%E0%A4%A6%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2 કવિતા કોશ પર દાદુ દયાલ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304000826/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%82_%E0%A4%A6%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2 |date=2016-03-04 }} ( [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]] ) * [http://www.livres-chapitre.com/-Z1SE7W/-CALLEWAERT-W.M./-THE-HINDU-BIOGRAPHY-OF-DADU-DAYAL.html દાદુ દયાળનું જીવનચરિત્ર] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130135829/http://www.livres-chapitre.com/-Z1SE7W/-CALLEWAERT-W.M./-THE-HINDU-BIOGRAPHY-OF-DADU-DAYAL.html |date=2020-11-30 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=UJTlfpQo5Xo નરૈનામાં દાદુપંથની ઉજવણીનો વીડિયો] [[શ્રેણી:હિંદુ સંત]] [[શ્રેણી:ગુજરાતના સંતો]] 6m1sq0bw1dq2cj7cfms3eu7ny2t4nne 0 123683 901630 870201 2026-06-19T20:20:06Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901630 wikitext text/x-wiki {{Cleanup}} {{Infobox sportsperson |name=નિખત ઝરીન |image = Nikhatzareen Cropped.jpg |nickname=નિક્કી |nationality=ભારતીય |birth_date=૧૪ જૂન ૧૯૯૬ |birth_place=નિઝામાબાદ, તેલંગણા |weight_kg=51 |weight_lb=112 |sport=બૉક્સિંગ |weight_class=ફ્લાયવેઇટ}} '''નિખત ઝરીન''' (જન્મ 14 જૂન 1996 નિઝામાબાદ, [[તેલંગાણા|તેલંગણા]]) એક ભારતીય ઍમેચ્યોર મહિલા બૉક્સર છે. નિખતે 2011માં અંતાલ્યા ખાતે એઆઇબીએ વિમેન્સ યૂથ ઍન્ડ જુનિયર વર્લ્ડ ચૅમ્પિયનશિપમાં ગોલ્ડ મેડલ જીત્યો હતો. વર્ષ 2019માં ઝરીને બેંગકૉક ખાતે યોજાયેલી 2019 થાઇલૅન્ડ ઓપન ઇન્ટરનેશનલ બૉક્સિંગ ટુર્નામેન્ટમાં સિલ્વર મેડલ જીત્યો હતો. 2015માં આસામમાં યોજાયેલી 16મી સિનિયર વિમેન્સ નેશનલ બૉક્સિંગ ચૅમ્પિયનશિપમાં તેમણે ગોલ્ડ મેડલ જીત્યો હતો. 2020માં તેલંગણાના રમત પ્રધાન વી. શ્રીનિવાસ ગૌડ અને સ્પૉર્ટ્સ ઑથોરિટી ઑફ તેલંગણા દ્વારા ઝરીનનું સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું જ્યાં તેમને ઇલેક્ટ્રિક સ્કૂટર અને 10,000 રૂપિયાના રોકડ પુરસ્કારથી નવાજવામાં આવી હતી. == વ્યક્તિગત જીવન અને પૃષ્ઠભૂમિ == નિખત ઝરીનનો જન્મ 14 જૂન 1996નાં રોજ ભારતનાં તેલંગણાનાં નિઝામાબાદમાં મો. જમીલ અહમદ અને પરવીન સુલ્તાનાને ત્યાં થયો હતો. તેમણે 13 વર્ષની વયે બૉક્સિંગની શરૂઆત કરી કરી હતી. 2015માં જ્યારે તેઓ હૈદરાબાદની એ. વી. કૉલેજમાં બી.એ.નો અભ્યાસ કરતાં હતાં ત્યારે તેમણે જલંધર ખાતે ઑલ ઇન્ડિયા ઇન્ટર યુનિવર્સિટી બૉક્સિંગ ચૅમ્પિયનશિપમાં ગોલ્ડ મેડલ જીત્યો હતો. બૉક્સર મેરી કોમને ઝરીન પોતાનાં આદર્શ માને છે. 2009માં નિખતને વિશાખાપટ્ટનમમાં સ્પૉર્ટ્સ ઑથોરિટી ઑફ ઇન્ડિયામાં પ્રવેશ મળ્યો હતોં જ્યાં તેમણે દ્રોણાચાર્ય ઍવૉર્ડ વિજેતા કોચ આઈ.વી. રાવના માર્ગદર્શન હેઠળ તાલીમ લીધી હતી. તેમને 2010માં ઇરોડ નેશનલ ખાતે 'ગોલ્ડન બૅસ્ટ બૉક્સર' જાહેર કરવામાં આવ્યાં હતાં. == કારકિર્દી == ઝરીને 2010માં નેશનલ સબ-જુનિયર મીટમાં પ્રથમ ગોલ્ડ મેડલ હાંસલ કર્યો હતો. ત્યારબાદ તુર્કીમાં 2011 વિમેન્સ જુનિયર અને યૂથ વર્લ્ડ બૉક્સિંગ ચૅમ્પિયનશિપમાં તેમણે ફ્લાયવેઇટ કૅટેગરીમાં પોતાનો સૌપ્રથમ ગોલ્ડ મેડલ પણ જીત્યો હતો. એ વખતે ઝરીનનો મુકાબલો તુર્કીનાં બૉકસર ઉલ્કુ ડામિર સામે થયો હતો જયાં ત્રણ રાઉન્ડના અંતે તેનો 27:16થી વિજય થયો હતો. 2013માં બુલ્ગેરિયા ખાતેની વિમેન્સ જુનિયર ઍન્ડ યૂથ વર્લ્ડ બૉક્સિંગ ચૅમ્પિયનશિપમાં તેમણે સિલ્વર મેડલ જીત્યો હતો. આગામી વર્ષે તેઓ સર્બિયાનાં નોવી સેડ ખાતે યોજાયેલી ત્રીજી નેશન્સ કપ ઇન્ટરનેશનલ બૉક્સિંગ ટુર્નામેન્ટમાં ગોલ્ડ મેડલ જીત્યાં હતાં. ઝરીને 51 કિલોવર્ગમાં રશિયાનાં પલત્સેવા એકટેરીનાને હરાવ્યાં હતાં. વર્ષ 2015માં ઝરીને આસામમાં 16મી સિનિયર વિમેન્સ નેશનલ બૉક્સિંગ ચૅમ્પિયનશિપમાં ગોલ્ડ મેડલ જીત્યો હતો. થોડા વર્ષના અંતર બાદ 2019માં તેમણે બેંગકૉક ખાતે યોજાયેલી થાઇલૅન્ડ ઓપન ઇન્ટરનેશનલ બૉક્સિંગ ટુર્નામેન્ટમાં સિલ્વર મેડલ જીત્યો હતો. બુલ્ગેરિયાનાં સોફિયામાં યોજાયેલી 2019 સ્ટ્રાન્ડજા મેમોરિયલ બૉક્સિંગ ટુર્નામેન્ટમાં ઝરીને ફિલિપિન્સનાં આઇરિશ મેંગ્નોને હરાવીને 51 કિગ્રા વર્ગમાં ગોલ્ડ મેડલ જીત્યો હતો. આ જ વર્ષે ઝરીને જુનિયર નેશનલ્સમાં ગોલ્ડ જીત્યો અને તેને ‘બૅસ્ટ બૉક્સર’ જાહેર કરવામાં આવ્યાં હતાં. આ વખતે તેમણે વિવાદ સર્જ્યો હતો. ટ્રાયલ્સ બંધ રખાયા ત્યારે તેમણે વર્લ્ડ ચૅમ્પિયન મેરી કોમ સાથે મુકાબલો કરવાનો પડકાર ફેંક્યો હતો. મેરી કોમને ટોક્યો ઑલિમ્પિક્સ માટે તક આપવામાં આવી હતી. એ મુકાબલામાં ઝરીનનો પરાજય થયો હતો. વેલસ્પન ગ્રુપ ઝરીનને સમર્થન કરી રહ્યું છે. તેઓ હાલમાં સ્પૉર્ટ્સ ઑથોરીટી ઑફ ઇન્ડિયાની ઑલિમ્પિક પોડિયમ ફિનિશ સ્કીમમાં પણ સામેલ છે. ઝરીનને તેમનાં વતન નિઝામાબાદ, તેલંગણાનાં સત્તાવાર ઍમ્બેસેડર તરીકે નીમવામાં આવ્યાં છે. {| class="wikitable" |+આંતરરાષ્ટ્રીય પદકો !વર્ષ !વજન !મેડલ !સ્પર્ધા !સ્થળ |- |'''2011''' |'''ફ્લાયવેઇટ''' |'''ગોલ્ડ''' |એઆઇબીએ વોમેન્સ યૂથ & જૂનિયર વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ |'''અંતાલ્યા''' |- |'''2013''' | |'''સિલ્વર''' |એઆઇબીએ વોમેન્સ યૂથ & જૂનિયર વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ |'''અલબેના''' |- |'''2014''' |51 કિલોગ્રામ |'''ગોલ્ડ''' |નેશન્સ કપ ઇન્ટરનેશનલ બોક્સિંગ ટુર્નામેંટ |'''નોવિ સાડ''' |- |'''2019''' |51 કિલોગ્રામ |'''બ્રોંજ''' |આસિયાન આમેચ્યોર બોક્સિંગ ચેમ્પિયનશિપ |'''બેંકોક''' |- |'''2019''' |51 કિલોગ્રામ |'''સિલ્વર''' |થાઈલેન્ડ ઓપન ઇન્ટરનેશનલ બોક્સિંગ ટુર્નામેન્ટ |'''બેંકોક''' |- |'''2019''' |51 કિલોગ્રામ |'''ગોલ્ડ''' |સ્ટ્રેંડજા મેમોરિયલ બોક્સીંગ ટૂર્નામેન્ટ |'''સોફિયા''' |} === સંદર્ભો === {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{કોમન્સ શ્રેણી}} * [http://www.indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=8861 ભારતીય બોક્સિંગ ફેડરેશન બોક્સર પર માહિતી - નિખત ઝરીન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227185704/http://indiaboxing.in/boxerdetails.php?regno=8861 |date=2021-02-27 }} [[શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ]] [[શ્રેણી:૧૯૯૬માં જન્મ]] ip89ndvfafagawzltwmp1ad9snen4wr 0 128933 901619 874732 2026-06-19T12:58:25Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901619 wikitext text/x-wiki {{સંદર્ભ આપો}} {{Infobox settlement | name = દુબઇ | official_name = | native_name = {{lang|ar|دبي}} | settlement_type = [[મેટ્રોપોલીસ]] | translit_lang1_type = [[Arabic script|અરબી]] | translit_lang1_info = دبي | image_skyline = DubaiCollage.jpg | image_caption = | image_size = 280px | image_flag = Flag of Dubai.svg | flag_size = 120px | image_shield = Coat of arms of Dubai.svg | founder = [[અલ મખ્તુમ|ઉબૈદ્ બિન સઈદ અને મક્તુમ બિન સઈદ બુટ્ટી અલ મખ્તુમ]] | parts_type = Subdivisions | parts = Towns & villages | p1 = [[જેબલ્ અલી]] | p2 = [[અલ્ અવીર]] | p3 = અલ્ લુસાવી | p4 = મરકબ | p5 = [[અલ- ફકા]]'<ref name="DSC 2015">{{cite web |publisher=Dubai Statistics Center, [[Government of Dubai]] |title=Population Bulletin |url=https://www.dsc.gov.ae/Publication/Population%20Bulletin%20Emirate%20of%20Dubai%202015.pdf |year=2015 |access-date=5 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407161314/https://www.dsc.gov.ae/Publication/Population%2520Bulletin%2520Emirate%2520of%2520Dubai%25202015.pdf |archive-date=7 April 2019 |url-status=live }}</ref> | p6 = ઉદ્ અલ-બાયડા | p7 = ઉર્કુબ જુવાયઝા | government_type = [[રાજાશાહી]] | leader_title = ડિરેક્ટર જનરલ ઓફ દુબઈ મ્યુનિસિપાલીટી | leader_name = દાઉદ અલ હજીરી | area_footnotes = <ref>[https://www.dubai.com/v/geography/ Dubai Geography] page from dubai.com. Retrieved 12 July 2019.</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 4114 | population_total = 3,331,420 | population_footnotes = <ref name="dsc.gov.ae">{{Cite web|url=https://www.dsc.gov.ae/en-us/DSC-News/Pages/Dubai-Population-Are-3.3-Million-by-Q3-19.aspx|title=Dubai Population Are 3.3 Million by Q3-19|website=www.dsc.gov.ae|access-date=15 December 2019|archive-date=15 ડિસેમ્બર 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215235952/https://www.dsc.gov.ae/en-us/DSC-News/Pages/Dubai-Population-Are-3.3-Million-by-Q3-19.aspx|url-status=dead}}</ref> | population_as_of = Q3 2019 | population_metro = ~4,000,000 | population_metro_footnotes = | population_demonym = [[wikt:Dubaian|દુબઇયન]] | website = {{Official website|https://u.ae/#/}} | footnotes = | blank_name = Nominal GDP | blank_info = 2018 estimate | blank1_name = Total | blank1_info = [[United States dollar|USD]]$102.67 billion<ref name=gdp>{{cite web |url=http://dsc.gov.ae/EN/Pages/GrossDomesticProduct.aspx |title=Gross Domestic Product (GDP) of the Emirate of Dubai 2006–2008 |publisher=Dubai Statistics Centre |access-date=5 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100520031918/http://dsc.gov.ae/EN/Pages/GrossDomesticProduct.aspx |archive-date=20 May 2010}}</ref> | utc_offset = +04:00 | timezone = [[Time in the United Arab Emirates|UAE Standard Time]] }} [[File:Dubai - Palm Jumeirah und Dubai Marina - النخلة جميرا ومرسى دبي - panoramio.jpg|thumb|દુબઇ - પામ્ ઝુમેરાહ અને દુબઈ મરીના ]] દુબઈ એ [[સંયુક્ત આરબ અમીરાત]] (યુએઈ) નું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર છે અને દુબઈ અમીરાતની રાજધાની છે, જે 7 રાજાશાહીઓમાં સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું શહેર છે જે સંયુક્ત આરબ અમીરાતની રચના કરે છે. 18મી સદીમાં એક નાનકડા માછીમારી ગામ તરીકે સ્થપાયેલ આ શહેર 21મી સદીની શરૂઆતમાં પર્યટન અને લક્ઝરી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને ઝડપથી વિકસ્યું, જે વિશ્વ માં સૌથી વધારે ફાઈવ - સ્ટાર હોટેલો ધરાવતું બીજા નંબર નું શહેર છે,  બુર્જ ખલીફા જે અડધા માઈલથી વધુ ઊંચી છે અને વિશ્વની સૌથી ઊંચી ઇમારત છે. == ઇતિહાસ == અઢારમી સદીનાં અંત સુધી દુબઇ એક માછીમારોનુ ગામડું હતું અને ૧૮૨૦માં દુબઇ અને તેની પાસેની અમિરાતોએ બ્રિટન સાથે સંરક્ષણ કરાર કરીને તેમના સંરક્ષણની જવાબદારી બ્રિટનને સોપી હતી અને તેનો વહિવટ બ્રિટિશરો દ્વારા ચાલતો હતો. વિસમી સદીની શરુઆતમાં દુબઇ મોતીના વ્યાપારના એક અગત્યના કેન્દ્ર તરીકે વિકાશ પામેલ હતું. પહેલા વિશ્વયુદ્ધના અંત અને કલ્ચર્ડ મોતીની શોધ બાદ દુબઇ મોટી મંદીમાં આવી ગયુ હતુ અને તેનો વિકાસ રોકાઇ ગયો હતો. ૧૯૫૮ની સાલમાં દુબઇના શેખ રશીદ અલ્ મખ્તુમે દુબઇ શહેરના વિકાસ માટે રસ્તા, હોટેલો, ટેલીફોન અને જેબલ અલી બંદર જેવી માળખાકીય સેવાઓની શરુઆત કરી હતી. આ સમયગાળા દરમ્યાન દુબઇ સોનાના અધિકૃત અને બિનઅધિકૃત વ્યાપારનું મોટુ કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યુ હતું. ૧૯૬૬ની સાલમાં દુબઇમાં ખનીજ તેલ મળી આવતા શહેરનો વિકાસ ઝડપભેર થવા માંડ્યો હતો. આજ સમયગાળામાં જેબલ અલી ફ્રી ટ્રેડ ઝોન અને પોર્ટ રશીદ બંદરનો પણ ખુબ વિકાસ થયો હતો. ૧૯૭૧ દુબઇ તેની પાડોશની અન્ય અમીરાતો સાથે મળીને સ્ંયુક્ત આરબ અમીરાતની રચના બાદ તેનો એક ભાગ બન્યુ હતું. સિત્તેરના દાયકા બાદ મધ્ય-પુર્વના અન્ય દેશોની રાજકીય દેશોની અશાંતિને કારણે પડોશના અન્ય દેશો લેબેનોન, બહેરીન અને કુવૈતના નાગરીકોએ પોતાનો વ્યવસાય અહીં ખસેડ્યો હતો. == ભૂગોળ == દુબઇ પર્શિયન અખાતને કાંઠે [[અરબી સમુદ્ર|અરબ સાગર]] પાસે સંયુક્ત આરબ અમીરાતમાં આવેલુ છે. તેની દક્ષિણે અબુધાબી અને ઉત્તર-પુર્વમાં શારજાહની અમીરાતો આવેલ છે. દુબઈનો મોટાભાગનો પ્રદેશ અરેબીયન રણનો બનેલો છે. દુબઇની આબોહવા સુકી અને ગરમ રણ પ્રદેશ પ્રકારની હોય છે. દિવસ દરમ્યાન તાપમાન ખુબજ ઉંચુ અને રાત્રે ઠંડુ હોય છે વરસ દરમ્યાન અતી અલ્પમાત્રામાં વરસાદ વરસે છે. ઉનાળામાં તાપમાન ૪૦ ડિગ્રી જેટલુ ઉંચુ રહેતુ હોય છે. == વસ્તીવિષયક == ૨૦૧૯ની વસ્તી ગણત્રી અનુસાર ૩૩,૩૧,૪૨૦ જેટલી છે. વસ્તીના ૧૫% જેટલા જ લોકો દેશનાં મૂળ નિવાસી સ્થાનીક અમીરાતી લોકોની છે જ્યારે બાકીની પ્રજાઓ ભારતીય, પાકિસ્તાની, બાંગ્લાદેશી અને ફિલિપિનો જેવા અન્ય એશિયાઇ મૂળના લોકોની છે. અરેબીક એ દુબઇની સત્તાવાર ભાષા છે અને અંગ્રેજી દ્વિતિય ભાષાનું સ્થાન ધરાવે છે. આ ઉપરાંત હિંદી- ઉર્દુ, મલયાલમ જેવી અન્ય ભાષાઓ વ્યાપક પ્રમાણમાં ચલણ ધરાવે છે. ઇસ્લામ અહીંનો સત્તાવાર રાજ્યધર્મ છે પરંતુ અન્ય લોકોને પોતાનો ધર્મ પાળવાની છૂટ છે. == અર્થતંત્ર == દુબઇનું અર્થતંત્ર ૧૯૯૦ સુધી ખનિજતેલ અને ગેસ આધારીત હતુ ત્યારબાદ તેનો ફાળો ઘટતો ગયો હતો. હાલમાં મુક્ત વ્યાપાર અને પ્રવાસન ઉદ્યોગનો ફાળો સૌથી વધારે છે. આ ઉપરાંત બાંધકામ ઉદ્યોગ પણ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. દુબઇ શેર બજાર, કોમોડીટી બજારનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે અને સોનાના વ્યાપરના સુક પણ આવેલા છે. બુર્જ ખલીફા, ગોલ્ડ સુક, બુર્જ અલ-આરબ, પામ ઝુમેરાહ, વર્લ્ડ આઇલેન્ડ અને મિરાકલ ગાર્ડન જેવા વિશ્વ પ્રસિધ્ધ જોવાલાયક સ્થળો અહીં આવેલા છે. ૨૦૨૦માં દુબઇમાં વર્લ્ડ એક્ષ્પો યોજવાનો હતો જે [[કોરોનાવાયરસ રોગ ૨૦૧૯|કોરોના રોગચાળા]]<nowiki/>ને કારણે ઓક્ટોબર ૨૦૨૧ માં શરુ થયેલ હતો. == વાહનવ્યવહાર == દુબઇ ઍમીરાત્સ એરલાઈનનું મુખ્ય મથક છે અને દુનિયાભરના એરપોર્ટો સાથે હવાઈ માર્ગે જોડાયેલ છે. દુબઇનું જેબલ અલી અને રશીદ બંદર આરબ સાગર પર આવેલુ એશિયા અને આફ્રિકાને જોડતા મહત્વના બંદરો છે. દુબઇમાં શહેરમાં એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જવા માટે મેટ્રો રેઈલ, મોનો રેઇલ અને ટ્રામ-વેની પણ વ્યવ્સ્થા છે. ==સંદર્ભ== rhdlslvyeau187oessh37sded8tvkjp 0 150180 901633 884385 2026-06-19T21:01:05Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901633 wikitext text/x-wiki [[ચિત્ર:Ukuleles_and_guitars_in_the_music_room_of_a_primary_school_in_Stord,_Norway_2018-03-13_distorted_panorama_B.jpg|thumb| નોર્વેની એક પ્રાથમિક શાળામાં વિવિધ રંગીન સંગીતનાં સાધનો દેશમાં સંગીતની લોકપ્રિયતા દર્શાવે છે.]] '''[[નોર્વે|નોર્વેમાં]] સંગીતને ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે''' . આ કારણે, સંગીત અહીંના સમાજનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. તેની કેટલીક ઝલક અહીં જોઈ શકાય છે. == પરંપરાગત સંગીત == * હાર્ડિંગફેલે : નોર્વેજીયન લોકસંગીતમાં આ એક પ્રકારનું વાયોલિન (વાયોલિન) મુખ્ય વાદ્ય છે. * અહીંના લોકગીતો સામાન્ય રીતે કુદરતી સૌંદર્ય, પ્રેમ અને લોકકથાઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે. * જોઇક : એ સામી સમુદાયનું પરંપરાગત સંગીત છે - ઉત્તરી નોર્વેમાં રહેતા સ્વદેશી લોકોની આ ગાયન શૈલી છે.<ref>https://www.fjordtours.com/en/norway/people-and-culture/norwegian-folk-music</ref> <ref>https://worldmusiccentral.org/world-music-resources/musician-biographies/norwegian-music/</ref><ref>https://www.usn.no/english/academics/find-programmes/norwegian-folk-music-norwegian-folk-art/</ref> == આધુનિક અને લોકપ્રિય સંગીત == ; પોપ અને ઇલેક્ટ્રોનિક * ઓરોરા : આ એક આંતરરાષ્ટ્રીય પોપ સ્ટાર છે જે તેમના રહસ્યમય અવાજ અને ઊંડાણ ભરેલા ગીતો માટે જાણીતી છે. * એલન વોકર : "ફેડેડ" ગીત દ્વારા પ્રખ્યાત થયેલા કળાકાર, તે વિશ્વભરમાં EDM માં એક જાણીતું નામ છે. * એસ્ત્રિદ એસ અને સિગ્રિદ : પોપ ગાયકોની એક નવી પેઢી છે જે વૈશ્વિક સ્તરે પ્રખ્યાત થઈ રહી છે. ; રોક અને મેટલ * આ-હા : આ કલાકારોનું ૧૯૮૦ના દાયકામાં ટેક ઓન મી હિટ થયું - આ ગીત હજી પણ નોર્વેની સૌથી મોટી સંગીત નિકાસમાંની એક છે. * બ્લેક મેટલ : નોર્વેનું મેટલ સંગીત પ્રદર્શન અત્યંત પ્રભાવશાળી રહ્યું છે - મેહેમ, બુર્ઝુમ અને ડિમ્મુ બોર્ગીર જેવા બેન્ડે તેને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓળખ આપી. <ref>{{Cite web |url=https://www.authenticvacations.com/discover-norways-music-on-your-travels |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2025-04-14 |archive-date=2025-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413140151/https://www.authenticvacations.com/discover-norways-music-on-your-travels/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.sofn.com/blog/norwegian-folk-music-in-pop-music/</ref><ref>https://nymusikk.no/en/om-nymusikk-english</ref> == જાઝ અને ક્લાસિકલ == નોર્વેમાં ખૂબ જ સમૃદ્ધ જાઝ પરંપરા છે, જાન ગારબારેક દ્વારા સંચાલિત આ પદ્ધતિના પ્રમુખ કળાકાર છે. <ref>https://ecmrecords.com/artists/jan-garbarek/</ref> નોર્વેજીયન ઓર્કેસ્ટ્રા અને સંગીત શિક્ષણ પ્રણાલી ખૂબ જ મજબૂત છે. <ref>https://jazzoutofnorway.no/</ref> == કોન્સર્ટ == આના ઉદાહરણો નીચે મુજબ છે: * Øyafestivalen ( ઓસ્લો ફેસ્ટિવલ ): ઇન્ડી, રોક અને પોપ સંગીત માટે અગ્રણી ઇવેન્ટ છે. <ref>https://www.visitoslo.com/en/trade-media-cruise/media/oslo-in-the-media/oyafestivalen/</ref> * બર્ગેનફેસ્ટ : બર્ગેન શહેરની મધ્યમાં આંતરરાષ્ટ્રીય અને નોર્વેજીયન કલાકારોનું એક અદભુત પ્રદર્શન. <ref>https://www.bergenfest.no/</ref> * રિદ્દુ રીદ્દુ: સામી અને સ્વદેશી સંસ્કૃતિનો એક ઉત્સવ છે, જેમાં પરંપરાગત સંગીત અને આધુનિક પ્રદર્શન બંનેનો સમાવેશ થાય છે. <ref>https://riddu.no/en</ref> == સંગીત અને સમાજ == નોર્વેમાં, બાળકોને શાળામાં સંગીત શિક્ષણ આપવામાં આવે છે, અને દરેક શહેરમાં સંગીત શાળાઓ ઉપલબ્ધ છે. <ref>https://www.musicalchairs.info/norway/conservatoires</ref> સરકાર સંગીત માટે ઘણો ટેકો પૂરો પાડે છે - કલાકારોને નાણાંકીય સહાય, સ્ટુડિયોમાં પ્રવેશ અને કોન્સર્ટનું આયોજન અને પ્રદર્શનની તકો પૂરી પાડે છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:નોર્વે]] 6hcg0vwl7ey79wykdv60e2lqsmmzj8y 0 152174 901622 891324 2026-06-19T14:56:14Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 901622 wikitext text/x-wiki '''''નવજીવનનો અક્ષરદેહ''''' એ [[નવજીવન ટ્રસ્ટ]], અમદાવાદ દ્વારા [[ગુજરાતી ભાષા]]માં પ્રગટ થતું માસિક છે, જેમાં [[મહાત્મા ગાંધી]] વિશે પૂર્વે લખાયેલા તેમજ હાલમાં નવા લખાયેલા અભ્યાસલેખો પ્રકાશિત થાય છે. ૨૦૧૩થી શરૂ થયેલ આ સામયિક મુખ્યત્વે ગાંધીભાવના અને ગાંધીવિચારને વરેલું છે. નવજીવન ટ્રસ્ટના મેનેજિંગ ટ્રસ્ટી વિવેક દેસાઈ આ સામયિકના તંત્રી છે. હાલમાં તેનું સંપાદન કિરણ કાપુરે કરી રહ્યા છે.<ref name="સામયિક કોશ">{{Cite book|title=સામયિક કોશ|publisher=ગૂર્જર સાહિત્ય પ્રકાશન|isbn=978-93-94096-11-0|editor-last=વ્યાસ|editor-first=કિશોર|location=Ahmedabad|year=2022|page=૮૨}}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[ગુજરાતી સામયિકો|ગુજરાતી ભાષાના સામયિકોની સૂચિ]] ==સંદર્ભો== {{reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== *[http://www.navajivantrust.org/news ''નવજીવનનો અક્ષરદેહ'']{{Dead link|date=જૂન 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} નવજીવન ટ્રસ્ટ પર [[શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી]] [[શ્રેણી:ગુજરાતી સામયિકો]] im3snqoqhtevx673uii4s7wauv6i8wd 3 154589 901623 2026-06-19T15:27:41Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 901623 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Rahul toyta}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૦:૫૭, ૧૯ જૂન ૨૦૨૬ (IST) i6qrmojmm0d7vz1fumbrbwd3bai01lc 901624 901623 2026-06-19T15:33:53Z Rahul toyta 87897 /* રાહુલ ટોયટા */ નવો વિભાગ 901624 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Rahul toyta}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૦:૫૭, ૧૯ જૂન ૨૦૨૬ (IST) == રાહુલ ટોયટા == રાહુલ ટોયટા તેઓ ગામ નિકાવા તા. કાલાવડ જી.જામનગર રહે છે તેઓ ભરવાડ સમાજ માંથી આવે છે ભરવાડ સમાજ ના કારેઠા કુળ માં ટોયટા તેની શાખ છે તેઓ કોલેજીયન વિધાર્થી છે તેઓ વરીષ્ઠ અને સારા સ્વભાવ ના નાગરિક છે [[સભ્ય:Rahul toyta|Rahul toyta]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Rahul toyta|ચર્ચા]]) ૨૧:૦૩, ૧૯ જૂન ૨૦૨૬ (IST) 3ka7gnshri6gfmqlpwgncigafrdc5mc 901626 901624 2026-06-19T15:35:03Z Snehrashmi 41463 [[Special:Contributions/Rahul toyta|Rahul toyta]] ([[User talk:Rahul toyta|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/901624|901624]] પાછો વાળ્યો 901626 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Rahul toyta}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૨૦:૫૭, ૧૯ જૂન ૨૦૨૬ (IST) i6qrmojmm0d7vz1fumbrbwd3bai01lc 0 154590 901627 2026-06-19T18:03:08Z Rajan shah 5233 નવુ પાન શરુ કરેલ છે 901627 wikitext text/x-wiki '''જુનિયર ચેમ્બર ઇન્ટરનેશનલ (Junior Chamber International – JCI)''' એ યુવાનોના નેતૃત્વ વિકાસ, સામાજિક સેવા અને વૈશ્વિક નાગરિકત્વને પ્રોત્સાહન આપતી આંતરરાષ્ટ્રીય બિન-સરકારી સંસ્થા છે. આ સંસ્થાની સ્થાપના 1915માં કરવામાં આવી હતી અને તેનું મુખ્ય મથક સેન્ટ લૂઇસ, મિસુરી, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આવેલું છે. JCI વિશ્વના 100થી વધુ દેશોમાં કાર્યરત છે અને લાખો યુવાનોને નેતૃત્વ, વ્યવસાયિક વિકાસ અને સામાજિક જવાબદારી માટેનું મંચ પૂરું પાડે છે. == ઇતિહાસ == JCI ની સ્થાપના 13 ઓક્ટોબર, 1915ના રોજ અમેરિકાના યુવા નેતા '''હેનરી ગીસેનબિયર (Henry Giessenbier Jr.)''' દ્વારા કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં આ સંસ્થા યુવાનોને સમાજના વિકાસ માટે પ્રોત્સાહિત કરવા માટે રચાઈ હતી. 1944માં મેક્સિકો સિટીમાં યોજાયેલી બેઠક દરમિયાન જુદા જુદા દેશોની યુવા સંસ્થાઓના પ્રતિનિધિઓએ મળીને Junior Chamber International ની સ્થાપના કરી. ઇન્ડિયન જુનિયર ચેમ્બરની સ્થાપના ભારતમાં વર્ષ ૧૯૪૯માં થઈ હતી. ફિલિપિન્સના એક જેસી (Jaycee) સભ્ય સેગુન્દો માપા (Sengunde Mapa) દ્વારા ભારતમાં આ ચળવળની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતના ગાળામાં વિવિધ શહેરોમાં સ્થાનિક ચેપ્ટર્સ ખોલવામાં આવ્યા, જે સમય જતાં આખા દેશમાં વ્યાપક બન્યા. જેસીઆઇ ઇન્ડિયા એ વિશ્વભરમાં જુનિયર ચેમ્બર ઇન્ટરનેશનલ (JCI)ના સૌથી મોટા સભ્ય દેશોમાંનો એક છે. == ઉદ્દેશ્યો અને સિદ્ધાંતો == આ સંસ્થા ચોક્કસ સિદ્ધાંતો (Creed) પર કામ કરે છે, જેમાં માનવ ગરિમા, આર્થિક ન્યાય અને માનવતાની સેવાને જીવનનું સર્વોત્તમ કાર્ય માનવામાં આવે છે. તેના ચાર મુખ્ય આધારસ્તંભો (Four Areas of Opportunity) નીચે મુજબ છે: * '''વ્યક્તિગત વિકાસ (Individual Development):''' સભ્યોની આંતરિક શક્તિઓ અને કૌશલ્યો જેવા કે વક્તૃત્વ કળા (Public Speaking), સમય પ્રબંધન (Time Management) અને સંચાલન શક્તિનો વિકાસ કરવો. * '''સમુદાય વિકાસ (Community Development):''' સ્થાનિક સ્તરે સામાજિક પ્રોજેક્ટ્સ જેવા કે રક્તદાન શિબિર, પર્યાવરણ બચાવો અભિયાન, તબીબી સેવાઓ અને શિક્ષણ સહાય પૂરી પાડવી. * '''આંતરરાષ્ટ્રીય તકો (International Opportunities):''' વિશ્વભરના યુવા નેતાઓ સાથે જોડાણ સાધીને વૈશ્વિક ભાઈચારો અને સમજણ વિકસાવવી. * '''વ્યવસાયિક વિકાસ (Business & Entrepreneurship):''' યુવા સાહસિકોને નેટવર્કિંગ અને ધંધાકિય વિકાસ માટે પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડવું. == બાહ્ય કડીઓ == જુનિયર ચેમ્બર ઇન્ટરનેશનલ (JCI) :https://jci.cc/ ભારતીય જુનિયર ચેમ્બર :https://www.jciindia.in/ hcea9c7cuy4sd5ualeilih33tc3trby 901628 901627 2026-06-19T18:03:51Z Rajan shah 5233 [[શ્રેણી:આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠન]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 901628 wikitext text/x-wiki '''જુનિયર ચેમ્બર ઇન્ટરનેશનલ (Junior Chamber International – JCI)''' એ યુવાનોના નેતૃત્વ વિકાસ, સામાજિક સેવા અને વૈશ્વિક નાગરિકત્વને પ્રોત્સાહન આપતી આંતરરાષ્ટ્રીય બિન-સરકારી સંસ્થા છે. આ સંસ્થાની સ્થાપના 1915માં કરવામાં આવી હતી અને તેનું મુખ્ય મથક સેન્ટ લૂઇસ, મિસુરી, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં આવેલું છે. JCI વિશ્વના 100થી વધુ દેશોમાં કાર્યરત છે અને લાખો યુવાનોને નેતૃત્વ, વ્યવસાયિક વિકાસ અને સામાજિક જવાબદારી માટેનું મંચ પૂરું પાડે છે. == ઇતિહાસ == JCI ની સ્થાપના 13 ઓક્ટોબર, 1915ના રોજ અમેરિકાના યુવા નેતા '''હેનરી ગીસેનબિયર (Henry Giessenbier Jr.)''' દ્વારા કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં આ સંસ્થા યુવાનોને સમાજના વિકાસ માટે પ્રોત્સાહિત કરવા માટે રચાઈ હતી. 1944માં મેક્સિકો સિટીમાં યોજાયેલી બેઠક દરમિયાન જુદા જુદા દેશોની યુવા સંસ્થાઓના પ્રતિનિધિઓએ મળીને Junior Chamber International ની સ્થાપના કરી. ઇન્ડિયન જુનિયર ચેમ્બરની સ્થાપના ભારતમાં વર્ષ ૧૯૪૯માં થઈ હતી. ફિલિપિન્સના એક જેસી (Jaycee) સભ્ય સેગુન્દો માપા (Sengunde Mapa) દ્વારા ભારતમાં આ ચળવળની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતના ગાળામાં વિવિધ શહેરોમાં સ્થાનિક ચેપ્ટર્સ ખોલવામાં આવ્યા, જે સમય જતાં આખા દેશમાં વ્યાપક બન્યા. જેસીઆઇ ઇન્ડિયા એ વિશ્વભરમાં જુનિયર ચેમ્બર ઇન્ટરનેશનલ (JCI)ના સૌથી મોટા સભ્ય દેશોમાંનો એક છે. == ઉદ્દેશ્યો અને સિદ્ધાંતો == આ સંસ્થા ચોક્કસ સિદ્ધાંતો (Creed) પર કામ કરે છે, જેમાં માનવ ગરિમા, આર્થિક ન્યાય અને માનવતાની સેવાને જીવનનું સર્વોત્તમ કાર્ય માનવામાં આવે છે. તેના ચાર મુખ્ય આધારસ્તંભો (Four Areas of Opportunity) નીચે મુજબ છે: * '''વ્યક્તિગત વિકાસ (Individual Development):''' સભ્યોની આંતરિક શક્તિઓ અને કૌશલ્યો જેવા કે વક્તૃત્વ કળા (Public Speaking), સમય પ્રબંધન (Time Management) અને સંચાલન શક્તિનો વિકાસ કરવો. * '''સમુદાય વિકાસ (Community Development):''' સ્થાનિક સ્તરે સામાજિક પ્રોજેક્ટ્સ જેવા કે રક્તદાન શિબિર, પર્યાવરણ બચાવો અભિયાન, તબીબી સેવાઓ અને શિક્ષણ સહાય પૂરી પાડવી. * '''આંતરરાષ્ટ્રીય તકો (International Opportunities):''' વિશ્વભરના યુવા નેતાઓ સાથે જોડાણ સાધીને વૈશ્વિક ભાઈચારો અને સમજણ વિકસાવવી. * '''વ્યવસાયિક વિકાસ (Business & Entrepreneurship):''' યુવા સાહસિકોને નેટવર્કિંગ અને ધંધાકિય વિકાસ માટે પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડવું. == બાહ્ય કડીઓ == જુનિયર ચેમ્બર ઇન્ટરનેશનલ (JCI) :https://jci.cc/ ભારતીય જુનિયર ચેમ્બર :https://www.jciindia.in/ [[શ્રેણી:આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠન]] galqvkpjqjfcgwc850uxe3mdangfued