વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 5311 903676 903663 2026-08-14T13:58:24Z Snehrashmi 41463 /* જનસંખ્યા */ 903676 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = અલપ્પુઝા જિલ્લો | other_name = એલેપ્પી જિલ્લો | settlement_type = જિલ્લો | nickname = પૂર્વીય વિશ્વ નું વેનિસ<ref name="Venice"/> પર્શ્વજળનો રાજા | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Alappuzha Boat Beauty W.jpg | photo2a = Krishnapuram palace1.jpg | photo2b = Thottappally.jpg | photo3a = Alappuzha Bypass Aerial View 1.jpg | photo3b = Alleppey beach.jpg | photo4a = Cherthala infopark.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 210 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br/> કેટ્ટુવલ્લમ, થોટ્ટપ્પલ્લી, અલપ્પુઝા બીચ, ઈન્ફોપાર્ક કેમ્પસ, ચેરથલા, અલપ્પુઝા બાયપાસ અને કૃષ્ણપુરમ પેલેસથી કયામકુલમ. }} | image_map = | mapframe = yes | map_caption = [[કેરળ]] માં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|9.49|76.49|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{Flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = મુખ્ય મથક | seat = [[એલેપ્પી|અલપ્પુઝા]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = Para | parts = {{collapsible list|title=મહેસૂલ વિભાગો (૨)|અલાપ્પુઝા|ચેંગન્નુર|}} {{collapsible list|title=તાલુકાઓ (૬)|ચેરથલા | અંબાલપ્પુઝા | કુટ્ટનાડુ | કાર્તિકપલ્લી | ચેંગન્નુર| માવેલીક્કારા|}} | government_type = | governing_body = | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = શાજી વી. નાયર, (IAS) | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ વડા | leader_name2 = પી. મોહન ચંદ્ર (IPS) <ref name="Alappuzha Home">{{cite web |title=Home |url=https://alappuzha.nic.in |website=Alappuzha District |access-date=21 February 2021}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="AlappuzhaProfile">{{cite web |title=District Profile |url=https://alappuzha.gov.in/district-profile/ |date=2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141447/https://alappuzha.gov.in/district-profile/ |archive-date=2018-06-12 |url-status=dead }}</ref> | area_rank = ૧૪મો | area_total_km2 = ૧,૪૧૪ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૧૨૭,૭૮૯ | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = IN-KL | registration_plate = '''KL-04''' અલપ્પુઝા,<br/> '''KL-29''' કાયમકુલમ,<br/> '''KL-30''' ચેંગન્નુર,<br/> '''KL-31''' માવેલીક્કારા,<br/> '''KL-32''' ચેરથલા,<br/> '''KL-66''' કુટ્ટાનાડ | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૯૪<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = [https://alappuzha.nic.in alappuzha.nic.in] | footnotes = }} '''એલેપ્પી જિલ્લો''' અથવા અલાપ્પુઝા જિલ્લો એ [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે. તેની રચના ૧૭ ઓગસ્ટ ૧૯૫૭ના રોજ અલેપ્પી જિલ્લા તરીકે કરવામાં આવી હતી, અને ૧૯૯૦માં જિલ્લાનું નામ બદલીને અલાપ્પુઝા રાખવામાં આવ્યું હતું.<ref name="AlappuzhaHistory">{{cite web |title=History |url=https://alappuzha.gov.in/history/ |date=2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=11 June 2018}}</ref> અલાપ્પુઝા કેરળનો સૌથી નાનો જિલ્લો છે.<ref name="SPB Alappuzha Profile">{{cite web |title=District Profile |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-alappuzha |date=2015 |website=Kerala State Planning Board – District Planning Office, Alappuzha |access-date=9 March 2020 }}</ref> જિલ્લા મુખ્યાલય અલેપ્પી શહેરનું નામ બદલીને ૨૦૧૨માં અલાપ્પુઝા રાખવામાં આવ્યું હતું. કેનાલો (નહેરો), બેકવોટર્સ, સમુદ્રતટો અને સરોવરો ધરાવતા અલાપ્પુઝા શહેરનું વર્ણન ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં ભારતના બ્રિટિશ ગવર્નર-જનરલ જ્યોર્જ કર્ઝન દ્વારા '''"પૂર્વનું વેનિસ"''' તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Venice">{{cite web|title=History {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/history/|access-date=2020-09-08|language=en-US}}</ref> આ જિલ્લો તેના મનોરમ કેરળ બેકવોટર્સ માટે વિશેષ રૂપે જાણીતો છે, જેના દ્વારા તે કુમરાકોમ જેવા લોકપ્રિય પ્રવાસી સ્થળ સહિત કેરળના અન્ય ભાગો સાથે સુસજ્જ રીતે જોડાયેલો છે. આ જિલ્લો ભારતમાં એક અત્યંત પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળ છે. તે તેના કાથી (કોઇર) ના કારખાનાઓ માટે પણ ઓળખાય છે, કારણ કે કેરળના મોટાભાગના કાથી ઉદ્યોગો અલાપ્પુઝા શહેર અને તેની આસપાસના વિસ્તારમાં સ્થિત છે. વેમ્બનાડ સરોવર, જે દરિયાઈ સપાટીથી નીચે સ્થિત છે, તે ભારતીય દ્વીપકલ્પનું સૌથી લાંબુ સરોવર છે, અને અલાપ્પુઝા જિલ્લો આ સરોવર અને અરબી સમુદ્રની વચ્ચે આવેલો છે.[૭] અલાપ્પુઝા જિલ્લાનો કુટ્ટનાડ વિસ્તાર, જે દરિયાઈ સપાટીથી નીચે સ્થિત છે, તે સમગ્ર ભારતનો સૌથી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતો વિસ્તાર છે.[૭] કુટ્ટનાડ, જે '''"કેરળના ચોખાના કટોરા"''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે ભારતમાં સૌથી નીચી ઊંચાઈ ધરાવે છે અને તે વિશ્વના એવા બહુ ઓછા સ્થળોમાંનું એક છે જ્યાં દરિયાઈ સપાટીથી નીચે ખેતી કરવામાં આવે છે..<ref>{{Cite news|title=Kerala Boat Ferries Lone Passenger To Help Her Take Exam|url=https://www.ndtv.com/kerala-news/coronavirus-lockdown4-kerala-government-boat-ferries-lone-passenger-sandra-babu-to-help-her-take-exam-2238752|agency=Press Trust of India|date=1 June 2020|access-date=17 November 2020|work=NDTV}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/mag/2003/07/13/stories/2003071300600200.htm|title=Thirst below sea level|last=Suchitra|first=M|date=2003-08-13|work=The Hindu|access-date=2020-11-17}}</ref> આ જિલ્લો ૧૯૪૦ના દાયકામાં બ્રિટિશ શાસન હેઠળના ત્રાવણકોર રજવાડાના દિવાન સામે થયેલા કમ્યુનિસ્ટોની આગેવાની હેઠળના ''પુન્નપ્રા-વયાલાર આંદોલન'' (વિદ્રોહ)નું સ્થળ હતો.<ref name="ReferenceA">Manorama Yearbook 2011, ISSN 0970-9096</ref> મર્ચન્ટ નેવીમાં સેવા આપતા નાવિકોના એક સમૂહ દ્વારા વર્ષ ૨૦૨૪માં ''મેરિનર્સ ક્લબ આલેપ્પી (MCA)'' ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.<ref>[https://www.instagram.com/mca_alleppey?igsh=MWV2c2R2ZWZndDZ0dg==]</ref><ref name="ReferenceA"/> == નામવ્યુત્પત્તિ == [[File:Alappuzha Bypass Aerial View 2.jpg|thumb|આલાપ્પુઝા બીચ રોડ વ્યૂ]] તત્કાલીન કોલ્લમ (Quilon) અને કોટ્ટાયમ જિલ્લાઓમાંથી અલગ કરીને આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આજના આધુનિક આલાપ્પુઝા જિલ્લાનો મોટાભાગનો વિસ્તાર ત્રાવણકોર રજવાડાના ક્વિલોન (કોલ્લમ) જિલ્લાનો ભાગ હતો, જ્યારે ઉત્તર આલાપ્પુઝાનો નાનો ભાગ ૧૯૫૭ સુધી કોટ્ટાયમ જિલ્લા હેઠળ આવતો હતો.<ref>{{Cite book |last=Shungoonny Menon |first=P. |url=http://archive.org/details/ahistorytravanc00menogoog |title=A history of Travancore from the earliest times |date=1878 |publisher=Madras, Higginbotham |others=University of California}}</ref> આધુનિક આલાપ્પુઝા જિલ્લાની સ્થાપના ૧૭ ઓગસ્ટ ૧૯૫૭ના રોજ કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં તેમાં સાત તાલુકાઓનો સમાવેશ થતો હતો: ચેરથલા, અંબાલાપ્પુઝા, કુટ્ટનાડ, ચંગન્નુર, કાર્તિકાપલ્લી અને માવેલીકારા.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com|title=taluks in Alappuzha 1957|publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> 'આલાપ્પુઝા' નામ એ એક સ્થાનનામ (Toponym) છે. 'આલાયમ' નો અર્થ 'ઘર' થાય છે અને ડો. હર્મન ગંડર્ટના શબ્દકોશ અનુસાર 'પુઝા' (Puzha) નો અર્થ 'જળમાર્ગ' અથવા 'નદી' થાય છે. આ નામ આલાપ્પુઝા અને તેના આસપાસના વિસ્તારોમાં ફેલાયેલા જળમાર્ગો અને પશ્ચજળ (Backwaters) ના નેટવર્કને દર્શાવે છે. આ જિલ્લાની ઉત્તરે એર્નાકુલમ જિલ્લાના કોચી અને કનાયન્નુર તાલુકા, પૂર્વમાં કોટ્ટાયમ જિલ્લાના વૈકોમ, કોટ્ટાયમ અને ચંગનાસ્સેરી તાલુકા તથા પથાનમથિટ્ટા જિલ્લાના થિરૂવલ્લા, કોઝેનચેરી અને અદૂર તાલુકા, દક્ષિણે કોલ્લમ જિલ્લાના કુન્નથુર અને કરુનાગપલ્લી તાલુકા અને પશ્ચિમે લક્ષદ્વીપ સાગર (અરબી સમુદ્ર) આવેલા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com|title=boundaries |publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> વર્તમાન આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં છ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે: ચેરથલા, અંબાલાપ્પુઝા, કુટ્ટનાડ, કાર્તિકાપલ્લી, ચંગન્નુર અને માવેલીકારા.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com/|title=taluks in Alappuzha|publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> The area of the district is {{cvt|1414|km2}} આ જિલ્લાનું ક્ષેત્રફળ ૧,૪૧૪ ચોરસ કિલોમીટર (૫૪૬ ચોરસ માઇલ) છે. તેનું વડું મથક (મુખ્યાલય) આલાપ્પુઝા ખાતે આવેલું છે. == ઇતિહાસ == [[File:Raja Kesava Das Statue in Alleppey - Changanassery Road @ Changananassery Junction.jpg|thumb|ચાંગણસેરી ખાતે રાજા કેશવદાસની પ્રતિમા]] અર્વાચીન અલાપ્પુઝા શહેરનું અસ્તિત્વ ૧૮મી સદીના ઉત્તરાધમાં રાજા કેશવદાસના આભારી છે. જોકે, અલાપ્પુઝા જિલ્લો પ્રાચીન મલયાલમ સાહિત્યમાં પહેલેથી જ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતો હતો. કેરળનો 'ચોખાનો કટોરો' ગણાતો કુટ્ટનાડ વિસ્તાર પ્રારંભિક સંગમ કાળથી જ જાણીતો હતો.<ref>{{Cite web |title=History {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India | url= https://alappuzha.nic.in/en/history/ |access-date=2025-01-06 |language=en-US}}</ref> === પ્રાચીન કાળ === [[File:Light House Alleppey,Kerala.jpg|left|thumbnail|પુરાક્કડ ખાતે દીવાદાંડી]] સંગમ કાળ દરમિયાન, સામાન્ય યુગની પ્રારંભિક સદીઓમાં વર્તમાન અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારને પ્રાચીન ગ્રીસ, પ્રાચીન રોમ, પ્રાચીન લેવન્ટ (મધ્ય પૂર્વનો દરિયાકાંઠાનો વિસ્તાર), પ્રાચીન અરબી દ્વીપકલ્પ અને પ્રાચીન ઇજિપ્ત સાથે વેપારી સંબંધો હોવાનું ઇતિહાસમાં નોંધાયેલું છે.<ref name=AlappuzhaHistoryOld>{{cite web |title=History |url=http://alappuzha.gov.in/pages/aboutalpy-history.htm |website=Official Web Site of Alappuzha District, Kerala State, India |publisher=Collectorate, Alappuzha District, Kerala State, India |access-date=3 August 2016 }}</ref> 'પેરિપ્લસ ઓફ ધ એરિથ્રિયન સી' (ઇ.સ. આશરે ૫૦માં લખાયેલ) જેવા પ્રાચીન ગ્રીક-રોમન પ્રવાસવર્ણનોમાં હિંદ મહાસાગરના વેપારના એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે નોંધાયેલું પ્રાચીન બંદર 'બારાકે' (Barace) અવારનવાર અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં પંબા નદીના મુખ પર આવેલા આધુનિક દરિયાકાંઠાના નગર પુરક્કાડ તરીકે ઓળખાય છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ પંબા નદી પેરિયાર અને ભરતપુઝા નદીઓ પછી કેરળની ત્રીજી સૌથી લાંબી નદી છે.<ref name="Mathrubhumi">{{cite book|title=Mathrubhumi Yearbook Plus – 2019|publisher=P. V. Chandran, Managing Editor, Mathrubhumi Printing & Publishing Company Limited, Kozhikode|year=2018|location=Kozhikode|last=Chandran |first=VP |language=ml|edition=Malayalam }}</ref> ચેરા વંશના પ્રારંભિક શાસકોનું મૂળ ઘર કુટ્ટનાડમાં હતું અને તેઓ ક્યારેક 'કુટ્ટુવન' તરીકે પણ ઓળખાતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> જોકે, પ્રાચીન સમયમાં પંબા નદીના દક્ષિણના વિસ્તારો પર 'આય' (Ay) સામ્રાજ્યનું શાસન હતું. પ્રાચીન ગ્રીકો-રોમન પ્રવાસવર્ણનોમાં પંબા નદીનો ઉલ્લેખ 'બારિસ' (Baris) તરીકે કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાના પ્રારંભિક સમયગાળાના પુરાતત્વીય પુરાવાઓ ઉત્ખનન સ્થળો, ગુફાઓ, મંદિરો વગેરે જેવા સ્થળોએ પ્રાચીન અશ્મિઓ, શિલાલેખો અને સ્મારકોના રૂપમાં મળ્યા છે. સંગમ કાળની સાહિત્યિક કૃતિઓ પણ જિલ્લાના પ્રાચીન સમયગાળાની ઝાંખી મેળવવામાં મદદ કરે છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> અલાપ્પુઝા જિલ્લો આ ક્ષેત્રમાં નંબરુદિરી બ્રાહ્મણોના આગમન પહેલાં દક્ષિણ ભારતમાં બૌદ્ધ ધર્મનું એક અગ્રણી કેન્દ્ર હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> તે સમયે 'શ્રી મુલાવાસમ' ભારતીય દ્વીપકલ્પમાં બૌદ્ધ ધર્મનું એક પ્રમુખ તીર્થધામ હતું. અંબાલાપ્પુઝા અને માવેલીકારા તાલુકાઓમાંથી એક સમયે અહીં ફેલાયેલા બૌદ્ધ ધર્મના અનેક અવશેષો મળી આવ્યા છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> === મધ્યકાલીન ઇતિહાસ === આ જિલ્લામાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારો 'ઉન્નૂનીલી સંદેશમ' જેવા મધ્યકાલીન મલયાલમ સાહિત્યિક કાર્યોમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ સમયગાળાની પ્રખ્યાત સાહિત્યિક કૃતિઓમાંથી એક 'આશ્ચર્ય ચૂડામણિ' હતી, જે ચંગન્નુરના વિદ્વાન શક્તિભદ્ર દ્વારા લખાયેલું સંસ્કૃત નાટક હતું.<ref>{{Cite news|last=Nayar|first=V. R. Prabodhachandran|date=2011-02-11|title=Gem of a play|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/theatre/Gem-of-a-play/article15379095.ece|access-date=2020-09-08|issn=0971-751X}}</ref> ચેમ્બકાસ્સેરીનું સામંતવાદી શાસન પૂરાદમ થિરુનાલ દેવનારાયણનના શાસનકાળ દરમિયાન તેના ચરમસીમા પર હતું. તેઓ એક મહાન વિદ્વાન અને કવિ હતા, જેમણે 'વેદાંત રત્નમાલા' નામના સાહિત્યિક ગ્રંથની રચના કરી હતી. એવું કહેવાય છે કે તે સમયે અંબાલાપ્પુઝા ખાતે આવેલું અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ મંદિર બનાવવામાં આવ્યું હતું અને ભગવાન કૃષ્ણની મૂર્તિની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી. મધ્યકાલીન યુગ દરમિયાન ચેમ્બકાસ્સેરી પર બ્રાહ્મણ શાસકોનું શાસન હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> એવું માનવામાં આવે છે કે મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી, કુમારન નંબૂથિરી અને નીલકંઠ દીક્ષિત જેવા પ્રખ્યાત વિદ્વાનો તેમના દરબારને શોભાવતા હતા અને તેમના દ્વારા સંરક્ષણ પામ્યા હતા.<ref name=AlappuzhaHistoryOld /> === મધ્યકાલીન યુગ દરમિયાન સામંતવાદી રજવાડાં === વર્તમાન અલાપ્પુઝા જિલ્લાના દક્ષિણ વિસ્તારો એક સમયે તત્કાલીન ''"ઓડાનાડ સામ્રાજ્ય"'' (જે "કાયમકુલમ સામ્રાજ્ય" અથવા "ઓનાત્તુકારા" તરીકે પણ ઓળખાતું હતું) નો ભાગ હતા, જેના પર બાદમાં ઈ.સ. ૧૭૪૬માં ત્રાવણકોરના સૈન્ય દ્વારા આક્રમણ કરીને કબજો કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=10 June 2022|language=ml}}</ref> તે પ્રાચીન આય (Ay) સામ્રાજ્યની જ એક શાખા હતી.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ રાજ્ય 'ચિરાવા સ્વરૂપમ' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું, જ્યાં 'ચિરાવા' શબ્દ બે મલયાલમ શબ્દો 'ચેરુ' અને 'આયી'ના સંયોજનથી બન્યો છે, જેનો અર્થ ''"આય સામ્રાજ્યની નાની શાખા"'' થાય છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> તેમાં આધુનિક સમયના ચંગન્નુર, માવેલીકારા, કાર્તિકાપલ્લી અને કરુનાગપલ્લી તાલુકાઓના કેટલાક ભાગોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાનો ઉત્તરનો સૌથી છેવાડાનો વિસ્તાર, જે આજના ચેરથલા તાલુકા સાથે સુસંગત છે, તેના પર ૧૭૬૨માં ત્રાવણકોર સામ્રાજ્ય અને કોચિન સામ્રાજ્ય વચ્ચે થયેલી સંધિ પહેલા "કારપ્પુરમ સામ્રાજ્ય"નું શાસન હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કારપ્પુરમ ૧૭૬૨ સુધી કોચિન સામ્રાજ્યનું એક કરદ રાજ્ય (મંડલિક) હતું, ત્યારબાદ તે ત્રાવણકોર સામ્રાજ્યને સોંપી દેવામાં આવ્યું હતું. કોચિન રાજપરિવારની 'મડાથીંગલ શાખા'નું મુખ્યાલય કારપ્પુરમના મડાથીનકારા ખાતે આવેલું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કારપ્પુરમની દક્ષિણે ''"ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્ય"'' આવેલું હતું, જે ૧૭૪૬માં ત્રાવણકોર દ્વારા કરવામાં આવેલા વિજય પહેલા ''"પુરક્કાડ સામ્રાજ્ય"'' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્યમાં આજના અંબાલાપ્પુઝા અને કુટ્ટનાડ તાલુકાઓનો સમાવેશ થતો હતો. ચેમ્બકાસ્સેરીના રાજા "ચેમ્બકાસ્સેરી દેવ નારાયણન" ના ખિતાબથી ઓળખાતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> દક્ષિણ મલબાર પ્રદેશના મૂળ નિવાસી એવા મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી અને કુંચન નંબિયાર સમયાંતરે ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્યના દરબારી કવિઓ રહ્યા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કાર્તિકાપલ્લી એક નાનું સામંતવાદી રજવાડું હતું જે ૧૮મી સદીના મધ્યમાં ત્રાવણકોરના આક્રમણ સુધી ઓડનાડ અને ચેમ્બકાસ્સેરીના સામંતવાદી રાજ્યોની વચ્ચે આવેલું હતું, જે આજના કાર્તિકાપલ્લી તાલુકા સાથે સુસંગત છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાનો દક્ષિણનો સૌથી છેવાડાનો ભાગ એક સમયે તત્કાલીન કરુનાગપલ્લીના સામંતવાદી રજવાડાનો ભાગ હતો, જે સમયાંતરે ચિરાવા સ્વરૂપમ (કાયમકુલમ) ના તાબેદાર રહ્યું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> === ત્રાવણકોર યુગ (૧૭૪૬–૧૯૪૭) દરમિયાન પ્રગતિ અને સામાજિક સુધારણા === [[File:Travancore 1871.JPG|thumb|૧૮૭૧માં પ્રકાશિત થયેલ બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના નકશા.]] ૧૭મી સદીમાં મલબાર દરિયાકાંઠે પોર્ટુગીઝ સત્તાનો અસ્ત થયો અને આ જિલ્લાની રિયાસતોમાં ડચ મલબાર પ્રભુત્વ ધરાવતું સ્થાન પ્રાપ્ત કરવામાં સફળ રહ્યું.<ref name="AlappuzhaHistory"/> મૌખિક પરંપરાઓ અનુસાર, કોક્કામંગલમ અથવા કોક્કોથમંગલમ ખાતે આવેલું ચર્ચ ઇસુ ખ્રિસ્તના બાર શિષ્યોમાંના એક એવા સેન્ટ થૉમસ ધ અપોસ્સલ દ્વારા સ્થાપિત સાત ચર્ચોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. અલાપ્પુઝા શહેરનું મનોહર સીએસઆઈ ક્રાઇસ્ટ ચર્ચ ૧૮૧૬માં ભારતમાં પ્રથમ ચર્ચ મિશનરી સોસાયટી મિશનરી રેવરન્ડ થૉમસ નોર્ટન દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. તે તત્કાલીન ત્રાવણકોર રાજ્યમાં સ્થપાયેલું પ્રથમ એંગ્લિકન ચર્ચ હતું. ૧૮મી સદીના મધ્યમાં મહારાજા માર્તંડ વર્મા, જેઓ ''"આધુનિક ત્રાવણકોરના શિલ્પી"'' તરીકે જાણીતા છે, તેમણે જિલ્લાના વિવિધ ભાગો પર શાસન કરતા નાના સામંતવાદી રજવાડાઓની રાજકીય બાબતોમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો. જિલ્લાના આંતરિક વિકાસ અને પ્રગતિમાં માર્તંડ વર્મા મહારાજાનું અસાધારણ પ્રદાન રહ્યું હતું. કૃષ્ણાપુરમ પેલેસ (રાજમહેલ), જે હાલમાં રાજ્યના પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા સંરક્ષિત સ્મારક છે, તેનું નિર્માણ પણ તેમના શાસનકાળ દરમિયાન કરવામાં આવ્યું હતું. તેઓ ''"આધુનિક એલેપ્પીના શિલ્પી"'' તરીકે ઓળખાતા હતા અને અલાપ્પુઝાને ત્રાવણકોરના એક અગ્રણી બંદર શહેર તરીકે વિકસાવવામાં તેમણે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> બલરામ વર્મા મહારાજાના શાસનકાળ દરમિયાન, વેલુ થમ્પી દળવાએ શહેર અને બંદરના વિકાસમાં વિશેષ રસ લીધો હતો. તેમણે પથિરામનલ ટાપુના સમગ્ર વિસ્તારમાં નાળિયેરની ખેતી અને તેના મોટા ભાગોમાં ડાંગરની (ચોખાની) ખેતી શરૂ કરાવી હતી. આલાપ્પુઝાના વિકાસમાં વેલુ થમ્પી દળવા યોગદાન અત્યંત નોંધપાત્ર છે. ૧૯મી સદીમાં આ જિલ્લાએ તમામ ક્ષેત્રોમાં અભૂતપૂર્વ પ્રગતિ હાંસલ કરી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> કાયમકુલમ કોચુન્ની ૧૯મી સદીમાં થઈ ગયેલા કાયમકુલમના એક સાહસિક અને લોકપ્રિય બહારવટિયા (રોબિન હૂડ જેવા નાયક) હતા.<ref>{{cite web |url=http://ml.wikisource.org/wiki/%E0%B4%90%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B9%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%AE%E0%B4%BE%E0%B4%B2/%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%AF%E0%B4%82%E0%B4%95%E0%B5%81%E0%B4%B3%E0%B4%82_%E0%B4%95%E0%B5%8A%E0%B4%9A%E0%B5%8D%E0%B4%9A%E0%B5%81%E0%B4%A3%E0%B5%8D%E0%B4%A3%E0%B4%BF |title=Wikibooks Malayalam- Aithihyamala- Kayamkulam Kochunni |publisher=Wikibooks-Malayalam |date=7 June 2011 |access-date=10 June 2011}}</ref> ૧૯મી સદીના પ્રખ્યાત સામાજિક સુધારક અરાત્તુપુઝા વેલાયુધ પાનિકર પણ આજના આલાપ્પુઝા જિલ્લાના જ મૂળ નિવાસી હતા.<ref name="osella">{{cite book |title=Social Mobility In Kerala: Modernity and Identity in Conflict |first1=Filippo |last1=Osella |first2=Caroline |last2=Osella |publisher=Pluto Press |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=rMRw0gTZSJwC |pages=156–157|isbn=9780745316932 }}</ref> કાથી (કોઇર) ની સાદડીઓ અને ચટાઈઓના ઉત્પાદન માટેનું પ્રથમ આધુનિક કારખાનું પણ ૧૮૫૯માં અલાપ્પુઝા ખાતે સ્થાપવામાં આવ્યું હતું. આલાપ્પુઝા શહેર સુધારણા સમિતિ (ટાઉન ઇમ્પ્રૂવમેન્ટ કમિટી) ની સ્થાપના ૧૮૯૪માં કરવામાં આવી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> ત્રાવણકોરના શાસનકાળ દરમિયાન, ચેરથલા તાલુકાનો સમાવેશ ઉત્તરીય વિભાગ (કોટ્ટાયમ વિભાગ) માં કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે આજના અલાપ્પુઝા જિલ્લાના બાકીના તમામ તાલુકાઓને બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના મધ્ય વિભાગ (કોલ્લમ વિભાગ) હેઠળ રાખવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1931_census">{{cite book|title=Census of India, 1931, VOLUME XXVIII, Travancore, Part-I Report|publisher=Government of Travancore|year=1932|location=Trivandrum|url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/handle/10973/18998 }}</ref> [[File:Allepeymartyrscolumn.JPG|thumbnail|૧૯૪૬માં બ્રિટિશ રજવાડાના ત્રાવણકોરના દિવાન સામે થયેલા પુન્નાપરા-વાયલર બળવાની યાદમાં સામ્યવાદી સ્મારક સ્તંભ..<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/>]] આ જિલ્લાએ ત્રાવણકોરના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી માટેનું અભિયાન આ જિલ્લામાં પત્રકાર ટી. કે. માધવન દ્વારા ઘણું વહેલું આયોજિત કરવામાં આવ્યું હતું, અને ૧૯૨૫માં મંદિરોના પહોંચ માર્ગો, ખાસ કરીને અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ સ્વામી મંદિર તરફ જતા રસ્તાઓ તમામ જ્ઞાતિના હિંદુઓ માટે ખુલ્લા મૂકવામાં આવ્યા હતા. આ જિલ્લામાં ૧૯૩૨માં બંધારણીય દમનના વિરોધ તરીકે શરૂ થયેલા 'નિવર્તન' (Nivarthana) આંદોલન પણ જોવા મળ્યું હતું. કેરળમાં સૌપ્રથમ રાજકીય હડતાળ ૧૯૩૮માં અલાપ્પુઝા ખાતે જ યોજાઈ હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> ૧૯૪૦ના દાયકામાં બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના દીવાન સામે કોમ્યુનિસ્ટોના નેતૃત્વ હેઠળ થયેલા 'પુન્નાપ્રા-વયાલાર આંદોલન'નું કેન્દ્ર પણ આ જ જિલ્લો હતો.<ref name="ReferenceA"/> == ભૂગોળ == [[File:Kerala backwaters, Vembanad Lake, India.jpg|left|thumbnail|વેમ્બનાડ તળાવ]] અલપ્પુઝા અરબી સમુદ્ર અને વેમ્બનાડ સરોવરની વચ્ચે આવેલો એક દ્વીપકલ્પીય ભૂમિભાગ છે. મણિમાલા, પંબા અને અચનકોવિલ અહીંની મુખ્ય નદીઓ છે; તેમની શાખાઓ અને ઉપનદીઓ અલપ્પુઝામાંથી વહીને વેમ્બનાડ સરોવરમાં ઠલવાય છે. આ પ્રદેશનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ સરોવર વેમ્બનાડ છે.<ref name="AlappuzhaRiversLakes">{{cite web |title=Rivers and Lakes |url=https://alappuzha.gov.in/about-district/rivers-lakes/ |date=12 June 2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=18 March 2021}}</ref> == જંગલો અને વન્યજીવો == [[File:Pathiramanal island - view from muhamma.jpg|thumbnail|પથિરામનલ ટાપુ – મુહમ્મા તરફથી એક દ્રશ્ય]] અલપ્પુઝા કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો હતો જ્યાં કોઈ સરકારી જંગલ નહોતું. પરંતુ ૨૦૧૩માં આ પરિસ્થિતિ બદલાઈ, જ્યારે વન અને વન્યજીવ વિભાગ દ્વારા વીય્યાપુરમ ખાતેની ૧૪.૫ એકર (૫.૯ હેક્ટર) જમીનને અનામત જંગલ તરીકે જાહેર કરવામાં આવી.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Biju E |title=Alappuzha gets a canopy |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2019/jun/05/alappuzha-gets-a-canopy-1986058.html |date=5 June 2019 |newspaper=The New Indian Express |access-date=9 March 2020}}</ref> અલપ્પુઝા જિલ્લાના વેમ્બનાડ સરોવરમાં આવેલો ''પથિરામનલ ટાપુ'' તેના દુર્લભ સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ (Migrating birds) માટે ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે.<ref>{{cite web |title=Pathiramanal in Alappuzha |url=https://www.keralatourism.org/destination/pathiramanal-alappuzha/536 |date=2017 |website=Department of Tourism, Government of Kerala |access-date=9 March 2020}}</ref> == વહીવટ == [[File:Alappuzha loves Wikimedia IMG 7589.JPG|thumb|આલાપ્પુઝા જિલ્લા અદાલત]] [[File:Alappuzha loves Wikimedia IMG 7599.JPG|thumb|એલેપ્પી બાર અસોશીએશન]] આલાપ્પુઝા શહેર આલાપ્પુઝા જિલ્લાનું વહીવટી મુખ્યાલય છે. આ જિલ્લાને આલાપ્પુઝા અને ચંગન્નુર એમ બે મહેસૂલી વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.<ref name="SPB Alappuzha Profile" /> === નગરપાલિકાઓ === જિલ્લામાં ૬ નગરપાલિકાઓ (મ્યુનિસિપલ ટાઉન) આવેલી છે:<ref>{{Cite web|title=Municipalities {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/municipalities/|access-date=2021-11-22|language=en-US}}</ref> {{columns-list|colwidth=20em| * આલાપ્પુઝા * ચંગન્નુર * ચેરથલા * હરિપાદ * કાયમકુલમ * માવેલીકારા }} === વિધાનસભા અને લોકસભા પ્રતિનિધિત્વ === આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં બે લોકસભા મતવિસ્તારો આવેલા છે: # આલાપ્પુઝા # માવેલીકારા જિલ્લામાં ૯ વિધાનસભા મતવિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે: {{columns-list|colwidth=20em| * અરોર * ચેરથલા * અંબાલાપ્પુઝા * આલાપ્પુઝા * કુટ્ટનાડ * હરિપાદ * કાયમકુલમ * માવેલીકારા * ચંગન્નુર }} === તાલુકાઓ === આલાપ્પુઝા જિલ્લાને બે મહેસૂલી વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે, જે અંતર્ગત કુલ છ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે:<ref name="alprvn">{{cite web |url=https://alappuzha.nic.in/en/villages/ |title=Revenue villages, Taluks, and Revenue divisions in Alappuzha district |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India |access-date=10 June 2022}}</ref> * આલાપ્પુઝા મહેસૂલી વિભાગ<ref name="alprvn"/> ** ચેરથલા ** અંબાલાપ્પુઝા ** કુટ્ટનાડ * ચંગન્નુર મહેસૂલી વિભાગ<ref name="alprvn"/> ** કાર્તિકાપલ્લી ** માવેલીકારા ** ચંગન્નુર === મહેસૂલી ગામો === મહેસૂલી વહીવટની સરળતા અને વિકેન્દ્રીકરણ માટે આલાપ્પુઝા જિલ્લાને કુલ ૯૩ મહેસૂલી ગામોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.<ref name="alprvn"/> == જનસંખ્યા == {{historical populations|11=1901|12=5,09,545|13=1911|14=5,85,094|15=1921|16=6,93,538|17=1931|18=8,65,222|19=1941|20=9,83,184|21=1951|22=11,65,845|23=1961|24=14,04,269|25=1971|26=16,71,286|27=1981|28=18,65,455|29=1991|30=20,01,217|31=2001|32=21,09,160|33=2011|34=21,27,789|percentages=pagr|footnote=source:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html Decadal Variation In Population Since 1901]</ref>|align=center}} {| class="wikitable" |- | '''વિસ્તાર''' | 1414&nbsp;km² – 3.64% of area of the state |- | '''વસ્તી''' | 2,127,789 – 6.61% of the population of the state (2011) |- | '''વસ્તી ગીચતા''' || 1504/km² (2011) |- | '''સાક્ષરતા''' || 97.36%–94.24% (2011) |- | '''જાતિ ગુણોત્તર''' || 1100 females/1000 males |- | '''શહેરીકરણા''' || 29.46% |} <ref>{{Cite web|title=Demography {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/demography/|access-date=2021-11-22|language=en-US}}</ref> === ધર્મ === {{bar box |title = અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં ધર્મો (2011)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|68.64}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|20.45}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|10.55}} {{bar percent|અન્ય|black|0.36}} }} [[File:Entrance of Ambalapuzha Sri Krishna Temple.jpg|thumb|અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ મંદિરનું પ્રવેશદ્વાર]] ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, આલાપ્પુઝા જિલ્લાની કુલ વસ્તી ૨૧,૨૭,૭૮૯ (૨૧.૨૭ લાખ) છે,<ref name=districtcensus2011>{{cite web |title=District Census Hand Book: Alappuzha |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/642/download/2216/DH_2011_3211_PART_A_DCHB_ALAPPUZHA.pdf |website=[[Census of India]] |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> જે લગભગ નામીબિયા દેશ<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | access-date = 2011-10-01 | quote = Namibia 2,147,585 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-date = 2011-09-27 }}</ref> અથવા અમેરિકાના ન્યૂ મેક્સિકો રાજ્યની વસ્તી જેટલી છે.[૩૬]<ref>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |title=2010 Resident Population Data |publisher=U. S. Census Bureau |access-date=2011-09-30 |quote=New Mexico – 2,059,179 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101090833/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=1 January 2011 }}</ref> વસ્તીની દૃષ્ટિએ ભારતના કુલ ૬૪૦ જિલ્લાઓમાંથી આલાપ્પુઝાનો ક્રમ ૨૧૬મો આવે છે. જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા દર ચોરસ કિલોમીટરે ૧,૫૦૪ રહેવાસીઓ (૩,૯૦૦ પ્રતિ ચોરસ માઈલ) છે.<ref name=districtcensus2011 /> ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકા દરમિયાન અહીંનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૦.૮૮% રહ્યો હતો.<ref name=districtcensus2011 /> આલાપ્પુઝામાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૦૦ મહિલાઓનું ઉત્કૃષ્ટ પ્રમાણ છે.<ref name=districtcensus2011 /> જિલ્લાનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૭૨% છે.કુલ વસ્તીના ૫૩.૯૬% લોકો શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) ની વસ્તી અનુક્રમે ૯.૪૬% અને ૦.૩૧% છે.<ref name=districtcensus2011 /> મલયાલમ એ અહીંની મુખ્ય ભાષા છે, જે કુલ વસ્તીના ૯૯.૦૦% લોકો દ્વારા બોલવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, શહેરી વિસ્તારોમાં થોડી સંખ્યામાં કોંકણી ભાષા બોલતો લઘુમતી સમુદાય પણ વસે છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> કેરળ રાજ્યના તમામ જિલ્લાઓમાં આલાપ્પુઝા જિલ્લાની વસ્તી ગીચતા સૌથી વધુ છે. જિલ્લાનું શહેરીકરણ ૨૯.૪૬% જેટલું થયેલું છે.<ref>[http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm Census GIS India<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |date=2010-01-11 }}</ref> ભૌગોલિક વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આલાપ્પુઝા એ કેરળનો સૌથી નાનો જિલ્લો છે. == પરિવહન == === જમીનમાર્ગ === {{wide image|Pallathuruthi bridge pano small.jpg|1200px|align-cap=center|પલ્લથુરુથી પુલ}} ==== રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો ==== રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૬૬ (NH 66) એ ભારતના સૌથી લાંબા રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોમાંનો એક છે. તે પનવેલ (મુંબઈ નજીક) થી કન્યાકુમારી સુધી જાય છે અને આલાપ્પુઝા શહેરમાંથી પસાર થાય છે. આ હાઈવે મુંબઈ, ગોવા, ઉડુપી, મંગલુરુ, કન્નુર, કોઝિકોડ, ગુરુવાયુર, એર્નાકુલમ, કોલ્લમ અને ત્રિવેન્દ્રમ (તિરુવનંતપુરમ) જેવા અન્ય મુખ્ય શહેરોને સાંકળે છે. શહેરના મધ્ય ભાગમાં ટ્રાફિકનું ભારણ ઘટાડવા માટે કોમ્માડી થી કલારકોડ વચ્ચે રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ માટે બનાવવામાં આવેલ આલાપ્પુઝા બાયપાસનું નિર્માણ કાર્ય પૂર્ણ થઈ ચૂક્યું છે, અને આ એલિવેટેડ હાઈવે ૨૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૧ના રોજ વાહનવ્યવહાર માટે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો હતો. આલાપ્પુઝા માર્ગ પરિવહન દ્વારા ખૂબ સારી રીતે જોડાયેલું છે. દરિયાકાંઠા અને પહાડી વિસ્તારના પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપવાના ભાગરૂપે રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (SH 11) ને રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ તરીકે અપગ્રેડ કરવાની યોજના છે, જેથી આલાપ્પુઝાને તમિલનાડુના તમિલનાડુ સ્થિત કોડાઈકેનાલ સાથે સીધું જોડી શકાશે.<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/150809/nation-current-affairs/article/jawahar-thayankari-lifts-nehru-trophy|title=Jawahar Thayankari lifts Nehru trophy|date=9 August 2015|website=Deccan Chronicle|access-date=24 April 2018}}</ref> ==== રાજ્ય ધોરીમાર્ગો ==== [[File:AC Road SH-11.JPG|thumb|રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (કેરળ)]] આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં કુલ આઠ રાજ્ય ધોરીમાર્ગો આવેલા છે, જેમાંથી ત્રણ ધોરીમાર્ગો આલાપ્પુઝા શહેરથી જ શરૂ થાય છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (SH 11) આલાપ્પુઝાના કલારકોડ થી શરૂ થઈને ચંગનાસ્સેરીના પેરુન્ના ખાતે પૂરો થાય છે. આ રસ્તો લોકપ્રિય રીતે AC રોડ (આલાપ્પુઝા-ચંગનાસ્સેરી માર્ગ) તરીકે ઓળખાય છે અને તેની લંબાઈ ૨૪.૨ કિમી છે. આ એક અત્યંત વ્યસ્ત અને મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે જે આલાપ્પુઝા શહેરને કોટ્ટાયમ જિલ્લા સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૪૦ (SH 40) એકમાત્ર અંતરરાજ્ય રાજ્ય ધોરીમાર્ગ છે. તે આલાપ્પુઝા શહેરને તમિલનાડુના મદુરાઈ શહેર સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૬૬ (SH 66) આલાપ્પુઝા શહેરથી શરૂ થાય છે અને એર્નાકુલમના થોપ્પુમ્પડી ખાતે પૂર્ણ થાય છે. [[File:Main Central Road - SH1.JPG|thumb|ચેંગન્નુર પાસે મુખ્ય સેન્ટ્રલ રોડ]] એમ. સી. રોડ / રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧ (મુખ્ય કેન્દ્રિય માર્ગ - SH 1) એ કેરળના ત્રાવણકોર વિસ્તારની મુખ્ય ધમની સમાન રાજ્ય ધોરીમાર્ગ છે. કેરળ લોક નિર્માણ વિભાગ (PWD) દ્વારા તેને SH 1 તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. તે આલાપ્પુઝા જિલ્લાના ચંગન્નુર શહેરમાંથી પસાર થાય છે અને તેને કેરળના અન્ય ભાગો સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૫ (SH 5) કાયમકુલમથી શરૂ થઈને પુલીમુક્કુ જંકશન ખાતે પૂરો થાય છે. આ હાઈવેની લંબાઈ ૪૨.૫ કિમી છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૬ (SH 6) કાયમકુલમથી શરૂ થઈને થિરૂવલ્લા ખાતે પૂર્ણ થાય છે, જેની લંબાઈ ૩૦.૮ કિમી છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૦ (SH 10) માવેલીકારા થી શરૂ થઈને કોઝેનચેરી સુધી જાય છે અને તે ૨૮.૭ કિમી લાંબો છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૨ (SH 12) અંબાલાપ્પુઝા થી શરૂ થઈને થિરૂવલ્લા ખાતે પૂરો થાય છે અને તેની લંબાઈ ૨૭.૨ કિમી છે.<ref>{{cite web |title=State Highways in Kerala |url=http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |date=2008 |website=Kerala Public Works Department |access-date=11 December 2020}}</ref> [[File:Aroor bypass.jpg|thumb|અરૂર બાયપાસ]] ==== રેલવે ==== [[File:Kayamkulam Railway Station.jpg|thumb|કયામકુલમ જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન]] આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં મુખ્ય બે રેલવે લાઈનો આવેલી છે. એર્નાકુલમ-કાયમકુલમ કોસ્ટલ (તટીય) રેલવે લાઈન મુખ્યત્વે જિલ્લાના પશ્ચિમ અને દરિયાકાંઠાના ભાગોને સાંકળે છે. તેમાં હરિપાદ, આલાપ્પુઝા, ચેરથલા અને કાયમકુલમ જંકશન રેલવે સ્ટેશનોનો સમાવેશ થાય છે. એર્નાકુલમ-કોટ્ટાયમ-કોલ્લમ રેલવે લાઈન જિલ્લાના પૂર્વ ભાગને જોડે છે, જેમાં ચંગન્નુર અને માવેલીકારા રેલવે સ્ટેશનો આવેલા છે.<ref>{{cite web |title=State Highways in Kerala |url= http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |date=2008 |website=Kerala Public Works Department |access-date=11 December 2020}}</ref> === જળપરિવહન === આલાપ્પુઝામાં જળમાર્ગોની વિપુલતાને કારણે બોટ અને ફેરી (હલેસાં તથા મોટર બોટ) અહીંની પરિવહન વ્યવસ્થાનો એક અભિન્ન ભાગ છે.[૪૩] રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ ૩ (NW 3) પણ આ વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે.<ref name=":0">{{Cite web |last=Koshy |first=Sara |date=17 January 2025 |title=Photo essay: A deep dive into Alappuzha's water transport system |url=https://idronline.org/article/livelihoods/photo-essay-a-deep-dive-into-alappuzhas-water-transport-system/ |access-date=2025-01-26 |website=India Development Review |language=en-US}}</ref> આલાપ્પુઝા શહેરમાં KSRTC બસ સ્ટેન્ડની સામે જ રાજ્ય જળ પરિવહન વિભાગ (SWTD - State Water Transport Department) નું બોટ જેટી આવેલું છે. અહીંથી કોટ્ટાયમ, કોલ્લમ અને ચંગનાસ્સેરી જેવા મોટા શહેરો ઉપરાંત અસંખ્ય નાના નગરો અને નાની જેટીઓ સુધી દૈનિક બોટ સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે. === હવાઈ માર્ગ === આલાપ્પુઝા શહેર હવાઈ, રેલ, સડક અને જળમાર્ગો દ્વારા સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવું સ્થળ છે. ઉત્તરમાં ૭૮ કિલોમીટર (૪૮ માઇલ) અંતરે આવેલું કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (COK) આલાપ્પુઝાનું સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ છે. દક્ષિણમાં ૧૫૯ કિલોમીટર (૯૯ માઇલ) દૂર આવેલું તિરુવનંતપુરમ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (TRV) આ જિલ્લાને અન્ય દેશો સાથે જોડે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ આલાપ્પુઝા પહોંચવા માટે આ સુવિધાનો બહોળો ઉપયોગ કરે છે. આ ઉપરાંત કોઝિકોડ (૨૩૬ કિલોમીટર) અને કોયમ્બતૂર (૨૫૪ કિલોમીટર)ના એરપોર્ટ પણ નજીકમાં આવેલા છે. આલાપ્પુઝા શહેરમાં એક હેલિપેડ પણ આવેલું છે, જે સરકારી ઉપયોગ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યું છે. == સંસ્કૃતિ == સાપ આકારની નૌકાઓની સ્પર્ધા (Snake boat races) એ અલેપ્પી (આલાપ્પુઝા) નો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરંપરાગત ઉત્સવ છે. આ રેગટા (નૌકા સ્પર્ધાઓ) સામાન્ય રીતે ઓગસ્ટ અને ઓક્ટોબર વચ્ચે યોજાય છે, જેમાં ૧૨૦ જેટલા નાવિકો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી લાંબી અને પાતળી બોટનો ઉપયોગ થાય છે. નેહરુ ટ્રોફી બોટ રેસ એ આ પ્રકારની નૌકા સ્પર્ધામાં સૌથી જાણીતી સ્નેક બોટ રેસ છે. === પ્રવાસન === [[File:Alleppey canal 3.jpg|thumb|અલેપ્પીના પશ્ચિમમાં વાણિજ્યિક નહેરનો માર્ગ]] [[File:Sunrise Beauty of Nature.jpg|thumb|અરૂર પુલ પરથી સૂર્યોદય]] 'આલાપ્પુઝા' નામ મલયાલમ શબ્દો 'આલ' (સમુદ્ર) + 'પુઝા' (નદીનું મુખ) પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે "નદી અને સમુદ્રનું મિલન સ્થાન". આલાપ્પુઝા એ રાજ્યના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રવાસન કેન્દ્રોમાંનું એક છે. અહીં આંતરિક નહેરોનું વિશાળ નેટવર્ક આવેલું હોવાથી તેને "પૂર્વનું વેનિસ" (Venice of the East) ઉપનામ મળેલું છે. નહેરોનું આ વિશાળ નેટવર્ક અલેપ્પીની જીવાદોરી સમાન છે. આલાપ્પુઝા ભૂતકાળમાં વેપારના સૌથી વ્યસ્ત કેન્દ્રોમાંનું એક હતું, અને મલબાર કિનારે આવેલું એક ખૂબ જ જાણીતું બંદર હતું. આજે પણ તે નાળિયેરના રેસાના કાર્પેટ ઉદ્યોગ અને ઝીંગા ઉછેરના મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે પોતાનું આકર્ષણ જાળવી રાખે છે. આલાપ્પુઝા એ પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) પ્રવાસન માટે, તેમજ ચર્ચોથી ભરેલા કોટ્ટાયમ શહેર અને આરનમુલા નગરની મુલાકાત લેવા માટેનું આદર્શ કેન્દ્ર (વડું મથક) છે. આરનમુલા નગર તેની ઐતિહાસિક વાર્ષિક 'આરનમુલા સ્નેક બોટ રેસ' માટે જાણીતું છે. આલાપ્પુઝામાં આવેલું ચંગન્નુર એ સબરીમાલા મંદિરનું સૌથી નજીકનું રેલવે સ્ટેશન છે. માવેલીકારાના મુખ્ય આકર્ષણોમાં બુદ્ધની મૂર્તિ અને 'શારદા મંદિરમ'નો સમાવેશ થાય છે. બુદ્ધની આ પ્રતિમા પદ્માસન મુદ્રામાં બેઠેલી જોવા મળે છે. અહીંની મૂર્તિઓનું એક સામાન્ય લક્ષણ એ છે કે તેમના મસ્તક પર વાળનું કોતરકામ કરવામાં આવ્યું નથી. પુરાતત્વ વિભાગના અભ્યાસો પણ વાળ ગાયબ હોવાના આ કારણને સ્પષ્ટ કરી શક્યા નથી, જ્યારે ગાંધાર અને મથુરા શૈલીની સામાન્ય બુદ્ધ પ્રતિમાઓમાં વાળનું કોતરકામ જોવા મળતું હોય છે. મસ્તકના ભાગે હેડગિયર (શિરોભૂષણ) જેવા ચિહ્નો કે નિશાનો બનેલા છે. જોકે પુરાતત્વ વિભાગે આ પ્રતિમા માટે પેગોડા જેવું માળખું (છત) બનાવ્યું છે, છતાં અહીં આવતા પ્રવાસીઓ માટે મૂર્તિ વિશેની કોઈ ચોક્કસ માહિતી કે વિગતો ઉપલબ્ધ નથી. સ્થાનિક લોકો આ બુદ્ધ પ્રતિમા સામે દીવા પ્રગટાવે છે. માવેલીકારા ખાતે આવેલી આ બુદ્ધ મૂર્તિ ૪ ફીટ (૧.૨ મીટર) ઊંચી છે અને તે કદાચ સૌથી મોટી બુદ્ધ પ્રતિમા છે. મસ્તક પરનું કોતરકામ ગ્રીક પ્રતિમાઓના હેલ્મેટ જેવું દેખાય છે. શરીર પર જનોઈનું નિશાન સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. બીજી એક વિશેષતા એ છે કે એક ખભા પર શાલ (ઓઢાડી હોય તેવું) નિશાન બનેલું છે. અહીં પુરાતત્વ વિભાગે આ પ્રતિમાના સમયગાળાનો ઉલ્લેખ કરતું એક સૂચના બોર્ડ પણ લગાવ્યું છે. શારદા મંદિરમ (Saradha Mandiram) એ 'કેરળ પાણિની' (એ. આર. રાજરાજ વર્મા) નું નિવાસસ્થાન હતું. આલાપ્પુઝા દર વર્ષે ઓગસ્ટના બીજા શનિવારે યોજાતી તેની સ્નેક-બોટ રેસ માટે પણ પ્રખ્યાત છે. આ સ્પર્ધા — નેહરુ બોટ રેસનો પ્રારંભ ઈ.સ. ૧૯૫૨માં થયો હતો અને તેનું નામ ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. જ્યારે સો કરતાં પણ વધુ નાવિકો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી આ સ્નેક-બોટ્સ પવનની ઝડપે પાણીને કાપીને આગળ ધપે છે, ત્યારે સમગ્ર વાતાવરણ રોમાંચ અને ઉત્સાહથી ભરી દે તેવું હોય છે. રેવી કરુણાકરન મેમોરિયલ મ્યુઝિયમમાં કલા અને કલાકૃતિઓનું પ્રદર્શન પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું છે. રેવી કરુણાકરન આધુનિક નાળિયેર રેસા (Coir) ઉદ્યોગના આર્કિટેક્ટ (ઘડવૈયા) હતા, જે ઉદ્યોગ આજે પણ કેરળ રાજ્યમાં ૫,૦૦૦,૦૦૦ (૫ લાખ) થી વધુ લોકોને રોજગારી આપે છે. આ મ્યુઝિયમમાં મૂકવામાં આવેલી વસ્તુઓ તેમના પરિવાર દ્વારા ત્રણ પેઢીઓથી એકત્રિત કરવામાં આવી હતી, જેમાં વિશ્વના તમામ ખૂણાઓથી લવાયેલી અનોખી અને દુર્લભ કલાત્મક ચીજવસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. આલાપ્પુઝા, જે આ જિલ્લાનું વડું મથક છે, તે નયનરમ્ય નહેરો, પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) અને સરોવરો (લાગુન) ધરાવતું શહેર છે. તેને લોર્ડ કર્ઝન દ્વારા "પૂર્વનું વેનિસ" (Venice of the East) તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://alappuzha.nic.in/|title=Official Website of Alappuzha District, Kerala State, India|website=alappuzha.nic.in|access-date=24 April 2018}}</ref> === તહેવાર === ''ચેટ્ટીકુલંગરા ભરણી''એ આલાપ્પુઝા જિલ્લાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ તહેવાર છે. આ ઉત્સવ કેરળના અગ્રણી મંદિર ઉત્સવોમાંનો એક છે. ભગવતી દેવીને સમર્પિત 'ચેટ્ટીકુલંગરા ભગવતી મંદિર' માવેલીકારાથી લગભગ ૪ કિલોમીટર અને કાયમકુલમથી ૬ કિલોમીટરના અંતરે આવેલું છે. આ તહેવાર ફેબ્રુઆરી/માર્ચ મહિનામાં 'ભરણી' નક્ષત્ર દરમિયાન ઉજવવામાં આવે છે. આ ઉત્સવની મુખ્ય વિધિઓ 'કુથિયોત્તમ' અને 'કેત્તુકવચ'નો સમાવેશ થાય છે. કુથિયોત્તમમાં કઠિન ધાર્મિક તપસ્યા અને વ્રત કરનારા નાના છોકરાઓની એક શોભાયાત્રા (સરઘસ) નીકળે છે. પરંપરાગત ઢોલ-નગારા, સંગીત અને ઝળહળતી સુશોભિત છતરીઓ સાથે આ છોકરાઓ ભાવવિભોર થઈને નૃત્ય કરતા આ સરઘસમાં આગળ વધે છે. આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં આવેલું સેન્ટ અંડ્રુઝ બેસિલિકા (અર્થુંકલ) અને સેન્ટ થોમસ ચર્ચ (થુમ્પોલી) તેમના વાર્ષિક ઉત્સવ માટે જાણીતા છે, જે લોકપ્રિય રીતે અર્થુંકલ પેરુન્નાલ અને થુમ્પોલી પેરુન્નાલ તરીકે ઓળખાય છે ('પેરુન્નાલ' નો અર્થ તહેવાર કે ઉત્સવ થાય છે). 'ચિરાપ્પુ મહોત્સવ' એ ડિસેમ્બર મહિનામાં આલાપ્પુઝાના પ્રસિદ્ધ મુલ્લાક્કલ રાજરાજેશ્વરી મંદિરમાં ઉજવાતો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગ છે. આ મહોત્સવની વચ્ચે જ ક્રિસમસ (નાતાલ) પણ આવતી હોવાથી તે સમયે આલાપ્પુઝા શહેર ખૂબ જ ઉત્સાહ અને રોનકથી ભરાઈ જાય છે. આખો મહિનો રસ્તાઓ પર લોકોની ભારે ભીડ જોવા મળે છે, જ્યાં હરતા-ફરતા બજારો અને સર્કસ તેમજ વિવિધ પ્રદર્શનો જેવી મનોરંજક પ્રવૃત્તિઓથી શેરીઓ ધમધમે છે. આ ઉત્સવનું મુખ્ય આકર્ષણ 'શીવેલી'ની વિધિ છે, જેમાં પરંપરાગત 'ચેંડા' અને 'પંચવાદ્યમ' સંગીતના ભવ્ય તાલ સાથે ૯ સુશોભિત ગજરાજો (હાથીઓ)નું ભવ્ય પ્રદર્શન યોજાય છે. પડનિલમ શિવરાત્રિ એ આલાપ્પુઝા જિલ્લાની બીજી એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક ઘટના અને તહેવાર છે. આ ઉત્સવ દર વર્ષે પદાનિલમ પરબ્રહ્મ મંદિરમાં ખૂબ જ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉજવવામાં આવે છે. આ મંદિર પદાનિલમ નામના નાના નગરમાં આવેલું છે, જે માવેલીકારા શહેરથી આશરે ૧૬ કિલોમીટરના અંતરે સ્થિત છે. [[File:Edappon Nandikeshan Padanilam.jpg|thumbnail|right|નૂરનાદ પડનિલમ શિવરાત્રી]] અનન્ય નાગરાજ મંદિર (મન્નરસાળા મંદિર, વેટ્ટીકોડુ નાગરાજ મંદિર) ખાતે ઓક્ટોબર/નવેમ્બર મહિનામાં એક ભવ્ય વાર્ષિક મહોત્સવ ઉજવવામાં આવે છે. આ મંદિર દ્વારા ઉજવાતો અન્ય એક તહેવાર એક દિવસીય 'થાઈપુયમ કાવડી' છે. દર વર્ષે ડિસેમ્બર મહિના દરમિયાન કીડંગમ-પારમ્પુ મંદિર ખાતે 'ચંદનકુડમ' ઉત્સવ ઉજવાય છે. આલાપ્પુઝાના કોટ્ટમકુલંગરા મંદિરમાં ફેબ્રુઆરી અને માર્ચ એમ બે તહેવારોની સિઝન (ઉત્સવો) યોજાય છે, કારણ કે એક જ કમ્પાઉન્ડ વોલ (પ્રાંગણ) ની અંદર અલગ-અલગ ધ્વજસ્તંભ ધરાવતા બે અલગ-અલગ દેવી-દેવતાઓ બિરાજમાન છે. કંડમંગલમ રાજરાજેશ્વરી મંદિર ચેરથલાના કડક્કરપ્પલ્લીમાં, રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૪૭ (NH 47) પર થાંકે જંકશનથી ૧ કિમી પશ્ચિમ દિશામાં આવેલું છે. આ મંદિરનો વાર્ષિક ઉત્સવ માર્ચ-એપ્રિલ મહિનામાં યોજાય છે. આ તહેવાર દરમિયાન દેવી માતાને બાળકો અર્પણ કરવાની પ્રથા, જેને 'ચિક્કારા' કહેવામાં આવે છે, તે અહીનું મુખ્ય આકર્ષણ છે. બાળકોનો 'ચમંજુ વલાથુ' ઉત્સવના બીજા દિવસે શરૂ થાય છે અને આઠમા દિવસ સુધી ચાલે છે. 'થલપ્પોલી' નામની શોભાયાત્રા ધ્વજારોહણના દિવસે જ શરૂ થઈ જાય છે. ઉત્સવના ૧૦મા દિવસે મંદિરના પ્રાંગણમાં આવેલા એક કુંડમાં (તળાવમાં) દેવીનો પવિત્ર સ્નાન સમારોહ યોજવામાં આવે છે, જેને 'આરાટ્ટુ' કહેવાય છે. હાથીઓની ભવ્ય શોભાયાત્રા, આતશબાજી, અને સ્ટેજ શો વગેરે અહીંના અન્ય મુખ્ય કાર્યક્રમો છે, જે હજારો ભક્તો અને પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. અહીંના ચર્ચો ભવ્ય વાર્ષિક ઉત્સવો (પેરુન્નાલ) ની ઉજવણી કરે છે. 'અર્થુંકલ પેરુન્નાલ' ઉત્સવ અર્થુંકલ ચર્ચ ખાતે ધામધૂમથી ઉજવાય છે. આ ઉપરાંત, ઈડાથુઆ ચર્ચ, થુમ્પોલી ચર્ચ (આલાપ્પુઝા) અને પલ્લીપુરમ ચર્ચ (ચેરથલા) ના તહેવારો અહીંના મુખ્ય અને મોટા ખ્રિસ્તી ઉત્સવો છે. અહીંના ઘણા તહેવારોમાં બોટ રેસ (Regatta) એક વિશેષ ભાગ ભજવે છે. ઓણમના તહેવાર સાથે જોડાયેલી વાર્ષિક વલ્લમ કલી / નેહરુ ટ્રોફી બોટ રેસ સપ્ટેમ્બર મહિનામાં પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) માં યોજાય છે. તેનું મુખ્ય આકર્ષણ 'ચુંદર વલ્લમ' (સ્નેક બોટ) ની સ્પર્ધા છે, જેમાં વડાપ્રધાનની ટ્રોફી મેળવવા માટે અસંખ્ય દાવોદારો ભાગ લે છે. આલાપ્પુઝામાં અન્ય એક લોકપ્રિય ઉજવણી "બીચ ફેસ્ટિવલ" છે, જે ૩૦ ડિસેમ્બરથી ૨ જાન્યુઆરી દરમિયાન યોજાય છે. આ ઉપરાંત, ચાંપાકુલમની "વલિયા પલ્લી" ચર્ચ ખાતે ઉજવાતો વાર્ષિક ઉત્સવ પણ અહીંનો બીજો એક મોટો અને ભવ્ય તહેવાર છે. == શિક્ષણ == === મેડિકલ કોલેજો === [[File:Alappuzha Medical College.jpg|1050px|center|thumb|સરકારી ટીડી મેડિકલ કોલેજ, આલાપ્પુઝા]] * સરકારી ટીડી મેડિકલ કોલેજ, આલાપ્પુઝા]<ref>{{cite web|url=http://tdmcalappuzha.org/|title=Government TD Medical College Alappuzha, Kerala|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010163817/http://www.tdmcalappuzha.org/|archive-date=10 October 2013|access-date=18 February 2016}}</ref> ==== પેરામેડિકલ કોલેજો ==== * KVM ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ પેરામેડિકલ સાયન્સ, ચેરથલા. ==== નર્સિંગ કોલેજો ==== * સરકારી કોલેજ ઓફ નર્સિંગ, વંદનમ. * KVM કોલેજ ઓફ નર્સિંગ, ચેરથલા. ==== કલા અને વિજ્ઞાન કોલેજો ==== {{columns-list|colwidth=22em| * બિશપ મોર કોલેજ, માવેલીકારા * સરકારી આર્ટસ અને સાયન્સ કોલેજ, અંબાલાપ્પુઝા * શ્રી અય્યપ્પા કોલેજ, એરામલ્લીકારા * શ્રી નારાયણ કોલેજ, ચંગન્નુર * માર ગ્રેગોરિયોસ કોલેજ, પુન્નાપરા<ref>{{cite web|url=http://margregoriospunnapra.org|title=Mar Gregorios College}}</ref> * એમ. એસ. એમ. કોલેજ, કાયમકુલમ<ref name=MSMHome>{{cite web |title=Home |url=http://www.msmcollege.in/ |website=Milad E Sherif Memorial (MSM) College |access-date=21 June 2016 }}</ref> * એન. એસ. એસ. કોલેજ<ref>{{cite web |url=http://www.grotal.com/e/NSS-College-Alappuzha-C4791 |title=NSS Alappuzha |publisher=Grotal.com |access-date=2013-09-25 }}</ref> * સેન્ટ અલોયસિયસ કોલેજ, ઈડાથુઆ<ref>{{cite web |url=http://www.aloysiuscollege.org/ |title=St Aloysius |publisher=Aloysiuscollege.org |access-date=2013-09-25 }}</ref> * સેન્ટ જોસેફ્સ કોલેજ ફોર વુમન, આલાપ્પુઝા<ref name="SJCW">{{cite web |title=Welcome to St.Joseph's College |url=http://www.stjosephcollegeforwomen.com/ |date=2010 |website=St. Joseph's College for Women, Alappuzha |access-date=3 April 2022}}"</ref> * સેન્ટ માઈકલ્સ કોલેજ, ચેરથલા<ref name="SMC">{{cite web |title=St. Michael's College |url=http://www.keralauniversity.edu/stmicheals.htm |website=University of Kerala |access-date=3 April 2022}}</ref> * સનાતન ધર્મ કોલેજ<ref>{{cite web|url=http://www.sdcollege.in|title=Welcome – Sanatana Dharma College|access-date=25 August 2020}}</ref> * શ્રી નારાયણ કોલેજ, ચેરથલા<ref>{{cite web|url=http://www.sncollegecherthala.in|title=SN COLLEGE CHERTHALA|access-date=24 April 2018}}</ref> * ટી. કે. માધવ મેમોરિયલ કોલેજ<ref name=TKMHome>{{cite web |title=Home |url=http://tkmmcollege.org/ |website=T. K. Madhava Memorial College |access-date=21 June 2016 }}</ref> }} == ચિત્ર વિથિકા == <gallery> File:Kerala backwaters, Vembanad Lake, Houseboats, India.jpg|વાંબનાડ તળાવ પર હાઉસબોટ્સ File:Kerala backwaters, Canal, Palm trees, India.jpg|અલાપ્પુઝામાં બેકવોટર્સ. File:Kerala backwaters, Cruise, India.jpg|અલાપ્પુઝામાં હાઉસબોટ File:Kerala Water Transport DS.jpg|કેરળમાં જાહેર પરિવહન બોટ સેવા. File:CSIALP.jpg|{{center|ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઈન્ડિયા (CSI) ક્રાઈસ્ટ ચર્ચ, અલાપ્પુઝા}} File:Palamel_kara_nandikeshan.jpg|નૂરનાદ પડનિલમ શિવરાત્રી. </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == પૂરક વાંચન == * {{Citation | author = U. Sivaraman Nair | year=1952 | title= 1951 Census Handbook- Quilon District | publisher=Travancore-Cochin Government Press | location = Trivandrum | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5607/1/20626_1951_QUI.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5607/1/20626_1951_QUI.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Alleppey District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5669/1/22618_1961_ALL.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5669/1/22618_1961_ALL.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Alappuzha (Part-A) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_A_ALAPPUZHA.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_A_ALAPPUZHA.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Alappuzha (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_B_ALAPPUZHA.pdf }} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons category|Alappuzha district|એલેપ્પી જિલ્લો}} * [http://alappuzha.nic.in/ અલાપ્પુઝા જિલ્લાની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [https://web.archive.org/web/20141217005939/http://bestkeralaresorts.com/ અલાપ્પુઝા હોટેલ્સ & રિસોર્ટ્સ] * [https://www.shappees.com શપ્પિલ હાઉસ - માવેલિકારામાં પ્રાચીન કુટુંબ] {{સ્ટબ}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] 7w1oezwld42098iu4i4iiv30r35p7re 903677 903676 2026-08-14T14:02:00Z Snehrashmi 41463 /* જનસંખ્યા */ 903677 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = અલપ્પુઝા જિલ્લો | other_name = એલેપ્પી જિલ્લો | settlement_type = જિલ્લો | nickname = પૂર્વીય વિશ્વ નું વેનિસ<ref name="Venice"/> પર્શ્વજળનો રાજા | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Alappuzha Boat Beauty W.jpg | photo2a = Krishnapuram palace1.jpg | photo2b = Thottappally.jpg | photo3a = Alappuzha Bypass Aerial View 1.jpg | photo3b = Alleppey beach.jpg | photo4a = Cherthala infopark.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 210 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br/> કેટ્ટુવલ્લમ, થોટ્ટપ્પલ્લી, અલપ્પુઝા બીચ, ઈન્ફોપાર્ક કેમ્પસ, ચેરથલા, અલપ્પુઝા બાયપાસ અને કૃષ્ણપુરમ પેલેસથી કયામકુલમ. }} | image_map = | mapframe = yes | map_caption = [[કેરળ]] માં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|9.49|76.49|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{Flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = મુખ્ય મથક | seat = [[એલેપ્પી|અલપ્પુઝા]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = Para | parts = {{collapsible list|title=મહેસૂલ વિભાગો (૨)|અલાપ્પુઝા|ચેંગન્નુર|}} {{collapsible list|title=તાલુકાઓ (૬)|ચેરથલા | અંબાલપ્પુઝા | કુટ્ટનાડુ | કાર્તિકપલ્લી | ચેંગન્નુર| માવેલીક્કારા|}} | government_type = | governing_body = | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = શાજી વી. નાયર, (IAS) | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ વડા | leader_name2 = પી. મોહન ચંદ્ર (IPS) <ref name="Alappuzha Home">{{cite web |title=Home |url=https://alappuzha.nic.in |website=Alappuzha District |access-date=21 February 2021}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="AlappuzhaProfile">{{cite web |title=District Profile |url=https://alappuzha.gov.in/district-profile/ |date=2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141447/https://alappuzha.gov.in/district-profile/ |archive-date=2018-06-12 |url-status=dead }}</ref> | area_rank = ૧૪મો | area_total_km2 = ૧,૪૧૪ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૧૨૭,૭૮૯ | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = IN-KL | registration_plate = '''KL-04''' અલપ્પુઝા,<br/> '''KL-29''' કાયમકુલમ,<br/> '''KL-30''' ચેંગન્નુર,<br/> '''KL-31''' માવેલીક્કારા,<br/> '''KL-32''' ચેરથલા,<br/> '''KL-66''' કુટ્ટાનાડ | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૯૪<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = [https://alappuzha.nic.in alappuzha.nic.in] | footnotes = }} '''એલેપ્પી જિલ્લો''' અથવા અલાપ્પુઝા જિલ્લો એ [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે. તેની રચના ૧૭ ઓગસ્ટ ૧૯૫૭ના રોજ અલેપ્પી જિલ્લા તરીકે કરવામાં આવી હતી, અને ૧૯૯૦માં જિલ્લાનું નામ બદલીને અલાપ્પુઝા રાખવામાં આવ્યું હતું.<ref name="AlappuzhaHistory">{{cite web |title=History |url=https://alappuzha.gov.in/history/ |date=2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=11 June 2018}}</ref> અલાપ્પુઝા કેરળનો સૌથી નાનો જિલ્લો છે.<ref name="SPB Alappuzha Profile">{{cite web |title=District Profile |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-alappuzha |date=2015 |website=Kerala State Planning Board – District Planning Office, Alappuzha |access-date=9 March 2020 }}</ref> જિલ્લા મુખ્યાલય અલેપ્પી શહેરનું નામ બદલીને ૨૦૧૨માં અલાપ્પુઝા રાખવામાં આવ્યું હતું. કેનાલો (નહેરો), બેકવોટર્સ, સમુદ્રતટો અને સરોવરો ધરાવતા અલાપ્પુઝા શહેરનું વર્ણન ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં ભારતના બ્રિટિશ ગવર્નર-જનરલ જ્યોર્જ કર્ઝન દ્વારા '''"પૂર્વનું વેનિસ"''' તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Venice">{{cite web|title=History {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/history/|access-date=2020-09-08|language=en-US}}</ref> આ જિલ્લો તેના મનોરમ કેરળ બેકવોટર્સ માટે વિશેષ રૂપે જાણીતો છે, જેના દ્વારા તે કુમરાકોમ જેવા લોકપ્રિય પ્રવાસી સ્થળ સહિત કેરળના અન્ય ભાગો સાથે સુસજ્જ રીતે જોડાયેલો છે. આ જિલ્લો ભારતમાં એક અત્યંત પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળ છે. તે તેના કાથી (કોઇર) ના કારખાનાઓ માટે પણ ઓળખાય છે, કારણ કે કેરળના મોટાભાગના કાથી ઉદ્યોગો અલાપ્પુઝા શહેર અને તેની આસપાસના વિસ્તારમાં સ્થિત છે. વેમ્બનાડ સરોવર, જે દરિયાઈ સપાટીથી નીચે સ્થિત છે, તે ભારતીય દ્વીપકલ્પનું સૌથી લાંબુ સરોવર છે, અને અલાપ્પુઝા જિલ્લો આ સરોવર અને અરબી સમુદ્રની વચ્ચે આવેલો છે.[૭] અલાપ્પુઝા જિલ્લાનો કુટ્ટનાડ વિસ્તાર, જે દરિયાઈ સપાટીથી નીચે સ્થિત છે, તે સમગ્ર ભારતનો સૌથી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતો વિસ્તાર છે.[૭] કુટ્ટનાડ, જે '''"કેરળના ચોખાના કટોરા"''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે ભારતમાં સૌથી નીચી ઊંચાઈ ધરાવે છે અને તે વિશ્વના એવા બહુ ઓછા સ્થળોમાંનું એક છે જ્યાં દરિયાઈ સપાટીથી નીચે ખેતી કરવામાં આવે છે..<ref>{{Cite news|title=Kerala Boat Ferries Lone Passenger To Help Her Take Exam|url=https://www.ndtv.com/kerala-news/coronavirus-lockdown4-kerala-government-boat-ferries-lone-passenger-sandra-babu-to-help-her-take-exam-2238752|agency=Press Trust of India|date=1 June 2020|access-date=17 November 2020|work=NDTV}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/mag/2003/07/13/stories/2003071300600200.htm|title=Thirst below sea level|last=Suchitra|first=M|date=2003-08-13|work=The Hindu|access-date=2020-11-17}}</ref> આ જિલ્લો ૧૯૪૦ના દાયકામાં બ્રિટિશ શાસન હેઠળના ત્રાવણકોર રજવાડાના દિવાન સામે થયેલા કમ્યુનિસ્ટોની આગેવાની હેઠળના ''પુન્નપ્રા-વયાલાર આંદોલન'' (વિદ્રોહ)નું સ્થળ હતો.<ref name="ReferenceA">Manorama Yearbook 2011, ISSN 0970-9096</ref> મર્ચન્ટ નેવીમાં સેવા આપતા નાવિકોના એક સમૂહ દ્વારા વર્ષ ૨૦૨૪માં ''મેરિનર્સ ક્લબ આલેપ્પી (MCA)'' ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.<ref>[https://www.instagram.com/mca_alleppey?igsh=MWV2c2R2ZWZndDZ0dg==]</ref><ref name="ReferenceA"/> == નામવ્યુત્પત્તિ == [[File:Alappuzha Bypass Aerial View 2.jpg|thumb|આલાપ્પુઝા બીચ રોડ વ્યૂ]] તત્કાલીન કોલ્લમ (Quilon) અને કોટ્ટાયમ જિલ્લાઓમાંથી અલગ કરીને આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આજના આધુનિક આલાપ્પુઝા જિલ્લાનો મોટાભાગનો વિસ્તાર ત્રાવણકોર રજવાડાના ક્વિલોન (કોલ્લમ) જિલ્લાનો ભાગ હતો, જ્યારે ઉત્તર આલાપ્પુઝાનો નાનો ભાગ ૧૯૫૭ સુધી કોટ્ટાયમ જિલ્લા હેઠળ આવતો હતો.<ref>{{Cite book |last=Shungoonny Menon |first=P. |url=http://archive.org/details/ahistorytravanc00menogoog |title=A history of Travancore from the earliest times |date=1878 |publisher=Madras, Higginbotham |others=University of California}}</ref> આધુનિક આલાપ્પુઝા જિલ્લાની સ્થાપના ૧૭ ઓગસ્ટ ૧૯૫૭ના રોજ કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં તેમાં સાત તાલુકાઓનો સમાવેશ થતો હતો: ચેરથલા, અંબાલાપ્પુઝા, કુટ્ટનાડ, ચંગન્નુર, કાર્તિકાપલ્લી અને માવેલીકારા.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com|title=taluks in Alappuzha 1957|publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> 'આલાપ્પુઝા' નામ એ એક સ્થાનનામ (Toponym) છે. 'આલાયમ' નો અર્થ 'ઘર' થાય છે અને ડો. હર્મન ગંડર્ટના શબ્દકોશ અનુસાર 'પુઝા' (Puzha) નો અર્થ 'જળમાર્ગ' અથવા 'નદી' થાય છે. આ નામ આલાપ્પુઝા અને તેના આસપાસના વિસ્તારોમાં ફેલાયેલા જળમાર્ગો અને પશ્ચજળ (Backwaters) ના નેટવર્કને દર્શાવે છે. આ જિલ્લાની ઉત્તરે એર્નાકુલમ જિલ્લાના કોચી અને કનાયન્નુર તાલુકા, પૂર્વમાં કોટ્ટાયમ જિલ્લાના વૈકોમ, કોટ્ટાયમ અને ચંગનાસ્સેરી તાલુકા તથા પથાનમથિટ્ટા જિલ્લાના થિરૂવલ્લા, કોઝેનચેરી અને અદૂર તાલુકા, દક્ષિણે કોલ્લમ જિલ્લાના કુન્નથુર અને કરુનાગપલ્લી તાલુકા અને પશ્ચિમે લક્ષદ્વીપ સાગર (અરબી સમુદ્ર) આવેલા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com|title=boundaries |publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> વર્તમાન આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં છ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે: ચેરથલા, અંબાલાપ્પુઝા, કુટ્ટનાડ, કાર્તિકાપલ્લી, ચંગન્નુર અને માવેલીકારા.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com/|title=taluks in Alappuzha|publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> The area of the district is {{cvt|1414|km2}} આ જિલ્લાનું ક્ષેત્રફળ ૧,૪૧૪ ચોરસ કિલોમીટર (૫૪૬ ચોરસ માઇલ) છે. તેનું વડું મથક (મુખ્યાલય) આલાપ્પુઝા ખાતે આવેલું છે. == ઇતિહાસ == [[File:Raja Kesava Das Statue in Alleppey - Changanassery Road @ Changananassery Junction.jpg|thumb|ચાંગણસેરી ખાતે રાજા કેશવદાસની પ્રતિમા]] અર્વાચીન અલાપ્પુઝા શહેરનું અસ્તિત્વ ૧૮મી સદીના ઉત્તરાધમાં રાજા કેશવદાસના આભારી છે. જોકે, અલાપ્પુઝા જિલ્લો પ્રાચીન મલયાલમ સાહિત્યમાં પહેલેથી જ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતો હતો. કેરળનો 'ચોખાનો કટોરો' ગણાતો કુટ્ટનાડ વિસ્તાર પ્રારંભિક સંગમ કાળથી જ જાણીતો હતો.<ref>{{Cite web |title=History {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India | url= https://alappuzha.nic.in/en/history/ |access-date=2025-01-06 |language=en-US}}</ref> === પ્રાચીન કાળ === [[File:Light House Alleppey,Kerala.jpg|left|thumbnail|પુરાક્કડ ખાતે દીવાદાંડી]] સંગમ કાળ દરમિયાન, સામાન્ય યુગની પ્રારંભિક સદીઓમાં વર્તમાન અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારને પ્રાચીન ગ્રીસ, પ્રાચીન રોમ, પ્રાચીન લેવન્ટ (મધ્ય પૂર્વનો દરિયાકાંઠાનો વિસ્તાર), પ્રાચીન અરબી દ્વીપકલ્પ અને પ્રાચીન ઇજિપ્ત સાથે વેપારી સંબંધો હોવાનું ઇતિહાસમાં નોંધાયેલું છે.<ref name=AlappuzhaHistoryOld>{{cite web |title=History |url=http://alappuzha.gov.in/pages/aboutalpy-history.htm |website=Official Web Site of Alappuzha District, Kerala State, India |publisher=Collectorate, Alappuzha District, Kerala State, India |access-date=3 August 2016 }}</ref> 'પેરિપ્લસ ઓફ ધ એરિથ્રિયન સી' (ઇ.સ. આશરે ૫૦માં લખાયેલ) જેવા પ્રાચીન ગ્રીક-રોમન પ્રવાસવર્ણનોમાં હિંદ મહાસાગરના વેપારના એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે નોંધાયેલું પ્રાચીન બંદર 'બારાકે' (Barace) અવારનવાર અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં પંબા નદીના મુખ પર આવેલા આધુનિક દરિયાકાંઠાના નગર પુરક્કાડ તરીકે ઓળખાય છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ પંબા નદી પેરિયાર અને ભરતપુઝા નદીઓ પછી કેરળની ત્રીજી સૌથી લાંબી નદી છે.<ref name="Mathrubhumi">{{cite book|title=Mathrubhumi Yearbook Plus – 2019|publisher=P. V. Chandran, Managing Editor, Mathrubhumi Printing & Publishing Company Limited, Kozhikode|year=2018|location=Kozhikode|last=Chandran |first=VP |language=ml|edition=Malayalam }}</ref> ચેરા વંશના પ્રારંભિક શાસકોનું મૂળ ઘર કુટ્ટનાડમાં હતું અને તેઓ ક્યારેક 'કુટ્ટુવન' તરીકે પણ ઓળખાતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> જોકે, પ્રાચીન સમયમાં પંબા નદીના દક્ષિણના વિસ્તારો પર 'આય' (Ay) સામ્રાજ્યનું શાસન હતું. પ્રાચીન ગ્રીકો-રોમન પ્રવાસવર્ણનોમાં પંબા નદીનો ઉલ્લેખ 'બારિસ' (Baris) તરીકે કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાના પ્રારંભિક સમયગાળાના પુરાતત્વીય પુરાવાઓ ઉત્ખનન સ્થળો, ગુફાઓ, મંદિરો વગેરે જેવા સ્થળોએ પ્રાચીન અશ્મિઓ, શિલાલેખો અને સ્મારકોના રૂપમાં મળ્યા છે. સંગમ કાળની સાહિત્યિક કૃતિઓ પણ જિલ્લાના પ્રાચીન સમયગાળાની ઝાંખી મેળવવામાં મદદ કરે છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> અલાપ્પુઝા જિલ્લો આ ક્ષેત્રમાં નંબરુદિરી બ્રાહ્મણોના આગમન પહેલાં દક્ષિણ ભારતમાં બૌદ્ધ ધર્મનું એક અગ્રણી કેન્દ્ર હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> તે સમયે 'શ્રી મુલાવાસમ' ભારતીય દ્વીપકલ્પમાં બૌદ્ધ ધર્મનું એક પ્રમુખ તીર્થધામ હતું. અંબાલાપ્પુઝા અને માવેલીકારા તાલુકાઓમાંથી એક સમયે અહીં ફેલાયેલા બૌદ્ધ ધર્મના અનેક અવશેષો મળી આવ્યા છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> === મધ્યકાલીન ઇતિહાસ === આ જિલ્લામાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારો 'ઉન્નૂનીલી સંદેશમ' જેવા મધ્યકાલીન મલયાલમ સાહિત્યિક કાર્યોમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ સમયગાળાની પ્રખ્યાત સાહિત્યિક કૃતિઓમાંથી એક 'આશ્ચર્ય ચૂડામણિ' હતી, જે ચંગન્નુરના વિદ્વાન શક્તિભદ્ર દ્વારા લખાયેલું સંસ્કૃત નાટક હતું.<ref>{{Cite news|last=Nayar|first=V. R. Prabodhachandran|date=2011-02-11|title=Gem of a play|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/theatre/Gem-of-a-play/article15379095.ece|access-date=2020-09-08|issn=0971-751X}}</ref> ચેમ્બકાસ્સેરીનું સામંતવાદી શાસન પૂરાદમ થિરુનાલ દેવનારાયણનના શાસનકાળ દરમિયાન તેના ચરમસીમા પર હતું. તેઓ એક મહાન વિદ્વાન અને કવિ હતા, જેમણે 'વેદાંત રત્નમાલા' નામના સાહિત્યિક ગ્રંથની રચના કરી હતી. એવું કહેવાય છે કે તે સમયે અંબાલાપ્પુઝા ખાતે આવેલું અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ મંદિર બનાવવામાં આવ્યું હતું અને ભગવાન કૃષ્ણની મૂર્તિની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી. મધ્યકાલીન યુગ દરમિયાન ચેમ્બકાસ્સેરી પર બ્રાહ્મણ શાસકોનું શાસન હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> એવું માનવામાં આવે છે કે મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી, કુમારન નંબૂથિરી અને નીલકંઠ દીક્ષિત જેવા પ્રખ્યાત વિદ્વાનો તેમના દરબારને શોભાવતા હતા અને તેમના દ્વારા સંરક્ષણ પામ્યા હતા.<ref name=AlappuzhaHistoryOld /> === મધ્યકાલીન યુગ દરમિયાન સામંતવાદી રજવાડાં === વર્તમાન અલાપ્પુઝા જિલ્લાના દક્ષિણ વિસ્તારો એક સમયે તત્કાલીન ''"ઓડાનાડ સામ્રાજ્ય"'' (જે "કાયમકુલમ સામ્રાજ્ય" અથવા "ઓનાત્તુકારા" તરીકે પણ ઓળખાતું હતું) નો ભાગ હતા, જેના પર બાદમાં ઈ.સ. ૧૭૪૬માં ત્રાવણકોરના સૈન્ય દ્વારા આક્રમણ કરીને કબજો કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=10 June 2022|language=ml}}</ref> તે પ્રાચીન આય (Ay) સામ્રાજ્યની જ એક શાખા હતી.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ રાજ્ય 'ચિરાવા સ્વરૂપમ' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું, જ્યાં 'ચિરાવા' શબ્દ બે મલયાલમ શબ્દો 'ચેરુ' અને 'આયી'ના સંયોજનથી બન્યો છે, જેનો અર્થ ''"આય સામ્રાજ્યની નાની શાખા"'' થાય છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> તેમાં આધુનિક સમયના ચંગન્નુર, માવેલીકારા, કાર્તિકાપલ્લી અને કરુનાગપલ્લી તાલુકાઓના કેટલાક ભાગોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાનો ઉત્તરનો સૌથી છેવાડાનો વિસ્તાર, જે આજના ચેરથલા તાલુકા સાથે સુસંગત છે, તેના પર ૧૭૬૨માં ત્રાવણકોર સામ્રાજ્ય અને કોચિન સામ્રાજ્ય વચ્ચે થયેલી સંધિ પહેલા "કારપ્પુરમ સામ્રાજ્ય"નું શાસન હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કારપ્પુરમ ૧૭૬૨ સુધી કોચિન સામ્રાજ્યનું એક કરદ રાજ્ય (મંડલિક) હતું, ત્યારબાદ તે ત્રાવણકોર સામ્રાજ્યને સોંપી દેવામાં આવ્યું હતું. કોચિન રાજપરિવારની 'મડાથીંગલ શાખા'નું મુખ્યાલય કારપ્પુરમના મડાથીનકારા ખાતે આવેલું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કારપ્પુરમની દક્ષિણે ''"ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્ય"'' આવેલું હતું, જે ૧૭૪૬માં ત્રાવણકોર દ્વારા કરવામાં આવેલા વિજય પહેલા ''"પુરક્કાડ સામ્રાજ્ય"'' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્યમાં આજના અંબાલાપ્પુઝા અને કુટ્ટનાડ તાલુકાઓનો સમાવેશ થતો હતો. ચેમ્બકાસ્સેરીના રાજા "ચેમ્બકાસ્સેરી દેવ નારાયણન" ના ખિતાબથી ઓળખાતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> દક્ષિણ મલબાર પ્રદેશના મૂળ નિવાસી એવા મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી અને કુંચન નંબિયાર સમયાંતરે ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્યના દરબારી કવિઓ રહ્યા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કાર્તિકાપલ્લી એક નાનું સામંતવાદી રજવાડું હતું જે ૧૮મી સદીના મધ્યમાં ત્રાવણકોરના આક્રમણ સુધી ઓડનાડ અને ચેમ્બકાસ્સેરીના સામંતવાદી રાજ્યોની વચ્ચે આવેલું હતું, જે આજના કાર્તિકાપલ્લી તાલુકા સાથે સુસંગત છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાનો દક્ષિણનો સૌથી છેવાડાનો ભાગ એક સમયે તત્કાલીન કરુનાગપલ્લીના સામંતવાદી રજવાડાનો ભાગ હતો, જે સમયાંતરે ચિરાવા સ્વરૂપમ (કાયમકુલમ) ના તાબેદાર રહ્યું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> === ત્રાવણકોર યુગ (૧૭૪૬–૧૯૪૭) દરમિયાન પ્રગતિ અને સામાજિક સુધારણા === [[File:Travancore 1871.JPG|thumb|૧૮૭૧માં પ્રકાશિત થયેલ બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના નકશા.]] ૧૭મી સદીમાં મલબાર દરિયાકાંઠે પોર્ટુગીઝ સત્તાનો અસ્ત થયો અને આ જિલ્લાની રિયાસતોમાં ડચ મલબાર પ્રભુત્વ ધરાવતું સ્થાન પ્રાપ્ત કરવામાં સફળ રહ્યું.<ref name="AlappuzhaHistory"/> મૌખિક પરંપરાઓ અનુસાર, કોક્કામંગલમ અથવા કોક્કોથમંગલમ ખાતે આવેલું ચર્ચ ઇસુ ખ્રિસ્તના બાર શિષ્યોમાંના એક એવા સેન્ટ થૉમસ ધ અપોસ્સલ દ્વારા સ્થાપિત સાત ચર્ચોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. અલાપ્પુઝા શહેરનું મનોહર સીએસઆઈ ક્રાઇસ્ટ ચર્ચ ૧૮૧૬માં ભારતમાં પ્રથમ ચર્ચ મિશનરી સોસાયટી મિશનરી રેવરન્ડ થૉમસ નોર્ટન દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. તે તત્કાલીન ત્રાવણકોર રાજ્યમાં સ્થપાયેલું પ્રથમ એંગ્લિકન ચર્ચ હતું. ૧૮મી સદીના મધ્યમાં મહારાજા માર્તંડ વર્મા, જેઓ ''"આધુનિક ત્રાવણકોરના શિલ્પી"'' તરીકે જાણીતા છે, તેમણે જિલ્લાના વિવિધ ભાગો પર શાસન કરતા નાના સામંતવાદી રજવાડાઓની રાજકીય બાબતોમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો. જિલ્લાના આંતરિક વિકાસ અને પ્રગતિમાં માર્તંડ વર્મા મહારાજાનું અસાધારણ પ્રદાન રહ્યું હતું. કૃષ્ણાપુરમ પેલેસ (રાજમહેલ), જે હાલમાં રાજ્યના પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા સંરક્ષિત સ્મારક છે, તેનું નિર્માણ પણ તેમના શાસનકાળ દરમિયાન કરવામાં આવ્યું હતું. તેઓ ''"આધુનિક એલેપ્પીના શિલ્પી"'' તરીકે ઓળખાતા હતા અને અલાપ્પુઝાને ત્રાવણકોરના એક અગ્રણી બંદર શહેર તરીકે વિકસાવવામાં તેમણે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> બલરામ વર્મા મહારાજાના શાસનકાળ દરમિયાન, વેલુ થમ્પી દળવાએ શહેર અને બંદરના વિકાસમાં વિશેષ રસ લીધો હતો. તેમણે પથિરામનલ ટાપુના સમગ્ર વિસ્તારમાં નાળિયેરની ખેતી અને તેના મોટા ભાગોમાં ડાંગરની (ચોખાની) ખેતી શરૂ કરાવી હતી. આલાપ્પુઝાના વિકાસમાં વેલુ થમ્પી દળવા યોગદાન અત્યંત નોંધપાત્ર છે. ૧૯મી સદીમાં આ જિલ્લાએ તમામ ક્ષેત્રોમાં અભૂતપૂર્વ પ્રગતિ હાંસલ કરી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> કાયમકુલમ કોચુન્ની ૧૯મી સદીમાં થઈ ગયેલા કાયમકુલમના એક સાહસિક અને લોકપ્રિય બહારવટિયા (રોબિન હૂડ જેવા નાયક) હતા.<ref>{{cite web |url=http://ml.wikisource.org/wiki/%E0%B4%90%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B9%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%AE%E0%B4%BE%E0%B4%B2/%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%AF%E0%B4%82%E0%B4%95%E0%B5%81%E0%B4%B3%E0%B4%82_%E0%B4%95%E0%B5%8A%E0%B4%9A%E0%B5%8D%E0%B4%9A%E0%B5%81%E0%B4%A3%E0%B5%8D%E0%B4%A3%E0%B4%BF |title=Wikibooks Malayalam- Aithihyamala- Kayamkulam Kochunni |publisher=Wikibooks-Malayalam |date=7 June 2011 |access-date=10 June 2011}}</ref> ૧૯મી સદીના પ્રખ્યાત સામાજિક સુધારક અરાત્તુપુઝા વેલાયુધ પાનિકર પણ આજના આલાપ્પુઝા જિલ્લાના જ મૂળ નિવાસી હતા.<ref name="osella">{{cite book |title=Social Mobility In Kerala: Modernity and Identity in Conflict |first1=Filippo |last1=Osella |first2=Caroline |last2=Osella |publisher=Pluto Press |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=rMRw0gTZSJwC |pages=156–157|isbn=9780745316932 }}</ref> કાથી (કોઇર) ની સાદડીઓ અને ચટાઈઓના ઉત્પાદન માટેનું પ્રથમ આધુનિક કારખાનું પણ ૧૮૫૯માં અલાપ્પુઝા ખાતે સ્થાપવામાં આવ્યું હતું. આલાપ્પુઝા શહેર સુધારણા સમિતિ (ટાઉન ઇમ્પ્રૂવમેન્ટ કમિટી) ની સ્થાપના ૧૮૯૪માં કરવામાં આવી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> ત્રાવણકોરના શાસનકાળ દરમિયાન, ચેરથલા તાલુકાનો સમાવેશ ઉત્તરીય વિભાગ (કોટ્ટાયમ વિભાગ) માં કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે આજના અલાપ્પુઝા જિલ્લાના બાકીના તમામ તાલુકાઓને બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના મધ્ય વિભાગ (કોલ્લમ વિભાગ) હેઠળ રાખવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1931_census">{{cite book|title=Census of India, 1931, VOLUME XXVIII, Travancore, Part-I Report|publisher=Government of Travancore|year=1932|location=Trivandrum|url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/handle/10973/18998 }}</ref> [[File:Allepeymartyrscolumn.JPG|thumbnail|૧૯૪૬માં બ્રિટિશ રજવાડાના ત્રાવણકોરના દિવાન સામે થયેલા પુન્નાપરા-વાયલર બળવાની યાદમાં સામ્યવાદી સ્મારક સ્તંભ..<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/>]] આ જિલ્લાએ ત્રાવણકોરના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી માટેનું અભિયાન આ જિલ્લામાં પત્રકાર ટી. કે. માધવન દ્વારા ઘણું વહેલું આયોજિત કરવામાં આવ્યું હતું, અને ૧૯૨૫માં મંદિરોના પહોંચ માર્ગો, ખાસ કરીને અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ સ્વામી મંદિર તરફ જતા રસ્તાઓ તમામ જ્ઞાતિના હિંદુઓ માટે ખુલ્લા મૂકવામાં આવ્યા હતા. આ જિલ્લામાં ૧૯૩૨માં બંધારણીય દમનના વિરોધ તરીકે શરૂ થયેલા 'નિવર્તન' (Nivarthana) આંદોલન પણ જોવા મળ્યું હતું. કેરળમાં સૌપ્રથમ રાજકીય હડતાળ ૧૯૩૮માં અલાપ્પુઝા ખાતે જ યોજાઈ હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> ૧૯૪૦ના દાયકામાં બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના દીવાન સામે કોમ્યુનિસ્ટોના નેતૃત્વ હેઠળ થયેલા 'પુન્નાપ્રા-વયાલાર આંદોલન'નું કેન્દ્ર પણ આ જ જિલ્લો હતો.<ref name="ReferenceA"/> == ભૂગોળ == [[File:Kerala backwaters, Vembanad Lake, India.jpg|left|thumbnail|વેમ્બનાડ તળાવ]] અલપ્પુઝા અરબી સમુદ્ર અને વેમ્બનાડ સરોવરની વચ્ચે આવેલો એક દ્વીપકલ્પીય ભૂમિભાગ છે. મણિમાલા, પંબા અને અચનકોવિલ અહીંની મુખ્ય નદીઓ છે; તેમની શાખાઓ અને ઉપનદીઓ અલપ્પુઝામાંથી વહીને વેમ્બનાડ સરોવરમાં ઠલવાય છે. આ પ્રદેશનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ સરોવર વેમ્બનાડ છે.<ref name="AlappuzhaRiversLakes">{{cite web |title=Rivers and Lakes |url=https://alappuzha.gov.in/about-district/rivers-lakes/ |date=12 June 2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=18 March 2021}}</ref> == જંગલો અને વન્યજીવો == [[File:Pathiramanal island - view from muhamma.jpg|thumbnail|પથિરામનલ ટાપુ – મુહમ્મા તરફથી એક દ્રશ્ય]] અલપ્પુઝા કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો હતો જ્યાં કોઈ સરકારી જંગલ નહોતું. પરંતુ ૨૦૧૩માં આ પરિસ્થિતિ બદલાઈ, જ્યારે વન અને વન્યજીવ વિભાગ દ્વારા વીય્યાપુરમ ખાતેની ૧૪.૫ એકર (૫.૯ હેક્ટર) જમીનને અનામત જંગલ તરીકે જાહેર કરવામાં આવી.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Biju E |title=Alappuzha gets a canopy |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2019/jun/05/alappuzha-gets-a-canopy-1986058.html |date=5 June 2019 |newspaper=The New Indian Express |access-date=9 March 2020}}</ref> અલપ્પુઝા જિલ્લાના વેમ્બનાડ સરોવરમાં આવેલો ''પથિરામનલ ટાપુ'' તેના દુર્લભ સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ (Migrating birds) માટે ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે.<ref>{{cite web |title=Pathiramanal in Alappuzha |url=https://www.keralatourism.org/destination/pathiramanal-alappuzha/536 |date=2017 |website=Department of Tourism, Government of Kerala |access-date=9 March 2020}}</ref> == વહીવટ == [[File:Alappuzha loves Wikimedia IMG 7589.JPG|thumb|આલાપ્પુઝા જિલ્લા અદાલત]] [[File:Alappuzha loves Wikimedia IMG 7599.JPG|thumb|એલેપ્પી બાર અસોશીએશન]] આલાપ્પુઝા શહેર આલાપ્પુઝા જિલ્લાનું વહીવટી મુખ્યાલય છે. આ જિલ્લાને આલાપ્પુઝા અને ચંગન્નુર એમ બે મહેસૂલી વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.<ref name="SPB Alappuzha Profile" /> === નગરપાલિકાઓ === જિલ્લામાં ૬ નગરપાલિકાઓ (મ્યુનિસિપલ ટાઉન) આવેલી છે:<ref>{{Cite web|title=Municipalities {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/municipalities/|access-date=2021-11-22|language=en-US}}</ref> {{columns-list|colwidth=20em| * આલાપ્પુઝા * ચંગન્નુર * ચેરથલા * હરિપાદ * કાયમકુલમ * માવેલીકારા }} === વિધાનસભા અને લોકસભા પ્રતિનિધિત્વ === આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં બે લોકસભા મતવિસ્તારો આવેલા છે: # આલાપ્પુઝા # માવેલીકારા જિલ્લામાં ૯ વિધાનસભા મતવિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે: {{columns-list|colwidth=20em| * અરોર * ચેરથલા * અંબાલાપ્પુઝા * આલાપ્પુઝા * કુટ્ટનાડ * હરિપાદ * કાયમકુલમ * માવેલીકારા * ચંગન્નુર }} === તાલુકાઓ === આલાપ્પુઝા જિલ્લાને બે મહેસૂલી વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે, જે અંતર્ગત કુલ છ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે:<ref name="alprvn">{{cite web |url=https://alappuzha.nic.in/en/villages/ |title=Revenue villages, Taluks, and Revenue divisions in Alappuzha district |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India |access-date=10 June 2022}}</ref> * આલાપ્પુઝા મહેસૂલી વિભાગ<ref name="alprvn"/> ** ચેરથલા ** અંબાલાપ્પુઝા ** કુટ્ટનાડ * ચંગન્નુર મહેસૂલી વિભાગ<ref name="alprvn"/> ** કાર્તિકાપલ્લી ** માવેલીકારા ** ચંગન્નુર === મહેસૂલી ગામો === મહેસૂલી વહીવટની સરળતા અને વિકેન્દ્રીકરણ માટે આલાપ્પુઝા જિલ્લાને કુલ ૯૩ મહેસૂલી ગામોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.<ref name="alprvn"/> == જનસંખ્યા == {{historical populations|11=1901|12=5,09,545|13=1911|14=5,85,094|15=1921|16=6,93,538|17=1931|18=8,65,222|19=1941|20=9,83,184|21=1951|22=11,65,845|23=1961|24=14,04,269|25=1971|26=16,71,286|27=1981|28=18,65,455|29=1991|30=20,01,217|31=2001|32=21,09,160|33=2011|34=21,27,789|percentages=pagr|footnote=source:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html Decadal Variation In Population Since 1901]</ref>|align=center}} {| class="wikitable" |- | '''વિસ્તાર''' | ૧૪૧૪ ચો.મી. - રાજ્યના વિસ્તારનો ૩.૬૪% |- | '''વસ્તી''' | રાજ્યની વસ્તીના ૨,૧૨૭,૭૮૯ – ૬.૬૧% (૨૦૧૧) |- | '''વસ્તી ગીચતા''' || ૧૫૦૪ પ્રતિ વર્ગકિમી (૨૦૧૧) |- | '''સાક્ષરતા''' || ૯૭.૩૬%–૯૪.૨૪% (૨૦૧૧) |- | '''જાતિ ગુણોત્તર''' || ૧૧૦૦ સ્ત્રીઓ/૧૦૦૦ પુરુષો |- | '''શહેરીકરણા''' || ૨૯.૪૬% |} <ref>{{Cite web|title=Demography {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/demography/|access-date=2021-11-22|language=en-US}}</ref> === ધર્મ === {{bar box |title = અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં ધર્મો (2011)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|68.64}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|20.45}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|10.55}} {{bar percent|અન્ય|black|0.36}} }} [[File:Entrance of Ambalapuzha Sri Krishna Temple.jpg|thumb|અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ મંદિરનું પ્રવેશદ્વાર]] ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, આલાપ્પુઝા જિલ્લાની કુલ વસ્તી ૨૧,૨૭,૭૮૯ (૨૧.૨૭ લાખ) છે,<ref name=districtcensus2011>{{cite web |title=District Census Hand Book: Alappuzha |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/642/download/2216/DH_2011_3211_PART_A_DCHB_ALAPPUZHA.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> જે લગભગ નામીબિયા દેશ<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | access-date = 2011-10-01 | quote = Namibia 2,147,585 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-date = 2011-09-27 }}</ref> અથવા અમેરિકાના ન્યૂ મેક્સિકો રાજ્યની વસ્તી જેટલી છે.<ref>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |title=2010 Resident Population Data |publisher=U. S. Census Bureau |access-date=2011-09-30 |quote=New Mexico – 2,059,179 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101090833/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=1 January 2011 }}</ref> વસ્તીની દૃષ્ટિએ ભારતના કુલ ૬૪૦ જિલ્લાઓમાંથી આલાપ્પુઝાનો ક્રમ ૨૧૬મો આવે છે. જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા દર ચોરસ કિલોમીટરે ૧,૫૦૪ રહેવાસીઓ (૩,૯૦૦ પ્રતિ ચોરસ માઈલ) છે.<ref name=districtcensus2011 /> ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકા દરમિયાન અહીંનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૦.૮૮% રહ્યો હતો.<ref name=districtcensus2011 /> આલાપ્પુઝામાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૦૦ મહિલાઓનું ઉત્કૃષ્ટ પ્રમાણ છે.<ref name=districtcensus2011 /> જિલ્લાનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૭૨% છે.કુલ વસ્તીના ૫૩.૯૬% લોકો શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) ની વસ્તી અનુક્રમે ૯.૪૬% અને ૦.૩૧% છે.<ref name=districtcensus2011 /> મલયાલમ એ અહીંની મુખ્ય ભાષા છે, જે કુલ વસ્તીના ૯૯.૦૦% લોકો દ્વારા બોલવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, શહેરી વિસ્તારોમાં થોડી સંખ્યામાં કોંકણી ભાષા બોલતો લઘુમતી સમુદાય પણ વસે છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કેરળ રાજ્યના તમામ જિલ્લાઓમાં આલાપ્પુઝા જિલ્લાની વસ્તી ગીચતા સૌથી વધુ છે. જિલ્લાનું શહેરીકરણ ૨૯.૪૬% જેટલું થયેલું છે.<ref>[http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm Census GIS India<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |date=2010-01-11 }}</ref> ભૌગોલિક વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આલાપ્પુઝા એ કેરળનો સૌથી નાનો જિલ્લો છે. == પરિવહન == === જમીનમાર્ગ === {{wide image|Pallathuruthi bridge pano small.jpg|1200px|align-cap=center|પલ્લથુરુથી પુલ}} ==== રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો ==== રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૬૬ (NH 66) એ ભારતના સૌથી લાંબા રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોમાંનો એક છે. તે પનવેલ (મુંબઈ નજીક) થી કન્યાકુમારી સુધી જાય છે અને આલાપ્પુઝા શહેરમાંથી પસાર થાય છે. આ હાઈવે મુંબઈ, ગોવા, ઉડુપી, મંગલુરુ, કન્નુર, કોઝિકોડ, ગુરુવાયુર, એર્નાકુલમ, કોલ્લમ અને ત્રિવેન્દ્રમ (તિરુવનંતપુરમ) જેવા અન્ય મુખ્ય શહેરોને સાંકળે છે. શહેરના મધ્ય ભાગમાં ટ્રાફિકનું ભારણ ઘટાડવા માટે કોમ્માડી થી કલારકોડ વચ્ચે રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ માટે બનાવવામાં આવેલ આલાપ્પુઝા બાયપાસનું નિર્માણ કાર્ય પૂર્ણ થઈ ચૂક્યું છે, અને આ એલિવેટેડ હાઈવે ૨૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૧ના રોજ વાહનવ્યવહાર માટે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો હતો. આલાપ્પુઝા માર્ગ પરિવહન દ્વારા ખૂબ સારી રીતે જોડાયેલું છે. દરિયાકાંઠા અને પહાડી વિસ્તારના પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપવાના ભાગરૂપે રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (SH 11) ને રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ તરીકે અપગ્રેડ કરવાની યોજના છે, જેથી આલાપ્પુઝાને તમિલનાડુના તમિલનાડુ સ્થિત કોડાઈકેનાલ સાથે સીધું જોડી શકાશે.<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/150809/nation-current-affairs/article/jawahar-thayankari-lifts-nehru-trophy|title=Jawahar Thayankari lifts Nehru trophy|date=9 August 2015|website=Deccan Chronicle|access-date=24 April 2018}}</ref> ==== રાજ્ય ધોરીમાર્ગો ==== [[File:AC Road SH-11.JPG|thumb|રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (કેરળ)]] આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં કુલ આઠ રાજ્ય ધોરીમાર્ગો આવેલા છે, જેમાંથી ત્રણ ધોરીમાર્ગો આલાપ્પુઝા શહેરથી જ શરૂ થાય છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (SH 11) આલાપ્પુઝાના કલારકોડ થી શરૂ થઈને ચંગનાસ્સેરીના પેરુન્ના ખાતે પૂરો થાય છે. આ રસ્તો લોકપ્રિય રીતે AC રોડ (આલાપ્પુઝા-ચંગનાસ્સેરી માર્ગ) તરીકે ઓળખાય છે અને તેની લંબાઈ ૨૪.૨ કિમી છે. આ એક અત્યંત વ્યસ્ત અને મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે જે આલાપ્પુઝા શહેરને કોટ્ટાયમ જિલ્લા સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૪૦ (SH 40) એકમાત્ર અંતરરાજ્ય રાજ્ય ધોરીમાર્ગ છે. તે આલાપ્પુઝા શહેરને તમિલનાડુના મદુરાઈ શહેર સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૬૬ (SH 66) આલાપ્પુઝા શહેરથી શરૂ થાય છે અને એર્નાકુલમના થોપ્પુમ્પડી ખાતે પૂર્ણ થાય છે. [[File:Main Central Road - SH1.JPG|thumb|ચેંગન્નુર પાસે મુખ્ય સેન્ટ્રલ રોડ]] એમ. સી. રોડ / રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧ (મુખ્ય કેન્દ્રિય માર્ગ - SH 1) એ કેરળના ત્રાવણકોર વિસ્તારની મુખ્ય ધમની સમાન રાજ્ય ધોરીમાર્ગ છે. કેરળ લોક નિર્માણ વિભાગ (PWD) દ્વારા તેને SH 1 તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. તે આલાપ્પુઝા જિલ્લાના ચંગન્નુર શહેરમાંથી પસાર થાય છે અને તેને કેરળના અન્ય ભાગો સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૫ (SH 5) કાયમકુલમથી શરૂ થઈને પુલીમુક્કુ જંકશન ખાતે પૂરો થાય છે. આ હાઈવેની લંબાઈ ૪૨.૫ કિમી છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૬ (SH 6) કાયમકુલમથી શરૂ થઈને થિરૂવલ્લા ખાતે પૂર્ણ થાય છે, જેની લંબાઈ ૩૦.૮ કિમી છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૦ (SH 10) માવેલીકારા થી શરૂ થઈને કોઝેનચેરી સુધી જાય છે અને તે ૨૮.૭ કિમી લાંબો છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૨ (SH 12) અંબાલાપ્પુઝા થી શરૂ થઈને થિરૂવલ્લા ખાતે પૂરો થાય છે અને તેની લંબાઈ ૨૭.૨ કિમી છે.<ref>{{cite web |title=State Highways in Kerala |url=http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |date=2008 |website=Kerala Public Works Department |access-date=11 December 2020}}</ref> [[File:Aroor bypass.jpg|thumb|અરૂર બાયપાસ]] ==== રેલવે ==== [[File:Kayamkulam Railway Station.jpg|thumb|કયામકુલમ જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન]] આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં મુખ્ય બે રેલવે લાઈનો આવેલી છે. એર્નાકુલમ-કાયમકુલમ કોસ્ટલ (તટીય) રેલવે લાઈન મુખ્યત્વે જિલ્લાના પશ્ચિમ અને દરિયાકાંઠાના ભાગોને સાંકળે છે. તેમાં હરિપાદ, આલાપ્પુઝા, ચેરથલા અને કાયમકુલમ જંકશન રેલવે સ્ટેશનોનો સમાવેશ થાય છે. એર્નાકુલમ-કોટ્ટાયમ-કોલ્લમ રેલવે લાઈન જિલ્લાના પૂર્વ ભાગને જોડે છે, જેમાં ચંગન્નુર અને માવેલીકારા રેલવે સ્ટેશનો આવેલા છે.<ref>{{cite web |title=State Highways in Kerala |url= http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |date=2008 |website=Kerala Public Works Department |access-date=11 December 2020}}</ref> === જળપરિવહન === આલાપ્પુઝામાં જળમાર્ગોની વિપુલતાને કારણે બોટ અને ફેરી (હલેસાં તથા મોટર બોટ) અહીંની પરિવહન વ્યવસ્થાનો એક અભિન્ન ભાગ છે.[૪૩] રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ ૩ (NW 3) પણ આ વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે.<ref name=":0">{{Cite web |last=Koshy |first=Sara |date=17 January 2025 |title=Photo essay: A deep dive into Alappuzha's water transport system |url=https://idronline.org/article/livelihoods/photo-essay-a-deep-dive-into-alappuzhas-water-transport-system/ |access-date=2025-01-26 |website=India Development Review |language=en-US}}</ref> આલાપ્પુઝા શહેરમાં KSRTC બસ સ્ટેન્ડની સામે જ રાજ્ય જળ પરિવહન વિભાગ (SWTD - State Water Transport Department) નું બોટ જેટી આવેલું છે. અહીંથી કોટ્ટાયમ, કોલ્લમ અને ચંગનાસ્સેરી જેવા મોટા શહેરો ઉપરાંત અસંખ્ય નાના નગરો અને નાની જેટીઓ સુધી દૈનિક બોટ સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે. === હવાઈ માર્ગ === આલાપ્પુઝા શહેર હવાઈ, રેલ, સડક અને જળમાર્ગો દ્વારા સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવું સ્થળ છે. ઉત્તરમાં ૭૮ કિલોમીટર (૪૮ માઇલ) અંતરે આવેલું કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (COK) આલાપ્પુઝાનું સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ છે. દક્ષિણમાં ૧૫૯ કિલોમીટર (૯૯ માઇલ) દૂર આવેલું તિરુવનંતપુરમ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (TRV) આ જિલ્લાને અન્ય દેશો સાથે જોડે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ આલાપ્પુઝા પહોંચવા માટે આ સુવિધાનો બહોળો ઉપયોગ કરે છે. આ ઉપરાંત કોઝિકોડ (૨૩૬ કિલોમીટર) અને કોયમ્બતૂર (૨૫૪ કિલોમીટર)ના એરપોર્ટ પણ નજીકમાં આવેલા છે. આલાપ્પુઝા શહેરમાં એક હેલિપેડ પણ આવેલું છે, જે સરકારી ઉપયોગ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યું છે. == સંસ્કૃતિ == સાપ આકારની નૌકાઓની સ્પર્ધા (Snake boat races) એ અલેપ્પી (આલાપ્પુઝા) નો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરંપરાગત ઉત્સવ છે. આ રેગટા (નૌકા સ્પર્ધાઓ) સામાન્ય રીતે ઓગસ્ટ અને ઓક્ટોબર વચ્ચે યોજાય છે, જેમાં ૧૨૦ જેટલા નાવિકો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી લાંબી અને પાતળી બોટનો ઉપયોગ થાય છે. નેહરુ ટ્રોફી બોટ રેસ એ આ પ્રકારની નૌકા સ્પર્ધામાં સૌથી જાણીતી સ્નેક બોટ રેસ છે. === પ્રવાસન === [[File:Alleppey canal 3.jpg|thumb|અલેપ્પીના પશ્ચિમમાં વાણિજ્યિક નહેરનો માર્ગ]] [[File:Sunrise Beauty of Nature.jpg|thumb|અરૂર પુલ પરથી સૂર્યોદય]] 'આલાપ્પુઝા' નામ મલયાલમ શબ્દો 'આલ' (સમુદ્ર) + 'પુઝા' (નદીનું મુખ) પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે "નદી અને સમુદ્રનું મિલન સ્થાન". આલાપ્પુઝા એ રાજ્યના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રવાસન કેન્દ્રોમાંનું એક છે. અહીં આંતરિક નહેરોનું વિશાળ નેટવર્ક આવેલું હોવાથી તેને "પૂર્વનું વેનિસ" (Venice of the East) ઉપનામ મળેલું છે. નહેરોનું આ વિશાળ નેટવર્ક અલેપ્પીની જીવાદોરી સમાન છે. આલાપ્પુઝા ભૂતકાળમાં વેપારના સૌથી વ્યસ્ત કેન્દ્રોમાંનું એક હતું, અને મલબાર કિનારે આવેલું એક ખૂબ જ જાણીતું બંદર હતું. આજે પણ તે નાળિયેરના રેસાના કાર્પેટ ઉદ્યોગ અને ઝીંગા ઉછેરના મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે પોતાનું આકર્ષણ જાળવી રાખે છે. આલાપ્પુઝા એ પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) પ્રવાસન માટે, તેમજ ચર્ચોથી ભરેલા કોટ્ટાયમ શહેર અને આરનમુલા નગરની મુલાકાત લેવા માટેનું આદર્શ કેન્દ્ર (વડું મથક) છે. આરનમુલા નગર તેની ઐતિહાસિક વાર્ષિક 'આરનમુલા સ્નેક બોટ રેસ' માટે જાણીતું છે. આલાપ્પુઝામાં આવેલું ચંગન્નુર એ સબરીમાલા મંદિરનું સૌથી નજીકનું રેલવે સ્ટેશન છે. માવેલીકારાના મુખ્ય આકર્ષણોમાં બુદ્ધની મૂર્તિ અને 'શારદા મંદિરમ'નો સમાવેશ થાય છે. બુદ્ધની આ પ્રતિમા પદ્માસન મુદ્રામાં બેઠેલી જોવા મળે છે. અહીંની મૂર્તિઓનું એક સામાન્ય લક્ષણ એ છે કે તેમના મસ્તક પર વાળનું કોતરકામ કરવામાં આવ્યું નથી. પુરાતત્વ વિભાગના અભ્યાસો પણ વાળ ગાયબ હોવાના આ કારણને સ્પષ્ટ કરી શક્યા નથી, જ્યારે ગાંધાર અને મથુરા શૈલીની સામાન્ય બુદ્ધ પ્રતિમાઓમાં વાળનું કોતરકામ જોવા મળતું હોય છે. મસ્તકના ભાગે હેડગિયર (શિરોભૂષણ) જેવા ચિહ્નો કે નિશાનો બનેલા છે. જોકે પુરાતત્વ વિભાગે આ પ્રતિમા માટે પેગોડા જેવું માળખું (છત) બનાવ્યું છે, છતાં અહીં આવતા પ્રવાસીઓ માટે મૂર્તિ વિશેની કોઈ ચોક્કસ માહિતી કે વિગતો ઉપલબ્ધ નથી. સ્થાનિક લોકો આ બુદ્ધ પ્રતિમા સામે દીવા પ્રગટાવે છે. માવેલીકારા ખાતે આવેલી આ બુદ્ધ મૂર્તિ ૪ ફીટ (૧.૨ મીટર) ઊંચી છે અને તે કદાચ સૌથી મોટી બુદ્ધ પ્રતિમા છે. મસ્તક પરનું કોતરકામ ગ્રીક પ્રતિમાઓના હેલ્મેટ જેવું દેખાય છે. શરીર પર જનોઈનું નિશાન સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. બીજી એક વિશેષતા એ છે કે એક ખભા પર શાલ (ઓઢાડી હોય તેવું) નિશાન બનેલું છે. અહીં પુરાતત્વ વિભાગે આ પ્રતિમાના સમયગાળાનો ઉલ્લેખ કરતું એક સૂચના બોર્ડ પણ લગાવ્યું છે. શારદા મંદિરમ (Saradha Mandiram) એ 'કેરળ પાણિની' (એ. આર. રાજરાજ વર્મા) નું નિવાસસ્થાન હતું. આલાપ્પુઝા દર વર્ષે ઓગસ્ટના બીજા શનિવારે યોજાતી તેની સ્નેક-બોટ રેસ માટે પણ પ્રખ્યાત છે. આ સ્પર્ધા — નેહરુ બોટ રેસનો પ્રારંભ ઈ.સ. ૧૯૫૨માં થયો હતો અને તેનું નામ ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. જ્યારે સો કરતાં પણ વધુ નાવિકો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી આ સ્નેક-બોટ્સ પવનની ઝડપે પાણીને કાપીને આગળ ધપે છે, ત્યારે સમગ્ર વાતાવરણ રોમાંચ અને ઉત્સાહથી ભરી દે તેવું હોય છે. રેવી કરુણાકરન મેમોરિયલ મ્યુઝિયમમાં કલા અને કલાકૃતિઓનું પ્રદર્શન પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું છે. રેવી કરુણાકરન આધુનિક નાળિયેર રેસા (Coir) ઉદ્યોગના આર્કિટેક્ટ (ઘડવૈયા) હતા, જે ઉદ્યોગ આજે પણ કેરળ રાજ્યમાં ૫,૦૦૦,૦૦૦ (૫ લાખ) થી વધુ લોકોને રોજગારી આપે છે. આ મ્યુઝિયમમાં મૂકવામાં આવેલી વસ્તુઓ તેમના પરિવાર દ્વારા ત્રણ પેઢીઓથી એકત્રિત કરવામાં આવી હતી, જેમાં વિશ્વના તમામ ખૂણાઓથી લવાયેલી અનોખી અને દુર્લભ કલાત્મક ચીજવસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. આલાપ્પુઝા, જે આ જિલ્લાનું વડું મથક છે, તે નયનરમ્ય નહેરો, પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) અને સરોવરો (લાગુન) ધરાવતું શહેર છે. તેને લોર્ડ કર્ઝન દ્વારા "પૂર્વનું વેનિસ" (Venice of the East) તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://alappuzha.nic.in/|title=Official Website of Alappuzha District, Kerala State, India|website=alappuzha.nic.in|access-date=24 April 2018}}</ref> === તહેવાર === ''ચેટ્ટીકુલંગરા ભરણી''એ આલાપ્પુઝા જિલ્લાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ તહેવાર છે. આ ઉત્સવ કેરળના અગ્રણી મંદિર ઉત્સવોમાંનો એક છે. ભગવતી દેવીને સમર્પિત 'ચેટ્ટીકુલંગરા ભગવતી મંદિર' માવેલીકારાથી લગભગ ૪ કિલોમીટર અને કાયમકુલમથી ૬ કિલોમીટરના અંતરે આવેલું છે. આ તહેવાર ફેબ્રુઆરી/માર્ચ મહિનામાં 'ભરણી' નક્ષત્ર દરમિયાન ઉજવવામાં આવે છે. આ ઉત્સવની મુખ્ય વિધિઓ 'કુથિયોત્તમ' અને 'કેત્તુકવચ'નો સમાવેશ થાય છે. કુથિયોત્તમમાં કઠિન ધાર્મિક તપસ્યા અને વ્રત કરનારા નાના છોકરાઓની એક શોભાયાત્રા (સરઘસ) નીકળે છે. પરંપરાગત ઢોલ-નગારા, સંગીત અને ઝળહળતી સુશોભિત છતરીઓ સાથે આ છોકરાઓ ભાવવિભોર થઈને નૃત્ય કરતા આ સરઘસમાં આગળ વધે છે. આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં આવેલું સેન્ટ અંડ્રુઝ બેસિલિકા (અર્થુંકલ) અને સેન્ટ થોમસ ચર્ચ (થુમ્પોલી) તેમના વાર્ષિક ઉત્સવ માટે જાણીતા છે, જે લોકપ્રિય રીતે અર્થુંકલ પેરુન્નાલ અને થુમ્પોલી પેરુન્નાલ તરીકે ઓળખાય છે ('પેરુન્નાલ' નો અર્થ તહેવાર કે ઉત્સવ થાય છે). 'ચિરાપ્પુ મહોત્સવ' એ ડિસેમ્બર મહિનામાં આલાપ્પુઝાના પ્રસિદ્ધ મુલ્લાક્કલ રાજરાજેશ્વરી મંદિરમાં ઉજવાતો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગ છે. આ મહોત્સવની વચ્ચે જ ક્રિસમસ (નાતાલ) પણ આવતી હોવાથી તે સમયે આલાપ્પુઝા શહેર ખૂબ જ ઉત્સાહ અને રોનકથી ભરાઈ જાય છે. આખો મહિનો રસ્તાઓ પર લોકોની ભારે ભીડ જોવા મળે છે, જ્યાં હરતા-ફરતા બજારો અને સર્કસ તેમજ વિવિધ પ્રદર્શનો જેવી મનોરંજક પ્રવૃત્તિઓથી શેરીઓ ધમધમે છે. આ ઉત્સવનું મુખ્ય આકર્ષણ 'શીવેલી'ની વિધિ છે, જેમાં પરંપરાગત 'ચેંડા' અને 'પંચવાદ્યમ' સંગીતના ભવ્ય તાલ સાથે ૯ સુશોભિત ગજરાજો (હાથીઓ)નું ભવ્ય પ્રદર્શન યોજાય છે. પડનિલમ શિવરાત્રિ એ આલાપ્પુઝા જિલ્લાની બીજી એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક ઘટના અને તહેવાર છે. આ ઉત્સવ દર વર્ષે પદાનિલમ પરબ્રહ્મ મંદિરમાં ખૂબ જ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉજવવામાં આવે છે. આ મંદિર પદાનિલમ નામના નાના નગરમાં આવેલું છે, જે માવેલીકારા શહેરથી આશરે ૧૬ કિલોમીટરના અંતરે સ્થિત છે. [[File:Edappon Nandikeshan Padanilam.jpg|thumbnail|right|નૂરનાદ પડનિલમ શિવરાત્રી]] અનન્ય નાગરાજ મંદિર (મન્નરસાળા મંદિર, વેટ્ટીકોડુ નાગરાજ મંદિર) ખાતે ઓક્ટોબર/નવેમ્બર મહિનામાં એક ભવ્ય વાર્ષિક મહોત્સવ ઉજવવામાં આવે છે. આ મંદિર દ્વારા ઉજવાતો અન્ય એક તહેવાર એક દિવસીય 'થાઈપુયમ કાવડી' છે. દર વર્ષે ડિસેમ્બર મહિના દરમિયાન કીડંગમ-પારમ્પુ મંદિર ખાતે 'ચંદનકુડમ' ઉત્સવ ઉજવાય છે. આલાપ્પુઝાના કોટ્ટમકુલંગરા મંદિરમાં ફેબ્રુઆરી અને માર્ચ એમ બે તહેવારોની સિઝન (ઉત્સવો) યોજાય છે, કારણ કે એક જ કમ્પાઉન્ડ વોલ (પ્રાંગણ) ની અંદર અલગ-અલગ ધ્વજસ્તંભ ધરાવતા બે અલગ-અલગ દેવી-દેવતાઓ બિરાજમાન છે. કંડમંગલમ રાજરાજેશ્વરી મંદિર ચેરથલાના કડક્કરપ્પલ્લીમાં, રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૪૭ (NH 47) પર થાંકે જંકશનથી ૧ કિમી પશ્ચિમ દિશામાં આવેલું છે. આ મંદિરનો વાર્ષિક ઉત્સવ માર્ચ-એપ્રિલ મહિનામાં યોજાય છે. આ તહેવાર દરમિયાન દેવી માતાને બાળકો અર્પણ કરવાની પ્રથા, જેને 'ચિક્કારા' કહેવામાં આવે છે, તે અહીનું મુખ્ય આકર્ષણ છે. બાળકોનો 'ચમંજુ વલાથુ' ઉત્સવના બીજા દિવસે શરૂ થાય છે અને આઠમા દિવસ સુધી ચાલે છે. 'થલપ્પોલી' નામની શોભાયાત્રા ધ્વજારોહણના દિવસે જ શરૂ થઈ જાય છે. ઉત્સવના ૧૦મા દિવસે મંદિરના પ્રાંગણમાં આવેલા એક કુંડમાં (તળાવમાં) દેવીનો પવિત્ર સ્નાન સમારોહ યોજવામાં આવે છે, જેને 'આરાટ્ટુ' કહેવાય છે. હાથીઓની ભવ્ય શોભાયાત્રા, આતશબાજી, અને સ્ટેજ શો વગેરે અહીંના અન્ય મુખ્ય કાર્યક્રમો છે, જે હજારો ભક્તો અને પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. અહીંના ચર્ચો ભવ્ય વાર્ષિક ઉત્સવો (પેરુન્નાલ) ની ઉજવણી કરે છે. 'અર્થુંકલ પેરુન્નાલ' ઉત્સવ અર્થુંકલ ચર્ચ ખાતે ધામધૂમથી ઉજવાય છે. આ ઉપરાંત, ઈડાથુઆ ચર્ચ, થુમ્પોલી ચર્ચ (આલાપ્પુઝા) અને પલ્લીપુરમ ચર્ચ (ચેરથલા) ના તહેવારો અહીંના મુખ્ય અને મોટા ખ્રિસ્તી ઉત્સવો છે. અહીંના ઘણા તહેવારોમાં બોટ રેસ (Regatta) એક વિશેષ ભાગ ભજવે છે. ઓણમના તહેવાર સાથે જોડાયેલી વાર્ષિક વલ્લમ કલી / નેહરુ ટ્રોફી બોટ રેસ સપ્ટેમ્બર મહિનામાં પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) માં યોજાય છે. તેનું મુખ્ય આકર્ષણ 'ચુંદર વલ્લમ' (સ્નેક બોટ) ની સ્પર્ધા છે, જેમાં વડાપ્રધાનની ટ્રોફી મેળવવા માટે અસંખ્ય દાવોદારો ભાગ લે છે. આલાપ્પુઝામાં અન્ય એક લોકપ્રિય ઉજવણી "બીચ ફેસ્ટિવલ" છે, જે ૩૦ ડિસેમ્બરથી ૨ જાન્યુઆરી દરમિયાન યોજાય છે. આ ઉપરાંત, ચાંપાકુલમની "વલિયા પલ્લી" ચર્ચ ખાતે ઉજવાતો વાર્ષિક ઉત્સવ પણ અહીંનો બીજો એક મોટો અને ભવ્ય તહેવાર છે. == શિક્ષણ == === મેડિકલ કોલેજો === [[File:Alappuzha Medical College.jpg|1050px|center|thumb|સરકારી ટીડી મેડિકલ કોલેજ, આલાપ્પુઝા]] * સરકારી ટીડી મેડિકલ કોલેજ, આલાપ્પુઝા]<ref>{{cite web|url=http://tdmcalappuzha.org/|title=Government TD Medical College Alappuzha, Kerala|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010163817/http://www.tdmcalappuzha.org/|archive-date=10 October 2013|access-date=18 February 2016}}</ref> ==== પેરામેડિકલ કોલેજો ==== * KVM ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ પેરામેડિકલ સાયન્સ, ચેરથલા. ==== નર્સિંગ કોલેજો ==== * સરકારી કોલેજ ઓફ નર્સિંગ, વંદનમ. * KVM કોલેજ ઓફ નર્સિંગ, ચેરથલા. ==== કલા અને વિજ્ઞાન કોલેજો ==== {{columns-list|colwidth=22em| * બિશપ મોર કોલેજ, માવેલીકારા * સરકારી આર્ટસ અને સાયન્સ કોલેજ, અંબાલાપ્પુઝા * શ્રી અય્યપ્પા કોલેજ, એરામલ્લીકારા * શ્રી નારાયણ કોલેજ, ચંગન્નુર * માર ગ્રેગોરિયોસ કોલેજ, પુન્નાપરા<ref>{{cite web|url=http://margregoriospunnapra.org|title=Mar Gregorios College}}</ref> * એમ. એસ. એમ. કોલેજ, કાયમકુલમ<ref name=MSMHome>{{cite web |title=Home |url=http://www.msmcollege.in/ |website=Milad E Sherif Memorial (MSM) College |access-date=21 June 2016 }}</ref> * એન. એસ. એસ. કોલેજ<ref>{{cite web |url=http://www.grotal.com/e/NSS-College-Alappuzha-C4791 |title=NSS Alappuzha |publisher=Grotal.com |access-date=2013-09-25 }}</ref> * સેન્ટ અલોયસિયસ કોલેજ, ઈડાથુઆ<ref>{{cite web |url=http://www.aloysiuscollege.org/ |title=St Aloysius |publisher=Aloysiuscollege.org |access-date=2013-09-25 }}</ref> * સેન્ટ જોસેફ્સ કોલેજ ફોર વુમન, આલાપ્પુઝા<ref name="SJCW">{{cite web |title=Welcome to St.Joseph's College |url=http://www.stjosephcollegeforwomen.com/ |date=2010 |website=St. Joseph's College for Women, Alappuzha |access-date=3 April 2022}}"</ref> * સેન્ટ માઈકલ્સ કોલેજ, ચેરથલા<ref name="SMC">{{cite web |title=St. Michael's College |url=http://www.keralauniversity.edu/stmicheals.htm |website=University of Kerala |access-date=3 April 2022}}</ref> * સનાતન ધર્મ કોલેજ<ref>{{cite web|url=http://www.sdcollege.in|title=Welcome – Sanatana Dharma College|access-date=25 August 2020}}</ref> * શ્રી નારાયણ કોલેજ, ચેરથલા<ref>{{cite web|url=http://www.sncollegecherthala.in|title=SN COLLEGE CHERTHALA|access-date=24 April 2018}}</ref> * ટી. કે. માધવ મેમોરિયલ કોલેજ<ref name=TKMHome>{{cite web |title=Home |url=http://tkmmcollege.org/ |website=T. K. Madhava Memorial College |access-date=21 June 2016 }}</ref> }} == ચિત્ર વિથિકા == <gallery> File:Kerala backwaters, Vembanad Lake, Houseboats, India.jpg|વાંબનાડ તળાવ પર હાઉસબોટ્સ File:Kerala backwaters, Canal, Palm trees, India.jpg|અલાપ્પુઝામાં બેકવોટર્સ. File:Kerala backwaters, Cruise, India.jpg|અલાપ્પુઝામાં હાઉસબોટ File:Kerala Water Transport DS.jpg|કેરળમાં જાહેર પરિવહન બોટ સેવા. File:CSIALP.jpg|{{center|ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઈન્ડિયા (CSI) ક્રાઈસ્ટ ચર્ચ, અલાપ્પુઝા}} File:Palamel_kara_nandikeshan.jpg|નૂરનાદ પડનિલમ શિવરાત્રી. </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == પૂરક વાંચન == * {{Citation | author = U. Sivaraman Nair | year=1952 | title= 1951 Census Handbook- Quilon District | publisher=Travancore-Cochin Government Press | location = Trivandrum | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5607/1/20626_1951_QUI.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5607/1/20626_1951_QUI.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Alleppey District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5669/1/22618_1961_ALL.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5669/1/22618_1961_ALL.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Alappuzha (Part-A) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_A_ALAPPUZHA.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_A_ALAPPUZHA.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Alappuzha (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_B_ALAPPUZHA.pdf }} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons category|Alappuzha district|એલેપ્પી જિલ્લો}} * [http://alappuzha.nic.in/ અલાપ્પુઝા જિલ્લાની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [https://web.archive.org/web/20141217005939/http://bestkeralaresorts.com/ અલાપ્પુઝા હોટેલ્સ & રિસોર્ટ્સ] * [https://www.shappees.com શપ્પિલ હાઉસ - માવેલિકારામાં પ્રાચીન કુટુંબ] {{સ્ટબ}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] rltv4zkmat9gzeghmxd2j2gclxbl30g 903678 903677 2026-08-14T14:07:55Z Snehrashmi 41463 /* જનસંખ્યા */ ધર્મ 903678 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = અલપ્પુઝા જિલ્લો | other_name = એલેપ્પી જિલ્લો | settlement_type = જિલ્લો | nickname = પૂર્વીય વિશ્વ નું વેનિસ<ref name="Venice"/> પર્શ્વજળનો રાજા | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Alappuzha Boat Beauty W.jpg | photo2a = Krishnapuram palace1.jpg | photo2b = Thottappally.jpg | photo3a = Alappuzha Bypass Aerial View 1.jpg | photo3b = Alleppey beach.jpg | photo4a = Cherthala infopark.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 210 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br/> કેટ્ટુવલ્લમ, થોટ્ટપ્પલ્લી, અલપ્પુઝા બીચ, ઈન્ફોપાર્ક કેમ્પસ, ચેરથલા, અલપ્પુઝા બાયપાસ અને કૃષ્ણપુરમ પેલેસથી કયામકુલમ. }} | image_map = | mapframe = yes | map_caption = [[કેરળ]] માં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|9.49|76.49|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{Flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = મુખ્ય મથક | seat = [[એલેપ્પી|અલપ્પુઝા]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = Para | parts = {{collapsible list|title=મહેસૂલ વિભાગો (૨)|અલાપ્પુઝા|ચેંગન્નુર|}} {{collapsible list|title=તાલુકાઓ (૬)|ચેરથલા | અંબાલપ્પુઝા | કુટ્ટનાડુ | કાર્તિકપલ્લી | ચેંગન્નુર| માવેલીક્કારા|}} | government_type = | governing_body = | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = શાજી વી. નાયર, (IAS) | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ વડા | leader_name2 = પી. મોહન ચંદ્ર (IPS) <ref name="Alappuzha Home">{{cite web |title=Home |url=https://alappuzha.nic.in |website=Alappuzha District |access-date=21 February 2021}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="AlappuzhaProfile">{{cite web |title=District Profile |url=https://alappuzha.gov.in/district-profile/ |date=2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141447/https://alappuzha.gov.in/district-profile/ |archive-date=2018-06-12 |url-status=dead }}</ref> | area_rank = ૧૪મો | area_total_km2 = ૧,૪૧૪ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૧૨૭,૭૮૯ | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = IN-KL | registration_plate = '''KL-04''' અલપ્પુઝા,<br/> '''KL-29''' કાયમકુલમ,<br/> '''KL-30''' ચેંગન્નુર,<br/> '''KL-31''' માવેલીક્કારા,<br/> '''KL-32''' ચેરથલા,<br/> '''KL-66''' કુટ્ટાનાડ | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૯૪<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = [https://alappuzha.nic.in alappuzha.nic.in] | footnotes = }} '''એલેપ્પી જિલ્લો''' અથવા અલાપ્પુઝા જિલ્લો એ [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે. તેની રચના ૧૭ ઓગસ્ટ ૧૯૫૭ના રોજ અલેપ્પી જિલ્લા તરીકે કરવામાં આવી હતી, અને ૧૯૯૦માં જિલ્લાનું નામ બદલીને અલાપ્પુઝા રાખવામાં આવ્યું હતું.<ref name="AlappuzhaHistory">{{cite web |title=History |url=https://alappuzha.gov.in/history/ |date=2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=11 June 2018}}</ref> અલાપ્પુઝા કેરળનો સૌથી નાનો જિલ્લો છે.<ref name="SPB Alappuzha Profile">{{cite web |title=District Profile |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-alappuzha |date=2015 |website=Kerala State Planning Board – District Planning Office, Alappuzha |access-date=9 March 2020 }}</ref> જિલ્લા મુખ્યાલય અલેપ્પી શહેરનું નામ બદલીને ૨૦૧૨માં અલાપ્પુઝા રાખવામાં આવ્યું હતું. કેનાલો (નહેરો), બેકવોટર્સ, સમુદ્રતટો અને સરોવરો ધરાવતા અલાપ્પુઝા શહેરનું વર્ણન ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં ભારતના બ્રિટિશ ગવર્નર-જનરલ જ્યોર્જ કર્ઝન દ્વારા '''"પૂર્વનું વેનિસ"''' તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Venice">{{cite web|title=History {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/history/|access-date=2020-09-08|language=en-US}}</ref> આ જિલ્લો તેના મનોરમ કેરળ બેકવોટર્સ માટે વિશેષ રૂપે જાણીતો છે, જેના દ્વારા તે કુમરાકોમ જેવા લોકપ્રિય પ્રવાસી સ્થળ સહિત કેરળના અન્ય ભાગો સાથે સુસજ્જ રીતે જોડાયેલો છે. આ જિલ્લો ભારતમાં એક અત્યંત પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળ છે. તે તેના કાથી (કોઇર) ના કારખાનાઓ માટે પણ ઓળખાય છે, કારણ કે કેરળના મોટાભાગના કાથી ઉદ્યોગો અલાપ્પુઝા શહેર અને તેની આસપાસના વિસ્તારમાં સ્થિત છે. વેમ્બનાડ સરોવર, જે દરિયાઈ સપાટીથી નીચે સ્થિત છે, તે ભારતીય દ્વીપકલ્પનું સૌથી લાંબુ સરોવર છે, અને અલાપ્પુઝા જિલ્લો આ સરોવર અને અરબી સમુદ્રની વચ્ચે આવેલો છે.[૭] અલાપ્પુઝા જિલ્લાનો કુટ્ટનાડ વિસ્તાર, જે દરિયાઈ સપાટીથી નીચે સ્થિત છે, તે સમગ્ર ભારતનો સૌથી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતો વિસ્તાર છે.[૭] કુટ્ટનાડ, જે '''"કેરળના ચોખાના કટોરા"''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે ભારતમાં સૌથી નીચી ઊંચાઈ ધરાવે છે અને તે વિશ્વના એવા બહુ ઓછા સ્થળોમાંનું એક છે જ્યાં દરિયાઈ સપાટીથી નીચે ખેતી કરવામાં આવે છે..<ref>{{Cite news|title=Kerala Boat Ferries Lone Passenger To Help Her Take Exam|url=https://www.ndtv.com/kerala-news/coronavirus-lockdown4-kerala-government-boat-ferries-lone-passenger-sandra-babu-to-help-her-take-exam-2238752|agency=Press Trust of India|date=1 June 2020|access-date=17 November 2020|work=NDTV}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/mag/2003/07/13/stories/2003071300600200.htm|title=Thirst below sea level|last=Suchitra|first=M|date=2003-08-13|work=The Hindu|access-date=2020-11-17}}</ref> આ જિલ્લો ૧૯૪૦ના દાયકામાં બ્રિટિશ શાસન હેઠળના ત્રાવણકોર રજવાડાના દિવાન સામે થયેલા કમ્યુનિસ્ટોની આગેવાની હેઠળના ''પુન્નપ્રા-વયાલાર આંદોલન'' (વિદ્રોહ)નું સ્થળ હતો.<ref name="ReferenceA">Manorama Yearbook 2011, ISSN 0970-9096</ref> મર્ચન્ટ નેવીમાં સેવા આપતા નાવિકોના એક સમૂહ દ્વારા વર્ષ ૨૦૨૪માં ''મેરિનર્સ ક્લબ આલેપ્પી (MCA)'' ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.<ref>[https://www.instagram.com/mca_alleppey?igsh=MWV2c2R2ZWZndDZ0dg==]</ref><ref name="ReferenceA"/> == નામવ્યુત્પત્તિ == [[File:Alappuzha Bypass Aerial View 2.jpg|thumb|આલાપ્પુઝા બીચ રોડ વ્યૂ]] તત્કાલીન કોલ્લમ (Quilon) અને કોટ્ટાયમ જિલ્લાઓમાંથી અલગ કરીને આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આજના આધુનિક આલાપ્પુઝા જિલ્લાનો મોટાભાગનો વિસ્તાર ત્રાવણકોર રજવાડાના ક્વિલોન (કોલ્લમ) જિલ્લાનો ભાગ હતો, જ્યારે ઉત્તર આલાપ્પુઝાનો નાનો ભાગ ૧૯૫૭ સુધી કોટ્ટાયમ જિલ્લા હેઠળ આવતો હતો.<ref>{{Cite book |last=Shungoonny Menon |first=P. |url=http://archive.org/details/ahistorytravanc00menogoog |title=A history of Travancore from the earliest times |date=1878 |publisher=Madras, Higginbotham |others=University of California}}</ref> આધુનિક આલાપ્પુઝા જિલ્લાની સ્થાપના ૧૭ ઓગસ્ટ ૧૯૫૭ના રોજ કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં તેમાં સાત તાલુકાઓનો સમાવેશ થતો હતો: ચેરથલા, અંબાલાપ્પુઝા, કુટ્ટનાડ, ચંગન્નુર, કાર્તિકાપલ્લી અને માવેલીકારા.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com|title=taluks in Alappuzha 1957|publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> 'આલાપ્પુઝા' નામ એ એક સ્થાનનામ (Toponym) છે. 'આલાયમ' નો અર્થ 'ઘર' થાય છે અને ડો. હર્મન ગંડર્ટના શબ્દકોશ અનુસાર 'પુઝા' (Puzha) નો અર્થ 'જળમાર્ગ' અથવા 'નદી' થાય છે. આ નામ આલાપ્પુઝા અને તેના આસપાસના વિસ્તારોમાં ફેલાયેલા જળમાર્ગો અને પશ્ચજળ (Backwaters) ના નેટવર્કને દર્શાવે છે. આ જિલ્લાની ઉત્તરે એર્નાકુલમ જિલ્લાના કોચી અને કનાયન્નુર તાલુકા, પૂર્વમાં કોટ્ટાયમ જિલ્લાના વૈકોમ, કોટ્ટાયમ અને ચંગનાસ્સેરી તાલુકા તથા પથાનમથિટ્ટા જિલ્લાના થિરૂવલ્લા, કોઝેનચેરી અને અદૂર તાલુકા, દક્ષિણે કોલ્લમ જિલ્લાના કુન્નથુર અને કરુનાગપલ્લી તાલુકા અને પશ્ચિમે લક્ષદ્વીપ સાગર (અરબી સમુદ્ર) આવેલા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com|title=boundaries |publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> વર્તમાન આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં છ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે: ચેરથલા, અંબાલાપ્પુઝા, કુટ્ટનાડ, કાર્તિકાપલ્લી, ચંગન્નુર અને માવેલીકારા.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com/|title=taluks in Alappuzha|publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> The area of the district is {{cvt|1414|km2}} આ જિલ્લાનું ક્ષેત્રફળ ૧,૪૧૪ ચોરસ કિલોમીટર (૫૪૬ ચોરસ માઇલ) છે. તેનું વડું મથક (મુખ્યાલય) આલાપ્પુઝા ખાતે આવેલું છે. == ઇતિહાસ == [[File:Raja Kesava Das Statue in Alleppey - Changanassery Road @ Changananassery Junction.jpg|thumb|ચાંગણસેરી ખાતે રાજા કેશવદાસની પ્રતિમા]] અર્વાચીન અલાપ્પુઝા શહેરનું અસ્તિત્વ ૧૮મી સદીના ઉત્તરાધમાં રાજા કેશવદાસના આભારી છે. જોકે, અલાપ્પુઝા જિલ્લો પ્રાચીન મલયાલમ સાહિત્યમાં પહેલેથી જ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતો હતો. કેરળનો 'ચોખાનો કટોરો' ગણાતો કુટ્ટનાડ વિસ્તાર પ્રારંભિક સંગમ કાળથી જ જાણીતો હતો.<ref>{{Cite web |title=History {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India | url= https://alappuzha.nic.in/en/history/ |access-date=2025-01-06 |language=en-US}}</ref> === પ્રાચીન કાળ === [[File:Light House Alleppey,Kerala.jpg|left|thumbnail|પુરાક્કડ ખાતે દીવાદાંડી]] સંગમ કાળ દરમિયાન, સામાન્ય યુગની પ્રારંભિક સદીઓમાં વર્તમાન અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારને પ્રાચીન ગ્રીસ, પ્રાચીન રોમ, પ્રાચીન લેવન્ટ (મધ્ય પૂર્વનો દરિયાકાંઠાનો વિસ્તાર), પ્રાચીન અરબી દ્વીપકલ્પ અને પ્રાચીન ઇજિપ્ત સાથે વેપારી સંબંધો હોવાનું ઇતિહાસમાં નોંધાયેલું છે.<ref name=AlappuzhaHistoryOld>{{cite web |title=History |url=http://alappuzha.gov.in/pages/aboutalpy-history.htm |website=Official Web Site of Alappuzha District, Kerala State, India |publisher=Collectorate, Alappuzha District, Kerala State, India |access-date=3 August 2016 }}</ref> 'પેરિપ્લસ ઓફ ધ એરિથ્રિયન સી' (ઇ.સ. આશરે ૫૦માં લખાયેલ) જેવા પ્રાચીન ગ્રીક-રોમન પ્રવાસવર્ણનોમાં હિંદ મહાસાગરના વેપારના એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે નોંધાયેલું પ્રાચીન બંદર 'બારાકે' (Barace) અવારનવાર અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં પંબા નદીના મુખ પર આવેલા આધુનિક દરિયાકાંઠાના નગર પુરક્કાડ તરીકે ઓળખાય છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ પંબા નદી પેરિયાર અને ભરતપુઝા નદીઓ પછી કેરળની ત્રીજી સૌથી લાંબી નદી છે.<ref name="Mathrubhumi">{{cite book|title=Mathrubhumi Yearbook Plus – 2019|publisher=P. V. Chandran, Managing Editor, Mathrubhumi Printing & Publishing Company Limited, Kozhikode|year=2018|location=Kozhikode|last=Chandran |first=VP |language=ml|edition=Malayalam }}</ref> ચેરા વંશના પ્રારંભિક શાસકોનું મૂળ ઘર કુટ્ટનાડમાં હતું અને તેઓ ક્યારેક 'કુટ્ટુવન' તરીકે પણ ઓળખાતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> જોકે, પ્રાચીન સમયમાં પંબા નદીના દક્ષિણના વિસ્તારો પર 'આય' (Ay) સામ્રાજ્યનું શાસન હતું. પ્રાચીન ગ્રીકો-રોમન પ્રવાસવર્ણનોમાં પંબા નદીનો ઉલ્લેખ 'બારિસ' (Baris) તરીકે કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાના પ્રારંભિક સમયગાળાના પુરાતત્વીય પુરાવાઓ ઉત્ખનન સ્થળો, ગુફાઓ, મંદિરો વગેરે જેવા સ્થળોએ પ્રાચીન અશ્મિઓ, શિલાલેખો અને સ્મારકોના રૂપમાં મળ્યા છે. સંગમ કાળની સાહિત્યિક કૃતિઓ પણ જિલ્લાના પ્રાચીન સમયગાળાની ઝાંખી મેળવવામાં મદદ કરે છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> અલાપ્પુઝા જિલ્લો આ ક્ષેત્રમાં નંબરુદિરી બ્રાહ્મણોના આગમન પહેલાં દક્ષિણ ભારતમાં બૌદ્ધ ધર્મનું એક અગ્રણી કેન્દ્ર હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> તે સમયે 'શ્રી મુલાવાસમ' ભારતીય દ્વીપકલ્પમાં બૌદ્ધ ધર્મનું એક પ્રમુખ તીર્થધામ હતું. અંબાલાપ્પુઝા અને માવેલીકારા તાલુકાઓમાંથી એક સમયે અહીં ફેલાયેલા બૌદ્ધ ધર્મના અનેક અવશેષો મળી આવ્યા છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> === મધ્યકાલીન ઇતિહાસ === આ જિલ્લામાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારો 'ઉન્નૂનીલી સંદેશમ' જેવા મધ્યકાલીન મલયાલમ સાહિત્યિક કાર્યોમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ સમયગાળાની પ્રખ્યાત સાહિત્યિક કૃતિઓમાંથી એક 'આશ્ચર્ય ચૂડામણિ' હતી, જે ચંગન્નુરના વિદ્વાન શક્તિભદ્ર દ્વારા લખાયેલું સંસ્કૃત નાટક હતું.<ref>{{Cite news|last=Nayar|first=V. R. Prabodhachandran|date=2011-02-11|title=Gem of a play|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/theatre/Gem-of-a-play/article15379095.ece|access-date=2020-09-08|issn=0971-751X}}</ref> ચેમ્બકાસ્સેરીનું સામંતવાદી શાસન પૂરાદમ થિરુનાલ દેવનારાયણનના શાસનકાળ દરમિયાન તેના ચરમસીમા પર હતું. તેઓ એક મહાન વિદ્વાન અને કવિ હતા, જેમણે 'વેદાંત રત્નમાલા' નામના સાહિત્યિક ગ્રંથની રચના કરી હતી. એવું કહેવાય છે કે તે સમયે અંબાલાપ્પુઝા ખાતે આવેલું અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ મંદિર બનાવવામાં આવ્યું હતું અને ભગવાન કૃષ્ણની મૂર્તિની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી. મધ્યકાલીન યુગ દરમિયાન ચેમ્બકાસ્સેરી પર બ્રાહ્મણ શાસકોનું શાસન હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> એવું માનવામાં આવે છે કે મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી, કુમારન નંબૂથિરી અને નીલકંઠ દીક્ષિત જેવા પ્રખ્યાત વિદ્વાનો તેમના દરબારને શોભાવતા હતા અને તેમના દ્વારા સંરક્ષણ પામ્યા હતા.<ref name=AlappuzhaHistoryOld /> === મધ્યકાલીન યુગ દરમિયાન સામંતવાદી રજવાડાં === વર્તમાન અલાપ્પુઝા જિલ્લાના દક્ષિણ વિસ્તારો એક સમયે તત્કાલીન ''"ઓડાનાડ સામ્રાજ્ય"'' (જે "કાયમકુલમ સામ્રાજ્ય" અથવા "ઓનાત્તુકારા" તરીકે પણ ઓળખાતું હતું) નો ભાગ હતા, જેના પર બાદમાં ઈ.સ. ૧૭૪૬માં ત્રાવણકોરના સૈન્ય દ્વારા આક્રમણ કરીને કબજો કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=10 June 2022|language=ml}}</ref> તે પ્રાચીન આય (Ay) સામ્રાજ્યની જ એક શાખા હતી.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ રાજ્ય 'ચિરાવા સ્વરૂપમ' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું, જ્યાં 'ચિરાવા' શબ્દ બે મલયાલમ શબ્દો 'ચેરુ' અને 'આયી'ના સંયોજનથી બન્યો છે, જેનો અર્થ ''"આય સામ્રાજ્યની નાની શાખા"'' થાય છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> તેમાં આધુનિક સમયના ચંગન્નુર, માવેલીકારા, કાર્તિકાપલ્લી અને કરુનાગપલ્લી તાલુકાઓના કેટલાક ભાગોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાનો ઉત્તરનો સૌથી છેવાડાનો વિસ્તાર, જે આજના ચેરથલા તાલુકા સાથે સુસંગત છે, તેના પર ૧૭૬૨માં ત્રાવણકોર સામ્રાજ્ય અને કોચિન સામ્રાજ્ય વચ્ચે થયેલી સંધિ પહેલા "કારપ્પુરમ સામ્રાજ્ય"નું શાસન હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કારપ્પુરમ ૧૭૬૨ સુધી કોચિન સામ્રાજ્યનું એક કરદ રાજ્ય (મંડલિક) હતું, ત્યારબાદ તે ત્રાવણકોર સામ્રાજ્યને સોંપી દેવામાં આવ્યું હતું. કોચિન રાજપરિવારની 'મડાથીંગલ શાખા'નું મુખ્યાલય કારપ્પુરમના મડાથીનકારા ખાતે આવેલું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કારપ્પુરમની દક્ષિણે ''"ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્ય"'' આવેલું હતું, જે ૧૭૪૬માં ત્રાવણકોર દ્વારા કરવામાં આવેલા વિજય પહેલા ''"પુરક્કાડ સામ્રાજ્ય"'' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્યમાં આજના અંબાલાપ્પુઝા અને કુટ્ટનાડ તાલુકાઓનો સમાવેશ થતો હતો. ચેમ્બકાસ્સેરીના રાજા "ચેમ્બકાસ્સેરી દેવ નારાયણન" ના ખિતાબથી ઓળખાતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> દક્ષિણ મલબાર પ્રદેશના મૂળ નિવાસી એવા મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી અને કુંચન નંબિયાર સમયાંતરે ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્યના દરબારી કવિઓ રહ્યા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કાર્તિકાપલ્લી એક નાનું સામંતવાદી રજવાડું હતું જે ૧૮મી સદીના મધ્યમાં ત્રાવણકોરના આક્રમણ સુધી ઓડનાડ અને ચેમ્બકાસ્સેરીના સામંતવાદી રાજ્યોની વચ્ચે આવેલું હતું, જે આજના કાર્તિકાપલ્લી તાલુકા સાથે સુસંગત છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાનો દક્ષિણનો સૌથી છેવાડાનો ભાગ એક સમયે તત્કાલીન કરુનાગપલ્લીના સામંતવાદી રજવાડાનો ભાગ હતો, જે સમયાંતરે ચિરાવા સ્વરૂપમ (કાયમકુલમ) ના તાબેદાર રહ્યું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> === ત્રાવણકોર યુગ (૧૭૪૬–૧૯૪૭) દરમિયાન પ્રગતિ અને સામાજિક સુધારણા === [[File:Travancore 1871.JPG|thumb|૧૮૭૧માં પ્રકાશિત થયેલ બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના નકશા.]] ૧૭મી સદીમાં મલબાર દરિયાકાંઠે પોર્ટુગીઝ સત્તાનો અસ્ત થયો અને આ જિલ્લાની રિયાસતોમાં ડચ મલબાર પ્રભુત્વ ધરાવતું સ્થાન પ્રાપ્ત કરવામાં સફળ રહ્યું.<ref name="AlappuzhaHistory"/> મૌખિક પરંપરાઓ અનુસાર, કોક્કામંગલમ અથવા કોક્કોથમંગલમ ખાતે આવેલું ચર્ચ ઇસુ ખ્રિસ્તના બાર શિષ્યોમાંના એક એવા સેન્ટ થૉમસ ધ અપોસ્સલ દ્વારા સ્થાપિત સાત ચર્ચોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. અલાપ્પુઝા શહેરનું મનોહર સીએસઆઈ ક્રાઇસ્ટ ચર્ચ ૧૮૧૬માં ભારતમાં પ્રથમ ચર્ચ મિશનરી સોસાયટી મિશનરી રેવરન્ડ થૉમસ નોર્ટન દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. તે તત્કાલીન ત્રાવણકોર રાજ્યમાં સ્થપાયેલું પ્રથમ એંગ્લિકન ચર્ચ હતું. ૧૮મી સદીના મધ્યમાં મહારાજા માર્તંડ વર્મા, જેઓ ''"આધુનિક ત્રાવણકોરના શિલ્પી"'' તરીકે જાણીતા છે, તેમણે જિલ્લાના વિવિધ ભાગો પર શાસન કરતા નાના સામંતવાદી રજવાડાઓની રાજકીય બાબતોમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો. જિલ્લાના આંતરિક વિકાસ અને પ્રગતિમાં માર્તંડ વર્મા મહારાજાનું અસાધારણ પ્રદાન રહ્યું હતું. કૃષ્ણાપુરમ પેલેસ (રાજમહેલ), જે હાલમાં રાજ્યના પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા સંરક્ષિત સ્મારક છે, તેનું નિર્માણ પણ તેમના શાસનકાળ દરમિયાન કરવામાં આવ્યું હતું. તેઓ ''"આધુનિક એલેપ્પીના શિલ્પી"'' તરીકે ઓળખાતા હતા અને અલાપ્પુઝાને ત્રાવણકોરના એક અગ્રણી બંદર શહેર તરીકે વિકસાવવામાં તેમણે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> બલરામ વર્મા મહારાજાના શાસનકાળ દરમિયાન, વેલુ થમ્પી દળવાએ શહેર અને બંદરના વિકાસમાં વિશેષ રસ લીધો હતો. તેમણે પથિરામનલ ટાપુના સમગ્ર વિસ્તારમાં નાળિયેરની ખેતી અને તેના મોટા ભાગોમાં ડાંગરની (ચોખાની) ખેતી શરૂ કરાવી હતી. આલાપ્પુઝાના વિકાસમાં વેલુ થમ્પી દળવા યોગદાન અત્યંત નોંધપાત્ર છે. ૧૯મી સદીમાં આ જિલ્લાએ તમામ ક્ષેત્રોમાં અભૂતપૂર્વ પ્રગતિ હાંસલ કરી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> કાયમકુલમ કોચુન્ની ૧૯મી સદીમાં થઈ ગયેલા કાયમકુલમના એક સાહસિક અને લોકપ્રિય બહારવટિયા (રોબિન હૂડ જેવા નાયક) હતા.<ref>{{cite web |url=http://ml.wikisource.org/wiki/%E0%B4%90%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B9%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%AE%E0%B4%BE%E0%B4%B2/%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%AF%E0%B4%82%E0%B4%95%E0%B5%81%E0%B4%B3%E0%B4%82_%E0%B4%95%E0%B5%8A%E0%B4%9A%E0%B5%8D%E0%B4%9A%E0%B5%81%E0%B4%A3%E0%B5%8D%E0%B4%A3%E0%B4%BF |title=Wikibooks Malayalam- Aithihyamala- Kayamkulam Kochunni |publisher=Wikibooks-Malayalam |date=7 June 2011 |access-date=10 June 2011}}</ref> ૧૯મી સદીના પ્રખ્યાત સામાજિક સુધારક અરાત્તુપુઝા વેલાયુધ પાનિકર પણ આજના આલાપ્પુઝા જિલ્લાના જ મૂળ નિવાસી હતા.<ref name="osella">{{cite book |title=Social Mobility In Kerala: Modernity and Identity in Conflict |first1=Filippo |last1=Osella |first2=Caroline |last2=Osella |publisher=Pluto Press |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=rMRw0gTZSJwC |pages=156–157|isbn=9780745316932 }}</ref> કાથી (કોઇર) ની સાદડીઓ અને ચટાઈઓના ઉત્પાદન માટેનું પ્રથમ આધુનિક કારખાનું પણ ૧૮૫૯માં અલાપ્પુઝા ખાતે સ્થાપવામાં આવ્યું હતું. આલાપ્પુઝા શહેર સુધારણા સમિતિ (ટાઉન ઇમ્પ્રૂવમેન્ટ કમિટી) ની સ્થાપના ૧૮૯૪માં કરવામાં આવી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> ત્રાવણકોરના શાસનકાળ દરમિયાન, ચેરથલા તાલુકાનો સમાવેશ ઉત્તરીય વિભાગ (કોટ્ટાયમ વિભાગ) માં કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે આજના અલાપ્પુઝા જિલ્લાના બાકીના તમામ તાલુકાઓને બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના મધ્ય વિભાગ (કોલ્લમ વિભાગ) હેઠળ રાખવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1931_census">{{cite book|title=Census of India, 1931, VOLUME XXVIII, Travancore, Part-I Report|publisher=Government of Travancore|year=1932|location=Trivandrum|url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/handle/10973/18998 }}</ref> [[File:Allepeymartyrscolumn.JPG|thumbnail|૧૯૪૬માં બ્રિટિશ રજવાડાના ત્રાવણકોરના દિવાન સામે થયેલા પુન્નાપરા-વાયલર બળવાની યાદમાં સામ્યવાદી સ્મારક સ્તંભ..<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/>]] આ જિલ્લાએ ત્રાવણકોરના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી માટેનું અભિયાન આ જિલ્લામાં પત્રકાર ટી. કે. માધવન દ્વારા ઘણું વહેલું આયોજિત કરવામાં આવ્યું હતું, અને ૧૯૨૫માં મંદિરોના પહોંચ માર્ગો, ખાસ કરીને અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ સ્વામી મંદિર તરફ જતા રસ્તાઓ તમામ જ્ઞાતિના હિંદુઓ માટે ખુલ્લા મૂકવામાં આવ્યા હતા. આ જિલ્લામાં ૧૯૩૨માં બંધારણીય દમનના વિરોધ તરીકે શરૂ થયેલા 'નિવર્તન' (Nivarthana) આંદોલન પણ જોવા મળ્યું હતું. કેરળમાં સૌપ્રથમ રાજકીય હડતાળ ૧૯૩૮માં અલાપ્પુઝા ખાતે જ યોજાઈ હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> ૧૯૪૦ના દાયકામાં બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના દીવાન સામે કોમ્યુનિસ્ટોના નેતૃત્વ હેઠળ થયેલા 'પુન્નાપ્રા-વયાલાર આંદોલન'નું કેન્દ્ર પણ આ જ જિલ્લો હતો.<ref name="ReferenceA"/> == ભૂગોળ == [[File:Kerala backwaters, Vembanad Lake, India.jpg|left|thumbnail|વેમ્બનાડ તળાવ]] અલપ્પુઝા અરબી સમુદ્ર અને વેમ્બનાડ સરોવરની વચ્ચે આવેલો એક દ્વીપકલ્પીય ભૂમિભાગ છે. મણિમાલા, પંબા અને અચનકોવિલ અહીંની મુખ્ય નદીઓ છે; તેમની શાખાઓ અને ઉપનદીઓ અલપ્પુઝામાંથી વહીને વેમ્બનાડ સરોવરમાં ઠલવાય છે. આ પ્રદેશનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ સરોવર વેમ્બનાડ છે.<ref name="AlappuzhaRiversLakes">{{cite web |title=Rivers and Lakes |url=https://alappuzha.gov.in/about-district/rivers-lakes/ |date=12 June 2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=18 March 2021}}</ref> == જંગલો અને વન્યજીવો == [[File:Pathiramanal island - view from muhamma.jpg|thumbnail|પથિરામનલ ટાપુ – મુહમ્મા તરફથી એક દ્રશ્ય]] અલપ્પુઝા કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો હતો જ્યાં કોઈ સરકારી જંગલ નહોતું. પરંતુ ૨૦૧૩માં આ પરિસ્થિતિ બદલાઈ, જ્યારે વન અને વન્યજીવ વિભાગ દ્વારા વીય્યાપુરમ ખાતેની ૧૪.૫ એકર (૫.૯ હેક્ટર) જમીનને અનામત જંગલ તરીકે જાહેર કરવામાં આવી.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Biju E |title=Alappuzha gets a canopy |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2019/jun/05/alappuzha-gets-a-canopy-1986058.html |date=5 June 2019 |newspaper=The New Indian Express |access-date=9 March 2020}}</ref> અલપ્પુઝા જિલ્લાના વેમ્બનાડ સરોવરમાં આવેલો ''પથિરામનલ ટાપુ'' તેના દુર્લભ સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ (Migrating birds) માટે ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે.<ref>{{cite web |title=Pathiramanal in Alappuzha |url=https://www.keralatourism.org/destination/pathiramanal-alappuzha/536 |date=2017 |website=Department of Tourism, Government of Kerala |access-date=9 March 2020}}</ref> == વહીવટ == [[File:Alappuzha loves Wikimedia IMG 7589.JPG|thumb|આલાપ્પુઝા જિલ્લા અદાલત]] [[File:Alappuzha loves Wikimedia IMG 7599.JPG|thumb|એલેપ્પી બાર અસોશીએશન]] આલાપ્પુઝા શહેર આલાપ્પુઝા જિલ્લાનું વહીવટી મુખ્યાલય છે. આ જિલ્લાને આલાપ્પુઝા અને ચંગન્નુર એમ બે મહેસૂલી વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.<ref name="SPB Alappuzha Profile" /> === નગરપાલિકાઓ === જિલ્લામાં ૬ નગરપાલિકાઓ (મ્યુનિસિપલ ટાઉન) આવેલી છે:<ref>{{Cite web|title=Municipalities {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/municipalities/|access-date=2021-11-22|language=en-US}}</ref> {{columns-list|colwidth=20em| * આલાપ્પુઝા * ચંગન્નુર * ચેરથલા * હરિપાદ * કાયમકુલમ * માવેલીકારા }} === વિધાનસભા અને લોકસભા પ્રતિનિધિત્વ === આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં બે લોકસભા મતવિસ્તારો આવેલા છે: # આલાપ્પુઝા # માવેલીકારા જિલ્લામાં ૯ વિધાનસભા મતવિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે: {{columns-list|colwidth=20em| * અરોર * ચેરથલા * અંબાલાપ્પુઝા * આલાપ્પુઝા * કુટ્ટનાડ * હરિપાદ * કાયમકુલમ * માવેલીકારા * ચંગન્નુર }} === તાલુકાઓ === આલાપ્પુઝા જિલ્લાને બે મહેસૂલી વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે, જે અંતર્ગત કુલ છ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે:<ref name="alprvn">{{cite web |url=https://alappuzha.nic.in/en/villages/ |title=Revenue villages, Taluks, and Revenue divisions in Alappuzha district |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India |access-date=10 June 2022}}</ref> * આલાપ્પુઝા મહેસૂલી વિભાગ<ref name="alprvn"/> ** ચેરથલા ** અંબાલાપ્પુઝા ** કુટ્ટનાડ * ચંગન્નુર મહેસૂલી વિભાગ<ref name="alprvn"/> ** કાર્તિકાપલ્લી ** માવેલીકારા ** ચંગન્નુર === મહેસૂલી ગામો === મહેસૂલી વહીવટની સરળતા અને વિકેન્દ્રીકરણ માટે આલાપ્પુઝા જિલ્લાને કુલ ૯૩ મહેસૂલી ગામોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.<ref name="alprvn"/> == જનસંખ્યા == {{historical populations|11=1901|12=5,09,545|13=1911|14=5,85,094|15=1921|16=6,93,538|17=1931|18=8,65,222|19=1941|20=9,83,184|21=1951|22=11,65,845|23=1961|24=14,04,269|25=1971|26=16,71,286|27=1981|28=18,65,455|29=1991|30=20,01,217|31=2001|32=21,09,160|33=2011|34=21,27,789|percentages=pagr|footnote=source:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html Decadal Variation In Population Since 1901]</ref>|align=center}} {| class="wikitable" |- | '''વિસ્તાર''' | ૧૪૧૪ ચો.મી. - રાજ્યના વિસ્તારનો ૩.૬૪% |- | '''વસ્તી''' | રાજ્યની વસ્તીના ૨,૧૨૭,૭૮૯ – ૬.૬૧% (૨૦૧૧) |- | '''વસ્તી ગીચતા''' || ૧૫૦૪ પ્રતિ વર્ગકિમી (૨૦૧૧) |- | '''સાક્ષરતા''' || ૯૭.૩૬%–૯૪.૨૪% (૨૦૧૧) |- | '''જાતિ ગુણોત્તર''' || ૧૧૦૦ સ્ત્રીઓ/૧૦૦૦ પુરુષો |- | '''શહેરીકરણા''' || ૨૯.૪૬% |} <ref>{{Cite web|title=Demography {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/demography/|access-date=2021-11-22|language=en-US}}</ref> ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, આલાપ્પુઝા જિલ્લાની કુલ વસ્તી ૨૧,૨૭,૭૮૯ (૨૧.૨૭ લાખ) છે,<ref name=districtcensus2011>{{cite web |title=District Census Hand Book: Alappuzha |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/642/download/2216/DH_2011_3211_PART_A_DCHB_ALAPPUZHA.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> જે લગભગ નામીબિયા દેશ<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | access-date = 2011-10-01 | quote = Namibia 2,147,585 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-date = 2011-09-27 }}</ref> અથવા અમેરિકાના ન્યૂ મેક્સિકો રાજ્યની વસ્તી જેટલી છે.<ref>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |title=2010 Resident Population Data |publisher=U. S. Census Bureau |access-date=2011-09-30 |quote=New Mexico – 2,059,179 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101090833/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=1 January 2011 }}</ref> વસ્તીની દૃષ્ટિએ ભારતના કુલ ૬૪૦ જિલ્લાઓમાંથી આલાપ્પુઝાનો ક્રમ ૨૧૬મો આવે છે. જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા દર ચોરસ કિલોમીટરે ૧,૫૦૪ રહેવાસીઓ (૩,૯૦૦ પ્રતિ ચોરસ માઈલ) છે.<ref name=districtcensus2011 /> ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકા દરમિયાન અહીંનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૦.૮૮% રહ્યો હતો.<ref name=districtcensus2011 /> આલાપ્પુઝામાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૦૦ મહિલાઓનું ઉત્કૃષ્ટ પ્રમાણ છે.<ref name=districtcensus2011 /> જિલ્લાનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૭૨% છે.કુલ વસ્તીના ૫૩.૯૬% લોકો શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) ની વસ્તી અનુક્રમે ૯.૪૬% અને ૦.૩૧% છે.<ref name=districtcensus2011 /> મલયાલમ એ અહીંની મુખ્ય ભાષા છે, જે કુલ વસ્તીના ૯૯.૦૦% લોકો દ્વારા બોલવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, શહેરી વિસ્તારોમાં થોડી સંખ્યામાં કોંકણી ભાષા બોલતો લઘુમતી સમુદાય પણ વસે છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કેરળ રાજ્યના તમામ જિલ્લાઓમાં આલાપ્પુઝા જિલ્લાની વસ્તી ગીચતા સૌથી વધુ છે. જિલ્લાનું શહેરીકરણ ૨૯.૪૬% જેટલું થયેલું છે.<ref>[http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm Census GIS India<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |date=2010-01-11 }}</ref> ભૌગોલિક વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આલાપ્પુઝા એ કેરળનો સૌથી નાનો જિલ્લો છે. === ધર્મ === {{bar box |title = અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં ધર્મો (2011)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|68.64}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|20.45}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|10.55}} {{bar percent|અન્ય|black|0.36}} }} [[File:Entrance of Ambalapuzha Sri Krishna Temple.jpg|thumb|અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ મંદિરનું પ્રવેશદ્વાર]] ૨૦૧૧ની ભારતીય વસ્તી ગણતરી મુજબ, હિન્દુ વસ્તી ૬૮.૬૪%, ખ્રિસ્તી (સાયરો મલબાર કેથોલિક, ઓર્થોડોક્સ, માર્થોમા, પેન્ટેકોસ્ટલ, લેટિન કેથોલિક અને માલંકારા કેથોલિક) ૨૦.૪૫% અને મુસ્લિમ વસ્તી ૧૦.૫૫% હતી.<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> જિલ્લાના તમામ તાલુકાઓમાં સ્પષ્ટ હિન્દુ બહુમતી હોવા છતાં, જિલ્લાના તમામ ભાગોમાં ખ્રિસ્તીઓ એક મોટી લઘુમતી બનાવે છે અને તેમાંથી, કુટ્ટાનાડમાં સૌથી વધુ ખ્રિસ્તી વસ્તી છે અને તે સાયરો-મલબાર ચર્ચનું કેન્દ્ર છે અને ચેંગન્નુર ઓર્થોડોક્સ ચર્ચનું કેન્દ્ર છે. જ્યારે, દરિયાકાંઠાના પટ્ટાઓમાં લેટિન કેથોલિકો છુપાયેલા છે. ==== આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં ધર્મો (તાલુકા મુજબ) ==== ભારતની ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, અલ્લાપ્પુઝા જિલ્લાની ધાર્મિક રચના તેના તાલુકાઓમાં નોંધપાત્ર તફાવત દર્શાવે છે. {| class="wikitable sortable" ! તાલુકા !! હિન્દુ (%) !! મુસ્લિમ (%) !! ખ્રિસ્તી (%) !! અન્ય (%) |- | ચેરથલા || style="background:#FF9933;" | 72.41 || 6.21 || 21.05 || 0.31 |- | અંબાલાપ્પુઝા || style="background:#FF9933;" | 56.58 || 19.85 || 23.31 || 0.24 |- | કુટ્ટનાડ || style="background:#FF9933;" | 59.64 || 0.67 || 39.34 || 0.35 |- | કાર્તિકપલ્લી || style="background:#FF9933;" | 75.81 || 15.75 || 8.09 || 0.36 |- | ચેંગન્નુર || style="background:#FF9933;" | 68.59 || 4.37 || 26.51 || 0.53 |- | માવેલીક્કારા || style="background:#FF9933;" | 75.44 || 7.98 || 16.09 || 0.50 |} == પરિવહન == === જમીનમાર્ગ === {{wide image|Pallathuruthi bridge pano small.jpg|1200px|align-cap=center|પલ્લથુરુથી પુલ}} ==== રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો ==== રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૬૬ (NH 66) એ ભારતના સૌથી લાંબા રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોમાંનો એક છે. તે પનવેલ (મુંબઈ નજીક) થી કન્યાકુમારી સુધી જાય છે અને આલાપ્પુઝા શહેરમાંથી પસાર થાય છે. આ હાઈવે મુંબઈ, ગોવા, ઉડુપી, મંગલુરુ, કન્નુર, કોઝિકોડ, ગુરુવાયુર, એર્નાકુલમ, કોલ્લમ અને ત્રિવેન્દ્રમ (તિરુવનંતપુરમ) જેવા અન્ય મુખ્ય શહેરોને સાંકળે છે. શહેરના મધ્ય ભાગમાં ટ્રાફિકનું ભારણ ઘટાડવા માટે કોમ્માડી થી કલારકોડ વચ્ચે રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ માટે બનાવવામાં આવેલ આલાપ્પુઝા બાયપાસનું નિર્માણ કાર્ય પૂર્ણ થઈ ચૂક્યું છે, અને આ એલિવેટેડ હાઈવે ૨૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૧ના રોજ વાહનવ્યવહાર માટે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો હતો. આલાપ્પુઝા માર્ગ પરિવહન દ્વારા ખૂબ સારી રીતે જોડાયેલું છે. દરિયાકાંઠા અને પહાડી વિસ્તારના પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપવાના ભાગરૂપે રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (SH 11) ને રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ તરીકે અપગ્રેડ કરવાની યોજના છે, જેથી આલાપ્પુઝાને તમિલનાડુના તમિલનાડુ સ્થિત કોડાઈકેનાલ સાથે સીધું જોડી શકાશે.<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/150809/nation-current-affairs/article/jawahar-thayankari-lifts-nehru-trophy|title=Jawahar Thayankari lifts Nehru trophy|date=9 August 2015|website=Deccan Chronicle|access-date=24 April 2018}}</ref> ==== રાજ્ય ધોરીમાર્ગો ==== [[File:AC Road SH-11.JPG|thumb|રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (કેરળ)]] આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં કુલ આઠ રાજ્ય ધોરીમાર્ગો આવેલા છે, જેમાંથી ત્રણ ધોરીમાર્ગો આલાપ્પુઝા શહેરથી જ શરૂ થાય છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (SH 11) આલાપ્પુઝાના કલારકોડ થી શરૂ થઈને ચંગનાસ્સેરીના પેરુન્ના ખાતે પૂરો થાય છે. આ રસ્તો લોકપ્રિય રીતે AC રોડ (આલાપ્પુઝા-ચંગનાસ્સેરી માર્ગ) તરીકે ઓળખાય છે અને તેની લંબાઈ ૨૪.૨ કિમી છે. આ એક અત્યંત વ્યસ્ત અને મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે જે આલાપ્પુઝા શહેરને કોટ્ટાયમ જિલ્લા સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૪૦ (SH 40) એકમાત્ર અંતરરાજ્ય રાજ્ય ધોરીમાર્ગ છે. તે આલાપ્પુઝા શહેરને તમિલનાડુના મદુરાઈ શહેર સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૬૬ (SH 66) આલાપ્પુઝા શહેરથી શરૂ થાય છે અને એર્નાકુલમના થોપ્પુમ્પડી ખાતે પૂર્ણ થાય છે. [[File:Main Central Road - SH1.JPG|thumb|ચેંગન્નુર પાસે મુખ્ય સેન્ટ્રલ રોડ]] એમ. સી. રોડ / રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧ (મુખ્ય કેન્દ્રિય માર્ગ - SH 1) એ કેરળના ત્રાવણકોર વિસ્તારની મુખ્ય ધમની સમાન રાજ્ય ધોરીમાર્ગ છે. કેરળ લોક નિર્માણ વિભાગ (PWD) દ્વારા તેને SH 1 તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. તે આલાપ્પુઝા જિલ્લાના ચંગન્નુર શહેરમાંથી પસાર થાય છે અને તેને કેરળના અન્ય ભાગો સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૫ (SH 5) કાયમકુલમથી શરૂ થઈને પુલીમુક્કુ જંકશન ખાતે પૂરો થાય છે. આ હાઈવેની લંબાઈ ૪૨.૫ કિમી છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૬ (SH 6) કાયમકુલમથી શરૂ થઈને થિરૂવલ્લા ખાતે પૂર્ણ થાય છે, જેની લંબાઈ ૩૦.૮ કિમી છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૦ (SH 10) માવેલીકારા થી શરૂ થઈને કોઝેનચેરી સુધી જાય છે અને તે ૨૮.૭ કિમી લાંબો છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૨ (SH 12) અંબાલાપ્પુઝા થી શરૂ થઈને થિરૂવલ્લા ખાતે પૂરો થાય છે અને તેની લંબાઈ ૨૭.૨ કિમી છે.<ref>{{cite web |title=State Highways in Kerala |url=http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |date=2008 |website=Kerala Public Works Department |access-date=11 December 2020}}</ref> [[File:Aroor bypass.jpg|thumb|અરૂર બાયપાસ]] ==== રેલવે ==== [[File:Kayamkulam Railway Station.jpg|thumb|કયામકુલમ જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન]] આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં મુખ્ય બે રેલવે લાઈનો આવેલી છે. એર્નાકુલમ-કાયમકુલમ કોસ્ટલ (તટીય) રેલવે લાઈન મુખ્યત્વે જિલ્લાના પશ્ચિમ અને દરિયાકાંઠાના ભાગોને સાંકળે છે. તેમાં હરિપાદ, આલાપ્પુઝા, ચેરથલા અને કાયમકુલમ જંકશન રેલવે સ્ટેશનોનો સમાવેશ થાય છે. એર્નાકુલમ-કોટ્ટાયમ-કોલ્લમ રેલવે લાઈન જિલ્લાના પૂર્વ ભાગને જોડે છે, જેમાં ચંગન્નુર અને માવેલીકારા રેલવે સ્ટેશનો આવેલા છે.<ref>{{cite web |title=State Highways in Kerala |url= http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |date=2008 |website=Kerala Public Works Department |access-date=11 December 2020}}</ref> === જળપરિવહન === આલાપ્પુઝામાં જળમાર્ગોની વિપુલતાને કારણે બોટ અને ફેરી (હલેસાં તથા મોટર બોટ) અહીંની પરિવહન વ્યવસ્થાનો એક અભિન્ન ભાગ છે.[૪૩] રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ ૩ (NW 3) પણ આ વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે.<ref name=":0">{{Cite web |last=Koshy |first=Sara |date=17 January 2025 |title=Photo essay: A deep dive into Alappuzha's water transport system |url=https://idronline.org/article/livelihoods/photo-essay-a-deep-dive-into-alappuzhas-water-transport-system/ |access-date=2025-01-26 |website=India Development Review |language=en-US}}</ref> આલાપ્પુઝા શહેરમાં KSRTC બસ સ્ટેન્ડની સામે જ રાજ્ય જળ પરિવહન વિભાગ (SWTD - State Water Transport Department) નું બોટ જેટી આવેલું છે. અહીંથી કોટ્ટાયમ, કોલ્લમ અને ચંગનાસ્સેરી જેવા મોટા શહેરો ઉપરાંત અસંખ્ય નાના નગરો અને નાની જેટીઓ સુધી દૈનિક બોટ સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે. === હવાઈ માર્ગ === આલાપ્પુઝા શહેર હવાઈ, રેલ, સડક અને જળમાર્ગો દ્વારા સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવું સ્થળ છે. ઉત્તરમાં ૭૮ કિલોમીટર (૪૮ માઇલ) અંતરે આવેલું કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (COK) આલાપ્પુઝાનું સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ છે. દક્ષિણમાં ૧૫૯ કિલોમીટર (૯૯ માઇલ) દૂર આવેલું તિરુવનંતપુરમ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (TRV) આ જિલ્લાને અન્ય દેશો સાથે જોડે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ આલાપ્પુઝા પહોંચવા માટે આ સુવિધાનો બહોળો ઉપયોગ કરે છે. આ ઉપરાંત કોઝિકોડ (૨૩૬ કિલોમીટર) અને કોયમ્બતૂર (૨૫૪ કિલોમીટર)ના એરપોર્ટ પણ નજીકમાં આવેલા છે. આલાપ્પુઝા શહેરમાં એક હેલિપેડ પણ આવેલું છે, જે સરકારી ઉપયોગ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યું છે. == સંસ્કૃતિ == સાપ આકારની નૌકાઓની સ્પર્ધા (Snake boat races) એ અલેપ્પી (આલાપ્પુઝા) નો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરંપરાગત ઉત્સવ છે. આ રેગટા (નૌકા સ્પર્ધાઓ) સામાન્ય રીતે ઓગસ્ટ અને ઓક્ટોબર વચ્ચે યોજાય છે, જેમાં ૧૨૦ જેટલા નાવિકો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી લાંબી અને પાતળી બોટનો ઉપયોગ થાય છે. નેહરુ ટ્રોફી બોટ રેસ એ આ પ્રકારની નૌકા સ્પર્ધામાં સૌથી જાણીતી સ્નેક બોટ રેસ છે. === પ્રવાસન === [[File:Alleppey canal 3.jpg|thumb|અલેપ્પીના પશ્ચિમમાં વાણિજ્યિક નહેરનો માર્ગ]] [[File:Sunrise Beauty of Nature.jpg|thumb|અરૂર પુલ પરથી સૂર્યોદય]] 'આલાપ્પુઝા' નામ મલયાલમ શબ્દો 'આલ' (સમુદ્ર) + 'પુઝા' (નદીનું મુખ) પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે "નદી અને સમુદ્રનું મિલન સ્થાન". આલાપ્પુઝા એ રાજ્યના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રવાસન કેન્દ્રોમાંનું એક છે. અહીં આંતરિક નહેરોનું વિશાળ નેટવર્ક આવેલું હોવાથી તેને "પૂર્વનું વેનિસ" (Venice of the East) ઉપનામ મળેલું છે. નહેરોનું આ વિશાળ નેટવર્ક અલેપ્પીની જીવાદોરી સમાન છે. આલાપ્પુઝા ભૂતકાળમાં વેપારના સૌથી વ્યસ્ત કેન્દ્રોમાંનું એક હતું, અને મલબાર કિનારે આવેલું એક ખૂબ જ જાણીતું બંદર હતું. આજે પણ તે નાળિયેરના રેસાના કાર્પેટ ઉદ્યોગ અને ઝીંગા ઉછેરના મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે પોતાનું આકર્ષણ જાળવી રાખે છે. આલાપ્પુઝા એ પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) પ્રવાસન માટે, તેમજ ચર્ચોથી ભરેલા કોટ્ટાયમ શહેર અને આરનમુલા નગરની મુલાકાત લેવા માટેનું આદર્શ કેન્દ્ર (વડું મથક) છે. આરનમુલા નગર તેની ઐતિહાસિક વાર્ષિક 'આરનમુલા સ્નેક બોટ રેસ' માટે જાણીતું છે. આલાપ્પુઝામાં આવેલું ચંગન્નુર એ સબરીમાલા મંદિરનું સૌથી નજીકનું રેલવે સ્ટેશન છે. માવેલીકારાના મુખ્ય આકર્ષણોમાં બુદ્ધની મૂર્તિ અને 'શારદા મંદિરમ'નો સમાવેશ થાય છે. બુદ્ધની આ પ્રતિમા પદ્માસન મુદ્રામાં બેઠેલી જોવા મળે છે. અહીંની મૂર્તિઓનું એક સામાન્ય લક્ષણ એ છે કે તેમના મસ્તક પર વાળનું કોતરકામ કરવામાં આવ્યું નથી. પુરાતત્વ વિભાગના અભ્યાસો પણ વાળ ગાયબ હોવાના આ કારણને સ્પષ્ટ કરી શક્યા નથી, જ્યારે ગાંધાર અને મથુરા શૈલીની સામાન્ય બુદ્ધ પ્રતિમાઓમાં વાળનું કોતરકામ જોવા મળતું હોય છે. મસ્તકના ભાગે હેડગિયર (શિરોભૂષણ) જેવા ચિહ્નો કે નિશાનો બનેલા છે. જોકે પુરાતત્વ વિભાગે આ પ્રતિમા માટે પેગોડા જેવું માળખું (છત) બનાવ્યું છે, છતાં અહીં આવતા પ્રવાસીઓ માટે મૂર્તિ વિશેની કોઈ ચોક્કસ માહિતી કે વિગતો ઉપલબ્ધ નથી. સ્થાનિક લોકો આ બુદ્ધ પ્રતિમા સામે દીવા પ્રગટાવે છે. માવેલીકારા ખાતે આવેલી આ બુદ્ધ મૂર્તિ ૪ ફીટ (૧.૨ મીટર) ઊંચી છે અને તે કદાચ સૌથી મોટી બુદ્ધ પ્રતિમા છે. મસ્તક પરનું કોતરકામ ગ્રીક પ્રતિમાઓના હેલ્મેટ જેવું દેખાય છે. શરીર પર જનોઈનું નિશાન સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. બીજી એક વિશેષતા એ છે કે એક ખભા પર શાલ (ઓઢાડી હોય તેવું) નિશાન બનેલું છે. અહીં પુરાતત્વ વિભાગે આ પ્રતિમાના સમયગાળાનો ઉલ્લેખ કરતું એક સૂચના બોર્ડ પણ લગાવ્યું છે. શારદા મંદિરમ (Saradha Mandiram) એ 'કેરળ પાણિની' (એ. આર. રાજરાજ વર્મા) નું નિવાસસ્થાન હતું. આલાપ્પુઝા દર વર્ષે ઓગસ્ટના બીજા શનિવારે યોજાતી તેની સ્નેક-બોટ રેસ માટે પણ પ્રખ્યાત છે. આ સ્પર્ધા — નેહરુ બોટ રેસનો પ્રારંભ ઈ.સ. ૧૯૫૨માં થયો હતો અને તેનું નામ ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. જ્યારે સો કરતાં પણ વધુ નાવિકો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી આ સ્નેક-બોટ્સ પવનની ઝડપે પાણીને કાપીને આગળ ધપે છે, ત્યારે સમગ્ર વાતાવરણ રોમાંચ અને ઉત્સાહથી ભરી દે તેવું હોય છે. રેવી કરુણાકરન મેમોરિયલ મ્યુઝિયમમાં કલા અને કલાકૃતિઓનું પ્રદર્શન પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું છે. રેવી કરુણાકરન આધુનિક નાળિયેર રેસા (Coir) ઉદ્યોગના આર્કિટેક્ટ (ઘડવૈયા) હતા, જે ઉદ્યોગ આજે પણ કેરળ રાજ્યમાં ૫,૦૦૦,૦૦૦ (૫ લાખ) થી વધુ લોકોને રોજગારી આપે છે. આ મ્યુઝિયમમાં મૂકવામાં આવેલી વસ્તુઓ તેમના પરિવાર દ્વારા ત્રણ પેઢીઓથી એકત્રિત કરવામાં આવી હતી, જેમાં વિશ્વના તમામ ખૂણાઓથી લવાયેલી અનોખી અને દુર્લભ કલાત્મક ચીજવસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. આલાપ્પુઝા, જે આ જિલ્લાનું વડું મથક છે, તે નયનરમ્ય નહેરો, પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) અને સરોવરો (લાગુન) ધરાવતું શહેર છે. તેને લોર્ડ કર્ઝન દ્વારા "પૂર્વનું વેનિસ" (Venice of the East) તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://alappuzha.nic.in/|title=Official Website of Alappuzha District, Kerala State, India|website=alappuzha.nic.in|access-date=24 April 2018}}</ref> === તહેવાર === ''ચેટ્ટીકુલંગરા ભરણી''એ આલાપ્પુઝા જિલ્લાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ તહેવાર છે. આ ઉત્સવ કેરળના અગ્રણી મંદિર ઉત્સવોમાંનો એક છે. ભગવતી દેવીને સમર્પિત 'ચેટ્ટીકુલંગરા ભગવતી મંદિર' માવેલીકારાથી લગભગ ૪ કિલોમીટર અને કાયમકુલમથી ૬ કિલોમીટરના અંતરે આવેલું છે. આ તહેવાર ફેબ્રુઆરી/માર્ચ મહિનામાં 'ભરણી' નક્ષત્ર દરમિયાન ઉજવવામાં આવે છે. આ ઉત્સવની મુખ્ય વિધિઓ 'કુથિયોત્તમ' અને 'કેત્તુકવચ'નો સમાવેશ થાય છે. કુથિયોત્તમમાં કઠિન ધાર્મિક તપસ્યા અને વ્રત કરનારા નાના છોકરાઓની એક શોભાયાત્રા (સરઘસ) નીકળે છે. પરંપરાગત ઢોલ-નગારા, સંગીત અને ઝળહળતી સુશોભિત છતરીઓ સાથે આ છોકરાઓ ભાવવિભોર થઈને નૃત્ય કરતા આ સરઘસમાં આગળ વધે છે. આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં આવેલું સેન્ટ અંડ્રુઝ બેસિલિકા (અર્થુંકલ) અને સેન્ટ થોમસ ચર્ચ (થુમ્પોલી) તેમના વાર્ષિક ઉત્સવ માટે જાણીતા છે, જે લોકપ્રિય રીતે અર્થુંકલ પેરુન્નાલ અને થુમ્પોલી પેરુન્નાલ તરીકે ઓળખાય છે ('પેરુન્નાલ' નો અર્થ તહેવાર કે ઉત્સવ થાય છે). 'ચિરાપ્પુ મહોત્સવ' એ ડિસેમ્બર મહિનામાં આલાપ્પુઝાના પ્રસિદ્ધ મુલ્લાક્કલ રાજરાજેશ્વરી મંદિરમાં ઉજવાતો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગ છે. આ મહોત્સવની વચ્ચે જ ક્રિસમસ (નાતાલ) પણ આવતી હોવાથી તે સમયે આલાપ્પુઝા શહેર ખૂબ જ ઉત્સાહ અને રોનકથી ભરાઈ જાય છે. આખો મહિનો રસ્તાઓ પર લોકોની ભારે ભીડ જોવા મળે છે, જ્યાં હરતા-ફરતા બજારો અને સર્કસ તેમજ વિવિધ પ્રદર્શનો જેવી મનોરંજક પ્રવૃત્તિઓથી શેરીઓ ધમધમે છે. આ ઉત્સવનું મુખ્ય આકર્ષણ 'શીવેલી'ની વિધિ છે, જેમાં પરંપરાગત 'ચેંડા' અને 'પંચવાદ્યમ' સંગીતના ભવ્ય તાલ સાથે ૯ સુશોભિત ગજરાજો (હાથીઓ)નું ભવ્ય પ્રદર્શન યોજાય છે. પડનિલમ શિવરાત્રિ એ આલાપ્પુઝા જિલ્લાની બીજી એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક ઘટના અને તહેવાર છે. આ ઉત્સવ દર વર્ષે પદાનિલમ પરબ્રહ્મ મંદિરમાં ખૂબ જ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉજવવામાં આવે છે. આ મંદિર પદાનિલમ નામના નાના નગરમાં આવેલું છે, જે માવેલીકારા શહેરથી આશરે ૧૬ કિલોમીટરના અંતરે સ્થિત છે. [[File:Edappon Nandikeshan Padanilam.jpg|thumbnail|right|નૂરનાદ પડનિલમ શિવરાત્રી]] અનન્ય નાગરાજ મંદિર (મન્નરસાળા મંદિર, વેટ્ટીકોડુ નાગરાજ મંદિર) ખાતે ઓક્ટોબર/નવેમ્બર મહિનામાં એક ભવ્ય વાર્ષિક મહોત્સવ ઉજવવામાં આવે છે. આ મંદિર દ્વારા ઉજવાતો અન્ય એક તહેવાર એક દિવસીય 'થાઈપુયમ કાવડી' છે. દર વર્ષે ડિસેમ્બર મહિના દરમિયાન કીડંગમ-પારમ્પુ મંદિર ખાતે 'ચંદનકુડમ' ઉત્સવ ઉજવાય છે. આલાપ્પુઝાના કોટ્ટમકુલંગરા મંદિરમાં ફેબ્રુઆરી અને માર્ચ એમ બે તહેવારોની સિઝન (ઉત્સવો) યોજાય છે, કારણ કે એક જ કમ્પાઉન્ડ વોલ (પ્રાંગણ) ની અંદર અલગ-અલગ ધ્વજસ્તંભ ધરાવતા બે અલગ-અલગ દેવી-દેવતાઓ બિરાજમાન છે. કંડમંગલમ રાજરાજેશ્વરી મંદિર ચેરથલાના કડક્કરપ્પલ્લીમાં, રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૪૭ (NH 47) પર થાંકે જંકશનથી ૧ કિમી પશ્ચિમ દિશામાં આવેલું છે. આ મંદિરનો વાર્ષિક ઉત્સવ માર્ચ-એપ્રિલ મહિનામાં યોજાય છે. આ તહેવાર દરમિયાન દેવી માતાને બાળકો અર્પણ કરવાની પ્રથા, જેને 'ચિક્કારા' કહેવામાં આવે છે, તે અહીનું મુખ્ય આકર્ષણ છે. બાળકોનો 'ચમંજુ વલાથુ' ઉત્સવના બીજા દિવસે શરૂ થાય છે અને આઠમા દિવસ સુધી ચાલે છે. 'થલપ્પોલી' નામની શોભાયાત્રા ધ્વજારોહણના દિવસે જ શરૂ થઈ જાય છે. ઉત્સવના ૧૦મા દિવસે મંદિરના પ્રાંગણમાં આવેલા એક કુંડમાં (તળાવમાં) દેવીનો પવિત્ર સ્નાન સમારોહ યોજવામાં આવે છે, જેને 'આરાટ્ટુ' કહેવાય છે. હાથીઓની ભવ્ય શોભાયાત્રા, આતશબાજી, અને સ્ટેજ શો વગેરે અહીંના અન્ય મુખ્ય કાર્યક્રમો છે, જે હજારો ભક્તો અને પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. અહીંના ચર્ચો ભવ્ય વાર્ષિક ઉત્સવો (પેરુન્નાલ) ની ઉજવણી કરે છે. 'અર્થુંકલ પેરુન્નાલ' ઉત્સવ અર્થુંકલ ચર્ચ ખાતે ધામધૂમથી ઉજવાય છે. આ ઉપરાંત, ઈડાથુઆ ચર્ચ, થુમ્પોલી ચર્ચ (આલાપ્પુઝા) અને પલ્લીપુરમ ચર્ચ (ચેરથલા) ના તહેવારો અહીંના મુખ્ય અને મોટા ખ્રિસ્તી ઉત્સવો છે. અહીંના ઘણા તહેવારોમાં બોટ રેસ (Regatta) એક વિશેષ ભાગ ભજવે છે. ઓણમના તહેવાર સાથે જોડાયેલી વાર્ષિક વલ્લમ કલી / નેહરુ ટ્રોફી બોટ રેસ સપ્ટેમ્બર મહિનામાં પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) માં યોજાય છે. તેનું મુખ્ય આકર્ષણ 'ચુંદર વલ્લમ' (સ્નેક બોટ) ની સ્પર્ધા છે, જેમાં વડાપ્રધાનની ટ્રોફી મેળવવા માટે અસંખ્ય દાવોદારો ભાગ લે છે. આલાપ્પુઝામાં અન્ય એક લોકપ્રિય ઉજવણી "બીચ ફેસ્ટિવલ" છે, જે ૩૦ ડિસેમ્બરથી ૨ જાન્યુઆરી દરમિયાન યોજાય છે. આ ઉપરાંત, ચાંપાકુલમની "વલિયા પલ્લી" ચર્ચ ખાતે ઉજવાતો વાર્ષિક ઉત્સવ પણ અહીંનો બીજો એક મોટો અને ભવ્ય તહેવાર છે. == શિક્ષણ == === મેડિકલ કોલેજો === [[File:Alappuzha Medical College.jpg|1050px|center|thumb|સરકારી ટીડી મેડિકલ કોલેજ, આલાપ્પુઝા]] * સરકારી ટીડી મેડિકલ કોલેજ, આલાપ્પુઝા]<ref>{{cite web|url=http://tdmcalappuzha.org/|title=Government TD Medical College Alappuzha, Kerala|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010163817/http://www.tdmcalappuzha.org/|archive-date=10 October 2013|access-date=18 February 2016}}</ref> ==== પેરામેડિકલ કોલેજો ==== * KVM ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ પેરામેડિકલ સાયન્સ, ચેરથલા. ==== નર્સિંગ કોલેજો ==== * સરકારી કોલેજ ઓફ નર્સિંગ, વંદનમ. * KVM કોલેજ ઓફ નર્સિંગ, ચેરથલા. ==== કલા અને વિજ્ઞાન કોલેજો ==== {{columns-list|colwidth=22em| * બિશપ મોર કોલેજ, માવેલીકારા * સરકારી આર્ટસ અને સાયન્સ કોલેજ, અંબાલાપ્પુઝા * શ્રી અય્યપ્પા કોલેજ, એરામલ્લીકારા * શ્રી નારાયણ કોલેજ, ચંગન્નુર * માર ગ્રેગોરિયોસ કોલેજ, પુન્નાપરા<ref>{{cite web|url=http://margregoriospunnapra.org|title=Mar Gregorios College}}</ref> * એમ. એસ. એમ. કોલેજ, કાયમકુલમ<ref name=MSMHome>{{cite web |title=Home |url=http://www.msmcollege.in/ |website=Milad E Sherif Memorial (MSM) College |access-date=21 June 2016 }}</ref> * એન. એસ. એસ. કોલેજ<ref>{{cite web |url=http://www.grotal.com/e/NSS-College-Alappuzha-C4791 |title=NSS Alappuzha |publisher=Grotal.com |access-date=2013-09-25 }}</ref> * સેન્ટ અલોયસિયસ કોલેજ, ઈડાથુઆ<ref>{{cite web |url=http://www.aloysiuscollege.org/ |title=St Aloysius |publisher=Aloysiuscollege.org |access-date=2013-09-25 }}</ref> * સેન્ટ જોસેફ્સ કોલેજ ફોર વુમન, આલાપ્પુઝા<ref name="SJCW">{{cite web |title=Welcome to St.Joseph's College |url=http://www.stjosephcollegeforwomen.com/ |date=2010 |website=St. Joseph's College for Women, Alappuzha |access-date=3 April 2022}}"</ref> * સેન્ટ માઈકલ્સ કોલેજ, ચેરથલા<ref name="SMC">{{cite web |title=St. Michael's College |url=http://www.keralauniversity.edu/stmicheals.htm |website=University of Kerala |access-date=3 April 2022}}</ref> * સનાતન ધર્મ કોલેજ<ref>{{cite web|url=http://www.sdcollege.in|title=Welcome – Sanatana Dharma College|access-date=25 August 2020}}</ref> * શ્રી નારાયણ કોલેજ, ચેરથલા<ref>{{cite web|url=http://www.sncollegecherthala.in|title=SN COLLEGE CHERTHALA|access-date=24 April 2018}}</ref> * ટી. કે. માધવ મેમોરિયલ કોલેજ<ref name=TKMHome>{{cite web |title=Home |url=http://tkmmcollege.org/ |website=T. K. Madhava Memorial College |access-date=21 June 2016 }}</ref> }} == ચિત્ર વિથિકા == <gallery> File:Kerala backwaters, Vembanad Lake, Houseboats, India.jpg|વાંબનાડ તળાવ પર હાઉસબોટ્સ File:Kerala backwaters, Canal, Palm trees, India.jpg|અલાપ્પુઝામાં બેકવોટર્સ. File:Kerala backwaters, Cruise, India.jpg|અલાપ્પુઝામાં હાઉસબોટ File:Kerala Water Transport DS.jpg|કેરળમાં જાહેર પરિવહન બોટ સેવા. File:CSIALP.jpg|{{center|ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઈન્ડિયા (CSI) ક્રાઈસ્ટ ચર્ચ, અલાપ્પુઝા}} File:Palamel_kara_nandikeshan.jpg|નૂરનાદ પડનિલમ શિવરાત્રી. </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == પૂરક વાંચન == * {{Citation | author = U. Sivaraman Nair | year=1952 | title= 1951 Census Handbook- Quilon District | publisher=Travancore-Cochin Government Press | location = Trivandrum | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5607/1/20626_1951_QUI.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5607/1/20626_1951_QUI.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Alleppey District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5669/1/22618_1961_ALL.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5669/1/22618_1961_ALL.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Alappuzha (Part-A) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_A_ALAPPUZHA.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_A_ALAPPUZHA.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Alappuzha (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_B_ALAPPUZHA.pdf }} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons category|Alappuzha district|એલેપ્પી જિલ્લો}} * [http://alappuzha.nic.in/ અલાપ્પુઝા જિલ્લાની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [https://web.archive.org/web/20141217005939/http://bestkeralaresorts.com/ અલાપ્પુઝા હોટેલ્સ & રિસોર્ટ્સ] * [https://www.shappees.com શપ્પિલ હાઉસ - માવેલિકારામાં પ્રાચીન કુટુંબ] {{સ્ટબ}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] k8jd4c3nrxp0mebvkujz5dx17mskz83 903701 903678 2026-08-14T16:28:47Z Snehrashmi 41463 સ્ટબ ઢાંચો દૂર કર્યો 903701 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = અલપ્પુઝા જિલ્લો | other_name = એલેપ્પી જિલ્લો | settlement_type = જિલ્લો | nickname = પૂર્વીય વિશ્વ નું વેનિસ<ref name="Venice"/> પર્શ્વજળનો રાજા | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Alappuzha Boat Beauty W.jpg | photo2a = Krishnapuram palace1.jpg | photo2b = Thottappally.jpg | photo3a = Alappuzha Bypass Aerial View 1.jpg | photo3b = Alleppey beach.jpg | photo4a = Cherthala infopark.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 210 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br/> કેટ્ટુવલ્લમ, થોટ્ટપ્પલ્લી, અલપ્પુઝા બીચ, ઈન્ફોપાર્ક કેમ્પસ, ચેરથલા, અલપ્પુઝા બાયપાસ અને કૃષ્ણપુરમ પેલેસથી કયામકુલમ. }} | image_map = | mapframe = yes | map_caption = [[કેરળ]] માં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|9.49|76.49|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{Flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = મુખ્ય મથક | seat = [[એલેપ્પી|અલપ્પુઝા]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = Para | parts = {{collapsible list|title=મહેસૂલ વિભાગો (૨)|અલાપ્પુઝા|ચેંગન્નુર|}} {{collapsible list|title=તાલુકાઓ (૬)|ચેરથલા | અંબાલપ્પુઝા | કુટ્ટનાડુ | કાર્તિકપલ્લી | ચેંગન્નુર| માવેલીક્કારા|}} | government_type = | governing_body = | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = શાજી વી. નાયર, (IAS) | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ વડા | leader_name2 = પી. મોહન ચંદ્ર (IPS) <ref name="Alappuzha Home">{{cite web |title=Home |url=https://alappuzha.nic.in |website=Alappuzha District |access-date=21 February 2021}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="AlappuzhaProfile">{{cite web |title=District Profile |url=https://alappuzha.gov.in/district-profile/ |date=2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141447/https://alappuzha.gov.in/district-profile/ |archive-date=2018-06-12 |url-status=dead }}</ref> | area_rank = ૧૪મો | area_total_km2 = ૧,૪૧૪ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૧૨૭,૭૮૯ | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = IN-KL | registration_plate = '''KL-04''' અલપ્પુઝા,<br/> '''KL-29''' કાયમકુલમ,<br/> '''KL-30''' ચેંગન્નુર,<br/> '''KL-31''' માવેલીક્કારા,<br/> '''KL-32''' ચેરથલા,<br/> '''KL-66''' કુટ્ટાનાડ | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૯૪<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = [https://alappuzha.nic.in alappuzha.nic.in] | footnotes = }} '''એલેપ્પી જિલ્લો''' અથવા અલાપ્પુઝા જિલ્લો એ [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે. તેની રચના ૧૭ ઓગસ્ટ ૧૯૫૭ના રોજ અલેપ્પી જિલ્લા તરીકે કરવામાં આવી હતી, અને ૧૯૯૦માં જિલ્લાનું નામ બદલીને અલાપ્પુઝા રાખવામાં આવ્યું હતું.<ref name="AlappuzhaHistory">{{cite web |title=History |url=https://alappuzha.gov.in/history/ |date=2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=11 June 2018}}</ref> અલાપ્પુઝા કેરળનો સૌથી નાનો જિલ્લો છે.<ref name="SPB Alappuzha Profile">{{cite web |title=District Profile |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-alappuzha |date=2015 |website=Kerala State Planning Board – District Planning Office, Alappuzha |access-date=9 March 2020 }}</ref> જિલ્લા મુખ્યાલય અલેપ્પી શહેરનું નામ બદલીને ૨૦૧૨માં અલાપ્પુઝા રાખવામાં આવ્યું હતું. કેનાલો (નહેરો), બેકવોટર્સ, સમુદ્રતટો અને સરોવરો ધરાવતા અલાપ્પુઝા શહેરનું વર્ણન ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં ભારતના બ્રિટિશ ગવર્નર-જનરલ જ્યોર્જ કર્ઝન દ્વારા '''"પૂર્વનું વેનિસ"''' તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Venice">{{cite web|title=History {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/history/|access-date=2020-09-08|language=en-US}}</ref> આ જિલ્લો તેના મનોરમ કેરળ બેકવોટર્સ માટે વિશેષ રૂપે જાણીતો છે, જેના દ્વારા તે કુમરાકોમ જેવા લોકપ્રિય પ્રવાસી સ્થળ સહિત કેરળના અન્ય ભાગો સાથે સુસજ્જ રીતે જોડાયેલો છે. આ જિલ્લો ભારતમાં એક અત્યંત પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળ છે. તે તેના કાથી (કોઇર) ના કારખાનાઓ માટે પણ ઓળખાય છે, કારણ કે કેરળના મોટાભાગના કાથી ઉદ્યોગો અલાપ્પુઝા શહેર અને તેની આસપાસના વિસ્તારમાં સ્થિત છે. વેમ્બનાડ સરોવર, જે દરિયાઈ સપાટીથી નીચે સ્થિત છે, તે ભારતીય દ્વીપકલ્પનું સૌથી લાંબુ સરોવર છે, અને અલાપ્પુઝા જિલ્લો આ સરોવર અને અરબી સમુદ્રની વચ્ચે આવેલો છે.[૭] અલાપ્પુઝા જિલ્લાનો કુટ્ટનાડ વિસ્તાર, જે દરિયાઈ સપાટીથી નીચે સ્થિત છે, તે સમગ્ર ભારતનો સૌથી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતો વિસ્તાર છે.[૭] કુટ્ટનાડ, જે '''"કેરળના ચોખાના કટોરા"''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે ભારતમાં સૌથી નીચી ઊંચાઈ ધરાવે છે અને તે વિશ્વના એવા બહુ ઓછા સ્થળોમાંનું એક છે જ્યાં દરિયાઈ સપાટીથી નીચે ખેતી કરવામાં આવે છે..<ref>{{Cite news|title=Kerala Boat Ferries Lone Passenger To Help Her Take Exam|url=https://www.ndtv.com/kerala-news/coronavirus-lockdown4-kerala-government-boat-ferries-lone-passenger-sandra-babu-to-help-her-take-exam-2238752|agency=Press Trust of India|date=1 June 2020|access-date=17 November 2020|work=NDTV}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/mag/2003/07/13/stories/2003071300600200.htm|title=Thirst below sea level|last=Suchitra|first=M|date=2003-08-13|work=The Hindu|access-date=2020-11-17}}</ref> આ જિલ્લો ૧૯૪૦ના દાયકામાં બ્રિટિશ શાસન હેઠળના ત્રાવણકોર રજવાડાના દિવાન સામે થયેલા કમ્યુનિસ્ટોની આગેવાની હેઠળના ''પુન્નપ્રા-વયાલાર આંદોલન'' (વિદ્રોહ)નું સ્થળ હતો.<ref name="ReferenceA">Manorama Yearbook 2011, ISSN 0970-9096</ref> મર્ચન્ટ નેવીમાં સેવા આપતા નાવિકોના એક સમૂહ દ્વારા વર્ષ ૨૦૨૪માં ''મેરિનર્સ ક્લબ આલેપ્પી (MCA)'' ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.<ref>[https://www.instagram.com/mca_alleppey?igsh=MWV2c2R2ZWZndDZ0dg==]</ref><ref name="ReferenceA"/> == નામવ્યુત્પત્તિ == [[File:Alappuzha Bypass Aerial View 2.jpg|thumb|આલાપ્પુઝા બીચ રોડ વ્યૂ]] તત્કાલીન કોલ્લમ (Quilon) અને કોટ્ટાયમ જિલ્લાઓમાંથી અલગ કરીને આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આજના આધુનિક આલાપ્પુઝા જિલ્લાનો મોટાભાગનો વિસ્તાર ત્રાવણકોર રજવાડાના ક્વિલોન (કોલ્લમ) જિલ્લાનો ભાગ હતો, જ્યારે ઉત્તર આલાપ્પુઝાનો નાનો ભાગ ૧૯૫૭ સુધી કોટ્ટાયમ જિલ્લા હેઠળ આવતો હતો.<ref>{{Cite book |last=Shungoonny Menon |first=P. |url=http://archive.org/details/ahistorytravanc00menogoog |title=A history of Travancore from the earliest times |date=1878 |publisher=Madras, Higginbotham |others=University of California}}</ref> આધુનિક આલાપ્પુઝા જિલ્લાની સ્થાપના ૧૭ ઓગસ્ટ ૧૯૫૭ના રોજ કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં તેમાં સાત તાલુકાઓનો સમાવેશ થતો હતો: ચેરથલા, અંબાલાપ્પુઝા, કુટ્ટનાડ, ચંગન્નુર, કાર્તિકાપલ્લી અને માવેલીકારા.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com|title=taluks in Alappuzha 1957|publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> 'આલાપ્પુઝા' નામ એ એક સ્થાનનામ (Toponym) છે. 'આલાયમ' નો અર્થ 'ઘર' થાય છે અને ડો. હર્મન ગંડર્ટના શબ્દકોશ અનુસાર 'પુઝા' (Puzha) નો અર્થ 'જળમાર્ગ' અથવા 'નદી' થાય છે. આ નામ આલાપ્પુઝા અને તેના આસપાસના વિસ્તારોમાં ફેલાયેલા જળમાર્ગો અને પશ્ચજળ (Backwaters) ના નેટવર્કને દર્શાવે છે. આ જિલ્લાની ઉત્તરે એર્નાકુલમ જિલ્લાના કોચી અને કનાયન્નુર તાલુકા, પૂર્વમાં કોટ્ટાયમ જિલ્લાના વૈકોમ, કોટ્ટાયમ અને ચંગનાસ્સેરી તાલુકા તથા પથાનમથિટ્ટા જિલ્લાના થિરૂવલ્લા, કોઝેનચેરી અને અદૂર તાલુકા, દક્ષિણે કોલ્લમ જિલ્લાના કુન્નથુર અને કરુનાગપલ્લી તાલુકા અને પશ્ચિમે લક્ષદ્વીપ સાગર (અરબી સમુદ્ર) આવેલા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com|title=boundaries |publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> વર્તમાન આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં છ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે: ચેરથલા, અંબાલાપ્પુઝા, કુટ્ટનાડ, કાર્તિકાપલ્લી, ચંગન્નુર અને માવેલીકારા.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com/|title=taluks in Alappuzha|publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> The area of the district is {{cvt|1414|km2}} આ જિલ્લાનું ક્ષેત્રફળ ૧,૪૧૪ ચોરસ કિલોમીટર (૫૪૬ ચોરસ માઇલ) છે. તેનું વડું મથક (મુખ્યાલય) આલાપ્પુઝા ખાતે આવેલું છે. == ઇતિહાસ == [[File:Raja Kesava Das Statue in Alleppey - Changanassery Road @ Changananassery Junction.jpg|thumb|ચાંગણસેરી ખાતે રાજા કેશવદાસની પ્રતિમા]] અર્વાચીન અલાપ્પુઝા શહેરનું અસ્તિત્વ ૧૮મી સદીના ઉત્તરાધમાં રાજા કેશવદાસના આભારી છે. જોકે, અલાપ્પુઝા જિલ્લો પ્રાચીન મલયાલમ સાહિત્યમાં પહેલેથી જ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતો હતો. કેરળનો 'ચોખાનો કટોરો' ગણાતો કુટ્ટનાડ વિસ્તાર પ્રારંભિક સંગમ કાળથી જ જાણીતો હતો.<ref>{{Cite web |title=History {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India | url= https://alappuzha.nic.in/en/history/ |access-date=2025-01-06 |language=en-US}}</ref> === પ્રાચીન કાળ === [[File:Light House Alleppey,Kerala.jpg|left|thumbnail|પુરાક્કડ ખાતે દીવાદાંડી]] સંગમ કાળ દરમિયાન, સામાન્ય યુગની પ્રારંભિક સદીઓમાં વર્તમાન અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારને પ્રાચીન ગ્રીસ, પ્રાચીન રોમ, પ્રાચીન લેવન્ટ (મધ્ય પૂર્વનો દરિયાકાંઠાનો વિસ્તાર), પ્રાચીન અરબી દ્વીપકલ્પ અને પ્રાચીન ઇજિપ્ત સાથે વેપારી સંબંધો હોવાનું ઇતિહાસમાં નોંધાયેલું છે.<ref name=AlappuzhaHistoryOld>{{cite web |title=History |url=http://alappuzha.gov.in/pages/aboutalpy-history.htm |website=Official Web Site of Alappuzha District, Kerala State, India |publisher=Collectorate, Alappuzha District, Kerala State, India |access-date=3 August 2016 }}</ref> 'પેરિપ્લસ ઓફ ધ એરિથ્રિયન સી' (ઇ.સ. આશરે ૫૦માં લખાયેલ) જેવા પ્રાચીન ગ્રીક-રોમન પ્રવાસવર્ણનોમાં હિંદ મહાસાગરના વેપારના એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે નોંધાયેલું પ્રાચીન બંદર 'બારાકે' (Barace) અવારનવાર અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં પંબા નદીના મુખ પર આવેલા આધુનિક દરિયાકાંઠાના નગર પુરક્કાડ તરીકે ઓળખાય છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ પંબા નદી પેરિયાર અને ભરતપુઝા નદીઓ પછી કેરળની ત્રીજી સૌથી લાંબી નદી છે.<ref name="Mathrubhumi">{{cite book|title=Mathrubhumi Yearbook Plus – 2019|publisher=P. V. Chandran, Managing Editor, Mathrubhumi Printing & Publishing Company Limited, Kozhikode|year=2018|location=Kozhikode|last=Chandran |first=VP |language=ml|edition=Malayalam }}</ref> ચેરા વંશના પ્રારંભિક શાસકોનું મૂળ ઘર કુટ્ટનાડમાં હતું અને તેઓ ક્યારેક 'કુટ્ટુવન' તરીકે પણ ઓળખાતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> જોકે, પ્રાચીન સમયમાં પંબા નદીના દક્ષિણના વિસ્તારો પર 'આય' (Ay) સામ્રાજ્યનું શાસન હતું. પ્રાચીન ગ્રીકો-રોમન પ્રવાસવર્ણનોમાં પંબા નદીનો ઉલ્લેખ 'બારિસ' (Baris) તરીકે કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાના પ્રારંભિક સમયગાળાના પુરાતત્વીય પુરાવાઓ ઉત્ખનન સ્થળો, ગુફાઓ, મંદિરો વગેરે જેવા સ્થળોએ પ્રાચીન અશ્મિઓ, શિલાલેખો અને સ્મારકોના રૂપમાં મળ્યા છે. સંગમ કાળની સાહિત્યિક કૃતિઓ પણ જિલ્લાના પ્રાચીન સમયગાળાની ઝાંખી મેળવવામાં મદદ કરે છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> અલાપ્પુઝા જિલ્લો આ ક્ષેત્રમાં નંબરુદિરી બ્રાહ્મણોના આગમન પહેલાં દક્ષિણ ભારતમાં બૌદ્ધ ધર્મનું એક અગ્રણી કેન્દ્ર હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> તે સમયે 'શ્રી મુલાવાસમ' ભારતીય દ્વીપકલ્પમાં બૌદ્ધ ધર્મનું એક પ્રમુખ તીર્થધામ હતું. અંબાલાપ્પુઝા અને માવેલીકારા તાલુકાઓમાંથી એક સમયે અહીં ફેલાયેલા બૌદ્ધ ધર્મના અનેક અવશેષો મળી આવ્યા છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> === મધ્યકાલીન ઇતિહાસ === આ જિલ્લામાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારો 'ઉન્નૂનીલી સંદેશમ' જેવા મધ્યકાલીન મલયાલમ સાહિત્યિક કાર્યોમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ સમયગાળાની પ્રખ્યાત સાહિત્યિક કૃતિઓમાંથી એક 'આશ્ચર્ય ચૂડામણિ' હતી, જે ચંગન્નુરના વિદ્વાન શક્તિભદ્ર દ્વારા લખાયેલું સંસ્કૃત નાટક હતું.<ref>{{Cite news|last=Nayar|first=V. R. Prabodhachandran|date=2011-02-11|title=Gem of a play|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/theatre/Gem-of-a-play/article15379095.ece|access-date=2020-09-08|issn=0971-751X}}</ref> ચેમ્બકાસ્સેરીનું સામંતવાદી શાસન પૂરાદમ થિરુનાલ દેવનારાયણનના શાસનકાળ દરમિયાન તેના ચરમસીમા પર હતું. તેઓ એક મહાન વિદ્વાન અને કવિ હતા, જેમણે 'વેદાંત રત્નમાલા' નામના સાહિત્યિક ગ્રંથની રચના કરી હતી. એવું કહેવાય છે કે તે સમયે અંબાલાપ્પુઝા ખાતે આવેલું અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ મંદિર બનાવવામાં આવ્યું હતું અને ભગવાન કૃષ્ણની મૂર્તિની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી. મધ્યકાલીન યુગ દરમિયાન ચેમ્બકાસ્સેરી પર બ્રાહ્મણ શાસકોનું શાસન હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> એવું માનવામાં આવે છે કે મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી, કુમારન નંબૂથિરી અને નીલકંઠ દીક્ષિત જેવા પ્રખ્યાત વિદ્વાનો તેમના દરબારને શોભાવતા હતા અને તેમના દ્વારા સંરક્ષણ પામ્યા હતા.<ref name=AlappuzhaHistoryOld /> === મધ્યકાલીન યુગ દરમિયાન સામંતવાદી રજવાડાં === વર્તમાન અલાપ્પુઝા જિલ્લાના દક્ષિણ વિસ્તારો એક સમયે તત્કાલીન ''"ઓડાનાડ સામ્રાજ્ય"'' (જે "કાયમકુલમ સામ્રાજ્ય" અથવા "ઓનાત્તુકારા" તરીકે પણ ઓળખાતું હતું) નો ભાગ હતા, જેના પર બાદમાં ઈ.સ. ૧૭૪૬માં ત્રાવણકોરના સૈન્ય દ્વારા આક્રમણ કરીને કબજો કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=10 June 2022|language=ml}}</ref> તે પ્રાચીન આય (Ay) સામ્રાજ્યની જ એક શાખા હતી.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ રાજ્ય 'ચિરાવા સ્વરૂપમ' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું, જ્યાં 'ચિરાવા' શબ્દ બે મલયાલમ શબ્દો 'ચેરુ' અને 'આયી'ના સંયોજનથી બન્યો છે, જેનો અર્થ ''"આય સામ્રાજ્યની નાની શાખા"'' થાય છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> તેમાં આધુનિક સમયના ચંગન્નુર, માવેલીકારા, કાર્તિકાપલ્લી અને કરુનાગપલ્લી તાલુકાઓના કેટલાક ભાગોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાનો ઉત્તરનો સૌથી છેવાડાનો વિસ્તાર, જે આજના ચેરથલા તાલુકા સાથે સુસંગત છે, તેના પર ૧૭૬૨માં ત્રાવણકોર સામ્રાજ્ય અને કોચિન સામ્રાજ્ય વચ્ચે થયેલી સંધિ પહેલા "કારપ્પુરમ સામ્રાજ્ય"નું શાસન હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કારપ્પુરમ ૧૭૬૨ સુધી કોચિન સામ્રાજ્યનું એક કરદ રાજ્ય (મંડલિક) હતું, ત્યારબાદ તે ત્રાવણકોર સામ્રાજ્યને સોંપી દેવામાં આવ્યું હતું. કોચિન રાજપરિવારની 'મડાથીંગલ શાખા'નું મુખ્યાલય કારપ્પુરમના મડાથીનકારા ખાતે આવેલું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કારપ્પુરમની દક્ષિણે ''"ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્ય"'' આવેલું હતું, જે ૧૭૪૬માં ત્રાવણકોર દ્વારા કરવામાં આવેલા વિજય પહેલા ''"પુરક્કાડ સામ્રાજ્ય"'' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્યમાં આજના અંબાલાપ્પુઝા અને કુટ્ટનાડ તાલુકાઓનો સમાવેશ થતો હતો. ચેમ્બકાસ્સેરીના રાજા "ચેમ્બકાસ્સેરી દેવ નારાયણન" ના ખિતાબથી ઓળખાતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> દક્ષિણ મલબાર પ્રદેશના મૂળ નિવાસી એવા મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી અને કુંચન નંબિયાર સમયાંતરે ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્યના દરબારી કવિઓ રહ્યા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કાર્તિકાપલ્લી એક નાનું સામંતવાદી રજવાડું હતું જે ૧૮મી સદીના મધ્યમાં ત્રાવણકોરના આક્રમણ સુધી ઓડનાડ અને ચેમ્બકાસ્સેરીના સામંતવાદી રાજ્યોની વચ્ચે આવેલું હતું, જે આજના કાર્તિકાપલ્લી તાલુકા સાથે સુસંગત છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાનો દક્ષિણનો સૌથી છેવાડાનો ભાગ એક સમયે તત્કાલીન કરુનાગપલ્લીના સામંતવાદી રજવાડાનો ભાગ હતો, જે સમયાંતરે ચિરાવા સ્વરૂપમ (કાયમકુલમ) ના તાબેદાર રહ્યું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> === ત્રાવણકોર યુગ (૧૭૪૬–૧૯૪૭) દરમિયાન પ્રગતિ અને સામાજિક સુધારણા === [[File:Travancore 1871.JPG|thumb|૧૮૭૧માં પ્રકાશિત થયેલ બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના નકશા.]] ૧૭મી સદીમાં મલબાર દરિયાકાંઠે પોર્ટુગીઝ સત્તાનો અસ્ત થયો અને આ જિલ્લાની રિયાસતોમાં ડચ મલબાર પ્રભુત્વ ધરાવતું સ્થાન પ્રાપ્ત કરવામાં સફળ રહ્યું.<ref name="AlappuzhaHistory"/> મૌખિક પરંપરાઓ અનુસાર, કોક્કામંગલમ અથવા કોક્કોથમંગલમ ખાતે આવેલું ચર્ચ ઇસુ ખ્રિસ્તના બાર શિષ્યોમાંના એક એવા સેન્ટ થૉમસ ધ અપોસ્સલ દ્વારા સ્થાપિત સાત ચર્ચોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. અલાપ્પુઝા શહેરનું મનોહર સીએસઆઈ ક્રાઇસ્ટ ચર્ચ ૧૮૧૬માં ભારતમાં પ્રથમ ચર્ચ મિશનરી સોસાયટી મિશનરી રેવરન્ડ થૉમસ નોર્ટન દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. તે તત્કાલીન ત્રાવણકોર રાજ્યમાં સ્થપાયેલું પ્રથમ એંગ્લિકન ચર્ચ હતું. ૧૮મી સદીના મધ્યમાં મહારાજા માર્તંડ વર્મા, જેઓ ''"આધુનિક ત્રાવણકોરના શિલ્પી"'' તરીકે જાણીતા છે, તેમણે જિલ્લાના વિવિધ ભાગો પર શાસન કરતા નાના સામંતવાદી રજવાડાઓની રાજકીય બાબતોમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો. જિલ્લાના આંતરિક વિકાસ અને પ્રગતિમાં માર્તંડ વર્મા મહારાજાનું અસાધારણ પ્રદાન રહ્યું હતું. કૃષ્ણાપુરમ પેલેસ (રાજમહેલ), જે હાલમાં રાજ્યના પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા સંરક્ષિત સ્મારક છે, તેનું નિર્માણ પણ તેમના શાસનકાળ દરમિયાન કરવામાં આવ્યું હતું. તેઓ ''"આધુનિક એલેપ્પીના શિલ્પી"'' તરીકે ઓળખાતા હતા અને અલાપ્પુઝાને ત્રાવણકોરના એક અગ્રણી બંદર શહેર તરીકે વિકસાવવામાં તેમણે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> બલરામ વર્મા મહારાજાના શાસનકાળ દરમિયાન, વેલુ થમ્પી દળવાએ શહેર અને બંદરના વિકાસમાં વિશેષ રસ લીધો હતો. તેમણે પથિરામનલ ટાપુના સમગ્ર વિસ્તારમાં નાળિયેરની ખેતી અને તેના મોટા ભાગોમાં ડાંગરની (ચોખાની) ખેતી શરૂ કરાવી હતી. આલાપ્પુઝાના વિકાસમાં વેલુ થમ્પી દળવા યોગદાન અત્યંત નોંધપાત્ર છે. ૧૯મી સદીમાં આ જિલ્લાએ તમામ ક્ષેત્રોમાં અભૂતપૂર્વ પ્રગતિ હાંસલ કરી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> કાયમકુલમ કોચુન્ની ૧૯મી સદીમાં થઈ ગયેલા કાયમકુલમના એક સાહસિક અને લોકપ્રિય બહારવટિયા (રોબિન હૂડ જેવા નાયક) હતા.<ref>{{cite web |url=http://ml.wikisource.org/wiki/%E0%B4%90%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B9%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%AE%E0%B4%BE%E0%B4%B2/%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%AF%E0%B4%82%E0%B4%95%E0%B5%81%E0%B4%B3%E0%B4%82_%E0%B4%95%E0%B5%8A%E0%B4%9A%E0%B5%8D%E0%B4%9A%E0%B5%81%E0%B4%A3%E0%B5%8D%E0%B4%A3%E0%B4%BF |title=Wikibooks Malayalam- Aithihyamala- Kayamkulam Kochunni |publisher=Wikibooks-Malayalam |date=7 June 2011 |access-date=10 June 2011}}</ref> ૧૯મી સદીના પ્રખ્યાત સામાજિક સુધારક અરાત્તુપુઝા વેલાયુધ પાનિકર પણ આજના આલાપ્પુઝા જિલ્લાના જ મૂળ નિવાસી હતા.<ref name="osella">{{cite book |title=Social Mobility In Kerala: Modernity and Identity in Conflict |first1=Filippo |last1=Osella |first2=Caroline |last2=Osella |publisher=Pluto Press |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=rMRw0gTZSJwC |pages=156–157|isbn=9780745316932 }}</ref> કાથી (કોઇર) ની સાદડીઓ અને ચટાઈઓના ઉત્પાદન માટેનું પ્રથમ આધુનિક કારખાનું પણ ૧૮૫૯માં અલાપ્પુઝા ખાતે સ્થાપવામાં આવ્યું હતું. આલાપ્પુઝા શહેર સુધારણા સમિતિ (ટાઉન ઇમ્પ્રૂવમેન્ટ કમિટી) ની સ્થાપના ૧૮૯૪માં કરવામાં આવી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> ત્રાવણકોરના શાસનકાળ દરમિયાન, ચેરથલા તાલુકાનો સમાવેશ ઉત્તરીય વિભાગ (કોટ્ટાયમ વિભાગ) માં કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે આજના અલાપ્પુઝા જિલ્લાના બાકીના તમામ તાલુકાઓને બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના મધ્ય વિભાગ (કોલ્લમ વિભાગ) હેઠળ રાખવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1931_census">{{cite book|title=Census of India, 1931, VOLUME XXVIII, Travancore, Part-I Report|publisher=Government of Travancore|year=1932|location=Trivandrum|url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/handle/10973/18998 }}</ref> [[File:Allepeymartyrscolumn.JPG|thumbnail|૧૯૪૬માં બ્રિટિશ રજવાડાના ત્રાવણકોરના દિવાન સામે થયેલા પુન્નાપરા-વાયલર બળવાની યાદમાં સામ્યવાદી સ્મારક સ્તંભ..<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/>]] આ જિલ્લાએ ત્રાવણકોરના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી માટેનું અભિયાન આ જિલ્લામાં પત્રકાર ટી. કે. માધવન દ્વારા ઘણું વહેલું આયોજિત કરવામાં આવ્યું હતું, અને ૧૯૨૫માં મંદિરોના પહોંચ માર્ગો, ખાસ કરીને અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ સ્વામી મંદિર તરફ જતા રસ્તાઓ તમામ જ્ઞાતિના હિંદુઓ માટે ખુલ્લા મૂકવામાં આવ્યા હતા. આ જિલ્લામાં ૧૯૩૨માં બંધારણીય દમનના વિરોધ તરીકે શરૂ થયેલા 'નિવર્તન' (Nivarthana) આંદોલન પણ જોવા મળ્યું હતું. કેરળમાં સૌપ્રથમ રાજકીય હડતાળ ૧૯૩૮માં અલાપ્પુઝા ખાતે જ યોજાઈ હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> ૧૯૪૦ના દાયકામાં બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના દીવાન સામે કોમ્યુનિસ્ટોના નેતૃત્વ હેઠળ થયેલા 'પુન્નાપ્રા-વયાલાર આંદોલન'નું કેન્દ્ર પણ આ જ જિલ્લો હતો.<ref name="ReferenceA"/> == ભૂગોળ == [[File:Kerala backwaters, Vembanad Lake, India.jpg|left|thumbnail|વેમ્બનાડ તળાવ]] અલપ્પુઝા અરબી સમુદ્ર અને વેમ્બનાડ સરોવરની વચ્ચે આવેલો એક દ્વીપકલ્પીય ભૂમિભાગ છે. મણિમાલા, પંબા અને અચનકોવિલ અહીંની મુખ્ય નદીઓ છે; તેમની શાખાઓ અને ઉપનદીઓ અલપ્પુઝામાંથી વહીને વેમ્બનાડ સરોવરમાં ઠલવાય છે. આ પ્રદેશનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ સરોવર વેમ્બનાડ છે.<ref name="AlappuzhaRiversLakes">{{cite web |title=Rivers and Lakes |url=https://alappuzha.gov.in/about-district/rivers-lakes/ |date=12 June 2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=18 March 2021}}</ref> == જંગલો અને વન્યજીવો == [[File:Pathiramanal island - view from muhamma.jpg|thumbnail|પથિરામનલ ટાપુ – મુહમ્મા તરફથી એક દ્રશ્ય]] અલપ્પુઝા કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો હતો જ્યાં કોઈ સરકારી જંગલ નહોતું. પરંતુ ૨૦૧૩માં આ પરિસ્થિતિ બદલાઈ, જ્યારે વન અને વન્યજીવ વિભાગ દ્વારા વીય્યાપુરમ ખાતેની ૧૪.૫ એકર (૫.૯ હેક્ટર) જમીનને અનામત જંગલ તરીકે જાહેર કરવામાં આવી.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Biju E |title=Alappuzha gets a canopy |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2019/jun/05/alappuzha-gets-a-canopy-1986058.html |date=5 June 2019 |newspaper=The New Indian Express |access-date=9 March 2020}}</ref> અલપ્પુઝા જિલ્લાના વેમ્બનાડ સરોવરમાં આવેલો ''પથિરામનલ ટાપુ'' તેના દુર્લભ સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ (Migrating birds) માટે ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે.<ref>{{cite web |title=Pathiramanal in Alappuzha |url=https://www.keralatourism.org/destination/pathiramanal-alappuzha/536 |date=2017 |website=Department of Tourism, Government of Kerala |access-date=9 March 2020}}</ref> == વહીવટ == [[File:Alappuzha loves Wikimedia IMG 7589.JPG|thumb|આલાપ્પુઝા જિલ્લા અદાલત]] [[File:Alappuzha loves Wikimedia IMG 7599.JPG|thumb|એલેપ્પી બાર અસોશીએશન]] આલાપ્પુઝા શહેર આલાપ્પુઝા જિલ્લાનું વહીવટી મુખ્યાલય છે. આ જિલ્લાને આલાપ્પુઝા અને ચંગન્નુર એમ બે મહેસૂલી વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.<ref name="SPB Alappuzha Profile" /> === નગરપાલિકાઓ === જિલ્લામાં ૬ નગરપાલિકાઓ (મ્યુનિસિપલ ટાઉન) આવેલી છે:<ref>{{Cite web|title=Municipalities {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/municipalities/|access-date=2021-11-22|language=en-US}}</ref> {{columns-list|colwidth=20em| * આલાપ્પુઝા * ચંગન્નુર * ચેરથલા * હરિપાદ * કાયમકુલમ * માવેલીકારા }} === વિધાનસભા અને લોકસભા પ્રતિનિધિત્વ === આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં બે લોકસભા મતવિસ્તારો આવેલા છે: # આલાપ્પુઝા # માવેલીકારા જિલ્લામાં ૯ વિધાનસભા મતવિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે: {{columns-list|colwidth=20em| * અરોર * ચેરથલા * અંબાલાપ્પુઝા * આલાપ્પુઝા * કુટ્ટનાડ * હરિપાદ * કાયમકુલમ * માવેલીકારા * ચંગન્નુર }} === તાલુકાઓ === આલાપ્પુઝા જિલ્લાને બે મહેસૂલી વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે, જે અંતર્ગત કુલ છ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે:<ref name="alprvn">{{cite web |url=https://alappuzha.nic.in/en/villages/ |title=Revenue villages, Taluks, and Revenue divisions in Alappuzha district |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India |access-date=10 June 2022}}</ref> * આલાપ્પુઝા મહેસૂલી વિભાગ<ref name="alprvn"/> ** ચેરથલા ** અંબાલાપ્પુઝા ** કુટ્ટનાડ * ચંગન્નુર મહેસૂલી વિભાગ<ref name="alprvn"/> ** કાર્તિકાપલ્લી ** માવેલીકારા ** ચંગન્નુર === મહેસૂલી ગામો === મહેસૂલી વહીવટની સરળતા અને વિકેન્દ્રીકરણ માટે આલાપ્પુઝા જિલ્લાને કુલ ૯૩ મહેસૂલી ગામોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.<ref name="alprvn"/> == જનસંખ્યા == {{historical populations|11=1901|12=5,09,545|13=1911|14=5,85,094|15=1921|16=6,93,538|17=1931|18=8,65,222|19=1941|20=9,83,184|21=1951|22=11,65,845|23=1961|24=14,04,269|25=1971|26=16,71,286|27=1981|28=18,65,455|29=1991|30=20,01,217|31=2001|32=21,09,160|33=2011|34=21,27,789|percentages=pagr|footnote=source:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html Decadal Variation In Population Since 1901]</ref>|align=center}} {| class="wikitable" |- | '''વિસ્તાર''' | ૧૪૧૪ ચો.મી. - રાજ્યના વિસ્તારનો ૩.૬૪% |- | '''વસ્તી''' | રાજ્યની વસ્તીના ૨,૧૨૭,૭૮૯ – ૬.૬૧% (૨૦૧૧) |- | '''વસ્તી ગીચતા''' || ૧૫૦૪ પ્રતિ વર્ગકિમી (૨૦૧૧) |- | '''સાક્ષરતા''' || ૯૭.૩૬%–૯૪.૨૪% (૨૦૧૧) |- | '''જાતિ ગુણોત્તર''' || ૧૧૦૦ સ્ત્રીઓ/૧૦૦૦ પુરુષો |- | '''શહેરીકરણા''' || ૨૯.૪૬% |} <ref>{{Cite web|title=Demography {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/demography/|access-date=2021-11-22|language=en-US}}</ref> ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, આલાપ્પુઝા જિલ્લાની કુલ વસ્તી ૨૧,૨૭,૭૮૯ (૨૧.૨૭ લાખ) છે,<ref name=districtcensus2011>{{cite web |title=District Census Hand Book: Alappuzha |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/642/download/2216/DH_2011_3211_PART_A_DCHB_ALAPPUZHA.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> જે લગભગ નામીબિયા દેશ<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | access-date = 2011-10-01 | quote = Namibia 2,147,585 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-date = 2011-09-27 }}</ref> અથવા અમેરિકાના ન્યૂ મેક્સિકો રાજ્યની વસ્તી જેટલી છે.<ref>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |title=2010 Resident Population Data |publisher=U. S. Census Bureau |access-date=2011-09-30 |quote=New Mexico – 2,059,179 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101090833/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=1 January 2011 }}</ref> વસ્તીની દૃષ્ટિએ ભારતના કુલ ૬૪૦ જિલ્લાઓમાંથી આલાપ્પુઝાનો ક્રમ ૨૧૬મો આવે છે. જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા દર ચોરસ કિલોમીટરે ૧,૫૦૪ રહેવાસીઓ (૩,૯૦૦ પ્રતિ ચોરસ માઈલ) છે.<ref name=districtcensus2011 /> ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકા દરમિયાન અહીંનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૦.૮૮% રહ્યો હતો.<ref name=districtcensus2011 /> આલાપ્પુઝામાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૦૦ મહિલાઓનું ઉત્કૃષ્ટ પ્રમાણ છે.<ref name=districtcensus2011 /> જિલ્લાનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૭૨% છે.કુલ વસ્તીના ૫૩.૯૬% લોકો શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) ની વસ્તી અનુક્રમે ૯.૪૬% અને ૦.૩૧% છે.<ref name=districtcensus2011 /> મલયાલમ એ અહીંની મુખ્ય ભાષા છે, જે કુલ વસ્તીના ૯૯.૦૦% લોકો દ્વારા બોલવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, શહેરી વિસ્તારોમાં થોડી સંખ્યામાં કોંકણી ભાષા બોલતો લઘુમતી સમુદાય પણ વસે છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કેરળ રાજ્યના તમામ જિલ્લાઓમાં આલાપ્પુઝા જિલ્લાની વસ્તી ગીચતા સૌથી વધુ છે. જિલ્લાનું શહેરીકરણ ૨૯.૪૬% જેટલું થયેલું છે.<ref>[http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm Census GIS India<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |date=2010-01-11 }}</ref> ભૌગોલિક વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આલાપ્પુઝા એ કેરળનો સૌથી નાનો જિલ્લો છે. === ધર્મ === {{bar box |title = અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં ધર્મો (2011)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|68.64}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|20.45}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|10.55}} {{bar percent|અન્ય|black|0.36}} }} [[File:Entrance of Ambalapuzha Sri Krishna Temple.jpg|thumb|અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ મંદિરનું પ્રવેશદ્વાર]] ૨૦૧૧ની ભારતીય વસ્તી ગણતરી મુજબ, હિન્દુ વસ્તી ૬૮.૬૪%, ખ્રિસ્તી (સાયરો મલબાર કેથોલિક, ઓર્થોડોક્સ, માર્થોમા, પેન્ટેકોસ્ટલ, લેટિન કેથોલિક અને માલંકારા કેથોલિક) ૨૦.૪૫% અને મુસ્લિમ વસ્તી ૧૦.૫૫% હતી.<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> જિલ્લાના તમામ તાલુકાઓમાં સ્પષ્ટ હિન્દુ બહુમતી હોવા છતાં, જિલ્લાના તમામ ભાગોમાં ખ્રિસ્તીઓ એક મોટી લઘુમતી બનાવે છે અને તેમાંથી, કુટ્ટાનાડમાં સૌથી વધુ ખ્રિસ્તી વસ્તી છે અને તે સાયરો-મલબાર ચર્ચનું કેન્દ્ર છે અને ચેંગન્નુર ઓર્થોડોક્સ ચર્ચનું કેન્દ્ર છે. જ્યારે, દરિયાકાંઠાના પટ્ટાઓમાં લેટિન કેથોલિકો છુપાયેલા છે. ==== આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં ધર્મો (તાલુકા મુજબ) ==== ભારતની ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, અલ્લાપ્પુઝા જિલ્લાની ધાર્મિક રચના તેના તાલુકાઓમાં નોંધપાત્ર તફાવત દર્શાવે છે. {| class="wikitable sortable" ! તાલુકા !! હિન્દુ (%) !! મુસ્લિમ (%) !! ખ્રિસ્તી (%) !! અન્ય (%) |- | ચેરથલા || style="background:#FF9933;" | 72.41 || 6.21 || 21.05 || 0.31 |- | અંબાલાપ્પુઝા || style="background:#FF9933;" | 56.58 || 19.85 || 23.31 || 0.24 |- | કુટ્ટનાડ || style="background:#FF9933;" | 59.64 || 0.67 || 39.34 || 0.35 |- | કાર્તિકપલ્લી || style="background:#FF9933;" | 75.81 || 15.75 || 8.09 || 0.36 |- | ચેંગન્નુર || style="background:#FF9933;" | 68.59 || 4.37 || 26.51 || 0.53 |- | માવેલીક્કારા || style="background:#FF9933;" | 75.44 || 7.98 || 16.09 || 0.50 |} == પરિવહન == === જમીનમાર્ગ === {{wide image|Pallathuruthi bridge pano small.jpg|1200px|align-cap=center|પલ્લથુરુથી પુલ}} ==== રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો ==== રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૬૬ (NH 66) એ ભારતના સૌથી લાંબા રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોમાંનો એક છે. તે પનવેલ (મુંબઈ નજીક) થી કન્યાકુમારી સુધી જાય છે અને આલાપ્પુઝા શહેરમાંથી પસાર થાય છે. આ હાઈવે મુંબઈ, ગોવા, ઉડુપી, મંગલુરુ, કન્નુર, કોઝિકોડ, ગુરુવાયુર, એર્નાકુલમ, કોલ્લમ અને ત્રિવેન્દ્રમ (તિરુવનંતપુરમ) જેવા અન્ય મુખ્ય શહેરોને સાંકળે છે. શહેરના મધ્ય ભાગમાં ટ્રાફિકનું ભારણ ઘટાડવા માટે કોમ્માડી થી કલારકોડ વચ્ચે રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ માટે બનાવવામાં આવેલ આલાપ્પુઝા બાયપાસનું નિર્માણ કાર્ય પૂર્ણ થઈ ચૂક્યું છે, અને આ એલિવેટેડ હાઈવે ૨૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૧ના રોજ વાહનવ્યવહાર માટે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો હતો. આલાપ્પુઝા માર્ગ પરિવહન દ્વારા ખૂબ સારી રીતે જોડાયેલું છે. દરિયાકાંઠા અને પહાડી વિસ્તારના પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપવાના ભાગરૂપે રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (SH 11) ને રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ તરીકે અપગ્રેડ કરવાની યોજના છે, જેથી આલાપ્પુઝાને તમિલનાડુના તમિલનાડુ સ્થિત કોડાઈકેનાલ સાથે સીધું જોડી શકાશે.<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/150809/nation-current-affairs/article/jawahar-thayankari-lifts-nehru-trophy|title=Jawahar Thayankari lifts Nehru trophy|date=9 August 2015|website=Deccan Chronicle|access-date=24 April 2018}}</ref> ==== રાજ્ય ધોરીમાર્ગો ==== [[File:AC Road SH-11.JPG|thumb|રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (કેરળ)]] આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં કુલ આઠ રાજ્ય ધોરીમાર્ગો આવેલા છે, જેમાંથી ત્રણ ધોરીમાર્ગો આલાપ્પુઝા શહેરથી જ શરૂ થાય છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (SH 11) આલાપ્પુઝાના કલારકોડ થી શરૂ થઈને ચંગનાસ્સેરીના પેરુન્ના ખાતે પૂરો થાય છે. આ રસ્તો લોકપ્રિય રીતે AC રોડ (આલાપ્પુઝા-ચંગનાસ્સેરી માર્ગ) તરીકે ઓળખાય છે અને તેની લંબાઈ ૨૪.૨ કિમી છે. આ એક અત્યંત વ્યસ્ત અને મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે જે આલાપ્પુઝા શહેરને કોટ્ટાયમ જિલ્લા સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૪૦ (SH 40) એકમાત્ર અંતરરાજ્ય રાજ્ય ધોરીમાર્ગ છે. તે આલાપ્પુઝા શહેરને તમિલનાડુના મદુરાઈ શહેર સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૬૬ (SH 66) આલાપ્પુઝા શહેરથી શરૂ થાય છે અને એર્નાકુલમના થોપ્પુમ્પડી ખાતે પૂર્ણ થાય છે. [[File:Main Central Road - SH1.JPG|thumb|ચેંગન્નુર પાસે મુખ્ય સેન્ટ્રલ રોડ]] એમ. સી. રોડ / રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧ (મુખ્ય કેન્દ્રિય માર્ગ - SH 1) એ કેરળના ત્રાવણકોર વિસ્તારની મુખ્ય ધમની સમાન રાજ્ય ધોરીમાર્ગ છે. કેરળ લોક નિર્માણ વિભાગ (PWD) દ્વારા તેને SH 1 તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. તે આલાપ્પુઝા જિલ્લાના ચંગન્નુર શહેરમાંથી પસાર થાય છે અને તેને કેરળના અન્ય ભાગો સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૫ (SH 5) કાયમકુલમથી શરૂ થઈને પુલીમુક્કુ જંકશન ખાતે પૂરો થાય છે. આ હાઈવેની લંબાઈ ૪૨.૫ કિમી છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૬ (SH 6) કાયમકુલમથી શરૂ થઈને થિરૂવલ્લા ખાતે પૂર્ણ થાય છે, જેની લંબાઈ ૩૦.૮ કિમી છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૦ (SH 10) માવેલીકારા થી શરૂ થઈને કોઝેનચેરી સુધી જાય છે અને તે ૨૮.૭ કિમી લાંબો છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૨ (SH 12) અંબાલાપ્પુઝા થી શરૂ થઈને થિરૂવલ્લા ખાતે પૂરો થાય છે અને તેની લંબાઈ ૨૭.૨ કિમી છે.<ref>{{cite web |title=State Highways in Kerala |url=http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |date=2008 |website=Kerala Public Works Department |access-date=11 December 2020}}</ref> [[File:Aroor bypass.jpg|thumb|અરૂર બાયપાસ]] ==== રેલવે ==== [[File:Kayamkulam Railway Station.jpg|thumb|કયામકુલમ જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન]] આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં મુખ્ય બે રેલવે લાઈનો આવેલી છે. એર્નાકુલમ-કાયમકુલમ કોસ્ટલ (તટીય) રેલવે લાઈન મુખ્યત્વે જિલ્લાના પશ્ચિમ અને દરિયાકાંઠાના ભાગોને સાંકળે છે. તેમાં હરિપાદ, આલાપ્પુઝા, ચેરથલા અને કાયમકુલમ જંકશન રેલવે સ્ટેશનોનો સમાવેશ થાય છે. એર્નાકુલમ-કોટ્ટાયમ-કોલ્લમ રેલવે લાઈન જિલ્લાના પૂર્વ ભાગને જોડે છે, જેમાં ચંગન્નુર અને માવેલીકારા રેલવે સ્ટેશનો આવેલા છે.<ref>{{cite web |title=State Highways in Kerala |url= http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |date=2008 |website=Kerala Public Works Department |access-date=11 December 2020}}</ref> === જળપરિવહન === આલાપ્પુઝામાં જળમાર્ગોની વિપુલતાને કારણે બોટ અને ફેરી (હલેસાં તથા મોટર બોટ) અહીંની પરિવહન વ્યવસ્થાનો એક અભિન્ન ભાગ છે.[૪૩] રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ ૩ (NW 3) પણ આ વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે.<ref name=":0">{{Cite web |last=Koshy |first=Sara |date=17 January 2025 |title=Photo essay: A deep dive into Alappuzha's water transport system |url=https://idronline.org/article/livelihoods/photo-essay-a-deep-dive-into-alappuzhas-water-transport-system/ |access-date=2025-01-26 |website=India Development Review |language=en-US}}</ref> આલાપ્પુઝા શહેરમાં KSRTC બસ સ્ટેન્ડની સામે જ રાજ્ય જળ પરિવહન વિભાગ (SWTD - State Water Transport Department) નું બોટ જેટી આવેલું છે. અહીંથી કોટ્ટાયમ, કોલ્લમ અને ચંગનાસ્સેરી જેવા મોટા શહેરો ઉપરાંત અસંખ્ય નાના નગરો અને નાની જેટીઓ સુધી દૈનિક બોટ સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે. === હવાઈ માર્ગ === આલાપ્પુઝા શહેર હવાઈ, રેલ, સડક અને જળમાર્ગો દ્વારા સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવું સ્થળ છે. ઉત્તરમાં ૭૮ કિલોમીટર (૪૮ માઇલ) અંતરે આવેલું કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (COK) આલાપ્પુઝાનું સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ છે. દક્ષિણમાં ૧૫૯ કિલોમીટર (૯૯ માઇલ) દૂર આવેલું તિરુવનંતપુરમ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (TRV) આ જિલ્લાને અન્ય દેશો સાથે જોડે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ આલાપ્પુઝા પહોંચવા માટે આ સુવિધાનો બહોળો ઉપયોગ કરે છે. આ ઉપરાંત કોઝિકોડ (૨૩૬ કિલોમીટર) અને કોયમ્બતૂર (૨૫૪ કિલોમીટર)ના એરપોર્ટ પણ નજીકમાં આવેલા છે. આલાપ્પુઝા શહેરમાં એક હેલિપેડ પણ આવેલું છે, જે સરકારી ઉપયોગ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યું છે. == સંસ્કૃતિ == સાપ આકારની નૌકાઓની સ્પર્ધા (Snake boat races) એ અલેપ્પી (આલાપ્પુઝા) નો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરંપરાગત ઉત્સવ છે. આ રેગટા (નૌકા સ્પર્ધાઓ) સામાન્ય રીતે ઓગસ્ટ અને ઓક્ટોબર વચ્ચે યોજાય છે, જેમાં ૧૨૦ જેટલા નાવિકો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી લાંબી અને પાતળી બોટનો ઉપયોગ થાય છે. નેહરુ ટ્રોફી બોટ રેસ એ આ પ્રકારની નૌકા સ્પર્ધામાં સૌથી જાણીતી સ્નેક બોટ રેસ છે. === પ્રવાસન === [[File:Alleppey canal 3.jpg|thumb|અલેપ્પીના પશ્ચિમમાં વાણિજ્યિક નહેરનો માર્ગ]] [[File:Sunrise Beauty of Nature.jpg|thumb|અરૂર પુલ પરથી સૂર્યોદય]] 'આલાપ્પુઝા' નામ મલયાલમ શબ્દો 'આલ' (સમુદ્ર) + 'પુઝા' (નદીનું મુખ) પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે "નદી અને સમુદ્રનું મિલન સ્થાન". આલાપ્પુઝા એ રાજ્યના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રવાસન કેન્દ્રોમાંનું એક છે. અહીં આંતરિક નહેરોનું વિશાળ નેટવર્ક આવેલું હોવાથી તેને "પૂર્વનું વેનિસ" (Venice of the East) ઉપનામ મળેલું છે. નહેરોનું આ વિશાળ નેટવર્ક અલેપ્પીની જીવાદોરી સમાન છે. આલાપ્પુઝા ભૂતકાળમાં વેપારના સૌથી વ્યસ્ત કેન્દ્રોમાંનું એક હતું, અને મલબાર કિનારે આવેલું એક ખૂબ જ જાણીતું બંદર હતું. આજે પણ તે નાળિયેરના રેસાના કાર્પેટ ઉદ્યોગ અને ઝીંગા ઉછેરના મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે પોતાનું આકર્ષણ જાળવી રાખે છે. આલાપ્પુઝા એ પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) પ્રવાસન માટે, તેમજ ચર્ચોથી ભરેલા કોટ્ટાયમ શહેર અને આરનમુલા નગરની મુલાકાત લેવા માટેનું આદર્શ કેન્દ્ર (વડું મથક) છે. આરનમુલા નગર તેની ઐતિહાસિક વાર્ષિક 'આરનમુલા સ્નેક બોટ રેસ' માટે જાણીતું છે. આલાપ્પુઝામાં આવેલું ચંગન્નુર એ સબરીમાલા મંદિરનું સૌથી નજીકનું રેલવે સ્ટેશન છે. માવેલીકારાના મુખ્ય આકર્ષણોમાં બુદ્ધની મૂર્તિ અને 'શારદા મંદિરમ'નો સમાવેશ થાય છે. બુદ્ધની આ પ્રતિમા પદ્માસન મુદ્રામાં બેઠેલી જોવા મળે છે. અહીંની મૂર્તિઓનું એક સામાન્ય લક્ષણ એ છે કે તેમના મસ્તક પર વાળનું કોતરકામ કરવામાં આવ્યું નથી. પુરાતત્વ વિભાગના અભ્યાસો પણ વાળ ગાયબ હોવાના આ કારણને સ્પષ્ટ કરી શક્યા નથી, જ્યારે ગાંધાર અને મથુરા શૈલીની સામાન્ય બુદ્ધ પ્રતિમાઓમાં વાળનું કોતરકામ જોવા મળતું હોય છે. મસ્તકના ભાગે હેડગિયર (શિરોભૂષણ) જેવા ચિહ્નો કે નિશાનો બનેલા છે. જોકે પુરાતત્વ વિભાગે આ પ્રતિમા માટે પેગોડા જેવું માળખું (છત) બનાવ્યું છે, છતાં અહીં આવતા પ્રવાસીઓ માટે મૂર્તિ વિશેની કોઈ ચોક્કસ માહિતી કે વિગતો ઉપલબ્ધ નથી. સ્થાનિક લોકો આ બુદ્ધ પ્રતિમા સામે દીવા પ્રગટાવે છે. માવેલીકારા ખાતે આવેલી આ બુદ્ધ મૂર્તિ ૪ ફીટ (૧.૨ મીટર) ઊંચી છે અને તે કદાચ સૌથી મોટી બુદ્ધ પ્રતિમા છે. મસ્તક પરનું કોતરકામ ગ્રીક પ્રતિમાઓના હેલ્મેટ જેવું દેખાય છે. શરીર પર જનોઈનું નિશાન સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. બીજી એક વિશેષતા એ છે કે એક ખભા પર શાલ (ઓઢાડી હોય તેવું) નિશાન બનેલું છે. અહીં પુરાતત્વ વિભાગે આ પ્રતિમાના સમયગાળાનો ઉલ્લેખ કરતું એક સૂચના બોર્ડ પણ લગાવ્યું છે. શારદા મંદિરમ (Saradha Mandiram) એ 'કેરળ પાણિની' (એ. આર. રાજરાજ વર્મા) નું નિવાસસ્થાન હતું. આલાપ્પુઝા દર વર્ષે ઓગસ્ટના બીજા શનિવારે યોજાતી તેની સ્નેક-બોટ રેસ માટે પણ પ્રખ્યાત છે. આ સ્પર્ધા — નેહરુ બોટ રેસનો પ્રારંભ ઈ.સ. ૧૯૫૨માં થયો હતો અને તેનું નામ ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. જ્યારે સો કરતાં પણ વધુ નાવિકો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી આ સ્નેક-બોટ્સ પવનની ઝડપે પાણીને કાપીને આગળ ધપે છે, ત્યારે સમગ્ર વાતાવરણ રોમાંચ અને ઉત્સાહથી ભરી દે તેવું હોય છે. રેવી કરુણાકરન મેમોરિયલ મ્યુઝિયમમાં કલા અને કલાકૃતિઓનું પ્રદર્શન પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું છે. રેવી કરુણાકરન આધુનિક નાળિયેર રેસા (Coir) ઉદ્યોગના આર્કિટેક્ટ (ઘડવૈયા) હતા, જે ઉદ્યોગ આજે પણ કેરળ રાજ્યમાં ૫,૦૦૦,૦૦૦ (૫ લાખ) થી વધુ લોકોને રોજગારી આપે છે. આ મ્યુઝિયમમાં મૂકવામાં આવેલી વસ્તુઓ તેમના પરિવાર દ્વારા ત્રણ પેઢીઓથી એકત્રિત કરવામાં આવી હતી, જેમાં વિશ્વના તમામ ખૂણાઓથી લવાયેલી અનોખી અને દુર્લભ કલાત્મક ચીજવસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. આલાપ્પુઝા, જે આ જિલ્લાનું વડું મથક છે, તે નયનરમ્ય નહેરો, પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) અને સરોવરો (લાગુન) ધરાવતું શહેર છે. તેને લોર્ડ કર્ઝન દ્વારા "પૂર્વનું વેનિસ" (Venice of the East) તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://alappuzha.nic.in/|title=Official Website of Alappuzha District, Kerala State, India|website=alappuzha.nic.in|access-date=24 April 2018}}</ref> === તહેવાર === ''ચેટ્ટીકુલંગરા ભરણી''એ આલાપ્પુઝા જિલ્લાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ તહેવાર છે. આ ઉત્સવ કેરળના અગ્રણી મંદિર ઉત્સવોમાંનો એક છે. ભગવતી દેવીને સમર્પિત 'ચેટ્ટીકુલંગરા ભગવતી મંદિર' માવેલીકારાથી લગભગ ૪ કિલોમીટર અને કાયમકુલમથી ૬ કિલોમીટરના અંતરે આવેલું છે. આ તહેવાર ફેબ્રુઆરી/માર્ચ મહિનામાં 'ભરણી' નક્ષત્ર દરમિયાન ઉજવવામાં આવે છે. આ ઉત્સવની મુખ્ય વિધિઓ 'કુથિયોત્તમ' અને 'કેત્તુકવચ'નો સમાવેશ થાય છે. કુથિયોત્તમમાં કઠિન ધાર્મિક તપસ્યા અને વ્રત કરનારા નાના છોકરાઓની એક શોભાયાત્રા (સરઘસ) નીકળે છે. પરંપરાગત ઢોલ-નગારા, સંગીત અને ઝળહળતી સુશોભિત છતરીઓ સાથે આ છોકરાઓ ભાવવિભોર થઈને નૃત્ય કરતા આ સરઘસમાં આગળ વધે છે. આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં આવેલું સેન્ટ અંડ્રુઝ બેસિલિકા (અર્થુંકલ) અને સેન્ટ થોમસ ચર્ચ (થુમ્પોલી) તેમના વાર્ષિક ઉત્સવ માટે જાણીતા છે, જે લોકપ્રિય રીતે અર્થુંકલ પેરુન્નાલ અને થુમ્પોલી પેરુન્નાલ તરીકે ઓળખાય છે ('પેરુન્નાલ' નો અર્થ તહેવાર કે ઉત્સવ થાય છે). 'ચિરાપ્પુ મહોત્સવ' એ ડિસેમ્બર મહિનામાં આલાપ્પુઝાના પ્રસિદ્ધ મુલ્લાક્કલ રાજરાજેશ્વરી મંદિરમાં ઉજવાતો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગ છે. આ મહોત્સવની વચ્ચે જ ક્રિસમસ (નાતાલ) પણ આવતી હોવાથી તે સમયે આલાપ્પુઝા શહેર ખૂબ જ ઉત્સાહ અને રોનકથી ભરાઈ જાય છે. આખો મહિનો રસ્તાઓ પર લોકોની ભારે ભીડ જોવા મળે છે, જ્યાં હરતા-ફરતા બજારો અને સર્કસ તેમજ વિવિધ પ્રદર્શનો જેવી મનોરંજક પ્રવૃત્તિઓથી શેરીઓ ધમધમે છે. આ ઉત્સવનું મુખ્ય આકર્ષણ 'શીવેલી'ની વિધિ છે, જેમાં પરંપરાગત 'ચેંડા' અને 'પંચવાદ્યમ' સંગીતના ભવ્ય તાલ સાથે ૯ સુશોભિત ગજરાજો (હાથીઓ)નું ભવ્ય પ્રદર્શન યોજાય છે. પડનિલમ શિવરાત્રિ એ આલાપ્પુઝા જિલ્લાની બીજી એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક ઘટના અને તહેવાર છે. આ ઉત્સવ દર વર્ષે પદાનિલમ પરબ્રહ્મ મંદિરમાં ખૂબ જ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉજવવામાં આવે છે. આ મંદિર પદાનિલમ નામના નાના નગરમાં આવેલું છે, જે માવેલીકારા શહેરથી આશરે ૧૬ કિલોમીટરના અંતરે સ્થિત છે. [[File:Edappon Nandikeshan Padanilam.jpg|thumbnail|right|નૂરનાદ પડનિલમ શિવરાત્રી]] અનન્ય નાગરાજ મંદિર (મન્નરસાળા મંદિર, વેટ્ટીકોડુ નાગરાજ મંદિર) ખાતે ઓક્ટોબર/નવેમ્બર મહિનામાં એક ભવ્ય વાર્ષિક મહોત્સવ ઉજવવામાં આવે છે. આ મંદિર દ્વારા ઉજવાતો અન્ય એક તહેવાર એક દિવસીય 'થાઈપુયમ કાવડી' છે. દર વર્ષે ડિસેમ્બર મહિના દરમિયાન કીડંગમ-પારમ્પુ મંદિર ખાતે 'ચંદનકુડમ' ઉત્સવ ઉજવાય છે. આલાપ્પુઝાના કોટ્ટમકુલંગરા મંદિરમાં ફેબ્રુઆરી અને માર્ચ એમ બે તહેવારોની સિઝન (ઉત્સવો) યોજાય છે, કારણ કે એક જ કમ્પાઉન્ડ વોલ (પ્રાંગણ) ની અંદર અલગ-અલગ ધ્વજસ્તંભ ધરાવતા બે અલગ-અલગ દેવી-દેવતાઓ બિરાજમાન છે. કંડમંગલમ રાજરાજેશ્વરી મંદિર ચેરથલાના કડક્કરપ્પલ્લીમાં, રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૪૭ (NH 47) પર થાંકે જંકશનથી ૧ કિમી પશ્ચિમ દિશામાં આવેલું છે. આ મંદિરનો વાર્ષિક ઉત્સવ માર્ચ-એપ્રિલ મહિનામાં યોજાય છે. આ તહેવાર દરમિયાન દેવી માતાને બાળકો અર્પણ કરવાની પ્રથા, જેને 'ચિક્કારા' કહેવામાં આવે છે, તે અહીનું મુખ્ય આકર્ષણ છે. બાળકોનો 'ચમંજુ વલાથુ' ઉત્સવના બીજા દિવસે શરૂ થાય છે અને આઠમા દિવસ સુધી ચાલે છે. 'થલપ્પોલી' નામની શોભાયાત્રા ધ્વજારોહણના દિવસે જ શરૂ થઈ જાય છે. ઉત્સવના ૧૦મા દિવસે મંદિરના પ્રાંગણમાં આવેલા એક કુંડમાં (તળાવમાં) દેવીનો પવિત્ર સ્નાન સમારોહ યોજવામાં આવે છે, જેને 'આરાટ્ટુ' કહેવાય છે. હાથીઓની ભવ્ય શોભાયાત્રા, આતશબાજી, અને સ્ટેજ શો વગેરે અહીંના અન્ય મુખ્ય કાર્યક્રમો છે, જે હજારો ભક્તો અને પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. અહીંના ચર્ચો ભવ્ય વાર્ષિક ઉત્સવો (પેરુન્નાલ) ની ઉજવણી કરે છે. 'અર્થુંકલ પેરુન્નાલ' ઉત્સવ અર્થુંકલ ચર્ચ ખાતે ધામધૂમથી ઉજવાય છે. આ ઉપરાંત, ઈડાથુઆ ચર્ચ, થુમ્પોલી ચર્ચ (આલાપ્પુઝા) અને પલ્લીપુરમ ચર્ચ (ચેરથલા) ના તહેવારો અહીંના મુખ્ય અને મોટા ખ્રિસ્તી ઉત્સવો છે. અહીંના ઘણા તહેવારોમાં બોટ રેસ (Regatta) એક વિશેષ ભાગ ભજવે છે. ઓણમના તહેવાર સાથે જોડાયેલી વાર્ષિક વલ્લમ કલી / નેહરુ ટ્રોફી બોટ રેસ સપ્ટેમ્બર મહિનામાં પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) માં યોજાય છે. તેનું મુખ્ય આકર્ષણ 'ચુંદર વલ્લમ' (સ્નેક બોટ) ની સ્પર્ધા છે, જેમાં વડાપ્રધાનની ટ્રોફી મેળવવા માટે અસંખ્ય દાવોદારો ભાગ લે છે. આલાપ્પુઝામાં અન્ય એક લોકપ્રિય ઉજવણી "બીચ ફેસ્ટિવલ" છે, જે ૩૦ ડિસેમ્બરથી ૨ જાન્યુઆરી દરમિયાન યોજાય છે. આ ઉપરાંત, ચાંપાકુલમની "વલિયા પલ્લી" ચર્ચ ખાતે ઉજવાતો વાર્ષિક ઉત્સવ પણ અહીંનો બીજો એક મોટો અને ભવ્ય તહેવાર છે. == શિક્ષણ == === મેડિકલ કોલેજો === [[File:Alappuzha Medical College.jpg|1050px|center|thumb|સરકારી ટીડી મેડિકલ કોલેજ, આલાપ્પુઝા]] * સરકારી ટીડી મેડિકલ કોલેજ, આલાપ્પુઝા]<ref>{{cite web|url=http://tdmcalappuzha.org/|title=Government TD Medical College Alappuzha, Kerala|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010163817/http://www.tdmcalappuzha.org/|archive-date=10 October 2013|access-date=18 February 2016}}</ref> ==== પેરામેડિકલ કોલેજો ==== * KVM ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ પેરામેડિકલ સાયન્સ, ચેરથલા. ==== નર્સિંગ કોલેજો ==== * સરકારી કોલેજ ઓફ નર્સિંગ, વંદનમ. * KVM કોલેજ ઓફ નર્સિંગ, ચેરથલા. ==== કલા અને વિજ્ઞાન કોલેજો ==== {{columns-list|colwidth=22em| * બિશપ મોર કોલેજ, માવેલીકારા * સરકારી આર્ટસ અને સાયન્સ કોલેજ, અંબાલાપ્પુઝા * શ્રી અય્યપ્પા કોલેજ, એરામલ્લીકારા * શ્રી નારાયણ કોલેજ, ચંગન્નુર * માર ગ્રેગોરિયોસ કોલેજ, પુન્નાપરા<ref>{{cite web|url=http://margregoriospunnapra.org|title=Mar Gregorios College}}</ref> * એમ. એસ. એમ. કોલેજ, કાયમકુલમ<ref name=MSMHome>{{cite web |title=Home |url=http://www.msmcollege.in/ |website=Milad E Sherif Memorial (MSM) College |access-date=21 June 2016 }}</ref> * એન. એસ. એસ. કોલેજ<ref>{{cite web |url=http://www.grotal.com/e/NSS-College-Alappuzha-C4791 |title=NSS Alappuzha |publisher=Grotal.com |access-date=2013-09-25 }}</ref> * સેન્ટ અલોયસિયસ કોલેજ, ઈડાથુઆ<ref>{{cite web |url=http://www.aloysiuscollege.org/ |title=St Aloysius |publisher=Aloysiuscollege.org |access-date=2013-09-25 }}</ref> * સેન્ટ જોસેફ્સ કોલેજ ફોર વુમન, આલાપ્પુઝા<ref name="SJCW">{{cite web |title=Welcome to St.Joseph's College |url=http://www.stjosephcollegeforwomen.com/ |date=2010 |website=St. Joseph's College for Women, Alappuzha |access-date=3 April 2022}}"</ref> * સેન્ટ માઈકલ્સ કોલેજ, ચેરથલા<ref name="SMC">{{cite web |title=St. Michael's College |url=http://www.keralauniversity.edu/stmicheals.htm |website=University of Kerala |access-date=3 April 2022}}</ref> * સનાતન ધર્મ કોલેજ<ref>{{cite web|url=http://www.sdcollege.in|title=Welcome – Sanatana Dharma College|access-date=25 August 2020}}</ref> * શ્રી નારાયણ કોલેજ, ચેરથલા<ref>{{cite web|url=http://www.sncollegecherthala.in|title=SN COLLEGE CHERTHALA|access-date=24 April 2018}}</ref> * ટી. કે. માધવ મેમોરિયલ કોલેજ<ref name=TKMHome>{{cite web |title=Home |url=http://tkmmcollege.org/ |website=T. K. Madhava Memorial College |access-date=21 June 2016 }}</ref> }} == ચિત્ર વિથિકા == <gallery> File:Kerala backwaters, Vembanad Lake, Houseboats, India.jpg|વાંબનાડ તળાવ પર હાઉસબોટ્સ File:Kerala backwaters, Canal, Palm trees, India.jpg|અલાપ્પુઝામાં બેકવોટર્સ. File:Kerala backwaters, Cruise, India.jpg|અલાપ્પુઝામાં હાઉસબોટ File:Kerala Water Transport DS.jpg|કેરળમાં જાહેર પરિવહન બોટ સેવા. File:CSIALP.jpg|{{center|ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઈન્ડિયા (CSI) ક્રાઈસ્ટ ચર્ચ, અલાપ્પુઝા}} File:Palamel_kara_nandikeshan.jpg|નૂરનાદ પડનિલમ શિવરાત્રી. </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == પૂરક વાંચન == * {{Citation | author = U. Sivaraman Nair | year=1952 | title= 1951 Census Handbook- Quilon District | publisher=Travancore-Cochin Government Press | location = Trivandrum | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5607/1/20626_1951_QUI.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5607/1/20626_1951_QUI.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Alleppey District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5669/1/22618_1961_ALL.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5669/1/22618_1961_ALL.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Alappuzha (Part-A) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_A_ALAPPUZHA.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_A_ALAPPUZHA.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Alappuzha (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_B_ALAPPUZHA.pdf }} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons category|Alappuzha district|એલેપ્પી જિલ્લો}} * [http://alappuzha.nic.in/ અલાપ્પુઝા જિલ્લાની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [https://web.archive.org/web/20141217005939/http://bestkeralaresorts.com/ અલાપ્પુઝા હોટેલ્સ & રિસોર્ટ્સ] * [https://www.shappees.com શપ્પિલ હાઉસ - માવેલિકારામાં પ્રાચીન કુટુંબ] {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] 17s3ld4ktugbmsbe8m94466f1fvge97 0 5314 903709 899421 2026-08-14T17:03:46Z Snehrashmi 41463 Snehrashmiએ [[વયનાડ જિલ્લો]]ને [[વાયનાડ જિલ્લો]] પર ખસેડ્યું 899421 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = વયનાડ જિલ્લો | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Blue, Green & White.jpg | photo2a = Cave at Edakkal(Inside).JPG | photo2b = Wayanad wildlife sanctuary.jpg | photo3a = Karapuzha_project.jpg | photo3b = Mint mall Sulthan bathery.jpg | photo4a = Sulthan Bathery Ricefarm2.jpg | size = 250 | spacing = 1 | color = | border = 0 | foot_montage = સમઘડી દિશામાં ઉપરથી નીચે:<br />ચેમ્બ્રા શિખર, વાયનાડ અભયારણ્ય, <br /> સુલ્તાન બથેરી ખાતે મોલ, ડાંગરના ખેતરો, કારપુઝા બંધનો દરવાજો, એડક્કલ ગુફાઓ. }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = વાયલ નાડુ: ડાંગરની ભૂમિ-ક્ષેત્ર<ref>{{cite web |title=About District Wayanad |url=https://wayanad.gov.in/about-district/ |website=wayanad.gov.in}}</ref> | nickname = | motto = "વૅ બિયોન્ડ"<ref>{{cite web |title=ABOUT WAYANAD |url=https://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |website=wayanadtourism.org |access-date=2023-04-26 |archive-date=2019-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817044241/http://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |url-status=dead }}</ref> | image_map = India Kerala Wayanad district.svg | image_map1 = {{maplink |frame=yes |frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center |text= '''વયનાડ જિલ્લો''' |type=shape |id=Q1364427 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= કેરળનો વયનાડ જિલ્લો |type2=line|id2=Q1186|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=Kerala }} | map_alt = | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ભારતમાં સ્થાન##કેરળમાં સ્થાન | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|11.605|N|76.083|E|display=inline}}<!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline,title}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ | founder = | seat_type = મુખ્યમથક | seat = કાલપેટ્ટા | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = લોક સભા સભ્ય | leader_name = ખાલી | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_rural_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_metro_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_magnitude = <!--<ref></ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometres --> | area_total_km2 = 2132 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = <ref>{{cite book |last1=Poddar |first1=Rakesh |title=Perspectives on tourism & biodiversity |date=2007 |publisher=Cyber Tech Publications |isbn=9788178842967 |url=https://books.google.com/books?id=YgVFAQAAIAAJ&q=wayanad+elevation |language=en}}</ref> | elevation_min_m = 108 | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> Chali Puzha, Malappuram border | elevation_max_m = 2240 | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> Vellarimala | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_footnotes = <ref name="wnddemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=2023-04-26|archive-date=2021-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = 846,637 | population_density_km2 = 397 | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = KL-12 કાલપેટ્ટા,<br /> KL-72 મનનથાવડી,<br /> KL-73 સુલ્તાન બથેરી,<br /> KLW (૧૯૮૦-૧૯૮૯)<ref>{{Cite web |date=8 April 2020 |title=കെഎല്‍ഒ, കെല്‍ടി, കെആര്‍ഒ... കേരളത്തിലെ പഴയ ട്രാന്‍സ്‌പോര്‍ട്ട് റജിസ്‌ട്രേഷനുകളും അവയുടെ ജില്ലകളും... |url=https://www.manoramaonline.com/fasttrack/features/2020/04/07/old-registration-numbers-kerala.html |url-status=live |website=Manorama Online}}</ref> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = STD કોડ]] | area_code = 4936, 4935 | iso_code = IN-KL | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.753<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2023-04-26|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ અંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://wayanad.gov.in}} | footnotes = | official_name = }} '''વયનાડ જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે. વયનાડ જિલ્લાનું મુખ્યાલય કાલપેટ્ટા ખાતે આવેલું છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[Category:કેરળ]] 0q0jwhc57dzfln6365b07gdccylsb6f 903711 903709 2026-08-14T17:13:27Z Snehrashmi 41463 /* પ્રસ્તાવના */ 903711 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = વયનાડ જિલ્લો | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Blue, Green & White.jpg | photo2a = Cave at Edakkal(Inside).JPG | photo2b = Wayanad wildlife sanctuary.jpg | photo3a = Karapuzha_project.jpg | photo3b = Mint mall Sulthan bathery.jpg | photo4a = Sulthan Bathery Ricefarm2.jpg | size = 250 | spacing = 1 | color = | border = 0 | foot_montage = સમઘડી દિશામાં ઉપરથી નીચે:<br />ચેમ્બ્રા શિખર, વાયનાડ અભયારણ્ય, <br /> સુલ્તાન બથેરી ખાતે મોલ, ડાંગરના ખેતરો, કારપુઝા બંધનો દરવાજો, એડક્કલ ગુફાઓ. }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = વાયલ નાડુ: ડાંગરની ભૂમિ-ક્ષેત્ર<ref>{{cite web |title=About District Wayanad |url=https://wayanad.gov.in/about-district/ |website=wayanad.gov.in}}</ref> | nickname = | motto = "વૅ બિયોન્ડ"<ref>{{cite web |title=ABOUT WAYANAD |url=https://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |website=wayanadtourism.org |access-date=2023-04-26 |archive-date=2019-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817044241/http://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |url-status=dead }}</ref> | image_map = India Kerala Wayanad district.svg | image_map1 = {{maplink |frame=yes |frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center |text= '''વયનાડ જિલ્લો''' |type=shape |id=Q1364427 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= કેરળનો વયનાડ જિલ્લો |type2=line|id2=Q1186|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=Kerala }} | map_alt = | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ભારતમાં સ્થાન##કેરળમાં સ્થાન | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|11.605|N|76.083|E|display=inline}}<!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline,title}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ | founder = | seat_type = મુખ્યમથક | seat = કાલપેટ્ટા | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = લોક સભા સભ્ય | leader_name = ખાલી | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_rural_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_metro_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_magnitude = <!--<ref></ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometres --> | area_total_km2 = 2132 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = <ref>{{cite book |last1=Poddar |first1=Rakesh |title=Perspectives on tourism & biodiversity |date=2007 |publisher=Cyber Tech Publications |isbn=9788178842967 |url=https://books.google.com/books?id=YgVFAQAAIAAJ&q=wayanad+elevation |language=en}}</ref> | elevation_min_m = 108 | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> Chali Puzha, Malappuram border | elevation_max_m = 2240 | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> Vellarimala | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_footnotes = <ref name="wnddemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=2023-04-26|archive-date=2021-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = 846,637 | population_density_km2 = 397 | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = KL-12 કાલપેટ્ટા,<br /> KL-72 મનનથાવડી,<br /> KL-73 સુલ્તાન બથેરી,<br /> KLW (૧૯૮૦-૧૯૮૯)<ref>{{Cite web |date=8 April 2020 |title=കെഎല്‍ഒ, കെല്‍ടി, കെആര്‍ഒ... കേരളത്തിലെ പഴയ ട്രാന്‍സ്‌പോര്‍ട്ട് റജിസ്‌ട്രേഷനുകളും അവയുടെ ജില്ലകളും... |url=https://www.manoramaonline.com/fasttrack/features/2020/04/07/old-registration-numbers-kerala.html |url-status=live |website=Manorama Online}}</ref> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = STD કોડ]] | area_code = 4936, 4935 | iso_code = IN-KL | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.753<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2023-04-26|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ અંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://wayanad.gov.in}} | footnotes = | official_name = }} '''વાયનાડ જિલ્લો''', અથવા વાયનાડ, ભારતના કેરળ રાજ્યના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં આવેલો એક જિલ્લો છે,<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/wayanad-district/373/ |title=Wayanad and its tourist Attractions {{!}} Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-10}}</ref> જેનું વહીવટી મથક કલ્પેટ્ટા નગરપાલિકા ખાતે આવેલું છે. તે કેરળનો એકમાત્ર પહાડી ઉચ્ચપ્રદેશ ધરાવતો પ્રદેશ છે.<ref>{{cite book |author=William Logan |year=1887 |title=Malabar Manual (Volume-II) |publisher=Madras Government Press |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up}}</ref> વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ દક્ષિણના દક્ષિણ ઉચ્ચપ્રદેશના ભાગ એવા મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ વિસ્તરણ છે. આ પ્રદેશ પશ્ચિમ ઘાટની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે, જેની સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ ૭૦૦ થી ૨,૧૦૦ મીટર સુધીની છે અને કોલાગાપારા, કુરુમ્બાલકોટ્ટાઈ તેમજ વડક્કનાડ અને ચેકાડીના કેટલાક વિસ્તારો પૂર્વ ઘાટને મળતા આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/wayanad-topography.php |title=Topography, Western Ghats, Wayanad, Green Paradise, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડ, મલપ્પુરમ અને કોઝિકોડ જિલ્લાઓના ત્રિભેટા પર આવેલું ૨,૨૪૦ મીટર (૭,૩૪૯ ફૂટ) ઊંચું વેલ્લરી માલા શિખર એ વાયનાડ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે.<ref>{{Cite web |title=Vellarimala – trek to Vavul Mala {{!}} Trekking Programmes Kozhikode {{!}}Eco Tourism in Kerala |url=https://www.keralatourism.org/ecotourism/destinations/vellarimala |access-date=26 February 2025 |website=Ecotourism |language=en}}</ref> કોઝિકોડ અને કન્નૂર જિલ્લાઓમાંથી વિસ્તારો અલગ કરીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આ જિલ્લાનો ૮૮૫.૯૨ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો વિસ્તાર જંગલ આચ્છાદિત છે.<ref name="auto">{{Cite web |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |title=District Profile |website=spb.kerala.gov.in |access-date=7 January 2020 |archive-date=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227095504/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |url-status=dead}}</ref> વાયનાડમાં ત્રણ નગરપાલિકા શહેરો કલ્પેટ્ટા, માનંથાવાડી અને સુલતાન બથેરી છે. આ વિસ્તારમાં ઘણી સ્થાનિક આદિવાસી જનજાતિઓ રહે છે.<ref>{{cite web |title=Kerala Tourism |url=http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |access-date=21 June 2012 |archive-date=20 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020004545/http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/tribes-in-wayanad |title=Tribes in Wayanad |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> કાવેરી નદીની સહાયક નદી એવી કબીની નદીનું ઉદ્‌ગમ સ્થાન વાયનાડ છે. વાયનાડ જિલ્લો, પાડોશી મલપ્પુરમ જિલ્લાના નિલમ્બુર (પૂર્વીય એરનાડ વિસ્તાર) માં આવેલી ચાલિયાર ખીણ સાથે, કુદરતી સોનાના ક્ષેત્રો (ગોલ્ડ ફીલ્ડ્સ) માટે જાણીતો છે,<ref>{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/cgi-sys/suspendedpage.cgi?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Under Maintenance|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=8 July 2026}}</ref> જે નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના અન્ય ભાગોમાં પણ જોવા મળે છે. કેરળની ચોથી સૌથી લાંબી નદી એવી ચાલિયાર નદી વાયનાડના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળે છે. ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ એવી એડક્કલ ગુફાઓ પણ વાયનાડ જિલ્લામાં જ આવેલી છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[Category:કેરળ]] nrbgudhpbkt4jwetqzexs7inqlmg5ks 903712 903711 2026-08-14T17:17:19Z Snehrashmi 41463 /* પ્રસ્તાવના * 903712 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = વયનાડ જિલ્લો | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Blue, Green & White.jpg | photo2a = Cave at Edakkal(Inside).JPG | photo2b = Wayanad wildlife sanctuary.jpg | photo3a = Karapuzha_project.jpg | photo3b = Mint mall Sulthan bathery.jpg | photo4a = Sulthan Bathery Ricefarm2.jpg | size = 250 | spacing = 1 | color = | border = 0 | foot_montage = સમઘડી દિશામાં ઉપરથી નીચે:<br />ચેમ્બ્રા શિખર, વાયનાડ અભયારણ્ય, <br /> સુલ્તાન બથેરી ખાતે મોલ, ડાંગરના ખેતરો, કારપુઝા બંધનો દરવાજો, એડક્કલ ગુફાઓ. }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = વાયલ નાડુ: ડાંગરની ભૂમિ-ક્ષેત્ર<ref>{{cite web |title=About District Wayanad |url=https://wayanad.gov.in/about-district/ |website=wayanad.gov.in}}</ref> | nickname = | motto = "વૅ બિયોન્ડ"<ref>{{cite web |title=ABOUT WAYANAD |url=https://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |website=wayanadtourism.org |access-date=2023-04-26 |archive-date=2019-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817044241/http://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |url-status=dead }}</ref> | image_map = India Kerala Wayanad district.svg | image_map1 = {{maplink |frame=yes |frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center |text= '''વયનાડ જિલ્લો''' |type=shape |id=Q1364427 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= કેરળનો વયનાડ જિલ્લો |type2=line|id2=Q1186|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=Kerala }} | map_alt = | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ભારતમાં સ્થાન##કેરળમાં સ્થાન | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|11.605|N|76.083|E|display=inline}}<!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline,title}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ | founder = | seat_type = મુખ્યમથક | seat = કાલપેટ્ટા | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = લોક સભા સભ્ય | leader_name = ખાલી | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_rural_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_metro_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_magnitude = <!--<ref></ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometres --> | area_total_km2 = 2132 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = <ref>{{cite book |last1=Poddar |first1=Rakesh |title=Perspectives on tourism & biodiversity |date=2007 |publisher=Cyber Tech Publications |isbn=9788178842967 |url=https://books.google.com/books?id=YgVFAQAAIAAJ&q=wayanad+elevation |language=en}}</ref> | elevation_min_m = 108 | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> Chali Puzha, Malappuram border | elevation_max_m = 2240 | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> Vellarimala | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_footnotes = <ref name="wnddemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=2023-04-26|archive-date=2021-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = 846,637 | population_density_km2 = 397 | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = KL-12 કાલપેટ્ટા,<br /> KL-72 મનનથાવડી,<br /> KL-73 સુલ્તાન બથેરી,<br /> KLW (૧૯૮૦-૧૯૮૯)<ref>{{Cite web |date=8 April 2020 |title=കെഎല്‍ഒ, കെല്‍ടി, കെആര്‍ഒ... കേരളത്തിലെ പഴയ ട്രാന്‍സ്‌പോര്‍ട്ട് റജിസ്‌ട്രേഷനുകളും അവയുടെ ജില്ലകളും... |url=https://www.manoramaonline.com/fasttrack/features/2020/04/07/old-registration-numbers-kerala.html |url-status=live |website=Manorama Online}}</ref> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = STD કોડ]] | area_code = 4936, 4935 | iso_code = IN-KL | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.753<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2023-04-26|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ અંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://wayanad.gov.in}} | footnotes = | official_name = }} '''વાયનાડ જિલ્લો''', અથવા વાયનાડ, ભારતના કેરળ રાજ્યના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં આવેલો એક જિલ્લો છે,<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/wayanad-district/373/ |title=Wayanad and its tourist Attractions {{!}} Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-10}}</ref> જેનું વહીવટી મથક કલ્પેટ્ટા નગરપાલિકા ખાતે આવેલું છે. તે કેરળનો એકમાત્ર પહાડી ઉચ્ચપ્રદેશ ધરાવતો પ્રદેશ છે.<ref>{{cite book |author=William Logan |year=1887 |title=Malabar Manual (Volume-II) |publisher=Madras Government Press |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up}}</ref> વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ દક્ષિણના દક્ષિણ ઉચ્ચપ્રદેશના ભાગ એવા મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ વિસ્તરણ છે. આ પ્રદેશ પશ્ચિમ ઘાટની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે, જેની સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ ૭૦૦ થી ૨,૧૦૦ મીટર સુધીની છે અને કોલાગાપારા, કુરુમ્બાલકોટ્ટાઈ તેમજ વડક્કનાડ અને ચેકાડીના કેટલાક વિસ્તારો પૂર્વ ઘાટને મળતા આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/wayanad-topography.php |title=Topography, Western Ghats, Wayanad, Green Paradise, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડ, મલપ્પુરમ અને કોઝિકોડ જિલ્લાઓના ત્રિભેટા પર આવેલું ૨,૨૪૦ મીટર (૭,૩૪૯ ફૂટ) ઊંચું વેલ્લરી માલા શિખર એ વાયનાડ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે.<ref>{{Cite web |title=Vellarimala – trek to Vavul Mala {{!}} Trekking Programmes Kozhikode {{!}}Eco Tourism in Kerala |url=https://www.keralatourism.org/ecotourism/destinations/vellarimala |access-date=26 February 2025 |website=Ecotourism |language=en}}</ref> કોઝિકોડ અને કન્નૂર જિલ્લાઓમાંથી વિસ્તારો અલગ કરીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આ જિલ્લાનો ૮૮૫.૯૨ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો વિસ્તાર જંગલ આચ્છાદિત છે.<ref name="auto">{{Cite web |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |title=District Profile |website=spb.kerala.gov.in |access-date=7 January 2020 |archive-date=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227095504/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |url-status=dead}}</ref> વાયનાડમાં ત્રણ નગરપાલિકા શહેરો કલ્પેટ્ટા, માનંથાવાડી અને સુલતાન બથેરી છે. આ વિસ્તારમાં ઘણી સ્થાનિક આદિવાસી જનજાતિઓ રહે છે.<ref>{{cite web |title=Kerala Tourism |url=http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |access-date=21 June 2012 |archive-date=20 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020004545/http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/tribes-in-wayanad |title=Tribes in Wayanad |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> કાવેરી નદીની સહાયક નદી એવી કબીની નદીનું ઉદ્‌ગમ સ્થાન વાયનાડ છે. વાયનાડ જિલ્લો, પાડોશી મલપ્પુરમ જિલ્લાના નિલમ્બુર (પૂર્વીય એરનાડ વિસ્તાર) માં આવેલી ચાલિયાર ખીણ સાથે, કુદરતી સોનાના ક્ષેત્રો (ગોલ્ડ ફીલ્ડ્સ) માટે જાણીતો છે,<ref>{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/cgi-sys/suspendedpage.cgi?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Under Maintenance|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=8 July 2026}}</ref> જે નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના અન્ય ભાગોમાં પણ જોવા મળે છે. કેરળની ચોથી સૌથી લાંબી નદી એવી ચાલિયાર નદી વાયનાડના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળે છે. ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ એવી એડક્કલ ગુફાઓ પણ વાયનાડ જિલ્લામાં જ આવેલી છે. વાયનાડ જિલ્લો ઉત્તર અને ઉત્તર-પૂર્વમાં કર્ણાટક (કોડાગુ, ચામરાજનગર અને મૈસૂર જિલ્લાઓ) સાથે, દક્ષિણ-પૂર્વમાં તમિલનાડુ (નીલગિરી જિલ્લો) સાથે (તે કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો છે જે તેના બંને પાડોશી રાજ્યો સાથે સરહદ ધરાવે છે), દક્ષિણમાં મલપ્પુરમ, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં કોઝિકોડ અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં કન્નૂર જિલ્લા સાથે સરહદ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.mapsofindia.com/maps/kerala/districts/wayanad.htm |title=Wayanad District Map |website=Maps of India |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડના પુલપલ્લી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર લવ-કુશ મંદિર આવેલું છે અને વાયથિરી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર કાચનું મંદિર (મિરર ટેમ્પલ) છે, જે એક જૈન મંદિર છે. વરમબેટ્ટા મસ્જિદ એ વાયનાડની સૌથી જૂની મુસ્લિમ મસ્જિદ છે.<ref>{{Cite web |title=Varambetta Mosque, Kalpetta, Wayanad, District, Kerala, India |url= https://www.keralatourism.org/wayanad/varambetta-mosque-kalpetta.php |access-date=26 February 2025 |website= Kerala Tourism - Wayanad |language=en}}</ref> વાયનાડ કોટિઓટ યુદ્ધમાં તેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા માટે પ્રખ્યાત છે,<ref>{{Cite web|url=https://indianculture.gov.in/node/2820466|title=Indian Culture Portal |website = Indianculture.gov.in |access-date=8 July 2026}}</ref> જ્યાં પઝસ્સી રાજાએ મલબાર પ્રદેશના હિન્દુઓ અને મુસ્લિમોના સહયોગથી કુરીચ્યા આદિવાસી જનજાતિની મદદ લઈને અંગ્રેજો સામે બળવો પોકાર્યો હતો. કનિયામ્બેટ્ટા અને મુત્તિલ પંચાયતો એ વાયનાડના તમામ ખૂણેથી સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવી મધ્યમાં આવેલી પંચાયતો છે, જ્યારે તાવિંચલ પંચાયત કન્નૂર જિલ્લા સાથેની ઉત્તર-પૂર્વ સરહદ પર આવેલી છે. અમ્બુકુત્થી માલાની ગુફાઓમાંથી મળી આવેલા શિલાલેખો અને કોતરણીઓ એ વાતનો પુરાવો છે કે આ વિસ્તારમાં માનવ વસવાટ નવ-પાષાણ યુગની સભ્યતાના આરંભથી જ રહ્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nativeplanet.com/travel-guide/interesting-facts-about-wayanad-002956.html | title=Interesting Facts About Wayanad |date=23 December 2016}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[Category:કેરળ]] f5q43dr3tr72zeaaswcb2mif5n7wx49 903713 903712 2026-08-14T17:20:57Z Snehrashmi 41463 /* નામકરણ */ 903713 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = વયનાડ જિલ્લો | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Blue, Green & White.jpg | photo2a = Cave at Edakkal(Inside).JPG | photo2b = Wayanad wildlife sanctuary.jpg | photo3a = Karapuzha_project.jpg | photo3b = Mint mall Sulthan bathery.jpg | photo4a = Sulthan Bathery Ricefarm2.jpg | size = 250 | spacing = 1 | color = | border = 0 | foot_montage = સમઘડી દિશામાં ઉપરથી નીચે:<br />ચેમ્બ્રા શિખર, વાયનાડ અભયારણ્ય, <br /> સુલ્તાન બથેરી ખાતે મોલ, ડાંગરના ખેતરો, કારપુઝા બંધનો દરવાજો, એડક્કલ ગુફાઓ. }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = વાયલ નાડુ: ડાંગરની ભૂમિ-ક્ષેત્ર<ref>{{cite web |title=About District Wayanad |url=https://wayanad.gov.in/about-district/ |website=wayanad.gov.in}}</ref> | nickname = | motto = "વૅ બિયોન્ડ"<ref>{{cite web |title=ABOUT WAYANAD |url=https://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |website=wayanadtourism.org |access-date=2023-04-26 |archive-date=2019-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817044241/http://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |url-status=dead }}</ref> | image_map = India Kerala Wayanad district.svg | image_map1 = {{maplink |frame=yes |frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center |text= '''વયનાડ જિલ્લો''' |type=shape |id=Q1364427 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= કેરળનો વયનાડ જિલ્લો |type2=line|id2=Q1186|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=Kerala }} | map_alt = | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ભારતમાં સ્થાન##કેરળમાં સ્થાન | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|11.605|N|76.083|E|display=inline}}<!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline,title}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ | founder = | seat_type = મુખ્યમથક | seat = કાલપેટ્ટા | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = લોક સભા સભ્ય | leader_name = ખાલી | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_rural_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_metro_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_magnitude = <!--<ref></ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometres --> | area_total_km2 = 2132 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = <ref>{{cite book |last1=Poddar |first1=Rakesh |title=Perspectives on tourism & biodiversity |date=2007 |publisher=Cyber Tech Publications |isbn=9788178842967 |url=https://books.google.com/books?id=YgVFAQAAIAAJ&q=wayanad+elevation |language=en}}</ref> | elevation_min_m = 108 | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> Chali Puzha, Malappuram border | elevation_max_m = 2240 | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> Vellarimala | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_footnotes = <ref name="wnddemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=2023-04-26|archive-date=2021-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = 846,637 | population_density_km2 = 397 | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = KL-12 કાલપેટ્ટા,<br /> KL-72 મનનથાવડી,<br /> KL-73 સુલ્તાન બથેરી,<br /> KLW (૧૯૮૦-૧૯૮૯)<ref>{{Cite web |date=8 April 2020 |title=കെഎല്‍ഒ, കെല്‍ടി, കെആര്‍ഒ... കേരളത്തിലെ പഴയ ട്രാന്‍സ്‌പോര്‍ട്ട് റജിസ്‌ട്രേഷനുകളും അവയുടെ ജില്ലകളും... |url=https://www.manoramaonline.com/fasttrack/features/2020/04/07/old-registration-numbers-kerala.html |url-status=live |website=Manorama Online}}</ref> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = STD કોડ]] | area_code = 4936, 4935 | iso_code = IN-KL | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.753<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2023-04-26|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ અંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://wayanad.gov.in}} | footnotes = | official_name = }} '''વાયનાડ જિલ્લો''', અથવા વાયનાડ, ભારતના કેરળ રાજ્યના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં આવેલો એક જિલ્લો છે,<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/wayanad-district/373/ |title=Wayanad and its tourist Attractions {{!}} Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-10}}</ref> જેનું વહીવટી મથક કલ્પેટ્ટા નગરપાલિકા ખાતે આવેલું છે. તે કેરળનો એકમાત્ર પહાડી ઉચ્ચપ્રદેશ ધરાવતો પ્રદેશ છે.<ref>{{cite book |author=William Logan |year=1887 |title=Malabar Manual (Volume-II) |publisher=Madras Government Press |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up}}</ref> વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ દક્ષિણના દક્ષિણ ઉચ્ચપ્રદેશના ભાગ એવા મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ વિસ્તરણ છે. આ પ્રદેશ પશ્ચિમ ઘાટની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે, જેની સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ ૭૦૦ થી ૨,૧૦૦ મીટર સુધીની છે અને કોલાગાપારા, કુરુમ્બાલકોટ્ટાઈ તેમજ વડક્કનાડ અને ચેકાડીના કેટલાક વિસ્તારો પૂર્વ ઘાટને મળતા આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/wayanad-topography.php |title=Topography, Western Ghats, Wayanad, Green Paradise, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડ, મલપ્પુરમ અને કોઝિકોડ જિલ્લાઓના ત્રિભેટા પર આવેલું ૨,૨૪૦ મીટર (૭,૩૪૯ ફૂટ) ઊંચું વેલ્લરી માલા શિખર એ વાયનાડ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે.<ref>{{Cite web |title=Vellarimala – trek to Vavul Mala {{!}} Trekking Programmes Kozhikode {{!}}Eco Tourism in Kerala |url=https://www.keralatourism.org/ecotourism/destinations/vellarimala |access-date=26 February 2025 |website=Ecotourism |language=en}}</ref> કોઝિકોડ અને કન્નૂર જિલ્લાઓમાંથી વિસ્તારો અલગ કરીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આ જિલ્લાનો ૮૮૫.૯૨ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો વિસ્તાર જંગલ આચ્છાદિત છે.<ref name="auto">{{Cite web |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |title=District Profile |website=spb.kerala.gov.in |access-date=7 January 2020 |archive-date=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227095504/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |url-status=dead}}</ref> વાયનાડમાં ત્રણ નગરપાલિકા શહેરો કલ્પેટ્ટા, માનંથાવાડી અને સુલતાન બથેરી છે. આ વિસ્તારમાં ઘણી સ્થાનિક આદિવાસી જનજાતિઓ રહે છે.<ref>{{cite web |title=Kerala Tourism |url=http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |access-date=21 June 2012 |archive-date=20 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020004545/http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/tribes-in-wayanad |title=Tribes in Wayanad |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> કાવેરી નદીની સહાયક નદી એવી કબીની નદીનું ઉદ્‌ગમ સ્થાન વાયનાડ છે. વાયનાડ જિલ્લો, પાડોશી મલપ્પુરમ જિલ્લાના નિલમ્બુર (પૂર્વીય એરનાડ વિસ્તાર) માં આવેલી ચાલિયાર ખીણ સાથે, કુદરતી સોનાના ક્ષેત્રો (ગોલ્ડ ફીલ્ડ્સ) માટે જાણીતો છે,<ref>{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/cgi-sys/suspendedpage.cgi?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Under Maintenance|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=8 July 2026}}</ref> જે નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના અન્ય ભાગોમાં પણ જોવા મળે છે. કેરળની ચોથી સૌથી લાંબી નદી એવી ચાલિયાર નદી વાયનાડના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળે છે. ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ એવી એડક્કલ ગુફાઓ પણ વાયનાડ જિલ્લામાં જ આવેલી છે. વાયનાડ જિલ્લો ઉત્તર અને ઉત્તર-પૂર્વમાં કર્ણાટક (કોડાગુ, ચામરાજનગર અને મૈસૂર જિલ્લાઓ) સાથે, દક્ષિણ-પૂર્વમાં તમિલનાડુ (નીલગિરી જિલ્લો) સાથે (તે કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો છે જે તેના બંને પાડોશી રાજ્યો સાથે સરહદ ધરાવે છે), દક્ષિણમાં મલપ્પુરમ, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં કોઝિકોડ અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં કન્નૂર જિલ્લા સાથે સરહદ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.mapsofindia.com/maps/kerala/districts/wayanad.htm |title=Wayanad District Map |website=Maps of India |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડના પુલપલ્લી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર લવ-કુશ મંદિર આવેલું છે અને વાયથિરી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર કાચનું મંદિર (મિરર ટેમ્પલ) છે, જે એક જૈન મંદિર છે. વરમબેટ્ટા મસ્જિદ એ વાયનાડની સૌથી જૂની મુસ્લિમ મસ્જિદ છે.<ref>{{Cite web |title=Varambetta Mosque, Kalpetta, Wayanad, District, Kerala, India |url= https://www.keralatourism.org/wayanad/varambetta-mosque-kalpetta.php |access-date=26 February 2025 |website= Kerala Tourism - Wayanad |language=en}}</ref> વાયનાડ કોટિઓટ યુદ્ધમાં તેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા માટે પ્રખ્યાત છે,<ref>{{Cite web|url=https://indianculture.gov.in/node/2820466|title=Indian Culture Portal |website = Indianculture.gov.in |access-date=8 July 2026}}</ref> જ્યાં પઝસ્સી રાજાએ મલબાર પ્રદેશના હિન્દુઓ અને મુસ્લિમોના સહયોગથી કુરીચ્યા આદિવાસી જનજાતિની મદદ લઈને અંગ્રેજો સામે બળવો પોકાર્યો હતો. કનિયામ્બેટ્ટા અને મુત્તિલ પંચાયતો એ વાયનાડના તમામ ખૂણેથી સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવી મધ્યમાં આવેલી પંચાયતો છે, જ્યારે તાવિંચલ પંચાયત કન્નૂર જિલ્લા સાથેની ઉત્તર-પૂર્વ સરહદ પર આવેલી છે. અમ્બુકુત્થી માલાની ગુફાઓમાંથી મળી આવેલા શિલાલેખો અને કોતરણીઓ એ વાતનો પુરાવો છે કે આ વિસ્તારમાં માનવ વસવાટ નવ-પાષાણ યુગની સભ્યતાના આરંભથી જ રહ્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nativeplanet.com/travel-guide/interesting-facts-about-wayanad-002956.html | title=Interesting Facts About Wayanad |date=23 December 2016}}</ref> == નામકરણ == 'વાયનાડ' નામ તમિલ અને મલયાલમ ભાષાના શબ્દ 'વાયલ નાડુ' પરથી બન્યું છે, જેનો ગુજરાતીમાં અર્થ 'ડાંગર/કાંગસિયાના ખેતરોની ભૂમિ' થાય છે.<ref name="auto"/> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[Category:કેરળ]] dw88zn3do3n7u59in1w34i11ffmhcrc 903714 903713 2026-08-14T17:32:29Z Snehrashmi 41463 /* ભૌગોલિક સ્થિતિ */ 903714 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = વયનાડ જિલ્લો | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Blue, Green & White.jpg | photo2a = Cave at Edakkal(Inside).JPG | photo2b = Wayanad wildlife sanctuary.jpg | photo3a = Karapuzha_project.jpg | photo3b = Mint mall Sulthan bathery.jpg | photo4a = Sulthan Bathery Ricefarm2.jpg | size = 250 | spacing = 1 | color = | border = 0 | foot_montage = સમઘડી દિશામાં ઉપરથી નીચે:<br />ચેમ્બ્રા શિખર, વાયનાડ અભયારણ્ય, <br /> સુલ્તાન બથેરી ખાતે મોલ, ડાંગરના ખેતરો, કારપુઝા બંધનો દરવાજો, એડક્કલ ગુફાઓ. }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = વાયલ નાડુ: ડાંગરની ભૂમિ-ક્ષેત્ર<ref>{{cite web |title=About District Wayanad |url=https://wayanad.gov.in/about-district/ |website=wayanad.gov.in}}</ref> | nickname = | motto = "વૅ બિયોન્ડ"<ref>{{cite web |title=ABOUT WAYANAD |url=https://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |website=wayanadtourism.org |access-date=2023-04-26 |archive-date=2019-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817044241/http://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |url-status=dead }}</ref> | image_map = India Kerala Wayanad district.svg | image_map1 = {{maplink |frame=yes |frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center |text= '''વયનાડ જિલ્લો''' |type=shape |id=Q1364427 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= કેરળનો વયનાડ જિલ્લો |type2=line|id2=Q1186|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=Kerala }} | map_alt = | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ભારતમાં સ્થાન##કેરળમાં સ્થાન | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|11.605|N|76.083|E|display=inline}}<!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline,title}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ | founder = | seat_type = મુખ્યમથક | seat = કાલપેટ્ટા | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = લોક સભા સભ્ય | leader_name = ખાલી | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_rural_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_metro_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_magnitude = <!--<ref></ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometres --> | area_total_km2 = 2132 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = <ref>{{cite book |last1=Poddar |first1=Rakesh |title=Perspectives on tourism & biodiversity |date=2007 |publisher=Cyber Tech Publications |isbn=9788178842967 |url=https://books.google.com/books?id=YgVFAQAAIAAJ&q=wayanad+elevation |language=en}}</ref> | elevation_min_m = 108 | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> Chali Puzha, Malappuram border | elevation_max_m = 2240 | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> Vellarimala | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_footnotes = <ref name="wnddemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=2023-04-26|archive-date=2021-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = 846,637 | population_density_km2 = 397 | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = KL-12 કાલપેટ્ટા,<br /> KL-72 મનનથાવડી,<br /> KL-73 સુલ્તાન બથેરી,<br /> KLW (૧૯૮૦-૧૯૮૯)<ref>{{Cite web |date=8 April 2020 |title=കെഎല്‍ഒ, കെല്‍ടി, കെആര്‍ഒ... കേരളത്തിലെ പഴയ ട്രാന്‍സ്‌പോര്‍ട്ട് റജിസ്‌ട്രേഷനുകളും അവയുടെ ജില്ലകളും... |url=https://www.manoramaonline.com/fasttrack/features/2020/04/07/old-registration-numbers-kerala.html |url-status=live |website=Manorama Online}}</ref> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = STD કોડ]] | area_code = 4936, 4935 | iso_code = IN-KL | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.753<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2023-04-26|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ અંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://wayanad.gov.in}} | footnotes = | official_name = }} '''વાયનાડ જિલ્લો''', અથવા વાયનાડ, ભારતના કેરળ રાજ્યના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં આવેલો એક જિલ્લો છે,<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/wayanad-district/373/ |title=Wayanad and its tourist Attractions {{!}} Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-10}}</ref> જેનું વહીવટી મથક કલ્પેટ્ટા નગરપાલિકા ખાતે આવેલું છે. તે કેરળનો એકમાત્ર પહાડી ઉચ્ચપ્રદેશ ધરાવતો પ્રદેશ છે.<ref>{{cite book |author=William Logan |year=1887 |title=Malabar Manual (Volume-II) |publisher=Madras Government Press |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up}}</ref> વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ દક્ષિણના દક્ષિણ ઉચ્ચપ્રદેશના ભાગ એવા મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ વિસ્તરણ છે. આ પ્રદેશ પશ્ચિમ ઘાટની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે, જેની સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ ૭૦૦ થી ૨,૧૦૦ મીટર સુધીની છે અને કોલાગાપારા, કુરુમ્બાલકોટ્ટાઈ તેમજ વડક્કનાડ અને ચેકાડીના કેટલાક વિસ્તારો પૂર્વ ઘાટને મળતા આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/wayanad-topography.php |title=Topography, Western Ghats, Wayanad, Green Paradise, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડ, મલપ્પુરમ અને કોઝિકોડ જિલ્લાઓના ત્રિભેટા પર આવેલું ૨,૨૪૦ મીટર (૭,૩૪૯ ફૂટ) ઊંચું વેલ્લરી માલા શિખર એ વાયનાડ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે.<ref>{{Cite web |title=Vellarimala – trek to Vavul Mala {{!}} Trekking Programmes Kozhikode {{!}}Eco Tourism in Kerala |url=https://www.keralatourism.org/ecotourism/destinations/vellarimala |access-date=26 February 2025 |website=Ecotourism |language=en}}</ref> કોઝિકોડ અને કન્નૂર જિલ્લાઓમાંથી વિસ્તારો અલગ કરીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આ જિલ્લાનો ૮૮૫.૯૨ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો વિસ્તાર જંગલ આચ્છાદિત છે.<ref name="auto">{{Cite web |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |title=District Profile |website=spb.kerala.gov.in |access-date=7 January 2020 |archive-date=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227095504/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |url-status=dead}}</ref> વાયનાડમાં ત્રણ નગરપાલિકા શહેરો કલ્પેટ્ટા, માનંથાવાડી અને સુલતાન બથેરી છે. આ વિસ્તારમાં ઘણી સ્થાનિક આદિવાસી જનજાતિઓ રહે છે.<ref>{{cite web |title=Kerala Tourism |url=http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |access-date=21 June 2012 |archive-date=20 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020004545/http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/tribes-in-wayanad |title=Tribes in Wayanad |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> કાવેરી નદીની સહાયક નદી એવી કબીની નદીનું ઉદ્‌ગમ સ્થાન વાયનાડ છે. વાયનાડ જિલ્લો, પાડોશી મલપ્પુરમ જિલ્લાના નિલમ્બુર (પૂર્વીય એરનાડ વિસ્તાર) માં આવેલી ચાલિયાર ખીણ સાથે, કુદરતી સોનાના ક્ષેત્રો (ગોલ્ડ ફીલ્ડ્સ) માટે જાણીતો છે,<ref>{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/cgi-sys/suspendedpage.cgi?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Under Maintenance|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=8 July 2026}}</ref> જે નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના અન્ય ભાગોમાં પણ જોવા મળે છે. કેરળની ચોથી સૌથી લાંબી નદી એવી ચાલિયાર નદી વાયનાડના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળે છે. ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ એવી એડક્કલ ગુફાઓ પણ વાયનાડ જિલ્લામાં જ આવેલી છે. વાયનાડ જિલ્લો ઉત્તર અને ઉત્તર-પૂર્વમાં કર્ણાટક (કોડાગુ, ચામરાજનગર અને મૈસૂર જિલ્લાઓ) સાથે, દક્ષિણ-પૂર્વમાં તમિલનાડુ (નીલગિરી જિલ્લો) સાથે (તે કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો છે જે તેના બંને પાડોશી રાજ્યો સાથે સરહદ ધરાવે છે), દક્ષિણમાં મલપ્પુરમ, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં કોઝિકોડ અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં કન્નૂર જિલ્લા સાથે સરહદ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.mapsofindia.com/maps/kerala/districts/wayanad.htm |title=Wayanad District Map |website=Maps of India |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડના પુલપલ્લી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર લવ-કુશ મંદિર આવેલું છે અને વાયથિરી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર કાચનું મંદિર (મિરર ટેમ્પલ) છે, જે એક જૈન મંદિર છે. વરમબેટ્ટા મસ્જિદ એ વાયનાડની સૌથી જૂની મુસ્લિમ મસ્જિદ છે.<ref>{{Cite web |title=Varambetta Mosque, Kalpetta, Wayanad, District, Kerala, India |url= https://www.keralatourism.org/wayanad/varambetta-mosque-kalpetta.php |access-date=26 February 2025 |website= Kerala Tourism - Wayanad |language=en}}</ref> વાયનાડ કોટિઓટ યુદ્ધમાં તેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા માટે પ્રખ્યાત છે,<ref>{{Cite web|url=https://indianculture.gov.in/node/2820466|title=Indian Culture Portal |website = Indianculture.gov.in |access-date=8 July 2026}}</ref> જ્યાં પઝસ્સી રાજાએ મલબાર પ્રદેશના હિન્દુઓ અને મુસ્લિમોના સહયોગથી કુરીચ્યા આદિવાસી જનજાતિની મદદ લઈને અંગ્રેજો સામે બળવો પોકાર્યો હતો. કનિયામ્બેટ્ટા અને મુત્તિલ પંચાયતો એ વાયનાડના તમામ ખૂણેથી સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવી મધ્યમાં આવેલી પંચાયતો છે, જ્યારે તાવિંચલ પંચાયત કન્નૂર જિલ્લા સાથેની ઉત્તર-પૂર્વ સરહદ પર આવેલી છે. અમ્બુકુત્થી માલાની ગુફાઓમાંથી મળી આવેલા શિલાલેખો અને કોતરણીઓ એ વાતનો પુરાવો છે કે આ વિસ્તારમાં માનવ વસવાટ નવ-પાષાણ યુગની સભ્યતાના આરંભથી જ રહ્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nativeplanet.com/travel-guide/interesting-facts-about-wayanad-002956.html | title=Interesting Facts About Wayanad |date=23 December 2016}}</ref> == નામકરણ == 'વાયનાડ' નામ તમિલ અને મલયાલમ ભાષાના શબ્દ 'વાયલ નાડુ' પરથી બન્યું છે, જેનો ગુજરાતીમાં અર્થ 'ડાંગર/કાંગસિયાના ખેતરોની ભૂમિ' થાય છે.<ref name="auto"/> == ભૌગોલિક સ્થિતિ == [[File:Topography of Kerala.png|left|thumbnail|મૈસુર ઉચ્ચપ્રદેશ પર વાયનાડની ભૂગોળ]] વાયનાડ જિલ્લો નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના 'બયાલુ સીમે' પ્રદેશ (ઉચ્ચપ્રદેશ/પહાડી વિસ્તાર) માં આવેલો છે. ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ તે કર્ણાટકના પાડોશી જિલ્લાઓ કોડાગુ અને મૈસૂર, તથા તમિલનાડુના નીલગિરી જિલ્લાને સમાન છે. વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ એક વિસ્તરણ છે.<ref name="wnd"/> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન, વાયનાડ એ તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનો એક તાલુકો હતો.<ref>{{cite book |author=Government of Madras |year=1953 |title=1951 Census Handbook- Malabar District |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> હાલના નીલગિરી જિલ્લામાં આવેલા ગુડાલુર અને પંડાલુર તાલુકાના વિસ્તારો, જે 'દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડ' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે પણ આ તત્કાલીન વાયનાડ તાલુકાનો જ ભાગ હતા.<ref name="Logan_2">{{cite book |last1=Logan |first1=William |title=Malabar Manual (Volume-2) |date=1887 |publisher=PRINTED BY R. HILL, AT THE GOVERNMENT PRESS. |location=Madras |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/page/n7/mode/2up}}</ref> મલબાર જિલ્લામાં ભારે વસતી અને નીલગિરીના નાના વિસ્તારને ધ્યાનમાં રાખીને, ૩૧ માર્ચ ૧૮૭૭ના રોજ દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડને પાડોશી નીલગિરી જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યું ત્યાં સુધી તે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ રહ્યું હતું.<ref name="Logan_2"/> વાયનાડ ૧૯૨૪ સુધી મલબાર જિલ્લા અંતર્ગત એક અલગ મહેસૂલી પ્રભાગ હતું.<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881–1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=10}}</ref> ભારતની સ્વતંત્રતા પછી ૧૯૫૬ના 'રાજ્ય પુનર્ગઠન' દરમિયાન, મૈસૂર રાજ્યે (હાલના કર્ણાટક) વાયનાડની ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક વિશિષ્ટતાઓને કારણે તેના પર દાવો કર્યો હતો. જોકે,૧૯૫૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરીના ભાષાકીય સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું કે તે સમયે વાયનાડની કુલ વસ્તીના ૮૭.૫% લોકો માતૃભાષા તરીકે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] બોલતા હતા, જ્યારે માત્ર ૬.૨% લોકો જ કન્નડ ભાષા બોલતા હતા.<ref name="census1951">{{cite book |author=J. I. Arputhanathan |year=1955 |title=South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf}}</ref> ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૭ના રોજ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનું કન્નૂર, કોઝિકોડ અને પલક્કડ એમ ત્રણ ભાગોમાં વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="1961_kkd">{{Cite book |title=District Census Handbook (2) – Kozhikode (1961) |last=Devassy |first=M. K. |publisher=Government of Kerala |year=1965 |location=Ernakulam |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf}}</ref> તે જ દિવસે વાયનાડ તાલુકાના ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ એમ બે ભાગ પાડવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr">{{cite book |author=M. K. Devassy |year=1965 |title=1961 Census Handbook- Cannanore District |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5668/1/22055_1961_CAN.pdf}}</ref> શરૂઆતમાં વાયનાડના આ બંને તાલુકાઓ નવરચિત કન્નૂર જિલ્લામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr"/> જોકે, બે મહિના બાદ ૧૫ માર્ચ ૧૯૫૭ના રોજ, દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાને કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યો.<ref name="1961_kkd"/> ત્યારબાદ ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૭૯ના રોજ ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને પણ કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરી દેવામાં આવ્યો હતો.<ref name="w1981">{{cite book |author=M. Vijayanunni |year=1983 |title=1981 Census Handbook- Wayanad District (Part-A&B) |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5755/1/29610_1981_WAY.pdf}}</ref> ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાઓને જોડીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે વાયનાડ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=https://wayanad.gov.in/history/ |title=History of Wayanad |website=wayanad.gov.in}}</ref> તે જ દિવસે ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાનું નામ બદલીને 'માનંથાવાડી' કરવામાં આવ્યું, અને દક્ષિણ વાયનાડનું વિભાજન કરીને 'સુલતાન બથેરી' તથા 'વાયથિરી' તાલુકા બનાવવામાં આવ્યા.<ref name="w1981"/> વાયથિરી તાલુકામાં આવેલું કલ્પેટ્ટા આ નવા જિલ્લાનું વહીવટી મથક બન્યું.<ref name="w1981"/> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[Category:કેરળ]] 7wm1rvyi04ty3yd2lqm4puvy41h1meg 903715 903714 2026-08-14T17:35:47Z Snehrashmi 41463 /* ભૌગોલિક સ્થિતિ */ સંદર્ભ 903715 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = વયનાડ જિલ્લો | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Blue, Green & White.jpg | photo2a = Cave at Edakkal(Inside).JPG | photo2b = Wayanad wildlife sanctuary.jpg | photo3a = Karapuzha_project.jpg | photo3b = Mint mall Sulthan bathery.jpg | photo4a = Sulthan Bathery Ricefarm2.jpg | size = 250 | spacing = 1 | color = | border = 0 | foot_montage = સમઘડી દિશામાં ઉપરથી નીચે:<br />ચેમ્બ્રા શિખર, વાયનાડ અભયારણ્ય, <br /> સુલ્તાન બથેરી ખાતે મોલ, ડાંગરના ખેતરો, કારપુઝા બંધનો દરવાજો, એડક્કલ ગુફાઓ. }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = વાયલ નાડુ: ડાંગરની ભૂમિ-ક્ષેત્ર<ref>{{cite web |title=About District Wayanad |url=https://wayanad.gov.in/about-district/ |website=wayanad.gov.in}}</ref> | nickname = | motto = "વૅ બિયોન્ડ"<ref>{{cite web |title=ABOUT WAYANAD |url=https://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |website=wayanadtourism.org |access-date=2023-04-26 |archive-date=2019-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817044241/http://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |url-status=dead }}</ref> | image_map = India Kerala Wayanad district.svg | image_map1 = {{maplink |frame=yes |frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center |text= '''વયનાડ જિલ્લો''' |type=shape |id=Q1364427 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= કેરળનો વયનાડ જિલ્લો |type2=line|id2=Q1186|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=Kerala }} | map_alt = | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ભારતમાં સ્થાન##કેરળમાં સ્થાન | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|11.605|N|76.083|E|display=inline}}<!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline,title}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ | founder = | seat_type = મુખ્યમથક | seat = કાલપેટ્ટા | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = લોક સભા સભ્ય | leader_name = ખાલી | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_rural_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_metro_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_magnitude = <!--<ref></ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometres --> | area_total_km2 = 2132 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = <ref>{{cite book |last1=Poddar |first1=Rakesh |title=Perspectives on tourism & biodiversity |date=2007 |publisher=Cyber Tech Publications |isbn=9788178842967 |url=https://books.google.com/books?id=YgVFAQAAIAAJ&q=wayanad+elevation |language=en}}</ref> | elevation_min_m = 108 | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> Chali Puzha, Malappuram border | elevation_max_m = 2240 | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> Vellarimala | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_footnotes = <ref name="wnddemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=2023-04-26|archive-date=2021-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = 846,637 | population_density_km2 = 397 | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = KL-12 કાલપેટ્ટા,<br /> KL-72 મનનથાવડી,<br /> KL-73 સુલ્તાન બથેરી,<br /> KLW (૧૯૮૦-૧૯૮૯)<ref>{{Cite web |date=8 April 2020 |title=കെഎല്‍ഒ, കെല്‍ടി, കെആര്‍ഒ... കേരളത്തിലെ പഴയ ട്രാന്‍സ്‌പോര്‍ട്ട് റജിസ്‌ട്രേഷനുകളും അവയുടെ ജില്ലകളും... |url=https://www.manoramaonline.com/fasttrack/features/2020/04/07/old-registration-numbers-kerala.html |url-status=live |website=Manorama Online}}</ref> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = STD કોડ]] | area_code = 4936, 4935 | iso_code = IN-KL | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.753<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2023-04-26|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ અંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://wayanad.gov.in}} | footnotes = | official_name = }} '''વાયનાડ જિલ્લો''', અથવા વાયનાડ, ભારતના કેરળ રાજ્યના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં આવેલો એક જિલ્લો છે,<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/wayanad-district/373/ |title=Wayanad and its tourist Attractions {{!}} Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-10}}</ref> જેનું વહીવટી મથક કલ્પેટ્ટા નગરપાલિકા ખાતે આવેલું છે. તે કેરળનો એકમાત્ર પહાડી ઉચ્ચપ્રદેશ ધરાવતો પ્રદેશ છે.<ref>{{cite book |author=William Logan |year=1887 |title=Malabar Manual (Volume-II) |publisher=Madras Government Press |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up}}</ref> વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ દક્ષિણના દક્ષિણ ઉચ્ચપ્રદેશના ભાગ એવા મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ વિસ્તરણ છે. આ પ્રદેશ પશ્ચિમ ઘાટની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે, જેની સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ ૭૦૦ થી ૨,૧૦૦ મીટર સુધીની છે અને કોલાગાપારા, કુરુમ્બાલકોટ્ટાઈ તેમજ વડક્કનાડ અને ચેકાડીના કેટલાક વિસ્તારો પૂર્વ ઘાટને મળતા આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/wayanad-topography.php |title=Topography, Western Ghats, Wayanad, Green Paradise, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડ, મલપ્પુરમ અને કોઝિકોડ જિલ્લાઓના ત્રિભેટા પર આવેલું ૨,૨૪૦ મીટર (૭,૩૪૯ ફૂટ) ઊંચું વેલ્લરી માલા શિખર એ વાયનાડ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે.<ref>{{Cite web |title=Vellarimala – trek to Vavul Mala {{!}} Trekking Programmes Kozhikode {{!}}Eco Tourism in Kerala |url=https://www.keralatourism.org/ecotourism/destinations/vellarimala |access-date=26 February 2025 |website=Ecotourism |language=en}}</ref> કોઝિકોડ અને કન્નૂર જિલ્લાઓમાંથી વિસ્તારો અલગ કરીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આ જિલ્લાનો ૮૮૫.૯૨ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો વિસ્તાર જંગલ આચ્છાદિત છે.<ref name="auto">{{Cite web |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |title=District Profile |website=spb.kerala.gov.in |access-date=7 January 2020 |archive-date=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227095504/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |url-status=dead}}</ref> વાયનાડમાં ત્રણ નગરપાલિકા શહેરો કલ્પેટ્ટા, માનંથાવાડી અને સુલતાન બથેરી છે. આ વિસ્તારમાં ઘણી સ્થાનિક આદિવાસી જનજાતિઓ રહે છે.<ref>{{cite web |title=Kerala Tourism |url=http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |access-date=21 June 2012 |archive-date=20 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020004545/http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/tribes-in-wayanad |title=Tribes in Wayanad |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> કાવેરી નદીની સહાયક નદી એવી કબીની નદીનું ઉદ્‌ગમ સ્થાન વાયનાડ છે. વાયનાડ જિલ્લો, પાડોશી મલપ્પુરમ જિલ્લાના નિલમ્બુર (પૂર્વીય એરનાડ વિસ્તાર) માં આવેલી ચાલિયાર ખીણ સાથે, કુદરતી સોનાના ક્ષેત્રો (ગોલ્ડ ફીલ્ડ્સ) માટે જાણીતો છે,<ref>{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/cgi-sys/suspendedpage.cgi?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Under Maintenance|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=8 July 2026}}</ref> જે નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના અન્ય ભાગોમાં પણ જોવા મળે છે. કેરળની ચોથી સૌથી લાંબી નદી એવી ચાલિયાર નદી વાયનાડના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળે છે. ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ એવી એડક્કલ ગુફાઓ પણ વાયનાડ જિલ્લામાં જ આવેલી છે. વાયનાડ જિલ્લો ઉત્તર અને ઉત્તર-પૂર્વમાં કર્ણાટક (કોડાગુ, ચામરાજનગર અને મૈસૂર જિલ્લાઓ) સાથે, દક્ષિણ-પૂર્વમાં તમિલનાડુ (નીલગિરી જિલ્લો) સાથે (તે કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો છે જે તેના બંને પાડોશી રાજ્યો સાથે સરહદ ધરાવે છે), દક્ષિણમાં મલપ્પુરમ, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં કોઝિકોડ અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં કન્નૂર જિલ્લા સાથે સરહદ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.mapsofindia.com/maps/kerala/districts/wayanad.htm |title=Wayanad District Map |website=Maps of India |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડના પુલપલ્લી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર લવ-કુશ મંદિર આવેલું છે અને વાયથિરી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર કાચનું મંદિર (મિરર ટેમ્પલ) છે, જે એક જૈન મંદિર છે. વરમબેટ્ટા મસ્જિદ એ વાયનાડની સૌથી જૂની મુસ્લિમ મસ્જિદ છે.<ref>{{Cite web |title=Varambetta Mosque, Kalpetta, Wayanad, District, Kerala, India |url= https://www.keralatourism.org/wayanad/varambetta-mosque-kalpetta.php |access-date=26 February 2025 |website= Kerala Tourism - Wayanad |language=en}}</ref> વાયનાડ કોટિઓટ યુદ્ધમાં તેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા માટે પ્રખ્યાત છે,<ref>{{Cite web|url=https://indianculture.gov.in/node/2820466|title=Indian Culture Portal |website = Indianculture.gov.in |access-date=8 July 2026}}</ref> જ્યાં પઝસ્સી રાજાએ મલબાર પ્રદેશના હિન્દુઓ અને મુસ્લિમોના સહયોગથી કુરીચ્યા આદિવાસી જનજાતિની મદદ લઈને અંગ્રેજો સામે બળવો પોકાર્યો હતો. કનિયામ્બેટ્ટા અને મુત્તિલ પંચાયતો એ વાયનાડના તમામ ખૂણેથી સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવી મધ્યમાં આવેલી પંચાયતો છે, જ્યારે તાવિંચલ પંચાયત કન્નૂર જિલ્લા સાથેની ઉત્તર-પૂર્વ સરહદ પર આવેલી છે. અમ્બુકુત્થી માલાની ગુફાઓમાંથી મળી આવેલા શિલાલેખો અને કોતરણીઓ એ વાતનો પુરાવો છે કે આ વિસ્તારમાં માનવ વસવાટ નવ-પાષાણ યુગની સભ્યતાના આરંભથી જ રહ્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nativeplanet.com/travel-guide/interesting-facts-about-wayanad-002956.html | title=Interesting Facts About Wayanad |date=23 December 2016}}</ref> == નામકરણ == 'વાયનાડ' નામ તમિલ અને મલયાલમ ભાષાના શબ્દ 'વાયલ નાડુ' પરથી બન્યું છે, જેનો ગુજરાતીમાં અર્થ 'ડાંગર/કાંગસિયાના ખેતરોની ભૂમિ' થાય છે.<ref name="auto"/> == ભૌગોલિક સ્થિતિ == [[File:Topography of Kerala.png|left|thumbnail|મૈસુર ઉચ્ચપ્રદેશ પર વાયનાડની ભૂગોળ]] વાયનાડ જિલ્લો નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના 'બયાલુ સીમે' પ્રદેશ (ઉચ્ચપ્રદેશ/પહાડી વિસ્તાર) માં આવેલો છે. ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ તે કર્ણાટકના પાડોશી જિલ્લાઓ કોડાગુ અને મૈસૂર, તથા તમિલનાડુના નીલગિરી જિલ્લાને સમાન છે. વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ એક વિસ્તરણ છે.<ref name="wnd">{{cite book |author=Government of India |year=2014 | title=District Census Handbook – Wayanad (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3203_PART_B_WAYANAD.pdf}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન, વાયનાડ એ તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનો એક તાલુકો હતો.<ref>{{cite book |author=Government of Madras |year=1953 |title=1951 Census Handbook- Malabar District |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> હાલના નીલગિરી જિલ્લામાં આવેલા ગુડાલુર અને પંડાલુર તાલુકાના વિસ્તારો, જે 'દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડ' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે પણ આ તત્કાલીન વાયનાડ તાલુકાનો જ ભાગ હતા.<ref name="Logan_2">{{cite book |last1=Logan |first1=William |title=Malabar Manual (Volume-2) |date=1887 |publisher=PRINTED BY R. HILL, AT THE GOVERNMENT PRESS. |location=Madras |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/page/n7/mode/2up}}</ref> મલબાર જિલ્લામાં ભારે વસતી અને નીલગિરીના નાના વિસ્તારને ધ્યાનમાં રાખીને, ૩૧ માર્ચ ૧૮૭૭ના રોજ દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડને પાડોશી નીલગિરી જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યું ત્યાં સુધી તે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ રહ્યું હતું.<ref name="Logan_2"/> વાયનાડ ૧૯૨૪ સુધી મલબાર જિલ્લા અંતર્ગત એક અલગ મહેસૂલી પ્રભાગ હતું.<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881–1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=10}}</ref> ભારતની સ્વતંત્રતા પછી ૧૯૫૬ના 'રાજ્ય પુનર્ગઠન' દરમિયાન, મૈસૂર રાજ્યે (હાલના કર્ણાટક) વાયનાડની ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક વિશિષ્ટતાઓને કારણે તેના પર દાવો કર્યો હતો. જોકે,૧૯૫૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરીના ભાષાકીય સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું કે તે સમયે વાયનાડની કુલ વસ્તીના ૮૭.૫% લોકો માતૃભાષા તરીકે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] બોલતા હતા, જ્યારે માત્ર ૬.૨% લોકો જ કન્નડ ભાષા બોલતા હતા.<ref name="census1951">{{cite book |author=J. I. Arputhanathan |year=1955 |title=South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf}}</ref> ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૭ના રોજ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનું કન્નૂર, કોઝિકોડ અને પલક્કડ એમ ત્રણ ભાગોમાં વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="1961_kkd">{{Cite book |title=District Census Handbook (2) – Kozhikode (1961) |last=Devassy |first=M. K. |publisher=Government of Kerala |year=1965 |location=Ernakulam |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf}}</ref> તે જ દિવસે વાયનાડ તાલુકાના ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ એમ બે ભાગ પાડવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr">{{cite book |author=M. K. Devassy |year=1965 |title=1961 Census Handbook- Cannanore District |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5668/1/22055_1961_CAN.pdf}}</ref> શરૂઆતમાં વાયનાડના આ બંને તાલુકાઓ નવરચિત કન્નૂર જિલ્લામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr"/> જોકે, બે મહિના બાદ ૧૫ માર્ચ ૧૯૫૭ના રોજ, દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાને કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યો.<ref name="1961_kkd"/> ત્યારબાદ ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૭૯ના રોજ ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને પણ કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરી દેવામાં આવ્યો હતો.<ref name="w1981">{{cite book |author=M. Vijayanunni |year=1983 |title=1981 Census Handbook- Wayanad District (Part-A&B) |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5755/1/29610_1981_WAY.pdf}}</ref> ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાઓને જોડીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે વાયનાડ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=https://wayanad.gov.in/history/ |title=History of Wayanad |website=wayanad.gov.in}}</ref> તે જ દિવસે ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાનું નામ બદલીને 'માનંથાવાડી' કરવામાં આવ્યું, અને દક્ષિણ વાયનાડનું વિભાજન કરીને 'સુલતાન બથેરી' તથા 'વાયથિરી' તાલુકા બનાવવામાં આવ્યા.<ref name="w1981"/> વાયથિરી તાલુકામાં આવેલું કલ્પેટ્ટા આ નવા જિલ્લાનું વહીવટી મથક બન્યું.<ref name="w1981"/> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[Category:કેરળ]] sgshh3dpd04hqpka23dkwl3zmtb9zi2 903717 903715 2026-08-15T05:02:57Z Snehrashmi 41463 /*ભૂગોળ */ 903717 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = વયનાડ જિલ્લો | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Blue, Green & White.jpg | photo2a = Cave at Edakkal(Inside).JPG | photo2b = Wayanad wildlife sanctuary.jpg | photo3a = Karapuzha_project.jpg | photo3b = Mint mall Sulthan bathery.jpg | photo4a = Sulthan Bathery Ricefarm2.jpg | size = 250 | spacing = 1 | color = | border = 0 | foot_montage = સમઘડી દિશામાં ઉપરથી નીચે:<br />ચેમ્બ્રા શિખર, વાયનાડ અભયારણ્ય, <br /> સુલ્તાન બથેરી ખાતે મોલ, ડાંગરના ખેતરો, કારપુઝા બંધનો દરવાજો, એડક્કલ ગુફાઓ. }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = વાયલ નાડુ: ડાંગરની ભૂમિ-ક્ષેત્ર<ref>{{cite web |title=About District Wayanad |url=https://wayanad.gov.in/about-district/ |website=wayanad.gov.in}}</ref> | nickname = | motto = "વૅ બિયોન્ડ"<ref>{{cite web |title=ABOUT WAYANAD |url=https://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |website=wayanadtourism.org |access-date=2023-04-26 |archive-date=2019-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817044241/http://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |url-status=dead }}</ref> | image_map = India Kerala Wayanad district.svg | image_map1 = {{maplink |frame=yes |frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center |text= '''વયનાડ જિલ્લો''' |type=shape |id=Q1364427 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= કેરળનો વયનાડ જિલ્લો |type2=line|id2=Q1186|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=Kerala }} | map_alt = | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ભારતમાં સ્થાન##કેરળમાં સ્થાન | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|11.605|N|76.083|E|display=inline}}<!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline,title}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ | founder = | seat_type = મુખ્યમથક | seat = કાલપેટ્ટા | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = લોક સભા સભ્ય | leader_name = ખાલી | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_rural_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_metro_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_magnitude = <!--<ref></ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometres --> | area_total_km2 = 2132 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = <ref>{{cite book |last1=Poddar |first1=Rakesh |title=Perspectives on tourism & biodiversity |date=2007 |publisher=Cyber Tech Publications |isbn=9788178842967 |url=https://books.google.com/books?id=YgVFAQAAIAAJ&q=wayanad+elevation |language=en}}</ref> | elevation_min_m = 108 | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> Chali Puzha, Malappuram border | elevation_max_m = 2240 | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> Vellarimala | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_footnotes = <ref name="wnddemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=2023-04-26|archive-date=2021-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = 846,637 | population_density_km2 = 397 | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = KL-12 કાલપેટ્ટા,<br /> KL-72 મનનથાવડી,<br /> KL-73 સુલ્તાન બથેરી,<br /> KLW (૧૯૮૦-૧૯૮૯)<ref>{{Cite web |date=8 April 2020 |title=കെഎല്‍ഒ, കെല്‍ടി, കെആര്‍ഒ... കേരളത്തിലെ പഴയ ട്രാന്‍സ്‌പോര്‍ട്ട് റജിസ്‌ട്രേഷനുകളും അവയുടെ ജില്ലകളും... |url=https://www.manoramaonline.com/fasttrack/features/2020/04/07/old-registration-numbers-kerala.html |url-status=live |website=Manorama Online}}</ref> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = STD કોડ]] | area_code = 4936, 4935 | iso_code = IN-KL | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.753<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2023-04-26|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ અંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://wayanad.gov.in}} | footnotes = | official_name = }} '''વાયનાડ જિલ્લો''', અથવા વાયનાડ, ભારતના કેરળ રાજ્યના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં આવેલો એક જિલ્લો છે,<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/wayanad-district/373/ |title=Wayanad and its tourist Attractions {{!}} Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-10}}</ref> જેનું વહીવટી મથક કલ્પેટ્ટા નગરપાલિકા ખાતે આવેલું છે. તે કેરળનો એકમાત્ર પહાડી ઉચ્ચપ્રદેશ ધરાવતો પ્રદેશ છે.<ref>{{cite book |author=William Logan |year=1887 |title=Malabar Manual (Volume-II) |publisher=Madras Government Press |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up}}</ref> વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ દક્ષિણના દક્ષિણ ઉચ્ચપ્રદેશના ભાગ એવા મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ વિસ્તરણ છે. આ પ્રદેશ પશ્ચિમ ઘાટની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે, જેની સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ ૭૦૦ થી ૨,૧૦૦ મીટર સુધીની છે અને કોલાગાપારા, કુરુમ્બાલકોટ્ટાઈ તેમજ વડક્કનાડ અને ચેકાડીના કેટલાક વિસ્તારો પૂર્વ ઘાટને મળતા આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/wayanad-topography.php |title=Topography, Western Ghats, Wayanad, Green Paradise, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડ, મલપ્પુરમ અને કોઝિકોડ જિલ્લાઓના ત્રિભેટા પર આવેલું ૨,૨૪૦ મીટર (૭,૩૪૯ ફૂટ) ઊંચું વેલ્લરી માલા શિખર એ વાયનાડ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે.<ref>{{Cite web |title=Vellarimala – trek to Vavul Mala {{!}} Trekking Programmes Kozhikode {{!}}Eco Tourism in Kerala |url=https://www.keralatourism.org/ecotourism/destinations/vellarimala |access-date=26 February 2025 |website=Ecotourism |language=en}}</ref> કોઝિકોડ અને કન્નૂર જિલ્લાઓમાંથી વિસ્તારો અલગ કરીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આ જિલ્લાનો ૮૮૫.૯૨ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો વિસ્તાર જંગલ આચ્છાદિત છે.<ref name="auto">{{Cite web |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |title=District Profile |website=spb.kerala.gov.in |access-date=7 January 2020 |archive-date=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227095504/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |url-status=dead}}</ref> વાયનાડમાં ત્રણ નગરપાલિકા શહેરો કલ્પેટ્ટા, માનંથાવાડી અને સુલતાન બથેરી છે. આ વિસ્તારમાં ઘણી સ્થાનિક આદિવાસી જનજાતિઓ રહે છે.<ref>{{cite web |title=Kerala Tourism |url=http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |access-date=21 June 2012 |archive-date=20 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020004545/http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/tribes-in-wayanad |title=Tribes in Wayanad |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> કાવેરી નદીની સહાયક નદી એવી કબીની નદીનું ઉદ્‌ગમ સ્થાન વાયનાડ છે. વાયનાડ જિલ્લો, પાડોશી મલપ્પુરમ જિલ્લાના નિલમ્બુર (પૂર્વીય એરનાડ વિસ્તાર) માં આવેલી ચાલિયાર ખીણ સાથે, કુદરતી સોનાના ક્ષેત્રો (ગોલ્ડ ફીલ્ડ્સ) માટે જાણીતો છે,<ref>{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/cgi-sys/suspendedpage.cgi?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Under Maintenance|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=8 July 2026}}</ref> જે નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના અન્ય ભાગોમાં પણ જોવા મળે છે. કેરળની ચોથી સૌથી લાંબી નદી એવી ચાલિયાર નદી વાયનાડના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળે છે. ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ એવી એડક્કલ ગુફાઓ પણ વાયનાડ જિલ્લામાં જ આવેલી છે. વાયનાડ જિલ્લો ઉત્તર અને ઉત્તર-પૂર્વમાં કર્ણાટક (કોડાગુ, ચામરાજનગર અને મૈસૂર જિલ્લાઓ) સાથે, દક્ષિણ-પૂર્વમાં તમિલનાડુ (નીલગિરી જિલ્લો) સાથે (તે કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો છે જે તેના બંને પાડોશી રાજ્યો સાથે સરહદ ધરાવે છે), દક્ષિણમાં મલપ્પુરમ, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં કોઝિકોડ અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં કન્નૂર જિલ્લા સાથે સરહદ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.mapsofindia.com/maps/kerala/districts/wayanad.htm |title=Wayanad District Map |website=Maps of India |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડના પુલપલ્લી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર લવ-કુશ મંદિર આવેલું છે અને વાયથિરી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર કાચનું મંદિર (મિરર ટેમ્પલ) છે, જે એક જૈન મંદિર છે. વરમબેટ્ટા મસ્જિદ એ વાયનાડની સૌથી જૂની મુસ્લિમ મસ્જિદ છે.<ref>{{Cite web |title=Varambetta Mosque, Kalpetta, Wayanad, District, Kerala, India |url= https://www.keralatourism.org/wayanad/varambetta-mosque-kalpetta.php |access-date=26 February 2025 |website= Kerala Tourism - Wayanad |language=en}}</ref> વાયનાડ કોટિઓટ યુદ્ધમાં તેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા માટે પ્રખ્યાત છે,<ref>{{Cite web|url=https://indianculture.gov.in/node/2820466|title=Indian Culture Portal |website = Indianculture.gov.in |access-date=8 July 2026}}</ref> જ્યાં પઝસ્સી રાજાએ મલબાર પ્રદેશના હિન્દુઓ અને મુસ્લિમોના સહયોગથી કુરીચ્યા આદિવાસી જનજાતિની મદદ લઈને અંગ્રેજો સામે બળવો પોકાર્યો હતો. કનિયામ્બેટ્ટા અને મુત્તિલ પંચાયતો એ વાયનાડના તમામ ખૂણેથી સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવી મધ્યમાં આવેલી પંચાયતો છે, જ્યારે તાવિંચલ પંચાયત કન્નૂર જિલ્લા સાથેની ઉત્તર-પૂર્વ સરહદ પર આવેલી છે. અમ્બુકુત્થી માલાની ગુફાઓમાંથી મળી આવેલા શિલાલેખો અને કોતરણીઓ એ વાતનો પુરાવો છે કે આ વિસ્તારમાં માનવ વસવાટ નવ-પાષાણ યુગની સભ્યતાના આરંભથી જ રહ્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nativeplanet.com/travel-guide/interesting-facts-about-wayanad-002956.html | title=Interesting Facts About Wayanad |date=23 December 2016}}</ref> == નામકરણ == 'વાયનાડ' નામ તમિલ અને મલયાલમ ભાષાના શબ્દ 'વાયલ નાડુ' પરથી બન્યું છે, જેનો ગુજરાતીમાં અર્થ 'ડાંગર/કાંગસિયાના ખેતરોની ભૂમિ' થાય છે.<ref name="auto"/> == ભૌગોલિક સ્થિતિ == [[File:Topography of Kerala.png|left|thumbnail|મૈસુર ઉચ્ચપ્રદેશ પર વાયનાડની ભૂગોળ]] વાયનાડ જિલ્લો નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના 'બયાલુ સીમે' પ્રદેશ (ઉચ્ચપ્રદેશ/પહાડી વિસ્તાર) માં આવેલો છે. ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ તે કર્ણાટકના પાડોશી જિલ્લાઓ કોડાગુ અને મૈસૂર, તથા તમિલનાડુના નીલગિરી જિલ્લાને સમાન છે. વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ એક વિસ્તરણ છે.<ref name="wnd">{{cite book |author=Government of India |year=2014 | title=District Census Handbook – Wayanad (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3203_PART_B_WAYANAD.pdf}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન, વાયનાડ એ તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનો એક તાલુકો હતો.<ref>{{cite book |author=Government of Madras |year=1953 |title=1951 Census Handbook- Malabar District |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> હાલના નીલગિરી જિલ્લામાં આવેલા ગુડાલુર અને પંડાલુર તાલુકાના વિસ્તારો, જે 'દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડ' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે પણ આ તત્કાલીન વાયનાડ તાલુકાનો જ ભાગ હતા.<ref name="Logan_2">{{cite book |last1=Logan |first1=William |title=Malabar Manual (Volume-2) |date=1887 |publisher=PRINTED BY R. HILL, AT THE GOVERNMENT PRESS. |location=Madras |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/page/n7/mode/2up}}</ref> મલબાર જિલ્લામાં ભારે વસતી અને નીલગિરીના નાના વિસ્તારને ધ્યાનમાં રાખીને, ૩૧ માર્ચ ૧૮૭૭ના રોજ દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડને પાડોશી નીલગિરી જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યું ત્યાં સુધી તે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ રહ્યું હતું.<ref name="Logan_2"/> વાયનાડ ૧૯૨૪ સુધી મલબાર જિલ્લા અંતર્ગત એક અલગ મહેસૂલી પ્રભાગ હતું.<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881–1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=10}}</ref> ભારતની સ્વતંત્રતા પછી ૧૯૫૬ના 'રાજ્ય પુનર્ગઠન' દરમિયાન, મૈસૂર રાજ્યે (હાલના કર્ણાટક) વાયનાડની ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક વિશિષ્ટતાઓને કારણે તેના પર દાવો કર્યો હતો. જોકે,૧૯૫૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરીના ભાષાકીય સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું કે તે સમયે વાયનાડની કુલ વસ્તીના ૮૭.૫% લોકો માતૃભાષા તરીકે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] બોલતા હતા, જ્યારે માત્ર ૬.૨% લોકો જ કન્નડ ભાષા બોલતા હતા.<ref name="census1951">{{cite book |author=J. I. Arputhanathan |year=1955 |title=South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf}}</ref> ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૭ના રોજ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનું કન્નૂર, કોઝિકોડ અને પલક્કડ એમ ત્રણ ભાગોમાં વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="1961_kkd">{{Cite book |title=District Census Handbook (2) – Kozhikode (1961) |last=Devassy |first=M. K. |publisher=Government of Kerala |year=1965 |location=Ernakulam |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf}}</ref> તે જ દિવસે વાયનાડ તાલુકાના ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ એમ બે ભાગ પાડવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr">{{cite book |author=M. K. Devassy |year=1965 |title=1961 Census Handbook- Cannanore District |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5668/1/22055_1961_CAN.pdf}}</ref> શરૂઆતમાં વાયનાડના આ બંને તાલુકાઓ નવરચિત કન્નૂર જિલ્લામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr"/> જોકે, બે મહિના બાદ ૧૫ માર્ચ ૧૯૫૭ના રોજ, દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાને કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યો.<ref name="1961_kkd"/> ત્યારબાદ ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૭૯ના રોજ ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને પણ કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરી દેવામાં આવ્યો હતો.<ref name="w1981">{{cite book |author=M. Vijayanunni |year=1983 |title=1981 Census Handbook- Wayanad District (Part-A&B) |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5755/1/29610_1981_WAY.pdf}}</ref> ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાઓને જોડીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે વાયનાડ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=https://wayanad.gov.in/history/ |title=History of Wayanad |website=wayanad.gov.in}}</ref> તે જ દિવસે ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાનું નામ બદલીને 'માનંથાવાડી' કરવામાં આવ્યું, અને દક્ષિણ વાયનાડનું વિભાજન કરીને 'સુલતાન બથેરી' તથા 'વાયથિરી' તાલુકા બનાવવામાં આવ્યા.<ref name="w1981"/> વાયથિરી તાલુકામાં આવેલું કલ્પેટ્ટા આ નવા જિલ્લાનું વહીવટી મથક બન્યું.<ref name="w1981"/> == ભૂગોળ == [[File:Waynad Bamboo Road.jpg|thumb|right|રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૭૬૬ કોઝિકોડ-કોલ્લીગલ પર વાયનાડનું દૃશ્ય]] [[File:Pozhuthana Wayanad.jpg|thumb|પોઝુથાના]] [[File:Misty Wayanad Wildlife Sanctuary, Muthanga Range - panoramio (3).jpg|thumbnail|વાયનાડ વન્યજીવન અભયારણ્ય]] વાયનાડ જિલ્લો ડેક્કન ઉચ્ચપ્રદેશના દક્ષિણ છેડે સ્થિત છે અને [[પશ્ચિમ ઘાટ]]નો એક ભાગ ધરાવે છે. કોઝિકોડ જિલ્લાની સરહદે આવેલો આ જિલ્લાનો પશ્ચિમ ભાગ ગીચ જંગલોથી આચ્છાદિત પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે. આ જિલ્લો દક્ષિણ-પશ્ચિમ ડેક્કન ઉચ્ચપ્રદેશનો એક ભાગ બનાવે છે અને તેનો ઢાળ પૂર્વ તરફનો છે. જિલ્લાનો ઘણો મોટો વિસ્તાર જંગલોથી ઢંકાયેલો છે, પરંતુ કુદરતી સંસાધનોના સતત અને આડેધડ શોષણને કારણે આસન્ન પર્યાવરણીય સંકટ ઊભું થઈ રહ્યું છે.<ref name="ingentaconnect">{{cite journal |url=http://www.ingentaconnect.com/content/bpl/dech/2012/00000043/00000001/art00009 |title=ingentaconnect Consuming the Forest in an Environment of Crisis: Nature Tourism,... |journal=Development and Change |publisher=ingentaconnect.com |access-date=29 January 2014 |date=January 2012 |volume=43 |issue=1 |pages=205–227 |doi=10.1111/j.1467-7660.2012.01754.x |last1=Münster |first1=Daniel |last2=Münster |first2=Ursula |pmid=22616125|url-access=subscription }}</ref> આ જિલ્લામાં ઘણા ટ્રેકિંગ પોઇન્ટ છે. ચેમ્બ્રા શિખર (૨,૧૦૦ મીટર) વાયનાડ જિલ્લામાં સૌથી ઊંચું શિખર છે. પદિંજરથરામાં બાણાસુર ટેકરી (૨,૦૭૯ મીટર) પણ ચેમ્બ્રા ટેકરીની ઊંચાઈ જેટલી જ છે. બ્રહ્મગિરિ ટેકરી પણ વાયનાડમાં એક અન્ય ટ્રેકિંગ પોઇન્ટ છે. વાયનાડ જિલ્લો વિવિધ જૈવિક અનામતોના સંરક્ષિત વિસ્તાર નેટવર્કથી ઘેરાયેલો છે જેમ કે પશ્ચિમમાં મલબાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, દક્ષિણમાં મુદુમલાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, પૂર્વમાં બાંદીપુર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઉત્તર પૂર્વમાં નાગરહોલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઉત્તરમાં બ્રહ્મગિરિ વન્યજીવન અભયારણ્ય અને ઉત્તર પશ્ચિમમાં અરલમ વન્યજીવન અભયારણ્ય જે વાયનાડ વન્યજીવન અભયારણ્ય સાથે જોડાયેલ છે. આ જિલ્લામાં સમૃદ્ધ જળ સંસાધનો છે. આ પ્રદેશમાં પૂર્વ તરફ વહેતી અને પશ્ચિમ તરફ વહેતી નદીઓ છે. જિલ્લાની મુખ્ય નદીઓમાંની એક કાબિની નદી છે, જે કાવેરી નદીની ઉપનદી છે; તે કેરળની ત્રણ પૂર્વ તરફ વહેતી નદીઓમાંની એક પણ છે. કબાનીમાં થિરુનેલી નદી, પનામારમ નદી અને મનંતવાડી નદી સહિત ઘણી ઉપનદીઓ છે. આ બધી નદીઓ સમૃદ્ધ જળ સંસાધન તેમજ જિલ્લા માટે એક વિશિષ્ટ લેન્ડસ્કેપ બનાવવામાં મદદ કરે છે. પર્વતીય કોતરોમાંથી પસાર થતી વખતે વિવિધ પ્રવાહો પનામારમ નદીમાં વહે છે અને અંતે નદી પનામારમ ખીણમાં પડે છે. જિલ્લામાંથી ચોક્કસ અંતર સુધી વહેતા, પનામારમ નદી મનંતવાડી નદીમાં જોડાય છે, જે 'થોંડરમુડી' નામના શિખરના નીચલા પ્રદેશોમાંથી ઉદ્ભવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/rivers-kabani.php |title=Rivers, Kabani, Wayanad, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[Category:કેરળ]] lw2vp77c6ezxn81vu1wfbpe7jebwzw1 903718 903717 2026-08-15T05:56:25Z Snehrashmi 41463 /* ભૂગોળ */ બંધ અને વન્યજીવસૃષ્ટિ 903718 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = વયનાડ જિલ્લો | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Blue, Green & White.jpg | photo2a = Cave at Edakkal(Inside).JPG | photo2b = Wayanad wildlife sanctuary.jpg | photo3a = Karapuzha_project.jpg | photo3b = Mint mall Sulthan bathery.jpg | photo4a = Sulthan Bathery Ricefarm2.jpg | size = 250 | spacing = 1 | color = | border = 0 | foot_montage = સમઘડી દિશામાં ઉપરથી નીચે:<br />ચેમ્બ્રા શિખર, વાયનાડ અભયારણ્ય, <br /> સુલ્તાન બથેરી ખાતે મોલ, ડાંગરના ખેતરો, કારપુઝા બંધનો દરવાજો, એડક્કલ ગુફાઓ. }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = વાયલ નાડુ: ડાંગરની ભૂમિ-ક્ષેત્ર<ref>{{cite web |title=About District Wayanad |url=https://wayanad.gov.in/about-district/ |website=wayanad.gov.in}}</ref> | nickname = | motto = "વૅ બિયોન્ડ"<ref>{{cite web |title=ABOUT WAYANAD |url=https://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |website=wayanadtourism.org |access-date=2023-04-26 |archive-date=2019-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817044241/http://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |url-status=dead }}</ref> | image_map = India Kerala Wayanad district.svg | image_map1 = {{maplink |frame=yes |frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center |text= '''વયનાડ જિલ્લો''' |type=shape |id=Q1364427 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= કેરળનો વયનાડ જિલ્લો |type2=line|id2=Q1186|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=Kerala }} | map_alt = | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ભારતમાં સ્થાન##કેરળમાં સ્થાન | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|11.605|N|76.083|E|display=inline}}<!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline,title}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ | founder = | seat_type = મુખ્યમથક | seat = કાલપેટ્ટા | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = લોક સભા સભ્ય | leader_name = ખાલી | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_rural_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_metro_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_magnitude = <!--<ref></ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometres --> | area_total_km2 = 2132 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = <ref>{{cite book |last1=Poddar |first1=Rakesh |title=Perspectives on tourism & biodiversity |date=2007 |publisher=Cyber Tech Publications |isbn=9788178842967 |url=https://books.google.com/books?id=YgVFAQAAIAAJ&q=wayanad+elevation |language=en}}</ref> | elevation_min_m = 108 | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> Chali Puzha, Malappuram border | elevation_max_m = 2240 | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> Vellarimala | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_footnotes = <ref name="wnddemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=2023-04-26|archive-date=2021-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = 846,637 | population_density_km2 = 397 | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = KL-12 કાલપેટ્ટા,<br /> KL-72 મનનથાવડી,<br /> KL-73 સુલ્તાન બથેરી,<br /> KLW (૧૯૮૦-૧૯૮૯)<ref>{{Cite web |date=8 April 2020 |title=കെഎല്‍ഒ, കെല്‍ടി, കെആര്‍ഒ... കേരളത്തിലെ പഴയ ട്രാന്‍സ്‌പോര്‍ട്ട് റജിസ്‌ട്രേഷനുകളും അവയുടെ ജില്ലകളും... |url=https://www.manoramaonline.com/fasttrack/features/2020/04/07/old-registration-numbers-kerala.html |url-status=live |website=Manorama Online}}</ref> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = STD કોડ]] | area_code = 4936, 4935 | iso_code = IN-KL | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.753<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2023-04-26|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ અંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://wayanad.gov.in}} | footnotes = | official_name = }} '''વાયનાડ જિલ્લો''', અથવા વાયનાડ, ભારતના કેરળ રાજ્યના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં આવેલો એક જિલ્લો છે,<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/wayanad-district/373/ |title=Wayanad and its tourist Attractions {{!}} Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-10}}</ref> જેનું વહીવટી મથક કલ્પેટ્ટા નગરપાલિકા ખાતે આવેલું છે. તે કેરળનો એકમાત્ર પહાડી ઉચ્ચપ્રદેશ ધરાવતો પ્રદેશ છે.<ref>{{cite book |author=William Logan |year=1887 |title=Malabar Manual (Volume-II) |publisher=Madras Government Press |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up}}</ref> વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ દક્ષિણના દક્ષિણ ઉચ્ચપ્રદેશના ભાગ એવા મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ વિસ્તરણ છે. આ પ્રદેશ પશ્ચિમ ઘાટની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે, જેની સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ ૭૦૦ થી ૨,૧૦૦ મીટર સુધીની છે અને કોલાગાપારા, કુરુમ્બાલકોટ્ટાઈ તેમજ વડક્કનાડ અને ચેકાડીના કેટલાક વિસ્તારો પૂર્વ ઘાટને મળતા આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/wayanad-topography.php |title=Topography, Western Ghats, Wayanad, Green Paradise, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડ, મલપ્પુરમ અને કોઝિકોડ જિલ્લાઓના ત્રિભેટા પર આવેલું ૨,૨૪૦ મીટર (૭,૩૪૯ ફૂટ) ઊંચું વેલ્લરી માલા શિખર એ વાયનાડ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે.<ref>{{Cite web |title=Vellarimala – trek to Vavul Mala {{!}} Trekking Programmes Kozhikode {{!}}Eco Tourism in Kerala |url=https://www.keralatourism.org/ecotourism/destinations/vellarimala |access-date=26 February 2025 |website=Ecotourism |language=en}}</ref> કોઝિકોડ અને કન્નૂર જિલ્લાઓમાંથી વિસ્તારો અલગ કરીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આ જિલ્લાનો ૮૮૫.૯૨ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો વિસ્તાર જંગલ આચ્છાદિત છે.<ref name="auto">{{Cite web |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |title=District Profile |website=spb.kerala.gov.in |access-date=7 January 2020 |archive-date=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227095504/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |url-status=dead}}</ref> વાયનાડમાં ત્રણ નગરપાલિકા શહેરો કલ્પેટ્ટા, માનંથાવાડી અને સુલતાન બથેરી છે. આ વિસ્તારમાં ઘણી સ્થાનિક આદિવાસી જનજાતિઓ રહે છે.<ref>{{cite web |title=Kerala Tourism |url=http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |access-date=21 June 2012 |archive-date=20 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020004545/http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/tribes-in-wayanad |title=Tribes in Wayanad |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> કાવેરી નદીની સહાયક નદી એવી કબીની નદીનું ઉદ્‌ગમ સ્થાન વાયનાડ છે. વાયનાડ જિલ્લો, પાડોશી મલપ્પુરમ જિલ્લાના નિલમ્બુર (પૂર્વીય એરનાડ વિસ્તાર) માં આવેલી ચાલિયાર ખીણ સાથે, કુદરતી સોનાના ક્ષેત્રો (ગોલ્ડ ફીલ્ડ્સ) માટે જાણીતો છે,<ref>{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/cgi-sys/suspendedpage.cgi?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Under Maintenance|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=8 July 2026}}</ref> જે નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના અન્ય ભાગોમાં પણ જોવા મળે છે. કેરળની ચોથી સૌથી લાંબી નદી એવી ચાલિયાર નદી વાયનાડના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળે છે. ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ એવી એડક્કલ ગુફાઓ પણ વાયનાડ જિલ્લામાં જ આવેલી છે. વાયનાડ જિલ્લો ઉત્તર અને ઉત્તર-પૂર્વમાં કર્ણાટક (કોડાગુ, ચામરાજનગર અને મૈસૂર જિલ્લાઓ) સાથે, દક્ષિણ-પૂર્વમાં તમિલનાડુ (નીલગિરી જિલ્લો) સાથે (તે કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો છે જે તેના બંને પાડોશી રાજ્યો સાથે સરહદ ધરાવે છે), દક્ષિણમાં મલપ્પુરમ, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં કોઝિકોડ અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં કન્નૂર જિલ્લા સાથે સરહદ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.mapsofindia.com/maps/kerala/districts/wayanad.htm |title=Wayanad District Map |website=Maps of India |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડના પુલપલ્લી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર લવ-કુશ મંદિર આવેલું છે અને વાયથિરી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર કાચનું મંદિર (મિરર ટેમ્પલ) છે, જે એક જૈન મંદિર છે. વરમબેટ્ટા મસ્જિદ એ વાયનાડની સૌથી જૂની મુસ્લિમ મસ્જિદ છે.<ref>{{Cite web |title=Varambetta Mosque, Kalpetta, Wayanad, District, Kerala, India |url= https://www.keralatourism.org/wayanad/varambetta-mosque-kalpetta.php |access-date=26 February 2025 |website= Kerala Tourism - Wayanad |language=en}}</ref> વાયનાડ કોટિઓટ યુદ્ધમાં તેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા માટે પ્રખ્યાત છે,<ref>{{Cite web|url=https://indianculture.gov.in/node/2820466|title=Indian Culture Portal |website = Indianculture.gov.in |access-date=8 July 2026}}</ref> જ્યાં પઝસ્સી રાજાએ મલબાર પ્રદેશના હિન્દુઓ અને મુસ્લિમોના સહયોગથી કુરીચ્યા આદિવાસી જનજાતિની મદદ લઈને અંગ્રેજો સામે બળવો પોકાર્યો હતો. કનિયામ્બેટ્ટા અને મુત્તિલ પંચાયતો એ વાયનાડના તમામ ખૂણેથી સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવી મધ્યમાં આવેલી પંચાયતો છે, જ્યારે તાવિંચલ પંચાયત કન્નૂર જિલ્લા સાથેની ઉત્તર-પૂર્વ સરહદ પર આવેલી છે. અમ્બુકુત્થી માલાની ગુફાઓમાંથી મળી આવેલા શિલાલેખો અને કોતરણીઓ એ વાતનો પુરાવો છે કે આ વિસ્તારમાં માનવ વસવાટ નવ-પાષાણ યુગની સભ્યતાના આરંભથી જ રહ્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nativeplanet.com/travel-guide/interesting-facts-about-wayanad-002956.html | title=Interesting Facts About Wayanad |date=23 December 2016}}</ref> == નામકરણ == 'વાયનાડ' નામ તમિલ અને મલયાલમ ભાષાના શબ્દ 'વાયલ નાડુ' પરથી બન્યું છે, જેનો ગુજરાતીમાં અર્થ 'ડાંગર/કાંગસિયાના ખેતરોની ભૂમિ' થાય છે.<ref name="auto"/> == ભૌગોલિક સ્થિતિ == [[File:Topography of Kerala.png|left|thumbnail|મૈસુર ઉચ્ચપ્રદેશ પર વાયનાડની ભૂગોળ]] વાયનાડ જિલ્લો નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના 'બયાલુ સીમે' પ્રદેશ (ઉચ્ચપ્રદેશ/પહાડી વિસ્તાર) માં આવેલો છે. ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ તે કર્ણાટકના પાડોશી જિલ્લાઓ કોડાગુ અને મૈસૂર, તથા તમિલનાડુના નીલગિરી જિલ્લાને સમાન છે. વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ એક વિસ્તરણ છે.<ref name="wnd">{{cite book |author=Government of India |year=2014 | title=District Census Handbook – Wayanad (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3203_PART_B_WAYANAD.pdf}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન, વાયનાડ એ તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનો એક તાલુકો હતો.<ref>{{cite book |author=Government of Madras |year=1953 |title=1951 Census Handbook- Malabar District |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> હાલના નીલગિરી જિલ્લામાં આવેલા ગુડાલુર અને પંડાલુર તાલુકાના વિસ્તારો, જે 'દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડ' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે પણ આ તત્કાલીન વાયનાડ તાલુકાનો જ ભાગ હતા.<ref name="Logan_2">{{cite book |last1=Logan |first1=William |title=Malabar Manual (Volume-2) |date=1887 |publisher=PRINTED BY R. HILL, AT THE GOVERNMENT PRESS. |location=Madras |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/page/n7/mode/2up}}</ref> મલબાર જિલ્લામાં ભારે વસતી અને નીલગિરીના નાના વિસ્તારને ધ્યાનમાં રાખીને, ૩૧ માર્ચ ૧૮૭૭ના રોજ દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડને પાડોશી નીલગિરી જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યું ત્યાં સુધી તે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ રહ્યું હતું.<ref name="Logan_2"/> વાયનાડ ૧૯૨૪ સુધી મલબાર જિલ્લા અંતર્ગત એક અલગ મહેસૂલી પ્રભાગ હતું.<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881–1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=10}}</ref> ભારતની સ્વતંત્રતા પછી ૧૯૫૬ના 'રાજ્ય પુનર્ગઠન' દરમિયાન, મૈસૂર રાજ્યે (હાલના કર્ણાટક) વાયનાડની ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક વિશિષ્ટતાઓને કારણે તેના પર દાવો કર્યો હતો. જોકે,૧૯૫૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરીના ભાષાકીય સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું કે તે સમયે વાયનાડની કુલ વસ્તીના ૮૭.૫% લોકો માતૃભાષા તરીકે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] બોલતા હતા, જ્યારે માત્ર ૬.૨% લોકો જ કન્નડ ભાષા બોલતા હતા.<ref name="census1951">{{cite book |author=J. I. Arputhanathan |year=1955 |title=South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf}}</ref> ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૭ના રોજ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનું કન્નૂર, કોઝિકોડ અને પલક્કડ એમ ત્રણ ભાગોમાં વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="1961_kkd">{{Cite book |title=District Census Handbook (2) – Kozhikode (1961) |last=Devassy |first=M. K. |publisher=Government of Kerala |year=1965 |location=Ernakulam |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf}}</ref> તે જ દિવસે વાયનાડ તાલુકાના ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ એમ બે ભાગ પાડવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr">{{cite book |author=M. K. Devassy |year=1965 |title=1961 Census Handbook- Cannanore District |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5668/1/22055_1961_CAN.pdf}}</ref> શરૂઆતમાં વાયનાડના આ બંને તાલુકાઓ નવરચિત કન્નૂર જિલ્લામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr"/> જોકે, બે મહિના બાદ ૧૫ માર્ચ ૧૯૫૭ના રોજ, દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાને કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યો.<ref name="1961_kkd"/> ત્યારબાદ ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૭૯ના રોજ ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને પણ કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરી દેવામાં આવ્યો હતો.<ref name="w1981">{{cite book |author=M. Vijayanunni |year=1983 |title=1981 Census Handbook- Wayanad District (Part-A&B) |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5755/1/29610_1981_WAY.pdf}}</ref> ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાઓને જોડીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે વાયનાડ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=https://wayanad.gov.in/history/ |title=History of Wayanad |website=wayanad.gov.in}}</ref> તે જ દિવસે ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાનું નામ બદલીને 'માનંથાવાડી' કરવામાં આવ્યું, અને દક્ષિણ વાયનાડનું વિભાજન કરીને 'સુલતાન બથેરી' તથા 'વાયથિરી' તાલુકા બનાવવામાં આવ્યા.<ref name="w1981"/> વાયથિરી તાલુકામાં આવેલું કલ્પેટ્ટા આ નવા જિલ્લાનું વહીવટી મથક બન્યું.<ref name="w1981"/> == ભૂગોળ == [[File:Waynad Bamboo Road.jpg|thumb|right|રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૭૬૬ કોઝિકોડ-કોલ્લીગલ પર વાયનાડનું દૃશ્ય]] [[File:Pozhuthana Wayanad.jpg|thumb|પોઝુથાના]] [[File:Misty Wayanad Wildlife Sanctuary, Muthanga Range - panoramio (3).jpg|thumbnail|વાયનાડ વન્યજીવન અભયારણ્ય]] વાયનાડ જિલ્લો ડેક્કન ઉચ્ચપ્રદેશના દક્ષિણ છેડે સ્થિત છે અને [[પશ્ચિમ ઘાટ]]નો એક ભાગ ધરાવે છે. કોઝિકોડ જિલ્લાની સરહદે આવેલો આ જિલ્લાનો પશ્ચિમ ભાગ ગીચ જંગલોથી આચ્છાદિત પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે. આ જિલ્લો દક્ષિણ-પશ્ચિમ ડેક્કન ઉચ્ચપ્રદેશનો એક ભાગ બનાવે છે અને તેનો ઢાળ પૂર્વ તરફનો છે. જિલ્લાનો ઘણો મોટો વિસ્તાર જંગલોથી ઢંકાયેલો છે, પરંતુ કુદરતી સંસાધનોના સતત અને આડેધડ શોષણને કારણે આસન્ન પર્યાવરણીય સંકટ ઊભું થઈ રહ્યું છે.<ref name="ingentaconnect">{{cite journal |url=http://www.ingentaconnect.com/content/bpl/dech/2012/00000043/00000001/art00009 |title=ingentaconnect Consuming the Forest in an Environment of Crisis: Nature Tourism,... |journal=Development and Change |publisher=ingentaconnect.com |access-date=29 January 2014 |date=January 2012 |volume=43 |issue=1 |pages=205–227 |doi=10.1111/j.1467-7660.2012.01754.x |last1=Münster |first1=Daniel |last2=Münster |first2=Ursula |pmid=22616125|url-access=subscription }}</ref> આ જિલ્લામાં ઘણા ટ્રેકિંગ પોઇન્ટ છે. ચેમ્બ્રા શિખર (૨,૧૦૦ મીટર) વાયનાડ જિલ્લામાં સૌથી ઊંચું શિખર છે. પદિંજરથરામાં બાણાસુર ટેકરી (૨,૦૭૯ મીટર) પણ ચેમ્બ્રા ટેકરીની ઊંચાઈ જેટલી જ છે. બ્રહ્મગિરિ ટેકરી પણ વાયનાડમાં એક અન્ય ટ્રેકિંગ પોઇન્ટ છે. વાયનાડ જિલ્લો વિવિધ જૈવિક અનામતોના સંરક્ષિત વિસ્તાર નેટવર્કથી ઘેરાયેલો છે જેમ કે પશ્ચિમમાં મલબાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, દક્ષિણમાં મુદુમલાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, પૂર્વમાં બાંદીપુર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઉત્તર પૂર્વમાં નાગરહોલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઉત્તરમાં બ્રહ્મગિરિ વન્યજીવન અભયારણ્ય અને ઉત્તર પશ્ચિમમાં અરલમ વન્યજીવન અભયારણ્ય જે વાયનાડ વન્યજીવન અભયારણ્ય સાથે જોડાયેલ છે. આ જિલ્લામાં સમૃદ્ધ જળ સંસાધનો છે. આ પ્રદેશમાં પૂર્વ તરફ વહેતી અને પશ્ચિમ તરફ વહેતી નદીઓ છે. જિલ્લાની મુખ્ય નદીઓમાંની એક કાબિની નદી છે, જે કાવેરી નદીની ઉપનદી છે; તે કેરળની ત્રણ પૂર્વ તરફ વહેતી નદીઓમાંની એક પણ છે. કબાનીમાં થિરુનેલી નદી, પનામારમ નદી અને મનંતવાડી નદી સહિત ઘણી ઉપનદીઓ છે. આ બધી નદીઓ સમૃદ્ધ જળ સંસાધન તેમજ જિલ્લા માટે એક વિશિષ્ટ લેન્ડસ્કેપ બનાવવામાં મદદ કરે છે. પર્વતીય કોતરોમાંથી પસાર થતી વખતે વિવિધ પ્રવાહો પનામારમ નદીમાં વહે છે અને અંતે નદી પનામારમ ખીણમાં પડે છે. જિલ્લામાંથી ચોક્કસ અંતર સુધી વહેતા, પનામારમ નદી મનંતવાડી નદીમાં જોડાય છે, જે 'થોંડરમુડી' નામના શિખરના નીચલા પ્રદેશોમાંથી ઉદ્ભવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/rivers-kabani.php |title=Rivers, Kabani, Wayanad, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020}}</ref> === બાણાસુરા સાગર બંધ === કબીની નદીની ઉપનદી કરમનાથોડુ નદી પર પાદિંજરથારામાં બાણાસુરા સાગર બંધ, ભારતનો સૌથી મોટો માટીનો બંધ અને એશિયામાં બીજો સૌથી મોટો બંધ માનવામાં આવે છે. આ બંધ આદર્શ રીતે બાણાસુરા પર્વતોની તળેટીમાં સ્થિત છે, જેનું નામ કેરળના પ્રખ્યાત શાસક રાજા મહાબલિના પુત્ર 'બાણાસુરા' પરથી પડ્યું છે. અહીંનો બંધ ૧૯૭૯માં બાણાસુરાસાગર પ્રોજેક્ટ વતી કક્કયમ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પાવર પ્રોજેક્ટને ટેકો આપવા અને સિંચાઈ અને પીવાના હેતુઓ માટે પાણીની માંગને પહોંચી વળવા માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. પાદિંજરથારાથી લગભગ ૨ કિમી દૂર સ્થિત આ બંધ વાયનાડમાં એક પર્યટન સ્થળ છે. બાણાસુરા બંધ પથ્થરો અને પથ્થરોના વિશાળ ઢગલાથી બનેલો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/banasura-sagar-dam |title=Banasura Sagar Dam, wayanad, Kerala - Wayanad.com |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> === કારાપુઝા બંધ === કારાપુઝા બંધ કાબીની નદીની ઉપનદી કારાપુઝા નદી પર બાંધવામાં આવ્યો છે. કેરળના વાયનાડ જિલ્લાના વાયથિરી અને સુલતાન બાથેરી તાલુકામાં ૫૫૮૦ હેક્ટર એટલે કે ૫૬૦૦ હેક્ટર વિસ્તારને સિંચાઈ પૂરી પાડવા માટે વાયનાડ જિલ્લાના વાયથિરી તાલુકામાં વઝાવટ્ટા. આ જળાશયની કુલ સંગ્રહ ક્ષમતા ૭૬.૫૦ મેટ્રિક ટન અને જીવંત સંગ્રહ ક્ષમતા ૭૦.૦૦ મેટ્રિક ટન છે.<ref>{{cite web |title=Karapuzha Medium Irrigation Project JI02692 |url=http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php}}</ref> === વન્યજીવસૃષ્ટિ === વાયનાડની માટી અને આબોહવા વ્યાપારી ધોરણે બાગાયત માટે યોગ્ય છે. શાકભાજીની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા અને બગીચાઓ સ્થાપવા માટે, કેરળ કૃષિ યુનિવર્સિટી અંબાલાવાયલ ખાતે એક પ્રાદેશિક કૃષિ સંશોધન સ્ટેશન ચલાવી રહી છે. કર્ણાટક અને તમિલનાડુના પડોશી વન્યજીવન અભયારણ્યોમાંથી હાથી, રીંછ અને અન્ય જંગલી પ્રાણીઓ, બેગુર જંગલ શ્રેણી અને મુથાંગાની આસપાસના જંગલોમાં ભટકાઈ જાય છે, જે સુલતાન બાથેરી શહેરથી ૨૦ કિલોમીટર દૂર છે. ફ્રેન્કીના સાંકડા મોંવાળા દેડકા તાજેતરમાં વાયનાડ જિલ્લામાં મળી આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhi-university-researchers-discover-new-species-of-frogs-in-western-ghats/articleshow/67976666.cms |title=Delhi University researchers discover new species of frogs in Western Ghats – Times of India |website=The Times of India |date=13 February 2019 |access-date=13 February 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-47208169 |title=New 'mystery' frog discovered in India |date=13 February 2019 |access-date=13 February 2019 |language=en-GB}}</ref> વાયનાડ લાફિંગથ્રશનું નામ આ પ્રદેશ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, પરંતુ અન્ય દક્ષિણ ભારતીય લાફિંગથ્રશથી વિપરીત, પશ્ચિમ ઘાટમાં વ્યાપકપણે ફેલાયેલું છે. == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[Category:કેરળ]] hx13lm0a50auvmxitwk9q06nb08jzjb 903719 903718 2026-08-15T06:01:50Z Snehrashmi 41463 /* વસ્તી */ 903719 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = વયનાડ જિલ્લો | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Blue, Green & White.jpg | photo2a = Cave at Edakkal(Inside).JPG | photo2b = Wayanad wildlife sanctuary.jpg | photo3a = Karapuzha_project.jpg | photo3b = Mint mall Sulthan bathery.jpg | photo4a = Sulthan Bathery Ricefarm2.jpg | size = 250 | spacing = 1 | color = | border = 0 | foot_montage = સમઘડી દિશામાં ઉપરથી નીચે:<br />ચેમ્બ્રા શિખર, વાયનાડ અભયારણ્ય, <br /> સુલ્તાન બથેરી ખાતે મોલ, ડાંગરના ખેતરો, કારપુઝા બંધનો દરવાજો, એડક્કલ ગુફાઓ. }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = વાયલ નાડુ: ડાંગરની ભૂમિ-ક્ષેત્ર<ref>{{cite web |title=About District Wayanad |url=https://wayanad.gov.in/about-district/ |website=wayanad.gov.in}}</ref> | nickname = | motto = "વૅ બિયોન્ડ"<ref>{{cite web |title=ABOUT WAYANAD |url=https://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |website=wayanadtourism.org |access-date=2023-04-26 |archive-date=2019-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817044241/http://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |url-status=dead }}</ref> | image_map = India Kerala Wayanad district.svg | image_map1 = {{maplink |frame=yes |frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center |text= '''વયનાડ જિલ્લો''' |type=shape |id=Q1364427 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= કેરળનો વયનાડ જિલ્લો |type2=line|id2=Q1186|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=Kerala }} | map_alt = | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ભારતમાં સ્થાન##કેરળમાં સ્થાન | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|11.605|N|76.083|E|display=inline}}<!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline,title}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ | founder = | seat_type = મુખ્યમથક | seat = કાલપેટ્ટા | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = લોક સભા સભ્ય | leader_name = ખાલી | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_rural_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_metro_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_magnitude = <!--<ref></ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometres --> | area_total_km2 = 2132 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = <ref>{{cite book |last1=Poddar |first1=Rakesh |title=Perspectives on tourism & biodiversity |date=2007 |publisher=Cyber Tech Publications |isbn=9788178842967 |url=https://books.google.com/books?id=YgVFAQAAIAAJ&q=wayanad+elevation |language=en}}</ref> | elevation_min_m = 108 | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> Chali Puzha, Malappuram border | elevation_max_m = 2240 | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> Vellarimala | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_footnotes = <ref name="wnddemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=2023-04-26|archive-date=2021-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = 846,637 | population_density_km2 = 397 | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = KL-12 કાલપેટ્ટા,<br /> KL-72 મનનથાવડી,<br /> KL-73 સુલ્તાન બથેરી,<br /> KLW (૧૯૮૦-૧૯૮૯)<ref>{{Cite web |date=8 April 2020 |title=കെഎല്‍ഒ, കെല്‍ടി, കെആര്‍ഒ... കേരളത്തിലെ പഴയ ട്രാന്‍സ്‌പോര്‍ട്ട് റജിസ്‌ട്രേഷനുകളും അവയുടെ ജില്ലകളും... |url=https://www.manoramaonline.com/fasttrack/features/2020/04/07/old-registration-numbers-kerala.html |url-status=live |website=Manorama Online}}</ref> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = STD કોડ]] | area_code = 4936, 4935 | iso_code = IN-KL | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.753<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2023-04-26|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ અંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://wayanad.gov.in}} | footnotes = | official_name = }} '''વાયનાડ જિલ્લો''', અથવા વાયનાડ, ભારતના કેરળ રાજ્યના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં આવેલો એક જિલ્લો છે,<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/wayanad-district/373/ |title=Wayanad and its tourist Attractions {{!}} Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-10}}</ref> જેનું વહીવટી મથક કલ્પેટ્ટા નગરપાલિકા ખાતે આવેલું છે. તે કેરળનો એકમાત્ર પહાડી ઉચ્ચપ્રદેશ ધરાવતો પ્રદેશ છે.<ref>{{cite book |author=William Logan |year=1887 |title=Malabar Manual (Volume-II) |publisher=Madras Government Press |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up}}</ref> વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ દક્ષિણના દક્ષિણ ઉચ્ચપ્રદેશના ભાગ એવા મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ વિસ્તરણ છે. આ પ્રદેશ પશ્ચિમ ઘાટની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે, જેની સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ ૭૦૦ થી ૨,૧૦૦ મીટર સુધીની છે અને કોલાગાપારા, કુરુમ્બાલકોટ્ટાઈ તેમજ વડક્કનાડ અને ચેકાડીના કેટલાક વિસ્તારો પૂર્વ ઘાટને મળતા આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/wayanad-topography.php |title=Topography, Western Ghats, Wayanad, Green Paradise, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડ, મલપ્પુરમ અને કોઝિકોડ જિલ્લાઓના ત્રિભેટા પર આવેલું ૨,૨૪૦ મીટર (૭,૩૪૯ ફૂટ) ઊંચું વેલ્લરી માલા શિખર એ વાયનાડ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે.<ref>{{Cite web |title=Vellarimala – trek to Vavul Mala {{!}} Trekking Programmes Kozhikode {{!}}Eco Tourism in Kerala |url=https://www.keralatourism.org/ecotourism/destinations/vellarimala |access-date=26 February 2025 |website=Ecotourism |language=en}}</ref> કોઝિકોડ અને કન્નૂર જિલ્લાઓમાંથી વિસ્તારો અલગ કરીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આ જિલ્લાનો ૮૮૫.૯૨ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો વિસ્તાર જંગલ આચ્છાદિત છે.<ref name="auto">{{Cite web |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |title=District Profile |website=spb.kerala.gov.in |access-date=7 January 2020 |archive-date=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227095504/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |url-status=dead}}</ref> વાયનાડમાં ત્રણ નગરપાલિકા શહેરો કલ્પેટ્ટા, માનંથાવાડી અને સુલતાન બથેરી છે. આ વિસ્તારમાં ઘણી સ્થાનિક આદિવાસી જનજાતિઓ રહે છે.<ref>{{cite web |title=Kerala Tourism |url=http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |access-date=21 June 2012 |archive-date=20 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020004545/http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/tribes-in-wayanad |title=Tribes in Wayanad |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> કાવેરી નદીની સહાયક નદી એવી કબીની નદીનું ઉદ્‌ગમ સ્થાન વાયનાડ છે. વાયનાડ જિલ્લો, પાડોશી મલપ્પુરમ જિલ્લાના નિલમ્બુર (પૂર્વીય એરનાડ વિસ્તાર) માં આવેલી ચાલિયાર ખીણ સાથે, કુદરતી સોનાના ક્ષેત્રો (ગોલ્ડ ફીલ્ડ્સ) માટે જાણીતો છે,<ref>{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/cgi-sys/suspendedpage.cgi?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Under Maintenance|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=8 July 2026}}</ref> જે નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના અન્ય ભાગોમાં પણ જોવા મળે છે. કેરળની ચોથી સૌથી લાંબી નદી એવી ચાલિયાર નદી વાયનાડના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળે છે. ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ એવી એડક્કલ ગુફાઓ પણ વાયનાડ જિલ્લામાં જ આવેલી છે. વાયનાડ જિલ્લો ઉત્તર અને ઉત્તર-પૂર્વમાં કર્ણાટક (કોડાગુ, ચામરાજનગર અને મૈસૂર જિલ્લાઓ) સાથે, દક્ષિણ-પૂર્વમાં તમિલનાડુ (નીલગિરી જિલ્લો) સાથે (તે કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો છે જે તેના બંને પાડોશી રાજ્યો સાથે સરહદ ધરાવે છે), દક્ષિણમાં મલપ્પુરમ, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં કોઝિકોડ અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં કન્નૂર જિલ્લા સાથે સરહદ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.mapsofindia.com/maps/kerala/districts/wayanad.htm |title=Wayanad District Map |website=Maps of India |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડના પુલપલ્લી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર લવ-કુશ મંદિર આવેલું છે અને વાયથિરી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર કાચનું મંદિર (મિરર ટેમ્પલ) છે, જે એક જૈન મંદિર છે. વરમબેટ્ટા મસ્જિદ એ વાયનાડની સૌથી જૂની મુસ્લિમ મસ્જિદ છે.<ref>{{Cite web |title=Varambetta Mosque, Kalpetta, Wayanad, District, Kerala, India |url= https://www.keralatourism.org/wayanad/varambetta-mosque-kalpetta.php |access-date=26 February 2025 |website= Kerala Tourism - Wayanad |language=en}}</ref> વાયનાડ કોટિઓટ યુદ્ધમાં તેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા માટે પ્રખ્યાત છે,<ref>{{Cite web|url=https://indianculture.gov.in/node/2820466|title=Indian Culture Portal |website = Indianculture.gov.in |access-date=8 July 2026}}</ref> જ્યાં પઝસ્સી રાજાએ મલબાર પ્રદેશના હિન્દુઓ અને મુસ્લિમોના સહયોગથી કુરીચ્યા આદિવાસી જનજાતિની મદદ લઈને અંગ્રેજો સામે બળવો પોકાર્યો હતો. કનિયામ્બેટ્ટા અને મુત્તિલ પંચાયતો એ વાયનાડના તમામ ખૂણેથી સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવી મધ્યમાં આવેલી પંચાયતો છે, જ્યારે તાવિંચલ પંચાયત કન્નૂર જિલ્લા સાથેની ઉત્તર-પૂર્વ સરહદ પર આવેલી છે. અમ્બુકુત્થી માલાની ગુફાઓમાંથી મળી આવેલા શિલાલેખો અને કોતરણીઓ એ વાતનો પુરાવો છે કે આ વિસ્તારમાં માનવ વસવાટ નવ-પાષાણ યુગની સભ્યતાના આરંભથી જ રહ્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nativeplanet.com/travel-guide/interesting-facts-about-wayanad-002956.html | title=Interesting Facts About Wayanad |date=23 December 2016}}</ref> == નામકરણ == 'વાયનાડ' નામ તમિલ અને મલયાલમ ભાષાના શબ્દ 'વાયલ નાડુ' પરથી બન્યું છે, જેનો ગુજરાતીમાં અર્થ 'ડાંગર/કાંગસિયાના ખેતરોની ભૂમિ' થાય છે.<ref name="auto"/> == ભૌગોલિક સ્થિતિ == [[File:Topography of Kerala.png|left|thumbnail|મૈસુર ઉચ્ચપ્રદેશ પર વાયનાડની ભૂગોળ]] વાયનાડ જિલ્લો નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના 'બયાલુ સીમે' પ્રદેશ (ઉચ્ચપ્રદેશ/પહાડી વિસ્તાર) માં આવેલો છે. ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ તે કર્ણાટકના પાડોશી જિલ્લાઓ કોડાગુ અને મૈસૂર, તથા તમિલનાડુના નીલગિરી જિલ્લાને સમાન છે. વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ એક વિસ્તરણ છે.<ref name="wnd">{{cite book |author=Government of India |year=2014 | title=District Census Handbook – Wayanad (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3203_PART_B_WAYANAD.pdf}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન, વાયનાડ એ તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનો એક તાલુકો હતો.<ref>{{cite book |author=Government of Madras |year=1953 |title=1951 Census Handbook- Malabar District |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> હાલના નીલગિરી જિલ્લામાં આવેલા ગુડાલુર અને પંડાલુર તાલુકાના વિસ્તારો, જે 'દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડ' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે પણ આ તત્કાલીન વાયનાડ તાલુકાનો જ ભાગ હતા.<ref name="Logan_2">{{cite book |last1=Logan |first1=William |title=Malabar Manual (Volume-2) |date=1887 |publisher=PRINTED BY R. HILL, AT THE GOVERNMENT PRESS. |location=Madras |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/page/n7/mode/2up}}</ref> મલબાર જિલ્લામાં ભારે વસતી અને નીલગિરીના નાના વિસ્તારને ધ્યાનમાં રાખીને, ૩૧ માર્ચ ૧૮૭૭ના રોજ દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડને પાડોશી નીલગિરી જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યું ત્યાં સુધી તે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ રહ્યું હતું.<ref name="Logan_2"/> વાયનાડ ૧૯૨૪ સુધી મલબાર જિલ્લા અંતર્ગત એક અલગ મહેસૂલી પ્રભાગ હતું.<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881–1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=10}}</ref> ભારતની સ્વતંત્રતા પછી ૧૯૫૬ના 'રાજ્ય પુનર્ગઠન' દરમિયાન, મૈસૂર રાજ્યે (હાલના કર્ણાટક) વાયનાડની ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક વિશિષ્ટતાઓને કારણે તેના પર દાવો કર્યો હતો. જોકે,૧૯૫૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરીના ભાષાકીય સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું કે તે સમયે વાયનાડની કુલ વસ્તીના ૮૭.૫% લોકો માતૃભાષા તરીકે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] બોલતા હતા, જ્યારે માત્ર ૬.૨% લોકો જ કન્નડ ભાષા બોલતા હતા.<ref name="census1951">{{cite book |author=J. I. Arputhanathan |year=1955 |title=South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf}}</ref> ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૭ના રોજ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનું કન્નૂર, કોઝિકોડ અને પલક્કડ એમ ત્રણ ભાગોમાં વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="1961_kkd">{{Cite book |title=District Census Handbook (2) – Kozhikode (1961) |last=Devassy |first=M. K. |publisher=Government of Kerala |year=1965 |location=Ernakulam |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf}}</ref> તે જ દિવસે વાયનાડ તાલુકાના ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ એમ બે ભાગ પાડવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr">{{cite book |author=M. K. Devassy |year=1965 |title=1961 Census Handbook- Cannanore District |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5668/1/22055_1961_CAN.pdf}}</ref> શરૂઆતમાં વાયનાડના આ બંને તાલુકાઓ નવરચિત કન્નૂર જિલ્લામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr"/> જોકે, બે મહિના બાદ ૧૫ માર્ચ ૧૯૫૭ના રોજ, દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાને કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યો.<ref name="1961_kkd"/> ત્યારબાદ ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૭૯ના રોજ ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને પણ કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરી દેવામાં આવ્યો હતો.<ref name="w1981">{{cite book |author=M. Vijayanunni |year=1983 |title=1981 Census Handbook- Wayanad District (Part-A&B) |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5755/1/29610_1981_WAY.pdf}}</ref> ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાઓને જોડીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે વાયનાડ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=https://wayanad.gov.in/history/ |title=History of Wayanad |website=wayanad.gov.in}}</ref> તે જ દિવસે ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાનું નામ બદલીને 'માનંથાવાડી' કરવામાં આવ્યું, અને દક્ષિણ વાયનાડનું વિભાજન કરીને 'સુલતાન બથેરી' તથા 'વાયથિરી' તાલુકા બનાવવામાં આવ્યા.<ref name="w1981"/> વાયથિરી તાલુકામાં આવેલું કલ્પેટ્ટા આ નવા જિલ્લાનું વહીવટી મથક બન્યું.<ref name="w1981"/> == ભૂગોળ == [[File:Waynad Bamboo Road.jpg|thumb|right|રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૭૬૬ કોઝિકોડ-કોલ્લીગલ પર વાયનાડનું દૃશ્ય]] [[File:Pozhuthana Wayanad.jpg|thumb|પોઝુથાના]] [[File:Misty Wayanad Wildlife Sanctuary, Muthanga Range - panoramio (3).jpg|thumbnail|વાયનાડ વન્યજીવન અભયારણ્ય]] વાયનાડ જિલ્લો ડેક્કન ઉચ્ચપ્રદેશના દક્ષિણ છેડે સ્થિત છે અને [[પશ્ચિમ ઘાટ]]નો એક ભાગ ધરાવે છે. કોઝિકોડ જિલ્લાની સરહદે આવેલો આ જિલ્લાનો પશ્ચિમ ભાગ ગીચ જંગલોથી આચ્છાદિત પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે. આ જિલ્લો દક્ષિણ-પશ્ચિમ ડેક્કન ઉચ્ચપ્રદેશનો એક ભાગ બનાવે છે અને તેનો ઢાળ પૂર્વ તરફનો છે. જિલ્લાનો ઘણો મોટો વિસ્તાર જંગલોથી ઢંકાયેલો છે, પરંતુ કુદરતી સંસાધનોના સતત અને આડેધડ શોષણને કારણે આસન્ન પર્યાવરણીય સંકટ ઊભું થઈ રહ્યું છે.<ref name="ingentaconnect">{{cite journal |url=http://www.ingentaconnect.com/content/bpl/dech/2012/00000043/00000001/art00009 |title=ingentaconnect Consuming the Forest in an Environment of Crisis: Nature Tourism,... |journal=Development and Change |publisher=ingentaconnect.com |access-date=29 January 2014 |date=January 2012 |volume=43 |issue=1 |pages=205–227 |doi=10.1111/j.1467-7660.2012.01754.x |last1=Münster |first1=Daniel |last2=Münster |first2=Ursula |pmid=22616125|url-access=subscription }}</ref> આ જિલ્લામાં ઘણા ટ્રેકિંગ પોઇન્ટ છે. ચેમ્બ્રા શિખર (૨,૧૦૦ મીટર) વાયનાડ જિલ્લામાં સૌથી ઊંચું શિખર છે. પદિંજરથરામાં બાણાસુર ટેકરી (૨,૦૭૯ મીટર) પણ ચેમ્બ્રા ટેકરીની ઊંચાઈ જેટલી જ છે. બ્રહ્મગિરિ ટેકરી પણ વાયનાડમાં એક અન્ય ટ્રેકિંગ પોઇન્ટ છે. વાયનાડ જિલ્લો વિવિધ જૈવિક અનામતોના સંરક્ષિત વિસ્તાર નેટવર્કથી ઘેરાયેલો છે જેમ કે પશ્ચિમમાં મલબાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, દક્ષિણમાં મુદુમલાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, પૂર્વમાં બાંદીપુર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઉત્તર પૂર્વમાં નાગરહોલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઉત્તરમાં બ્રહ્મગિરિ વન્યજીવન અભયારણ્ય અને ઉત્તર પશ્ચિમમાં અરલમ વન્યજીવન અભયારણ્ય જે વાયનાડ વન્યજીવન અભયારણ્ય સાથે જોડાયેલ છે. આ જિલ્લામાં સમૃદ્ધ જળ સંસાધનો છે. આ પ્રદેશમાં પૂર્વ તરફ વહેતી અને પશ્ચિમ તરફ વહેતી નદીઓ છે. જિલ્લાની મુખ્ય નદીઓમાંની એક કાબિની નદી છે, જે કાવેરી નદીની ઉપનદી છે; તે કેરળની ત્રણ પૂર્વ તરફ વહેતી નદીઓમાંની એક પણ છે. કબાનીમાં થિરુનેલી નદી, પનામારમ નદી અને મનંતવાડી નદી સહિત ઘણી ઉપનદીઓ છે. આ બધી નદીઓ સમૃદ્ધ જળ સંસાધન તેમજ જિલ્લા માટે એક વિશિષ્ટ લેન્ડસ્કેપ બનાવવામાં મદદ કરે છે. પર્વતીય કોતરોમાંથી પસાર થતી વખતે વિવિધ પ્રવાહો પનામારમ નદીમાં વહે છે અને અંતે નદી પનામારમ ખીણમાં પડે છે. જિલ્લામાંથી ચોક્કસ અંતર સુધી વહેતા, પનામારમ નદી મનંતવાડી નદીમાં જોડાય છે, જે 'થોંડરમુડી' નામના શિખરના નીચલા પ્રદેશોમાંથી ઉદ્ભવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/rivers-kabani.php |title=Rivers, Kabani, Wayanad, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020}}</ref> === બાણાસુરા સાગર બંધ === કબીની નદીની ઉપનદી કરમનાથોડુ નદી પર પાદિંજરથારામાં બાણાસુરા સાગર બંધ, ભારતનો સૌથી મોટો માટીનો બંધ અને એશિયામાં બીજો સૌથી મોટો બંધ માનવામાં આવે છે. આ બંધ આદર્શ રીતે બાણાસુરા પર્વતોની તળેટીમાં સ્થિત છે, જેનું નામ કેરળના પ્રખ્યાત શાસક રાજા મહાબલિના પુત્ર 'બાણાસુરા' પરથી પડ્યું છે. અહીંનો બંધ ૧૯૭૯માં બાણાસુરાસાગર પ્રોજેક્ટ વતી કક્કયમ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પાવર પ્રોજેક્ટને ટેકો આપવા અને સિંચાઈ અને પીવાના હેતુઓ માટે પાણીની માંગને પહોંચી વળવા માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. પાદિંજરથારાથી લગભગ ૨ કિમી દૂર સ્થિત આ બંધ વાયનાડમાં એક પર્યટન સ્થળ છે. બાણાસુરા બંધ પથ્થરો અને પથ્થરોના વિશાળ ઢગલાથી બનેલો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/banasura-sagar-dam |title=Banasura Sagar Dam, wayanad, Kerala - Wayanad.com |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> === કારાપુઝા બંધ === કારાપુઝા બંધ કાબીની નદીની ઉપનદી કારાપુઝા નદી પર બાંધવામાં આવ્યો છે. કેરળના વાયનાડ જિલ્લાના વાયથિરી અને સુલતાન બાથેરી તાલુકામાં ૫૫૮૦ હેક્ટર એટલે કે ૫૬૦૦ હેક્ટર વિસ્તારને સિંચાઈ પૂરી પાડવા માટે વાયનાડ જિલ્લાના વાયથિરી તાલુકામાં વઝાવટ્ટા. આ જળાશયની કુલ સંગ્રહ ક્ષમતા ૭૬.૫૦ મેટ્રિક ટન અને જીવંત સંગ્રહ ક્ષમતા ૭૦.૦૦ મેટ્રિક ટન છે.<ref>{{cite web |title=Karapuzha Medium Irrigation Project JI02692 |url=http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php}}</ref> === વન્યજીવસૃષ્ટિ === વાયનાડની માટી અને આબોહવા વ્યાપારી ધોરણે બાગાયત માટે યોગ્ય છે. શાકભાજીની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા અને બગીચાઓ સ્થાપવા માટે, કેરળ કૃષિ યુનિવર્સિટી અંબાલાવાયલ ખાતે એક પ્રાદેશિક કૃષિ સંશોધન સ્ટેશન ચલાવી રહી છે. કર્ણાટક અને તમિલનાડુના પડોશી વન્યજીવન અભયારણ્યોમાંથી હાથી, રીંછ અને અન્ય જંગલી પ્રાણીઓ, બેગુર જંગલ શ્રેણી અને મુથાંગાની આસપાસના જંગલોમાં ભટકાઈ જાય છે, જે સુલતાન બાથેરી શહેરથી ૨૦ કિલોમીટર દૂર છે. ફ્રેન્કીના સાંકડા મોંવાળા દેડકા તાજેતરમાં વાયનાડ જિલ્લામાં મળી આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhi-university-researchers-discover-new-species-of-frogs-in-western-ghats/articleshow/67976666.cms |title=Delhi University researchers discover new species of frogs in Western Ghats – Times of India |website=The Times of India |date=13 February 2019 |access-date=13 February 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-47208169 |title=New 'mystery' frog discovered in India |date=13 February 2019 |access-date=13 February 2019 |language=en-GB}}</ref> વાયનાડ લાફિંગથ્રશનું નામ આ પ્રદેશ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, પરંતુ અન્ય દક્ષિણ ભારતીય લાફિંગથ્રશથી વિપરીત, પશ્ચિમ ઘાટમાં વ્યાપકપણે ફેલાયેલું છે. == વસ્તી == {{historical populations|11=1901|12=75,149|13=1911|14=82,549|15=1921|16=84,771|17=1931|18=91,769|19=1941|20=1,06,350|21=1951|22=1,69,280|23=1961|24=2,75,255|25=1971|26=4,13,850|27=1981|28=5,54,026|29=1991|30=6,72,128|31=2001|32=7,80,619|33=2011|34=8,17,420|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |website=www.censusindia.gov.in |access-date=7 January 2020}}</ref>|align=left}} {{bar box |title = વાયનાડ જિલ્લામાં ધર્મો (૨૦૧૧)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|49.48}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|28.65}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|21.34}} {{bar percent|અન્ય|black|0.53}} }} {| class="wikitable sortable" |+ધર્મ (વાયનાડ) !તાલુકા !style="background-color: darkorange;" |હિન્દુ !style="background-color: dodgerblue;" |ખ્રિસ્તી !style="background-color: green;" |મુસ્લિમ |- |મનન્થાવેડ્ડી |style="background:darkorange" |46.31 |23.6 |29.52 |- |વ્યથિરી(કલપેટ્ટા) |style="background:darkorange" |42.69 |15.34 |41.36 |- |સુલતાન બાથેરી |style="background:darkorange" |58.19 |24.65 |16.74 |} == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[Category:કેરળ]] 9t72d1tjptgjxizi64rg40nv6xjml0d 903720 903719 2026-08-15T06:09:03Z Snehrashmi 41463 /* વસ્તી */ 903720 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = વયનાડ જિલ્લો | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Blue, Green & White.jpg | photo2a = Cave at Edakkal(Inside).JPG | photo2b = Wayanad wildlife sanctuary.jpg | photo3a = Karapuzha_project.jpg | photo3b = Mint mall Sulthan bathery.jpg | photo4a = Sulthan Bathery Ricefarm2.jpg | size = 250 | spacing = 1 | color = | border = 0 | foot_montage = સમઘડી દિશામાં ઉપરથી નીચે:<br />ચેમ્બ્રા શિખર, વાયનાડ અભયારણ્ય, <br /> સુલ્તાન બથેરી ખાતે મોલ, ડાંગરના ખેતરો, કારપુઝા બંધનો દરવાજો, એડક્કલ ગુફાઓ. }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = વાયલ નાડુ: ડાંગરની ભૂમિ-ક્ષેત્ર<ref>{{cite web |title=About District Wayanad |url=https://wayanad.gov.in/about-district/ |website=wayanad.gov.in}}</ref> | nickname = | motto = "વૅ બિયોન્ડ"<ref>{{cite web |title=ABOUT WAYANAD |url=https://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |website=wayanadtourism.org |access-date=2023-04-26 |archive-date=2019-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817044241/http://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |url-status=dead }}</ref> | image_map = India Kerala Wayanad district.svg | image_map1 = {{maplink |frame=yes |frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center |text= '''વયનાડ જિલ્લો''' |type=shape |id=Q1364427 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= કેરળનો વયનાડ જિલ્લો |type2=line|id2=Q1186|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=Kerala }} | map_alt = | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ભારતમાં સ્થાન##કેરળમાં સ્થાન | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|11.605|N|76.083|E|display=inline}}<!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline,title}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ | founder = | seat_type = મુખ્યમથક | seat = કાલપેટ્ટા | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = લોક સભા સભ્ય | leader_name = ખાલી | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_rural_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_metro_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_magnitude = <!--<ref></ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometres --> | area_total_km2 = 2132 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = <ref>{{cite book |last1=Poddar |first1=Rakesh |title=Perspectives on tourism & biodiversity |date=2007 |publisher=Cyber Tech Publications |isbn=9788178842967 |url=https://books.google.com/books?id=YgVFAQAAIAAJ&q=wayanad+elevation |language=en}}</ref> | elevation_min_m = 108 | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> Chali Puzha, Malappuram border | elevation_max_m = 2240 | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> Vellarimala | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_footnotes = <ref name="wnddemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=2023-04-26|archive-date=2021-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = 846,637 | population_density_km2 = 397 | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = KL-12 કાલપેટ્ટા,<br /> KL-72 મનનથાવડી,<br /> KL-73 સુલ્તાન બથેરી,<br /> KLW (૧૯૮૦-૧૯૮૯)<ref>{{Cite web |date=8 April 2020 |title=കെഎല്‍ഒ, കെല്‍ടി, കെആര്‍ഒ... കേരളത്തിലെ പഴയ ട്രാന്‍സ്‌പോര്‍ട്ട് റജിസ്‌ട്രേഷനുകളും അവയുടെ ജില്ലകളും... |url=https://www.manoramaonline.com/fasttrack/features/2020/04/07/old-registration-numbers-kerala.html |url-status=live |website=Manorama Online}}</ref> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = STD કોડ]] | area_code = 4936, 4935 | iso_code = IN-KL | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.753<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2023-04-26|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ અંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://wayanad.gov.in}} | footnotes = | official_name = }} '''વાયનાડ જિલ્લો''', અથવા વાયનાડ, ભારતના કેરળ રાજ્યના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં આવેલો એક જિલ્લો છે,<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/wayanad-district/373/ |title=Wayanad and its tourist Attractions {{!}} Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-10}}</ref> જેનું વહીવટી મથક કલ્પેટ્ટા નગરપાલિકા ખાતે આવેલું છે. તે કેરળનો એકમાત્ર પહાડી ઉચ્ચપ્રદેશ ધરાવતો પ્રદેશ છે.<ref>{{cite book |author=William Logan |year=1887 |title=Malabar Manual (Volume-II) |publisher=Madras Government Press |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up}}</ref> વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ દક્ષિણના દક્ષિણ ઉચ્ચપ્રદેશના ભાગ એવા મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ વિસ્તરણ છે. આ પ્રદેશ પશ્ચિમ ઘાટની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે, જેની સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ ૭૦૦ થી ૨,૧૦૦ મીટર સુધીની છે અને કોલાગાપારા, કુરુમ્બાલકોટ્ટાઈ તેમજ વડક્કનાડ અને ચેકાડીના કેટલાક વિસ્તારો પૂર્વ ઘાટને મળતા આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/wayanad-topography.php |title=Topography, Western Ghats, Wayanad, Green Paradise, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડ, મલપ્પુરમ અને કોઝિકોડ જિલ્લાઓના ત્રિભેટા પર આવેલું ૨,૨૪૦ મીટર (૭,૩૪૯ ફૂટ) ઊંચું વેલ્લરી માલા શિખર એ વાયનાડ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે.<ref>{{Cite web |title=Vellarimala – trek to Vavul Mala {{!}} Trekking Programmes Kozhikode {{!}}Eco Tourism in Kerala |url=https://www.keralatourism.org/ecotourism/destinations/vellarimala |access-date=26 February 2025 |website=Ecotourism |language=en}}</ref> કોઝિકોડ અને કન્નૂર જિલ્લાઓમાંથી વિસ્તારો અલગ કરીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આ જિલ્લાનો ૮૮૫.૯૨ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો વિસ્તાર જંગલ આચ્છાદિત છે.<ref name="auto">{{Cite web |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |title=District Profile |website=spb.kerala.gov.in |access-date=7 January 2020 |archive-date=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227095504/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |url-status=dead}}</ref> વાયનાડમાં ત્રણ નગરપાલિકા શહેરો કલ્પેટ્ટા, માનંથાવાડી અને સુલતાન બથેરી છે. આ વિસ્તારમાં ઘણી સ્થાનિક આદિવાસી જનજાતિઓ રહે છે.<ref>{{cite web |title=Kerala Tourism |url=http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |access-date=21 June 2012 |archive-date=20 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020004545/http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/tribes-in-wayanad |title=Tribes in Wayanad |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> કાવેરી નદીની સહાયક નદી એવી કબીની નદીનું ઉદ્‌ગમ સ્થાન વાયનાડ છે. વાયનાડ જિલ્લો, પાડોશી મલપ્પુરમ જિલ્લાના નિલમ્બુર (પૂર્વીય એરનાડ વિસ્તાર) માં આવેલી ચાલિયાર ખીણ સાથે, કુદરતી સોનાના ક્ષેત્રો (ગોલ્ડ ફીલ્ડ્સ) માટે જાણીતો છે,<ref>{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/cgi-sys/suspendedpage.cgi?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Under Maintenance|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=8 July 2026}}</ref> જે નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના અન્ય ભાગોમાં પણ જોવા મળે છે. કેરળની ચોથી સૌથી લાંબી નદી એવી ચાલિયાર નદી વાયનાડના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળે છે. ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ એવી એડક્કલ ગુફાઓ પણ વાયનાડ જિલ્લામાં જ આવેલી છે. વાયનાડ જિલ્લો ઉત્તર અને ઉત્તર-પૂર્વમાં કર્ણાટક (કોડાગુ, ચામરાજનગર અને મૈસૂર જિલ્લાઓ) સાથે, દક્ષિણ-પૂર્વમાં તમિલનાડુ (નીલગિરી જિલ્લો) સાથે (તે કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો છે જે તેના બંને પાડોશી રાજ્યો સાથે સરહદ ધરાવે છે), દક્ષિણમાં મલપ્પુરમ, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં કોઝિકોડ અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં કન્નૂર જિલ્લા સાથે સરહદ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.mapsofindia.com/maps/kerala/districts/wayanad.htm |title=Wayanad District Map |website=Maps of India |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડના પુલપલ્લી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર લવ-કુશ મંદિર આવેલું છે અને વાયથિરી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર કાચનું મંદિર (મિરર ટેમ્પલ) છે, જે એક જૈન મંદિર છે. વરમબેટ્ટા મસ્જિદ એ વાયનાડની સૌથી જૂની મુસ્લિમ મસ્જિદ છે.<ref>{{Cite web |title=Varambetta Mosque, Kalpetta, Wayanad, District, Kerala, India |url= https://www.keralatourism.org/wayanad/varambetta-mosque-kalpetta.php |access-date=26 February 2025 |website= Kerala Tourism - Wayanad |language=en}}</ref> વાયનાડ કોટિઓટ યુદ્ધમાં તેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા માટે પ્રખ્યાત છે,<ref>{{Cite web|url=https://indianculture.gov.in/node/2820466|title=Indian Culture Portal |website = Indianculture.gov.in |access-date=8 July 2026}}</ref> જ્યાં પઝસ્સી રાજાએ મલબાર પ્રદેશના હિન્દુઓ અને મુસ્લિમોના સહયોગથી કુરીચ્યા આદિવાસી જનજાતિની મદદ લઈને અંગ્રેજો સામે બળવો પોકાર્યો હતો. કનિયામ્બેટ્ટા અને મુત્તિલ પંચાયતો એ વાયનાડના તમામ ખૂણેથી સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવી મધ્યમાં આવેલી પંચાયતો છે, જ્યારે તાવિંચલ પંચાયત કન્નૂર જિલ્લા સાથેની ઉત્તર-પૂર્વ સરહદ પર આવેલી છે. અમ્બુકુત્થી માલાની ગુફાઓમાંથી મળી આવેલા શિલાલેખો અને કોતરણીઓ એ વાતનો પુરાવો છે કે આ વિસ્તારમાં માનવ વસવાટ નવ-પાષાણ યુગની સભ્યતાના આરંભથી જ રહ્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nativeplanet.com/travel-guide/interesting-facts-about-wayanad-002956.html | title=Interesting Facts About Wayanad |date=23 December 2016}}</ref> == નામકરણ == 'વાયનાડ' નામ તમિલ અને મલયાલમ ભાષાના શબ્દ 'વાયલ નાડુ' પરથી બન્યું છે, જેનો ગુજરાતીમાં અર્થ 'ડાંગર/કાંગસિયાના ખેતરોની ભૂમિ' થાય છે.<ref name="auto"/> == ભૌગોલિક સ્થિતિ == [[File:Topography of Kerala.png|left|thumbnail|મૈસુર ઉચ્ચપ્રદેશ પર વાયનાડની ભૂગોળ]] વાયનાડ જિલ્લો નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના 'બયાલુ સીમે' પ્રદેશ (ઉચ્ચપ્રદેશ/પહાડી વિસ્તાર) માં આવેલો છે. ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ તે કર્ણાટકના પાડોશી જિલ્લાઓ કોડાગુ અને મૈસૂર, તથા તમિલનાડુના નીલગિરી જિલ્લાને સમાન છે. વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ એક વિસ્તરણ છે.<ref name="wnd">{{cite book |author=Government of India |year=2014 | title=District Census Handbook – Wayanad (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3203_PART_B_WAYANAD.pdf}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન, વાયનાડ એ તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનો એક તાલુકો હતો.<ref>{{cite book |author=Government of Madras |year=1953 |title=1951 Census Handbook- Malabar District |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> હાલના નીલગિરી જિલ્લામાં આવેલા ગુડાલુર અને પંડાલુર તાલુકાના વિસ્તારો, જે 'દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડ' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે પણ આ તત્કાલીન વાયનાડ તાલુકાનો જ ભાગ હતા.<ref name="Logan_2">{{cite book |last1=Logan |first1=William |title=Malabar Manual (Volume-2) |date=1887 |publisher=PRINTED BY R. HILL, AT THE GOVERNMENT PRESS. |location=Madras |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/page/n7/mode/2up}}</ref> મલબાર જિલ્લામાં ભારે વસતી અને નીલગિરીના નાના વિસ્તારને ધ્યાનમાં રાખીને, ૩૧ માર્ચ ૧૮૭૭ના રોજ દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડને પાડોશી નીલગિરી જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યું ત્યાં સુધી તે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ રહ્યું હતું.<ref name="Logan_2"/> વાયનાડ ૧૯૨૪ સુધી મલબાર જિલ્લા અંતર્ગત એક અલગ મહેસૂલી પ્રભાગ હતું.<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881–1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=10}}</ref> ભારતની સ્વતંત્રતા પછી ૧૯૫૬ના 'રાજ્ય પુનર્ગઠન' દરમિયાન, મૈસૂર રાજ્યે (હાલના કર્ણાટક) વાયનાડની ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક વિશિષ્ટતાઓને કારણે તેના પર દાવો કર્યો હતો. જોકે,૧૯૫૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરીના ભાષાકીય સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું કે તે સમયે વાયનાડની કુલ વસ્તીના ૮૭.૫% લોકો માતૃભાષા તરીકે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] બોલતા હતા, જ્યારે માત્ર ૬.૨% લોકો જ કન્નડ ભાષા બોલતા હતા.<ref name="census1951">{{cite book |author=J. I. Arputhanathan |year=1955 |title=South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf}}</ref> ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૭ના રોજ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનું કન્નૂર, કોઝિકોડ અને પલક્કડ એમ ત્રણ ભાગોમાં વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="1961_kkd">{{Cite book |title=District Census Handbook (2) – Kozhikode (1961) |last=Devassy |first=M. K. |publisher=Government of Kerala |year=1965 |location=Ernakulam |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf}}</ref> તે જ દિવસે વાયનાડ તાલુકાના ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ એમ બે ભાગ પાડવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr">{{cite book |author=M. K. Devassy |year=1965 |title=1961 Census Handbook- Cannanore District |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5668/1/22055_1961_CAN.pdf}}</ref> શરૂઆતમાં વાયનાડના આ બંને તાલુકાઓ નવરચિત કન્નૂર જિલ્લામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr"/> જોકે, બે મહિના બાદ ૧૫ માર્ચ ૧૯૫૭ના રોજ, દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાને કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યો.<ref name="1961_kkd"/> ત્યારબાદ ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૭૯ના રોજ ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને પણ કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરી દેવામાં આવ્યો હતો.<ref name="w1981">{{cite book |author=M. Vijayanunni |year=1983 |title=1981 Census Handbook- Wayanad District (Part-A&B) |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5755/1/29610_1981_WAY.pdf}}</ref> ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાઓને જોડીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે વાયનાડ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=https://wayanad.gov.in/history/ |title=History of Wayanad |website=wayanad.gov.in}}</ref> તે જ દિવસે ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાનું નામ બદલીને 'માનંથાવાડી' કરવામાં આવ્યું, અને દક્ષિણ વાયનાડનું વિભાજન કરીને 'સુલતાન બથેરી' તથા 'વાયથિરી' તાલુકા બનાવવામાં આવ્યા.<ref name="w1981"/> વાયથિરી તાલુકામાં આવેલું કલ્પેટ્ટા આ નવા જિલ્લાનું વહીવટી મથક બન્યું.<ref name="w1981"/> == ભૂગોળ == [[File:Waynad Bamboo Road.jpg|thumb|right|રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૭૬૬ કોઝિકોડ-કોલ્લીગલ પર વાયનાડનું દૃશ્ય]] [[File:Pozhuthana Wayanad.jpg|thumb|પોઝુથાના]] [[File:Misty Wayanad Wildlife Sanctuary, Muthanga Range - panoramio (3).jpg|thumbnail|વાયનાડ વન્યજીવન અભયારણ્ય]] વાયનાડ જિલ્લો ડેક્કન ઉચ્ચપ્રદેશના દક્ષિણ છેડે સ્થિત છે અને [[પશ્ચિમ ઘાટ]]નો એક ભાગ ધરાવે છે. કોઝિકોડ જિલ્લાની સરહદે આવેલો આ જિલ્લાનો પશ્ચિમ ભાગ ગીચ જંગલોથી આચ્છાદિત પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે. આ જિલ્લો દક્ષિણ-પશ્ચિમ ડેક્કન ઉચ્ચપ્રદેશનો એક ભાગ બનાવે છે અને તેનો ઢાળ પૂર્વ તરફનો છે. જિલ્લાનો ઘણો મોટો વિસ્તાર જંગલોથી ઢંકાયેલો છે, પરંતુ કુદરતી સંસાધનોના સતત અને આડેધડ શોષણને કારણે આસન્ન પર્યાવરણીય સંકટ ઊભું થઈ રહ્યું છે.<ref name="ingentaconnect">{{cite journal |url=http://www.ingentaconnect.com/content/bpl/dech/2012/00000043/00000001/art00009 |title=ingentaconnect Consuming the Forest in an Environment of Crisis: Nature Tourism,... |journal=Development and Change |publisher=ingentaconnect.com |access-date=29 January 2014 |date=January 2012 |volume=43 |issue=1 |pages=205–227 |doi=10.1111/j.1467-7660.2012.01754.x |last1=Münster |first1=Daniel |last2=Münster |first2=Ursula |pmid=22616125|url-access=subscription }}</ref> આ જિલ્લામાં ઘણા ટ્રેકિંગ પોઇન્ટ છે. ચેમ્બ્રા શિખર (૨,૧૦૦ મીટર) વાયનાડ જિલ્લામાં સૌથી ઊંચું શિખર છે. પદિંજરથરામાં બાણાસુર ટેકરી (૨,૦૭૯ મીટર) પણ ચેમ્બ્રા ટેકરીની ઊંચાઈ જેટલી જ છે. બ્રહ્મગિરિ ટેકરી પણ વાયનાડમાં એક અન્ય ટ્રેકિંગ પોઇન્ટ છે. વાયનાડ જિલ્લો વિવિધ જૈવિક અનામતોના સંરક્ષિત વિસ્તાર નેટવર્કથી ઘેરાયેલો છે જેમ કે પશ્ચિમમાં મલબાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, દક્ષિણમાં મુદુમલાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, પૂર્વમાં બાંદીપુર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઉત્તર પૂર્વમાં નાગરહોલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઉત્તરમાં બ્રહ્મગિરિ વન્યજીવન અભયારણ્ય અને ઉત્તર પશ્ચિમમાં અરલમ વન્યજીવન અભયારણ્ય જે વાયનાડ વન્યજીવન અભયારણ્ય સાથે જોડાયેલ છે. આ જિલ્લામાં સમૃદ્ધ જળ સંસાધનો છે. આ પ્રદેશમાં પૂર્વ તરફ વહેતી અને પશ્ચિમ તરફ વહેતી નદીઓ છે. જિલ્લાની મુખ્ય નદીઓમાંની એક કાબિની નદી છે, જે કાવેરી નદીની ઉપનદી છે; તે કેરળની ત્રણ પૂર્વ તરફ વહેતી નદીઓમાંની એક પણ છે. કબાનીમાં થિરુનેલી નદી, પનામારમ નદી અને મનંતવાડી નદી સહિત ઘણી ઉપનદીઓ છે. આ બધી નદીઓ સમૃદ્ધ જળ સંસાધન તેમજ જિલ્લા માટે એક વિશિષ્ટ લેન્ડસ્કેપ બનાવવામાં મદદ કરે છે. પર્વતીય કોતરોમાંથી પસાર થતી વખતે વિવિધ પ્રવાહો પનામારમ નદીમાં વહે છે અને અંતે નદી પનામારમ ખીણમાં પડે છે. જિલ્લામાંથી ચોક્કસ અંતર સુધી વહેતા, પનામારમ નદી મનંતવાડી નદીમાં જોડાય છે, જે 'થોંડરમુડી' નામના શિખરના નીચલા પ્રદેશોમાંથી ઉદ્ભવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/rivers-kabani.php |title=Rivers, Kabani, Wayanad, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020}}</ref> === બાણાસુરા સાગર બંધ === કબીની નદીની ઉપનદી કરમનાથોડુ નદી પર પાદિંજરથારામાં બાણાસુરા સાગર બંધ, ભારતનો સૌથી મોટો માટીનો બંધ અને એશિયામાં બીજો સૌથી મોટો બંધ માનવામાં આવે છે. આ બંધ આદર્શ રીતે બાણાસુરા પર્વતોની તળેટીમાં સ્થિત છે, જેનું નામ કેરળના પ્રખ્યાત શાસક રાજા મહાબલિના પુત્ર 'બાણાસુરા' પરથી પડ્યું છે. અહીંનો બંધ ૧૯૭૯માં બાણાસુરાસાગર પ્રોજેક્ટ વતી કક્કયમ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પાવર પ્રોજેક્ટને ટેકો આપવા અને સિંચાઈ અને પીવાના હેતુઓ માટે પાણીની માંગને પહોંચી વળવા માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. પાદિંજરથારાથી લગભગ ૨ કિમી દૂર સ્થિત આ બંધ વાયનાડમાં એક પર્યટન સ્થળ છે. બાણાસુરા બંધ પથ્થરો અને પથ્થરોના વિશાળ ઢગલાથી બનેલો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/banasura-sagar-dam |title=Banasura Sagar Dam, wayanad, Kerala - Wayanad.com |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> === કારાપુઝા બંધ === કારાપુઝા બંધ કાબીની નદીની ઉપનદી કારાપુઝા નદી પર બાંધવામાં આવ્યો છે. કેરળના વાયનાડ જિલ્લાના વાયથિરી અને સુલતાન બાથેરી તાલુકામાં ૫૫૮૦ હેક્ટર એટલે કે ૫૬૦૦ હેક્ટર વિસ્તારને સિંચાઈ પૂરી પાડવા માટે વાયનાડ જિલ્લાના વાયથિરી તાલુકામાં વઝાવટ્ટા. આ જળાશયની કુલ સંગ્રહ ક્ષમતા ૭૬.૫૦ મેટ્રિક ટન અને જીવંત સંગ્રહ ક્ષમતા ૭૦.૦૦ મેટ્રિક ટન છે.<ref>{{cite web |title=Karapuzha Medium Irrigation Project JI02692 |url=http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php}}</ref> === વન્યજીવસૃષ્ટિ === વાયનાડની માટી અને આબોહવા વ્યાપારી ધોરણે બાગાયત માટે યોગ્ય છે. શાકભાજીની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા અને બગીચાઓ સ્થાપવા માટે, કેરળ કૃષિ યુનિવર્સિટી અંબાલાવાયલ ખાતે એક પ્રાદેશિક કૃષિ સંશોધન સ્ટેશન ચલાવી રહી છે. કર્ણાટક અને તમિલનાડુના પડોશી વન્યજીવન અભયારણ્યોમાંથી હાથી, રીંછ અને અન્ય જંગલી પ્રાણીઓ, બેગુર જંગલ શ્રેણી અને મુથાંગાની આસપાસના જંગલોમાં ભટકાઈ જાય છે, જે સુલતાન બાથેરી શહેરથી ૨૦ કિલોમીટર દૂર છે. ફ્રેન્કીના સાંકડા મોંવાળા દેડકા તાજેતરમાં વાયનાડ જિલ્લામાં મળી આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhi-university-researchers-discover-new-species-of-frogs-in-western-ghats/articleshow/67976666.cms |title=Delhi University researchers discover new species of frogs in Western Ghats – Times of India |website=The Times of India |date=13 February 2019 |access-date=13 February 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-47208169 |title=New 'mystery' frog discovered in India |date=13 February 2019 |access-date=13 February 2019 |language=en-GB}}</ref> વાયનાડ લાફિંગથ્રશનું નામ આ પ્રદેશ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, પરંતુ અન્ય દક્ષિણ ભારતીય લાફિંગથ્રશથી વિપરીત, પશ્ચિમ ઘાટમાં વ્યાપકપણે ફેલાયેલું છે. == વસ્તી == {{historical populations|11=1901|12=75,149|13=1911|14=82,549|15=1921|16=84,771|17=1931|18=91,769|19=1941|20=1,06,350|21=1951|22=1,69,280|23=1961|24=2,75,255|25=1971|26=4,13,850|27=1981|28=5,54,026|29=1991|30=6,72,128|31=2001|32=7,80,619|33=2011|34=8,17,420|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |website=www.censusindia.gov.in |access-date=7 January 2020}}</ref>|align=left}} {{bar box |title = વાયનાડ જિલ્લામાં ધર્મો (૨૦૧૧)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|49.48}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|28.65}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|21.34}} {{bar percent|અન્ય|black|0.53}} }} {| class="wikitable sortable" |+ધર્મ (વાયનાડ) !તાલુકા !style="background-color: darkorange;" |હિન્દુ !style="background-color: dodgerblue;" |ખ્રિસ્તી !style="background-color: green;" |મુસ્લિમ |- |મનન્થાવેડ્ડી |style="background:darkorange" |46.31 |23.6 |29.52 |- |વ્યથિરી(કલપેટ્ટા) |style="background:darkorange" |42.69 |15.34 |41.36 |- |સુલતાન બાથેરી |style="background:darkorange" |58.19 |24.65 |16.74 |} આ કેરળનો સૌથી ઓછો વસ્તી ધરાવતો જિલ્લો છે. કેરળના અન્ય જિલ્લાઓથી વિપરીત, વાયનાડ જિલ્લામાં, જિલ્લાના નામ જેવું કોઈ શહેર કે ગામ નથી (એટલે ​​કે, "વાયનાડ નગર" નથી). વાયનાડમાં થિયા, નાયર અને વિવિધ જાતિઓ સાથે બહુમતી હિન્દુ વસ્તી છે. મુસ્લિમો (મપ્પીલાહ) બીજા ક્રમે સૌથી મોટો જૂથ છે, ત્યારબાદ નોંધપાત્ર ખ્રિસ્તી વસ્તી છે. સીરિયન ખ્રિસ્તીઓ, મધ્ય ત્રાવણકોરથી સ્થળાંતર કરીને મલબારના ભાગ રૂપે સ્થળાંતર કરીને પ્રભુત્વ ધરાવતો ભાગ બનાવે છે, અને વાયનાડમાં મલબાર જિલ્લામાં ખ્રિસ્તીઓનું પ્રમાણ સૌથી વધુ છે. ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ મુજબ, વાયનાડ જિલ્લાની વસ્તી ૮,૪૬,૬૩૭ હતી,<ref name="wnddemo_2018"/> જે કોમોરોસ રાષ્ટ્ર જેટલી જ હતી. <ref name="cia">{{cite web |author=US Directorate of Intelligence |title=Country Comparison: Population |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |url-status=dead |archive-date=13 June 2007 |access-date=1 October 2011 |quote=Comoros 794,683 July 2011 est.}}</ref> ૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી મુજબ, જિલ્લાને ભારતમાં (કુલ ૬૪૦ વસ્તીમાંથી) ૪૮૨મો ક્રમ આપવામાં આવ્યો છે. જિલ્લામાં પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૦૩૦/ચો.મી.) ૩૯૭ રહેવાસીઓની વસ્તી ગીચતા છે. ૩.૮૬% વસ્તી શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ અનુક્રમે ૩.૮૭% અને ૧૮.૮૬% વસ્તી ધરાવે છે.<ref name=districtcensus>{{cite web |title=District Census Hand Book: Wayanad |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/668/download/2320/DH_2011_3203_PART_A_DCHB_WAYANAD.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> આ સમગ્ર કેરળમાં સૌથી વધુ SC/ST ટકાવારી છે.<ref name="eco">{{Cite book |title=Economic Review 2020 – Volume I |last=Government of Kerala |publisher=Kerala State Planning Board |year=2021 |location=Thiruvananthapuram |url=https://spb.kerala.gov.in/sites/default/files/2021-01/English-Vol-1_0.pdf}}</ref> વાયનાડમાં પાનિયા, ઉરાલી કુરુમા અને કુરિચિયન જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=a74HA_RX3rIC&q=wayanad+badaga&pg=PA514 |title=A Badaga-English Dictionary |last1=Hockings |first1=Paul |last2=Pilot-Raichoor |first2=Christiane |publisher=Walter de Gruyter |year=1992 |isbn=9783110126778 |pages=514}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V09_307.gif |title=Imperial Gazetteer of India, v. 9, p. 301. |publisher=DSAL |pages=301}}</ref><ref>{{Cite book |last=Francis |first=W. |url=https://books.google.com/books?id=_RG2x2xDQ5UC |title=Gazetteer of South India |publisher=Mittal Publications |year=1988 |pages=183 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=zXBB1nZYoLIC |title=Hyderabad State |publisher=Atlantic Publishers & Distri |year=1937 |pages=100 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/dli.ministry.03018 |title=Imperial gazetteer of India provincial series Madras |publisher=Superintendent Government, Calcutta |year=1908 |pages=183 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Frowde |first=Henry |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.61194 |title=The Imperial Gazetteer Of India Vol Ix Bomjur-central India |year=1908 |pages=301 |language=en}}</ref> {{Pie chart |caption = વાયનાડ જિલ્લાની ભાષાઓ (૨૦૧૧)<ref name="languages"/> |label1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] |value1 = 93.88 |color1 = cornflowerblue |label2 = પાનિયા |value2 = 1.89 |color2 = mediumblue |label3 = [[તમિળ ભાષા|તમિલ]] |value3 = 1.14 |color3 = royalblue |label4 = [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]] |value4 = 0.94 |color4 = darkslateblue |label5 = અન્ય |value5 = 2.13 |color5 = grey }} ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી સમયે, ૯૩.૮૮% વસ્તી [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], ૧.૮૯% પાનિયા, ૧.૧૪% તમિલ અને ૦.૯૪% કન્નડ તેમની પ્રથમ ભાષા તરીકે બોલાતી હતી.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[Category:કેરળ]] ir5rculzk6295oigpbe9r49cgn4f9yx 903721 903720 2026-08-15T06:11:45Z Snehrashmi 41463 /* બાહ્ય કડીઓ */ 903721 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = વયનાડ જિલ્લો | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Blue, Green & White.jpg | photo2a = Cave at Edakkal(Inside).JPG | photo2b = Wayanad wildlife sanctuary.jpg | photo3a = Karapuzha_project.jpg | photo3b = Mint mall Sulthan bathery.jpg | photo4a = Sulthan Bathery Ricefarm2.jpg | size = 250 | spacing = 1 | color = | border = 0 | foot_montage = સમઘડી દિશામાં ઉપરથી નીચે:<br />ચેમ્બ્રા શિખર, વાયનાડ અભયારણ્ય, <br /> સુલ્તાન બથેરી ખાતે મોલ, ડાંગરના ખેતરો, કારપુઝા બંધનો દરવાજો, એડક્કલ ગુફાઓ. }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = વાયલ નાડુ: ડાંગરની ભૂમિ-ક્ષેત્ર<ref>{{cite web |title=About District Wayanad |url=https://wayanad.gov.in/about-district/ |website=wayanad.gov.in}}</ref> | nickname = | motto = "વૅ બિયોન્ડ"<ref>{{cite web |title=ABOUT WAYANAD |url=https://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |website=wayanadtourism.org |access-date=2023-04-26 |archive-date=2019-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817044241/http://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |url-status=dead }}</ref> | image_map = India Kerala Wayanad district.svg | image_map1 = {{maplink |frame=yes |frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center |text= '''વયનાડ જિલ્લો''' |type=shape |id=Q1364427 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= કેરળનો વયનાડ જિલ્લો |type2=line|id2=Q1186|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=Kerala }} | map_alt = | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ભારતમાં સ્થાન##કેરળમાં સ્થાન | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|11.605|N|76.083|E|display=inline}}<!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline,title}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ | founder = | seat_type = મુખ્યમથક | seat = કાલપેટ્ટા | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = લોક સભા સભ્ય | leader_name = ખાલી | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_rural_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_metro_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_magnitude = <!--<ref></ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometres --> | area_total_km2 = 2132 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = <ref>{{cite book |last1=Poddar |first1=Rakesh |title=Perspectives on tourism & biodiversity |date=2007 |publisher=Cyber Tech Publications |isbn=9788178842967 |url=https://books.google.com/books?id=YgVFAQAAIAAJ&q=wayanad+elevation |language=en}}</ref> | elevation_min_m = 108 | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> Chali Puzha, Malappuram border | elevation_max_m = 2240 | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> Vellarimala | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_footnotes = <ref name="wnddemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=2023-04-26|archive-date=2021-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = 846,637 | population_density_km2 = 397 | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = KL-12 કાલપેટ્ટા,<br /> KL-72 મનનથાવડી,<br /> KL-73 સુલ્તાન બથેરી,<br /> KLW (૧૯૮૦-૧૯૮૯)<ref>{{Cite web |date=8 April 2020 |title=കെഎല്‍ഒ, കെല്‍ടി, കെആര്‍ഒ... കേരളത്തിലെ പഴയ ട്രാന്‍സ്‌പോര്‍ട്ട് റജിസ്‌ട്രേഷനുകളും അവയുടെ ജില്ലകളും... |url=https://www.manoramaonline.com/fasttrack/features/2020/04/07/old-registration-numbers-kerala.html |url-status=live |website=Manorama Online}}</ref> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = STD કોડ]] | area_code = 4936, 4935 | iso_code = IN-KL | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.753<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2023-04-26|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ અંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://wayanad.gov.in}} | footnotes = | official_name = }} '''વાયનાડ જિલ્લો''', અથવા વાયનાડ, ભારતના કેરળ રાજ્યના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં આવેલો એક જિલ્લો છે,<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/wayanad-district/373/ |title=Wayanad and its tourist Attractions {{!}} Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-10}}</ref> જેનું વહીવટી મથક કલ્પેટ્ટા નગરપાલિકા ખાતે આવેલું છે. તે કેરળનો એકમાત્ર પહાડી ઉચ્ચપ્રદેશ ધરાવતો પ્રદેશ છે.<ref>{{cite book |author=William Logan |year=1887 |title=Malabar Manual (Volume-II) |publisher=Madras Government Press |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up}}</ref> વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ દક્ષિણના દક્ષિણ ઉચ્ચપ્રદેશના ભાગ એવા મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ વિસ્તરણ છે. આ પ્રદેશ પશ્ચિમ ઘાટની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે, જેની સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ ૭૦૦ થી ૨,૧૦૦ મીટર સુધીની છે અને કોલાગાપારા, કુરુમ્બાલકોટ્ટાઈ તેમજ વડક્કનાડ અને ચેકાડીના કેટલાક વિસ્તારો પૂર્વ ઘાટને મળતા આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/wayanad-topography.php |title=Topography, Western Ghats, Wayanad, Green Paradise, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડ, મલપ્પુરમ અને કોઝિકોડ જિલ્લાઓના ત્રિભેટા પર આવેલું ૨,૨૪૦ મીટર (૭,૩૪૯ ફૂટ) ઊંચું વેલ્લરી માલા શિખર એ વાયનાડ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે.<ref>{{Cite web |title=Vellarimala – trek to Vavul Mala {{!}} Trekking Programmes Kozhikode {{!}}Eco Tourism in Kerala |url=https://www.keralatourism.org/ecotourism/destinations/vellarimala |access-date=26 February 2025 |website=Ecotourism |language=en}}</ref> કોઝિકોડ અને કન્નૂર જિલ્લાઓમાંથી વિસ્તારો અલગ કરીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આ જિલ્લાનો ૮૮૫.૯૨ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો વિસ્તાર જંગલ આચ્છાદિત છે.<ref name="auto">{{Cite web |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |title=District Profile |website=spb.kerala.gov.in |access-date=7 January 2020 |archive-date=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227095504/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |url-status=dead}}</ref> વાયનાડમાં ત્રણ નગરપાલિકા શહેરો કલ્પેટ્ટા, માનંથાવાડી અને સુલતાન બથેરી છે. આ વિસ્તારમાં ઘણી સ્થાનિક આદિવાસી જનજાતિઓ રહે છે.<ref>{{cite web |title=Kerala Tourism |url=http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |access-date=21 June 2012 |archive-date=20 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020004545/http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/tribes-in-wayanad |title=Tribes in Wayanad |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> કાવેરી નદીની સહાયક નદી એવી કબીની નદીનું ઉદ્‌ગમ સ્થાન વાયનાડ છે. વાયનાડ જિલ્લો, પાડોશી મલપ્પુરમ જિલ્લાના નિલમ્બુર (પૂર્વીય એરનાડ વિસ્તાર) માં આવેલી ચાલિયાર ખીણ સાથે, કુદરતી સોનાના ક્ષેત્રો (ગોલ્ડ ફીલ્ડ્સ) માટે જાણીતો છે,<ref>{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/cgi-sys/suspendedpage.cgi?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Under Maintenance|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=8 July 2026}}</ref> જે નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના અન્ય ભાગોમાં પણ જોવા મળે છે. કેરળની ચોથી સૌથી લાંબી નદી એવી ચાલિયાર નદી વાયનાડના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળે છે. ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ એવી એડક્કલ ગુફાઓ પણ વાયનાડ જિલ્લામાં જ આવેલી છે. વાયનાડ જિલ્લો ઉત્તર અને ઉત્તર-પૂર્વમાં કર્ણાટક (કોડાગુ, ચામરાજનગર અને મૈસૂર જિલ્લાઓ) સાથે, દક્ષિણ-પૂર્વમાં તમિલનાડુ (નીલગિરી જિલ્લો) સાથે (તે કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો છે જે તેના બંને પાડોશી રાજ્યો સાથે સરહદ ધરાવે છે), દક્ષિણમાં મલપ્પુરમ, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં કોઝિકોડ અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં કન્નૂર જિલ્લા સાથે સરહદ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.mapsofindia.com/maps/kerala/districts/wayanad.htm |title=Wayanad District Map |website=Maps of India |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડના પુલપલ્લી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર લવ-કુશ મંદિર આવેલું છે અને વાયથિરી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર કાચનું મંદિર (મિરર ટેમ્પલ) છે, જે એક જૈન મંદિર છે. વરમબેટ્ટા મસ્જિદ એ વાયનાડની સૌથી જૂની મુસ્લિમ મસ્જિદ છે.<ref>{{Cite web |title=Varambetta Mosque, Kalpetta, Wayanad, District, Kerala, India |url= https://www.keralatourism.org/wayanad/varambetta-mosque-kalpetta.php |access-date=26 February 2025 |website= Kerala Tourism - Wayanad |language=en}}</ref> વાયનાડ કોટિઓટ યુદ્ધમાં તેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા માટે પ્રખ્યાત છે,<ref>{{Cite web|url=https://indianculture.gov.in/node/2820466|title=Indian Culture Portal |website = Indianculture.gov.in |access-date=8 July 2026}}</ref> જ્યાં પઝસ્સી રાજાએ મલબાર પ્રદેશના હિન્દુઓ અને મુસ્લિમોના સહયોગથી કુરીચ્યા આદિવાસી જનજાતિની મદદ લઈને અંગ્રેજો સામે બળવો પોકાર્યો હતો. કનિયામ્બેટ્ટા અને મુત્તિલ પંચાયતો એ વાયનાડના તમામ ખૂણેથી સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવી મધ્યમાં આવેલી પંચાયતો છે, જ્યારે તાવિંચલ પંચાયત કન્નૂર જિલ્લા સાથેની ઉત્તર-પૂર્વ સરહદ પર આવેલી છે. અમ્બુકુત્થી માલાની ગુફાઓમાંથી મળી આવેલા શિલાલેખો અને કોતરણીઓ એ વાતનો પુરાવો છે કે આ વિસ્તારમાં માનવ વસવાટ નવ-પાષાણ યુગની સભ્યતાના આરંભથી જ રહ્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nativeplanet.com/travel-guide/interesting-facts-about-wayanad-002956.html | title=Interesting Facts About Wayanad |date=23 December 2016}}</ref> == નામકરણ == 'વાયનાડ' નામ તમિલ અને મલયાલમ ભાષાના શબ્દ 'વાયલ નાડુ' પરથી બન્યું છે, જેનો ગુજરાતીમાં અર્થ 'ડાંગર/કાંગસિયાના ખેતરોની ભૂમિ' થાય છે.<ref name="auto"/> == ભૌગોલિક સ્થિતિ == [[File:Topography of Kerala.png|left|thumbnail|મૈસુર ઉચ્ચપ્રદેશ પર વાયનાડની ભૂગોળ]] વાયનાડ જિલ્લો નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના 'બયાલુ સીમે' પ્રદેશ (ઉચ્ચપ્રદેશ/પહાડી વિસ્તાર) માં આવેલો છે. ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ તે કર્ણાટકના પાડોશી જિલ્લાઓ કોડાગુ અને મૈસૂર, તથા તમિલનાડુના નીલગિરી જિલ્લાને સમાન છે. વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ એક વિસ્તરણ છે.<ref name="wnd">{{cite book |author=Government of India |year=2014 | title=District Census Handbook – Wayanad (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3203_PART_B_WAYANAD.pdf}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન, વાયનાડ એ તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનો એક તાલુકો હતો.<ref>{{cite book |author=Government of Madras |year=1953 |title=1951 Census Handbook- Malabar District |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> હાલના નીલગિરી જિલ્લામાં આવેલા ગુડાલુર અને પંડાલુર તાલુકાના વિસ્તારો, જે 'દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડ' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે પણ આ તત્કાલીન વાયનાડ તાલુકાનો જ ભાગ હતા.<ref name="Logan_2">{{cite book |last1=Logan |first1=William |title=Malabar Manual (Volume-2) |date=1887 |publisher=PRINTED BY R. HILL, AT THE GOVERNMENT PRESS. |location=Madras |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/page/n7/mode/2up}}</ref> મલબાર જિલ્લામાં ભારે વસતી અને નીલગિરીના નાના વિસ્તારને ધ્યાનમાં રાખીને, ૩૧ માર્ચ ૧૮૭૭ના રોજ દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડને પાડોશી નીલગિરી જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યું ત્યાં સુધી તે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ રહ્યું હતું.<ref name="Logan_2"/> વાયનાડ ૧૯૨૪ સુધી મલબાર જિલ્લા અંતર્ગત એક અલગ મહેસૂલી પ્રભાગ હતું.<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881–1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=10}}</ref> ભારતની સ્વતંત્રતા પછી ૧૯૫૬ના 'રાજ્ય પુનર્ગઠન' દરમિયાન, મૈસૂર રાજ્યે (હાલના કર્ણાટક) વાયનાડની ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક વિશિષ્ટતાઓને કારણે તેના પર દાવો કર્યો હતો. જોકે,૧૯૫૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરીના ભાષાકીય સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું કે તે સમયે વાયનાડની કુલ વસ્તીના ૮૭.૫% લોકો માતૃભાષા તરીકે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] બોલતા હતા, જ્યારે માત્ર ૬.૨% લોકો જ કન્નડ ભાષા બોલતા હતા.<ref name="census1951">{{cite book |author=J. I. Arputhanathan |year=1955 |title=South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf}}</ref> ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૭ના રોજ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનું કન્નૂર, કોઝિકોડ અને પલક્કડ એમ ત્રણ ભાગોમાં વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="1961_kkd">{{Cite book |title=District Census Handbook (2) – Kozhikode (1961) |last=Devassy |first=M. K. |publisher=Government of Kerala |year=1965 |location=Ernakulam |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf}}</ref> તે જ દિવસે વાયનાડ તાલુકાના ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ એમ બે ભાગ પાડવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr">{{cite book |author=M. K. Devassy |year=1965 |title=1961 Census Handbook- Cannanore District |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5668/1/22055_1961_CAN.pdf}}</ref> શરૂઆતમાં વાયનાડના આ બંને તાલુકાઓ નવરચિત કન્નૂર જિલ્લામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr"/> જોકે, બે મહિના બાદ ૧૫ માર્ચ ૧૯૫૭ના રોજ, દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાને કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યો.<ref name="1961_kkd"/> ત્યારબાદ ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૭૯ના રોજ ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને પણ કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરી દેવામાં આવ્યો હતો.<ref name="w1981">{{cite book |author=M. Vijayanunni |year=1983 |title=1981 Census Handbook- Wayanad District (Part-A&B) |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5755/1/29610_1981_WAY.pdf}}</ref> ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાઓને જોડીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે વાયનાડ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=https://wayanad.gov.in/history/ |title=History of Wayanad |website=wayanad.gov.in}}</ref> તે જ દિવસે ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાનું નામ બદલીને 'માનંથાવાડી' કરવામાં આવ્યું, અને દક્ષિણ વાયનાડનું વિભાજન કરીને 'સુલતાન બથેરી' તથા 'વાયથિરી' તાલુકા બનાવવામાં આવ્યા.<ref name="w1981"/> વાયથિરી તાલુકામાં આવેલું કલ્પેટ્ટા આ નવા જિલ્લાનું વહીવટી મથક બન્યું.<ref name="w1981"/> == ભૂગોળ == [[File:Waynad Bamboo Road.jpg|thumb|right|રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૭૬૬ કોઝિકોડ-કોલ્લીગલ પર વાયનાડનું દૃશ્ય]] [[File:Pozhuthana Wayanad.jpg|thumb|પોઝુથાના]] [[File:Misty Wayanad Wildlife Sanctuary, Muthanga Range - panoramio (3).jpg|thumbnail|વાયનાડ વન્યજીવન અભયારણ્ય]] વાયનાડ જિલ્લો ડેક્કન ઉચ્ચપ્રદેશના દક્ષિણ છેડે સ્થિત છે અને [[પશ્ચિમ ઘાટ]]નો એક ભાગ ધરાવે છે. કોઝિકોડ જિલ્લાની સરહદે આવેલો આ જિલ્લાનો પશ્ચિમ ભાગ ગીચ જંગલોથી આચ્છાદિત પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે. આ જિલ્લો દક્ષિણ-પશ્ચિમ ડેક્કન ઉચ્ચપ્રદેશનો એક ભાગ બનાવે છે અને તેનો ઢાળ પૂર્વ તરફનો છે. જિલ્લાનો ઘણો મોટો વિસ્તાર જંગલોથી ઢંકાયેલો છે, પરંતુ કુદરતી સંસાધનોના સતત અને આડેધડ શોષણને કારણે આસન્ન પર્યાવરણીય સંકટ ઊભું થઈ રહ્યું છે.<ref name="ingentaconnect">{{cite journal |url=http://www.ingentaconnect.com/content/bpl/dech/2012/00000043/00000001/art00009 |title=ingentaconnect Consuming the Forest in an Environment of Crisis: Nature Tourism,... |journal=Development and Change |publisher=ingentaconnect.com |access-date=29 January 2014 |date=January 2012 |volume=43 |issue=1 |pages=205–227 |doi=10.1111/j.1467-7660.2012.01754.x |last1=Münster |first1=Daniel |last2=Münster |first2=Ursula |pmid=22616125|url-access=subscription }}</ref> આ જિલ્લામાં ઘણા ટ્રેકિંગ પોઇન્ટ છે. ચેમ્બ્રા શિખર (૨,૧૦૦ મીટર) વાયનાડ જિલ્લામાં સૌથી ઊંચું શિખર છે. પદિંજરથરામાં બાણાસુર ટેકરી (૨,૦૭૯ મીટર) પણ ચેમ્બ્રા ટેકરીની ઊંચાઈ જેટલી જ છે. બ્રહ્મગિરિ ટેકરી પણ વાયનાડમાં એક અન્ય ટ્રેકિંગ પોઇન્ટ છે. વાયનાડ જિલ્લો વિવિધ જૈવિક અનામતોના સંરક્ષિત વિસ્તાર નેટવર્કથી ઘેરાયેલો છે જેમ કે પશ્ચિમમાં મલબાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, દક્ષિણમાં મુદુમલાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, પૂર્વમાં બાંદીપુર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઉત્તર પૂર્વમાં નાગરહોલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઉત્તરમાં બ્રહ્મગિરિ વન્યજીવન અભયારણ્ય અને ઉત્તર પશ્ચિમમાં અરલમ વન્યજીવન અભયારણ્ય જે વાયનાડ વન્યજીવન અભયારણ્ય સાથે જોડાયેલ છે. આ જિલ્લામાં સમૃદ્ધ જળ સંસાધનો છે. આ પ્રદેશમાં પૂર્વ તરફ વહેતી અને પશ્ચિમ તરફ વહેતી નદીઓ છે. જિલ્લાની મુખ્ય નદીઓમાંની એક કાબિની નદી છે, જે કાવેરી નદીની ઉપનદી છે; તે કેરળની ત્રણ પૂર્વ તરફ વહેતી નદીઓમાંની એક પણ છે. કબાનીમાં થિરુનેલી નદી, પનામારમ નદી અને મનંતવાડી નદી સહિત ઘણી ઉપનદીઓ છે. આ બધી નદીઓ સમૃદ્ધ જળ સંસાધન તેમજ જિલ્લા માટે એક વિશિષ્ટ લેન્ડસ્કેપ બનાવવામાં મદદ કરે છે. પર્વતીય કોતરોમાંથી પસાર થતી વખતે વિવિધ પ્રવાહો પનામારમ નદીમાં વહે છે અને અંતે નદી પનામારમ ખીણમાં પડે છે. જિલ્લામાંથી ચોક્કસ અંતર સુધી વહેતા, પનામારમ નદી મનંતવાડી નદીમાં જોડાય છે, જે 'થોંડરમુડી' નામના શિખરના નીચલા પ્રદેશોમાંથી ઉદ્ભવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/rivers-kabani.php |title=Rivers, Kabani, Wayanad, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020}}</ref> === બાણાસુરા સાગર બંધ === કબીની નદીની ઉપનદી કરમનાથોડુ નદી પર પાદિંજરથારામાં બાણાસુરા સાગર બંધ, ભારતનો સૌથી મોટો માટીનો બંધ અને એશિયામાં બીજો સૌથી મોટો બંધ માનવામાં આવે છે. આ બંધ આદર્શ રીતે બાણાસુરા પર્વતોની તળેટીમાં સ્થિત છે, જેનું નામ કેરળના પ્રખ્યાત શાસક રાજા મહાબલિના પુત્ર 'બાણાસુરા' પરથી પડ્યું છે. અહીંનો બંધ ૧૯૭૯માં બાણાસુરાસાગર પ્રોજેક્ટ વતી કક્કયમ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પાવર પ્રોજેક્ટને ટેકો આપવા અને સિંચાઈ અને પીવાના હેતુઓ માટે પાણીની માંગને પહોંચી વળવા માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. પાદિંજરથારાથી લગભગ ૨ કિમી દૂર સ્થિત આ બંધ વાયનાડમાં એક પર્યટન સ્થળ છે. બાણાસુરા બંધ પથ્થરો અને પથ્થરોના વિશાળ ઢગલાથી બનેલો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/banasura-sagar-dam |title=Banasura Sagar Dam, wayanad, Kerala - Wayanad.com |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> === કારાપુઝા બંધ === કારાપુઝા બંધ કાબીની નદીની ઉપનદી કારાપુઝા નદી પર બાંધવામાં આવ્યો છે. કેરળના વાયનાડ જિલ્લાના વાયથિરી અને સુલતાન બાથેરી તાલુકામાં ૫૫૮૦ હેક્ટર એટલે કે ૫૬૦૦ હેક્ટર વિસ્તારને સિંચાઈ પૂરી પાડવા માટે વાયનાડ જિલ્લાના વાયથિરી તાલુકામાં વઝાવટ્ટા. આ જળાશયની કુલ સંગ્રહ ક્ષમતા ૭૬.૫૦ મેટ્રિક ટન અને જીવંત સંગ્રહ ક્ષમતા ૭૦.૦૦ મેટ્રિક ટન છે.<ref>{{cite web |title=Karapuzha Medium Irrigation Project JI02692 |url=http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php}}</ref> === વન્યજીવસૃષ્ટિ === વાયનાડની માટી અને આબોહવા વ્યાપારી ધોરણે બાગાયત માટે યોગ્ય છે. શાકભાજીની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા અને બગીચાઓ સ્થાપવા માટે, કેરળ કૃષિ યુનિવર્સિટી અંબાલાવાયલ ખાતે એક પ્રાદેશિક કૃષિ સંશોધન સ્ટેશન ચલાવી રહી છે. કર્ણાટક અને તમિલનાડુના પડોશી વન્યજીવન અભયારણ્યોમાંથી હાથી, રીંછ અને અન્ય જંગલી પ્રાણીઓ, બેગુર જંગલ શ્રેણી અને મુથાંગાની આસપાસના જંગલોમાં ભટકાઈ જાય છે, જે સુલતાન બાથેરી શહેરથી ૨૦ કિલોમીટર દૂર છે. ફ્રેન્કીના સાંકડા મોંવાળા દેડકા તાજેતરમાં વાયનાડ જિલ્લામાં મળી આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhi-university-researchers-discover-new-species-of-frogs-in-western-ghats/articleshow/67976666.cms |title=Delhi University researchers discover new species of frogs in Western Ghats – Times of India |website=The Times of India |date=13 February 2019 |access-date=13 February 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-47208169 |title=New 'mystery' frog discovered in India |date=13 February 2019 |access-date=13 February 2019 |language=en-GB}}</ref> વાયનાડ લાફિંગથ્રશનું નામ આ પ્રદેશ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, પરંતુ અન્ય દક્ષિણ ભારતીય લાફિંગથ્રશથી વિપરીત, પશ્ચિમ ઘાટમાં વ્યાપકપણે ફેલાયેલું છે. == વસ્તી == {{historical populations|11=1901|12=75,149|13=1911|14=82,549|15=1921|16=84,771|17=1931|18=91,769|19=1941|20=1,06,350|21=1951|22=1,69,280|23=1961|24=2,75,255|25=1971|26=4,13,850|27=1981|28=5,54,026|29=1991|30=6,72,128|31=2001|32=7,80,619|33=2011|34=8,17,420|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |website=www.censusindia.gov.in |access-date=7 January 2020}}</ref>|align=left}} {{bar box |title = વાયનાડ જિલ્લામાં ધર્મો (૨૦૧૧)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|49.48}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|28.65}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|21.34}} {{bar percent|અન્ય|black|0.53}} }} {| class="wikitable sortable" |+ધર્મ (વાયનાડ) !તાલુકા !style="background-color: darkorange;" |હિન્દુ !style="background-color: dodgerblue;" |ખ્રિસ્તી !style="background-color: green;" |મુસ્લિમ |- |મનન્થાવેડ્ડી |style="background:darkorange" |46.31 |23.6 |29.52 |- |વ્યથિરી(કલપેટ્ટા) |style="background:darkorange" |42.69 |15.34 |41.36 |- |સુલતાન બાથેરી |style="background:darkorange" |58.19 |24.65 |16.74 |} આ કેરળનો સૌથી ઓછો વસ્તી ધરાવતો જિલ્લો છે. કેરળના અન્ય જિલ્લાઓથી વિપરીત, વાયનાડ જિલ્લામાં, જિલ્લાના નામ જેવું કોઈ શહેર કે ગામ નથી (એટલે ​​કે, "વાયનાડ નગર" નથી). વાયનાડમાં થિયા, નાયર અને વિવિધ જાતિઓ સાથે બહુમતી હિન્દુ વસ્તી છે. મુસ્લિમો (મપ્પીલાહ) બીજા ક્રમે સૌથી મોટો જૂથ છે, ત્યારબાદ નોંધપાત્ર ખ્રિસ્તી વસ્તી છે. સીરિયન ખ્રિસ્તીઓ, મધ્ય ત્રાવણકોરથી સ્થળાંતર કરીને મલબારના ભાગ રૂપે સ્થળાંતર કરીને પ્રભુત્વ ધરાવતો ભાગ બનાવે છે, અને વાયનાડમાં મલબાર જિલ્લામાં ખ્રિસ્તીઓનું પ્રમાણ સૌથી વધુ છે. ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ મુજબ, વાયનાડ જિલ્લાની વસ્તી ૮,૪૬,૬૩૭ હતી,<ref name="wnddemo_2018"/> જે કોમોરોસ રાષ્ટ્ર જેટલી જ હતી. <ref name="cia">{{cite web |author=US Directorate of Intelligence |title=Country Comparison: Population |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |url-status=dead |archive-date=13 June 2007 |access-date=1 October 2011 |quote=Comoros 794,683 July 2011 est.}}</ref> ૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી મુજબ, જિલ્લાને ભારતમાં (કુલ ૬૪૦ વસ્તીમાંથી) ૪૮૨મો ક્રમ આપવામાં આવ્યો છે. જિલ્લામાં પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૦૩૦/ચો.મી.) ૩૯૭ રહેવાસીઓની વસ્તી ગીચતા છે. ૩.૮૬% વસ્તી શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ અનુક્રમે ૩.૮૭% અને ૧૮.૮૬% વસ્તી ધરાવે છે.<ref name=districtcensus>{{cite web |title=District Census Hand Book: Wayanad |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/668/download/2320/DH_2011_3203_PART_A_DCHB_WAYANAD.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> આ સમગ્ર કેરળમાં સૌથી વધુ SC/ST ટકાવારી છે.<ref name="eco">{{Cite book |title=Economic Review 2020 – Volume I |last=Government of Kerala |publisher=Kerala State Planning Board |year=2021 |location=Thiruvananthapuram |url=https://spb.kerala.gov.in/sites/default/files/2021-01/English-Vol-1_0.pdf}}</ref> વાયનાડમાં પાનિયા, ઉરાલી કુરુમા અને કુરિચિયન જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=a74HA_RX3rIC&q=wayanad+badaga&pg=PA514 |title=A Badaga-English Dictionary |last1=Hockings |first1=Paul |last2=Pilot-Raichoor |first2=Christiane |publisher=Walter de Gruyter |year=1992 |isbn=9783110126778 |pages=514}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V09_307.gif |title=Imperial Gazetteer of India, v. 9, p. 301. |publisher=DSAL |pages=301}}</ref><ref>{{Cite book |last=Francis |first=W. |url=https://books.google.com/books?id=_RG2x2xDQ5UC |title=Gazetteer of South India |publisher=Mittal Publications |year=1988 |pages=183 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=zXBB1nZYoLIC |title=Hyderabad State |publisher=Atlantic Publishers & Distri |year=1937 |pages=100 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/dli.ministry.03018 |title=Imperial gazetteer of India provincial series Madras |publisher=Superintendent Government, Calcutta |year=1908 |pages=183 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Frowde |first=Henry |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.61194 |title=The Imperial Gazetteer Of India Vol Ix Bomjur-central India |year=1908 |pages=301 |language=en}}</ref> {{Pie chart |caption = વાયનાડ જિલ્લાની ભાષાઓ (૨૦૧૧)<ref name="languages"/> |label1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] |value1 = 93.88 |color1 = cornflowerblue |label2 = પાનિયા |value2 = 1.89 |color2 = mediumblue |label3 = [[તમિળ ભાષા|તમિલ]] |value3 = 1.14 |color3 = royalblue |label4 = [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]] |value4 = 0.94 |color4 = darkslateblue |label5 = અન્ય |value5 = 2.13 |color5 = grey }} ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી સમયે, ૯૩.૮૮% વસ્તી [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], ૧.૮૯% પાનિયા, ૧.૧૪% તમિલ અને ૦.૯૪% કન્નડ તેમની પ્રથમ ભાષા તરીકે બોલાતી હતી.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Wayanad district|વાયનાડ જિલ્લો}} {{Wikivoyage|Wayanad District|વાયનાડ જિલ્લો}} * [https://wayanad.gov.in/ આધિકારિક વેબસાઈટ] * {{URL|https://wayanadtourism.org|વાયનાડ પ્રવાસન સત્તાવાર વેબસાઇટ}} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[Category:કેરળ]] o82ujev3ry19vr520li4kwqy06e8os2 903722 903721 2026-08-15T06:12:09Z Snehrashmi 41463 /* બાહ્ય કડીઓ */ સ્ટબ ઢાંચો દૂર કર્યો 903722 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = વયનાડ જિલ્લો | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Blue, Green & White.jpg | photo2a = Cave at Edakkal(Inside).JPG | photo2b = Wayanad wildlife sanctuary.jpg | photo3a = Karapuzha_project.jpg | photo3b = Mint mall Sulthan bathery.jpg | photo4a = Sulthan Bathery Ricefarm2.jpg | size = 250 | spacing = 1 | color = | border = 0 | foot_montage = સમઘડી દિશામાં ઉપરથી નીચે:<br />ચેમ્બ્રા શિખર, વાયનાડ અભયારણ્ય, <br /> સુલ્તાન બથેરી ખાતે મોલ, ડાંગરના ખેતરો, કારપુઝા બંધનો દરવાજો, એડક્કલ ગુફાઓ. }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = વાયલ નાડુ: ડાંગરની ભૂમિ-ક્ષેત્ર<ref>{{cite web |title=About District Wayanad |url=https://wayanad.gov.in/about-district/ |website=wayanad.gov.in}}</ref> | nickname = | motto = "વૅ બિયોન્ડ"<ref>{{cite web |title=ABOUT WAYANAD |url=https://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |website=wayanadtourism.org |access-date=2023-04-26 |archive-date=2019-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817044241/http://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |url-status=dead }}</ref> | image_map = India Kerala Wayanad district.svg | image_map1 = {{maplink |frame=yes |frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center |text= '''વયનાડ જિલ્લો''' |type=shape |id=Q1364427 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= કેરળનો વયનાડ જિલ્લો |type2=line|id2=Q1186|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=Kerala }} | map_alt = | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ભારતમાં સ્થાન##કેરળમાં સ્થાન | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|11.605|N|76.083|E|display=inline}}<!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline,title}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ | founder = | seat_type = મુખ્યમથક | seat = કાલપેટ્ટા | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = લોક સભા સભ્ય | leader_name = ખાલી | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_rural_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_metro_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_magnitude = <!--<ref></ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometres --> | area_total_km2 = 2132 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = <ref>{{cite book |last1=Poddar |first1=Rakesh |title=Perspectives on tourism & biodiversity |date=2007 |publisher=Cyber Tech Publications |isbn=9788178842967 |url=https://books.google.com/books?id=YgVFAQAAIAAJ&q=wayanad+elevation |language=en}}</ref> | elevation_min_m = 108 | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> Chali Puzha, Malappuram border | elevation_max_m = 2240 | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> Vellarimala | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_footnotes = <ref name="wnddemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=2023-04-26|archive-date=2021-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = 846,637 | population_density_km2 = 397 | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = KL-12 કાલપેટ્ટા,<br /> KL-72 મનનથાવડી,<br /> KL-73 સુલ્તાન બથેરી,<br /> KLW (૧૯૮૦-૧૯૮૯)<ref>{{Cite web |date=8 April 2020 |title=കെഎല്‍ഒ, കെല്‍ടി, കെആര്‍ഒ... കേരളത്തിലെ പഴയ ട്രാന്‍സ്‌പോര്‍ട്ട് റജിസ്‌ട്രേഷനുകളും അവയുടെ ജില്ലകളും... |url=https://www.manoramaonline.com/fasttrack/features/2020/04/07/old-registration-numbers-kerala.html |url-status=live |website=Manorama Online}}</ref> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = STD કોડ]] | area_code = 4936, 4935 | iso_code = IN-KL | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.753<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2023-04-26|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ અંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://wayanad.gov.in}} | footnotes = | official_name = }} '''વાયનાડ જિલ્લો''', અથવા વાયનાડ, ભારતના કેરળ રાજ્યના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં આવેલો એક જિલ્લો છે,<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/wayanad-district/373/ |title=Wayanad and its tourist Attractions {{!}} Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-10}}</ref> જેનું વહીવટી મથક કલ્પેટ્ટા નગરપાલિકા ખાતે આવેલું છે. તે કેરળનો એકમાત્ર પહાડી ઉચ્ચપ્રદેશ ધરાવતો પ્રદેશ છે.<ref>{{cite book |author=William Logan |year=1887 |title=Malabar Manual (Volume-II) |publisher=Madras Government Press |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up}}</ref> વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ દક્ષિણના દક્ષિણ ઉચ્ચપ્રદેશના ભાગ એવા મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ વિસ્તરણ છે. આ પ્રદેશ પશ્ચિમ ઘાટની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે, જેની સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ ૭૦૦ થી ૨,૧૦૦ મીટર સુધીની છે અને કોલાગાપારા, કુરુમ્બાલકોટ્ટાઈ તેમજ વડક્કનાડ અને ચેકાડીના કેટલાક વિસ્તારો પૂર્વ ઘાટને મળતા આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/wayanad-topography.php |title=Topography, Western Ghats, Wayanad, Green Paradise, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડ, મલપ્પુરમ અને કોઝિકોડ જિલ્લાઓના ત્રિભેટા પર આવેલું ૨,૨૪૦ મીટર (૭,૩૪૯ ફૂટ) ઊંચું વેલ્લરી માલા શિખર એ વાયનાડ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે.<ref>{{Cite web |title=Vellarimala – trek to Vavul Mala {{!}} Trekking Programmes Kozhikode {{!}}Eco Tourism in Kerala |url=https://www.keralatourism.org/ecotourism/destinations/vellarimala |access-date=26 February 2025 |website=Ecotourism |language=en}}</ref> કોઝિકોડ અને કન્નૂર જિલ્લાઓમાંથી વિસ્તારો અલગ કરીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આ જિલ્લાનો ૮૮૫.૯૨ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો વિસ્તાર જંગલ આચ્છાદિત છે.<ref name="auto">{{Cite web |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |title=District Profile |website=spb.kerala.gov.in |access-date=7 January 2020 |archive-date=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227095504/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |url-status=dead}}</ref> વાયનાડમાં ત્રણ નગરપાલિકા શહેરો કલ્પેટ્ટા, માનંથાવાડી અને સુલતાન બથેરી છે. આ વિસ્તારમાં ઘણી સ્થાનિક આદિવાસી જનજાતિઓ રહે છે.<ref>{{cite web |title=Kerala Tourism |url=http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |access-date=21 June 2012 |archive-date=20 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020004545/http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/tribes-in-wayanad |title=Tribes in Wayanad |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> કાવેરી નદીની સહાયક નદી એવી કબીની નદીનું ઉદ્‌ગમ સ્થાન વાયનાડ છે. વાયનાડ જિલ્લો, પાડોશી મલપ્પુરમ જિલ્લાના નિલમ્બુર (પૂર્વીય એરનાડ વિસ્તાર) માં આવેલી ચાલિયાર ખીણ સાથે, કુદરતી સોનાના ક્ષેત્રો (ગોલ્ડ ફીલ્ડ્સ) માટે જાણીતો છે,<ref>{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/cgi-sys/suspendedpage.cgi?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Under Maintenance|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=8 July 2026}}</ref> જે નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના અન્ય ભાગોમાં પણ જોવા મળે છે. કેરળની ચોથી સૌથી લાંબી નદી એવી ચાલિયાર નદી વાયનાડના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળે છે. ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ એવી એડક્કલ ગુફાઓ પણ વાયનાડ જિલ્લામાં જ આવેલી છે. વાયનાડ જિલ્લો ઉત્તર અને ઉત્તર-પૂર્વમાં કર્ણાટક (કોડાગુ, ચામરાજનગર અને મૈસૂર જિલ્લાઓ) સાથે, દક્ષિણ-પૂર્વમાં તમિલનાડુ (નીલગિરી જિલ્લો) સાથે (તે કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો છે જે તેના બંને પાડોશી રાજ્યો સાથે સરહદ ધરાવે છે), દક્ષિણમાં મલપ્પુરમ, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં કોઝિકોડ અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં કન્નૂર જિલ્લા સાથે સરહદ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.mapsofindia.com/maps/kerala/districts/wayanad.htm |title=Wayanad District Map |website=Maps of India |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડના પુલપલ્લી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર લવ-કુશ મંદિર આવેલું છે અને વાયથિરી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર કાચનું મંદિર (મિરર ટેમ્પલ) છે, જે એક જૈન મંદિર છે. વરમબેટ્ટા મસ્જિદ એ વાયનાડની સૌથી જૂની મુસ્લિમ મસ્જિદ છે.<ref>{{Cite web |title=Varambetta Mosque, Kalpetta, Wayanad, District, Kerala, India |url= https://www.keralatourism.org/wayanad/varambetta-mosque-kalpetta.php |access-date=26 February 2025 |website= Kerala Tourism - Wayanad |language=en}}</ref> વાયનાડ કોટિઓટ યુદ્ધમાં તેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા માટે પ્રખ્યાત છે,<ref>{{Cite web|url=https://indianculture.gov.in/node/2820466|title=Indian Culture Portal |website = Indianculture.gov.in |access-date=8 July 2026}}</ref> જ્યાં પઝસ્સી રાજાએ મલબાર પ્રદેશના હિન્દુઓ અને મુસ્લિમોના સહયોગથી કુરીચ્યા આદિવાસી જનજાતિની મદદ લઈને અંગ્રેજો સામે બળવો પોકાર્યો હતો. કનિયામ્બેટ્ટા અને મુત્તિલ પંચાયતો એ વાયનાડના તમામ ખૂણેથી સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવી મધ્યમાં આવેલી પંચાયતો છે, જ્યારે તાવિંચલ પંચાયત કન્નૂર જિલ્લા સાથેની ઉત્તર-પૂર્વ સરહદ પર આવેલી છે. અમ્બુકુત્થી માલાની ગુફાઓમાંથી મળી આવેલા શિલાલેખો અને કોતરણીઓ એ વાતનો પુરાવો છે કે આ વિસ્તારમાં માનવ વસવાટ નવ-પાષાણ યુગની સભ્યતાના આરંભથી જ રહ્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nativeplanet.com/travel-guide/interesting-facts-about-wayanad-002956.html | title=Interesting Facts About Wayanad |date=23 December 2016}}</ref> == નામકરણ == 'વાયનાડ' નામ તમિલ અને મલયાલમ ભાષાના શબ્દ 'વાયલ નાડુ' પરથી બન્યું છે, જેનો ગુજરાતીમાં અર્થ 'ડાંગર/કાંગસિયાના ખેતરોની ભૂમિ' થાય છે.<ref name="auto"/> == ભૌગોલિક સ્થિતિ == [[File:Topography of Kerala.png|left|thumbnail|મૈસુર ઉચ્ચપ્રદેશ પર વાયનાડની ભૂગોળ]] વાયનાડ જિલ્લો નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના 'બયાલુ સીમે' પ્રદેશ (ઉચ્ચપ્રદેશ/પહાડી વિસ્તાર) માં આવેલો છે. ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ તે કર્ણાટકના પાડોશી જિલ્લાઓ કોડાગુ અને મૈસૂર, તથા તમિલનાડુના નીલગિરી જિલ્લાને સમાન છે. વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ એક વિસ્તરણ છે.<ref name="wnd">{{cite book |author=Government of India |year=2014 | title=District Census Handbook – Wayanad (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3203_PART_B_WAYANAD.pdf}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન, વાયનાડ એ તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનો એક તાલુકો હતો.<ref>{{cite book |author=Government of Madras |year=1953 |title=1951 Census Handbook- Malabar District |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> હાલના નીલગિરી જિલ્લામાં આવેલા ગુડાલુર અને પંડાલુર તાલુકાના વિસ્તારો, જે 'દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડ' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે પણ આ તત્કાલીન વાયનાડ તાલુકાનો જ ભાગ હતા.<ref name="Logan_2">{{cite book |last1=Logan |first1=William |title=Malabar Manual (Volume-2) |date=1887 |publisher=PRINTED BY R. HILL, AT THE GOVERNMENT PRESS. |location=Madras |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/page/n7/mode/2up}}</ref> મલબાર જિલ્લામાં ભારે વસતી અને નીલગિરીના નાના વિસ્તારને ધ્યાનમાં રાખીને, ૩૧ માર્ચ ૧૮૭૭ના રોજ દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડને પાડોશી નીલગિરી જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યું ત્યાં સુધી તે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ રહ્યું હતું.<ref name="Logan_2"/> વાયનાડ ૧૯૨૪ સુધી મલબાર જિલ્લા અંતર્ગત એક અલગ મહેસૂલી પ્રભાગ હતું.<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881–1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=10}}</ref> ભારતની સ્વતંત્રતા પછી ૧૯૫૬ના 'રાજ્ય પુનર્ગઠન' દરમિયાન, મૈસૂર રાજ્યે (હાલના કર્ણાટક) વાયનાડની ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક વિશિષ્ટતાઓને કારણે તેના પર દાવો કર્યો હતો. જોકે,૧૯૫૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરીના ભાષાકીય સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું કે તે સમયે વાયનાડની કુલ વસ્તીના ૮૭.૫% લોકો માતૃભાષા તરીકે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] બોલતા હતા, જ્યારે માત્ર ૬.૨% લોકો જ કન્નડ ભાષા બોલતા હતા.<ref name="census1951">{{cite book |author=J. I. Arputhanathan |year=1955 |title=South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf}}</ref> ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૭ના રોજ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનું કન્નૂર, કોઝિકોડ અને પલક્કડ એમ ત્રણ ભાગોમાં વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="1961_kkd">{{Cite book |title=District Census Handbook (2) – Kozhikode (1961) |last=Devassy |first=M. K. |publisher=Government of Kerala |year=1965 |location=Ernakulam |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf}}</ref> તે જ દિવસે વાયનાડ તાલુકાના ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ એમ બે ભાગ પાડવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr">{{cite book |author=M. K. Devassy |year=1965 |title=1961 Census Handbook- Cannanore District |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5668/1/22055_1961_CAN.pdf}}</ref> શરૂઆતમાં વાયનાડના આ બંને તાલુકાઓ નવરચિત કન્નૂર જિલ્લામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr"/> જોકે, બે મહિના બાદ ૧૫ માર્ચ ૧૯૫૭ના રોજ, દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાને કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યો.<ref name="1961_kkd"/> ત્યારબાદ ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૭૯ના રોજ ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને પણ કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરી દેવામાં આવ્યો હતો.<ref name="w1981">{{cite book |author=M. Vijayanunni |year=1983 |title=1981 Census Handbook- Wayanad District (Part-A&B) |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5755/1/29610_1981_WAY.pdf}}</ref> ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાઓને જોડીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે વાયનાડ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=https://wayanad.gov.in/history/ |title=History of Wayanad |website=wayanad.gov.in}}</ref> તે જ દિવસે ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાનું નામ બદલીને 'માનંથાવાડી' કરવામાં આવ્યું, અને દક્ષિણ વાયનાડનું વિભાજન કરીને 'સુલતાન બથેરી' તથા 'વાયથિરી' તાલુકા બનાવવામાં આવ્યા.<ref name="w1981"/> વાયથિરી તાલુકામાં આવેલું કલ્પેટ્ટા આ નવા જિલ્લાનું વહીવટી મથક બન્યું.<ref name="w1981"/> == ભૂગોળ == [[File:Waynad Bamboo Road.jpg|thumb|right|રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૭૬૬ કોઝિકોડ-કોલ્લીગલ પર વાયનાડનું દૃશ્ય]] [[File:Pozhuthana Wayanad.jpg|thumb|પોઝુથાના]] [[File:Misty Wayanad Wildlife Sanctuary, Muthanga Range - panoramio (3).jpg|thumbnail|વાયનાડ વન્યજીવન અભયારણ્ય]] વાયનાડ જિલ્લો ડેક્કન ઉચ્ચપ્રદેશના દક્ષિણ છેડે સ્થિત છે અને [[પશ્ચિમ ઘાટ]]નો એક ભાગ ધરાવે છે. કોઝિકોડ જિલ્લાની સરહદે આવેલો આ જિલ્લાનો પશ્ચિમ ભાગ ગીચ જંગલોથી આચ્છાદિત પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે. આ જિલ્લો દક્ષિણ-પશ્ચિમ ડેક્કન ઉચ્ચપ્રદેશનો એક ભાગ બનાવે છે અને તેનો ઢાળ પૂર્વ તરફનો છે. જિલ્લાનો ઘણો મોટો વિસ્તાર જંગલોથી ઢંકાયેલો છે, પરંતુ કુદરતી સંસાધનોના સતત અને આડેધડ શોષણને કારણે આસન્ન પર્યાવરણીય સંકટ ઊભું થઈ રહ્યું છે.<ref name="ingentaconnect">{{cite journal |url=http://www.ingentaconnect.com/content/bpl/dech/2012/00000043/00000001/art00009 |title=ingentaconnect Consuming the Forest in an Environment of Crisis: Nature Tourism,... |journal=Development and Change |publisher=ingentaconnect.com |access-date=29 January 2014 |date=January 2012 |volume=43 |issue=1 |pages=205–227 |doi=10.1111/j.1467-7660.2012.01754.x |last1=Münster |first1=Daniel |last2=Münster |first2=Ursula |pmid=22616125|url-access=subscription }}</ref> આ જિલ્લામાં ઘણા ટ્રેકિંગ પોઇન્ટ છે. ચેમ્બ્રા શિખર (૨,૧૦૦ મીટર) વાયનાડ જિલ્લામાં સૌથી ઊંચું શિખર છે. પદિંજરથરામાં બાણાસુર ટેકરી (૨,૦૭૯ મીટર) પણ ચેમ્બ્રા ટેકરીની ઊંચાઈ જેટલી જ છે. બ્રહ્મગિરિ ટેકરી પણ વાયનાડમાં એક અન્ય ટ્રેકિંગ પોઇન્ટ છે. વાયનાડ જિલ્લો વિવિધ જૈવિક અનામતોના સંરક્ષિત વિસ્તાર નેટવર્કથી ઘેરાયેલો છે જેમ કે પશ્ચિમમાં મલબાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, દક્ષિણમાં મુદુમલાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, પૂર્વમાં બાંદીપુર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઉત્તર પૂર્વમાં નાગરહોલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઉત્તરમાં બ્રહ્મગિરિ વન્યજીવન અભયારણ્ય અને ઉત્તર પશ્ચિમમાં અરલમ વન્યજીવન અભયારણ્ય જે વાયનાડ વન્યજીવન અભયારણ્ય સાથે જોડાયેલ છે. આ જિલ્લામાં સમૃદ્ધ જળ સંસાધનો છે. આ પ્રદેશમાં પૂર્વ તરફ વહેતી અને પશ્ચિમ તરફ વહેતી નદીઓ છે. જિલ્લાની મુખ્ય નદીઓમાંની એક કાબિની નદી છે, જે કાવેરી નદીની ઉપનદી છે; તે કેરળની ત્રણ પૂર્વ તરફ વહેતી નદીઓમાંની એક પણ છે. કબાનીમાં થિરુનેલી નદી, પનામારમ નદી અને મનંતવાડી નદી સહિત ઘણી ઉપનદીઓ છે. આ બધી નદીઓ સમૃદ્ધ જળ સંસાધન તેમજ જિલ્લા માટે એક વિશિષ્ટ લેન્ડસ્કેપ બનાવવામાં મદદ કરે છે. પર્વતીય કોતરોમાંથી પસાર થતી વખતે વિવિધ પ્રવાહો પનામારમ નદીમાં વહે છે અને અંતે નદી પનામારમ ખીણમાં પડે છે. જિલ્લામાંથી ચોક્કસ અંતર સુધી વહેતા, પનામારમ નદી મનંતવાડી નદીમાં જોડાય છે, જે 'થોંડરમુડી' નામના શિખરના નીચલા પ્રદેશોમાંથી ઉદ્ભવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/rivers-kabani.php |title=Rivers, Kabani, Wayanad, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020}}</ref> === બાણાસુરા સાગર બંધ === કબીની નદીની ઉપનદી કરમનાથોડુ નદી પર પાદિંજરથારામાં બાણાસુરા સાગર બંધ, ભારતનો સૌથી મોટો માટીનો બંધ અને એશિયામાં બીજો સૌથી મોટો બંધ માનવામાં આવે છે. આ બંધ આદર્શ રીતે બાણાસુરા પર્વતોની તળેટીમાં સ્થિત છે, જેનું નામ કેરળના પ્રખ્યાત શાસક રાજા મહાબલિના પુત્ર 'બાણાસુરા' પરથી પડ્યું છે. અહીંનો બંધ ૧૯૭૯માં બાણાસુરાસાગર પ્રોજેક્ટ વતી કક્કયમ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પાવર પ્રોજેક્ટને ટેકો આપવા અને સિંચાઈ અને પીવાના હેતુઓ માટે પાણીની માંગને પહોંચી વળવા માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. પાદિંજરથારાથી લગભગ ૨ કિમી દૂર સ્થિત આ બંધ વાયનાડમાં એક પર્યટન સ્થળ છે. બાણાસુરા બંધ પથ્થરો અને પથ્થરોના વિશાળ ઢગલાથી બનેલો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/banasura-sagar-dam |title=Banasura Sagar Dam, wayanad, Kerala - Wayanad.com |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> === કારાપુઝા બંધ === કારાપુઝા બંધ કાબીની નદીની ઉપનદી કારાપુઝા નદી પર બાંધવામાં આવ્યો છે. કેરળના વાયનાડ જિલ્લાના વાયથિરી અને સુલતાન બાથેરી તાલુકામાં ૫૫૮૦ હેક્ટર એટલે કે ૫૬૦૦ હેક્ટર વિસ્તારને સિંચાઈ પૂરી પાડવા માટે વાયનાડ જિલ્લાના વાયથિરી તાલુકામાં વઝાવટ્ટા. આ જળાશયની કુલ સંગ્રહ ક્ષમતા ૭૬.૫૦ મેટ્રિક ટન અને જીવંત સંગ્રહ ક્ષમતા ૭૦.૦૦ મેટ્રિક ટન છે.<ref>{{cite web |title=Karapuzha Medium Irrigation Project JI02692 |url=http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php}}</ref> === વન્યજીવસૃષ્ટિ === વાયનાડની માટી અને આબોહવા વ્યાપારી ધોરણે બાગાયત માટે યોગ્ય છે. શાકભાજીની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા અને બગીચાઓ સ્થાપવા માટે, કેરળ કૃષિ યુનિવર્સિટી અંબાલાવાયલ ખાતે એક પ્રાદેશિક કૃષિ સંશોધન સ્ટેશન ચલાવી રહી છે. કર્ણાટક અને તમિલનાડુના પડોશી વન્યજીવન અભયારણ્યોમાંથી હાથી, રીંછ અને અન્ય જંગલી પ્રાણીઓ, બેગુર જંગલ શ્રેણી અને મુથાંગાની આસપાસના જંગલોમાં ભટકાઈ જાય છે, જે સુલતાન બાથેરી શહેરથી ૨૦ કિલોમીટર દૂર છે. ફ્રેન્કીના સાંકડા મોંવાળા દેડકા તાજેતરમાં વાયનાડ જિલ્લામાં મળી આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhi-university-researchers-discover-new-species-of-frogs-in-western-ghats/articleshow/67976666.cms |title=Delhi University researchers discover new species of frogs in Western Ghats – Times of India |website=The Times of India |date=13 February 2019 |access-date=13 February 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-47208169 |title=New 'mystery' frog discovered in India |date=13 February 2019 |access-date=13 February 2019 |language=en-GB}}</ref> વાયનાડ લાફિંગથ્રશનું નામ આ પ્રદેશ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, પરંતુ અન્ય દક્ષિણ ભારતીય લાફિંગથ્રશથી વિપરીત, પશ્ચિમ ઘાટમાં વ્યાપકપણે ફેલાયેલું છે. == વસ્તી == {{historical populations|11=1901|12=75,149|13=1911|14=82,549|15=1921|16=84,771|17=1931|18=91,769|19=1941|20=1,06,350|21=1951|22=1,69,280|23=1961|24=2,75,255|25=1971|26=4,13,850|27=1981|28=5,54,026|29=1991|30=6,72,128|31=2001|32=7,80,619|33=2011|34=8,17,420|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |website=www.censusindia.gov.in |access-date=7 January 2020}}</ref>|align=left}} {{bar box |title = વાયનાડ જિલ્લામાં ધર્મો (૨૦૧૧)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|49.48}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|28.65}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|21.34}} {{bar percent|અન્ય|black|0.53}} }} {| class="wikitable sortable" |+ધર્મ (વાયનાડ) !તાલુકા !style="background-color: darkorange;" |હિન્દુ !style="background-color: dodgerblue;" |ખ્રિસ્તી !style="background-color: green;" |મુસ્લિમ |- |મનન્થાવેડ્ડી |style="background:darkorange" |46.31 |23.6 |29.52 |- |વ્યથિરી(કલપેટ્ટા) |style="background:darkorange" |42.69 |15.34 |41.36 |- |સુલતાન બાથેરી |style="background:darkorange" |58.19 |24.65 |16.74 |} આ કેરળનો સૌથી ઓછો વસ્તી ધરાવતો જિલ્લો છે. કેરળના અન્ય જિલ્લાઓથી વિપરીત, વાયનાડ જિલ્લામાં, જિલ્લાના નામ જેવું કોઈ શહેર કે ગામ નથી (એટલે ​​કે, "વાયનાડ નગર" નથી). વાયનાડમાં થિયા, નાયર અને વિવિધ જાતિઓ સાથે બહુમતી હિન્દુ વસ્તી છે. મુસ્લિમો (મપ્પીલાહ) બીજા ક્રમે સૌથી મોટો જૂથ છે, ત્યારબાદ નોંધપાત્ર ખ્રિસ્તી વસ્તી છે. સીરિયન ખ્રિસ્તીઓ, મધ્ય ત્રાવણકોરથી સ્થળાંતર કરીને મલબારના ભાગ રૂપે સ્થળાંતર કરીને પ્રભુત્વ ધરાવતો ભાગ બનાવે છે, અને વાયનાડમાં મલબાર જિલ્લામાં ખ્રિસ્તીઓનું પ્રમાણ સૌથી વધુ છે. ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ મુજબ, વાયનાડ જિલ્લાની વસ્તી ૮,૪૬,૬૩૭ હતી,<ref name="wnddemo_2018"/> જે કોમોરોસ રાષ્ટ્ર જેટલી જ હતી. <ref name="cia">{{cite web |author=US Directorate of Intelligence |title=Country Comparison: Population |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |url-status=dead |archive-date=13 June 2007 |access-date=1 October 2011 |quote=Comoros 794,683 July 2011 est.}}</ref> ૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી મુજબ, જિલ્લાને ભારતમાં (કુલ ૬૪૦ વસ્તીમાંથી) ૪૮૨મો ક્રમ આપવામાં આવ્યો છે. જિલ્લામાં પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૦૩૦/ચો.મી.) ૩૯૭ રહેવાસીઓની વસ્તી ગીચતા છે. ૩.૮૬% વસ્તી શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ અનુક્રમે ૩.૮૭% અને ૧૮.૮૬% વસ્તી ધરાવે છે.<ref name=districtcensus>{{cite web |title=District Census Hand Book: Wayanad |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/668/download/2320/DH_2011_3203_PART_A_DCHB_WAYANAD.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> આ સમગ્ર કેરળમાં સૌથી વધુ SC/ST ટકાવારી છે.<ref name="eco">{{Cite book |title=Economic Review 2020 – Volume I |last=Government of Kerala |publisher=Kerala State Planning Board |year=2021 |location=Thiruvananthapuram |url=https://spb.kerala.gov.in/sites/default/files/2021-01/English-Vol-1_0.pdf}}</ref> વાયનાડમાં પાનિયા, ઉરાલી કુરુમા અને કુરિચિયન જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=a74HA_RX3rIC&q=wayanad+badaga&pg=PA514 |title=A Badaga-English Dictionary |last1=Hockings |first1=Paul |last2=Pilot-Raichoor |first2=Christiane |publisher=Walter de Gruyter |year=1992 |isbn=9783110126778 |pages=514}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V09_307.gif |title=Imperial Gazetteer of India, v. 9, p. 301. |publisher=DSAL |pages=301}}</ref><ref>{{Cite book |last=Francis |first=W. |url=https://books.google.com/books?id=_RG2x2xDQ5UC |title=Gazetteer of South India |publisher=Mittal Publications |year=1988 |pages=183 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=zXBB1nZYoLIC |title=Hyderabad State |publisher=Atlantic Publishers & Distri |year=1937 |pages=100 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/dli.ministry.03018 |title=Imperial gazetteer of India provincial series Madras |publisher=Superintendent Government, Calcutta |year=1908 |pages=183 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Frowde |first=Henry |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.61194 |title=The Imperial Gazetteer Of India Vol Ix Bomjur-central India |year=1908 |pages=301 |language=en}}</ref> {{Pie chart |caption = વાયનાડ જિલ્લાની ભાષાઓ (૨૦૧૧)<ref name="languages"/> |label1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] |value1 = 93.88 |color1 = cornflowerblue |label2 = પાનિયા |value2 = 1.89 |color2 = mediumblue |label3 = [[તમિળ ભાષા|તમિલ]] |value3 = 1.14 |color3 = royalblue |label4 = [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]] |value4 = 0.94 |color4 = darkslateblue |label5 = અન્ય |value5 = 2.13 |color5 = grey }} ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી સમયે, ૯૩.૮૮% વસ્તી [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], ૧.૮૯% પાનિયા, ૧.૧૪% તમિલ અને ૦.૯૪% કન્નડ તેમની પ્રથમ ભાષા તરીકે બોલાતી હતી.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Wayanad district|વાયનાડ જિલ્લો}} {{Wikivoyage|Wayanad District|વાયનાડ જિલ્લો}} * [https://wayanad.gov.in/ આધિકારિક વેબસાઈટ] * {{URL|https://wayanadtourism.org|વાયનાડ પ્રવાસન સત્તાવાર વેબસાઇટ}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[Category:કેરળ]] orglrzcpzwntsnr1qhgnb3ni96wqclb 0 5319 903724 796123 2026-08-15T06:27:11Z Snehrashmi 41463 /* પ્રસ્તાવના */ 903724 wikitext text/x-wiki '''કણ્ણૂર જિલ્લો''' અથવા '''કન્નૂર જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.dtpckannur.com/ |title=DTPC Kannur {{!}} Kannur Tourist Places {{!}} DTPC Kannur |website=DTPC kannur |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kannur.nic.in/en/ |title=Kannur District , Government of kerala {{!}} An official website of kannur district administration {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref> કણ્ણૂર જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[કણ્ણૂર]] નગર ખાતે આવેલું છે. કન્નુર જિલ્લો ઉત્તરમાં કાસરગોડ જિલ્લો, દક્ષિણમાં કોઝિકોડ જિલ્લો, દક્ષિણપશ્ચિમમાં માહે જિલ્લો અને દક્ષિણપૂર્વમાં વાયનાડ જિલ્લોથી ઘેરાયેલો છે. પૂર્વમાં, જિલ્લો પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે, જે કર્ણાટક રાજ્ય (કોડાગુ જિલ્લો) સાથે સરહદ બનાવે છે. પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્ર આવેલો છે. પૈથલમાલા કન્નુર જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું બિંદુ (૧,૩૭૨ મીટર) છે. જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગમાં પુડુચેરી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો માહે જિલ્લો આવેલો છે. આ જિલ્લો ૧૯૫૭ માં સ્થાપિત થયો હતો. કન્નૂર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એ રાજ્યનું છઠ્ઠું સૌથી મોટું શહરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યનું અંગ છે અને કન્નૂર કેન્ટોનમેન્ટ એ કેરળનું એકમાત્ર કેન્ટોનમેન્ટ બોર્ડ છે. એઝિમાલા સ્થિત ભારતીય નૌસેના એકેડેમી એ એશિયાની સૌથી મોટી અને વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી નૌસેના એકેડેમી છે.<ref>{{cite news |last1=Ray |first1=Kalyan |title=Navy-Training Academy-proposed Expansion |url=https://www.deccanherald.com/content/627521/navy-training-academy-proposed-expansion.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Herald |date=11 August 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Asia's largest naval academy opened |url=http://www.arabnews.com/node/319812 |access-date=24 March 2022 |work=Arab News |date=10 January 2009}}</ref> મુઝપ્પિલંગાડ બીચ એ એશિયાનો સૌથી લાંબો 'ડ્રાઇવ-ઇન બીચ' (વાહન ચલાવી શકાય તેવો દરિયાકિનારો) છે અને બીબીસી ઓટોઝના લેખમાં તેને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ૬ ડ્રાઇવ-ઇન બીચમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/autos/story/20160617-the-worlds-best-beaches-for-driving|title=The best beaches for driving|last=Gibson|first=David K|access-date=26 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harigovind |title=Muzhappilangad wins BBC favour |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/240616/muzhappilangad-wins-bbc-favour.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Chronicle |date=24 June 2016 }}</ref> કન્નૂર જિલ્લો કેટલાક કિલ્લાઓનું ઘર છે જેમાં સેન્ટ એન્જેલો ફોર અને થલેસ્સેરી (ટેલિચેરી) કિલ્લા નો સમાવેશ થાય છે. જિલ્લાનું થલેસ્સેરી શહેર તેના 'થલેસ્સેરી મરી' (કાળા મરી) માટે જાણીતું છે. કન્નૂર એ કેરળનો છઠ્ઠો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો છે, જેના ૫૦% થી વધુ રહેવાસીઓ શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. કન્નૂરની શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે, જે એર્નાકુલમ જિલ્લા પછી કેરળમાં બીજા ક્રમે સૌથી મોટી છે.<ref>{{Cite web |url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |title=Population of Districts in India - 2001 |access-date=24 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128022116/http://www.urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |archive-date=28 November 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|title=Untitled Document|access-date=26 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725013220/http://www.dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|archive-date=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તે મદ્રાસ પ્રાંત હેઠળના મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતો. [[ચિત્ર:Kottiyoor temple festival.jpg|800px|thumb|right| કણ્ણૂર જિલ્લામાં આવેલા કોટ્ટિયૂર મંદિર ખાતે ઉત્સવ]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[અરાલમ વન્ય જીવ અભયારણ્ય‎]] == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category:Kannur (district)|કણ્ણૂર જિલ્લો}} * [http://www.kannur.nic.in કણ્ણૂર જિલ્લાનું અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427072410/http://www.kannur.nic.in/ |date=2009-04-27 }} * [http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm કેરળ રાજ્ય સરકારની વેબસાઇટ પર કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309133729/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm |date=2005-03-09 }} * [http://kannur.entegramam.gov.in/ કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701153126/http://kannur.entegramam.gov.in/ |date=2008-07-01 }} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] aa21fo5hqshhka0kobh5khl8gqih8ig 903725 903724 2026-08-15T06:36:11Z Snehrashmi 41463 /* માહિતી ચોકઠું */ 903725 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = કન્નૂર જિલ્લો | other_name = કણ્ણૂર જિલ્લો | nickname = કેરળનો તાજ | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Vpra floating park boat walking path.jpg | photo2a = Ptb kannur.jpg | photo2b = Muzhappilangad beach6.jpg | photo3a = St. Angelo Fort, Kannur.JPG | photo3b = Mappila bay.JPG | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br />વાયલાપરા તળાવ, મુઝાપ્પીલાંગડ બીચ, મપ્પીલા ખાડી, સેન્ટ એન્જેલો ફોર્ટ, કન્નુર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ. }} | image_map = India Kerala Kannur district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|11.8689|N|75.35546|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧૯૫૭ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = [[કણ્ણૂર]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = મહેસૂલ વિભાગો: ૨ | 1 = તાલિપરમ્બા | 2 = થાલાસેરી }} {{Collapsible list | title = Taluks: 5 | 1 = કનૂર | 2 = પય્યનૂર | 3 = તાલિપરમ્બા | 4 = ઇરિટ્ટી | 5 = [થાલાસેરી }} | government_type = | governing_body = જિલ્લા વહીવટ | leader_title = જિલ્લા પ્રભારી મંત્રી | leader_name = સન્ની જોસેફ<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kerala-govt-announces-ministers-in-charge-of-districts/article71044861.ece|title=Kerala govt. announces Ministers in charge of districts|date=31 May 2026|via=www.thehindu.com}}</ref> | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = અરુણ કે. વિજયન. IAS | leader_title2 = શહેર પોલીસ કમિશનર | leader_title3 = ગ્રામીણ પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = આર ઇલાંગો, IPS<ref>{{cite web |title=Who is Who |url=https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |website=kannur.keralapolice.gov.in |access-date=21 February 2021 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112143557/https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |url-status=dead }}</ref> | leader_name3 = નવનીત શર્મા, IPS<ref>{{cite news |title=Major reshuffle in top posts in Kerala Police, S Sreejith to be Crime Branch chief |url=https://www.thenewsminute.com/article/major-reshuffle-top-posts-kerala-police-s-sreejith-be-crime-branch-chief-140635 |access-date=21 February 2021 |work=The News Minute |date=1 January 2021 |language=en}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = ૫મો | area_total_km2 = ૨૯૬૬ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૬૧૫,૨૬૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_rank = | population_density_km2 = ૮૮૨ | population_demonym = [[wikt:Kannurian|કનૂરિયન]] | population_footnotes = <ref name="knrdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|archive-date=2 November 2021|access-date=29 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], અંગ્રેજી | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL-KNR]], IN-KL | registration_plate = *KL-13 કન્નૂર *KL-58 થાલાસેતી *KL-59 તાલિપરમ્બા *KL-78 ઇરિટ્ટી *KL-86 પય્યનૂર | blank1_name_sec1 = લિંગ ગુણોત્તર | blank1_info_sec1 = ૧૦૯૯ [[male|♂]]/[[female|♀]] | blank2_name_sec1 = સાક્ષરતા | blank2_info_sec1 = ૯૫.૧૦% | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૮૩<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://kannur.nic.in}} | footnotes = }} '''કણ્ણૂર જિલ્લો''' અથવા '''કન્નૂર જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.dtpckannur.com/ |title=DTPC Kannur {{!}} Kannur Tourist Places {{!}} DTPC Kannur |website=DTPC kannur |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kannur.nic.in/en/ |title=Kannur District , Government of kerala {{!}} An official website of kannur district administration {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref> કણ્ણૂર જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[કણ્ણૂર]] નગર ખાતે આવેલું છે. કન્નુર જિલ્લો ઉત્તરમાં કાસરગોડ જિલ્લો, દક્ષિણમાં કોઝિકોડ જિલ્લો, દક્ષિણપશ્ચિમમાં માહે જિલ્લો અને દક્ષિણપૂર્વમાં વાયનાડ જિલ્લોથી ઘેરાયેલો છે. પૂર્વમાં, જિલ્લો પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે, જે કર્ણાટક રાજ્ય (કોડાગુ જિલ્લો) સાથે સરહદ બનાવે છે. પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્ર આવેલો છે. પૈથલમાલા કન્નુર જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું બિંદુ (૧,૩૭૨ મીટર) છે. જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગમાં પુડુચેરી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો માહે જિલ્લો આવેલો છે. આ જિલ્લો ૧૯૫૭ માં સ્થાપિત થયો હતો. કન્નૂર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એ રાજ્યનું છઠ્ઠું સૌથી મોટું શહરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યનું અંગ છે અને કન્નૂર કેન્ટોનમેન્ટ એ કેરળનું એકમાત્ર કેન્ટોનમેન્ટ બોર્ડ છે. એઝિમાલા સ્થિત ભારતીય નૌસેના એકેડેમી એ એશિયાની સૌથી મોટી અને વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી નૌસેના એકેડેમી છે.<ref>{{cite news |last1=Ray |first1=Kalyan |title=Navy-Training Academy-proposed Expansion |url=https://www.deccanherald.com/content/627521/navy-training-academy-proposed-expansion.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Herald |date=11 August 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Asia's largest naval academy opened |url=http://www.arabnews.com/node/319812 |access-date=24 March 2022 |work=Arab News |date=10 January 2009}}</ref> મુઝપ્પિલંગાડ બીચ એ એશિયાનો સૌથી લાંબો 'ડ્રાઇવ-ઇન બીચ' (વાહન ચલાવી શકાય તેવો દરિયાકિનારો) છે અને બીબીસી ઓટોઝના લેખમાં તેને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ૬ ડ્રાઇવ-ઇન બીચમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/autos/story/20160617-the-worlds-best-beaches-for-driving|title=The best beaches for driving|last=Gibson|first=David K|access-date=26 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harigovind |title=Muzhappilangad wins BBC favour |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/240616/muzhappilangad-wins-bbc-favour.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Chronicle |date=24 June 2016 }}</ref> કન્નૂર જિલ્લો કેટલાક કિલ્લાઓનું ઘર છે જેમાં સેન્ટ એન્જેલો ફોર અને થલેસ્સેરી (ટેલિચેરી) કિલ્લા નો સમાવેશ થાય છે. જિલ્લાનું થલેસ્સેરી શહેર તેના 'થલેસ્સેરી મરી' (કાળા મરી) માટે જાણીતું છે. કન્નૂર એ કેરળનો છઠ્ઠો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો છે, જેના ૫૦% થી વધુ રહેવાસીઓ શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. કન્નૂરની શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે, જે એર્નાકુલમ જિલ્લા પછી કેરળમાં બીજા ક્રમે સૌથી મોટી છે.<ref>{{Cite web |url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |title=Population of Districts in India - 2001 |access-date=24 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128022116/http://www.urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |archive-date=28 November 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|title=Untitled Document|access-date=26 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725013220/http://www.dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|archive-date=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તે મદ્રાસ પ્રાંત હેઠળના મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતો. [[ચિત્ર:Kottiyoor temple festival.jpg|800px|thumb|right| કણ્ણૂર જિલ્લામાં આવેલા કોટ્ટિયૂર મંદિર ખાતે ઉત્સવ]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[અરાલમ વન્ય જીવ અભયારણ્ય‎]] == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category:Kannur (district)|કણ્ણૂર જિલ્લો}} * [http://www.kannur.nic.in કણ્ણૂર જિલ્લાનું અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427072410/http://www.kannur.nic.in/ |date=2009-04-27 }} * [http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm કેરળ રાજ્ય સરકારની વેબસાઇટ પર કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309133729/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm |date=2005-03-09 }} * [http://kannur.entegramam.gov.in/ કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701153126/http://kannur.entegramam.gov.in/ |date=2008-07-01 }} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] rfqddf47oa1begai5ogu8yo21g112at 903726 903725 2026-08-15T06:59:05Z Snehrashmi 41463 /* જનસંખ્યા */ 903726 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = કન્નૂર જિલ્લો | other_name = કણ્ણૂર જિલ્લો | nickname = કેરળનો તાજ | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Vpra floating park boat walking path.jpg | photo2a = Ptb kannur.jpg | photo2b = Muzhappilangad beach6.jpg | photo3a = St. Angelo Fort, Kannur.JPG | photo3b = Mappila bay.JPG | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br />વાયલાપરા તળાવ, મુઝાપ્પીલાંગડ બીચ, મપ્પીલા ખાડી, સેન્ટ એન્જેલો ફોર્ટ, કન્નુર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ. }} | image_map = India Kerala Kannur district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|11.8689|N|75.35546|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧૯૫૭ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = [[કણ્ણૂર]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = મહેસૂલ વિભાગો: ૨ | 1 = તાલિપરમ્બા | 2 = થાલાસેરી }} {{Collapsible list | title = Taluks: 5 | 1 = કનૂર | 2 = પય્યનૂર | 3 = તાલિપરમ્બા | 4 = ઇરિટ્ટી | 5 = [થાલાસેરી }} | government_type = | governing_body = જિલ્લા વહીવટ | leader_title = જિલ્લા પ્રભારી મંત્રી | leader_name = સન્ની જોસેફ<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kerala-govt-announces-ministers-in-charge-of-districts/article71044861.ece|title=Kerala govt. announces Ministers in charge of districts|date=31 May 2026|via=www.thehindu.com}}</ref> | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = અરુણ કે. વિજયન. IAS | leader_title2 = શહેર પોલીસ કમિશનર | leader_title3 = ગ્રામીણ પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = આર ઇલાંગો, IPS<ref>{{cite web |title=Who is Who |url=https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |website=kannur.keralapolice.gov.in |access-date=21 February 2021 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112143557/https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |url-status=dead }}</ref> | leader_name3 = નવનીત શર્મા, IPS<ref>{{cite news |title=Major reshuffle in top posts in Kerala Police, S Sreejith to be Crime Branch chief |url=https://www.thenewsminute.com/article/major-reshuffle-top-posts-kerala-police-s-sreejith-be-crime-branch-chief-140635 |access-date=21 February 2021 |work=The News Minute |date=1 January 2021 |language=en}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = ૫મો | area_total_km2 = ૨૯૬૬ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૬૧૫,૨૬૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_rank = | population_density_km2 = ૮૮૨ | population_demonym = [[wikt:Kannurian|કનૂરિયન]] | population_footnotes = <ref name="knrdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|archive-date=2 November 2021|access-date=29 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], અંગ્રેજી | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL-KNR]], IN-KL | registration_plate = *KL-13 કન્નૂર *KL-58 થાલાસેતી *KL-59 તાલિપરમ્બા *KL-78 ઇરિટ્ટી *KL-86 પય્યનૂર | blank1_name_sec1 = લિંગ ગુણોત્તર | blank1_info_sec1 = ૧૦૯૯ [[male|♂]]/[[female|♀]] | blank2_name_sec1 = સાક્ષરતા | blank2_info_sec1 = ૯૫.૧૦% | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૮૩<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://kannur.nic.in}} | footnotes = }} '''કણ્ણૂર જિલ્લો''' અથવા '''કન્નૂર જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.dtpckannur.com/ |title=DTPC Kannur {{!}} Kannur Tourist Places {{!}} DTPC Kannur |website=DTPC kannur |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kannur.nic.in/en/ |title=Kannur District , Government of kerala {{!}} An official website of kannur district administration {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref> કણ્ણૂર જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[કણ્ણૂર]] નગર ખાતે આવેલું છે. કન્નુર જિલ્લો ઉત્તરમાં કાસરગોડ જિલ્લો, દક્ષિણમાં કોઝિકોડ જિલ્લો, દક્ષિણપશ્ચિમમાં માહે જિલ્લો અને દક્ષિણપૂર્વમાં વાયનાડ જિલ્લોથી ઘેરાયેલો છે. પૂર્વમાં, જિલ્લો પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે, જે કર્ણાટક રાજ્ય (કોડાગુ જિલ્લો) સાથે સરહદ બનાવે છે. પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્ર આવેલો છે. પૈથલમાલા કન્નુર જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું બિંદુ (૧,૩૭૨ મીટર) છે. જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગમાં પુડુચેરી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો માહે જિલ્લો આવેલો છે. આ જિલ્લો ૧૯૫૭ માં સ્થાપિત થયો હતો. કન્નૂર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એ રાજ્યનું છઠ્ઠું સૌથી મોટું શહરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યનું અંગ છે અને કન્નૂર કેન્ટોનમેન્ટ એ કેરળનું એકમાત્ર કેન્ટોનમેન્ટ બોર્ડ છે. એઝિમાલા સ્થિત ભારતીય નૌસેના એકેડેમી એ એશિયાની સૌથી મોટી અને વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી નૌસેના એકેડેમી છે.<ref>{{cite news |last1=Ray |first1=Kalyan |title=Navy-Training Academy-proposed Expansion |url=https://www.deccanherald.com/content/627521/navy-training-academy-proposed-expansion.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Herald |date=11 August 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Asia's largest naval academy opened |url=http://www.arabnews.com/node/319812 |access-date=24 March 2022 |work=Arab News |date=10 January 2009}}</ref> મુઝપ્પિલંગાડ બીચ એ એશિયાનો સૌથી લાંબો 'ડ્રાઇવ-ઇન બીચ' (વાહન ચલાવી શકાય તેવો દરિયાકિનારો) છે અને બીબીસી ઓટોઝના લેખમાં તેને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ૬ ડ્રાઇવ-ઇન બીચમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/autos/story/20160617-the-worlds-best-beaches-for-driving|title=The best beaches for driving|last=Gibson|first=David K|access-date=26 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harigovind |title=Muzhappilangad wins BBC favour |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/240616/muzhappilangad-wins-bbc-favour.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Chronicle |date=24 June 2016 }}</ref> કન્નૂર જિલ્લો કેટલાક કિલ્લાઓનું ઘર છે જેમાં સેન્ટ એન્જેલો ફોર અને થલેસ્સેરી (ટેલિચેરી) કિલ્લા નો સમાવેશ થાય છે. જિલ્લાનું થલેસ્સેરી શહેર તેના 'થલેસ્સેરી મરી' (કાળા મરી) માટે જાણીતું છે. કન્નૂર એ કેરળનો છઠ્ઠો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો છે, જેના ૫૦% થી વધુ રહેવાસીઓ શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. કન્નૂરની શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે, જે એર્નાકુલમ જિલ્લા પછી કેરળમાં બીજા ક્રમે સૌથી મોટી છે.<ref>{{Cite web |url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |title=Population of Districts in India - 2001 |access-date=24 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128022116/http://www.urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |archive-date=28 November 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|title=Untitled Document|access-date=26 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725013220/http://www.dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|archive-date=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તે મદ્રાસ પ્રાંત હેઠળના મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતો. == રચના == ૧૯૫૬માં કેરળ રાજ્યની સ્થાપના બાદ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાને ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો હતો: કન્નૂર જિલ્લો, કોઝિકોડ જિલ્લો અને પલક્કડ જિલ્લો. ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ, [[વાયનાડ જિલ્લો|વાયનાડ જિલ્લા]]ની રચના કરવા માટે કન્નૂર જિલ્લાના ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને અલગ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ ૧૯૮૪માં, કાસરગોડ જિલ્લાની રચના કરવા માટે કાસરગોડ અને હોસદુર્ગ તાલુકાઓને અલગ કરવામાં આવ્યા હતા. {{clear}} == જનસંખ્યા == [[File:Mattul Kannur.jpg|left|thumbnail|માટૂલ ફેરી]] [[File:Subdistricts of Kannur.png|thumbnail|કન્નૂરના તાલુકા]] [[File:Payyambalam Beach Back Water.jpg|left|thumbnail|પય્યમ્બલમ બીચ]] [[File:Estuary of River Anjarakkandy.jpg|thumb|Estuary of [[Anjarakandi River]]]] {{historical populations|11=1901|12=5,29,623|13=1911|14=5,65,261|15=1921|16=5,78,680|17=1931|18=6,62,715|19=1941|20=7,43,322|21=1951|22=9,04,470|23=1961|24=11,77,948|25=1971|26=15,52,809|27=1981|28=19,30,726|29=1991|30=22,51,727|31=2001|32=24,08,956|33=2011|34=25,23,003|35=2018|36=26,15,266|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in}}</ref>|align=center}} ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ અનુસાર, કન્નૂર જિલ્લાની વસ્તી ૨૬,૧૫,૨૬૬ છે.<ref name="knrdemo_2018"/> જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર ૮૮૨ રહેવાસીઓની (૨,૨૮૦/ચોરસ માઇલ) છે. ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકામાં તેનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૪.૮૪% હતો. ૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી અનુસાર આ જિલ્લો ભારતમાં (કુલ ૬૪૦ માંથી) ૧૭૦મો ક્રમ ધરાવે છે. કન્નૂરમાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૩૩ મહિલાઓનો લિંગ ગુણોત્તર છે, જે ભારતના કોઈપણ જિલ્લામાં સૌથી વધુ છે, અને તેનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૧૦% છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અનુક્રમે વસ્તીના ૩.૩૦% અને ૧.૬૪% છે. મલયાલમ એ મુખ્ય ભાષા છે, જે ૯૮.૮૮% વસ્તી દ્વારા બોલવામાં આવે છે. નાની લઘુમતીઓ મુખ્યત્વે શહેરી વિસ્તારોમાં તમિલ, હિન્દી અને કન્નડ બોલે છે. ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર જિલ્લાની વસ્તી ૨૪,૧૨,૩૬૫ હતી. ૨૦૦૧માં આ કેરળનો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો હતો, પરંતુ ૨૦૧૧માં એર્નાકુલમ, થ્રિશુર અને કોઝિકોડ પછી તે ચોથા સ્થાને આવી ગયો હતો. વસ્તીના લગભગ ૫૦.૩૫% લોકો શહેરી સંકલનમાં રહે છે. કન્નૂર જિલ્લાની કુલ શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે. આ એર્ણાકુલમ પછી કેરળમાં બીજી સૌથી મોટી શહેરી વસ્તી છે અને તે કોઈ મેટ્રો શહેરની વસ્તી કરતાં પણ વધુ છે. વધારે શહેરી વસ્તીનું કારણ જિલ્લામાં આવેલા ૪૫ શહેરો છે, જે ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ કેરળમાં સૌથી વધુ હતા. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીમાં થ્રિશુરમાં ૧૩૫ શહેરો અને કન્નૂરમાં ૬૭ શહેરો નોંધાયા છે. કન્નૂર જિલ્લામાં એક મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કન્નૂર છે, અને થલેસ્સેરી, પય્યાનુર, તલિપરમ્બા, કુથુપરમ્બા અને મટ્ટાનુર સહિતની અન્ય પ્રમુખ નગરપાલિકાઓ છે. આ ઉપરાંત અંચરાકંડી, અઝીકોડ નોર્થ, અઝીકોડ સાઉથ, ચાલા, ચિલોરા, ચેરુકુન્નુ, ચેરુથાઝામ, ચિરાક્કલ, ચોકલી, ધર્માડોમ, ઇલાયવૂર, ઇરંહોલી, ઇરીવેરી, કડાચિરા, કદીરૂર, કલ્લિયાસ્સેરી, કન્હીરોડ, કન્નડીપરમ્બા, કન્નાપુરમ, કોટ્ટાયમ-મલબાર, મય્યિલ, માવિલાયી, મુન્દેરી, મુઝપ્પિલંગાડ, નારાથ, ન્યુ માહે, પડુવિલાયી, પલ્લીક્કુન્નુ, પન્નિયાનુર, પાનુર, પપ્પિનીસ્સેરી, પથિરીયાડ, પટ્ટિયમ, ઇરિટ્ટી, પેરાલાસ્સેરી, પેરિંગાથુર, પીનારાયી, પુઝાથી, થોટ્ટડા, વલાપટ્ટનમ અને વારમ સહિત ૬૦ શહેરી વિસ્તારો આવેલા છે. [[ચિત્ર:Kottiyoor temple festival.jpg|800px|thumb|right| કણ્ણૂર જિલ્લામાં આવેલા કોટ્ટિયૂર મંદિર ખાતે ઉત્સવ]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[અરાલમ વન્ય જીવ અભયારણ્ય‎]] == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category:Kannur (district)|કણ્ણૂર જિલ્લો}} * [http://www.kannur.nic.in કણ્ણૂર જિલ્લાનું અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427072410/http://www.kannur.nic.in/ |date=2009-04-27 }} * [http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm કેરળ રાજ્ય સરકારની વેબસાઇટ પર કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309133729/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm |date=2005-03-09 }} * [http://kannur.entegramam.gov.in/ કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701153126/http://kannur.entegramam.gov.in/ |date=2008-07-01 }} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] saj97y539setghfhggikecqbny1201o 903727 903726 2026-08-15T06:59:33Z Snehrashmi 41463 /* સંદર્ભ */ 903727 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = કન્નૂર જિલ્લો | other_name = કણ્ણૂર જિલ્લો | nickname = કેરળનો તાજ | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Vpra floating park boat walking path.jpg | photo2a = Ptb kannur.jpg | photo2b = Muzhappilangad beach6.jpg | photo3a = St. Angelo Fort, Kannur.JPG | photo3b = Mappila bay.JPG | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br />વાયલાપરા તળાવ, મુઝાપ્પીલાંગડ બીચ, મપ્પીલા ખાડી, સેન્ટ એન્જેલો ફોર્ટ, કન્નુર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ. }} | image_map = India Kerala Kannur district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|11.8689|N|75.35546|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧૯૫૭ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = [[કણ્ણૂર]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = મહેસૂલ વિભાગો: ૨ | 1 = તાલિપરમ્બા | 2 = થાલાસેરી }} {{Collapsible list | title = Taluks: 5 | 1 = કનૂર | 2 = પય્યનૂર | 3 = તાલિપરમ્બા | 4 = ઇરિટ્ટી | 5 = [થાલાસેરી }} | government_type = | governing_body = જિલ્લા વહીવટ | leader_title = જિલ્લા પ્રભારી મંત્રી | leader_name = સન્ની જોસેફ<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kerala-govt-announces-ministers-in-charge-of-districts/article71044861.ece|title=Kerala govt. announces Ministers in charge of districts|date=31 May 2026|via=www.thehindu.com}}</ref> | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = અરુણ કે. વિજયન. IAS | leader_title2 = શહેર પોલીસ કમિશનર | leader_title3 = ગ્રામીણ પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = આર ઇલાંગો, IPS<ref>{{cite web |title=Who is Who |url=https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |website=kannur.keralapolice.gov.in |access-date=21 February 2021 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112143557/https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |url-status=dead }}</ref> | leader_name3 = નવનીત શર્મા, IPS<ref>{{cite news |title=Major reshuffle in top posts in Kerala Police, S Sreejith to be Crime Branch chief |url=https://www.thenewsminute.com/article/major-reshuffle-top-posts-kerala-police-s-sreejith-be-crime-branch-chief-140635 |access-date=21 February 2021 |work=The News Minute |date=1 January 2021 |language=en}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = ૫મો | area_total_km2 = ૨૯૬૬ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૬૧૫,૨૬૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_rank = | population_density_km2 = ૮૮૨ | population_demonym = [[wikt:Kannurian|કનૂરિયન]] | population_footnotes = <ref name="knrdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|archive-date=2 November 2021|access-date=29 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], અંગ્રેજી | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL-KNR]], IN-KL | registration_plate = *KL-13 કન્નૂર *KL-58 થાલાસેતી *KL-59 તાલિપરમ્બા *KL-78 ઇરિટ્ટી *KL-86 પય્યનૂર | blank1_name_sec1 = લિંગ ગુણોત્તર | blank1_info_sec1 = ૧૦૯૯ [[male|♂]]/[[female|♀]] | blank2_name_sec1 = સાક્ષરતા | blank2_info_sec1 = ૯૫.૧૦% | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૮૩<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://kannur.nic.in}} | footnotes = }} '''કણ્ણૂર જિલ્લો''' અથવા '''કન્નૂર જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.dtpckannur.com/ |title=DTPC Kannur {{!}} Kannur Tourist Places {{!}} DTPC Kannur |website=DTPC kannur |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kannur.nic.in/en/ |title=Kannur District , Government of kerala {{!}} An official website of kannur district administration {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref> કણ્ણૂર જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[કણ્ણૂર]] નગર ખાતે આવેલું છે. કન્નુર જિલ્લો ઉત્તરમાં કાસરગોડ જિલ્લો, દક્ષિણમાં કોઝિકોડ જિલ્લો, દક્ષિણપશ્ચિમમાં માહે જિલ્લો અને દક્ષિણપૂર્વમાં વાયનાડ જિલ્લોથી ઘેરાયેલો છે. પૂર્વમાં, જિલ્લો પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે, જે કર્ણાટક રાજ્ય (કોડાગુ જિલ્લો) સાથે સરહદ બનાવે છે. પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્ર આવેલો છે. પૈથલમાલા કન્નુર જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું બિંદુ (૧,૩૭૨ મીટર) છે. જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગમાં પુડુચેરી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો માહે જિલ્લો આવેલો છે. આ જિલ્લો ૧૯૫૭ માં સ્થાપિત થયો હતો. કન્નૂર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એ રાજ્યનું છઠ્ઠું સૌથી મોટું શહરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યનું અંગ છે અને કન્નૂર કેન્ટોનમેન્ટ એ કેરળનું એકમાત્ર કેન્ટોનમેન્ટ બોર્ડ છે. એઝિમાલા સ્થિત ભારતીય નૌસેના એકેડેમી એ એશિયાની સૌથી મોટી અને વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી નૌસેના એકેડેમી છે.<ref>{{cite news |last1=Ray |first1=Kalyan |title=Navy-Training Academy-proposed Expansion |url=https://www.deccanherald.com/content/627521/navy-training-academy-proposed-expansion.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Herald |date=11 August 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Asia's largest naval academy opened |url=http://www.arabnews.com/node/319812 |access-date=24 March 2022 |work=Arab News |date=10 January 2009}}</ref> મુઝપ્પિલંગાડ બીચ એ એશિયાનો સૌથી લાંબો 'ડ્રાઇવ-ઇન બીચ' (વાહન ચલાવી શકાય તેવો દરિયાકિનારો) છે અને બીબીસી ઓટોઝના લેખમાં તેને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ૬ ડ્રાઇવ-ઇન બીચમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/autos/story/20160617-the-worlds-best-beaches-for-driving|title=The best beaches for driving|last=Gibson|first=David K|access-date=26 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harigovind |title=Muzhappilangad wins BBC favour |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/240616/muzhappilangad-wins-bbc-favour.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Chronicle |date=24 June 2016 }}</ref> કન્નૂર જિલ્લો કેટલાક કિલ્લાઓનું ઘર છે જેમાં સેન્ટ એન્જેલો ફોર અને થલેસ્સેરી (ટેલિચેરી) કિલ્લા નો સમાવેશ થાય છે. જિલ્લાનું થલેસ્સેરી શહેર તેના 'થલેસ્સેરી મરી' (કાળા મરી) માટે જાણીતું છે. કન્નૂર એ કેરળનો છઠ્ઠો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો છે, જેના ૫૦% થી વધુ રહેવાસીઓ શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. કન્નૂરની શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે, જે એર્નાકુલમ જિલ્લા પછી કેરળમાં બીજા ક્રમે સૌથી મોટી છે.<ref>{{Cite web |url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |title=Population of Districts in India - 2001 |access-date=24 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128022116/http://www.urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |archive-date=28 November 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|title=Untitled Document|access-date=26 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725013220/http://www.dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|archive-date=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તે મદ્રાસ પ્રાંત હેઠળના મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતો. == રચના == ૧૯૫૬માં કેરળ રાજ્યની સ્થાપના બાદ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાને ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો હતો: કન્નૂર જિલ્લો, કોઝિકોડ જિલ્લો અને પલક્કડ જિલ્લો. ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ, [[વાયનાડ જિલ્લો|વાયનાડ જિલ્લા]]ની રચના કરવા માટે કન્નૂર જિલ્લાના ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને અલગ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ ૧૯૮૪માં, કાસરગોડ જિલ્લાની રચના કરવા માટે કાસરગોડ અને હોસદુર્ગ તાલુકાઓને અલગ કરવામાં આવ્યા હતા. {{clear}} == જનસંખ્યા == [[File:Mattul Kannur.jpg|left|thumbnail|માટૂલ ફેરી]] [[File:Subdistricts of Kannur.png|thumbnail|કન્નૂરના તાલુકા]] [[File:Payyambalam Beach Back Water.jpg|left|thumbnail|પય્યમ્બલમ બીચ]] [[File:Estuary of River Anjarakkandy.jpg|thumb|Estuary of [[Anjarakandi River]]]] {{historical populations|11=1901|12=5,29,623|13=1911|14=5,65,261|15=1921|16=5,78,680|17=1931|18=6,62,715|19=1941|20=7,43,322|21=1951|22=9,04,470|23=1961|24=11,77,948|25=1971|26=15,52,809|27=1981|28=19,30,726|29=1991|30=22,51,727|31=2001|32=24,08,956|33=2011|34=25,23,003|35=2018|36=26,15,266|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in}}</ref>|align=center}} ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ અનુસાર, કન્નૂર જિલ્લાની વસ્તી ૨૬,૧૫,૨૬૬ છે.<ref name="knrdemo_2018"/> જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર ૮૮૨ રહેવાસીઓની (૨,૨૮૦/ચોરસ માઇલ) છે. ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકામાં તેનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૪.૮૪% હતો. ૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી અનુસાર આ જિલ્લો ભારતમાં (કુલ ૬૪૦ માંથી) ૧૭૦મો ક્રમ ધરાવે છે. કન્નૂરમાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૩૩ મહિલાઓનો લિંગ ગુણોત્તર છે, જે ભારતના કોઈપણ જિલ્લામાં સૌથી વધુ છે, અને તેનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૧૦% છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અનુક્રમે વસ્તીના ૩.૩૦% અને ૧.૬૪% છે. મલયાલમ એ મુખ્ય ભાષા છે, જે ૯૮.૮૮% વસ્તી દ્વારા બોલવામાં આવે છે. નાની લઘુમતીઓ મુખ્યત્વે શહેરી વિસ્તારોમાં તમિલ, હિન્દી અને કન્નડ બોલે છે. ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર જિલ્લાની વસ્તી ૨૪,૧૨,૩૬૫ હતી. ૨૦૦૧માં આ કેરળનો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો હતો, પરંતુ ૨૦૧૧માં એર્નાકુલમ, થ્રિશુર અને કોઝિકોડ પછી તે ચોથા સ્થાને આવી ગયો હતો. વસ્તીના લગભગ ૫૦.૩૫% લોકો શહેરી સંકલનમાં રહે છે. કન્નૂર જિલ્લાની કુલ શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે. આ એર્ણાકુલમ પછી કેરળમાં બીજી સૌથી મોટી શહેરી વસ્તી છે અને તે કોઈ મેટ્રો શહેરની વસ્તી કરતાં પણ વધુ છે. વધારે શહેરી વસ્તીનું કારણ જિલ્લામાં આવેલા ૪૫ શહેરો છે, જે ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ કેરળમાં સૌથી વધુ હતા. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીમાં થ્રિશુરમાં ૧૩૫ શહેરો અને કન્નૂરમાં ૬૭ શહેરો નોંધાયા છે. કન્નૂર જિલ્લામાં એક મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કન્નૂર છે, અને થલેસ્સેરી, પય્યાનુર, તલિપરમ્બા, કુથુપરમ્બા અને મટ્ટાનુર સહિતની અન્ય પ્રમુખ નગરપાલિકાઓ છે. આ ઉપરાંત અંચરાકંડી, અઝીકોડ નોર્થ, અઝીકોડ સાઉથ, ચાલા, ચિલોરા, ચેરુકુન્નુ, ચેરુથાઝામ, ચિરાક્કલ, ચોકલી, ધર્માડોમ, ઇલાયવૂર, ઇરંહોલી, ઇરીવેરી, કડાચિરા, કદીરૂર, કલ્લિયાસ્સેરી, કન્હીરોડ, કન્નડીપરમ્બા, કન્નાપુરમ, કોટ્ટાયમ-મલબાર, મય્યિલ, માવિલાયી, મુન્દેરી, મુઝપ્પિલંગાડ, નારાથ, ન્યુ માહે, પડુવિલાયી, પલ્લીક્કુન્નુ, પન્નિયાનુર, પાનુર, પપ્પિનીસ્સેરી, પથિરીયાડ, પટ્ટિયમ, ઇરિટ્ટી, પેરાલાસ્સેરી, પેરિંગાથુર, પીનારાયી, પુઝાથી, થોટ્ટડા, વલાપટ્ટનમ અને વારમ સહિત ૬૦ શહેરી વિસ્તારો આવેલા છે. [[ચિત્ર:Kottiyoor temple festival.jpg|800px|thumb|right| કણ્ણૂર જિલ્લામાં આવેલા કોટ્ટિયૂર મંદિર ખાતે ઉત્સવ]] {{clear}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[અરાલમ વન્ય જીવ અભયારણ્ય‎]] == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category:Kannur (district)|કણ્ણૂર જિલ્લો}} * [http://www.kannur.nic.in કણ્ણૂર જિલ્લાનું અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427072410/http://www.kannur.nic.in/ |date=2009-04-27 }} * [http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm કેરળ રાજ્ય સરકારની વેબસાઇટ પર કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309133729/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm |date=2005-03-09 }} * [http://kannur.entegramam.gov.in/ કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701153126/http://kannur.entegramam.gov.in/ |date=2008-07-01 }} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] dmgnh3ib08gyqhnm3yhhulz4f75ava9 903728 903727 2026-08-15T07:56:17Z Snehrashmi 41463 /* જનસંખ્યા */ + સંદર્ભ 903728 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = કન્નૂર જિલ્લો | other_name = કણ્ણૂર જિલ્લો | nickname = કેરળનો તાજ | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Vpra floating park boat walking path.jpg | photo2a = Ptb kannur.jpg | photo2b = Muzhappilangad beach6.jpg | photo3a = St. Angelo Fort, Kannur.JPG | photo3b = Mappila bay.JPG | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br />વાયલાપરા તળાવ, મુઝાપ્પીલાંગડ બીચ, મપ્પીલા ખાડી, સેન્ટ એન્જેલો ફોર્ટ, કન્નુર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ. }} | image_map = India Kerala Kannur district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|11.8689|N|75.35546|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧૯૫૭ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = [[કણ્ણૂર]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = મહેસૂલ વિભાગો: ૨ | 1 = તાલિપરમ્બા | 2 = થાલાસેરી }} {{Collapsible list | title = Taluks: 5 | 1 = કનૂર | 2 = પય્યનૂર | 3 = તાલિપરમ્બા | 4 = ઇરિટ્ટી | 5 = [થાલાસેરી }} | government_type = | governing_body = જિલ્લા વહીવટ | leader_title = જિલ્લા પ્રભારી મંત્રી | leader_name = સન્ની જોસેફ<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kerala-govt-announces-ministers-in-charge-of-districts/article71044861.ece|title=Kerala govt. announces Ministers in charge of districts|date=31 May 2026|via=www.thehindu.com}}</ref> | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = અરુણ કે. વિજયન. IAS | leader_title2 = શહેર પોલીસ કમિશનર | leader_title3 = ગ્રામીણ પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = આર ઇલાંગો, IPS<ref>{{cite web |title=Who is Who |url=https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |website=kannur.keralapolice.gov.in |access-date=21 February 2021 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112143557/https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |url-status=dead }}</ref> | leader_name3 = નવનીત શર્મા, IPS<ref>{{cite news |title=Major reshuffle in top posts in Kerala Police, S Sreejith to be Crime Branch chief |url=https://www.thenewsminute.com/article/major-reshuffle-top-posts-kerala-police-s-sreejith-be-crime-branch-chief-140635 |access-date=21 February 2021 |work=The News Minute |date=1 January 2021 |language=en}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = ૫મો | area_total_km2 = ૨૯૬૬ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૬૧૫,૨૬૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_rank = | population_density_km2 = ૮૮૨ | population_demonym = [[wikt:Kannurian|કનૂરિયન]] | population_footnotes = <ref name="knrdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|archive-date=2 November 2021|access-date=29 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], અંગ્રેજી | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL-KNR]], IN-KL | registration_plate = *KL-13 કન્નૂર *KL-58 થાલાસેતી *KL-59 તાલિપરમ્બા *KL-78 ઇરિટ્ટી *KL-86 પય્યનૂર | blank1_name_sec1 = લિંગ ગુણોત્તર | blank1_info_sec1 = ૧૦૯૯ [[male|♂]]/[[female|♀]] | blank2_name_sec1 = સાક્ષરતા | blank2_info_sec1 = ૯૫.૧૦% | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૮૩<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://kannur.nic.in}} | footnotes = }} '''કણ્ણૂર જિલ્લો''' અથવા '''કન્નૂર જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.dtpckannur.com/ |title=DTPC Kannur {{!}} Kannur Tourist Places {{!}} DTPC Kannur |website=DTPC kannur |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kannur.nic.in/en/ |title=Kannur District , Government of kerala {{!}} An official website of kannur district administration {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref> કણ્ણૂર જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[કણ્ણૂર]] નગર ખાતે આવેલું છે. કન્નુર જિલ્લો ઉત્તરમાં કાસરગોડ જિલ્લો, દક્ષિણમાં કોઝિકોડ જિલ્લો, દક્ષિણપશ્ચિમમાં માહે જિલ્લો અને દક્ષિણપૂર્વમાં વાયનાડ જિલ્લોથી ઘેરાયેલો છે. પૂર્વમાં, જિલ્લો પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે, જે કર્ણાટક રાજ્ય (કોડાગુ જિલ્લો) સાથે સરહદ બનાવે છે. પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્ર આવેલો છે. પૈથલમાલા કન્નુર જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું બિંદુ (૧,૩૭૨ મીટર) છે. જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગમાં પુડુચેરી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો માહે જિલ્લો આવેલો છે. આ જિલ્લો ૧૯૫૭ માં સ્થાપિત થયો હતો. કન્નૂર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એ રાજ્યનું છઠ્ઠું સૌથી મોટું શહરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યનું અંગ છે અને કન્નૂર કેન્ટોનમેન્ટ એ કેરળનું એકમાત્ર કેન્ટોનમેન્ટ બોર્ડ છે. એઝિમાલા સ્થિત ભારતીય નૌસેના એકેડેમી એ એશિયાની સૌથી મોટી અને વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી નૌસેના એકેડેમી છે.<ref>{{cite news |last1=Ray |first1=Kalyan |title=Navy-Training Academy-proposed Expansion |url=https://www.deccanherald.com/content/627521/navy-training-academy-proposed-expansion.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Herald |date=11 August 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Asia's largest naval academy opened |url=http://www.arabnews.com/node/319812 |access-date=24 March 2022 |work=Arab News |date=10 January 2009}}</ref> મુઝપ્પિલંગાડ બીચ એ એશિયાનો સૌથી લાંબો 'ડ્રાઇવ-ઇન બીચ' (વાહન ચલાવી શકાય તેવો દરિયાકિનારો) છે અને બીબીસી ઓટોઝના લેખમાં તેને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ૬ ડ્રાઇવ-ઇન બીચમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/autos/story/20160617-the-worlds-best-beaches-for-driving|title=The best beaches for driving|last=Gibson|first=David K|access-date=26 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harigovind |title=Muzhappilangad wins BBC favour |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/240616/muzhappilangad-wins-bbc-favour.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Chronicle |date=24 June 2016 }}</ref> કન્નૂર જિલ્લો કેટલાક કિલ્લાઓનું ઘર છે જેમાં સેન્ટ એન્જેલો ફોર અને થલેસ્સેરી (ટેલિચેરી) કિલ્લા નો સમાવેશ થાય છે. જિલ્લાનું થલેસ્સેરી શહેર તેના 'થલેસ્સેરી મરી' (કાળા મરી) માટે જાણીતું છે. કન્નૂર એ કેરળનો છઠ્ઠો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો છે, જેના ૫૦% થી વધુ રહેવાસીઓ શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. કન્નૂરની શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે, જે એર્નાકુલમ જિલ્લા પછી કેરળમાં બીજા ક્રમે સૌથી મોટી છે.<ref>{{Cite web |url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |title=Population of Districts in India - 2001 |access-date=24 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128022116/http://www.urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |archive-date=28 November 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|title=Untitled Document|access-date=26 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725013220/http://www.dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|archive-date=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તે મદ્રાસ પ્રાંત હેઠળના મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતો. == રચના == ૧૯૫૬માં કેરળ રાજ્યની સ્થાપના બાદ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાને ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો હતો: કન્નૂર જિલ્લો, કોઝિકોડ જિલ્લો અને પલક્કડ જિલ્લો. ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ, [[વાયનાડ જિલ્લો|વાયનાડ જિલ્લા]]ની રચના કરવા માટે કન્નૂર જિલ્લાના ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને અલગ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ ૧૯૮૪માં, કાસરગોડ જિલ્લાની રચના કરવા માટે કાસરગોડ અને હોસદુર્ગ તાલુકાઓને અલગ કરવામાં આવ્યા હતા. {{clear}} == જનસંખ્યા == [[File:Mattul Kannur.jpg|left|thumbnail|માટૂલ ફેરી]] [[File:Subdistricts of Kannur.png|thumbnail|કન્નૂરના તાલુકા]] [[File:Payyambalam Beach Back Water.jpg|left|thumbnail|પય્યમ્બલમ બીચ]] [[File:Estuary of River Anjarakkandy.jpg|thumb|અંજારાકાંડી નદીનું નદીમુખ]] {{historical populations|11=1901|12=5,29,623|13=1911|14=5,65,261|15=1921|16=5,78,680|17=1931|18=6,62,715|19=1941|20=7,43,322|21=1951|22=9,04,470|23=1961|24=11,77,948|25=1971|26=15,52,809|27=1981|28=19,30,726|29=1991|30=22,51,727|31=2001|32=24,08,956|33=2011|34=25,23,003|35=2018|36=26,15,266|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in}}</ref>|align=center}} ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ અનુસાર, કન્નૂર જિલ્લાની વસ્તી ૨૬,૧૫,૨૬૬ છે.<ref name="knrdemo_2018"/> જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર ૮૮૨ રહેવાસીઓની (૨,૨૮૦/ચોરસ માઇલ) છે.<ref name=districtcensus>{{cite web |title=District Census Hand Book: Kannur |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/648/download/2240/DH_2011_3202_PART_A_DCHB_KANNUR.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકામાં તેનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૪.૮૪% હતો.<ref name=districtcensus/> ૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી અનુસાર આ જિલ્લો ભારતમાં (કુલ ૬૪૦ માંથી) ૧૭૦મો ક્રમ ધરાવે છે.<ref name=districtcensus/> કન્નૂરમાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૩૩ મહિલાઓનો લિંગ ગુણોત્તર છે,<ref name=districtcensus/> જે ભારતના કોઈપણ જિલ્લામાં સૌથી વધુ છે, અને તેનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૧૦% છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અનુક્રમે વસ્તીના ૩.૩૦% અને ૧.૬૪% છે. મલયાલમ એ મુખ્ય ભાષા છે, જે ૯૮.૮૮% વસ્તી દ્વારા બોલવામાં આવે છે. નાની લઘુમતીઓ મુખ્યત્વે શહેરી વિસ્તારોમાં તમિલ, હિન્દી અને કન્નડ બોલે છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર જિલ્લાની વસ્તી ૨૪,૧૨,૩૬૫ હતી. ૨૦૦૧માં આ કેરળનો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો હતો, પરંતુ ૨૦૧૧માં એર્નાકુલમ, થ્રિશુર અને કોઝિકોડ પછી તે ચોથા સ્થાને આવી ગયો હતો.<ref name="Indian Census">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/ |title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070514045222/http://www.censusindia.gov.in/ |archive-date=14 May 2007 }}</ref> વસ્તીના લગભગ ૫૦.૩૫% લોકો શહેરી સંકલનમાં રહે છે. કન્નૂર જિલ્લાની કુલ શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે. આ એર્ણાકુલમ પછી કેરળમાં બીજી સૌથી મોટી શહેરી વસ્તી છે અને તે કોઈ મેટ્રો શહેરની વસ્તી કરતાં પણ વધુ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |title=Census GIS India |access-date=27 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |archive-date=11 January 2010 }}</ref> વધારે શહેરી વસ્તીનું કારણ જિલ્લામાં આવેલા ૪૫ શહેરો છે, જે ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ કેરળમાં સૌથી વધુ હતા. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીમાં થ્રિશુરમાં ૧૩૫ શહેરો અને કન્નૂરમાં ૬૭ શહેરો નોંધાયા છે.<ref>{{cite web |title=Trends in Urbanization |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf |website=censusindia.gov.in |access-date=12 March 2022}}</ref> કન્નૂર જિલ્લામાં એક મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કન્નૂર છે, અને થલેસ્સેરી, પય્યાનુર, તલિપરમ્બા, કુથુપરમ્બા અને મટ્ટાનુર સહિતની અન્ય પ્રમુખ નગરપાલિકાઓ છે. આ ઉપરાંત અંચરાકંડી, અઝીકોડ નોર્થ, અઝીકોડ સાઉથ, ચાલા, ચિલોરા, ચેરુકુન્નુ, ચેરુથાઝામ, ચિરાક્કલ, ચોકલી, ધર્માડોમ, ઇલાયવૂર, ઇરંહોલી, ઇરીવેરી, કડાચિરા, કદીરૂર, કલ્લિયાસ્સેરી, કન્હીરોડ, કન્નડીપરમ્બા, કન્નાપુરમ, કોટ્ટાયમ-મલબાર, મય્યિલ, માવિલાયી, મુન્દેરી, મુઝપ્પિલંગાડ, નારાથ, ન્યુ માહે, પડુવિલાયી, પલ્લીક્કુન્નુ, પન્નિયાનુર, પાનુર, પપ્પિનીસ્સેરી, પથિરીયાડ, પટ્ટિયમ, ઇરિટ્ટી, પેરાલાસ્સેરી, પેરિંગાથુર, પીનારાયી, પુઝાથી, થોટ્ટડા, વલાપટ્ટનમ અને વારમ સહિત ૬૦ શહેરી વિસ્તારો આવેલા છે.<ref name="Indian Census"/> [[ચિત્ર:Kottiyoor temple festival.jpg|800px|thumb|right| કણ્ણૂર જિલ્લામાં આવેલા કોટ્ટિયૂર મંદિર ખાતે ઉત્સવ]] {{clear}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[અરાલમ વન્ય જીવ અભયારણ્ય‎]] == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category:Kannur (district)|કણ્ણૂર જિલ્લો}} * [http://www.kannur.nic.in કણ્ણૂર જિલ્લાનું અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427072410/http://www.kannur.nic.in/ |date=2009-04-27 }} * [http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm કેરળ રાજ્ય સરકારની વેબસાઇટ પર કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309133729/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm |date=2005-03-09 }} * [http://kannur.entegramam.gov.in/ કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701153126/http://kannur.entegramam.gov.in/ |date=2008-07-01 }} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] r7yutuv6vdaljg3pdnx532fhs8t8xjq 903729 903728 2026-08-15T08:01:59Z Snehrashmi 41463 /* જનસંખ્યા */ ધર્મ 903729 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = કન્નૂર જિલ્લો | other_name = કણ્ણૂર જિલ્લો | nickname = કેરળનો તાજ | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Vpra floating park boat walking path.jpg | photo2a = Ptb kannur.jpg | photo2b = Muzhappilangad beach6.jpg | photo3a = St. Angelo Fort, Kannur.JPG | photo3b = Mappila bay.JPG | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br />વાયલાપરા તળાવ, મુઝાપ્પીલાંગડ બીચ, મપ્પીલા ખાડી, સેન્ટ એન્જેલો ફોર્ટ, કન્નુર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ. }} | image_map = India Kerala Kannur district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|11.8689|N|75.35546|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧૯૫૭ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = [[કણ્ણૂર]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = મહેસૂલ વિભાગો: ૨ | 1 = તાલિપરમ્બા | 2 = થાલાસેરી }} {{Collapsible list | title = Taluks: 5 | 1 = કનૂર | 2 = પય્યનૂર | 3 = તાલિપરમ્બા | 4 = ઇરિટ્ટી | 5 = [થાલાસેરી }} | government_type = | governing_body = જિલ્લા વહીવટ | leader_title = જિલ્લા પ્રભારી મંત્રી | leader_name = સન્ની જોસેફ<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kerala-govt-announces-ministers-in-charge-of-districts/article71044861.ece|title=Kerala govt. announces Ministers in charge of districts|date=31 May 2026|via=www.thehindu.com}}</ref> | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = અરુણ કે. વિજયન. IAS | leader_title2 = શહેર પોલીસ કમિશનર | leader_title3 = ગ્રામીણ પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = આર ઇલાંગો, IPS<ref>{{cite web |title=Who is Who |url=https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |website=kannur.keralapolice.gov.in |access-date=21 February 2021 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112143557/https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |url-status=dead }}</ref> | leader_name3 = નવનીત શર્મા, IPS<ref>{{cite news |title=Major reshuffle in top posts in Kerala Police, S Sreejith to be Crime Branch chief |url=https://www.thenewsminute.com/article/major-reshuffle-top-posts-kerala-police-s-sreejith-be-crime-branch-chief-140635 |access-date=21 February 2021 |work=The News Minute |date=1 January 2021 |language=en}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = ૫મો | area_total_km2 = ૨૯૬૬ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૬૧૫,૨૬૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_rank = | population_density_km2 = ૮૮૨ | population_demonym = [[wikt:Kannurian|કનૂરિયન]] | population_footnotes = <ref name="knrdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|archive-date=2 November 2021|access-date=29 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], અંગ્રેજી | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL-KNR]], IN-KL | registration_plate = *KL-13 કન્નૂર *KL-58 થાલાસેતી *KL-59 તાલિપરમ્બા *KL-78 ઇરિટ્ટી *KL-86 પય્યનૂર | blank1_name_sec1 = લિંગ ગુણોત્તર | blank1_info_sec1 = ૧૦૯૯ [[male|♂]]/[[female|♀]] | blank2_name_sec1 = સાક્ષરતા | blank2_info_sec1 = ૯૫.૧૦% | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૮૩<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://kannur.nic.in}} | footnotes = }} '''કણ્ણૂર જિલ્લો''' અથવા '''કન્નૂર જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.dtpckannur.com/ |title=DTPC Kannur {{!}} Kannur Tourist Places {{!}} DTPC Kannur |website=DTPC kannur |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kannur.nic.in/en/ |title=Kannur District , Government of kerala {{!}} An official website of kannur district administration {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref> કણ્ણૂર જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[કણ્ણૂર]] નગર ખાતે આવેલું છે. કન્નુર જિલ્લો ઉત્તરમાં કાસરગોડ જિલ્લો, દક્ષિણમાં કોઝિકોડ જિલ્લો, દક્ષિણપશ્ચિમમાં માહે જિલ્લો અને દક્ષિણપૂર્વમાં વાયનાડ જિલ્લોથી ઘેરાયેલો છે. પૂર્વમાં, જિલ્લો પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે, જે કર્ણાટક રાજ્ય (કોડાગુ જિલ્લો) સાથે સરહદ બનાવે છે. પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્ર આવેલો છે. પૈથલમાલા કન્નુર જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું બિંદુ (૧,૩૭૨ મીટર) છે. જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગમાં પુડુચેરી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો માહે જિલ્લો આવેલો છે. આ જિલ્લો ૧૯૫૭ માં સ્થાપિત થયો હતો. કન્નૂર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એ રાજ્યનું છઠ્ઠું સૌથી મોટું શહરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યનું અંગ છે અને કન્નૂર કેન્ટોનમેન્ટ એ કેરળનું એકમાત્ર કેન્ટોનમેન્ટ બોર્ડ છે. એઝિમાલા સ્થિત ભારતીય નૌસેના એકેડેમી એ એશિયાની સૌથી મોટી અને વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી નૌસેના એકેડેમી છે.<ref>{{cite news |last1=Ray |first1=Kalyan |title=Navy-Training Academy-proposed Expansion |url=https://www.deccanherald.com/content/627521/navy-training-academy-proposed-expansion.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Herald |date=11 August 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Asia's largest naval academy opened |url=http://www.arabnews.com/node/319812 |access-date=24 March 2022 |work=Arab News |date=10 January 2009}}</ref> મુઝપ્પિલંગાડ બીચ એ એશિયાનો સૌથી લાંબો 'ડ્રાઇવ-ઇન બીચ' (વાહન ચલાવી શકાય તેવો દરિયાકિનારો) છે અને બીબીસી ઓટોઝના લેખમાં તેને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ૬ ડ્રાઇવ-ઇન બીચમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/autos/story/20160617-the-worlds-best-beaches-for-driving|title=The best beaches for driving|last=Gibson|first=David K|access-date=26 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harigovind |title=Muzhappilangad wins BBC favour |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/240616/muzhappilangad-wins-bbc-favour.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Chronicle |date=24 June 2016 }}</ref> કન્નૂર જિલ્લો કેટલાક કિલ્લાઓનું ઘર છે જેમાં સેન્ટ એન્જેલો ફોર અને થલેસ્સેરી (ટેલિચેરી) કિલ્લા નો સમાવેશ થાય છે. જિલ્લાનું થલેસ્સેરી શહેર તેના 'થલેસ્સેરી મરી' (કાળા મરી) માટે જાણીતું છે. કન્નૂર એ કેરળનો છઠ્ઠો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો છે, જેના ૫૦% થી વધુ રહેવાસીઓ શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. કન્નૂરની શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે, જે એર્નાકુલમ જિલ્લા પછી કેરળમાં બીજા ક્રમે સૌથી મોટી છે.<ref>{{Cite web |url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |title=Population of Districts in India - 2001 |access-date=24 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128022116/http://www.urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |archive-date=28 November 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|title=Untitled Document|access-date=26 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725013220/http://www.dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|archive-date=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તે મદ્રાસ પ્રાંત હેઠળના મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતો. == રચના == ૧૯૫૬માં કેરળ રાજ્યની સ્થાપના બાદ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાને ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો હતો: કન્નૂર જિલ્લો, કોઝિકોડ જિલ્લો અને પલક્કડ જિલ્લો. ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ, [[વાયનાડ જિલ્લો|વાયનાડ જિલ્લા]]ની રચના કરવા માટે કન્નૂર જિલ્લાના ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને અલગ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ ૧૯૮૪માં, કાસરગોડ જિલ્લાની રચના કરવા માટે કાસરગોડ અને હોસદુર્ગ તાલુકાઓને અલગ કરવામાં આવ્યા હતા. {{clear}} == જનસંખ્યા == [[File:Mattul Kannur.jpg|left|thumbnail|માટૂલ ફેરી]] [[File:Subdistricts of Kannur.png|thumbnail|કન્નૂરના તાલુકા]] [[File:Payyambalam Beach Back Water.jpg|left|thumbnail|પય્યમ્બલમ બીચ]] [[File:Estuary of River Anjarakkandy.jpg|thumb|અંજારાકાંડી નદીનું નદીમુખ]] {{historical populations|11=1901|12=5,29,623|13=1911|14=5,65,261|15=1921|16=5,78,680|17=1931|18=6,62,715|19=1941|20=7,43,322|21=1951|22=9,04,470|23=1961|24=11,77,948|25=1971|26=15,52,809|27=1981|28=19,30,726|29=1991|30=22,51,727|31=2001|32=24,08,956|33=2011|34=25,23,003|35=2018|36=26,15,266|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in}}</ref>|align=center}} ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ અનુસાર, કન્નૂર જિલ્લાની વસ્તી ૨૬,૧૫,૨૬૬ છે.<ref name="knrdemo_2018"/> જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર ૮૮૨ રહેવાસીઓની (૨,૨૮૦/ચોરસ માઇલ) છે.<ref name=districtcensus>{{cite web |title=District Census Hand Book: Kannur |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/648/download/2240/DH_2011_3202_PART_A_DCHB_KANNUR.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકામાં તેનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૪.૮૪% હતો.<ref name=districtcensus/> ૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી અનુસાર આ જિલ્લો ભારતમાં (કુલ ૬૪૦ માંથી) ૧૭૦મો ક્રમ ધરાવે છે.<ref name=districtcensus/> કન્નૂરમાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૩૩ મહિલાઓનો લિંગ ગુણોત્તર છે,<ref name=districtcensus/> જે ભારતના કોઈપણ જિલ્લામાં સૌથી વધુ છે, અને તેનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૧૦% છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અનુક્રમે વસ્તીના ૩.૩૦% અને ૧.૬૪% છે. મલયાલમ એ મુખ્ય ભાષા છે, જે ૯૮.૮૮% વસ્તી દ્વારા બોલવામાં આવે છે. નાની લઘુમતીઓ મુખ્યત્વે શહેરી વિસ્તારોમાં તમિલ, હિન્દી અને કન્નડ બોલે છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર જિલ્લાની વસ્તી ૨૪,૧૨,૩૬૫ હતી. ૨૦૦૧માં આ કેરળનો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો હતો, પરંતુ ૨૦૧૧માં એર્નાકુલમ, થ્રિશુર અને કોઝિકોડ પછી તે ચોથા સ્થાને આવી ગયો હતો.<ref name="Indian Census">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/ |title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070514045222/http://www.censusindia.gov.in/ |archive-date=14 May 2007 }}</ref> વસ્તીના લગભગ ૫૦.૩૫% લોકો શહેરી સંકલનમાં રહે છે. કન્નૂર જિલ્લાની કુલ શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે. આ એર્ણાકુલમ પછી કેરળમાં બીજી સૌથી મોટી શહેરી વસ્તી છે અને તે કોઈ મેટ્રો શહેરની વસ્તી કરતાં પણ વધુ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |title=Census GIS India |access-date=27 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |archive-date=11 January 2010 }}</ref> વધારે શહેરી વસ્તીનું કારણ જિલ્લામાં આવેલા ૪૫ શહેરો છે, જે ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ કેરળમાં સૌથી વધુ હતા. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીમાં થ્રિશુરમાં ૧૩૫ શહેરો અને કન્નૂરમાં ૬૭ શહેરો નોંધાયા છે.<ref>{{cite web |title=Trends in Urbanization |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf |website=censusindia.gov.in |access-date=12 March 2022}}</ref> કન્નૂર જિલ્લામાં એક મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કન્નૂર છે, અને થલેસ્સેરી, પય્યાનુર, તલિપરમ્બા, કુથુપરમ્બા અને મટ્ટાનુર સહિતની અન્ય પ્રમુખ નગરપાલિકાઓ છે. આ ઉપરાંત અંચરાકંડી, અઝીકોડ નોર્થ, અઝીકોડ સાઉથ, ચાલા, ચિલોરા, ચેરુકુન્નુ, ચેરુથાઝામ, ચિરાક્કલ, ચોકલી, ધર્માડોમ, ઇલાયવૂર, ઇરંહોલી, ઇરીવેરી, કડાચિરા, કદીરૂર, કલ્લિયાસ્સેરી, કન્હીરોડ, કન્નડીપરમ્બા, કન્નાપુરમ, કોટ્ટાયમ-મલબાર, મય્યિલ, માવિલાયી, મુન્દેરી, મુઝપ્પિલંગાડ, નારાથ, ન્યુ માહે, પડુવિલાયી, પલ્લીક્કુન્નુ, પન્નિયાનુર, પાનુર, પપ્પિનીસ્સેરી, પથિરીયાડ, પટ્ટિયમ, ઇરિટ્ટી, પેરાલાસ્સેરી, પેરિંગાથુર, પીનારાયી, પુઝાથી, થોટ્ટડા, વલાપટ્ટનમ અને વારમ સહિત ૬૦ શહેરી વિસ્તારો આવેલા છે.<ref name="Indian Census"/> === ધર્મ === {{bar box |title = કન્નુર જિલ્લામાં ધર્મો (૨૦૧૧)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|59.83}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|29.43}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|10.41}} {{bar percent|અન્ય|black|0.33}} }} [[File:Parassini.jpg|thumb|[[Muthappan Temple|પારાસિનીકદાવુ મુથપ્પન મંદિર]]]] [[File:Salafi Mosque, Vellur (4601238430).jpg|thumb|પય્યનૂર ખાતે એક મસ્જિદ]] કન્નુર જિલ્લામાં ૫૯.૮૩% વસ્તી સાથે હિન્દુ ધર્મ બહુમતી ધર્મ છે. મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ અનુક્રમે ૨૯.૪૩% અને ૧૦.૪૧% વસ્તી સાથે નોંધપાત્ર લઘુમતી બનાવે છે.<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=[[Census of India]] |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> કન્નુર જિલ્લાના મોટાભાગના ખ્રિસ્તીઓ ૨૦મી સદીમાં મલબારમાં સ્થળાંતર કરનારા ખ્રિસ્તીઓના વંશજો છે.<ref>Malabar Migration. [http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm "Reference to Malabar Migration"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721075644/http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm |date=21 July 2011}}, '' '',</ref> == શિક્ષણ == [[File:Kannur University.JPG|thumbnail|કેરળ વિશ્વવિદ્યાલય|left]] * સરકારી કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ, કન્નૂર * સરકારી બ્રેનન કોલેજ, થેલાસેરી * એસ.એન. કોલેજ, કન્નૂર [[ચિત્ર:Kottiyoor temple festival.jpg|800px|thumb|right| કણ્ણૂર જિલ્લામાં આવેલા કોટ્ટિયૂર મંદિર ખાતે ઉત્સવ]] {{clear}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[અરાલમ વન્ય જીવ અભયારણ્ય‎]] == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category:Kannur (district)|કણ્ણૂર જિલ્લો}} * [http://www.kannur.nic.in કણ્ણૂર જિલ્લાનું અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427072410/http://www.kannur.nic.in/ |date=2009-04-27 }} * [http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm કેરળ રાજ્ય સરકારની વેબસાઇટ પર કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309133729/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm |date=2005-03-09 }} * [http://kannur.entegramam.gov.in/ કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701153126/http://kannur.entegramam.gov.in/ |date=2008-07-01 }} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] 0wv1n4axi6lid6tctydawyhuxeian8f 903731 903729 2026-08-15T08:07:36Z Snehrashmi 41463 /* સંસ્કૃતિ */ તેયમ (થેય્યમ) 903731 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = કન્નૂર જિલ્લો | other_name = કણ્ણૂર જિલ્લો | nickname = કેરળનો તાજ | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Vpra floating park boat walking path.jpg | photo2a = Ptb kannur.jpg | photo2b = Muzhappilangad beach6.jpg | photo3a = St. Angelo Fort, Kannur.JPG | photo3b = Mappila bay.JPG | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br />વાયલાપરા તળાવ, મુઝાપ્પીલાંગડ બીચ, મપ્પીલા ખાડી, સેન્ટ એન્જેલો ફોર્ટ, કન્નુર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ. }} | image_map = India Kerala Kannur district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|11.8689|N|75.35546|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧૯૫૭ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = [[કણ્ણૂર]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = મહેસૂલ વિભાગો: ૨ | 1 = તાલિપરમ્બા | 2 = થાલાસેરી }} {{Collapsible list | title = Taluks: 5 | 1 = કનૂર | 2 = પય્યનૂર | 3 = તાલિપરમ્બા | 4 = ઇરિટ્ટી | 5 = [થાલાસેરી }} | government_type = | governing_body = જિલ્લા વહીવટ | leader_title = જિલ્લા પ્રભારી મંત્રી | leader_name = સન્ની જોસેફ<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kerala-govt-announces-ministers-in-charge-of-districts/article71044861.ece|title=Kerala govt. announces Ministers in charge of districts|date=31 May 2026|via=www.thehindu.com}}</ref> | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = અરુણ કે. વિજયન. IAS | leader_title2 = શહેર પોલીસ કમિશનર | leader_title3 = ગ્રામીણ પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = આર ઇલાંગો, IPS<ref>{{cite web |title=Who is Who |url=https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |website=kannur.keralapolice.gov.in |access-date=21 February 2021 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112143557/https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |url-status=dead }}</ref> | leader_name3 = નવનીત શર્મા, IPS<ref>{{cite news |title=Major reshuffle in top posts in Kerala Police, S Sreejith to be Crime Branch chief |url=https://www.thenewsminute.com/article/major-reshuffle-top-posts-kerala-police-s-sreejith-be-crime-branch-chief-140635 |access-date=21 February 2021 |work=The News Minute |date=1 January 2021 |language=en}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = ૫મો | area_total_km2 = ૨૯૬૬ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૬૧૫,૨૬૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_rank = | population_density_km2 = ૮૮૨ | population_demonym = [[wikt:Kannurian|કનૂરિયન]] | population_footnotes = <ref name="knrdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|archive-date=2 November 2021|access-date=29 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], અંગ્રેજી | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL-KNR]], IN-KL | registration_plate = *KL-13 કન્નૂર *KL-58 થાલાસેતી *KL-59 તાલિપરમ્બા *KL-78 ઇરિટ્ટી *KL-86 પય્યનૂર | blank1_name_sec1 = લિંગ ગુણોત્તર | blank1_info_sec1 = ૧૦૯૯ [[male|♂]]/[[female|♀]] | blank2_name_sec1 = સાક્ષરતા | blank2_info_sec1 = ૯૫.૧૦% | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૮૩<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://kannur.nic.in}} | footnotes = }} '''કણ્ણૂર જિલ્લો''' અથવા '''કન્નૂર જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.dtpckannur.com/ |title=DTPC Kannur {{!}} Kannur Tourist Places {{!}} DTPC Kannur |website=DTPC kannur |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kannur.nic.in/en/ |title=Kannur District , Government of kerala {{!}} An official website of kannur district administration {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref> કણ્ણૂર જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[કણ્ણૂર]] નગર ખાતે આવેલું છે. કન્નુર જિલ્લો ઉત્તરમાં કાસરગોડ જિલ્લો, દક્ષિણમાં કોઝિકોડ જિલ્લો, દક્ષિણપશ્ચિમમાં માહે જિલ્લો અને દક્ષિણપૂર્વમાં વાયનાડ જિલ્લોથી ઘેરાયેલો છે. પૂર્વમાં, જિલ્લો પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે, જે કર્ણાટક રાજ્ય (કોડાગુ જિલ્લો) સાથે સરહદ બનાવે છે. પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્ર આવેલો છે. પૈથલમાલા કન્નુર જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું બિંદુ (૧,૩૭૨ મીટર) છે. જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગમાં પુડુચેરી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો માહે જિલ્લો આવેલો છે. આ જિલ્લો ૧૯૫૭ માં સ્થાપિત થયો હતો. કન્નૂર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એ રાજ્યનું છઠ્ઠું સૌથી મોટું શહરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યનું અંગ છે અને કન્નૂર કેન્ટોનમેન્ટ એ કેરળનું એકમાત્ર કેન્ટોનમેન્ટ બોર્ડ છે. એઝિમાલા સ્થિત ભારતીય નૌસેના એકેડેમી એ એશિયાની સૌથી મોટી અને વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી નૌસેના એકેડેમી છે.<ref>{{cite news |last1=Ray |first1=Kalyan |title=Navy-Training Academy-proposed Expansion |url=https://www.deccanherald.com/content/627521/navy-training-academy-proposed-expansion.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Herald |date=11 August 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Asia's largest naval academy opened |url=http://www.arabnews.com/node/319812 |access-date=24 March 2022 |work=Arab News |date=10 January 2009}}</ref> મુઝપ્પિલંગાડ બીચ એ એશિયાનો સૌથી લાંબો 'ડ્રાઇવ-ઇન બીચ' (વાહન ચલાવી શકાય તેવો દરિયાકિનારો) છે અને બીબીસી ઓટોઝના લેખમાં તેને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ૬ ડ્રાઇવ-ઇન બીચમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/autos/story/20160617-the-worlds-best-beaches-for-driving|title=The best beaches for driving|last=Gibson|first=David K|access-date=26 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harigovind |title=Muzhappilangad wins BBC favour |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/240616/muzhappilangad-wins-bbc-favour.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Chronicle |date=24 June 2016 }}</ref> કન્નૂર જિલ્લો કેટલાક કિલ્લાઓનું ઘર છે જેમાં સેન્ટ એન્જેલો ફોર અને થલેસ્સેરી (ટેલિચેરી) કિલ્લા નો સમાવેશ થાય છે. જિલ્લાનું થલેસ્સેરી શહેર તેના 'થલેસ્સેરી મરી' (કાળા મરી) માટે જાણીતું છે. કન્નૂર એ કેરળનો છઠ્ઠો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો છે, જેના ૫૦% થી વધુ રહેવાસીઓ શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. કન્નૂરની શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે, જે એર્નાકુલમ જિલ્લા પછી કેરળમાં બીજા ક્રમે સૌથી મોટી છે.<ref>{{Cite web |url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |title=Population of Districts in India - 2001 |access-date=24 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128022116/http://www.urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |archive-date=28 November 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|title=Untitled Document|access-date=26 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725013220/http://www.dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|archive-date=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તે મદ્રાસ પ્રાંત હેઠળના મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતો. == રચના == ૧૯૫૬માં કેરળ રાજ્યની સ્થાપના બાદ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાને ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો હતો: કન્નૂર જિલ્લો, કોઝિકોડ જિલ્લો અને પલક્કડ જિલ્લો. ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ, [[વાયનાડ જિલ્લો|વાયનાડ જિલ્લા]]ની રચના કરવા માટે કન્નૂર જિલ્લાના ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને અલગ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ ૧૯૮૪માં, કાસરગોડ જિલ્લાની રચના કરવા માટે કાસરગોડ અને હોસદુર્ગ તાલુકાઓને અલગ કરવામાં આવ્યા હતા. == સંસ્કૃતિ== કેરળ લોકગીત એકેડેમી, કેરળ સરકાર દ્વારા કન્નુરના ચિરાક્કલમાં સ્થાપિત સાંસ્કૃતિક બાબતો માટેનું એક સ્વાયત્ત કેન્દ્ર છે જે કેરળના પરંપરાગત કલા સ્વરૂપોને પ્રોત્સાહન આપવા અને પ્રોજેક્ટ કરવા માટે રચાયેલ છે.[50][51] આ એકેડેમી લોકગીત ક્ષેત્રના જાણીતા કલાકારો અને નિષ્ણાતોને પુરસ્કારો અને પુરસ્કારો આપે છે. ફેલોશિપમાં ₹૧૫૦૦૦ અને પ્રશસ્તિપત્રનો સમાવેશ થાય છે. લોકગીત પુરસ્કારો અને પુસ્તક પુરસ્કારમાં ₹૭૫૦૦ અને પ્રશસ્તિપત્રનો સમાવેશ થાય છે. ગુરુપૂજા અને યુવાપ્રતિભા પુરસ્કાર વિજેતાઓને ₹૫૦૦૦ પ્રત્યેક અને પ્રશસ્તિપત્ર આપવામાં આવે છે.[52][53] === તેયમ === [[File:Theyyam of Kerala 3.jpg|thumb|કેરળના થેય્યમ અથવા તેયમ]] [[File:Puliyoor Kali Theyyam at Mathamangalam.jpg|thumb|મથામંગલમ ખાતે પુલિયુર કાલી થેયમ]] તેયમ એ કેરળના કન્નૂર-કસરાગોડ પ્રદેશમાં નૃત્ય પૂજાનું એક લોકપ્રિય ધાર્મિક વિધિ છે. તેયમમાં હજારો વર્ષ જૂની પરંપરાઓ, ધાર્મિક વિધિઓ અને રિવાજોનો સમાવેશ થાય છે. તેયમના કલાકારો કેરળમાં નંબૂથિરી બ્રાહ્મણો દ્વારા રચાયેલી પ્રાચીન જ્ઞાતિની રચનામાં નીચલી જાતિના સમુદાયના છે, અને તેયમમાં તેમનું મહત્વનું સ્થાન છે.<ref>{{cite book |title=A Panorama of Indian Culture: Professor A. Sreedhara Menon Felicitation Volume |editor-first=K. K. |editor-last=Kusuman |publisher=Mittal Publications |year=1990 |page=130 |chapter=Teyyam – A Vanishing Ritual Dance of Kerala |first=K. K. N. |last=Kurup |isbn=9788170992141 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=z4JqgSUSXDsC&pg=PA130}}</ref> તે દેવકુથુ તેયમ સિવાય મુખ્યત્વે પુરુષો દ્વારા કરવામાં આવે છે. દેવકૂથુ એ એકમાત્ર થેયમ ધાર્મિક વિધિ છે જે મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તે માત્ર થેક્કુંબાડ કુલોમ મંદિરમાં જ કરવામાં આવે છે.<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/This-year-Devakoothu-gets-a-new-face/articleshow/17735370.cms|title=Devakoothu: This year, Devakoothu gets a new face |website=The Times of India}}</ref> વેટ્ટક્કોરુમાકન, વિષ્ણુમૂર્તિ થેયમ, મુચિલોટ ભગવતી અને શ્રી મુથપ્પન સહિત ૪૫૬ પ્રકારના તેયમ છે.<ref name="auto">{{cite web|title=Various forms of Theyyams|url=https://www.keralatourism.org/bekal/theyyam-various-types.php|access-date=2 March 2019}}</ref> ૨૦૧૯માં કન્નુર જિલ્લાના કાલિયાસેરીમાં ચંથપ્પુરા ખાતે થેયમ મ્યુઝિયમ બનાવવાની યોજના છે.<ref>{{Cite news|title=Kannur: Sophisticated Theyyam Museum coming up|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/290819/kannur-sophisticated-theyyam-museum-coming-up.html|access-date=4 March 2020}}</ref> {{clear}} == જનસંખ્યા == [[File:Mattul Kannur.jpg|left|thumbnail|માટૂલ ફેરી]] [[File:Subdistricts of Kannur.png|thumbnail|કન્નૂરના તાલુકા]] [[File:Payyambalam Beach Back Water.jpg|left|thumbnail|પય્યમ્બલમ બીચ]] [[File:Estuary of River Anjarakkandy.jpg|thumb|અંજારાકાંડી નદીનું નદીમુખ]] {{historical populations|11=1901|12=5,29,623|13=1911|14=5,65,261|15=1921|16=5,78,680|17=1931|18=6,62,715|19=1941|20=7,43,322|21=1951|22=9,04,470|23=1961|24=11,77,948|25=1971|26=15,52,809|27=1981|28=19,30,726|29=1991|30=22,51,727|31=2001|32=24,08,956|33=2011|34=25,23,003|35=2018|36=26,15,266|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in}}</ref>|align=center}} ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ અનુસાર, કન્નૂર જિલ્લાની વસ્તી ૨૬,૧૫,૨૬૬ છે.<ref name="knrdemo_2018"/> જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર ૮૮૨ રહેવાસીઓની (૨,૨૮૦/ચોરસ માઇલ) છે.<ref name=districtcensus>{{cite web |title=District Census Hand Book: Kannur |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/648/download/2240/DH_2011_3202_PART_A_DCHB_KANNUR.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકામાં તેનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૪.૮૪% હતો.<ref name=districtcensus/> ૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી અનુસાર આ જિલ્લો ભારતમાં (કુલ ૬૪૦ માંથી) ૧૭૦મો ક્રમ ધરાવે છે.<ref name=districtcensus/> કન્નૂરમાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૩૩ મહિલાઓનો લિંગ ગુણોત્તર છે,<ref name=districtcensus/> જે ભારતના કોઈપણ જિલ્લામાં સૌથી વધુ છે, અને તેનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૧૦% છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અનુક્રમે વસ્તીના ૩.૩૦% અને ૧.૬૪% છે. મલયાલમ એ મુખ્ય ભાષા છે, જે ૯૮.૮૮% વસ્તી દ્વારા બોલવામાં આવે છે. નાની લઘુમતીઓ મુખ્યત્વે શહેરી વિસ્તારોમાં તમિલ, હિન્દી અને કન્નડ બોલે છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર જિલ્લાની વસ્તી ૨૪,૧૨,૩૬૫ હતી. ૨૦૦૧માં આ કેરળનો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો હતો, પરંતુ ૨૦૧૧માં એર્નાકુલમ, થ્રિશુર અને કોઝિકોડ પછી તે ચોથા સ્થાને આવી ગયો હતો.<ref name="Indian Census">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/ |title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070514045222/http://www.censusindia.gov.in/ |archive-date=14 May 2007 }}</ref> વસ્તીના લગભગ ૫૦.૩૫% લોકો શહેરી સંકલનમાં રહે છે. કન્નૂર જિલ્લાની કુલ શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે. આ એર્ણાકુલમ પછી કેરળમાં બીજી સૌથી મોટી શહેરી વસ્તી છે અને તે કોઈ મેટ્રો શહેરની વસ્તી કરતાં પણ વધુ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |title=Census GIS India |access-date=27 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |archive-date=11 January 2010 }}</ref> વધારે શહેરી વસ્તીનું કારણ જિલ્લામાં આવેલા ૪૫ શહેરો છે, જે ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ કેરળમાં સૌથી વધુ હતા. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીમાં થ્રિશુરમાં ૧૩૫ શહેરો અને કન્નૂરમાં ૬૭ શહેરો નોંધાયા છે.<ref>{{cite web |title=Trends in Urbanization |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf |website=censusindia.gov.in |access-date=12 March 2022}}</ref> કન્નૂર જિલ્લામાં એક મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કન્નૂર છે, અને થલેસ્સેરી, પય્યાનુર, તલિપરમ્બા, કુથુપરમ્બા અને મટ્ટાનુર સહિતની અન્ય પ્રમુખ નગરપાલિકાઓ છે. આ ઉપરાંત અંચરાકંડી, અઝીકોડ નોર્થ, અઝીકોડ સાઉથ, ચાલા, ચિલોરા, ચેરુકુન્નુ, ચેરુથાઝામ, ચિરાક્કલ, ચોકલી, ધર્માડોમ, ઇલાયવૂર, ઇરંહોલી, ઇરીવેરી, કડાચિરા, કદીરૂર, કલ્લિયાસ્સેરી, કન્હીરોડ, કન્નડીપરમ્બા, કન્નાપુરમ, કોટ્ટાયમ-મલબાર, મય્યિલ, માવિલાયી, મુન્દેરી, મુઝપ્પિલંગાડ, નારાથ, ન્યુ માહે, પડુવિલાયી, પલ્લીક્કુન્નુ, પન્નિયાનુર, પાનુર, પપ્પિનીસ્સેરી, પથિરીયાડ, પટ્ટિયમ, ઇરિટ્ટી, પેરાલાસ્સેરી, પેરિંગાથુર, પીનારાયી, પુઝાથી, થોટ્ટડા, વલાપટ્ટનમ અને વારમ સહિત ૬૦ શહેરી વિસ્તારો આવેલા છે.<ref name="Indian Census"/> === ધર્મ === {{bar box |title = કન્નુર જિલ્લામાં ધર્મો (૨૦૧૧)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|59.83}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|29.43}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|10.41}} {{bar percent|અન્ય|black|0.33}} }} [[File:Parassini.jpg|thumb|[[Muthappan Temple|પારાસિનીકદાવુ મુથપ્પન મંદિર]]]] [[File:Salafi Mosque, Vellur (4601238430).jpg|thumb|પય્યનૂર ખાતે એક મસ્જિદ]] કન્નુર જિલ્લામાં ૫૯.૮૩% વસ્તી સાથે હિન્દુ ધર્મ બહુમતી ધર્મ છે. મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ અનુક્રમે ૨૯.૪૩% અને ૧૦.૪૧% વસ્તી સાથે નોંધપાત્ર લઘુમતી બનાવે છે.<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=[[Census of India]] |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> કન્નુર જિલ્લાના મોટાભાગના ખ્રિસ્તીઓ ૨૦મી સદીમાં મલબારમાં સ્થળાંતર કરનારા ખ્રિસ્તીઓના વંશજો છે.<ref>Malabar Migration. [http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm "Reference to Malabar Migration"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721075644/http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm |date=21 July 2011}}, '' '',</ref> == શિક્ષણ == [[File:Kannur University.JPG|thumbnail|કેરળ વિશ્વવિદ્યાલય|left]] * સરકારી કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ, કન્નૂર * સરકારી બ્રેનન કોલેજ, થેલાસેરી * એસ.એન. કોલેજ, કન્નૂર [[ચિત્ર:Kottiyoor temple festival.jpg|800px|thumb|right| કણ્ણૂર જિલ્લામાં આવેલા કોટ્ટિયૂર મંદિર ખાતે ઉત્સવ]] {{clear}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[અરાલમ વન્ય જીવ અભયારણ્ય‎]] == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category:Kannur (district)|કણ્ણૂર જિલ્લો}} * [http://www.kannur.nic.in કણ્ણૂર જિલ્લાનું અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427072410/http://www.kannur.nic.in/ |date=2009-04-27 }} * [http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm કેરળ રાજ્ય સરકારની વેબસાઇટ પર કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309133729/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm |date=2005-03-09 }} * [http://kannur.entegramam.gov.in/ કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701153126/http://kannur.entegramam.gov.in/ |date=2008-07-01 }} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] njcbdm6xfaez1l3w3wpb2him6gq8zmw 903732 903731 2026-08-15T08:08:59Z Snehrashmi 41463 /* સંસ્કૃતિ */ + સંદર્ભ 903732 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = કન્નૂર જિલ્લો | other_name = કણ્ણૂર જિલ્લો | nickname = કેરળનો તાજ | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Vpra floating park boat walking path.jpg | photo2a = Ptb kannur.jpg | photo2b = Muzhappilangad beach6.jpg | photo3a = St. Angelo Fort, Kannur.JPG | photo3b = Mappila bay.JPG | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br />વાયલાપરા તળાવ, મુઝાપ્પીલાંગડ બીચ, મપ્પીલા ખાડી, સેન્ટ એન્જેલો ફોર્ટ, કન્નુર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ. }} | image_map = India Kerala Kannur district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|11.8689|N|75.35546|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧૯૫૭ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = [[કણ્ણૂર]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = મહેસૂલ વિભાગો: ૨ | 1 = તાલિપરમ્બા | 2 = થાલાસેરી }} {{Collapsible list | title = Taluks: 5 | 1 = કનૂર | 2 = પય્યનૂર | 3 = તાલિપરમ્બા | 4 = ઇરિટ્ટી | 5 = [થાલાસેરી }} | government_type = | governing_body = જિલ્લા વહીવટ | leader_title = જિલ્લા પ્રભારી મંત્રી | leader_name = સન્ની જોસેફ<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kerala-govt-announces-ministers-in-charge-of-districts/article71044861.ece|title=Kerala govt. announces Ministers in charge of districts|date=31 May 2026|via=www.thehindu.com}}</ref> | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = અરુણ કે. વિજયન. IAS | leader_title2 = શહેર પોલીસ કમિશનર | leader_title3 = ગ્રામીણ પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = આર ઇલાંગો, IPS<ref>{{cite web |title=Who is Who |url=https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |website=kannur.keralapolice.gov.in |access-date=21 February 2021 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112143557/https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |url-status=dead }}</ref> | leader_name3 = નવનીત શર્મા, IPS<ref>{{cite news |title=Major reshuffle in top posts in Kerala Police, S Sreejith to be Crime Branch chief |url=https://www.thenewsminute.com/article/major-reshuffle-top-posts-kerala-police-s-sreejith-be-crime-branch-chief-140635 |access-date=21 February 2021 |work=The News Minute |date=1 January 2021 |language=en}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = ૫મો | area_total_km2 = ૨૯૬૬ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૬૧૫,૨૬૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_rank = | population_density_km2 = ૮૮૨ | population_demonym = [[wikt:Kannurian|કનૂરિયન]] | population_footnotes = <ref name="knrdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|archive-date=2 November 2021|access-date=29 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], અંગ્રેજી | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL-KNR]], IN-KL | registration_plate = *KL-13 કન્નૂર *KL-58 થાલાસેતી *KL-59 તાલિપરમ્બા *KL-78 ઇરિટ્ટી *KL-86 પય્યનૂર | blank1_name_sec1 = લિંગ ગુણોત્તર | blank1_info_sec1 = ૧૦૯૯ [[male|♂]]/[[female|♀]] | blank2_name_sec1 = સાક્ષરતા | blank2_info_sec1 = ૯૫.૧૦% | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૮૩<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://kannur.nic.in}} | footnotes = }} '''કણ્ણૂર જિલ્લો''' અથવા '''કન્નૂર જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.dtpckannur.com/ |title=DTPC Kannur {{!}} Kannur Tourist Places {{!}} DTPC Kannur |website=DTPC kannur |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kannur.nic.in/en/ |title=Kannur District , Government of kerala {{!}} An official website of kannur district administration {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref> કણ્ણૂર જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[કણ્ણૂર]] નગર ખાતે આવેલું છે. કન્નુર જિલ્લો ઉત્તરમાં કાસરગોડ જિલ્લો, દક્ષિણમાં કોઝિકોડ જિલ્લો, દક્ષિણપશ્ચિમમાં માહે જિલ્લો અને દક્ષિણપૂર્વમાં વાયનાડ જિલ્લોથી ઘેરાયેલો છે. પૂર્વમાં, જિલ્લો પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે, જે કર્ણાટક રાજ્ય (કોડાગુ જિલ્લો) સાથે સરહદ બનાવે છે. પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્ર આવેલો છે. પૈથલમાલા કન્નુર જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું બિંદુ (૧,૩૭૨ મીટર) છે. જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગમાં પુડુચેરી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો માહે જિલ્લો આવેલો છે. આ જિલ્લો ૧૯૫૭ માં સ્થાપિત થયો હતો. કન્નૂર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એ રાજ્યનું છઠ્ઠું સૌથી મોટું શહરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યનું અંગ છે અને કન્નૂર કેન્ટોનમેન્ટ એ કેરળનું એકમાત્ર કેન્ટોનમેન્ટ બોર્ડ છે. એઝિમાલા સ્થિત ભારતીય નૌસેના એકેડેમી એ એશિયાની સૌથી મોટી અને વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી નૌસેના એકેડેમી છે.<ref>{{cite news |last1=Ray |first1=Kalyan |title=Navy-Training Academy-proposed Expansion |url=https://www.deccanherald.com/content/627521/navy-training-academy-proposed-expansion.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Herald |date=11 August 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Asia's largest naval academy opened |url=http://www.arabnews.com/node/319812 |access-date=24 March 2022 |work=Arab News |date=10 January 2009}}</ref> મુઝપ્પિલંગાડ બીચ એ એશિયાનો સૌથી લાંબો 'ડ્રાઇવ-ઇન બીચ' (વાહન ચલાવી શકાય તેવો દરિયાકિનારો) છે અને બીબીસી ઓટોઝના લેખમાં તેને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ૬ ડ્રાઇવ-ઇન બીચમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/autos/story/20160617-the-worlds-best-beaches-for-driving|title=The best beaches for driving|last=Gibson|first=David K|access-date=26 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harigovind |title=Muzhappilangad wins BBC favour |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/240616/muzhappilangad-wins-bbc-favour.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Chronicle |date=24 June 2016 }}</ref> કન્નૂર જિલ્લો કેટલાક કિલ્લાઓનું ઘર છે જેમાં સેન્ટ એન્જેલો ફોર અને થલેસ્સેરી (ટેલિચેરી) કિલ્લા નો સમાવેશ થાય છે. જિલ્લાનું થલેસ્સેરી શહેર તેના 'થલેસ્સેરી મરી' (કાળા મરી) માટે જાણીતું છે. કન્નૂર એ કેરળનો છઠ્ઠો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો છે, જેના ૫૦% થી વધુ રહેવાસીઓ શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. કન્નૂરની શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે, જે એર્નાકુલમ જિલ્લા પછી કેરળમાં બીજા ક્રમે સૌથી મોટી છે.<ref>{{Cite web |url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |title=Population of Districts in India - 2001 |access-date=24 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128022116/http://www.urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |archive-date=28 November 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|title=Untitled Document|access-date=26 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725013220/http://www.dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|archive-date=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તે મદ્રાસ પ્રાંત હેઠળના મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતો. == રચના == ૧૯૫૬માં કેરળ રાજ્યની સ્થાપના બાદ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાને ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો હતો: કન્નૂર જિલ્લો, કોઝિકોડ જિલ્લો અને પલક્કડ જિલ્લો. ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ, [[વાયનાડ જિલ્લો|વાયનાડ જિલ્લા]]ની રચના કરવા માટે કન્નૂર જિલ્લાના ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને અલગ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ ૧૯૮૪માં, કાસરગોડ જિલ્લાની રચના કરવા માટે કાસરગોડ અને હોસદુર્ગ તાલુકાઓને અલગ કરવામાં આવ્યા હતા. == સંસ્કૃતિ== કેરળ લોકગીત એકેડેમી, કેરળ સરકાર દ્વારા કન્નુરના ચિરાક્કલમાં સ્થાપિત સાંસ્કૃતિક બાબતો માટેનું એક સ્વાયત્ત કેન્દ્ર છે જે કેરળના પરંપરાગત કલા સ્વરૂપોને પ્રોત્સાહન આપવા અને પ્રોજેક્ટ કરવા માટે રચાયેલ છે.<ref name='kfa'>{{Cite web |title=About Kerala Folklore Academy |url=https://keralafolklore.org/en/about.html |access-date=12 November 2020 |website=KFA |archive-date=24 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424070701/http://keralafolklore.org/en/about.html |url-status=live }}</ref><ref name="kc">{{Cite web |title=Kerala Folklore Academy |url=http://www.keralaculture.org/kerala-folklore-academy/9 |access-date=12 November 2020 |website=Department of Cultural Affairs (Kerala) |archive-date=17 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117133022/http://www.keralaculture.org/kerala-folklore-academy/9 |url-status=live }}</ref> આ એકેડેમી લોકગીત ક્ષેત્રના જાણીતા કલાકારો અને નિષ્ણાતોને પુરસ્કારો અને પુરસ્કારો આપે છે. ફેલોશિપમાં ₹૧૫૦૦૦ અને પ્રશસ્તિપત્રનો સમાવેશ થાય છે. લોકગીત પુરસ્કારો અને પુસ્તક પુરસ્કારમાં ₹૭૫૦૦ અને પ્રશસ્તિપત્રનો સમાવેશ થાય છે. ગુરુપૂજા અને યુવાપ્રતિભા પુરસ્કાર વિજેતાઓને ₹૫૦૦૦ પ્રત્યેક અને પ્રશસ્તિપત્ર આપવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |last=P. |first=Sudhakaran |date=29 September 2018 |title=Kerala Folklore Akademi Fellowships, Awards announced |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kerala-folklore-akademi-fellowships-awards-announced/articleshow/66003983.cms |access-date=12 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112201128/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kerala-folklore-akademi-fellowships-awards-announced/articleshow/66003983.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=8 July 2017 |title=Folklore akademi awards announced |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/folklore-akademi-awards-announced/article19242266.ece |access-date=12 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112205013/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/folklore-akademi-awards-announced/article19242266.ece |url-status=live }}</ref> === તેયમ === [[File:Theyyam of Kerala 3.jpg|thumb|કેરળના થેય્યમ અથવા તેયમ]] [[File:Puliyoor Kali Theyyam at Mathamangalam.jpg|thumb|મથામંગલમ ખાતે પુલિયુર કાલી થેયમ]] તેયમ એ કેરળના કન્નૂર-કસરાગોડ પ્રદેશમાં નૃત્ય પૂજાનું એક લોકપ્રિય ધાર્મિક વિધિ છે. તેયમમાં હજારો વર્ષ જૂની પરંપરાઓ, ધાર્મિક વિધિઓ અને રિવાજોનો સમાવેશ થાય છે. તેયમના કલાકારો કેરળમાં નંબૂથિરી બ્રાહ્મણો દ્વારા રચાયેલી પ્રાચીન જ્ઞાતિની રચનામાં નીચલી જાતિના સમુદાયના છે, અને તેયમમાં તેમનું મહત્વનું સ્થાન છે.<ref>{{cite book |title=A Panorama of Indian Culture: Professor A. Sreedhara Menon Felicitation Volume |editor-first=K. K. |editor-last=Kusuman |publisher=Mittal Publications |year=1990 |page=130 |chapter=Teyyam – A Vanishing Ritual Dance of Kerala |first=K. K. N. |last=Kurup |isbn=9788170992141 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=z4JqgSUSXDsC&pg=PA130}}</ref> તે દેવકુથુ તેયમ સિવાય મુખ્યત્વે પુરુષો દ્વારા કરવામાં આવે છે. દેવકૂથુ એ એકમાત્ર થેયમ ધાર્મિક વિધિ છે જે મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તે માત્ર થેક્કુંબાડ કુલોમ મંદિરમાં જ કરવામાં આવે છે.<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/This-year-Devakoothu-gets-a-new-face/articleshow/17735370.cms|title=Devakoothu: This year, Devakoothu gets a new face |website=The Times of India}}</ref> વેટ્ટક્કોરુમાકન, વિષ્ણુમૂર્તિ થેયમ, મુચિલોટ ભગવતી અને શ્રી મુથપ્પન સહિત ૪૫૬ પ્રકારના તેયમ છે.<ref name="auto">{{cite web|title=Various forms of Theyyams|url=https://www.keralatourism.org/bekal/theyyam-various-types.php|access-date=2 March 2019}}</ref> ૨૦૧૯માં કન્નુર જિલ્લાના કાલિયાસેરીમાં ચંથપ્પુરા ખાતે થેયમ મ્યુઝિયમ બનાવવાની યોજના છે.<ref>{{Cite news|title=Kannur: Sophisticated Theyyam Museum coming up|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/290819/kannur-sophisticated-theyyam-museum-coming-up.html|access-date=4 March 2020}}</ref> {{clear}} == જનસંખ્યા == [[File:Mattul Kannur.jpg|left|thumbnail|માટૂલ ફેરી]] [[File:Subdistricts of Kannur.png|thumbnail|કન્નૂરના તાલુકા]] [[File:Payyambalam Beach Back Water.jpg|left|thumbnail|પય્યમ્બલમ બીચ]] [[File:Estuary of River Anjarakkandy.jpg|thumb|અંજારાકાંડી નદીનું નદીમુખ]] {{historical populations|11=1901|12=5,29,623|13=1911|14=5,65,261|15=1921|16=5,78,680|17=1931|18=6,62,715|19=1941|20=7,43,322|21=1951|22=9,04,470|23=1961|24=11,77,948|25=1971|26=15,52,809|27=1981|28=19,30,726|29=1991|30=22,51,727|31=2001|32=24,08,956|33=2011|34=25,23,003|35=2018|36=26,15,266|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in}}</ref>|align=center}} ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ અનુસાર, કન્નૂર જિલ્લાની વસ્તી ૨૬,૧૫,૨૬૬ છે.<ref name="knrdemo_2018"/> જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર ૮૮૨ રહેવાસીઓની (૨,૨૮૦/ચોરસ માઇલ) છે.<ref name=districtcensus>{{cite web |title=District Census Hand Book: Kannur |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/648/download/2240/DH_2011_3202_PART_A_DCHB_KANNUR.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકામાં તેનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૪.૮૪% હતો.<ref name=districtcensus/> ૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી અનુસાર આ જિલ્લો ભારતમાં (કુલ ૬૪૦ માંથી) ૧૭૦મો ક્રમ ધરાવે છે.<ref name=districtcensus/> કન્નૂરમાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૩૩ મહિલાઓનો લિંગ ગુણોત્તર છે,<ref name=districtcensus/> જે ભારતના કોઈપણ જિલ્લામાં સૌથી વધુ છે, અને તેનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૧૦% છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અનુક્રમે વસ્તીના ૩.૩૦% અને ૧.૬૪% છે. મલયાલમ એ મુખ્ય ભાષા છે, જે ૯૮.૮૮% વસ્તી દ્વારા બોલવામાં આવે છે. નાની લઘુમતીઓ મુખ્યત્વે શહેરી વિસ્તારોમાં તમિલ, હિન્દી અને કન્નડ બોલે છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર જિલ્લાની વસ્તી ૨૪,૧૨,૩૬૫ હતી. ૨૦૦૧માં આ કેરળનો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો હતો, પરંતુ ૨૦૧૧માં એર્નાકુલમ, થ્રિશુર અને કોઝિકોડ પછી તે ચોથા સ્થાને આવી ગયો હતો.<ref name="Indian Census">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/ |title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070514045222/http://www.censusindia.gov.in/ |archive-date=14 May 2007 }}</ref> વસ્તીના લગભગ ૫૦.૩૫% લોકો શહેરી સંકલનમાં રહે છે. કન્નૂર જિલ્લાની કુલ શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે. આ એર્ણાકુલમ પછી કેરળમાં બીજી સૌથી મોટી શહેરી વસ્તી છે અને તે કોઈ મેટ્રો શહેરની વસ્તી કરતાં પણ વધુ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |title=Census GIS India |access-date=27 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |archive-date=11 January 2010 }}</ref> વધારે શહેરી વસ્તીનું કારણ જિલ્લામાં આવેલા ૪૫ શહેરો છે, જે ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ કેરળમાં સૌથી વધુ હતા. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીમાં થ્રિશુરમાં ૧૩૫ શહેરો અને કન્નૂરમાં ૬૭ શહેરો નોંધાયા છે.<ref>{{cite web |title=Trends in Urbanization |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf |website=censusindia.gov.in |access-date=12 March 2022}}</ref> કન્નૂર જિલ્લામાં એક મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કન્નૂર છે, અને થલેસ્સેરી, પય્યાનુર, તલિપરમ્બા, કુથુપરમ્બા અને મટ્ટાનુર સહિતની અન્ય પ્રમુખ નગરપાલિકાઓ છે. આ ઉપરાંત અંચરાકંડી, અઝીકોડ નોર્થ, અઝીકોડ સાઉથ, ચાલા, ચિલોરા, ચેરુકુન્નુ, ચેરુથાઝામ, ચિરાક્કલ, ચોકલી, ધર્માડોમ, ઇલાયવૂર, ઇરંહોલી, ઇરીવેરી, કડાચિરા, કદીરૂર, કલ્લિયાસ્સેરી, કન્હીરોડ, કન્નડીપરમ્બા, કન્નાપુરમ, કોટ્ટાયમ-મલબાર, મય્યિલ, માવિલાયી, મુન્દેરી, મુઝપ્પિલંગાડ, નારાથ, ન્યુ માહે, પડુવિલાયી, પલ્લીક્કુન્નુ, પન્નિયાનુર, પાનુર, પપ્પિનીસ્સેરી, પથિરીયાડ, પટ્ટિયમ, ઇરિટ્ટી, પેરાલાસ્સેરી, પેરિંગાથુર, પીનારાયી, પુઝાથી, થોટ્ટડા, વલાપટ્ટનમ અને વારમ સહિત ૬૦ શહેરી વિસ્તારો આવેલા છે.<ref name="Indian Census"/> === ધર્મ === {{bar box |title = કન્નુર જિલ્લામાં ધર્મો (૨૦૧૧)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|59.83}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|29.43}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|10.41}} {{bar percent|અન્ય|black|0.33}} }} [[File:Parassini.jpg|thumb|[[Muthappan Temple|પારાસિનીકદાવુ મુથપ્પન મંદિર]]]] [[File:Salafi Mosque, Vellur (4601238430).jpg|thumb|પય્યનૂર ખાતે એક મસ્જિદ]] કન્નુર જિલ્લામાં ૫૯.૮૩% વસ્તી સાથે હિન્દુ ધર્મ બહુમતી ધર્મ છે. મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ અનુક્રમે ૨૯.૪૩% અને ૧૦.૪૧% વસ્તી સાથે નોંધપાત્ર લઘુમતી બનાવે છે.<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=[[Census of India]] |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> કન્નુર જિલ્લાના મોટાભાગના ખ્રિસ્તીઓ ૨૦મી સદીમાં મલબારમાં સ્થળાંતર કરનારા ખ્રિસ્તીઓના વંશજો છે.<ref>Malabar Migration. [http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm "Reference to Malabar Migration"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721075644/http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm |date=21 July 2011}}, '' '',</ref> == શિક્ષણ == [[File:Kannur University.JPG|thumbnail|કેરળ વિશ્વવિદ્યાલય|left]] * સરકારી કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ, કન્નૂર * સરકારી બ્રેનન કોલેજ, થેલાસેરી * એસ.એન. કોલેજ, કન્નૂર [[ચિત્ર:Kottiyoor temple festival.jpg|800px|thumb|right| કણ્ણૂર જિલ્લામાં આવેલા કોટ્ટિયૂર મંદિર ખાતે ઉત્સવ]] {{clear}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[અરાલમ વન્ય જીવ અભયારણ્ય‎]] == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category:Kannur (district)|કણ્ણૂર જિલ્લો}} * [http://www.kannur.nic.in કણ્ણૂર જિલ્લાનું અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427072410/http://www.kannur.nic.in/ |date=2009-04-27 }} * [http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm કેરળ રાજ્ય સરકારની વેબસાઇટ પર કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309133729/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm |date=2005-03-09 }} * [http://kannur.entegramam.gov.in/ કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701153126/http://kannur.entegramam.gov.in/ |date=2008-07-01 }} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] s2xo4shifq59x4ymyr8gjqk6xac4noo 903733 903732 2026-08-15T09:28:30Z Snehrashmi 41463 /* કન્નૂર વ્યંજન */ 903733 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = કન્નૂર જિલ્લો | other_name = કણ્ણૂર જિલ્લો | nickname = કેરળનો તાજ | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Vpra floating park boat walking path.jpg | photo2a = Ptb kannur.jpg | photo2b = Muzhappilangad beach6.jpg | photo3a = St. Angelo Fort, Kannur.JPG | photo3b = Mappila bay.JPG | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br />વાયલાપરા તળાવ, મુઝાપ્પીલાંગડ બીચ, મપ્પીલા ખાડી, સેન્ટ એન્જેલો ફોર્ટ, કન્નુર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ. }} | image_map = India Kerala Kannur district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|11.8689|N|75.35546|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧૯૫૭ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = [[કણ્ણૂર]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = મહેસૂલ વિભાગો: ૨ | 1 = તાલિપરમ્બા | 2 = થાલાસેરી }} {{Collapsible list | title = Taluks: 5 | 1 = કનૂર | 2 = પય્યનૂર | 3 = તાલિપરમ્બા | 4 = ઇરિટ્ટી | 5 = [થાલાસેરી }} | government_type = | governing_body = જિલ્લા વહીવટ | leader_title = જિલ્લા પ્રભારી મંત્રી | leader_name = સન્ની જોસેફ<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kerala-govt-announces-ministers-in-charge-of-districts/article71044861.ece|title=Kerala govt. announces Ministers in charge of districts|date=31 May 2026|via=www.thehindu.com}}</ref> | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = અરુણ કે. વિજયન. IAS | leader_title2 = શહેર પોલીસ કમિશનર | leader_title3 = ગ્રામીણ પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = આર ઇલાંગો, IPS<ref>{{cite web |title=Who is Who |url=https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |website=kannur.keralapolice.gov.in |access-date=21 February 2021 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112143557/https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |url-status=dead }}</ref> | leader_name3 = નવનીત શર્મા, IPS<ref>{{cite news |title=Major reshuffle in top posts in Kerala Police, S Sreejith to be Crime Branch chief |url=https://www.thenewsminute.com/article/major-reshuffle-top-posts-kerala-police-s-sreejith-be-crime-branch-chief-140635 |access-date=21 February 2021 |work=The News Minute |date=1 January 2021 |language=en}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = ૫મો | area_total_km2 = ૨૯૬૬ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૬૧૫,૨૬૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_rank = | population_density_km2 = ૮૮૨ | population_demonym = [[wikt:Kannurian|કનૂરિયન]] | population_footnotes = <ref name="knrdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|archive-date=2 November 2021|access-date=29 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], અંગ્રેજી | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL-KNR]], IN-KL | registration_plate = *KL-13 કન્નૂર *KL-58 થાલાસેતી *KL-59 તાલિપરમ્બા *KL-78 ઇરિટ્ટી *KL-86 પય્યનૂર | blank1_name_sec1 = લિંગ ગુણોત્તર | blank1_info_sec1 = ૧૦૯૯ [[male|♂]]/[[female|♀]] | blank2_name_sec1 = સાક્ષરતા | blank2_info_sec1 = ૯૫.૧૦% | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૮૩<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://kannur.nic.in}} | footnotes = }} '''કણ્ણૂર જિલ્લો''' અથવા '''કન્નૂર જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.dtpckannur.com/ |title=DTPC Kannur {{!}} Kannur Tourist Places {{!}} DTPC Kannur |website=DTPC kannur |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kannur.nic.in/en/ |title=Kannur District , Government of kerala {{!}} An official website of kannur district administration {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref> કણ્ણૂર જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[કણ્ણૂર]] નગર ખાતે આવેલું છે. કન્નુર જિલ્લો ઉત્તરમાં કાસરગોડ જિલ્લો, દક્ષિણમાં કોઝિકોડ જિલ્લો, દક્ષિણપશ્ચિમમાં માહે જિલ્લો અને દક્ષિણપૂર્વમાં વાયનાડ જિલ્લોથી ઘેરાયેલો છે. પૂર્વમાં, જિલ્લો પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે, જે કર્ણાટક રાજ્ય (કોડાગુ જિલ્લો) સાથે સરહદ બનાવે છે. પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્ર આવેલો છે. પૈથલમાલા કન્નુર જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું બિંદુ (૧,૩૭૨ મીટર) છે. જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગમાં પુડુચેરી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો માહે જિલ્લો આવેલો છે. આ જિલ્લો ૧૯૫૭ માં સ્થાપિત થયો હતો. કન્નૂર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એ રાજ્યનું છઠ્ઠું સૌથી મોટું શહરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યનું અંગ છે અને કન્નૂર કેન્ટોનમેન્ટ એ કેરળનું એકમાત્ર કેન્ટોનમેન્ટ બોર્ડ છે. એઝિમાલા સ્થિત ભારતીય નૌસેના એકેડેમી એ એશિયાની સૌથી મોટી અને વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી નૌસેના એકેડેમી છે.<ref>{{cite news |last1=Ray |first1=Kalyan |title=Navy-Training Academy-proposed Expansion |url=https://www.deccanherald.com/content/627521/navy-training-academy-proposed-expansion.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Herald |date=11 August 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Asia's largest naval academy opened |url=http://www.arabnews.com/node/319812 |access-date=24 March 2022 |work=Arab News |date=10 January 2009}}</ref> મુઝપ્પિલંગાડ બીચ એ એશિયાનો સૌથી લાંબો 'ડ્રાઇવ-ઇન બીચ' (વાહન ચલાવી શકાય તેવો દરિયાકિનારો) છે અને બીબીસી ઓટોઝના લેખમાં તેને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ૬ ડ્રાઇવ-ઇન બીચમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/autos/story/20160617-the-worlds-best-beaches-for-driving|title=The best beaches for driving|last=Gibson|first=David K|access-date=26 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harigovind |title=Muzhappilangad wins BBC favour |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/240616/muzhappilangad-wins-bbc-favour.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Chronicle |date=24 June 2016 }}</ref> કન્નૂર જિલ્લો કેટલાક કિલ્લાઓનું ઘર છે જેમાં સેન્ટ એન્જેલો ફોર અને થલેસ્સેરી (ટેલિચેરી) કિલ્લા નો સમાવેશ થાય છે. જિલ્લાનું થલેસ્સેરી શહેર તેના 'થલેસ્સેરી મરી' (કાળા મરી) માટે જાણીતું છે. કન્નૂર એ કેરળનો છઠ્ઠો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો છે, જેના ૫૦% થી વધુ રહેવાસીઓ શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. કન્નૂરની શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે, જે એર્નાકુલમ જિલ્લા પછી કેરળમાં બીજા ક્રમે સૌથી મોટી છે.<ref>{{Cite web |url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |title=Population of Districts in India - 2001 |access-date=24 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128022116/http://www.urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |archive-date=28 November 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|title=Untitled Document|access-date=26 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725013220/http://www.dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|archive-date=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તે મદ્રાસ પ્રાંત હેઠળના મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતો. == રચના == ૧૯૫૬માં કેરળ રાજ્યની સ્થાપના બાદ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાને ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો હતો: કન્નૂર જિલ્લો, કોઝિકોડ જિલ્લો અને પલક્કડ જિલ્લો. ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ, [[વાયનાડ જિલ્લો|વાયનાડ જિલ્લા]]ની રચના કરવા માટે કન્નૂર જિલ્લાના ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને અલગ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ ૧૯૮૪માં, કાસરગોડ જિલ્લાની રચના કરવા માટે કાસરગોડ અને હોસદુર્ગ તાલુકાઓને અલગ કરવામાં આવ્યા હતા. == સંસ્કૃતિ== કેરળ લોકગીત એકેડેમી, કેરળ સરકાર દ્વારા કન્નુરના ચિરાક્કલમાં સ્થાપિત સાંસ્કૃતિક બાબતો માટેનું એક સ્વાયત્ત કેન્દ્ર છે જે કેરળના પરંપરાગત કલા સ્વરૂપોને પ્રોત્સાહન આપવા અને પ્રોજેક્ટ કરવા માટે રચાયેલ છે.<ref name='kfa'>{{Cite web |title=About Kerala Folklore Academy |url=https://keralafolklore.org/en/about.html |access-date=12 November 2020 |website=KFA |archive-date=24 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424070701/http://keralafolklore.org/en/about.html |url-status=live }}</ref><ref name="kc">{{Cite web |title=Kerala Folklore Academy |url=http://www.keralaculture.org/kerala-folklore-academy/9 |access-date=12 November 2020 |website=Department of Cultural Affairs (Kerala) |archive-date=17 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117133022/http://www.keralaculture.org/kerala-folklore-academy/9 |url-status=live }}</ref> આ એકેડેમી લોકગીત ક્ષેત્રના જાણીતા કલાકારો અને નિષ્ણાતોને પુરસ્કારો અને પુરસ્કારો આપે છે. ફેલોશિપમાં ₹૧૫૦૦૦ અને પ્રશસ્તિપત્રનો સમાવેશ થાય છે. લોકગીત પુરસ્કારો અને પુસ્તક પુરસ્કારમાં ₹૭૫૦૦ અને પ્રશસ્તિપત્રનો સમાવેશ થાય છે. ગુરુપૂજા અને યુવાપ્રતિભા પુરસ્કાર વિજેતાઓને ₹૫૦૦૦ પ્રત્યેક અને પ્રશસ્તિપત્ર આપવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |last=P. |first=Sudhakaran |date=29 September 2018 |title=Kerala Folklore Akademi Fellowships, Awards announced |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kerala-folklore-akademi-fellowships-awards-announced/articleshow/66003983.cms |access-date=12 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112201128/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kerala-folklore-akademi-fellowships-awards-announced/articleshow/66003983.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=8 July 2017 |title=Folklore akademi awards announced |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/folklore-akademi-awards-announced/article19242266.ece |access-date=12 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112205013/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/folklore-akademi-awards-announced/article19242266.ece |url-status=live }}</ref> === તેયમ === [[File:Theyyam of Kerala 3.jpg|thumb|કેરળના થેય્યમ અથવા તેયમ]] [[File:Puliyoor Kali Theyyam at Mathamangalam.jpg|thumb|મથામંગલમ ખાતે પુલિયુર કાલી થેયમ]] તેયમ એ કેરળના કન્નૂર-કસરાગોડ પ્રદેશમાં નૃત્ય પૂજાનું એક લોકપ્રિય ધાર્મિક વિધિ છે. તેયમમાં હજારો વર્ષ જૂની પરંપરાઓ, ધાર્મિક વિધિઓ અને રિવાજોનો સમાવેશ થાય છે. તેયમના કલાકારો કેરળમાં નંબૂથિરી બ્રાહ્મણો દ્વારા રચાયેલી પ્રાચીન જ્ઞાતિની રચનામાં નીચલી જાતિના સમુદાયના છે, અને તેયમમાં તેમનું મહત્વનું સ્થાન છે.<ref>{{cite book |title=A Panorama of Indian Culture: Professor A. Sreedhara Menon Felicitation Volume |editor-first=K. K. |editor-last=Kusuman |publisher=Mittal Publications |year=1990 |page=130 |chapter=Teyyam – A Vanishing Ritual Dance of Kerala |first=K. K. N. |last=Kurup |isbn=9788170992141 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=z4JqgSUSXDsC&pg=PA130}}</ref> તે દેવકુથુ તેયમ સિવાય મુખ્યત્વે પુરુષો દ્વારા કરવામાં આવે છે. દેવકૂથુ એ એકમાત્ર થેયમ ધાર્મિક વિધિ છે જે મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તે માત્ર થેક્કુંબાડ કુલોમ મંદિરમાં જ કરવામાં આવે છે.<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/This-year-Devakoothu-gets-a-new-face/articleshow/17735370.cms|title=Devakoothu: This year, Devakoothu gets a new face |website=The Times of India}}</ref> વેટ્ટક્કોરુમાકન, વિષ્ણુમૂર્તિ થેયમ, મુચિલોટ ભગવતી અને શ્રી મુથપ્પન સહિત ૪૫૬ પ્રકારના તેયમ છે.<ref name="auto">{{cite web|title=Various forms of Theyyams|url=https://www.keralatourism.org/bekal/theyyam-various-types.php|access-date=2 March 2019}}</ref> ૨૦૧૯માં કન્નુર જિલ્લાના કાલિયાસેરીમાં ચંથપ્પુરા ખાતે થેયમ મ્યુઝિયમ બનાવવાની યોજના છે.<ref>{{Cite news|title=Kannur: Sophisticated Theyyam Museum coming up|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/290819/kannur-sophisticated-theyyam-museum-coming-up.html|access-date=4 March 2020}}</ref> == કન્નૂર વ્યંજન == કન્નૂરની વાનગીઓ તેની સંસ્કૃતિ અને વારસાને દર્શાવે છે. તે થલેસ્સેરી બિરયાની માટે ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે. આ શહેર તેના 'હલવા' માટે પણ જાણીતું છે. આ ઉપરાંત અન્ય એક વિશેષતા કેળાની વેફર છે, જે કડક અને ખૂબ પાતળી બનાવવામાં આવે છે. અન્ય લોકપ્રિય વાનગીઓમાં સીફૂડ (ઝીંગા, મસલ્સ, મેકરેલ માછલી) ની વાનગીઓનો સમાવેશ થાય છે. શાકાહારી ખોરાકમાં 'સદ્યા' મુખ્ય છે. કન્નૂરની વાનગીઓ એ પરંપરાગત કેરળ, પર્શિયન (ઈરાની), યેમેની અને આરબ ખાદ્ય સંસ્કૃતિનું મિશ્રણ છે.<ref name="MC">{{Cite news|title=Straight from the Malabar Coast|url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece|last=Sabhnani|first=Dhara Vora|date=14 June 2019|access-date=26 January 2021|work=The Hindu}}</ref> રાંધણ સંસ્કૃતિઓનો આ સંગમ મોટાભાગની વાનગીઓની બનાવટમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે.<ref name="MC"/> કલ્લુમ્મક્કાયા (મસલ્સ) કરી, ઇરાચી પુટ્ટુ (ઇરાચી એટલે માંસ), પરોટા (નરમ ફ્લેટબ્રેડ), પથિરી (ચોખાના લોટમાંથી બનતી એક પ્રકારની રોટલી/પેનકેક) અને ઘી રાઇસ એ અન્ય કેટલીક વિશેષ વાનગીઓ છે.<ref name="MC"/> મસાલાઓનો વિશિષ્ટ ઉપયોગ આ વાનગીઓની મુખ્ય ઓળખ છે—જેમાં કાળા મરી, એલચી અને લવિંગનો વિપુલ પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. બિરયાનીનું કેરળ વર્ઝન, જે મલયાલમમાં 'કુઝી મંડી' તરીકે પ્રખ્યાત છે, તે પણ એક અન્ય લોકપ્રિય વાનગી છે, જેના પર યેમેનની વાનગી શૈલીનો પ્રભાવ જોવા મળે છે. અહીં થલેસ્સેરી બિરયાની અને કન્નૂર બિરયાની જેવી બિરયાનીની વિવિધ જાતો તૈયાર કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|date=23 June 2017|title=Thalassery Chicken Biriyani|url=https://www.thetakeiteasychef.com/thalassery-chicken-biriyani-recipe|access-date=13 May 2021|website=The Take It Easy Chef|language=en-GB}}</ref><ref name="MC"/> નાસ્તાની વાનગીઓમાં ઉન્નક્કાયા (તળેલા અને બાફેલા પાકા કેળાના માવામાં કાજુ, કિસમિસ અને ખાંડનું મિશ્રણ ભરીને ડીપ-ફ્રાય કરેલી વાનગી),<ref name="MC_2">{{Cite news|title=Flavours unlimited from the Malabar coast|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/Food/flavours-unlimited-from-the-malabar-coast/article6170291.ece|last=Kurian|first=Shijo|date=2 July 2014|access-date=26 January 2021|work=The Hindu}}</ref> પળમ નિરાચથુ (ટોપરાની છીણ, ગોળ અથવા ખાંડથી ભરેલા પાકા કેળા),<ref name="MC_2"/> ઈંડામાંથી બનતી મુટ્ટામલા, ચટ્ટી પથિરી (મેંદા લોટમાંથી બનતી એક મીઠાઈ, જે સમૃદ્ધ સ્ટફિંગ વાળી અને સ્તરવાળી શેકેલી રોટલી જેવી હોય છે),<ref>{{Cite web|date=30 June 2020|title=Arikkadukka – Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=13 May 2021|website=Faces Places and Plates|language=en-US}}</ref> અરીક્કડુક્કા અને આવી અન્ય ઘણી વાનગીઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="MC"/> {{Multiple image |align= centre |direction = horizontal |width= 150 |header_background = |footer_background = |image1 = Pathiri.jpg |caption1 = કન્નુરમાં નાસ્તાની સામાન્ય વાનગીઓમાંની એક, ચોખાના લોટમાંથી બનેલ પેનકેક, ''પાથિરી''. |image2 = KallummakkayaNirachath.jpg |caption2 = કલ્લુમક્કાયા નિરાચથુ અથવા અરીક્કાદુક્કા (ચોખાથી ભરેલા મસલ) |image3 = Chicken Biriyani with Raita.jpg |caption3 = રાયતા સાથે થાલાસેરી બિરયાની |image4 = Calicut Halwa.jpg |caption4 = કન્નુર અને થાલાસેરીમાં લોકપ્રિય હલવા. |image5 = Chatti pathiri.JPG |caption5 = મલબાર મુસ્લિમ લગ્નો અને રિસેપ્શન પાર્ટીઓમાં પીરસવામાં આવતી ચટ્ટી પાથીરી.}} {{clear}} == જનસંખ્યા == [[File:Mattul Kannur.jpg|left|thumbnail|માટૂલ ફેરી]] [[File:Subdistricts of Kannur.png|thumbnail|કન્નૂરના તાલુકા]] [[File:Payyambalam Beach Back Water.jpg|left|thumbnail|પય્યમ્બલમ બીચ]] [[File:Estuary of River Anjarakkandy.jpg|thumb|અંજારાકાંડી નદીનું નદીમુખ]] {{historical populations|11=1901|12=5,29,623|13=1911|14=5,65,261|15=1921|16=5,78,680|17=1931|18=6,62,715|19=1941|20=7,43,322|21=1951|22=9,04,470|23=1961|24=11,77,948|25=1971|26=15,52,809|27=1981|28=19,30,726|29=1991|30=22,51,727|31=2001|32=24,08,956|33=2011|34=25,23,003|35=2018|36=26,15,266|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in}}</ref>|align=center}} ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ અનુસાર, કન્નૂર જિલ્લાની વસ્તી ૨૬,૧૫,૨૬૬ છે.<ref name="knrdemo_2018"/> જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર ૮૮૨ રહેવાસીઓની (૨,૨૮૦/ચોરસ માઇલ) છે.<ref name=districtcensus>{{cite web |title=District Census Hand Book: Kannur |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/648/download/2240/DH_2011_3202_PART_A_DCHB_KANNUR.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકામાં તેનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૪.૮૪% હતો.<ref name=districtcensus/> ૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી અનુસાર આ જિલ્લો ભારતમાં (કુલ ૬૪૦ માંથી) ૧૭૦મો ક્રમ ધરાવે છે.<ref name=districtcensus/> કન્નૂરમાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૩૩ મહિલાઓનો લિંગ ગુણોત્તર છે,<ref name=districtcensus/> જે ભારતના કોઈપણ જિલ્લામાં સૌથી વધુ છે, અને તેનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૧૦% છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અનુક્રમે વસ્તીના ૩.૩૦% અને ૧.૬૪% છે. મલયાલમ એ મુખ્ય ભાષા છે, જે ૯૮.૮૮% વસ્તી દ્વારા બોલવામાં આવે છે. નાની લઘુમતીઓ મુખ્યત્વે શહેરી વિસ્તારોમાં તમિલ, હિન્દી અને કન્નડ બોલે છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર જિલ્લાની વસ્તી ૨૪,૧૨,૩૬૫ હતી. ૨૦૦૧માં આ કેરળનો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો હતો, પરંતુ ૨૦૧૧માં એર્નાકુલમ, થ્રિશુર અને કોઝિકોડ પછી તે ચોથા સ્થાને આવી ગયો હતો.<ref name="Indian Census">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/ |title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070514045222/http://www.censusindia.gov.in/ |archive-date=14 May 2007 }}</ref> વસ્તીના લગભગ ૫૦.૩૫% લોકો શહેરી સંકલનમાં રહે છે. કન્નૂર જિલ્લાની કુલ શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે. આ એર્ણાકુલમ પછી કેરળમાં બીજી સૌથી મોટી શહેરી વસ્તી છે અને તે કોઈ મેટ્રો શહેરની વસ્તી કરતાં પણ વધુ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |title=Census GIS India |access-date=27 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |archive-date=11 January 2010 }}</ref> વધારે શહેરી વસ્તીનું કારણ જિલ્લામાં આવેલા ૪૫ શહેરો છે, જે ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ કેરળમાં સૌથી વધુ હતા. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીમાં થ્રિશુરમાં ૧૩૫ શહેરો અને કન્નૂરમાં ૬૭ શહેરો નોંધાયા છે.<ref>{{cite web |title=Trends in Urbanization |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf |website=censusindia.gov.in |access-date=12 March 2022}}</ref> કન્નૂર જિલ્લામાં એક મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કન્નૂર છે, અને થલેસ્સેરી, પય્યાનુર, તલિપરમ્બા, કુથુપરમ્બા અને મટ્ટાનુર સહિતની અન્ય પ્રમુખ નગરપાલિકાઓ છે. આ ઉપરાંત અંચરાકંડી, અઝીકોડ નોર્થ, અઝીકોડ સાઉથ, ચાલા, ચિલોરા, ચેરુકુન્નુ, ચેરુથાઝામ, ચિરાક્કલ, ચોકલી, ધર્માડોમ, ઇલાયવૂર, ઇરંહોલી, ઇરીવેરી, કડાચિરા, કદીરૂર, કલ્લિયાસ્સેરી, કન્હીરોડ, કન્નડીપરમ્બા, કન્નાપુરમ, કોટ્ટાયમ-મલબાર, મય્યિલ, માવિલાયી, મુન્દેરી, મુઝપ્પિલંગાડ, નારાથ, ન્યુ માહે, પડુવિલાયી, પલ્લીક્કુન્નુ, પન્નિયાનુર, પાનુર, પપ્પિનીસ્સેરી, પથિરીયાડ, પટ્ટિયમ, ઇરિટ્ટી, પેરાલાસ્સેરી, પેરિંગાથુર, પીનારાયી, પુઝાથી, થોટ્ટડા, વલાપટ્ટનમ અને વારમ સહિત ૬૦ શહેરી વિસ્તારો આવેલા છે.<ref name="Indian Census"/> === ધર્મ === {{bar box |title = કન્નુર જિલ્લામાં ધર્મો (૨૦૧૧)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|59.83}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|29.43}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|10.41}} {{bar percent|અન્ય|black|0.33}} }} [[File:Parassini.jpg|thumb|[[Muthappan Temple|પારાસિનીકદાવુ મુથપ્પન મંદિર]]]] [[File:Salafi Mosque, Vellur (4601238430).jpg|thumb|પય્યનૂર ખાતે એક મસ્જિદ]] કન્નુર જિલ્લામાં ૫૯.૮૩% વસ્તી સાથે હિન્દુ ધર્મ બહુમતી ધર્મ છે. મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ અનુક્રમે ૨૯.૪૩% અને ૧૦.૪૧% વસ્તી સાથે નોંધપાત્ર લઘુમતી બનાવે છે.<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=[[Census of India]] |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> કન્નુર જિલ્લાના મોટાભાગના ખ્રિસ્તીઓ ૨૦મી સદીમાં મલબારમાં સ્થળાંતર કરનારા ખ્રિસ્તીઓના વંશજો છે.<ref>Malabar Migration. [http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm "Reference to Malabar Migration"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721075644/http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm |date=21 July 2011}}, '' '',</ref> == શિક્ષણ == [[File:Kannur University.JPG|thumbnail|કેરળ વિશ્વવિદ્યાલય|left]] * સરકારી કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ, કન્નૂર * સરકારી બ્રેનન કોલેજ, થેલાસેરી * એસ.એન. કોલેજ, કન્નૂર [[ચિત્ર:Kottiyoor temple festival.jpg|800px|thumb|right| કણ્ણૂર જિલ્લામાં આવેલા કોટ્ટિયૂર મંદિર ખાતે ઉત્સવ]] {{clear}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[અરાલમ વન્ય જીવ અભયારણ્ય‎]] == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category:Kannur (district)|કણ્ણૂર જિલ્લો}} * [http://www.kannur.nic.in કણ્ણૂર જિલ્લાનું અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427072410/http://www.kannur.nic.in/ |date=2009-04-27 }} * [http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm કેરળ રાજ્ય સરકારની વેબસાઇટ પર કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309133729/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm |date=2005-03-09 }} * [http://kannur.entegramam.gov.in/ કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701153126/http://kannur.entegramam.gov.in/ |date=2008-07-01 }} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] 81iy3eadrabwjxrp0tlwlu98ftrjveq 903734 903733 2026-08-15T09:31:39Z Snehrashmi 41463 image placement 903734 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = કન્નૂર જિલ્લો | other_name = કણ્ણૂર જિલ્લો | nickname = કેરળનો તાજ | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Vpra floating park boat walking path.jpg | photo2a = Ptb kannur.jpg | photo2b = Muzhappilangad beach6.jpg | photo3a = St. Angelo Fort, Kannur.JPG | photo3b = Mappila bay.JPG | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br />વાયલાપરા તળાવ, મુઝાપ્પીલાંગડ બીચ, મપ્પીલા ખાડી, સેન્ટ એન્જેલો ફોર્ટ, કન્નુર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ. }} | image_map = India Kerala Kannur district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|11.8689|N|75.35546|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧૯૫૭ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = [[કણ્ણૂર]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = મહેસૂલ વિભાગો: ૨ | 1 = તાલિપરમ્બા | 2 = થાલાસેરી }} {{Collapsible list | title = Taluks: 5 | 1 = કનૂર | 2 = પય્યનૂર | 3 = તાલિપરમ્બા | 4 = ઇરિટ્ટી | 5 = [થાલાસેરી }} | government_type = | governing_body = જિલ્લા વહીવટ | leader_title = જિલ્લા પ્રભારી મંત્રી | leader_name = સન્ની જોસેફ<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kerala-govt-announces-ministers-in-charge-of-districts/article71044861.ece|title=Kerala govt. announces Ministers in charge of districts|date=31 May 2026|via=www.thehindu.com}}</ref> | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = અરુણ કે. વિજયન. IAS | leader_title2 = શહેર પોલીસ કમિશનર | leader_title3 = ગ્રામીણ પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = આર ઇલાંગો, IPS<ref>{{cite web |title=Who is Who |url=https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |website=kannur.keralapolice.gov.in |access-date=21 February 2021 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112143557/https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |url-status=dead }}</ref> | leader_name3 = નવનીત શર્મા, IPS<ref>{{cite news |title=Major reshuffle in top posts in Kerala Police, S Sreejith to be Crime Branch chief |url=https://www.thenewsminute.com/article/major-reshuffle-top-posts-kerala-police-s-sreejith-be-crime-branch-chief-140635 |access-date=21 February 2021 |work=The News Minute |date=1 January 2021 |language=en}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = ૫મો | area_total_km2 = ૨૯૬૬ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૬૧૫,૨૬૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_rank = | population_density_km2 = ૮૮૨ | population_demonym = [[wikt:Kannurian|કનૂરિયન]] | population_footnotes = <ref name="knrdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|archive-date=2 November 2021|access-date=29 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], અંગ્રેજી | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL-KNR]], IN-KL | registration_plate = *KL-13 કન્નૂર *KL-58 થાલાસેતી *KL-59 તાલિપરમ્બા *KL-78 ઇરિટ્ટી *KL-86 પય્યનૂર | blank1_name_sec1 = લિંગ ગુણોત્તર | blank1_info_sec1 = ૧૦૯૯ [[male|♂]]/[[female|♀]] | blank2_name_sec1 = સાક્ષરતા | blank2_info_sec1 = ૯૫.૧૦% | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૮૩<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://kannur.nic.in}} | footnotes = }} '''કણ્ણૂર જિલ્લો''' અથવા '''કન્નૂર જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.dtpckannur.com/ |title=DTPC Kannur {{!}} Kannur Tourist Places {{!}} DTPC Kannur |website=DTPC kannur |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kannur.nic.in/en/ |title=Kannur District , Government of kerala {{!}} An official website of kannur district administration {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref> કણ્ણૂર જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[કણ્ણૂર]] નગર ખાતે આવેલું છે. કન્નુર જિલ્લો ઉત્તરમાં કાસરગોડ જિલ્લો, દક્ષિણમાં કોઝિકોડ જિલ્લો, દક્ષિણપશ્ચિમમાં માહે જિલ્લો અને દક્ષિણપૂર્વમાં વાયનાડ જિલ્લોથી ઘેરાયેલો છે. પૂર્વમાં, જિલ્લો પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે, જે કર્ણાટક રાજ્ય (કોડાગુ જિલ્લો) સાથે સરહદ બનાવે છે. પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્ર આવેલો છે. પૈથલમાલા કન્નુર જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું બિંદુ (૧,૩૭૨ મીટર) છે. જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગમાં પુડુચેરી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો માહે જિલ્લો આવેલો છે. આ જિલ્લો ૧૯૫૭ માં સ્થાપિત થયો હતો. કન્નૂર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એ રાજ્યનું છઠ્ઠું સૌથી મોટું શહરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યનું અંગ છે અને કન્નૂર કેન્ટોનમેન્ટ એ કેરળનું એકમાત્ર કેન્ટોનમેન્ટ બોર્ડ છે. એઝિમાલા સ્થિત ભારતીય નૌસેના એકેડેમી એ એશિયાની સૌથી મોટી અને વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી નૌસેના એકેડેમી છે.<ref>{{cite news |last1=Ray |first1=Kalyan |title=Navy-Training Academy-proposed Expansion |url=https://www.deccanherald.com/content/627521/navy-training-academy-proposed-expansion.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Herald |date=11 August 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Asia's largest naval academy opened |url=http://www.arabnews.com/node/319812 |access-date=24 March 2022 |work=Arab News |date=10 January 2009}}</ref> મુઝપ્પિલંગાડ બીચ એ એશિયાનો સૌથી લાંબો 'ડ્રાઇવ-ઇન બીચ' (વાહન ચલાવી શકાય તેવો દરિયાકિનારો) છે અને બીબીસી ઓટોઝના લેખમાં તેને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ૬ ડ્રાઇવ-ઇન બીચમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/autos/story/20160617-the-worlds-best-beaches-for-driving|title=The best beaches for driving|last=Gibson|first=David K|access-date=26 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harigovind |title=Muzhappilangad wins BBC favour |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/240616/muzhappilangad-wins-bbc-favour.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Chronicle |date=24 June 2016 }}</ref> કન્નૂર જિલ્લો કેટલાક કિલ્લાઓનું ઘર છે જેમાં સેન્ટ એન્જેલો ફોર અને થલેસ્સેરી (ટેલિચેરી) કિલ્લા નો સમાવેશ થાય છે. જિલ્લાનું થલેસ્સેરી શહેર તેના 'થલેસ્સેરી મરી' (કાળા મરી) માટે જાણીતું છે. કન્નૂર એ કેરળનો છઠ્ઠો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો છે, જેના ૫૦% થી વધુ રહેવાસીઓ શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. કન્નૂરની શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે, જે એર્નાકુલમ જિલ્લા પછી કેરળમાં બીજા ક્રમે સૌથી મોટી છે.<ref>{{Cite web |url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |title=Population of Districts in India - 2001 |access-date=24 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128022116/http://www.urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |archive-date=28 November 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|title=Untitled Document|access-date=26 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725013220/http://www.dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|archive-date=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તે મદ્રાસ પ્રાંત હેઠળના મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતો. == રચના == ૧૯૫૬માં કેરળ રાજ્યની સ્થાપના બાદ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાને ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો હતો: કન્નૂર જિલ્લો, કોઝિકોડ જિલ્લો અને પલક્કડ જિલ્લો. ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ, [[વાયનાડ જિલ્લો|વાયનાડ જિલ્લા]]ની રચના કરવા માટે કન્નૂર જિલ્લાના ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને અલગ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ ૧૯૮૪માં, કાસરગોડ જિલ્લાની રચના કરવા માટે કાસરગોડ અને હોસદુર્ગ તાલુકાઓને અલગ કરવામાં આવ્યા હતા. == સંસ્કૃતિ== કેરળ લોકગીત એકેડેમી, કેરળ સરકાર દ્વારા કન્નુરના ચિરાક્કલમાં સ્થાપિત સાંસ્કૃતિક બાબતો માટેનું એક સ્વાયત્ત કેન્દ્ર છે જે કેરળના પરંપરાગત કલા સ્વરૂપોને પ્રોત્સાહન આપવા અને પ્રોજેક્ટ કરવા માટે રચાયેલ છે.<ref name='kfa'>{{Cite web |title=About Kerala Folklore Academy |url=https://keralafolklore.org/en/about.html |access-date=12 November 2020 |website=KFA |archive-date=24 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424070701/http://keralafolklore.org/en/about.html |url-status=live }}</ref><ref name="kc">{{Cite web |title=Kerala Folklore Academy |url=http://www.keralaculture.org/kerala-folklore-academy/9 |access-date=12 November 2020 |website=Department of Cultural Affairs (Kerala) |archive-date=17 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117133022/http://www.keralaculture.org/kerala-folklore-academy/9 |url-status=live }}</ref> આ એકેડેમી લોકગીત ક્ષેત્રના જાણીતા કલાકારો અને નિષ્ણાતોને પુરસ્કારો અને પુરસ્કારો આપે છે. ફેલોશિપમાં ₹૧૫૦૦૦ અને પ્રશસ્તિપત્રનો સમાવેશ થાય છે. લોકગીત પુરસ્કારો અને પુસ્તક પુરસ્કારમાં ₹૭૫૦૦ અને પ્રશસ્તિપત્રનો સમાવેશ થાય છે. ગુરુપૂજા અને યુવાપ્રતિભા પુરસ્કાર વિજેતાઓને ₹૫૦૦૦ પ્રત્યેક અને પ્રશસ્તિપત્ર આપવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |last=P. |first=Sudhakaran |date=29 September 2018 |title=Kerala Folklore Akademi Fellowships, Awards announced |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kerala-folklore-akademi-fellowships-awards-announced/articleshow/66003983.cms |access-date=12 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112201128/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kerala-folklore-akademi-fellowships-awards-announced/articleshow/66003983.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=8 July 2017 |title=Folklore akademi awards announced |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/folklore-akademi-awards-announced/article19242266.ece |access-date=12 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112205013/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/folklore-akademi-awards-announced/article19242266.ece |url-status=live }}</ref> === તેયમ === [[File:Theyyam of Kerala 3.jpg|thumb|left|કેરળના થેય્યમ અથવા તેયમ]] [[File:Puliyoor Kali Theyyam at Mathamangalam.jpg|thumb|left|મથામંગલમ ખાતે પુલિયુર કાલી થેયમ]] તેયમ એ કેરળના કન્નૂર-કસરાગોડ પ્રદેશમાં નૃત્ય પૂજાનું એક લોકપ્રિય ધાર્મિક વિધિ છે. તેયમમાં હજારો વર્ષ જૂની પરંપરાઓ, ધાર્મિક વિધિઓ અને રિવાજોનો સમાવેશ થાય છે. તેયમના કલાકારો કેરળમાં નંબૂથિરી બ્રાહ્મણો દ્વારા રચાયેલી પ્રાચીન જ્ઞાતિની રચનામાં નીચલી જાતિના સમુદાયના છે, અને તેયમમાં તેમનું મહત્વનું સ્થાન છે.<ref>{{cite book |title=A Panorama of Indian Culture: Professor A. Sreedhara Menon Felicitation Volume |editor-first=K. K. |editor-last=Kusuman |publisher=Mittal Publications |year=1990 |page=130 |chapter=Teyyam – A Vanishing Ritual Dance of Kerala |first=K. K. N. |last=Kurup |isbn=9788170992141 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=z4JqgSUSXDsC&pg=PA130}}</ref> તે દેવકુથુ તેયમ સિવાય મુખ્યત્વે પુરુષો દ્વારા કરવામાં આવે છે. દેવકૂથુ એ એકમાત્ર થેયમ ધાર્મિક વિધિ છે જે મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તે માત્ર થેક્કુંબાડ કુલોમ મંદિરમાં જ કરવામાં આવે છે.<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/This-year-Devakoothu-gets-a-new-face/articleshow/17735370.cms|title=Devakoothu: This year, Devakoothu gets a new face |website=The Times of India}}</ref> વેટ્ટક્કોરુમાકન, વિષ્ણુમૂર્તિ થેયમ, મુચિલોટ ભગવતી અને શ્રી મુથપ્પન સહિત ૪૫૬ પ્રકારના તેયમ છે.<ref name="auto">{{cite web|title=Various forms of Theyyams|url=https://www.keralatourism.org/bekal/theyyam-various-types.php|access-date=2 March 2019}}</ref> ૨૦૧૯માં કન્નુર જિલ્લાના કાલિયાસેરીમાં ચંથપ્પુરા ખાતે થેયમ મ્યુઝિયમ બનાવવાની યોજના છે.<ref>{{Cite news|title=Kannur: Sophisticated Theyyam Museum coming up|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/290819/kannur-sophisticated-theyyam-museum-coming-up.html|access-date=4 March 2020}}</ref> == કન્નૂર વ્યંજન == કન્નૂરની વાનગીઓ તેની સંસ્કૃતિ અને વારસાને દર્શાવે છે. તે થલેસ્સેરી બિરયાની માટે ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે. આ શહેર તેના 'હલવા' માટે પણ જાણીતું છે. આ ઉપરાંત અન્ય એક વિશેષતા કેળાની વેફર છે, જે કડક અને ખૂબ પાતળી બનાવવામાં આવે છે. અન્ય લોકપ્રિય વાનગીઓમાં સીફૂડ (ઝીંગા, મસલ્સ, મેકરેલ માછલી) ની વાનગીઓનો સમાવેશ થાય છે. શાકાહારી ખોરાકમાં 'સદ્યા' મુખ્ય છે. કન્નૂરની વાનગીઓ એ પરંપરાગત કેરળ, પર્શિયન (ઈરાની), યેમેની અને આરબ ખાદ્ય સંસ્કૃતિનું મિશ્રણ છે.<ref name="MC">{{Cite news|title=Straight from the Malabar Coast|url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece|last=Sabhnani|first=Dhara Vora|date=14 June 2019|access-date=26 January 2021|work=The Hindu}}</ref> રાંધણ સંસ્કૃતિઓનો આ સંગમ મોટાભાગની વાનગીઓની બનાવટમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે.<ref name="MC"/> કલ્લુમ્મક્કાયા (મસલ્સ) કરી, ઇરાચી પુટ્ટુ (ઇરાચી એટલે માંસ), પરોટા (નરમ ફ્લેટબ્રેડ), પથિરી (ચોખાના લોટમાંથી બનતી એક પ્રકારની રોટલી/પેનકેક) અને ઘી રાઇસ એ અન્ય કેટલીક વિશેષ વાનગીઓ છે.<ref name="MC"/> મસાલાઓનો વિશિષ્ટ ઉપયોગ આ વાનગીઓની મુખ્ય ઓળખ છે—જેમાં કાળા મરી, એલચી અને લવિંગનો વિપુલ પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. બિરયાનીનું કેરળ વર્ઝન, જે મલયાલમમાં 'કુઝી મંડી' તરીકે પ્રખ્યાત છે, તે પણ એક અન્ય લોકપ્રિય વાનગી છે, જેના પર યેમેનની વાનગી શૈલીનો પ્રભાવ જોવા મળે છે. અહીં થલેસ્સેરી બિરયાની અને કન્નૂર બિરયાની જેવી બિરયાનીની વિવિધ જાતો તૈયાર કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|date=23 June 2017|title=Thalassery Chicken Biriyani|url=https://www.thetakeiteasychef.com/thalassery-chicken-biriyani-recipe|access-date=13 May 2021|website=The Take It Easy Chef|language=en-GB}}</ref><ref name="MC"/> નાસ્તાની વાનગીઓમાં ઉન્નક્કાયા (તળેલા અને બાફેલા પાકા કેળાના માવામાં કાજુ, કિસમિસ અને ખાંડનું મિશ્રણ ભરીને ડીપ-ફ્રાય કરેલી વાનગી),<ref name="MC_2">{{Cite news|title=Flavours unlimited from the Malabar coast|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/Food/flavours-unlimited-from-the-malabar-coast/article6170291.ece|last=Kurian|first=Shijo|date=2 July 2014|access-date=26 January 2021|work=The Hindu}}</ref> પળમ નિરાચથુ (ટોપરાની છીણ, ગોળ અથવા ખાંડથી ભરેલા પાકા કેળા),<ref name="MC_2"/> ઈંડામાંથી બનતી મુટ્ટામલા, ચટ્ટી પથિરી (મેંદા લોટમાંથી બનતી એક મીઠાઈ, જે સમૃદ્ધ સ્ટફિંગ વાળી અને સ્તરવાળી શેકેલી રોટલી જેવી હોય છે),<ref>{{Cite web|date=30 June 2020|title=Arikkadukka – Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=13 May 2021|website=Faces Places and Plates|language=en-US}}</ref> અરીક્કડુક્કા અને આવી અન્ય ઘણી વાનગીઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="MC"/> {{Multiple image |align= centre |direction = horizontal |width= 150 |header_background = |footer_background = |image1 = Pathiri.jpg |caption1 = કન્નુરમાં નાસ્તાની સામાન્ય વાનગીઓમાંની એક, ચોખાના લોટમાંથી બનેલ પેનકેક, ''પાથિરી''. |image2 = KallummakkayaNirachath.jpg |caption2 = કલ્લુમક્કાયા નિરાચથુ અથવા અરીક્કાદુક્કા (ચોખાથી ભરેલા મસલ) |image3 = Chicken Biriyani with Raita.jpg |caption3 = રાયતા સાથે થાલાસેરી બિરયાની |image4 = Calicut Halwa.jpg |caption4 = કન્નુર અને થાલાસેરીમાં લોકપ્રિય હલવા. |image5 = Chatti pathiri.JPG |caption5 = મલબાર મુસ્લિમ લગ્નો અને રિસેપ્શન પાર્ટીઓમાં પીરસવામાં આવતી ચટ્ટી પાથીરી.}} {{clear}} == જનસંખ્યા == [[File:Mattul Kannur.jpg|left|thumbnail|માટૂલ ફેરી]] [[File:Subdistricts of Kannur.png|thumbnail|કન્નૂરના તાલુકા]] [[File:Payyambalam Beach Back Water.jpg|left|thumbnail|પય્યમ્બલમ બીચ]] [[File:Estuary of River Anjarakkandy.jpg|thumb|અંજારાકાંડી નદીનું નદીમુખ]] {{historical populations|11=1901|12=5,29,623|13=1911|14=5,65,261|15=1921|16=5,78,680|17=1931|18=6,62,715|19=1941|20=7,43,322|21=1951|22=9,04,470|23=1961|24=11,77,948|25=1971|26=15,52,809|27=1981|28=19,30,726|29=1991|30=22,51,727|31=2001|32=24,08,956|33=2011|34=25,23,003|35=2018|36=26,15,266|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in}}</ref>|align=center}} ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ અનુસાર, કન્નૂર જિલ્લાની વસ્તી ૨૬,૧૫,૨૬૬ છે.<ref name="knrdemo_2018"/> જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર ૮૮૨ રહેવાસીઓની (૨,૨૮૦/ચોરસ માઇલ) છે.<ref name=districtcensus>{{cite web |title=District Census Hand Book: Kannur |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/648/download/2240/DH_2011_3202_PART_A_DCHB_KANNUR.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકામાં તેનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૪.૮૪% હતો.<ref name=districtcensus/> ૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી અનુસાર આ જિલ્લો ભારતમાં (કુલ ૬૪૦ માંથી) ૧૭૦મો ક્રમ ધરાવે છે.<ref name=districtcensus/> કન્નૂરમાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૩૩ મહિલાઓનો લિંગ ગુણોત્તર છે,<ref name=districtcensus/> જે ભારતના કોઈપણ જિલ્લામાં સૌથી વધુ છે, અને તેનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૧૦% છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અનુક્રમે વસ્તીના ૩.૩૦% અને ૧.૬૪% છે. મલયાલમ એ મુખ્ય ભાષા છે, જે ૯૮.૮૮% વસ્તી દ્વારા બોલવામાં આવે છે. નાની લઘુમતીઓ મુખ્યત્વે શહેરી વિસ્તારોમાં તમિલ, હિન્દી અને કન્નડ બોલે છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર જિલ્લાની વસ્તી ૨૪,૧૨,૩૬૫ હતી. ૨૦૦૧માં આ કેરળનો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો હતો, પરંતુ ૨૦૧૧માં એર્નાકુલમ, થ્રિશુર અને કોઝિકોડ પછી તે ચોથા સ્થાને આવી ગયો હતો.<ref name="Indian Census">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/ |title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070514045222/http://www.censusindia.gov.in/ |archive-date=14 May 2007 }}</ref> વસ્તીના લગભગ ૫૦.૩૫% લોકો શહેરી સંકલનમાં રહે છે. કન્નૂર જિલ્લાની કુલ શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે. આ એર્ણાકુલમ પછી કેરળમાં બીજી સૌથી મોટી શહેરી વસ્તી છે અને તે કોઈ મેટ્રો શહેરની વસ્તી કરતાં પણ વધુ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |title=Census GIS India |access-date=27 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |archive-date=11 January 2010 }}</ref> વધારે શહેરી વસ્તીનું કારણ જિલ્લામાં આવેલા ૪૫ શહેરો છે, જે ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ કેરળમાં સૌથી વધુ હતા. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીમાં થ્રિશુરમાં ૧૩૫ શહેરો અને કન્નૂરમાં ૬૭ શહેરો નોંધાયા છે.<ref>{{cite web |title=Trends in Urbanization |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf |website=censusindia.gov.in |access-date=12 March 2022}}</ref> કન્નૂર જિલ્લામાં એક મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કન્નૂર છે, અને થલેસ્સેરી, પય્યાનુર, તલિપરમ્બા, કુથુપરમ્બા અને મટ્ટાનુર સહિતની અન્ય પ્રમુખ નગરપાલિકાઓ છે. આ ઉપરાંત અંચરાકંડી, અઝીકોડ નોર્થ, અઝીકોડ સાઉથ, ચાલા, ચિલોરા, ચેરુકુન્નુ, ચેરુથાઝામ, ચિરાક્કલ, ચોકલી, ધર્માડોમ, ઇલાયવૂર, ઇરંહોલી, ઇરીવેરી, કડાચિરા, કદીરૂર, કલ્લિયાસ્સેરી, કન્હીરોડ, કન્નડીપરમ્બા, કન્નાપુરમ, કોટ્ટાયમ-મલબાર, મય્યિલ, માવિલાયી, મુન્દેરી, મુઝપ્પિલંગાડ, નારાથ, ન્યુ માહે, પડુવિલાયી, પલ્લીક્કુન્નુ, પન્નિયાનુર, પાનુર, પપ્પિનીસ્સેરી, પથિરીયાડ, પટ્ટિયમ, ઇરિટ્ટી, પેરાલાસ્સેરી, પેરિંગાથુર, પીનારાયી, પુઝાથી, થોટ્ટડા, વલાપટ્ટનમ અને વારમ સહિત ૬૦ શહેરી વિસ્તારો આવેલા છે.<ref name="Indian Census"/> === ધર્મ === {{bar box |title = કન્નુર જિલ્લામાં ધર્મો (૨૦૧૧)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|59.83}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|29.43}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|10.41}} {{bar percent|અન્ય|black|0.33}} }} [[File:Parassini.jpg|thumb|[[Muthappan Temple|પારાસિનીકદાવુ મુથપ્પન મંદિર]]]] [[File:Salafi Mosque, Vellur (4601238430).jpg|thumb|પય્યનૂર ખાતે એક મસ્જિદ]] કન્નુર જિલ્લામાં ૫૯.૮૩% વસ્તી સાથે હિન્દુ ધર્મ બહુમતી ધર્મ છે. મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ અનુક્રમે ૨૯.૪૩% અને ૧૦.૪૧% વસ્તી સાથે નોંધપાત્ર લઘુમતી બનાવે છે.<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=[[Census of India]] |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> કન્નુર જિલ્લાના મોટાભાગના ખ્રિસ્તીઓ ૨૦મી સદીમાં મલબારમાં સ્થળાંતર કરનારા ખ્રિસ્તીઓના વંશજો છે.<ref>Malabar Migration. [http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm "Reference to Malabar Migration"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721075644/http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm |date=21 July 2011}}, '' '',</ref> == શિક્ષણ == [[File:Kannur University.JPG|thumbnail|કેરળ વિશ્વવિદ્યાલય|left]] * સરકારી કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ, કન્નૂર * સરકારી બ્રેનન કોલેજ, થેલાસેરી * એસ.એન. કોલેજ, કન્નૂર [[ચિત્ર:Kottiyoor temple festival.jpg|800px|thumb|right| કણ્ણૂર જિલ્લામાં આવેલા કોટ્ટિયૂર મંદિર ખાતે ઉત્સવ]] {{clear}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[અરાલમ વન્ય જીવ અભયારણ્ય‎]] == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category:Kannur (district)|કણ્ણૂર જિલ્લો}} * [http://www.kannur.nic.in કણ્ણૂર જિલ્લાનું અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427072410/http://www.kannur.nic.in/ |date=2009-04-27 }} * [http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm કેરળ રાજ્ય સરકારની વેબસાઇટ પર કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309133729/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm |date=2005-03-09 }} * [http://kannur.entegramam.gov.in/ કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701153126/http://kannur.entegramam.gov.in/ |date=2008-07-01 }} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] b83qykwb4pk2tqa3fgsi9b12lsc3s5c 903735 903734 2026-08-15T09:37:01Z Snehrashmi 41463 /* ભૌગોલિક ઓળખ (GI tags) */ 903735 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = કન્નૂર જિલ્લો | other_name = કણ્ણૂર જિલ્લો | nickname = કેરળનો તાજ | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Vpra floating park boat walking path.jpg | photo2a = Ptb kannur.jpg | photo2b = Muzhappilangad beach6.jpg | photo3a = St. Angelo Fort, Kannur.JPG | photo3b = Mappila bay.JPG | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br />વાયલાપરા તળાવ, મુઝાપ્પીલાંગડ બીચ, મપ્પીલા ખાડી, સેન્ટ એન્જેલો ફોર્ટ, કન્નુર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ. }} | image_map = India Kerala Kannur district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|11.8689|N|75.35546|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧૯૫૭ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = [[કણ્ણૂર]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = મહેસૂલ વિભાગો: ૨ | 1 = તાલિપરમ્બા | 2 = થાલાસેરી }} {{Collapsible list | title = Taluks: 5 | 1 = કનૂર | 2 = પય્યનૂર | 3 = તાલિપરમ્બા | 4 = ઇરિટ્ટી | 5 = [થાલાસેરી }} | government_type = | governing_body = જિલ્લા વહીવટ | leader_title = જિલ્લા પ્રભારી મંત્રી | leader_name = સન્ની જોસેફ<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kerala-govt-announces-ministers-in-charge-of-districts/article71044861.ece|title=Kerala govt. announces Ministers in charge of districts|date=31 May 2026|via=www.thehindu.com}}</ref> | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = અરુણ કે. વિજયન. IAS | leader_title2 = શહેર પોલીસ કમિશનર | leader_title3 = ગ્રામીણ પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = આર ઇલાંગો, IPS<ref>{{cite web |title=Who is Who |url=https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |website=kannur.keralapolice.gov.in |access-date=21 February 2021 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112143557/https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |url-status=dead }}</ref> | leader_name3 = નવનીત શર્મા, IPS<ref>{{cite news |title=Major reshuffle in top posts in Kerala Police, S Sreejith to be Crime Branch chief |url=https://www.thenewsminute.com/article/major-reshuffle-top-posts-kerala-police-s-sreejith-be-crime-branch-chief-140635 |access-date=21 February 2021 |work=The News Minute |date=1 January 2021 |language=en}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = ૫મો | area_total_km2 = ૨૯૬૬ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૬૧૫,૨૬૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_rank = | population_density_km2 = ૮૮૨ | population_demonym = [[wikt:Kannurian|કનૂરિયન]] | population_footnotes = <ref name="knrdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|archive-date=2 November 2021|access-date=29 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], અંગ્રેજી | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL-KNR]], IN-KL | registration_plate = *KL-13 કન્નૂર *KL-58 થાલાસેતી *KL-59 તાલિપરમ્બા *KL-78 ઇરિટ્ટી *KL-86 પય્યનૂર | blank1_name_sec1 = લિંગ ગુણોત્તર | blank1_info_sec1 = ૧૦૯૯ [[male|♂]]/[[female|♀]] | blank2_name_sec1 = સાક્ષરતા | blank2_info_sec1 = ૯૫.૧૦% | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૮૩<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://kannur.nic.in}} | footnotes = }} '''કણ્ણૂર જિલ્લો''' અથવા '''કન્નૂર જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.dtpckannur.com/ |title=DTPC Kannur {{!}} Kannur Tourist Places {{!}} DTPC Kannur |website=DTPC kannur |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kannur.nic.in/en/ |title=Kannur District , Government of kerala {{!}} An official website of kannur district administration {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref> કણ્ણૂર જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[કણ્ણૂર]] નગર ખાતે આવેલું છે. કન્નુર જિલ્લો ઉત્તરમાં કાસરગોડ જિલ્લો, દક્ષિણમાં કોઝિકોડ જિલ્લો, દક્ષિણપશ્ચિમમાં માહે જિલ્લો અને દક્ષિણપૂર્વમાં વાયનાડ જિલ્લોથી ઘેરાયેલો છે. પૂર્વમાં, જિલ્લો પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે, જે કર્ણાટક રાજ્ય (કોડાગુ જિલ્લો) સાથે સરહદ બનાવે છે. પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્ર આવેલો છે. પૈથલમાલા કન્નુર જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું બિંદુ (૧,૩૭૨ મીટર) છે. જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગમાં પુડુચેરી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો માહે જિલ્લો આવેલો છે. આ જિલ્લો ૧૯૫૭ માં સ્થાપિત થયો હતો. કન્નૂર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એ રાજ્યનું છઠ્ઠું સૌથી મોટું શહરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યનું અંગ છે અને કન્નૂર કેન્ટોનમેન્ટ એ કેરળનું એકમાત્ર કેન્ટોનમેન્ટ બોર્ડ છે. એઝિમાલા સ્થિત ભારતીય નૌસેના એકેડેમી એ એશિયાની સૌથી મોટી અને વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી નૌસેના એકેડેમી છે.<ref>{{cite news |last1=Ray |first1=Kalyan |title=Navy-Training Academy-proposed Expansion |url=https://www.deccanherald.com/content/627521/navy-training-academy-proposed-expansion.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Herald |date=11 August 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Asia's largest naval academy opened |url=http://www.arabnews.com/node/319812 |access-date=24 March 2022 |work=Arab News |date=10 January 2009}}</ref> મુઝપ્પિલંગાડ બીચ એ એશિયાનો સૌથી લાંબો 'ડ્રાઇવ-ઇન બીચ' (વાહન ચલાવી શકાય તેવો દરિયાકિનારો) છે અને બીબીસી ઓટોઝના લેખમાં તેને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ૬ ડ્રાઇવ-ઇન બીચમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/autos/story/20160617-the-worlds-best-beaches-for-driving|title=The best beaches for driving|last=Gibson|first=David K|access-date=26 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harigovind |title=Muzhappilangad wins BBC favour |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/240616/muzhappilangad-wins-bbc-favour.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Chronicle |date=24 June 2016 }}</ref> કન્નૂર જિલ્લો કેટલાક કિલ્લાઓનું ઘર છે જેમાં સેન્ટ એન્જેલો ફોર અને થલેસ્સેરી (ટેલિચેરી) કિલ્લા નો સમાવેશ થાય છે. જિલ્લાનું થલેસ્સેરી શહેર તેના 'થલેસ્સેરી મરી' (કાળા મરી) માટે જાણીતું છે. કન્નૂર એ કેરળનો છઠ્ઠો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો છે, જેના ૫૦% થી વધુ રહેવાસીઓ શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. કન્નૂરની શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે, જે એર્નાકુલમ જિલ્લા પછી કેરળમાં બીજા ક્રમે સૌથી મોટી છે.<ref>{{Cite web |url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |title=Population of Districts in India - 2001 |access-date=24 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128022116/http://www.urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |archive-date=28 November 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|title=Untitled Document|access-date=26 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725013220/http://www.dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|archive-date=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તે મદ્રાસ પ્રાંત હેઠળના મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતો. == રચના == ૧૯૫૬માં કેરળ રાજ્યની સ્થાપના બાદ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાને ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો હતો: કન્નૂર જિલ્લો, કોઝિકોડ જિલ્લો અને પલક્કડ જિલ્લો. ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ, [[વાયનાડ જિલ્લો|વાયનાડ જિલ્લા]]ની રચના કરવા માટે કન્નૂર જિલ્લાના ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને અલગ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ ૧૯૮૪માં, કાસરગોડ જિલ્લાની રચના કરવા માટે કાસરગોડ અને હોસદુર્ગ તાલુકાઓને અલગ કરવામાં આવ્યા હતા. == સંસ્કૃતિ== કેરળ લોકગીત એકેડેમી, કેરળ સરકાર દ્વારા કન્નુરના ચિરાક્કલમાં સ્થાપિત સાંસ્કૃતિક બાબતો માટેનું એક સ્વાયત્ત કેન્દ્ર છે જે કેરળના પરંપરાગત કલા સ્વરૂપોને પ્રોત્સાહન આપવા અને પ્રોજેક્ટ કરવા માટે રચાયેલ છે.<ref name='kfa'>{{Cite web |title=About Kerala Folklore Academy |url=https://keralafolklore.org/en/about.html |access-date=12 November 2020 |website=KFA |archive-date=24 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424070701/http://keralafolklore.org/en/about.html |url-status=live }}</ref><ref name="kc">{{Cite web |title=Kerala Folklore Academy |url=http://www.keralaculture.org/kerala-folklore-academy/9 |access-date=12 November 2020 |website=Department of Cultural Affairs (Kerala) |archive-date=17 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117133022/http://www.keralaculture.org/kerala-folklore-academy/9 |url-status=live }}</ref> આ એકેડેમી લોકગીત ક્ષેત્રના જાણીતા કલાકારો અને નિષ્ણાતોને પુરસ્કારો અને પુરસ્કારો આપે છે. ફેલોશિપમાં ₹૧૫૦૦૦ અને પ્રશસ્તિપત્રનો સમાવેશ થાય છે. લોકગીત પુરસ્કારો અને પુસ્તક પુરસ્કારમાં ₹૭૫૦૦ અને પ્રશસ્તિપત્રનો સમાવેશ થાય છે. ગુરુપૂજા અને યુવાપ્રતિભા પુરસ્કાર વિજેતાઓને ₹૫૦૦૦ પ્રત્યેક અને પ્રશસ્તિપત્ર આપવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |last=P. |first=Sudhakaran |date=29 September 2018 |title=Kerala Folklore Akademi Fellowships, Awards announced |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kerala-folklore-akademi-fellowships-awards-announced/articleshow/66003983.cms |access-date=12 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112201128/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kerala-folklore-akademi-fellowships-awards-announced/articleshow/66003983.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=8 July 2017 |title=Folklore akademi awards announced |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/folklore-akademi-awards-announced/article19242266.ece |access-date=12 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112205013/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/folklore-akademi-awards-announced/article19242266.ece |url-status=live }}</ref> === તેયમ === [[File:Theyyam of Kerala 3.jpg|thumb|left|કેરળના થેય્યમ અથવા તેયમ]] [[File:Puliyoor Kali Theyyam at Mathamangalam.jpg|thumb|left|મથામંગલમ ખાતે પુલિયુર કાલી થેયમ]] તેયમ એ કેરળના કન્નૂર-કસરાગોડ પ્રદેશમાં નૃત્ય પૂજાનું એક લોકપ્રિય ધાર્મિક વિધિ છે. તેયમમાં હજારો વર્ષ જૂની પરંપરાઓ, ધાર્મિક વિધિઓ અને રિવાજોનો સમાવેશ થાય છે. તેયમના કલાકારો કેરળમાં નંબૂથિરી બ્રાહ્મણો દ્વારા રચાયેલી પ્રાચીન જ્ઞાતિની રચનામાં નીચલી જાતિના સમુદાયના છે, અને તેયમમાં તેમનું મહત્વનું સ્થાન છે.<ref>{{cite book |title=A Panorama of Indian Culture: Professor A. Sreedhara Menon Felicitation Volume |editor-first=K. K. |editor-last=Kusuman |publisher=Mittal Publications |year=1990 |page=130 |chapter=Teyyam – A Vanishing Ritual Dance of Kerala |first=K. K. N. |last=Kurup |isbn=9788170992141 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=z4JqgSUSXDsC&pg=PA130}}</ref> તે દેવકુથુ તેયમ સિવાય મુખ્યત્વે પુરુષો દ્વારા કરવામાં આવે છે. દેવકૂથુ એ એકમાત્ર થેયમ ધાર્મિક વિધિ છે જે મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તે માત્ર થેક્કુંબાડ કુલોમ મંદિરમાં જ કરવામાં આવે છે.<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/This-year-Devakoothu-gets-a-new-face/articleshow/17735370.cms|title=Devakoothu: This year, Devakoothu gets a new face |website=The Times of India}}</ref> વેટ્ટક્કોરુમાકન, વિષ્ણુમૂર્તિ થેયમ, મુચિલોટ ભગવતી અને શ્રી મુથપ્પન સહિત ૪૫૬ પ્રકારના તેયમ છે.<ref name="auto">{{cite web|title=Various forms of Theyyams|url=https://www.keralatourism.org/bekal/theyyam-various-types.php|access-date=2 March 2019}}</ref> ૨૦૧૯માં કન્નુર જિલ્લાના કાલિયાસેરીમાં ચંથપ્પુરા ખાતે થેયમ મ્યુઝિયમ બનાવવાની યોજના છે.<ref>{{Cite news|title=Kannur: Sophisticated Theyyam Museum coming up|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/290819/kannur-sophisticated-theyyam-museum-coming-up.html|access-date=4 March 2020}}</ref> == ભૌગોલિક ઓળખ (GI tags) == === પય્યાનુર પવિત્ર વીંટી === [[પય્યન્નુર પવિત્ર વીંટી|પય્યનુર પવિત્ર મોથિરમ]], જે જીઆઈ-ટેગ (GI-tag) ધરાવતી એક પવિત્ર વીંટી છે, તે ઉત્તર મલબારમાં ઊંડી આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વતા ધરાવે છે. પય્યાનુરના એક ચોક્કસ પરિવાર દ્વારા બનાવવામાં આવતી આ વીંટી પરંપરાગત રીતે પિતૃ બલિ (શ્રાદ્ધ) ની વિધિઓ દરમિયાન પહેરવામાં આવે છે. મૂળરૂપે દર્ભ (ધામણ) ઘાસમાંથી બનાવવામાં આવતી આ વીંટી, તેના પવિત્ર મહત્વને અક્ષુણ્ણ રાખીને હવે મોટે ભાગે સોનામાંથી પણ બનાવવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=https://oaklores.com/2024/09/27/payyanur-pavithra-mothiram-a-timeless-ornament-made-a-with-divine-touch/|title=Payyanur Pavithra Mothiram- A Timeless Ornament made with a Divine Touch}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/shopping-options/shop-payyannur-pavithra-mothiram-kerala/1/ |title=Payyanur Pavithra Mothiram |website=keralatourism.org}}</ref><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/payyannur-pavithra-mothiram-in-a-geographical-indication-tag-ownership-tussle/articleshow/40549595.cms |title=Payyannur Pavithra Mothiram in a Geographical Indication tag ownership tussle |work=Times of India}}</ref> === કન્નૂર હોમ ફર્નિશિંગ્સ === કન્નૂર હોમ ફર્નિશિંગ્સ એ જીઆઈ-ટેગ (GI-tag) ધરાવતી પ્રોડક્ટ લાઇન છે, જેમાં પડદા, લીનન, અપોલ્સ્ટ્રી ફેબ્રિક્સ (સોફા-ખુરશીના કવરનું કાપડ) અને સુશોભનની સામગ્રી સહિત વિવિધ પ્રકારના કાપડ અને લાઇફસ્ટાઇલ ઉત્પાદનો પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. કન્નૂર કાપડ કુશળ કારીગરોના પેઢીઓ જૂના કૌશલ્ય દ્વારા ફ્લાય શટલ લૂમ (સાડી/કાપડ વણવાની સાળ) પર હાથથી તૈયાર કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/cannanore-home-furnishings |title=The threads of Malabar: Cannanore Home Furnishing |website=www.incredibleindia.gov.in}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/photo-gallery/cannanore-home-furnishings/2774/ |title=Cannanore Home Furnishings |website=www.keralatourism.org}}</ref> === કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી === [[કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી]] એ કન્નૂર જિલ્લાના કુટ્ટિયાટ્ટુર અને આસપાસની પંચાયતોની લોકપ્રિય અને પરંપરાગત જાત છે. કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરીને ચેન્નાઈ ખાતેની GI રજિસ્ટ્રી તરફથી ભૌગોલિક ઓળખ (GI) ટેગ પ્રાપ્ત થયેલ છે. કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરીની વિશિષ્ટતા તેની ખેતીના વિસ્તારની ચોક્કસ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ અને તેની પ્રજાતિના ગુણધર્મોના સંયોજનને આભારી છે. જોકે તે લોકપ્રિય રીતે કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી તરીકે ઓળખાય છે, પરંતુ કન્નૂર જિલ્લાના નાના વિસ્તારોમાં તે 'નામ્બિયાર માંગ્ગા', 'કન્નાપુરમ માંગ્ગા', 'કુંજીમંગલમ માંગ્ગા' અને 'વડક્કુમ્ભાગમ માંગ્ગા' તરીકે પણ જાણીતી છે.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/kuttiattoor-mango-and-edayur-chilli-gets-gi-tags/articleshow/86760185.cms |title=Kuttiattoor mango and Edayur chilli gets GI tags |work=Times of India}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/edayur-chilli-and-kuttiattoor-mango-gets-gi-tag/article36790519.ece |title=Edayur Chilli and Kuttiattoor Mango gets G.I. tag |work=The Hindu}}</ref> == કન્નૂર વ્યંજન == કન્નૂરની વાનગીઓ તેની સંસ્કૃતિ અને વારસાને દર્શાવે છે. તે થલેસ્સેરી બિરયાની માટે ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે. આ શહેર તેના 'હલવા' માટે પણ જાણીતું છે. આ ઉપરાંત અન્ય એક વિશેષતા કેળાની વેફર છે, જે કડક અને ખૂબ પાતળી બનાવવામાં આવે છે. અન્ય લોકપ્રિય વાનગીઓમાં સીફૂડ (ઝીંગા, મસલ્સ, મેકરેલ માછલી) ની વાનગીઓનો સમાવેશ થાય છે. શાકાહારી ખોરાકમાં 'સદ્યા' મુખ્ય છે. કન્નૂરની વાનગીઓ એ પરંપરાગત કેરળ, પર્શિયન (ઈરાની), યેમેની અને આરબ ખાદ્ય સંસ્કૃતિનું મિશ્રણ છે.<ref name="MC">{{Cite news|title=Straight from the Malabar Coast|url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece|last=Sabhnani|first=Dhara Vora|date=14 June 2019|access-date=26 January 2021|work=The Hindu}}</ref> રાંધણ સંસ્કૃતિઓનો આ સંગમ મોટાભાગની વાનગીઓની બનાવટમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે.<ref name="MC"/> કલ્લુમ્મક્કાયા (મસલ્સ) કરી, ઇરાચી પુટ્ટુ (ઇરાચી એટલે માંસ), પરોટા (નરમ ફ્લેટબ્રેડ), પથિરી (ચોખાના લોટમાંથી બનતી એક પ્રકારની રોટલી/પેનકેક) અને ઘી રાઇસ એ અન્ય કેટલીક વિશેષ વાનગીઓ છે.<ref name="MC"/> મસાલાઓનો વિશિષ્ટ ઉપયોગ આ વાનગીઓની મુખ્ય ઓળખ છે—જેમાં કાળા મરી, એલચી અને લવિંગનો વિપુલ પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. બિરયાનીનું કેરળ વર્ઝન, જે મલયાલમમાં 'કુઝી મંડી' તરીકે પ્રખ્યાત છે, તે પણ એક અન્ય લોકપ્રિય વાનગી છે, જેના પર યેમેનની વાનગી શૈલીનો પ્રભાવ જોવા મળે છે. અહીં થલેસ્સેરી બિરયાની અને કન્નૂર બિરયાની જેવી બિરયાનીની વિવિધ જાતો તૈયાર કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|date=23 June 2017|title=Thalassery Chicken Biriyani|url=https://www.thetakeiteasychef.com/thalassery-chicken-biriyani-recipe|access-date=13 May 2021|website=The Take It Easy Chef|language=en-GB}}</ref><ref name="MC"/> નાસ્તાની વાનગીઓમાં ઉન્નક્કાયા (તળેલા અને બાફેલા પાકા કેળાના માવામાં કાજુ, કિસમિસ અને ખાંડનું મિશ્રણ ભરીને ડીપ-ફ્રાય કરેલી વાનગી),<ref name="MC_2">{{Cite news|title=Flavours unlimited from the Malabar coast|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/Food/flavours-unlimited-from-the-malabar-coast/article6170291.ece|last=Kurian|first=Shijo|date=2 July 2014|access-date=26 January 2021|work=The Hindu}}</ref> પળમ નિરાચથુ (ટોપરાની છીણ, ગોળ અથવા ખાંડથી ભરેલા પાકા કેળા),<ref name="MC_2"/> ઈંડામાંથી બનતી મુટ્ટામલા, ચટ્ટી પથિરી (મેંદા લોટમાંથી બનતી એક મીઠાઈ, જે સમૃદ્ધ સ્ટફિંગ વાળી અને સ્તરવાળી શેકેલી રોટલી જેવી હોય છે),<ref>{{Cite web|date=30 June 2020|title=Arikkadukka – Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=13 May 2021|website=Faces Places and Plates|language=en-US}}</ref> અરીક્કડુક્કા અને આવી અન્ય ઘણી વાનગીઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="MC"/> {{Multiple image |align= centre |direction = horizontal |width= 150 |header_background = |footer_background = |image1 = Pathiri.jpg |caption1 = કન્નુરમાં નાસ્તાની સામાન્ય વાનગીઓમાંની એક, ચોખાના લોટમાંથી બનેલ પેનકેક, ''પાથિરી''. |image2 = KallummakkayaNirachath.jpg |caption2 = કલ્લુમક્કાયા નિરાચથુ અથવા અરીક્કાદુક્કા (ચોખાથી ભરેલા મસલ) |image3 = Chicken Biriyani with Raita.jpg |caption3 = રાયતા સાથે થાલાસેરી બિરયાની |image4 = Calicut Halwa.jpg |caption4 = કન્નુર અને થાલાસેરીમાં લોકપ્રિય હલવા. |image5 = Chatti pathiri.JPG |caption5 = મલબાર મુસ્લિમ લગ્નો અને રિસેપ્શન પાર્ટીઓમાં પીરસવામાં આવતી ચટ્ટી પાથીરી.}} {{clear}} == જનસંખ્યા == [[File:Mattul Kannur.jpg|left|thumbnail|માટૂલ ફેરી]] [[File:Subdistricts of Kannur.png|thumbnail|કન્નૂરના તાલુકા]] [[File:Payyambalam Beach Back Water.jpg|left|thumbnail|પય્યમ્બલમ બીચ]] [[File:Estuary of River Anjarakkandy.jpg|thumb|અંજારાકાંડી નદીનું નદીમુખ]] {{historical populations|11=1901|12=5,29,623|13=1911|14=5,65,261|15=1921|16=5,78,680|17=1931|18=6,62,715|19=1941|20=7,43,322|21=1951|22=9,04,470|23=1961|24=11,77,948|25=1971|26=15,52,809|27=1981|28=19,30,726|29=1991|30=22,51,727|31=2001|32=24,08,956|33=2011|34=25,23,003|35=2018|36=26,15,266|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in}}</ref>|align=center}} ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ અનુસાર, કન્નૂર જિલ્લાની વસ્તી ૨૬,૧૫,૨૬૬ છે.<ref name="knrdemo_2018"/> જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર ૮૮૨ રહેવાસીઓની (૨,૨૮૦/ચોરસ માઇલ) છે.<ref name=districtcensus>{{cite web |title=District Census Hand Book: Kannur |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/648/download/2240/DH_2011_3202_PART_A_DCHB_KANNUR.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકામાં તેનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૪.૮૪% હતો.<ref name=districtcensus/> ૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી અનુસાર આ જિલ્લો ભારતમાં (કુલ ૬૪૦ માંથી) ૧૭૦મો ક્રમ ધરાવે છે.<ref name=districtcensus/> કન્નૂરમાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૩૩ મહિલાઓનો લિંગ ગુણોત્તર છે,<ref name=districtcensus/> જે ભારતના કોઈપણ જિલ્લામાં સૌથી વધુ છે, અને તેનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૧૦% છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અનુક્રમે વસ્તીના ૩.૩૦% અને ૧.૬૪% છે. મલયાલમ એ મુખ્ય ભાષા છે, જે ૯૮.૮૮% વસ્તી દ્વારા બોલવામાં આવે છે. નાની લઘુમતીઓ મુખ્યત્વે શહેરી વિસ્તારોમાં તમિલ, હિન્દી અને કન્નડ બોલે છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર જિલ્લાની વસ્તી ૨૪,૧૨,૩૬૫ હતી. ૨૦૦૧માં આ કેરળનો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો હતો, પરંતુ ૨૦૧૧માં એર્નાકુલમ, થ્રિશુર અને કોઝિકોડ પછી તે ચોથા સ્થાને આવી ગયો હતો.<ref name="Indian Census">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/ |title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070514045222/http://www.censusindia.gov.in/ |archive-date=14 May 2007 }}</ref> વસ્તીના લગભગ ૫૦.૩૫% લોકો શહેરી સંકલનમાં રહે છે. કન્નૂર જિલ્લાની કુલ શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે. આ એર્ણાકુલમ પછી કેરળમાં બીજી સૌથી મોટી શહેરી વસ્તી છે અને તે કોઈ મેટ્રો શહેરની વસ્તી કરતાં પણ વધુ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |title=Census GIS India |access-date=27 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |archive-date=11 January 2010 }}</ref> વધારે શહેરી વસ્તીનું કારણ જિલ્લામાં આવેલા ૪૫ શહેરો છે, જે ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ કેરળમાં સૌથી વધુ હતા. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીમાં થ્રિશુરમાં ૧૩૫ શહેરો અને કન્નૂરમાં ૬૭ શહેરો નોંધાયા છે.<ref>{{cite web |title=Trends in Urbanization |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf |website=censusindia.gov.in |access-date=12 March 2022}}</ref> કન્નૂર જિલ્લામાં એક મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કન્નૂર છે, અને થલેસ્સેરી, પય્યાનુર, તલિપરમ્બા, કુથુપરમ્બા અને મટ્ટાનુર સહિતની અન્ય પ્રમુખ નગરપાલિકાઓ છે. આ ઉપરાંત અંચરાકંડી, અઝીકોડ નોર્થ, અઝીકોડ સાઉથ, ચાલા, ચિલોરા, ચેરુકુન્નુ, ચેરુથાઝામ, ચિરાક્કલ, ચોકલી, ધર્માડોમ, ઇલાયવૂર, ઇરંહોલી, ઇરીવેરી, કડાચિરા, કદીરૂર, કલ્લિયાસ્સેરી, કન્હીરોડ, કન્નડીપરમ્બા, કન્નાપુરમ, કોટ્ટાયમ-મલબાર, મય્યિલ, માવિલાયી, મુન્દેરી, મુઝપ્પિલંગાડ, નારાથ, ન્યુ માહે, પડુવિલાયી, પલ્લીક્કુન્નુ, પન્નિયાનુર, પાનુર, પપ્પિનીસ્સેરી, પથિરીયાડ, પટ્ટિયમ, ઇરિટ્ટી, પેરાલાસ્સેરી, પેરિંગાથુર, પીનારાયી, પુઝાથી, થોટ્ટડા, વલાપટ્ટનમ અને વારમ સહિત ૬૦ શહેરી વિસ્તારો આવેલા છે.<ref name="Indian Census"/> === ધર્મ === {{bar box |title = કન્નુર જિલ્લામાં ધર્મો (૨૦૧૧)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|59.83}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|29.43}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|10.41}} {{bar percent|અન્ય|black|0.33}} }} [[File:Parassini.jpg|thumb|[[Muthappan Temple|પારાસિનીકદાવુ મુથપ્પન મંદિર]]]] [[File:Salafi Mosque, Vellur (4601238430).jpg|thumb|પય્યનૂર ખાતે એક મસ્જિદ]] કન્નુર જિલ્લામાં ૫૯.૮૩% વસ્તી સાથે હિન્દુ ધર્મ બહુમતી ધર્મ છે. મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ અનુક્રમે ૨૯.૪૩% અને ૧૦.૪૧% વસ્તી સાથે નોંધપાત્ર લઘુમતી બનાવે છે.<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=[[Census of India]] |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> કન્નુર જિલ્લાના મોટાભાગના ખ્રિસ્તીઓ ૨૦મી સદીમાં મલબારમાં સ્થળાંતર કરનારા ખ્રિસ્તીઓના વંશજો છે.<ref>Malabar Migration. [http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm "Reference to Malabar Migration"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721075644/http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm |date=21 July 2011}}, '' '',</ref> == શિક્ષણ == [[File:Kannur University.JPG|thumbnail|કેરળ વિશ્વવિદ્યાલય|left]] * સરકારી કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ, કન્નૂર * સરકારી બ્રેનન કોલેજ, થેલાસેરી * એસ.એન. કોલેજ, કન્નૂર [[ચિત્ર:Kottiyoor temple festival.jpg|800px|thumb|right| કણ્ણૂર જિલ્લામાં આવેલા કોટ્ટિયૂર મંદિર ખાતે ઉત્સવ]] {{clear}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[અરાલમ વન્ય જીવ અભયારણ્ય‎]] == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category:Kannur (district)|કણ્ણૂર જિલ્લો}} * [http://www.kannur.nic.in કણ્ણૂર જિલ્લાનું અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427072410/http://www.kannur.nic.in/ |date=2009-04-27 }} * [http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm કેરળ રાજ્ય સરકારની વેબસાઇટ પર કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309133729/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm |date=2005-03-09 }} * [http://kannur.entegramam.gov.in/ કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701153126/http://kannur.entegramam.gov.in/ |date=2008-07-01 }} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] fxnjmjolw8h2pkwjf8ja54murggk0jf 903736 903735 2026-08-15T09:38:00Z Snehrashmi 41463 /* શિક્ષણ */ 903736 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = કન્નૂર જિલ્લો | other_name = કણ્ણૂર જિલ્લો | nickname = કેરળનો તાજ | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Vpra floating park boat walking path.jpg | photo2a = Ptb kannur.jpg | photo2b = Muzhappilangad beach6.jpg | photo3a = St. Angelo Fort, Kannur.JPG | photo3b = Mappila bay.JPG | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br />વાયલાપરા તળાવ, મુઝાપ્પીલાંગડ બીચ, મપ્પીલા ખાડી, સેન્ટ એન્જેલો ફોર્ટ, કન્નુર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ. }} | image_map = India Kerala Kannur district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|11.8689|N|75.35546|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧૯૫૭ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = [[કણ્ણૂર]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = મહેસૂલ વિભાગો: ૨ | 1 = તાલિપરમ્બા | 2 = થાલાસેરી }} {{Collapsible list | title = Taluks: 5 | 1 = કનૂર | 2 = પય્યનૂર | 3 = તાલિપરમ્બા | 4 = ઇરિટ્ટી | 5 = [થાલાસેરી }} | government_type = | governing_body = જિલ્લા વહીવટ | leader_title = જિલ્લા પ્રભારી મંત્રી | leader_name = સન્ની જોસેફ<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kerala-govt-announces-ministers-in-charge-of-districts/article71044861.ece|title=Kerala govt. announces Ministers in charge of districts|date=31 May 2026|via=www.thehindu.com}}</ref> | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = અરુણ કે. વિજયન. IAS | leader_title2 = શહેર પોલીસ કમિશનર | leader_title3 = ગ્રામીણ પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = આર ઇલાંગો, IPS<ref>{{cite web |title=Who is Who |url=https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |website=kannur.keralapolice.gov.in |access-date=21 February 2021 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112143557/https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |url-status=dead }}</ref> | leader_name3 = નવનીત શર્મા, IPS<ref>{{cite news |title=Major reshuffle in top posts in Kerala Police, S Sreejith to be Crime Branch chief |url=https://www.thenewsminute.com/article/major-reshuffle-top-posts-kerala-police-s-sreejith-be-crime-branch-chief-140635 |access-date=21 February 2021 |work=The News Minute |date=1 January 2021 |language=en}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = ૫મો | area_total_km2 = ૨૯૬૬ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૬૧૫,૨૬૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_rank = | population_density_km2 = ૮૮૨ | population_demonym = [[wikt:Kannurian|કનૂરિયન]] | population_footnotes = <ref name="knrdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|archive-date=2 November 2021|access-date=29 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], અંગ્રેજી | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL-KNR]], IN-KL | registration_plate = *KL-13 કન્નૂર *KL-58 થાલાસેતી *KL-59 તાલિપરમ્બા *KL-78 ઇરિટ્ટી *KL-86 પય્યનૂર | blank1_name_sec1 = લિંગ ગુણોત્તર | blank1_info_sec1 = ૧૦૯૯ [[male|♂]]/[[female|♀]] | blank2_name_sec1 = સાક્ષરતા | blank2_info_sec1 = ૯૫.૧૦% | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૮૩<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://kannur.nic.in}} | footnotes = }} '''કણ્ણૂર જિલ્લો''' અથવા '''કન્નૂર જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.dtpckannur.com/ |title=DTPC Kannur {{!}} Kannur Tourist Places {{!}} DTPC Kannur |website=DTPC kannur |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kannur.nic.in/en/ |title=Kannur District , Government of kerala {{!}} An official website of kannur district administration {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref> કણ્ણૂર જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[કણ્ણૂર]] નગર ખાતે આવેલું છે. કન્નુર જિલ્લો ઉત્તરમાં કાસરગોડ જિલ્લો, દક્ષિણમાં કોઝિકોડ જિલ્લો, દક્ષિણપશ્ચિમમાં માહે જિલ્લો અને દક્ષિણપૂર્વમાં વાયનાડ જિલ્લોથી ઘેરાયેલો છે. પૂર્વમાં, જિલ્લો પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે, જે કર્ણાટક રાજ્ય (કોડાગુ જિલ્લો) સાથે સરહદ બનાવે છે. પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્ર આવેલો છે. પૈથલમાલા કન્નુર જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું બિંદુ (૧,૩૭૨ મીટર) છે. જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગમાં પુડુચેરી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો માહે જિલ્લો આવેલો છે. આ જિલ્લો ૧૯૫૭ માં સ્થાપિત થયો હતો. કન્નૂર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એ રાજ્યનું છઠ્ઠું સૌથી મોટું શહરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યનું અંગ છે અને કન્નૂર કેન્ટોનમેન્ટ એ કેરળનું એકમાત્ર કેન્ટોનમેન્ટ બોર્ડ છે. એઝિમાલા સ્થિત ભારતીય નૌસેના એકેડેમી એ એશિયાની સૌથી મોટી અને વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી નૌસેના એકેડેમી છે.<ref>{{cite news |last1=Ray |first1=Kalyan |title=Navy-Training Academy-proposed Expansion |url=https://www.deccanherald.com/content/627521/navy-training-academy-proposed-expansion.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Herald |date=11 August 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Asia's largest naval academy opened |url=http://www.arabnews.com/node/319812 |access-date=24 March 2022 |work=Arab News |date=10 January 2009}}</ref> મુઝપ્પિલંગાડ બીચ એ એશિયાનો સૌથી લાંબો 'ડ્રાઇવ-ઇન બીચ' (વાહન ચલાવી શકાય તેવો દરિયાકિનારો) છે અને બીબીસી ઓટોઝના લેખમાં તેને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ૬ ડ્રાઇવ-ઇન બીચમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/autos/story/20160617-the-worlds-best-beaches-for-driving|title=The best beaches for driving|last=Gibson|first=David K|access-date=26 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harigovind |title=Muzhappilangad wins BBC favour |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/240616/muzhappilangad-wins-bbc-favour.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Chronicle |date=24 June 2016 }}</ref> કન્નૂર જિલ્લો કેટલાક કિલ્લાઓનું ઘર છે જેમાં સેન્ટ એન્જેલો ફોર અને થલેસ્સેરી (ટેલિચેરી) કિલ્લા નો સમાવેશ થાય છે. જિલ્લાનું થલેસ્સેરી શહેર તેના 'થલેસ્સેરી મરી' (કાળા મરી) માટે જાણીતું છે. કન્નૂર એ કેરળનો છઠ્ઠો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો છે, જેના ૫૦% થી વધુ રહેવાસીઓ શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. કન્નૂરની શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે, જે એર્નાકુલમ જિલ્લા પછી કેરળમાં બીજા ક્રમે સૌથી મોટી છે.<ref>{{Cite web |url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |title=Population of Districts in India - 2001 |access-date=24 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128022116/http://www.urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |archive-date=28 November 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|title=Untitled Document|access-date=26 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725013220/http://www.dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|archive-date=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તે મદ્રાસ પ્રાંત હેઠળના મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતો. == રચના == ૧૯૫૬માં કેરળ રાજ્યની સ્થાપના બાદ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાને ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો હતો: કન્નૂર જિલ્લો, કોઝિકોડ જિલ્લો અને પલક્કડ જિલ્લો. ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ, [[વાયનાડ જિલ્લો|વાયનાડ જિલ્લા]]ની રચના કરવા માટે કન્નૂર જિલ્લાના ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને અલગ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ ૧૯૮૪માં, કાસરગોડ જિલ્લાની રચના કરવા માટે કાસરગોડ અને હોસદુર્ગ તાલુકાઓને અલગ કરવામાં આવ્યા હતા. == સંસ્કૃતિ== કેરળ લોકગીત એકેડેમી, કેરળ સરકાર દ્વારા કન્નુરના ચિરાક્કલમાં સ્થાપિત સાંસ્કૃતિક બાબતો માટેનું એક સ્વાયત્ત કેન્દ્ર છે જે કેરળના પરંપરાગત કલા સ્વરૂપોને પ્રોત્સાહન આપવા અને પ્રોજેક્ટ કરવા માટે રચાયેલ છે.<ref name='kfa'>{{Cite web |title=About Kerala Folklore Academy |url=https://keralafolklore.org/en/about.html |access-date=12 November 2020 |website=KFA |archive-date=24 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424070701/http://keralafolklore.org/en/about.html |url-status=live }}</ref><ref name="kc">{{Cite web |title=Kerala Folklore Academy |url=http://www.keralaculture.org/kerala-folklore-academy/9 |access-date=12 November 2020 |website=Department of Cultural Affairs (Kerala) |archive-date=17 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117133022/http://www.keralaculture.org/kerala-folklore-academy/9 |url-status=live }}</ref> આ એકેડેમી લોકગીત ક્ષેત્રના જાણીતા કલાકારો અને નિષ્ણાતોને પુરસ્કારો અને પુરસ્કારો આપે છે. ફેલોશિપમાં ₹૧૫૦૦૦ અને પ્રશસ્તિપત્રનો સમાવેશ થાય છે. લોકગીત પુરસ્કારો અને પુસ્તક પુરસ્કારમાં ₹૭૫૦૦ અને પ્રશસ્તિપત્રનો સમાવેશ થાય છે. ગુરુપૂજા અને યુવાપ્રતિભા પુરસ્કાર વિજેતાઓને ₹૫૦૦૦ પ્રત્યેક અને પ્રશસ્તિપત્ર આપવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |last=P. |first=Sudhakaran |date=29 September 2018 |title=Kerala Folklore Akademi Fellowships, Awards announced |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kerala-folklore-akademi-fellowships-awards-announced/articleshow/66003983.cms |access-date=12 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112201128/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kerala-folklore-akademi-fellowships-awards-announced/articleshow/66003983.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=8 July 2017 |title=Folklore akademi awards announced |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/folklore-akademi-awards-announced/article19242266.ece |access-date=12 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112205013/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/folklore-akademi-awards-announced/article19242266.ece |url-status=live }}</ref> === તેયમ === [[File:Theyyam of Kerala 3.jpg|thumb|left|કેરળના થેય્યમ અથવા તેયમ]] [[File:Puliyoor Kali Theyyam at Mathamangalam.jpg|thumb|left|મથામંગલમ ખાતે પુલિયુર કાલી થેયમ]] તેયમ એ કેરળના કન્નૂર-કસરાગોડ પ્રદેશમાં નૃત્ય પૂજાનું એક લોકપ્રિય ધાર્મિક વિધિ છે. તેયમમાં હજારો વર્ષ જૂની પરંપરાઓ, ધાર્મિક વિધિઓ અને રિવાજોનો સમાવેશ થાય છે. તેયમના કલાકારો કેરળમાં નંબૂથિરી બ્રાહ્મણો દ્વારા રચાયેલી પ્રાચીન જ્ઞાતિની રચનામાં નીચલી જાતિના સમુદાયના છે, અને તેયમમાં તેમનું મહત્વનું સ્થાન છે.<ref>{{cite book |title=A Panorama of Indian Culture: Professor A. Sreedhara Menon Felicitation Volume |editor-first=K. K. |editor-last=Kusuman |publisher=Mittal Publications |year=1990 |page=130 |chapter=Teyyam – A Vanishing Ritual Dance of Kerala |first=K. K. N. |last=Kurup |isbn=9788170992141 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=z4JqgSUSXDsC&pg=PA130}}</ref> તે દેવકુથુ તેયમ સિવાય મુખ્યત્વે પુરુષો દ્વારા કરવામાં આવે છે. દેવકૂથુ એ એકમાત્ર થેયમ ધાર્મિક વિધિ છે જે મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તે માત્ર થેક્કુંબાડ કુલોમ મંદિરમાં જ કરવામાં આવે છે.<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/This-year-Devakoothu-gets-a-new-face/articleshow/17735370.cms|title=Devakoothu: This year, Devakoothu gets a new face |website=The Times of India}}</ref> વેટ્ટક્કોરુમાકન, વિષ્ણુમૂર્તિ થેયમ, મુચિલોટ ભગવતી અને શ્રી મુથપ્પન સહિત ૪૫૬ પ્રકારના તેયમ છે.<ref name="auto">{{cite web|title=Various forms of Theyyams|url=https://www.keralatourism.org/bekal/theyyam-various-types.php|access-date=2 March 2019}}</ref> ૨૦૧૯માં કન્નુર જિલ્લાના કાલિયાસેરીમાં ચંથપ્પુરા ખાતે થેયમ મ્યુઝિયમ બનાવવાની યોજના છે.<ref>{{Cite news|title=Kannur: Sophisticated Theyyam Museum coming up|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/290819/kannur-sophisticated-theyyam-museum-coming-up.html|access-date=4 March 2020}}</ref> == ભૌગોલિક ઓળખ (GI tags) == === પય્યાનુર પવિત્ર વીંટી === [[પય્યન્નુર પવિત્ર વીંટી|પય્યનુર પવિત્ર મોથિરમ]], જે જીઆઈ-ટેગ (GI-tag) ધરાવતી એક પવિત્ર વીંટી છે, તે ઉત્તર મલબારમાં ઊંડી આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વતા ધરાવે છે. પય્યાનુરના એક ચોક્કસ પરિવાર દ્વારા બનાવવામાં આવતી આ વીંટી પરંપરાગત રીતે પિતૃ બલિ (શ્રાદ્ધ) ની વિધિઓ દરમિયાન પહેરવામાં આવે છે. મૂળરૂપે દર્ભ (ધામણ) ઘાસમાંથી બનાવવામાં આવતી આ વીંટી, તેના પવિત્ર મહત્વને અક્ષુણ્ણ રાખીને હવે મોટે ભાગે સોનામાંથી પણ બનાવવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=https://oaklores.com/2024/09/27/payyanur-pavithra-mothiram-a-timeless-ornament-made-a-with-divine-touch/|title=Payyanur Pavithra Mothiram- A Timeless Ornament made with a Divine Touch}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/shopping-options/shop-payyannur-pavithra-mothiram-kerala/1/ |title=Payyanur Pavithra Mothiram |website=keralatourism.org}}</ref><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/payyannur-pavithra-mothiram-in-a-geographical-indication-tag-ownership-tussle/articleshow/40549595.cms |title=Payyannur Pavithra Mothiram in a Geographical Indication tag ownership tussle |work=Times of India}}</ref> === કન્નૂર હોમ ફર્નિશિંગ્સ === કન્નૂર હોમ ફર્નિશિંગ્સ એ જીઆઈ-ટેગ (GI-tag) ધરાવતી પ્રોડક્ટ લાઇન છે, જેમાં પડદા, લીનન, અપોલ્સ્ટ્રી ફેબ્રિક્સ (સોફા-ખુરશીના કવરનું કાપડ) અને સુશોભનની સામગ્રી સહિત વિવિધ પ્રકારના કાપડ અને લાઇફસ્ટાઇલ ઉત્પાદનો પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. કન્નૂર કાપડ કુશળ કારીગરોના પેઢીઓ જૂના કૌશલ્ય દ્વારા ફ્લાય શટલ લૂમ (સાડી/કાપડ વણવાની સાળ) પર હાથથી તૈયાર કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/cannanore-home-furnishings |title=The threads of Malabar: Cannanore Home Furnishing |website=www.incredibleindia.gov.in}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/photo-gallery/cannanore-home-furnishings/2774/ |title=Cannanore Home Furnishings |website=www.keralatourism.org}}</ref> === કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી === [[કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી]] એ કન્નૂર જિલ્લાના કુટ્ટિયાટ્ટુર અને આસપાસની પંચાયતોની લોકપ્રિય અને પરંપરાગત જાત છે. કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરીને ચેન્નાઈ ખાતેની GI રજિસ્ટ્રી તરફથી ભૌગોલિક ઓળખ (GI) ટેગ પ્રાપ્ત થયેલ છે. કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરીની વિશિષ્ટતા તેની ખેતીના વિસ્તારની ચોક્કસ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ અને તેની પ્રજાતિના ગુણધર્મોના સંયોજનને આભારી છે. જોકે તે લોકપ્રિય રીતે કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી તરીકે ઓળખાય છે, પરંતુ કન્નૂર જિલ્લાના નાના વિસ્તારોમાં તે 'નામ્બિયાર માંગ્ગા', 'કન્નાપુરમ માંગ્ગા', 'કુંજીમંગલમ માંગ્ગા' અને 'વડક્કુમ્ભાગમ માંગ્ગા' તરીકે પણ જાણીતી છે.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/kuttiattoor-mango-and-edayur-chilli-gets-gi-tags/articleshow/86760185.cms |title=Kuttiattoor mango and Edayur chilli gets GI tags |work=Times of India}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/edayur-chilli-and-kuttiattoor-mango-gets-gi-tag/article36790519.ece |title=Edayur Chilli and Kuttiattoor Mango gets G.I. tag |work=The Hindu}}</ref> == કન્નૂર વ્યંજન == કન્નૂરની વાનગીઓ તેની સંસ્કૃતિ અને વારસાને દર્શાવે છે. તે થલેસ્સેરી બિરયાની માટે ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે. આ શહેર તેના 'હલવા' માટે પણ જાણીતું છે. આ ઉપરાંત અન્ય એક વિશેષતા કેળાની વેફર છે, જે કડક અને ખૂબ પાતળી બનાવવામાં આવે છે. અન્ય લોકપ્રિય વાનગીઓમાં સીફૂડ (ઝીંગા, મસલ્સ, મેકરેલ માછલી) ની વાનગીઓનો સમાવેશ થાય છે. શાકાહારી ખોરાકમાં 'સદ્યા' મુખ્ય છે. કન્નૂરની વાનગીઓ એ પરંપરાગત કેરળ, પર્શિયન (ઈરાની), યેમેની અને આરબ ખાદ્ય સંસ્કૃતિનું મિશ્રણ છે.<ref name="MC">{{Cite news|title=Straight from the Malabar Coast|url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece|last=Sabhnani|first=Dhara Vora|date=14 June 2019|access-date=26 January 2021|work=The Hindu}}</ref> રાંધણ સંસ્કૃતિઓનો આ સંગમ મોટાભાગની વાનગીઓની બનાવટમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે.<ref name="MC"/> કલ્લુમ્મક્કાયા (મસલ્સ) કરી, ઇરાચી પુટ્ટુ (ઇરાચી એટલે માંસ), પરોટા (નરમ ફ્લેટબ્રેડ), પથિરી (ચોખાના લોટમાંથી બનતી એક પ્રકારની રોટલી/પેનકેક) અને ઘી રાઇસ એ અન્ય કેટલીક વિશેષ વાનગીઓ છે.<ref name="MC"/> મસાલાઓનો વિશિષ્ટ ઉપયોગ આ વાનગીઓની મુખ્ય ઓળખ છે—જેમાં કાળા મરી, એલચી અને લવિંગનો વિપુલ પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. બિરયાનીનું કેરળ વર્ઝન, જે મલયાલમમાં 'કુઝી મંડી' તરીકે પ્રખ્યાત છે, તે પણ એક અન્ય લોકપ્રિય વાનગી છે, જેના પર યેમેનની વાનગી શૈલીનો પ્રભાવ જોવા મળે છે. અહીં થલેસ્સેરી બિરયાની અને કન્નૂર બિરયાની જેવી બિરયાનીની વિવિધ જાતો તૈયાર કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|date=23 June 2017|title=Thalassery Chicken Biriyani|url=https://www.thetakeiteasychef.com/thalassery-chicken-biriyani-recipe|access-date=13 May 2021|website=The Take It Easy Chef|language=en-GB}}</ref><ref name="MC"/> નાસ્તાની વાનગીઓમાં ઉન્નક્કાયા (તળેલા અને બાફેલા પાકા કેળાના માવામાં કાજુ, કિસમિસ અને ખાંડનું મિશ્રણ ભરીને ડીપ-ફ્રાય કરેલી વાનગી),<ref name="MC_2">{{Cite news|title=Flavours unlimited from the Malabar coast|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/Food/flavours-unlimited-from-the-malabar-coast/article6170291.ece|last=Kurian|first=Shijo|date=2 July 2014|access-date=26 January 2021|work=The Hindu}}</ref> પળમ નિરાચથુ (ટોપરાની છીણ, ગોળ અથવા ખાંડથી ભરેલા પાકા કેળા),<ref name="MC_2"/> ઈંડામાંથી બનતી મુટ્ટામલા, ચટ્ટી પથિરી (મેંદા લોટમાંથી બનતી એક મીઠાઈ, જે સમૃદ્ધ સ્ટફિંગ વાળી અને સ્તરવાળી શેકેલી રોટલી જેવી હોય છે),<ref>{{Cite web|date=30 June 2020|title=Arikkadukka – Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=13 May 2021|website=Faces Places and Plates|language=en-US}}</ref> અરીક્કડુક્કા અને આવી અન્ય ઘણી વાનગીઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="MC"/> {{Multiple image |align= centre |direction = horizontal |width= 150 |header_background = |footer_background = |image1 = Pathiri.jpg |caption1 = કન્નુરમાં નાસ્તાની સામાન્ય વાનગીઓમાંની એક, ચોખાના લોટમાંથી બનેલ પેનકેક, ''પાથિરી''. |image2 = KallummakkayaNirachath.jpg |caption2 = કલ્લુમક્કાયા નિરાચથુ અથવા અરીક્કાદુક્કા (ચોખાથી ભરેલા મસલ) |image3 = Chicken Biriyani with Raita.jpg |caption3 = રાયતા સાથે થાલાસેરી બિરયાની |image4 = Calicut Halwa.jpg |caption4 = કન્નુર અને થાલાસેરીમાં લોકપ્રિય હલવા. |image5 = Chatti pathiri.JPG |caption5 = મલબાર મુસ્લિમ લગ્નો અને રિસેપ્શન પાર્ટીઓમાં પીરસવામાં આવતી ચટ્ટી પાથીરી.}} {{clear}} == જનસંખ્યા == [[File:Mattul Kannur.jpg|left|thumbnail|માટૂલ ફેરી]] [[File:Subdistricts of Kannur.png|thumbnail|કન્નૂરના તાલુકા]] [[File:Payyambalam Beach Back Water.jpg|left|thumbnail|પય્યમ્બલમ બીચ]] [[File:Estuary of River Anjarakkandy.jpg|thumb|અંજારાકાંડી નદીનું નદીમુખ]] {{historical populations|11=1901|12=5,29,623|13=1911|14=5,65,261|15=1921|16=5,78,680|17=1931|18=6,62,715|19=1941|20=7,43,322|21=1951|22=9,04,470|23=1961|24=11,77,948|25=1971|26=15,52,809|27=1981|28=19,30,726|29=1991|30=22,51,727|31=2001|32=24,08,956|33=2011|34=25,23,003|35=2018|36=26,15,266|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in}}</ref>|align=center}} ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ અનુસાર, કન્નૂર જિલ્લાની વસ્તી ૨૬,૧૫,૨૬૬ છે.<ref name="knrdemo_2018"/> જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર ૮૮૨ રહેવાસીઓની (૨,૨૮૦/ચોરસ માઇલ) છે.<ref name=districtcensus>{{cite web |title=District Census Hand Book: Kannur |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/648/download/2240/DH_2011_3202_PART_A_DCHB_KANNUR.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકામાં તેનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૪.૮૪% હતો.<ref name=districtcensus/> ૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી અનુસાર આ જિલ્લો ભારતમાં (કુલ ૬૪૦ માંથી) ૧૭૦મો ક્રમ ધરાવે છે.<ref name=districtcensus/> કન્નૂરમાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૩૩ મહિલાઓનો લિંગ ગુણોત્તર છે,<ref name=districtcensus/> જે ભારતના કોઈપણ જિલ્લામાં સૌથી વધુ છે, અને તેનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૧૦% છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અનુક્રમે વસ્તીના ૩.૩૦% અને ૧.૬૪% છે. મલયાલમ એ મુખ્ય ભાષા છે, જે ૯૮.૮૮% વસ્તી દ્વારા બોલવામાં આવે છે. નાની લઘુમતીઓ મુખ્યત્વે શહેરી વિસ્તારોમાં તમિલ, હિન્દી અને કન્નડ બોલે છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર જિલ્લાની વસ્તી ૨૪,૧૨,૩૬૫ હતી. ૨૦૦૧માં આ કેરળનો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો હતો, પરંતુ ૨૦૧૧માં એર્નાકુલમ, થ્રિશુર અને કોઝિકોડ પછી તે ચોથા સ્થાને આવી ગયો હતો.<ref name="Indian Census">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/ |title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070514045222/http://www.censusindia.gov.in/ |archive-date=14 May 2007 }}</ref> વસ્તીના લગભગ ૫૦.૩૫% લોકો શહેરી સંકલનમાં રહે છે. કન્નૂર જિલ્લાની કુલ શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે. આ એર્ણાકુલમ પછી કેરળમાં બીજી સૌથી મોટી શહેરી વસ્તી છે અને તે કોઈ મેટ્રો શહેરની વસ્તી કરતાં પણ વધુ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |title=Census GIS India |access-date=27 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |archive-date=11 January 2010 }}</ref> વધારે શહેરી વસ્તીનું કારણ જિલ્લામાં આવેલા ૪૫ શહેરો છે, જે ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ કેરળમાં સૌથી વધુ હતા. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીમાં થ્રિશુરમાં ૧૩૫ શહેરો અને કન્નૂરમાં ૬૭ શહેરો નોંધાયા છે.<ref>{{cite web |title=Trends in Urbanization |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf |website=censusindia.gov.in |access-date=12 March 2022}}</ref> કન્નૂર જિલ્લામાં એક મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કન્નૂર છે, અને થલેસ્સેરી, પય્યાનુર, તલિપરમ્બા, કુથુપરમ્બા અને મટ્ટાનુર સહિતની અન્ય પ્રમુખ નગરપાલિકાઓ છે. આ ઉપરાંત અંચરાકંડી, અઝીકોડ નોર્થ, અઝીકોડ સાઉથ, ચાલા, ચિલોરા, ચેરુકુન્નુ, ચેરુથાઝામ, ચિરાક્કલ, ચોકલી, ધર્માડોમ, ઇલાયવૂર, ઇરંહોલી, ઇરીવેરી, કડાચિરા, કદીરૂર, કલ્લિયાસ્સેરી, કન્હીરોડ, કન્નડીપરમ્બા, કન્નાપુરમ, કોટ્ટાયમ-મલબાર, મય્યિલ, માવિલાયી, મુન્દેરી, મુઝપ્પિલંગાડ, નારાથ, ન્યુ માહે, પડુવિલાયી, પલ્લીક્કુન્નુ, પન્નિયાનુર, પાનુર, પપ્પિનીસ્સેરી, પથિરીયાડ, પટ્ટિયમ, ઇરિટ્ટી, પેરાલાસ્સેરી, પેરિંગાથુર, પીનારાયી, પુઝાથી, થોટ્ટડા, વલાપટ્ટનમ અને વારમ સહિત ૬૦ શહેરી વિસ્તારો આવેલા છે.<ref name="Indian Census"/> === ધર્મ === {{bar box |title = કન્નુર જિલ્લામાં ધર્મો (૨૦૧૧)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|59.83}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|29.43}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|10.41}} {{bar percent|અન્ય|black|0.33}} }} [[File:Parassini.jpg|thumb|[[Muthappan Temple|પારાસિનીકદાવુ મુથપ્પન મંદિર]]]] [[File:Salafi Mosque, Vellur (4601238430).jpg|thumb|પય્યનૂર ખાતે એક મસ્જિદ]] કન્નુર જિલ્લામાં ૫૯.૮૩% વસ્તી સાથે હિન્દુ ધર્મ બહુમતી ધર્મ છે. મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ અનુક્રમે ૨૯.૪૩% અને ૧૦.૪૧% વસ્તી સાથે નોંધપાત્ર લઘુમતી બનાવે છે.<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=[[Census of India]] |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> કન્નુર જિલ્લાના મોટાભાગના ખ્રિસ્તીઓ ૨૦મી સદીમાં મલબારમાં સ્થળાંતર કરનારા ખ્રિસ્તીઓના વંશજો છે.<ref>Malabar Migration. [http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm "Reference to Malabar Migration"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721075644/http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm |date=21 July 2011}}, '' '',</ref> {{clear}} == શિક્ષણ == [[File:Kannur University.JPG|thumbnail|કેરળ વિશ્વવિદ્યાલય|left]] * સરકારી કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ, કન્નૂર * સરકારી બ્રેનન કોલેજ, થેલાસેરી * એસ.એન. કોલેજ, કન્નૂર [[ચિત્ર:Kottiyoor temple festival.jpg|800px|thumb|right| કણ્ણૂર જિલ્લામાં આવેલા કોટ્ટિયૂર મંદિર ખાતે ઉત્સવ]] {{clear}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[અરાલમ વન્ય જીવ અભયારણ્ય‎]] == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category:Kannur (district)|કણ્ણૂર જિલ્લો}} * [http://www.kannur.nic.in કણ્ણૂર જિલ્લાનું અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427072410/http://www.kannur.nic.in/ |date=2009-04-27 }} * [http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm કેરળ રાજ્ય સરકારની વેબસાઇટ પર કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309133729/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm |date=2005-03-09 }} * [http://kannur.entegramam.gov.in/ કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701153126/http://kannur.entegramam.gov.in/ |date=2008-07-01 }} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] oyda0ulj3ic2i8lm62n1okfjxfdkt7r 903737 903736 2026-08-15T09:41:20Z Snehrashmi 41463 /* જનસંખ્યા */ 903737 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = કન્નૂર જિલ્લો | other_name = કણ્ણૂર જિલ્લો | nickname = કેરળનો તાજ | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Vpra floating park boat walking path.jpg | photo2a = Ptb kannur.jpg | photo2b = Muzhappilangad beach6.jpg | photo3a = St. Angelo Fort, Kannur.JPG | photo3b = Mappila bay.JPG | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br />વાયલાપરા તળાવ, મુઝાપ્પીલાંગડ બીચ, મપ્પીલા ખાડી, સેન્ટ એન્જેલો ફોર્ટ, કન્નુર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ. }} | image_map = India Kerala Kannur district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|11.8689|N|75.35546|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧૯૫૭ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = [[કણ્ણૂર]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = મહેસૂલ વિભાગો: ૨ | 1 = તાલિપરમ્બા | 2 = થાલાસેરી }} {{Collapsible list | title = Taluks: 5 | 1 = કનૂર | 2 = પય્યનૂર | 3 = તાલિપરમ્બા | 4 = ઇરિટ્ટી | 5 = [થાલાસેરી }} | government_type = | governing_body = જિલ્લા વહીવટ | leader_title = જિલ્લા પ્રભારી મંત્રી | leader_name = સન્ની જોસેફ<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kerala-govt-announces-ministers-in-charge-of-districts/article71044861.ece|title=Kerala govt. announces Ministers in charge of districts|date=31 May 2026|via=www.thehindu.com}}</ref> | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = અરુણ કે. વિજયન. IAS | leader_title2 = શહેર પોલીસ કમિશનર | leader_title3 = ગ્રામીણ પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = આર ઇલાંગો, IPS<ref>{{cite web |title=Who is Who |url=https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |website=kannur.keralapolice.gov.in |access-date=21 February 2021 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112143557/https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |url-status=dead }}</ref> | leader_name3 = નવનીત શર્મા, IPS<ref>{{cite news |title=Major reshuffle in top posts in Kerala Police, S Sreejith to be Crime Branch chief |url=https://www.thenewsminute.com/article/major-reshuffle-top-posts-kerala-police-s-sreejith-be-crime-branch-chief-140635 |access-date=21 February 2021 |work=The News Minute |date=1 January 2021 |language=en}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = ૫મો | area_total_km2 = ૨૯૬૬ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૬૧૫,૨૬૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_rank = | population_density_km2 = ૮૮૨ | population_demonym = [[wikt:Kannurian|કનૂરિયન]] | population_footnotes = <ref name="knrdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|archive-date=2 November 2021|access-date=29 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], અંગ્રેજી | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL-KNR]], IN-KL | registration_plate = *KL-13 કન્નૂર *KL-58 થાલાસેતી *KL-59 તાલિપરમ્બા *KL-78 ઇરિટ્ટી *KL-86 પય્યનૂર | blank1_name_sec1 = લિંગ ગુણોત્તર | blank1_info_sec1 = ૧૦૯૯ [[male|♂]]/[[female|♀]] | blank2_name_sec1 = સાક્ષરતા | blank2_info_sec1 = ૯૫.૧૦% | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૮૩<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://kannur.nic.in}} | footnotes = }} '''કણ્ણૂર જિલ્લો''' અથવા '''કન્નૂર જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.dtpckannur.com/ |title=DTPC Kannur {{!}} Kannur Tourist Places {{!}} DTPC Kannur |website=DTPC kannur |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kannur.nic.in/en/ |title=Kannur District , Government of kerala {{!}} An official website of kannur district administration {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref> કણ્ણૂર જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[કણ્ણૂર]] નગર ખાતે આવેલું છે. કન્નુર જિલ્લો ઉત્તરમાં કાસરગોડ જિલ્લો, દક્ષિણમાં કોઝિકોડ જિલ્લો, દક્ષિણપશ્ચિમમાં માહે જિલ્લો અને દક્ષિણપૂર્વમાં વાયનાડ જિલ્લોથી ઘેરાયેલો છે. પૂર્વમાં, જિલ્લો પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે, જે કર્ણાટક રાજ્ય (કોડાગુ જિલ્લો) સાથે સરહદ બનાવે છે. પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્ર આવેલો છે. પૈથલમાલા કન્નુર જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું બિંદુ (૧,૩૭૨ મીટર) છે. જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગમાં પુડુચેરી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો માહે જિલ્લો આવેલો છે. આ જિલ્લો ૧૯૫૭ માં સ્થાપિત થયો હતો. કન્નૂર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એ રાજ્યનું છઠ્ઠું સૌથી મોટું શહરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યનું અંગ છે અને કન્નૂર કેન્ટોનમેન્ટ એ કેરળનું એકમાત્ર કેન્ટોનમેન્ટ બોર્ડ છે. એઝિમાલા સ્થિત ભારતીય નૌસેના એકેડેમી એ એશિયાની સૌથી મોટી અને વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી નૌસેના એકેડેમી છે.<ref>{{cite news |last1=Ray |first1=Kalyan |title=Navy-Training Academy-proposed Expansion |url=https://www.deccanherald.com/content/627521/navy-training-academy-proposed-expansion.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Herald |date=11 August 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Asia's largest naval academy opened |url=http://www.arabnews.com/node/319812 |access-date=24 March 2022 |work=Arab News |date=10 January 2009}}</ref> મુઝપ્પિલંગાડ બીચ એ એશિયાનો સૌથી લાંબો 'ડ્રાઇવ-ઇન બીચ' (વાહન ચલાવી શકાય તેવો દરિયાકિનારો) છે અને બીબીસી ઓટોઝના લેખમાં તેને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ૬ ડ્રાઇવ-ઇન બીચમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/autos/story/20160617-the-worlds-best-beaches-for-driving|title=The best beaches for driving|last=Gibson|first=David K|access-date=26 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harigovind |title=Muzhappilangad wins BBC favour |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/240616/muzhappilangad-wins-bbc-favour.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Chronicle |date=24 June 2016 }}</ref> કન્નૂર જિલ્લો કેટલાક કિલ્લાઓનું ઘર છે જેમાં સેન્ટ એન્જેલો ફોર અને થલેસ્સેરી (ટેલિચેરી) કિલ્લા નો સમાવેશ થાય છે. જિલ્લાનું થલેસ્સેરી શહેર તેના 'થલેસ્સેરી મરી' (કાળા મરી) માટે જાણીતું છે. કન્નૂર એ કેરળનો છઠ્ઠો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો છે, જેના ૫૦% થી વધુ રહેવાસીઓ શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. કન્નૂરની શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે, જે એર્નાકુલમ જિલ્લા પછી કેરળમાં બીજા ક્રમે સૌથી મોટી છે.<ref>{{Cite web |url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |title=Population of Districts in India - 2001 |access-date=24 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128022116/http://www.urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |archive-date=28 November 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|title=Untitled Document|access-date=26 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725013220/http://www.dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|archive-date=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તે મદ્રાસ પ્રાંત હેઠળના મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતો. == રચના == ૧૯૫૬માં કેરળ રાજ્યની સ્થાપના બાદ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાને ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો હતો: કન્નૂર જિલ્લો, કોઝિકોડ જિલ્લો અને પલક્કડ જિલ્લો. ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ, [[વાયનાડ જિલ્લો|વાયનાડ જિલ્લા]]ની રચના કરવા માટે કન્નૂર જિલ્લાના ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને અલગ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ ૧૯૮૪માં, કાસરગોડ જિલ્લાની રચના કરવા માટે કાસરગોડ અને હોસદુર્ગ તાલુકાઓને અલગ કરવામાં આવ્યા હતા. == સંસ્કૃતિ== કેરળ લોકગીત એકેડેમી, કેરળ સરકાર દ્વારા કન્નુરના ચિરાક્કલમાં સ્થાપિત સાંસ્કૃતિક બાબતો માટેનું એક સ્વાયત્ત કેન્દ્ર છે જે કેરળના પરંપરાગત કલા સ્વરૂપોને પ્રોત્સાહન આપવા અને પ્રોજેક્ટ કરવા માટે રચાયેલ છે.<ref name='kfa'>{{Cite web |title=About Kerala Folklore Academy |url=https://keralafolklore.org/en/about.html |access-date=12 November 2020 |website=KFA |archive-date=24 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424070701/http://keralafolklore.org/en/about.html |url-status=live }}</ref><ref name="kc">{{Cite web |title=Kerala Folklore Academy |url=http://www.keralaculture.org/kerala-folklore-academy/9 |access-date=12 November 2020 |website=Department of Cultural Affairs (Kerala) |archive-date=17 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117133022/http://www.keralaculture.org/kerala-folklore-academy/9 |url-status=live }}</ref> આ એકેડેમી લોકગીત ક્ષેત્રના જાણીતા કલાકારો અને નિષ્ણાતોને પુરસ્કારો અને પુરસ્કારો આપે છે. ફેલોશિપમાં ₹૧૫૦૦૦ અને પ્રશસ્તિપત્રનો સમાવેશ થાય છે. લોકગીત પુરસ્કારો અને પુસ્તક પુરસ્કારમાં ₹૭૫૦૦ અને પ્રશસ્તિપત્રનો સમાવેશ થાય છે. ગુરુપૂજા અને યુવાપ્રતિભા પુરસ્કાર વિજેતાઓને ₹૫૦૦૦ પ્રત્યેક અને પ્રશસ્તિપત્ર આપવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |last=P. |first=Sudhakaran |date=29 September 2018 |title=Kerala Folklore Akademi Fellowships, Awards announced |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kerala-folklore-akademi-fellowships-awards-announced/articleshow/66003983.cms |access-date=12 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112201128/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kerala-folklore-akademi-fellowships-awards-announced/articleshow/66003983.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=8 July 2017 |title=Folklore akademi awards announced |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/folklore-akademi-awards-announced/article19242266.ece |access-date=12 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112205013/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/folklore-akademi-awards-announced/article19242266.ece |url-status=live }}</ref> === તેયમ === [[File:Theyyam of Kerala 3.jpg|thumb|left|કેરળના થેય્યમ અથવા તેયમ]] [[File:Puliyoor Kali Theyyam at Mathamangalam.jpg|thumb|left|મથામંગલમ ખાતે પુલિયુર કાલી થેયમ]] તેયમ એ કેરળના કન્નૂર-કસરાગોડ પ્રદેશમાં નૃત્ય પૂજાનું એક લોકપ્રિય ધાર્મિક વિધિ છે. તેયમમાં હજારો વર્ષ જૂની પરંપરાઓ, ધાર્મિક વિધિઓ અને રિવાજોનો સમાવેશ થાય છે. તેયમના કલાકારો કેરળમાં નંબૂથિરી બ્રાહ્મણો દ્વારા રચાયેલી પ્રાચીન જ્ઞાતિની રચનામાં નીચલી જાતિના સમુદાયના છે, અને તેયમમાં તેમનું મહત્વનું સ્થાન છે.<ref>{{cite book |title=A Panorama of Indian Culture: Professor A. Sreedhara Menon Felicitation Volume |editor-first=K. K. |editor-last=Kusuman |publisher=Mittal Publications |year=1990 |page=130 |chapter=Teyyam – A Vanishing Ritual Dance of Kerala |first=K. K. N. |last=Kurup |isbn=9788170992141 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=z4JqgSUSXDsC&pg=PA130}}</ref> તે દેવકુથુ તેયમ સિવાય મુખ્યત્વે પુરુષો દ્વારા કરવામાં આવે છે. દેવકૂથુ એ એકમાત્ર થેયમ ધાર્મિક વિધિ છે જે મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તે માત્ર થેક્કુંબાડ કુલોમ મંદિરમાં જ કરવામાં આવે છે.<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/This-year-Devakoothu-gets-a-new-face/articleshow/17735370.cms|title=Devakoothu: This year, Devakoothu gets a new face |website=The Times of India}}</ref> વેટ્ટક્કોરુમાકન, વિષ્ણુમૂર્તિ થેયમ, મુચિલોટ ભગવતી અને શ્રી મુથપ્પન સહિત ૪૫૬ પ્રકારના તેયમ છે.<ref name="auto">{{cite web|title=Various forms of Theyyams|url=https://www.keralatourism.org/bekal/theyyam-various-types.php|access-date=2 March 2019}}</ref> ૨૦૧૯માં કન્નુર જિલ્લાના કાલિયાસેરીમાં ચંથપ્પુરા ખાતે થેયમ મ્યુઝિયમ બનાવવાની યોજના છે.<ref>{{Cite news|title=Kannur: Sophisticated Theyyam Museum coming up|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/290819/kannur-sophisticated-theyyam-museum-coming-up.html|access-date=4 March 2020}}</ref> == ભૌગોલિક ઓળખ (GI tags) == === પય્યાનુર પવિત્ર વીંટી === [[પય્યન્નુર પવિત્ર વીંટી|પય્યનુર પવિત્ર મોથિરમ]], જે જીઆઈ-ટેગ (GI-tag) ધરાવતી એક પવિત્ર વીંટી છે, તે ઉત્તર મલબારમાં ઊંડી આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વતા ધરાવે છે. પય્યાનુરના એક ચોક્કસ પરિવાર દ્વારા બનાવવામાં આવતી આ વીંટી પરંપરાગત રીતે પિતૃ બલિ (શ્રાદ્ધ) ની વિધિઓ દરમિયાન પહેરવામાં આવે છે. મૂળરૂપે દર્ભ (ધામણ) ઘાસમાંથી બનાવવામાં આવતી આ વીંટી, તેના પવિત્ર મહત્વને અક્ષુણ્ણ રાખીને હવે મોટે ભાગે સોનામાંથી પણ બનાવવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=https://oaklores.com/2024/09/27/payyanur-pavithra-mothiram-a-timeless-ornament-made-a-with-divine-touch/|title=Payyanur Pavithra Mothiram- A Timeless Ornament made with a Divine Touch}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/shopping-options/shop-payyannur-pavithra-mothiram-kerala/1/ |title=Payyanur Pavithra Mothiram |website=keralatourism.org}}</ref><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/payyannur-pavithra-mothiram-in-a-geographical-indication-tag-ownership-tussle/articleshow/40549595.cms |title=Payyannur Pavithra Mothiram in a Geographical Indication tag ownership tussle |work=Times of India}}</ref> === કન્નૂર હોમ ફર્નિશિંગ્સ === કન્નૂર હોમ ફર્નિશિંગ્સ એ જીઆઈ-ટેગ (GI-tag) ધરાવતી પ્રોડક્ટ લાઇન છે, જેમાં પડદા, લીનન, અપોલ્સ્ટ્રી ફેબ્રિક્સ (સોફા-ખુરશીના કવરનું કાપડ) અને સુશોભનની સામગ્રી સહિત વિવિધ પ્રકારના કાપડ અને લાઇફસ્ટાઇલ ઉત્પાદનો પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. કન્નૂર કાપડ કુશળ કારીગરોના પેઢીઓ જૂના કૌશલ્ય દ્વારા ફ્લાય શટલ લૂમ (સાડી/કાપડ વણવાની સાળ) પર હાથથી તૈયાર કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/cannanore-home-furnishings |title=The threads of Malabar: Cannanore Home Furnishing |website=www.incredibleindia.gov.in}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/photo-gallery/cannanore-home-furnishings/2774/ |title=Cannanore Home Furnishings |website=www.keralatourism.org}}</ref> === કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી === [[કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી]] એ કન્નૂર જિલ્લાના કુટ્ટિયાટ્ટુર અને આસપાસની પંચાયતોની લોકપ્રિય અને પરંપરાગત જાત છે. કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરીને ચેન્નાઈ ખાતેની GI રજિસ્ટ્રી તરફથી ભૌગોલિક ઓળખ (GI) ટેગ પ્રાપ્ત થયેલ છે. કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરીની વિશિષ્ટતા તેની ખેતીના વિસ્તારની ચોક્કસ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ અને તેની પ્રજાતિના ગુણધર્મોના સંયોજનને આભારી છે. જોકે તે લોકપ્રિય રીતે કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી તરીકે ઓળખાય છે, પરંતુ કન્નૂર જિલ્લાના નાના વિસ્તારોમાં તે 'નામ્બિયાર માંગ્ગા', 'કન્નાપુરમ માંગ્ગા', 'કુંજીમંગલમ માંગ્ગા' અને 'વડક્કુમ્ભાગમ માંગ્ગા' તરીકે પણ જાણીતી છે.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/kuttiattoor-mango-and-edayur-chilli-gets-gi-tags/articleshow/86760185.cms |title=Kuttiattoor mango and Edayur chilli gets GI tags |work=Times of India}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/edayur-chilli-and-kuttiattoor-mango-gets-gi-tag/article36790519.ece |title=Edayur Chilli and Kuttiattoor Mango gets G.I. tag |work=The Hindu}}</ref> == કન્નૂર વ્યંજન == કન્નૂરની વાનગીઓ તેની સંસ્કૃતિ અને વારસાને દર્શાવે છે. તે થલેસ્સેરી બિરયાની માટે ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે. આ શહેર તેના 'હલવા' માટે પણ જાણીતું છે. આ ઉપરાંત અન્ય એક વિશેષતા કેળાની વેફર છે, જે કડક અને ખૂબ પાતળી બનાવવામાં આવે છે. અન્ય લોકપ્રિય વાનગીઓમાં સીફૂડ (ઝીંગા, મસલ્સ, મેકરેલ માછલી) ની વાનગીઓનો સમાવેશ થાય છે. શાકાહારી ખોરાકમાં 'સદ્યા' મુખ્ય છે. કન્નૂરની વાનગીઓ એ પરંપરાગત કેરળ, પર્શિયન (ઈરાની), યેમેની અને આરબ ખાદ્ય સંસ્કૃતિનું મિશ્રણ છે.<ref name="MC">{{Cite news|title=Straight from the Malabar Coast|url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece|last=Sabhnani|first=Dhara Vora|date=14 June 2019|access-date=26 January 2021|work=The Hindu}}</ref> રાંધણ સંસ્કૃતિઓનો આ સંગમ મોટાભાગની વાનગીઓની બનાવટમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે.<ref name="MC"/> કલ્લુમ્મક્કાયા (મસલ્સ) કરી, ઇરાચી પુટ્ટુ (ઇરાચી એટલે માંસ), પરોટા (નરમ ફ્લેટબ્રેડ), પથિરી (ચોખાના લોટમાંથી બનતી એક પ્રકારની રોટલી/પેનકેક) અને ઘી રાઇસ એ અન્ય કેટલીક વિશેષ વાનગીઓ છે.<ref name="MC"/> મસાલાઓનો વિશિષ્ટ ઉપયોગ આ વાનગીઓની મુખ્ય ઓળખ છે—જેમાં કાળા મરી, એલચી અને લવિંગનો વિપુલ પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. બિરયાનીનું કેરળ વર્ઝન, જે મલયાલમમાં 'કુઝી મંડી' તરીકે પ્રખ્યાત છે, તે પણ એક અન્ય લોકપ્રિય વાનગી છે, જેના પર યેમેનની વાનગી શૈલીનો પ્રભાવ જોવા મળે છે. અહીં થલેસ્સેરી બિરયાની અને કન્નૂર બિરયાની જેવી બિરયાનીની વિવિધ જાતો તૈયાર કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|date=23 June 2017|title=Thalassery Chicken Biriyani|url=https://www.thetakeiteasychef.com/thalassery-chicken-biriyani-recipe|access-date=13 May 2021|website=The Take It Easy Chef|language=en-GB}}</ref><ref name="MC"/> નાસ્તાની વાનગીઓમાં ઉન્નક્કાયા (તળેલા અને બાફેલા પાકા કેળાના માવામાં કાજુ, કિસમિસ અને ખાંડનું મિશ્રણ ભરીને ડીપ-ફ્રાય કરેલી વાનગી),<ref name="MC_2">{{Cite news|title=Flavours unlimited from the Malabar coast|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/Food/flavours-unlimited-from-the-malabar-coast/article6170291.ece|last=Kurian|first=Shijo|date=2 July 2014|access-date=26 January 2021|work=The Hindu}}</ref> પળમ નિરાચથુ (ટોપરાની છીણ, ગોળ અથવા ખાંડથી ભરેલા પાકા કેળા),<ref name="MC_2"/> ઈંડામાંથી બનતી મુટ્ટામલા, ચટ્ટી પથિરી (મેંદા લોટમાંથી બનતી એક મીઠાઈ, જે સમૃદ્ધ સ્ટફિંગ વાળી અને સ્તરવાળી શેકેલી રોટલી જેવી હોય છે),<ref>{{Cite web|date=30 June 2020|title=Arikkadukka – Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=13 May 2021|website=Faces Places and Plates|language=en-US}}</ref> અરીક્કડુક્કા અને આવી અન્ય ઘણી વાનગીઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="MC"/> {{Multiple image |align= centre |direction = horizontal |width= 150 |header_background = |footer_background = |image1 = Pathiri.jpg |caption1 = કન્નુરમાં નાસ્તાની સામાન્ય વાનગીઓમાંની એક, ચોખાના લોટમાંથી બનેલ પેનકેક, ''પાથિરી''. |image2 = KallummakkayaNirachath.jpg |caption2 = કલ્લુમક્કાયા નિરાચથુ અથવા અરીક્કાદુક્કા (ચોખાથી ભરેલા મસલ) |image3 = Chicken Biriyani with Raita.jpg |caption3 = રાયતા સાથે થાલાસેરી બિરયાની |image4 = Calicut Halwa.jpg |caption4 = કન્નુર અને થાલાસેરીમાં લોકપ્રિય હલવા. |image5 = Chatti pathiri.JPG |caption5 = મલબાર મુસ્લિમ લગ્નો અને રિસેપ્શન પાર્ટીઓમાં પીરસવામાં આવતી ચટ્ટી પાથીરી.}} {{clear}} == જનસંખ્યા == [[File:Mattul Kannur.jpg|left|thumbnail|માટૂલ ફેરી]] [[File:Subdistricts of Kannur.png|thumbnail|કન્નૂરના તાલુકા]] [[File:Payyambalam Beach Back Water.jpg|left|thumbnail|પય્યમ્બલમ બીચ]] [[File:Estuary of River Anjarakkandy.jpg|thumb|અંજારાકાંડી નદીનું નદીમુખ]] {{historical populations|11=1901|12=5,29,623|13=1911|14=5,65,261|15=1921|16=5,78,680|17=1931|18=6,62,715|19=1941|20=7,43,322|21=1951|22=9,04,470|23=1961|24=11,77,948|25=1971|26=15,52,809|27=1981|28=19,30,726|29=1991|30=22,51,727|31=2001|32=24,08,956|33=2011|34=25,23,003|35=2018|36=26,15,266|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in}}</ref>|align=center}} ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ અનુસાર, કન્નૂર જિલ્લાની વસ્તી ૨૬,૧૫,૨૬૬ છે.<ref name="knrdemo_2018"/> જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર ૮૮૨ રહેવાસીઓની (૨,૨૮૦/ચોરસ માઇલ) છે.<ref name=districtcensus>{{cite web |title=District Census Hand Book: Kannur |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/648/download/2240/DH_2011_3202_PART_A_DCHB_KANNUR.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકામાં તેનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૪.૮૪% હતો.<ref name=districtcensus/> ૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી અનુસાર આ જિલ્લો ભારતમાં (કુલ ૬૪૦ માંથી) ૧૭૦મો ક્રમ ધરાવે છે.<ref name=districtcensus/> કન્નૂરમાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૩૩ મહિલાઓનો લિંગ ગુણોત્તર છે,<ref name=districtcensus/> જે ભારતના કોઈપણ જિલ્લામાં સૌથી વધુ છે, અને તેનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૧૦% છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અનુક્રમે વસ્તીના ૩.૩૦% અને ૧.૬૪% છે. મલયાલમ એ મુખ્ય ભાષા છે, જે ૯૮.૮૮% વસ્તી દ્વારા બોલવામાં આવે છે. નાની લઘુમતીઓ મુખ્યત્વે શહેરી વિસ્તારોમાં તમિલ, હિન્દી અને કન્નડ બોલે છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર જિલ્લાની વસ્તી ૨૪,૧૨,૩૬૫ હતી. ૨૦૦૧માં આ કેરળનો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો હતો, પરંતુ ૨૦૧૧માં એર્નાકુલમ, થ્રિશુર અને કોઝિકોડ પછી તે ચોથા સ્થાને આવી ગયો હતો.<ref name="Indian Census">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/ |title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070514045222/http://www.censusindia.gov.in/ |archive-date=14 May 2007 }}</ref> વસ્તીના લગભગ ૫૦.૩૫% લોકો શહેરી સંકલનમાં રહે છે. કન્નૂર જિલ્લાની કુલ શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે. આ એર્ણાકુલમ પછી કેરળમાં બીજી સૌથી મોટી શહેરી વસ્તી છે અને તે કોઈ મેટ્રો શહેરની વસ્તી કરતાં પણ વધુ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |title=Census GIS India |access-date=27 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |archive-date=11 January 2010 }}</ref> વધારે શહેરી વસ્તીનું કારણ જિલ્લામાં આવેલા ૪૫ શહેરો છે, જે ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ કેરળમાં સૌથી વધુ હતા. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીમાં થ્રિશુરમાં ૧૩૫ શહેરો અને કન્નૂરમાં ૬૭ શહેરો નોંધાયા છે.<ref>{{cite web |title=Trends in Urbanization |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf |website=censusindia.gov.in |access-date=12 March 2022}}</ref> કન્નૂર જિલ્લામાં એક મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કન્નૂર છે, અને થલેસ્સેરી, પય્યાનુર, તલિપરમ્બા, કુથુપરમ્બા અને મટ્ટાનુર સહિતની અન્ય પ્રમુખ નગરપાલિકાઓ છે. આ ઉપરાંત અંચરાકંડી, અઝીકોડ નોર્થ, અઝીકોડ સાઉથ, ચાલા, ચિલોરા, ચેરુકુન્નુ, ચેરુથાઝામ, ચિરાક્કલ, ચોકલી, ધર્માડોમ, ઇલાયવૂર, ઇરંહોલી, ઇરીવેરી, કડાચિરા, કદીરૂર, કલ્લિયાસ્સેરી, કન્હીરોડ, કન્નડીપરમ્બા, કન્નાપુરમ, કોટ્ટાયમ-મલબાર, મય્યિલ, માવિલાયી, મુન્દેરી, મુઝપ્પિલંગાડ, નારાથ, ન્યુ માહે, પડુવિલાયી, પલ્લીક્કુન્નુ, પન્નિયાનુર, પાનુર, પપ્પિનીસ્સેરી, પથિરીયાડ, પટ્ટિયમ, ઇરિટ્ટી, પેરાલાસ્સેરી, પેરિંગાથુર, પીનારાયી, પુઝાથી, થોટ્ટડા, વલાપટ્ટનમ અને વારમ સહિત ૬૦ શહેરી વિસ્તારો આવેલા છે.<ref name="Indian Census"/> === ધર્મ === {{bar box |title = કન્નુર જિલ્લામાં ધર્મો (૨૦૧૧)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|59.83}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|29.43}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|10.41}} {{bar percent|અન્ય|black|0.33}} }} [[File:Parassini.jpg|thumb|[[Muthappan Temple|પારાસિનીકદાવુ મુથપ્પન મંદિર]]]] [[File:Salafi Mosque, Vellur (4601238430).jpg|thumb|પય્યનૂર ખાતે એક મસ્જિદ]] કન્નુર જિલ્લામાં ૫૯.૮૩% વસ્તી સાથે હિન્દુ ધર્મ બહુમતી ધર્મ છે. મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ અનુક્રમે ૨૯.૪૩% અને ૧૦.૪૧% વસ્તી સાથે નોંધપાત્ર લઘુમતી બનાવે છે.<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કન્નુર જિલ્લાના મોટાભાગના ખ્રિસ્તીઓ ૨૦મી સદીમાં મલબારમાં સ્થળાંતર કરનારા ખ્રિસ્તીઓના વંશજો છે.<ref>Malabar Migration. [http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm "Reference to Malabar Migration"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721075644/http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm |date=21 July 2011}}, '' '',</ref> {{clear}} == શિક્ષણ == [[File:Kannur University.JPG|thumbnail|કેરળ વિશ્વવિદ્યાલય|left]] * સરકારી કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ, કન્નૂર * સરકારી બ્રેનન કોલેજ, થેલાસેરી * એસ.એન. કોલેજ, કન્નૂર [[ચિત્ર:Kottiyoor temple festival.jpg|800px|thumb|right| કણ્ણૂર જિલ્લામાં આવેલા કોટ્ટિયૂર મંદિર ખાતે ઉત્સવ]] {{clear}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[અરાલમ વન્ય જીવ અભયારણ્ય‎]] == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category:Kannur (district)|કણ્ણૂર જિલ્લો}} * [http://www.kannur.nic.in કણ્ણૂર જિલ્લાનું અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427072410/http://www.kannur.nic.in/ |date=2009-04-27 }} * [http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm કેરળ રાજ્ય સરકારની વેબસાઇટ પર કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309133729/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm |date=2005-03-09 }} * [http://kannur.entegramam.gov.in/ કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701153126/http://kannur.entegramam.gov.in/ |date=2008-07-01 }} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] g95tkfyyk7ijo2un36vsqcil96toi8x 0 5320 903699 820455 2026-08-14T16:14:11Z Snehrashmi 41463 /* પ્રસ્તાવના */ 903699 wikitext text/x-wiki '''ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web|title=Idukki {{!}} India|url=https://www.britannica.com/place/Idukki|access-date=2021-10-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref><ref>{{GEOnet2|32FA8822F3923774E0440003BA962ED3|Idukki District (Variant – V)}}, United States National Geospatial-Intelligence Agency]]</ref><ref>{{Cite web |url=https://idukki.nic.in/en/ |title=District Idukki, Government of Kerala {{!}} The Spice Garden of Kerala {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/idukki/dt3 |title=District of Idukki - Munnar, Thekkady, Periyar - the hill district of Kerala |website=Kerala Tourism |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref> ઈડ્ડક્કિ જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[ઈડ્ડક્કિ]] નગર ખાતે આવેલું છે. આ જિલ્લાનો કુલ વિસ્તાર ૫,૧૦૫.૨૨ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૯૭૧.૧ ચોરસ માઇલ) જેટલો છે તેમ જ આ વિસ્તારનો લગભગ ૯૭ % ભાગમાં પર્વતો તેમ જ જંગલો આવેલાં છે. વિસ્તારની બાબતમાં આ જિલ્લો કેરળ રાજ્યનો બીજા નંબરનો જિલ્લો છે. તે ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ કેરળનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે અને તે કેરળમાં [[પશ્ચિમ ઘાટ]]ની એલચીની ટેકરીઓ વચ્ચે સ્થિત છે. ઇડુક્કી જિલ્લામાં કટ્ટપ્પના અને થોડુપુઝા, એમ બે નગરપાલિકા શહેરો તેમજ પાંચ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ જિલ્લાની રચના ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ના રોજ કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોટ્ટયમ જિલ્લાના ભૂતપૂર્વ 'હાઈ રેન્જ' ડિવિઝનના પીરુમેડ, ઉડુમ્બનચોલા, દેવીકુલમ તાલુકાઓ અને એર્નાકુલમ જિલ્લાના થોડુપુઝા તાલુકાને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |title=History of Idukki District |url=https://idukki.nic.in/history/ |website=District Idukki, Government of India}}</ref> આ જિલ્લાનું વહીવટી મથક પહેલા કોટ્ટયમ શહેરમાં હતું, પરંતુ જૂન ૧૯૭૬માં તેને પાઈનાવુ અને ચેરુથોની નજીક આવેલ કુયિલીમાલા ખાતે ખસેડવામાં આવ્યું હતું. મલયાલમ અને અંગ્રેજી એ જિલ્લાની બે અધિકૃત વહીવટી ભાષાઓ છે.<ref name="law">{{cite web |title=The Kerala Official Language (Legislation) Act, 1969 |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |access-date=15 January 2021 |archive-date=20 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420030352/http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |url-status=usurped }}</ref> ઈડુક્કી જિલ્લામાં મલયાલમ પછી તમિલ સૌથી વધુ બોલાતી બીજા ક્રમની ભાષા છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કેરળની આશરે ૬૬% વીજળીની જરૂરિયાતો ઈડુક્કી જિલ્લામાં આવેલા વિવિધ જળવિદ્યુત પ્રકલ્પ દ્વારા પૂરી થાય છે.<ref name="idkspc">{{cite web |title=The Spice Garden of Kerala |url=https://idukki.nic.in/en/ |access-date=20 June 2022 |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India}}</ref> સમગ્ર જિલ્લામાં અનેકવિધ રોકડિયા પાકો અને મસાલાઓની ખેતી કરવામાં આવે છે, જેના કારણે તેને 'કેરળનો મસાલા બગીચો' (ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) કહેવામાં આવે છે.<ref name="idkspc"/> આ જિલ્લાનો એક મોટો વિસ્તાર અનામત જંગલો (રિઝર્વ ફોરેસ્ટ) અને વન્યજીવ અભયારણ્યો તરીકે સંરક્ષિત છે.<ref name="idkspc"/> પેરિયાર નદી એ અહીંની એક મુખ્ય નદી છે જે ઈડુક્કીમાંથી નીકળે છે અને ત્યાંથી જ વહે છે. પમ્બા નદી પણ ઈડુક્કી જિલ્લામાંથી નીકળતી અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ નદી છે. વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આ ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો જિલ્લો હોવા છતાં, કેરળના અન્ય તમામ જિલ્લાઓની સરખામણીએ અહીં વસ્તી ગીચતા સૌથી ઓછી છે. જિલ્લામાં માત્ર બે જ નગરપાલિકાઓ આવેલી છે અને તેના પહાડી ભૂપૃષ્ઠના કારણે ગ્રામીણ વસ્તીની સરખામણીમાં શહેરી વસ્તી ઘણી ઓછી છે. ૨,૬૯૫ મીટર (૮,૮૪૨ ફૂટ) ઊંચી અનામૂડી શિખર, જે હિમાલય બહાર ભારતનો સૌથી ઊંચો પર્વત છે, તે ઈડુક્કી જિલ્લાના ઉત્તર ભાગમાં આવેલો છે.<ref name="kertour">{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/munnar/anamudi-peak-kerala.php|title=Anamudi|publisher=Kerala Tourism|access-date= 2022-06-20}}</ref> [[ઇડુક્કિ બંધ|ઈડુક્કી ડેમ]] એ એશિયાના સૌથી ઊંચા આર્ચ (કમાન) ડેમોમાંથી એક છે.<ref name="dam">{{cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala|access-date=20 June 2022}}</ref> ઈડુક્કીનું મુખ્ય પ્રવાસન સ્થળ મુન્નાર છે. [[ચિત્ર:Marayoor.jpg|thumb|200px|ઇડ્ડક્કિ જિલ્લાના ઉત્તર પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા મારયૂર પ્રદેશની એક નદી]] {{wide image|Munnar_tea_gardens.jpg|1200px|મુન્નાર ખાતે '''[[ચા]]'''ના બગીચાઓ}} == આ પણ જુઓ == * [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] 4hhin2kpq52emzakjvcp4vn8yrvedh6 903700 903699 2026-08-14T16:26:26Z Snehrashmi 41463 /* માહિતી ચોકઠું */ 903700 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો | native_name = | nickname = કેરળનો મસાલા ઉદ્યાન <br/>(ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) <ref name="idkspc"/> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Sunrise at Munnar,Kerala.jpg | photo2a = AnaimudiPeak DSC 4834.jpg | photo2b = Periyar National Park 02.jpg | photo3a = Mattupetty Dam reservoir, near Munnar, Kerala.jpg | photo3b = Idukki013.jpg | photo4a = Munnar Top station.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br /> મુન્નાર ખાતે સૂર્યોદય, પેરિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઇડુક્કી ડેમ, એલચી ટેકરીઓ પર ચાનું વાવેતર, માટ્ટુપેટ્ટી ડેમ અને અનામુડી શિખર. }} | image_map = India Kerala Idukki district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = '''[[કેરળ]] માં સ્થાન''' | pushpin_map = | pushpin_label_position = left | coordinates = {{coord|9.85|N|76.94|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = ૧૯૭૨ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = પૈનાવુ | leader_title = અધિક જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ | leader_name = શ્રી શ્રીજીત એસ આઈએએસ | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = શ્રી દિનેશન ચેરુવટ IAS<ref>{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2023/06/08/v-vigneshwari-kottayam-collector-seek-people-views-set-priority.html |title=V Vigneshwari, new Kottayam collector, to seek people's views to set priority |date=8 June 2023 |publisher=Onmanorama}}</ref><ref>{{cite web |url=https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |title=Collector's Profile |access-date=14 August 2025 |website=idukki.nic.in |archive-date=19 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319194623/https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = વિષ્ણુ પ્રતીપ ટી.કે. આઈપીએસ | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ૪૬૧૨ | area_rank = ૧લો | elevation_footnotes = | elevation_m = ૧૨૦૦ | population_footnotes = <ref name="idkdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=25 November 2020|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ૧,૦૯૩,૧૫૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_density_km2 = ૨૫૧ | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]<ref name="law" /> | demographics1_title2 = લઘુમતી | demographics1_info2 = [[તમિળ ભાષા|તમિલ]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = ૬૮XXXX | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | registration_plate = {{ubl|'''KL-06''' ઇડુક્કિ|'''KL-37''' નન્ડિપેરિયાર|'''KL-38''' થોડાપુઝા|'''KL-68''' દેવીકુલમ|'''KL-69''' ઉડુમ્બાંચોલા|'''KLI''' જૂની નોંધણી}} | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.754<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|www.idukki.nic.in}} | parts_style = para | parts = {{Collapsible list|title=મહેસૂલ વિભાગો (૨)| | ઇડુક્કિ | દેવીકુલમ|}} | parts_type = મહેસૂલ પેટાવિભાગ | p1 = {{Collapsible list | title=તાલુકા (૫)|bullets=on|દેવીકુલમ|થોડાપુઝા|ઉડુમ્બાંચોલા|પીરુમેડુ|ઇડુક્કિ}} }} '''ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web|title=Idukki {{!}} India|url=https://www.britannica.com/place/Idukki|access-date=2021-10-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref><ref>{{GEOnet2|32FA8822F3923774E0440003BA962ED3|Idukki District (Variant – V)}}, United States National Geospatial-Intelligence Agency]]</ref><ref>{{Cite web |url=https://idukki.nic.in/en/ |title=District Idukki, Government of Kerala {{!}} The Spice Garden of Kerala {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/idukki/dt3 |title=District of Idukki - Munnar, Thekkady, Periyar - the hill district of Kerala |website=Kerala Tourism |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref> ઈડ્ડક્કિ જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[ઈડ્ડક્કિ]] નગર ખાતે આવેલું છે. આ જિલ્લાનો કુલ વિસ્તાર ૫,૧૦૫.૨૨ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૯૭૧.૧ ચોરસ માઇલ) જેટલો છે તેમ જ આ વિસ્તારનો લગભગ ૯૭ % ભાગમાં પર્વતો તેમ જ જંગલો આવેલાં છે. વિસ્તારની બાબતમાં આ જિલ્લો કેરળ રાજ્યનો બીજા નંબરનો જિલ્લો છે. તે ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ કેરળનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે અને તે કેરળમાં [[પશ્ચિમ ઘાટ]]ની એલચીની ટેકરીઓ વચ્ચે સ્થિત છે. ઇડુક્કી જિલ્લામાં કટ્ટપ્પના અને થોડુપુઝા, એમ બે નગરપાલિકા શહેરો તેમજ પાંચ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ જિલ્લાની રચના ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ના રોજ કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોટ્ટયમ જિલ્લાના ભૂતપૂર્વ 'હાઈ રેન્જ' ડિવિઝનના પીરુમેડ, ઉડુમ્બનચોલા, દેવીકુલમ તાલુકાઓ અને [[એર્ણાકુલમ જિલ્લો|એર્ણાકુલમ જિલ્લા]]ના થોડુપુઝા તાલુકાને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |title=History of Idukki District |url=https://idukki.nic.in/history/ |website=District Idukki, Government of India}}</ref> આ જિલ્લાનું વહીવટી મથક પહેલા કોટ્ટયમ શહેરમાં હતું, પરંતુ જૂન ૧૯૭૬માં તેને પાઈનાવુ અને ચેરુથોની નજીક આવેલ કુયિલીમાલા ખાતે ખસેડવામાં આવ્યું હતું. મલયાલમ અને અંગ્રેજી એ જિલ્લાની બે અધિકૃત વહીવટી ભાષાઓ છે.<ref name="law">{{cite web |title=The Kerala Official Language (Legislation) Act, 1969 |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |access-date=15 January 2021 |archive-date=20 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420030352/http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |url-status=usurped }}</ref> ઈડુક્કી જિલ્લામાં મલયાલમ પછી તમિલ સૌથી વધુ બોલાતી બીજા ક્રમની ભાષા છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કેરળની આશરે ૬૬% વીજળીની જરૂરિયાતો ઈડુક્કી જિલ્લામાં આવેલા વિવિધ જળવિદ્યુત પ્રકલ્પ દ્વારા પૂરી થાય છે.<ref name="idkspc">{{cite web |title=The Spice Garden of Kerala |url=https://idukki.nic.in/en/ |access-date=20 June 2022 |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India}}</ref> સમગ્ર જિલ્લામાં અનેકવિધ રોકડિયા પાકો અને મસાલાઓની ખેતી કરવામાં આવે છે, જેના કારણે તેને 'કેરળનો મસાલા બગીચો' (ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) કહેવામાં આવે છે.<ref name="idkspc"/> આ જિલ્લાનો એક મોટો વિસ્તાર અનામત જંગલો (રિઝર્વ ફોરેસ્ટ) અને વન્યજીવ અભયારણ્યો તરીકે સંરક્ષિત છે.<ref name="idkspc"/> પેરિયાર નદી એ અહીંની એક મુખ્ય નદી છે જે ઈડુક્કીમાંથી નીકળે છે અને ત્યાંથી જ વહે છે. પમ્બા નદી પણ ઈડુક્કી જિલ્લામાંથી નીકળતી અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ નદી છે. વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આ ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો જિલ્લો હોવા છતાં, કેરળના અન્ય તમામ જિલ્લાઓની સરખામણીએ અહીં વસ્તી ગીચતા સૌથી ઓછી છે. જિલ્લામાં માત્ર બે જ નગરપાલિકાઓ આવેલી છે અને તેના પહાડી ભૂપૃષ્ઠના કારણે ગ્રામીણ વસ્તીની સરખામણીમાં શહેરી વસ્તી ઘણી ઓછી છે. ૨,૬૯૫ મીટર (૮,૮૪૨ ફૂટ) ઊંચી અનામૂડી શિખર, જે હિમાલય બહાર ભારતનો સૌથી ઊંચો પર્વત છે, તે ઈડુક્કી જિલ્લાના ઉત્તર ભાગમાં આવેલો છે.<ref name="kertour">{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/munnar/anamudi-peak-kerala.php|title=Anamudi|publisher=Kerala Tourism|access-date= 2022-06-20}}</ref> [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] એ એશિયાના સૌથી ઊંચા આર્ચ (કમાન) ડેમોમાંથી એક છે.<ref name="dam">{{cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala|access-date=20 June 2022}}</ref> ઈડુક્કીનું મુખ્ય પ્રવાસન સ્થળ મુન્નાર છે. [[ચિત્ર:Marayoor.jpg|thumb|200px|ઇડ્ડક્કિ જિલ્લાના ઉત્તર પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા મારયૂર પ્રદેશની એક નદી]] {{wide image|Munnar_tea_gardens.jpg|1200px|મુન્નાર ખાતે '''[[ચા]]'''ના બગીચાઓ}} == આ પણ જુઓ == * [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] 2e0nh7y1ki2gx26bz00sqy0ew2po5x1 903702 903700 2026-08-14T16:39:20Z Snehrashmi 41463 /* પ્રવાસન */ મુન્નાર 903702 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો | native_name = | nickname = કેરળનો મસાલા ઉદ્યાન <br/>(ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) <ref name="idkspc"/> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Sunrise at Munnar,Kerala.jpg | photo2a = AnaimudiPeak DSC 4834.jpg | photo2b = Periyar National Park 02.jpg | photo3a = Mattupetty Dam reservoir, near Munnar, Kerala.jpg | photo3b = Idukki013.jpg | photo4a = Munnar Top station.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br /> મુન્નાર ખાતે સૂર્યોદય, પેરિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઇડુક્કી ડેમ, એલચી ટેકરીઓ પર ચાનું વાવેતર, માટ્ટુપેટ્ટી ડેમ અને અનામુડી શિખર. }} | image_map = India Kerala Idukki district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = '''[[કેરળ]] માં સ્થાન''' | pushpin_map = | pushpin_label_position = left | coordinates = {{coord|9.85|N|76.94|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = ૧૯૭૨ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = પૈનાવુ | leader_title = અધિક જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ | leader_name = શ્રી શ્રીજીત એસ આઈએએસ | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = શ્રી દિનેશન ચેરુવટ IAS<ref>{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2023/06/08/v-vigneshwari-kottayam-collector-seek-people-views-set-priority.html |title=V Vigneshwari, new Kottayam collector, to seek people's views to set priority |date=8 June 2023 |publisher=Onmanorama}}</ref><ref>{{cite web |url=https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |title=Collector's Profile |access-date=14 August 2025 |website=idukki.nic.in |archive-date=19 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319194623/https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = વિષ્ણુ પ્રતીપ ટી.કે. આઈપીએસ | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ૪૬૧૨ | area_rank = ૧લો | elevation_footnotes = | elevation_m = ૧૨૦૦ | population_footnotes = <ref name="idkdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=25 November 2020|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ૧,૦૯૩,૧૫૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_density_km2 = ૨૫૧ | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]<ref name="law" /> | demographics1_title2 = લઘુમતી | demographics1_info2 = [[તમિળ ભાષા|તમિલ]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = ૬૮XXXX | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | registration_plate = {{ubl|'''KL-06''' ઇડુક્કિ|'''KL-37''' નન્ડિપેરિયાર|'''KL-38''' થોડાપુઝા|'''KL-68''' દેવીકુલમ|'''KL-69''' ઉડુમ્બાંચોલા|'''KLI''' જૂની નોંધણી}} | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.754<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|www.idukki.nic.in}} | parts_style = para | parts = {{Collapsible list|title=મહેસૂલ વિભાગો (૨)| | ઇડુક્કિ | દેવીકુલમ|}} | parts_type = મહેસૂલ પેટાવિભાગ | p1 = {{Collapsible list | title=તાલુકા (૫)|bullets=on|દેવીકુલમ|થોડાપુઝા|ઉડુમ્બાંચોલા|પીરુમેડુ|ઇડુક્કિ}} }} '''ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web|title=Idukki {{!}} India|url=https://www.britannica.com/place/Idukki|access-date=2021-10-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref><ref>{{GEOnet2|32FA8822F3923774E0440003BA962ED3|Idukki District (Variant – V)}}, United States National Geospatial-Intelligence Agency]]</ref><ref>{{Cite web |url=https://idukki.nic.in/en/ |title=District Idukki, Government of Kerala {{!}} The Spice Garden of Kerala {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/idukki/dt3 |title=District of Idukki - Munnar, Thekkady, Periyar - the hill district of Kerala |website=Kerala Tourism |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref> ઈડ્ડક્કિ જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[ઈડ્ડક્કિ]] નગર ખાતે આવેલું છે. આ જિલ્લાનો કુલ વિસ્તાર ૫,૧૦૫.૨૨ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૯૭૧.૧ ચોરસ માઇલ) જેટલો છે તેમ જ આ વિસ્તારનો લગભગ ૯૭ % ભાગમાં પર્વતો તેમ જ જંગલો આવેલાં છે. વિસ્તારની બાબતમાં આ જિલ્લો કેરળ રાજ્યનો બીજા નંબરનો જિલ્લો છે. તે ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ કેરળનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે અને તે કેરળમાં [[પશ્ચિમ ઘાટ]]ની એલચીની ટેકરીઓ વચ્ચે સ્થિત છે. ઇડુક્કી જિલ્લામાં કટ્ટપ્પના અને થોડુપુઝા, એમ બે નગરપાલિકા શહેરો તેમજ પાંચ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ જિલ્લાની રચના ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ના રોજ કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોટ્ટયમ જિલ્લાના ભૂતપૂર્વ 'હાઈ રેન્જ' ડિવિઝનના પીરુમેડ, ઉડુમ્બનચોલા, દેવીકુલમ તાલુકાઓ અને [[એર્ણાકુલમ જિલ્લો|એર્ણાકુલમ જિલ્લા]]ના થોડુપુઝા તાલુકાને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |title=History of Idukki District |url=https://idukki.nic.in/history/ |website=District Idukki, Government of India}}</ref> આ જિલ્લાનું વહીવટી મથક પહેલા કોટ્ટયમ શહેરમાં હતું, પરંતુ જૂન ૧૯૭૬માં તેને પાઈનાવુ અને ચેરુથોની નજીક આવેલ કુયિલીમાલા ખાતે ખસેડવામાં આવ્યું હતું. મલયાલમ અને અંગ્રેજી એ જિલ્લાની બે અધિકૃત વહીવટી ભાષાઓ છે.<ref name="law">{{cite web |title=The Kerala Official Language (Legislation) Act, 1969 |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |access-date=15 January 2021 |archive-date=20 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420030352/http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |url-status=usurped }}</ref> ઈડુક્કી જિલ્લામાં મલયાલમ પછી તમિલ સૌથી વધુ બોલાતી બીજા ક્રમની ભાષા છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કેરળની આશરે ૬૬% વીજળીની જરૂરિયાતો ઈડુક્કી જિલ્લામાં આવેલા વિવિધ જળવિદ્યુત પ્રકલ્પ દ્વારા પૂરી થાય છે.<ref name="idkspc">{{cite web |title=The Spice Garden of Kerala |url=https://idukki.nic.in/en/ |access-date=20 June 2022 |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India}}</ref> સમગ્ર જિલ્લામાં અનેકવિધ રોકડિયા પાકો અને મસાલાઓની ખેતી કરવામાં આવે છે, જેના કારણે તેને 'કેરળનો મસાલા બગીચો' (ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) કહેવામાં આવે છે.<ref name="idkspc"/> આ જિલ્લાનો એક મોટો વિસ્તાર અનામત જંગલો (રિઝર્વ ફોરેસ્ટ) અને વન્યજીવ અભયારણ્યો તરીકે સંરક્ષિત છે.<ref name="idkspc"/> પેરિયાર નદી એ અહીંની એક મુખ્ય નદી છે જે ઈડુક્કીમાંથી નીકળે છે અને ત્યાંથી જ વહે છે. પમ્બા નદી પણ ઈડુક્કી જિલ્લામાંથી નીકળતી અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ નદી છે. વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આ ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો જિલ્લો હોવા છતાં, કેરળના અન્ય તમામ જિલ્લાઓની સરખામણીએ અહીં વસ્તી ગીચતા સૌથી ઓછી છે. જિલ્લામાં માત્ર બે જ નગરપાલિકાઓ આવેલી છે અને તેના પહાડી ભૂપૃષ્ઠના કારણે ગ્રામીણ વસ્તીની સરખામણીમાં શહેરી વસ્તી ઘણી ઓછી છે. ૨,૬૯૫ મીટર (૮,૮૪૨ ફૂટ) ઊંચી અનામૂડી શિખર, જે હિમાલય બહાર ભારતનો સૌથી ઊંચો પર્વત છે, તે ઈડુક્કી જિલ્લાના ઉત્તર ભાગમાં આવેલો છે.<ref name="kertour">{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/munnar/anamudi-peak-kerala.php|title=Anamudi|publisher=Kerala Tourism|access-date= 2022-06-20}}</ref> [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] એ એશિયાના સૌથી ઊંચા આર્ચ (કમાન) ડેમોમાંથી એક છે.<ref name="dam">{{cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala|access-date=20 June 2022}}</ref> ઈડુક્કીનું મુખ્ય પ્રવાસન સ્થળ મુન્નાર છે. == નામકરણ == ઈડુક્કી નામ મલયાલમ શબ્દ 'ઈડુક્કુ' પરથી લેવામાં આવ્યું છે, જેનો અર્થ 'સાંકડી ખીણ' અથવા 'ઘાટી' થાય છે.[15] == પ્રવાસન == === મુન્નાર === [[File:Munnar hill station .JPG|thumb|મુન્નારમાં ચાના બગીચા]] મુન્નાર દક્ષિણ ભારતમાં બ્રિટિશ સરકારનું ગ્રીષ્મકાલીન રિસોર્ટ હતું. આ નગર મુથીરાપ્પુઝા, નલ્લાથન્ની અને કુંડલા નામના ત્રણ પર્વતીય ઝરણાંઓના સંગમ સ્થાન પર સ્થિત છે. મુન્નારમાં વિશ્વના કેટલાક સૌથી મોટા ચાના બગીચાઓ આવેલા છે. સમુદ્ર સપાટીથી ૫,૦૦૦ ફૂટથી પણ વધુ ઊંચાઈ પર આવેલું આ હિલ સ્ટેશન તેના મનોરમ પ્રાકૃતિક દ્રશ્યો માટે જાણીતું પ્રવાસન આકર્ષણ છે.<ref>{{Cite web |title=Munnar – the Hill Station of Kerala in Idukki |url=https://www.keralatourism.org/destination/munnar/202 |access-date=2024-05-01 |website=Kerala Tourism |language=en}}</ref> ચાના બગીચાઓના નિર્માણને કારણે રહેઠાણોના થયેલા ભારે વિભાજનના પરિણામે મુન્નારની મોટાભાગની સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ લુપ્ત થઈ ગઈ છે. આમ છતાં, કેટલીક પ્રજાતિઓ નજીકના વિવિધ સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં આજે પણ જીવંત છે અને પાંગરી રહી છે, જેમાં પૂર્વમાં નવું કુરિંજિમલા અભયારણ્ય, ચિન્નાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, માંજમપટ્ટી ખીણ અને ઉત્તરપૂર્વમાં ઇન્દિરા ગાંધી વન્યજીવન અભયારણ્યનું અમરાવતી અનામત વન, ઉત્તરમાં ઇરાવિકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અનામુડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને દક્ષિણમાં પમ્પાડુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો સમાવેશ થાય છે. ઈડુક્કીની પૂર્વમાં પલાની ટેકરીઓ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તરીકે પ્રસ્તાવિત છે. આ સંરક્ષિત વિસ્તારો ખાસ કરીને કેટલીક લુપ્તપ્રાય અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓ માટે જાણીતા છે, જેમાં નીલગિરી તહર, રાક્ષસી ખિસકોલી, જંગલી કબૂતર, હાથી, ગૌર (ભારતીય બાઇસન), નીલગિરી લંગૂર, સાબર અને નીલકુરિંજી (જે બાર વર્ષમાં માત્ર એક જ વાર ખીલે છે) નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news |title=Government of Kerala, Forest and Wildlife Department, Notification No. 36/2006 F&WLD |date=6 October 2006 |access-date=5 December 2007 |url=http://kurinji.in/sro.html |work=Kerala Gazette}}</ref><ref>{{cite news |first=Mathew |last=Roy |date=25 September 2006 |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |access-date=5 December 2007 |url=http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|url-status=dead|work=The Hindu |archive-date=1 October 2007}}</ref> મુન્નારમાં આવેલી કુંડલા વેલી રેલ્વે ૧૯૨૪ના પૂર દરમિયાન નાશ પામી હતી, પરંતુ પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે પ્રવાસન અધિકારીઓ આ રેલ્વે લાઇનનું પુનઃનિર્માણ કરવાનું વિચારી રહ્યા છે.<ref name="indiatimes.com"/> [[ચિત્ર:Marayoor.jpg|thumb|200px|ઇડ્ડક્કિ જિલ્લાના ઉત્તર પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા મારયૂર પ્રદેશની એક નદી]] {{wide image|Munnar_tea_gardens.jpg|1200px|મુન્નાર ખાતે '''[[ચા]]'''ના બગીચાઓ}} == આ પણ જુઓ == * [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] o21zcrf08r9vv47fvakou21s74yh5wr 903703 903702 2026-08-14T16:40:26Z Snehrashmi 41463 સંદર્ભ ઢાંચો (Reflist) 903703 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો | native_name = | nickname = કેરળનો મસાલા ઉદ્યાન <br/>(ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) <ref name="idkspc"/> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Sunrise at Munnar,Kerala.jpg | photo2a = AnaimudiPeak DSC 4834.jpg | photo2b = Periyar National Park 02.jpg | photo3a = Mattupetty Dam reservoir, near Munnar, Kerala.jpg | photo3b = Idukki013.jpg | photo4a = Munnar Top station.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br /> મુન્નાર ખાતે સૂર્યોદય, પેરિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઇડુક્કી ડેમ, એલચી ટેકરીઓ પર ચાનું વાવેતર, માટ્ટુપેટ્ટી ડેમ અને અનામુડી શિખર. }} | image_map = India Kerala Idukki district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = '''[[કેરળ]] માં સ્થાન''' | pushpin_map = | pushpin_label_position = left | coordinates = {{coord|9.85|N|76.94|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = ૧૯૭૨ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = પૈનાવુ | leader_title = અધિક જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ | leader_name = શ્રી શ્રીજીત એસ આઈએએસ | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = શ્રી દિનેશન ચેરુવટ IAS<ref>{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2023/06/08/v-vigneshwari-kottayam-collector-seek-people-views-set-priority.html |title=V Vigneshwari, new Kottayam collector, to seek people's views to set priority |date=8 June 2023 |publisher=Onmanorama}}</ref><ref>{{cite web |url=https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |title=Collector's Profile |access-date=14 August 2025 |website=idukki.nic.in |archive-date=19 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319194623/https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = વિષ્ણુ પ્રતીપ ટી.કે. આઈપીએસ | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ૪૬૧૨ | area_rank = ૧લો | elevation_footnotes = | elevation_m = ૧૨૦૦ | population_footnotes = <ref name="idkdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=25 November 2020|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ૧,૦૯૩,૧૫૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_density_km2 = ૨૫૧ | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]<ref name="law" /> | demographics1_title2 = લઘુમતી | demographics1_info2 = [[તમિળ ભાષા|તમિલ]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = ૬૮XXXX | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | registration_plate = {{ubl|'''KL-06''' ઇડુક્કિ|'''KL-37''' નન્ડિપેરિયાર|'''KL-38''' થોડાપુઝા|'''KL-68''' દેવીકુલમ|'''KL-69''' ઉડુમ્બાંચોલા|'''KLI''' જૂની નોંધણી}} | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.754<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|www.idukki.nic.in}} | parts_style = para | parts = {{Collapsible list|title=મહેસૂલ વિભાગો (૨)| | ઇડુક્કિ | દેવીકુલમ|}} | parts_type = મહેસૂલ પેટાવિભાગ | p1 = {{Collapsible list | title=તાલુકા (૫)|bullets=on|દેવીકુલમ|થોડાપુઝા|ઉડુમ્બાંચોલા|પીરુમેડુ|ઇડુક્કિ}} }} '''ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web|title=Idukki {{!}} India|url=https://www.britannica.com/place/Idukki|access-date=2021-10-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref><ref>{{GEOnet2|32FA8822F3923774E0440003BA962ED3|Idukki District (Variant – V)}}, United States National Geospatial-Intelligence Agency]]</ref><ref>{{Cite web |url=https://idukki.nic.in/en/ |title=District Idukki, Government of Kerala {{!}} The Spice Garden of Kerala {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/idukki/dt3 |title=District of Idukki - Munnar, Thekkady, Periyar - the hill district of Kerala |website=Kerala Tourism |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref> ઈડ્ડક્કિ જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[ઈડ્ડક્કિ]] નગર ખાતે આવેલું છે. આ જિલ્લાનો કુલ વિસ્તાર ૫,૧૦૫.૨૨ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૯૭૧.૧ ચોરસ માઇલ) જેટલો છે તેમ જ આ વિસ્તારનો લગભગ ૯૭ % ભાગમાં પર્વતો તેમ જ જંગલો આવેલાં છે. વિસ્તારની બાબતમાં આ જિલ્લો કેરળ રાજ્યનો બીજા નંબરનો જિલ્લો છે. તે ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ કેરળનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે અને તે કેરળમાં [[પશ્ચિમ ઘાટ]]ની એલચીની ટેકરીઓ વચ્ચે સ્થિત છે. ઇડુક્કી જિલ્લામાં કટ્ટપ્પના અને થોડુપુઝા, એમ બે નગરપાલિકા શહેરો તેમજ પાંચ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ જિલ્લાની રચના ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ના રોજ કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોટ્ટયમ જિલ્લાના ભૂતપૂર્વ 'હાઈ રેન્જ' ડિવિઝનના પીરુમેડ, ઉડુમ્બનચોલા, દેવીકુલમ તાલુકાઓ અને [[એર્ણાકુલમ જિલ્લો|એર્ણાકુલમ જિલ્લા]]ના થોડુપુઝા તાલુકાને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |title=History of Idukki District |url=https://idukki.nic.in/history/ |website=District Idukki, Government of India}}</ref> આ જિલ્લાનું વહીવટી મથક પહેલા કોટ્ટયમ શહેરમાં હતું, પરંતુ જૂન ૧૯૭૬માં તેને પાઈનાવુ અને ચેરુથોની નજીક આવેલ કુયિલીમાલા ખાતે ખસેડવામાં આવ્યું હતું. મલયાલમ અને અંગ્રેજી એ જિલ્લાની બે અધિકૃત વહીવટી ભાષાઓ છે.<ref name="law">{{cite web |title=The Kerala Official Language (Legislation) Act, 1969 |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |access-date=15 January 2021 |archive-date=20 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420030352/http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |url-status=usurped }}</ref> ઈડુક્કી જિલ્લામાં મલયાલમ પછી તમિલ સૌથી વધુ બોલાતી બીજા ક્રમની ભાષા છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કેરળની આશરે ૬૬% વીજળીની જરૂરિયાતો ઈડુક્કી જિલ્લામાં આવેલા વિવિધ જળવિદ્યુત પ્રકલ્પ દ્વારા પૂરી થાય છે.<ref name="idkspc">{{cite web |title=The Spice Garden of Kerala |url=https://idukki.nic.in/en/ |access-date=20 June 2022 |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India}}</ref> સમગ્ર જિલ્લામાં અનેકવિધ રોકડિયા પાકો અને મસાલાઓની ખેતી કરવામાં આવે છે, જેના કારણે તેને 'કેરળનો મસાલા બગીચો' (ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) કહેવામાં આવે છે.<ref name="idkspc"/> આ જિલ્લાનો એક મોટો વિસ્તાર અનામત જંગલો (રિઝર્વ ફોરેસ્ટ) અને વન્યજીવ અભયારણ્યો તરીકે સંરક્ષિત છે.<ref name="idkspc"/> પેરિયાર નદી એ અહીંની એક મુખ્ય નદી છે જે ઈડુક્કીમાંથી નીકળે છે અને ત્યાંથી જ વહે છે. પમ્બા નદી પણ ઈડુક્કી જિલ્લામાંથી નીકળતી અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ નદી છે. વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આ ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો જિલ્લો હોવા છતાં, કેરળના અન્ય તમામ જિલ્લાઓની સરખામણીએ અહીં વસ્તી ગીચતા સૌથી ઓછી છે. જિલ્લામાં માત્ર બે જ નગરપાલિકાઓ આવેલી છે અને તેના પહાડી ભૂપૃષ્ઠના કારણે ગ્રામીણ વસ્તીની સરખામણીમાં શહેરી વસ્તી ઘણી ઓછી છે. ૨,૬૯૫ મીટર (૮,૮૪૨ ફૂટ) ઊંચી અનામૂડી શિખર, જે હિમાલય બહાર ભારતનો સૌથી ઊંચો પર્વત છે, તે ઈડુક્કી જિલ્લાના ઉત્તર ભાગમાં આવેલો છે.<ref name="kertour">{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/munnar/anamudi-peak-kerala.php|title=Anamudi|publisher=Kerala Tourism|access-date= 2022-06-20}}</ref> [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] એ એશિયાના સૌથી ઊંચા આર્ચ (કમાન) ડેમોમાંથી એક છે.<ref name="dam">{{cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala|access-date=20 June 2022}}</ref> ઈડુક્કીનું મુખ્ય પ્રવાસન સ્થળ મુન્નાર છે. == નામકરણ == ઈડુક્કી નામ મલયાલમ શબ્દ 'ઈડુક્કુ' પરથી લેવામાં આવ્યું છે, જેનો અર્થ 'સાંકડી ખીણ' અથવા 'ઘાટી' થાય છે.[15] == પ્રવાસન == === મુન્નાર === [[File:Munnar hill station .JPG|thumb|મુન્નારમાં ચાના બગીચા]] મુન્નાર દક્ષિણ ભારતમાં બ્રિટિશ સરકારનું ગ્રીષ્મકાલીન રિસોર્ટ હતું. આ નગર મુથીરાપ્પુઝા, નલ્લાથન્ની અને કુંડલા નામના ત્રણ પર્વતીય ઝરણાંઓના સંગમ સ્થાન પર સ્થિત છે. મુન્નારમાં વિશ્વના કેટલાક સૌથી મોટા ચાના બગીચાઓ આવેલા છે. સમુદ્ર સપાટીથી ૫,૦૦૦ ફૂટથી પણ વધુ ઊંચાઈ પર આવેલું આ હિલ સ્ટેશન તેના મનોરમ પ્રાકૃતિક દ્રશ્યો માટે જાણીતું પ્રવાસન આકર્ષણ છે.<ref>{{Cite web |title=Munnar – the Hill Station of Kerala in Idukki |url=https://www.keralatourism.org/destination/munnar/202 |access-date=2024-05-01 |website=Kerala Tourism |language=en}}</ref> ચાના બગીચાઓના નિર્માણને કારણે રહેઠાણોના થયેલા ભારે વિભાજનના પરિણામે મુન્નારની મોટાભાગની સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ લુપ્ત થઈ ગઈ છે. આમ છતાં, કેટલીક પ્રજાતિઓ નજીકના વિવિધ સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં આજે પણ જીવંત છે અને પાંગરી રહી છે, જેમાં પૂર્વમાં નવું કુરિંજિમલા અભયારણ્ય, ચિન્નાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, માંજમપટ્ટી ખીણ અને ઉત્તરપૂર્વમાં ઇન્દિરા ગાંધી વન્યજીવન અભયારણ્યનું અમરાવતી અનામત વન, ઉત્તરમાં ઇરાવિકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અનામુડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને દક્ષિણમાં પમ્પાડુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો સમાવેશ થાય છે. ઈડુક્કીની પૂર્વમાં પલાની ટેકરીઓ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તરીકે પ્રસ્તાવિત છે. આ સંરક્ષિત વિસ્તારો ખાસ કરીને કેટલીક લુપ્તપ્રાય અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓ માટે જાણીતા છે, જેમાં નીલગિરી તહર, રાક્ષસી ખિસકોલી, જંગલી કબૂતર, હાથી, ગૌર (ભારતીય બાઇસન), નીલગિરી લંગૂર, સાબર અને નીલકુરિંજી (જે બાર વર્ષમાં માત્ર એક જ વાર ખીલે છે) નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news |title=Government of Kerala, Forest and Wildlife Department, Notification No. 36/2006 F&WLD |date=6 October 2006 |access-date=5 December 2007 |url=http://kurinji.in/sro.html |work=Kerala Gazette}}</ref><ref>{{cite news |first=Mathew |last=Roy |date=25 September 2006 |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |access-date=5 December 2007 |url=http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|url-status=dead|work=The Hindu |archive-date=1 October 2007}}</ref> મુન્નારમાં આવેલી કુંડલા વેલી રેલ્વે ૧૯૨૪ના પૂર દરમિયાન નાશ પામી હતી, પરંતુ પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે પ્રવાસન અધિકારીઓ આ રેલ્વે લાઇનનું પુનઃનિર્માણ કરવાનું વિચારી રહ્યા છે.<ref name="indiatimes.com"/> [[ચિત્ર:Marayoor.jpg|thumb|200px|ઇડ્ડક્કિ જિલ્લાના ઉત્તર પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા મારયૂર પ્રદેશની એક નદી]] {{wide image|Munnar_tea_gardens.jpg|1200px|મુન્નાર ખાતે '''[[ચા]]'''ના બગીચાઓ}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] 0dkuvwgm1j68wt8cw35uvgbw4edpmcf 903704 903703 2026-08-14T16:43:05Z Snehrashmi 41463 /* વન્યજીવ અભયારણ્યો */ 903704 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો | native_name = | nickname = કેરળનો મસાલા ઉદ્યાન <br/>(ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) <ref name="idkspc"/> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Sunrise at Munnar,Kerala.jpg | photo2a = AnaimudiPeak DSC 4834.jpg | photo2b = Periyar National Park 02.jpg | photo3a = Mattupetty Dam reservoir, near Munnar, Kerala.jpg | photo3b = Idukki013.jpg | photo4a = Munnar Top station.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br /> મુન્નાર ખાતે સૂર્યોદય, પેરિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઇડુક્કી ડેમ, એલચી ટેકરીઓ પર ચાનું વાવેતર, માટ્ટુપેટ્ટી ડેમ અને અનામુડી શિખર. }} | image_map = India Kerala Idukki district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = '''[[કેરળ]] માં સ્થાન''' | pushpin_map = | pushpin_label_position = left | coordinates = {{coord|9.85|N|76.94|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = ૧૯૭૨ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = પૈનાવુ | leader_title = અધિક જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ | leader_name = શ્રી શ્રીજીત એસ આઈએએસ | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = શ્રી દિનેશન ચેરુવટ IAS<ref>{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2023/06/08/v-vigneshwari-kottayam-collector-seek-people-views-set-priority.html |title=V Vigneshwari, new Kottayam collector, to seek people's views to set priority |date=8 June 2023 |publisher=Onmanorama}}</ref><ref>{{cite web |url=https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |title=Collector's Profile |access-date=14 August 2025 |website=idukki.nic.in |archive-date=19 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319194623/https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = વિષ્ણુ પ્રતીપ ટી.કે. આઈપીએસ | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ૪૬૧૨ | area_rank = ૧લો | elevation_footnotes = | elevation_m = ૧૨૦૦ | population_footnotes = <ref name="idkdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=25 November 2020|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ૧,૦૯૩,૧૫૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_density_km2 = ૨૫૧ | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]<ref name="law" /> | demographics1_title2 = લઘુમતી | demographics1_info2 = [[તમિળ ભાષા|તમિલ]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = ૬૮XXXX | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | registration_plate = {{ubl|'''KL-06''' ઇડુક્કિ|'''KL-37''' નન્ડિપેરિયાર|'''KL-38''' થોડાપુઝા|'''KL-68''' દેવીકુલમ|'''KL-69''' ઉડુમ્બાંચોલા|'''KLI''' જૂની નોંધણી}} | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.754<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|www.idukki.nic.in}} | parts_style = para | parts = {{Collapsible list|title=મહેસૂલ વિભાગો (૨)| | ઇડુક્કિ | દેવીકુલમ|}} | parts_type = મહેસૂલ પેટાવિભાગ | p1 = {{Collapsible list | title=તાલુકા (૫)|bullets=on|દેવીકુલમ|થોડાપુઝા|ઉડુમ્બાંચોલા|પીરુમેડુ|ઇડુક્કિ}} }} '''ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web|title=Idukki {{!}} India|url=https://www.britannica.com/place/Idukki|access-date=2021-10-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref><ref>{{GEOnet2|32FA8822F3923774E0440003BA962ED3|Idukki District (Variant – V)}}, United States National Geospatial-Intelligence Agency]]</ref><ref>{{Cite web |url=https://idukki.nic.in/en/ |title=District Idukki, Government of Kerala {{!}} The Spice Garden of Kerala {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/idukki/dt3 |title=District of Idukki - Munnar, Thekkady, Periyar - the hill district of Kerala |website=Kerala Tourism |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref> ઈડ્ડક્કિ જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[ઈડ્ડક્કિ]] નગર ખાતે આવેલું છે. આ જિલ્લાનો કુલ વિસ્તાર ૫,૧૦૫.૨૨ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૯૭૧.૧ ચોરસ માઇલ) જેટલો છે તેમ જ આ વિસ્તારનો લગભગ ૯૭ % ભાગમાં પર્વતો તેમ જ જંગલો આવેલાં છે. વિસ્તારની બાબતમાં આ જિલ્લો કેરળ રાજ્યનો બીજા નંબરનો જિલ્લો છે. તે ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ કેરળનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે અને તે કેરળમાં [[પશ્ચિમ ઘાટ]]ની એલચીની ટેકરીઓ વચ્ચે સ્થિત છે. ઇડુક્કી જિલ્લામાં કટ્ટપ્પના અને થોડુપુઝા, એમ બે નગરપાલિકા શહેરો તેમજ પાંચ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ જિલ્લાની રચના ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ના રોજ કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોટ્ટયમ જિલ્લાના ભૂતપૂર્વ 'હાઈ રેન્જ' ડિવિઝનના પીરુમેડ, ઉડુમ્બનચોલા, દેવીકુલમ તાલુકાઓ અને [[એર્ણાકુલમ જિલ્લો|એર્ણાકુલમ જિલ્લા]]ના થોડુપુઝા તાલુકાને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |title=History of Idukki District |url=https://idukki.nic.in/history/ |website=District Idukki, Government of India}}</ref> આ જિલ્લાનું વહીવટી મથક પહેલા કોટ્ટયમ શહેરમાં હતું, પરંતુ જૂન ૧૯૭૬માં તેને પાઈનાવુ અને ચેરુથોની નજીક આવેલ કુયિલીમાલા ખાતે ખસેડવામાં આવ્યું હતું. મલયાલમ અને અંગ્રેજી એ જિલ્લાની બે અધિકૃત વહીવટી ભાષાઓ છે.<ref name="law">{{cite web |title=The Kerala Official Language (Legislation) Act, 1969 |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |access-date=15 January 2021 |archive-date=20 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420030352/http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |url-status=usurped }}</ref> ઈડુક્કી જિલ્લામાં મલયાલમ પછી તમિલ સૌથી વધુ બોલાતી બીજા ક્રમની ભાષા છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કેરળની આશરે ૬૬% વીજળીની જરૂરિયાતો ઈડુક્કી જિલ્લામાં આવેલા વિવિધ જળવિદ્યુત પ્રકલ્પ દ્વારા પૂરી થાય છે.<ref name="idkspc">{{cite web |title=The Spice Garden of Kerala |url=https://idukki.nic.in/en/ |access-date=20 June 2022 |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India}}</ref> સમગ્ર જિલ્લામાં અનેકવિધ રોકડિયા પાકો અને મસાલાઓની ખેતી કરવામાં આવે છે, જેના કારણે તેને 'કેરળનો મસાલા બગીચો' (ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) કહેવામાં આવે છે.<ref name="idkspc"/> આ જિલ્લાનો એક મોટો વિસ્તાર અનામત જંગલો (રિઝર્વ ફોરેસ્ટ) અને વન્યજીવ અભયારણ્યો તરીકે સંરક્ષિત છે.<ref name="idkspc"/> પેરિયાર નદી એ અહીંની એક મુખ્ય નદી છે જે ઈડુક્કીમાંથી નીકળે છે અને ત્યાંથી જ વહે છે. પમ્બા નદી પણ ઈડુક્કી જિલ્લામાંથી નીકળતી અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ નદી છે. વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આ ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો જિલ્લો હોવા છતાં, કેરળના અન્ય તમામ જિલ્લાઓની સરખામણીએ અહીં વસ્તી ગીચતા સૌથી ઓછી છે. જિલ્લામાં માત્ર બે જ નગરપાલિકાઓ આવેલી છે અને તેના પહાડી ભૂપૃષ્ઠના કારણે ગ્રામીણ વસ્તીની સરખામણીમાં શહેરી વસ્તી ઘણી ઓછી છે. ૨,૬૯૫ મીટર (૮,૮૪૨ ફૂટ) ઊંચી અનામૂડી શિખર, જે હિમાલય બહાર ભારતનો સૌથી ઊંચો પર્વત છે, તે ઈડુક્કી જિલ્લાના ઉત્તર ભાગમાં આવેલો છે.<ref name="kertour">{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/munnar/anamudi-peak-kerala.php|title=Anamudi|publisher=Kerala Tourism|access-date= 2022-06-20}}</ref> [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] એ એશિયાના સૌથી ઊંચા આર્ચ (કમાન) ડેમોમાંથી એક છે.<ref name="dam">{{cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala|access-date=20 June 2022}}</ref> ઈડુક્કીનું મુખ્ય પ્રવાસન સ્થળ મુન્નાર છે. == નામકરણ == ઈડુક્કી નામ મલયાલમ શબ્દ 'ઈડુક્કુ' પરથી લેવામાં આવ્યું છે, જેનો અર્થ 'સાંકડી ખીણ' અથવા 'ઘાટી' થાય છે.[15] == પ્રવાસન == === મુન્નાર === [[File:Munnar hill station .JPG|thumb|મુન્નારમાં ચાના બગીચા]] મુન્નાર દક્ષિણ ભારતમાં બ્રિટિશ સરકારનું ગ્રીષ્મકાલીન રિસોર્ટ હતું. આ નગર મુથીરાપ્પુઝા, નલ્લાથન્ની અને કુંડલા નામના ત્રણ પર્વતીય ઝરણાંઓના સંગમ સ્થાન પર સ્થિત છે. મુન્નારમાં વિશ્વના કેટલાક સૌથી મોટા ચાના બગીચાઓ આવેલા છે. સમુદ્ર સપાટીથી ૫,૦૦૦ ફૂટથી પણ વધુ ઊંચાઈ પર આવેલું આ હિલ સ્ટેશન તેના મનોરમ પ્રાકૃતિક દ્રશ્યો માટે જાણીતું પ્રવાસન આકર્ષણ છે.<ref>{{Cite web |title=Munnar – the Hill Station of Kerala in Idukki |url=https://www.keralatourism.org/destination/munnar/202 |access-date=2024-05-01 |website=Kerala Tourism |language=en}}</ref> ચાના બગીચાઓના નિર્માણને કારણે રહેઠાણોના થયેલા ભારે વિભાજનના પરિણામે મુન્નારની મોટાભાગની સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ લુપ્ત થઈ ગઈ છે. આમ છતાં, કેટલીક પ્રજાતિઓ નજીકના વિવિધ સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં આજે પણ જીવંત છે અને પાંગરી રહી છે, જેમાં પૂર્વમાં નવું કુરિંજિમલા અભયારણ્ય, ચિન્નાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, માંજમપટ્ટી ખીણ અને ઉત્તરપૂર્વમાં ઇન્દિરા ગાંધી વન્યજીવન અભયારણ્યનું અમરાવતી અનામત વન, ઉત્તરમાં ઇરાવિકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અનામુડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને દક્ષિણમાં પમ્પાડુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો સમાવેશ થાય છે. ઈડુક્કીની પૂર્વમાં પલાની ટેકરીઓ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તરીકે પ્રસ્તાવિત છે. આ સંરક્ષિત વિસ્તારો ખાસ કરીને કેટલીક લુપ્તપ્રાય અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓ માટે જાણીતા છે, જેમાં નીલગિરી તહર, રાક્ષસી ખિસકોલી, જંગલી કબૂતર, હાથી, ગૌર (ભારતીય બાઇસન), નીલગિરી લંગૂર, સાબર અને નીલકુરિંજી (જે બાર વર્ષમાં માત્ર એક જ વાર ખીલે છે) નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news |title=Government of Kerala, Forest and Wildlife Department, Notification No. 36/2006 F&WLD |date=6 October 2006 |access-date=5 December 2007 |url=http://kurinji.in/sro.html |work=Kerala Gazette}}</ref><ref>{{cite news |first=Mathew |last=Roy |date=25 September 2006 |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |access-date=5 December 2007 |url=http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|url-status=dead|work=The Hindu |archive-date=1 October 2007}}</ref> મુન્નારમાં આવેલી કુંડલા વેલી રેલ્વે ૧૯૨૪ના પૂર દરમિયાન નાશ પામી હતી, પરંતુ પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે પ્રવાસન અધિકારીઓ આ રેલ્વે લાઇનનું પુનઃનિર્માણ કરવાનું વિચારી રહ્યા છે.<ref name="indiatimes.com"/> {{wide image|Munnar_tea_gardens.jpg|1200px|મુન્નાર ખાતે '''[[ચા]]'''ના બગીચાઓ}} === વન્યજીવ અભયારણ્યો === ==== ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ==== ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ૧૯૭૬માં અસ્તિત્વમાં આવ્યું. તે ઇડુક્કી જિલ્લાના થોડુપુઝા અને ઉદુમ્બનચોલા તાલુકામાં આવેલું છે. તેનું ક્ષેત્રફળ ૧૦૫,૩૬૪ વર્ગ કિમી છે. ઊંચાઈ ૪૫૦ થી ૧૨૭૨ મીટર સુધીની છે. સૌથી ઊંચું શિખર વંજુર મેડુ (૧૨૭૨ મીટર) છે. આ વિસ્તારમાંથી વહેતી મુખ્ય નદીઓ પેરિયાર અને ચેરુથોનિયાર છે.<ref>[http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/wildlife/2015-03-16-09-50-24/2015-06-26-09-04-29/idukki-wildlife-sanctuary Idukki Wildlife Sanctuary] kerala.gov.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191103092414/http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/wildlife/2015-03-16-09-50-24/2015-06-26-09-04-29/idukki-wildlife-sanctuary |date=3 November 2019 }}</ref> [[ચિત્ર:Marayoor.jpg|thumb|200px|ઇડ્ડક્કિ જિલ્લાના ઉત્તર પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા મારયૂર પ્રદેશની એક નદી]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] c9bc5oru3qbcsey3fro1drtr38xzp48 903705 903704 2026-08-14T16:48:23Z Snehrashmi 41463 /* વન્યજીવ અભયારણ્યો */ એરાવિકુલમ વન્યજીવન અભયારણ્ય 903705 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો | native_name = | nickname = કેરળનો મસાલા ઉદ્યાન <br/>(ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) <ref name="idkspc"/> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Sunrise at Munnar,Kerala.jpg | photo2a = AnaimudiPeak DSC 4834.jpg | photo2b = Periyar National Park 02.jpg | photo3a = Mattupetty Dam reservoir, near Munnar, Kerala.jpg | photo3b = Idukki013.jpg | photo4a = Munnar Top station.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br /> મુન્નાર ખાતે સૂર્યોદય, પેરિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઇડુક્કી ડેમ, એલચી ટેકરીઓ પર ચાનું વાવેતર, માટ્ટુપેટ્ટી ડેમ અને અનામુડી શિખર. }} | image_map = India Kerala Idukki district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = '''[[કેરળ]] માં સ્થાન''' | pushpin_map = | pushpin_label_position = left | coordinates = {{coord|9.85|N|76.94|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = ૧૯૭૨ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = પૈનાવુ | leader_title = અધિક જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ | leader_name = શ્રી શ્રીજીત એસ આઈએએસ | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = શ્રી દિનેશન ચેરુવટ IAS<ref>{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2023/06/08/v-vigneshwari-kottayam-collector-seek-people-views-set-priority.html |title=V Vigneshwari, new Kottayam collector, to seek people's views to set priority |date=8 June 2023 |publisher=Onmanorama}}</ref><ref>{{cite web |url=https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |title=Collector's Profile |access-date=14 August 2025 |website=idukki.nic.in |archive-date=19 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319194623/https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = વિષ્ણુ પ્રતીપ ટી.કે. આઈપીએસ | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ૪૬૧૨ | area_rank = ૧લો | elevation_footnotes = | elevation_m = ૧૨૦૦ | population_footnotes = <ref name="idkdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=25 November 2020|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ૧,૦૯૩,૧૫૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_density_km2 = ૨૫૧ | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]<ref name="law" /> | demographics1_title2 = લઘુમતી | demographics1_info2 = [[તમિળ ભાષા|તમિલ]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = ૬૮XXXX | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | registration_plate = {{ubl|'''KL-06''' ઇડુક્કિ|'''KL-37''' નન્ડિપેરિયાર|'''KL-38''' થોડાપુઝા|'''KL-68''' દેવીકુલમ|'''KL-69''' ઉડુમ્બાંચોલા|'''KLI''' જૂની નોંધણી}} | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.754<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|www.idukki.nic.in}} | parts_style = para | parts = {{Collapsible list|title=મહેસૂલ વિભાગો (૨)| | ઇડુક્કિ | દેવીકુલમ|}} | parts_type = મહેસૂલ પેટાવિભાગ | p1 = {{Collapsible list | title=તાલુકા (૫)|bullets=on|દેવીકુલમ|થોડાપુઝા|ઉડુમ્બાંચોલા|પીરુમેડુ|ઇડુક્કિ}} }} '''ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web|title=Idukki {{!}} India|url=https://www.britannica.com/place/Idukki|access-date=2021-10-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref><ref>{{GEOnet2|32FA8822F3923774E0440003BA962ED3|Idukki District (Variant – V)}}, United States National Geospatial-Intelligence Agency]]</ref><ref>{{Cite web |url=https://idukki.nic.in/en/ |title=District Idukki, Government of Kerala {{!}} The Spice Garden of Kerala {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/idukki/dt3 |title=District of Idukki - Munnar, Thekkady, Periyar - the hill district of Kerala |website=Kerala Tourism |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref> ઈડ્ડક્કિ જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[ઈડ્ડક્કિ]] નગર ખાતે આવેલું છે. આ જિલ્લાનો કુલ વિસ્તાર ૫,૧૦૫.૨૨ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૯૭૧.૧ ચોરસ માઇલ) જેટલો છે તેમ જ આ વિસ્તારનો લગભગ ૯૭ % ભાગમાં પર્વતો તેમ જ જંગલો આવેલાં છે. વિસ્તારની બાબતમાં આ જિલ્લો કેરળ રાજ્યનો બીજા નંબરનો જિલ્લો છે. તે ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ કેરળનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે અને તે કેરળમાં [[પશ્ચિમ ઘાટ]]ની એલચીની ટેકરીઓ વચ્ચે સ્થિત છે. ઇડુક્કી જિલ્લામાં કટ્ટપ્પના અને થોડુપુઝા, એમ બે નગરપાલિકા શહેરો તેમજ પાંચ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ જિલ્લાની રચના ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ના રોજ કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોટ્ટયમ જિલ્લાના ભૂતપૂર્વ 'હાઈ રેન્જ' ડિવિઝનના પીરુમેડ, ઉડુમ્બનચોલા, દેવીકુલમ તાલુકાઓ અને [[એર્ણાકુલમ જિલ્લો|એર્ણાકુલમ જિલ્લા]]ના થોડુપુઝા તાલુકાને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |title=History of Idukki District |url=https://idukki.nic.in/history/ |website=District Idukki, Government of India}}</ref> આ જિલ્લાનું વહીવટી મથક પહેલા કોટ્ટયમ શહેરમાં હતું, પરંતુ જૂન ૧૯૭૬માં તેને પાઈનાવુ અને ચેરુથોની નજીક આવેલ કુયિલીમાલા ખાતે ખસેડવામાં આવ્યું હતું. મલયાલમ અને અંગ્રેજી એ જિલ્લાની બે અધિકૃત વહીવટી ભાષાઓ છે.<ref name="law">{{cite web |title=The Kerala Official Language (Legislation) Act, 1969 |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |access-date=15 January 2021 |archive-date=20 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420030352/http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |url-status=usurped }}</ref> ઈડુક્કી જિલ્લામાં મલયાલમ પછી તમિલ સૌથી વધુ બોલાતી બીજા ક્રમની ભાષા છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કેરળની આશરે ૬૬% વીજળીની જરૂરિયાતો ઈડુક્કી જિલ્લામાં આવેલા વિવિધ જળવિદ્યુત પ્રકલ્પ દ્વારા પૂરી થાય છે.<ref name="idkspc">{{cite web |title=The Spice Garden of Kerala |url=https://idukki.nic.in/en/ |access-date=20 June 2022 |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India}}</ref> સમગ્ર જિલ્લામાં અનેકવિધ રોકડિયા પાકો અને મસાલાઓની ખેતી કરવામાં આવે છે, જેના કારણે તેને 'કેરળનો મસાલા બગીચો' (ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) કહેવામાં આવે છે.<ref name="idkspc"/> આ જિલ્લાનો એક મોટો વિસ્તાર અનામત જંગલો (રિઝર્વ ફોરેસ્ટ) અને વન્યજીવ અભયારણ્યો તરીકે સંરક્ષિત છે.<ref name="idkspc"/> પેરિયાર નદી એ અહીંની એક મુખ્ય નદી છે જે ઈડુક્કીમાંથી નીકળે છે અને ત્યાંથી જ વહે છે. પમ્બા નદી પણ ઈડુક્કી જિલ્લામાંથી નીકળતી અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ નદી છે. વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આ ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો જિલ્લો હોવા છતાં, કેરળના અન્ય તમામ જિલ્લાઓની સરખામણીએ અહીં વસ્તી ગીચતા સૌથી ઓછી છે. જિલ્લામાં માત્ર બે જ નગરપાલિકાઓ આવેલી છે અને તેના પહાડી ભૂપૃષ્ઠના કારણે ગ્રામીણ વસ્તીની સરખામણીમાં શહેરી વસ્તી ઘણી ઓછી છે. ૨,૬૯૫ મીટર (૮,૮૪૨ ફૂટ) ઊંચી અનામૂડી શિખર, જે હિમાલય બહાર ભારતનો સૌથી ઊંચો પર્વત છે, તે ઈડુક્કી જિલ્લાના ઉત્તર ભાગમાં આવેલો છે.<ref name="kertour">{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/munnar/anamudi-peak-kerala.php|title=Anamudi|publisher=Kerala Tourism|access-date= 2022-06-20}}</ref> [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] એ એશિયાના સૌથી ઊંચા આર્ચ (કમાન) ડેમોમાંથી એક છે.<ref name="dam">{{cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala|access-date=20 June 2022}}</ref> ઈડુક્કીનું મુખ્ય પ્રવાસન સ્થળ મુન્નાર છે. == નામકરણ == ઈડુક્કી નામ મલયાલમ શબ્દ 'ઈડુક્કુ' પરથી લેવામાં આવ્યું છે, જેનો અર્થ 'સાંકડી ખીણ' અથવા 'ઘાટી' થાય છે.[15] == પ્રવાસન == === મુન્નાર === [[File:Munnar hill station .JPG|thumb|મુન્નારમાં ચાના બગીચા]] મુન્નાર દક્ષિણ ભારતમાં બ્રિટિશ સરકારનું ગ્રીષ્મકાલીન રિસોર્ટ હતું. આ નગર મુથીરાપ્પુઝા, નલ્લાથન્ની અને કુંડલા નામના ત્રણ પર્વતીય ઝરણાંઓના સંગમ સ્થાન પર સ્થિત છે. મુન્નારમાં વિશ્વના કેટલાક સૌથી મોટા ચાના બગીચાઓ આવેલા છે. સમુદ્ર સપાટીથી ૫,૦૦૦ ફૂટથી પણ વધુ ઊંચાઈ પર આવેલું આ હિલ સ્ટેશન તેના મનોરમ પ્રાકૃતિક દ્રશ્યો માટે જાણીતું પ્રવાસન આકર્ષણ છે.<ref>{{Cite web |title=Munnar – the Hill Station of Kerala in Idukki |url=https://www.keralatourism.org/destination/munnar/202 |access-date=2024-05-01 |website=Kerala Tourism |language=en}}</ref> ચાના બગીચાઓના નિર્માણને કારણે રહેઠાણોના થયેલા ભારે વિભાજનના પરિણામે મુન્નારની મોટાભાગની સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ લુપ્ત થઈ ગઈ છે. આમ છતાં, કેટલીક પ્રજાતિઓ નજીકના વિવિધ સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં આજે પણ જીવંત છે અને પાંગરી રહી છે, જેમાં પૂર્વમાં નવું કુરિંજિમલા અભયારણ્ય, ચિન્નાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, માંજમપટ્ટી ખીણ અને ઉત્તરપૂર્વમાં ઇન્દિરા ગાંધી વન્યજીવન અભયારણ્યનું અમરાવતી અનામત વન, ઉત્તરમાં ઇરાવિકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અનામુડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને દક્ષિણમાં પમ્પાડુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો સમાવેશ થાય છે. ઈડુક્કીની પૂર્વમાં પલાની ટેકરીઓ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તરીકે પ્રસ્તાવિત છે. આ સંરક્ષિત વિસ્તારો ખાસ કરીને કેટલીક લુપ્તપ્રાય અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓ માટે જાણીતા છે, જેમાં નીલગિરી તહર, રાક્ષસી ખિસકોલી, જંગલી કબૂતર, હાથી, ગૌર (ભારતીય બાઇસન), નીલગિરી લંગૂર, સાબર અને નીલકુરિંજી (જે બાર વર્ષમાં માત્ર એક જ વાર ખીલે છે) નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news |title=Government of Kerala, Forest and Wildlife Department, Notification No. 36/2006 F&WLD |date=6 October 2006 |access-date=5 December 2007 |url=http://kurinji.in/sro.html |work=Kerala Gazette}}</ref><ref>{{cite news |first=Mathew |last=Roy |date=25 September 2006 |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |access-date=5 December 2007 |url=http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|url-status=dead|work=The Hindu |archive-date=1 October 2007}}</ref> મુન્નારમાં આવેલી કુંડલા વેલી રેલ્વે ૧૯૨૪ના પૂર દરમિયાન નાશ પામી હતી, પરંતુ પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે પ્રવાસન અધિકારીઓ આ રેલ્વે લાઇનનું પુનઃનિર્માણ કરવાનું વિચારી રહ્યા છે.<ref name="indiatimes.com"/> {{wide image|Munnar_tea_gardens.jpg|1200px|મુન્નાર ખાતે '''[[ચા]]'''ના બગીચાઓ}} === વન્યજીવ અભયારણ્યો === ==== ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ==== ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ૧૯૭૬માં અસ્તિત્વમાં આવ્યું. તે ઇડુક્કી જિલ્લાના થોડુપુઝા અને ઉદુમ્બનચોલા તાલુકામાં આવેલું છે. તેનું ક્ષેત્રફળ ૧૦૫,૩૬૪ વર્ગ કિમી છે. ઊંચાઈ ૪૫૦ થી ૧૨૭૨ મીટર સુધીની છે. સૌથી ઊંચું શિખર વંજુર મેડુ (૧૨૭૨ મીટર) છે. આ વિસ્તારમાંથી વહેતી મુખ્ય નદીઓ પેરિયાર અને ચેરુથોનિયાર છે.<ref>[http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/wildlife/2015-03-16-09-50-24/2015-06-26-09-04-29/idukki-wildlife-sanctuary Idukki Wildlife Sanctuary] kerala.gov.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191103092414/http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/wildlife/2015-03-16-09-50-24/2015-06-26-09-04-29/idukki-wildlife-sanctuary |date=3 November 2019 }}</ref> ==== એરાવિકુલમ વન્યજીવન અભયારણ્ય ==== [[File:Nilgiri Tahr Adult.jpg|thumb|upright|નીલગિરી તહર]] ઇરાવીકુલમ એ અન્ય એક વન્યજીવ અભયારણ્ય છે જેને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (નેશનલ પાર્ક) તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. તે વિશ્વમાં 'નીલગિરી તહર'ની સૌથી મોટી વસ્તી ધરાવે છે. અનામૂડી શિખર આ ઉદ્યાનના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલું છે. આ ઉદ્યાનનો મોટાભાગનો વિસ્તાર ઘાસના મેદાનોથી ઘેરાયેલો છે અને તેની સરેરાશ ઊંચાઈ સમુદ્ર સપાટીથી ૫૦૦૦ ફૂટથી વધુ છે. ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન ભારે વરસાદ અને મજબૂત પવનોને કારણે આ વિસ્તારમાં જવું અશક્ય બની જાય છે. પ્રખ્યાત નીલકુરિંજી અહીં ઊગે છે, જેનો પુષ્પ ખીલવાનો ચક્રગાળો ૧૨ વર્ષનો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.prd.kerala.gov.in/idukki.htm|title=Information and Public Relations Department, Govt. of Kerala|access-date=13 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228064818/http://www.prd.kerala.gov.in/idukki.htm|archive-date=28 February 2014|url-status=dead}}</ref> આ ઉદ્યાનમાં સસ્તન પ્રાણીઓની ૨૬ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે, જેમાં 'નીલગિરી તહર' ની સૌથી મોટી હયાત વસ્તી સમાવિષ્ટ છે,<ref>{{cite web|title=Munnar|url=http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=306|access-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118183559/http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=306|archive-date=18 January 2014|url-status=dead}}</ref> જે અંદાજે ૭૫૦ જેટલી છે. અન્ય ખરીદાર (ખરી ધરાવતા) પ્રાણીઓમાં ગૌર (ભારતીય બાઇસન), ભારતીય મંટજેક (કાકડ/ભસતું હરણ) અને સાબર હરણનો સમાવેશ થાય છે. શિયાળ (ગોલ્ડન જેકલ), જંગલી બિલાડી, જંગલી કૂતરા, દીપડા અને વાઘ અહીંના મુખ્ય શિકારી પ્રાણીઓ છે. આ ઉપરાંત, કેટલીક ઓછી જાણીતી જાતિઓ જેવી કે નીલગિરી લંગૂર, પટ્ટાવાળો નોળિયો, ભારતીય શાહુડી, નીલગિરી માર્ટેન, નાના પંજાવાળો જળબિલાડો, લાલાશ પડતો નોળિયો અને ડસ્કી પામ ખિસકોલી પણ જોવા મળે છે.<ref>UNEP (05/07/2007) World Commission on Protected Areas, World Database on Protected Areas, Eravikulam National Park, Retrieved 7 May 2007 {{cite web |url=http://sea.unep-wcmc.org/wdpa/sitedetails.cfm?siteid=700&level=nat |title=India – Eravikulam |access-date=5 July 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929140736/http://sea.unep-wcmc.org/wdpa/sitedetails.cfm?siteid=700&level=nat |archive-date=29 September 2007 }}</ref> હાથીઓ અહીં મોસમ અનુસાર (ઋતુગત) મુલાકાત લે છે. આ ઉદ્યાનમાં પક્ષીઓની ૧૩૨ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે, જેમાં બ્લેક-એન્ડ-ઓરેન્જ ફ્લાયકેચર, નીલગિરી પિપિટ, જંગલી કબૂતર, વ્હાઇટ-બેલિડ શોર્ટવિંગ, નીલગિરી ફ્લાયકેચર અને કેરળ લાફિંગથ્રશ જેવી સ્થાનિક પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. શોલા-ઘાસના મેદાનોની પરિસ્થિતિ તંત્ર (ઇકોસિસ્ટમ) પૂરતી મર્યાદિત એવી સ્થાનિક પતંગિયાની પ્રજાતિઓ, જેવી કે 'રેડ ડિસ્ક બુશબ્રાઉન' અને 'પલનિ ફોર-વિંગ', આ ઉદ્યાનમાં જોવા મળતી પતંગિયાની ૧૦૧ પ્રજાતિઓમાં સામેલ છે. [[ચિત્ર:Marayoor.jpg|thumb|200px|ઇડ્ડક્કિ જિલ્લાના ઉત્તર પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા મારયૂર પ્રદેશની એક નદી]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] bfvtqwl8g595ksxwkqn0ngq76o41ghq 903706 903705 2026-08-14T16:57:06Z Snehrashmi 41463 /* એરાવિકુલમ વન્યજીવન અભયારણ્ય */ 903706 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો | native_name = | nickname = કેરળનો મસાલા ઉદ્યાન <br/>(ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) <ref name="idkspc"/> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Sunrise at Munnar,Kerala.jpg | photo2a = AnaimudiPeak DSC 4834.jpg | photo2b = Periyar National Park 02.jpg | photo3a = Mattupetty Dam reservoir, near Munnar, Kerala.jpg | photo3b = Idukki013.jpg | photo4a = Munnar Top station.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br /> મુન્નાર ખાતે સૂર્યોદય, પેરિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઇડુક્કી ડેમ, એલચી ટેકરીઓ પર ચાનું વાવેતર, માટ્ટુપેટ્ટી ડેમ અને અનામુડી શિખર. }} | image_map = India Kerala Idukki district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = '''[[કેરળ]] માં સ્થાન''' | pushpin_map = | pushpin_label_position = left | coordinates = {{coord|9.85|N|76.94|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = ૧૯૭૨ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = પૈનાવુ | leader_title = અધિક જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ | leader_name = શ્રી શ્રીજીત એસ આઈએએસ | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = શ્રી દિનેશન ચેરુવટ IAS<ref>{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2023/06/08/v-vigneshwari-kottayam-collector-seek-people-views-set-priority.html |title=V Vigneshwari, new Kottayam collector, to seek people's views to set priority |date=8 June 2023 |publisher=Onmanorama}}</ref><ref>{{cite web |url=https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |title=Collector's Profile |access-date=14 August 2025 |website=idukki.nic.in |archive-date=19 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319194623/https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = વિષ્ણુ પ્રતીપ ટી.કે. આઈપીએસ | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ૪૬૧૨ | area_rank = ૧લો | elevation_footnotes = | elevation_m = ૧૨૦૦ | population_footnotes = <ref name="idkdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=25 November 2020|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ૧,૦૯૩,૧૫૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_density_km2 = ૨૫૧ | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]<ref name="law" /> | demographics1_title2 = લઘુમતી | demographics1_info2 = [[તમિળ ભાષા|તમિલ]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = ૬૮XXXX | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | registration_plate = {{ubl|'''KL-06''' ઇડુક્કિ|'''KL-37''' નન્ડિપેરિયાર|'''KL-38''' થોડાપુઝા|'''KL-68''' દેવીકુલમ|'''KL-69''' ઉડુમ્બાંચોલા|'''KLI''' જૂની નોંધણી}} | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.754<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|www.idukki.nic.in}} | parts_style = para | parts = {{Collapsible list|title=મહેસૂલ વિભાગો (૨)| | ઇડુક્કિ | દેવીકુલમ|}} | parts_type = મહેસૂલ પેટાવિભાગ | p1 = {{Collapsible list | title=તાલુકા (૫)|bullets=on|દેવીકુલમ|થોડાપુઝા|ઉડુમ્બાંચોલા|પીરુમેડુ|ઇડુક્કિ}} }} '''ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web|title=Idukki {{!}} India|url=https://www.britannica.com/place/Idukki|access-date=2021-10-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref><ref>{{GEOnet2|32FA8822F3923774E0440003BA962ED3|Idukki District (Variant – V)}}, United States National Geospatial-Intelligence Agency]]</ref><ref>{{Cite web |url=https://idukki.nic.in/en/ |title=District Idukki, Government of Kerala {{!}} The Spice Garden of Kerala {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/idukki/dt3 |title=District of Idukki - Munnar, Thekkady, Periyar - the hill district of Kerala |website=Kerala Tourism |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref> ઈડ્ડક્કિ જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[ઈડ્ડક્કિ]] નગર ખાતે આવેલું છે. આ જિલ્લાનો કુલ વિસ્તાર ૫,૧૦૫.૨૨ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૯૭૧.૧ ચોરસ માઇલ) જેટલો છે તેમ જ આ વિસ્તારનો લગભગ ૯૭ % ભાગમાં પર્વતો તેમ જ જંગલો આવેલાં છે. વિસ્તારની બાબતમાં આ જિલ્લો કેરળ રાજ્યનો બીજા નંબરનો જિલ્લો છે. તે ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ કેરળનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે અને તે કેરળમાં [[પશ્ચિમ ઘાટ]]ની એલચીની ટેકરીઓ વચ્ચે સ્થિત છે. ઇડુક્કી જિલ્લામાં કટ્ટપ્પના અને થોડુપુઝા, એમ બે નગરપાલિકા શહેરો તેમજ પાંચ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ જિલ્લાની રચના ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ના રોજ કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોટ્ટયમ જિલ્લાના ભૂતપૂર્વ 'હાઈ રેન્જ' ડિવિઝનના પીરુમેડ, ઉડુમ્બનચોલા, દેવીકુલમ તાલુકાઓ અને [[એર્ણાકુલમ જિલ્લો|એર્ણાકુલમ જિલ્લા]]ના થોડુપુઝા તાલુકાને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |title=History of Idukki District |url=https://idukki.nic.in/history/ |website=District Idukki, Government of India}}</ref> આ જિલ્લાનું વહીવટી મથક પહેલા કોટ્ટયમ શહેરમાં હતું, પરંતુ જૂન ૧૯૭૬માં તેને પાઈનાવુ અને ચેરુથોની નજીક આવેલ કુયિલીમાલા ખાતે ખસેડવામાં આવ્યું હતું. મલયાલમ અને અંગ્રેજી એ જિલ્લાની બે અધિકૃત વહીવટી ભાષાઓ છે.<ref name="law">{{cite web |title=The Kerala Official Language (Legislation) Act, 1969 |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |access-date=15 January 2021 |archive-date=20 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420030352/http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |url-status=usurped }}</ref> ઈડુક્કી જિલ્લામાં મલયાલમ પછી તમિલ સૌથી વધુ બોલાતી બીજા ક્રમની ભાષા છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કેરળની આશરે ૬૬% વીજળીની જરૂરિયાતો ઈડુક્કી જિલ્લામાં આવેલા વિવિધ જળવિદ્યુત પ્રકલ્પ દ્વારા પૂરી થાય છે.<ref name="idkspc">{{cite web |title=The Spice Garden of Kerala |url=https://idukki.nic.in/en/ |access-date=20 June 2022 |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India}}</ref> સમગ્ર જિલ્લામાં અનેકવિધ રોકડિયા પાકો અને મસાલાઓની ખેતી કરવામાં આવે છે, જેના કારણે તેને 'કેરળનો મસાલા બગીચો' (ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) કહેવામાં આવે છે.<ref name="idkspc"/> આ જિલ્લાનો એક મોટો વિસ્તાર અનામત જંગલો (રિઝર્વ ફોરેસ્ટ) અને વન્યજીવ અભયારણ્યો તરીકે સંરક્ષિત છે.<ref name="idkspc"/> પેરિયાર નદી એ અહીંની એક મુખ્ય નદી છે જે ઈડુક્કીમાંથી નીકળે છે અને ત્યાંથી જ વહે છે. પમ્બા નદી પણ ઈડુક્કી જિલ્લામાંથી નીકળતી અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ નદી છે. વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આ ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો જિલ્લો હોવા છતાં, કેરળના અન્ય તમામ જિલ્લાઓની સરખામણીએ અહીં વસ્તી ગીચતા સૌથી ઓછી છે. જિલ્લામાં માત્ર બે જ નગરપાલિકાઓ આવેલી છે અને તેના પહાડી ભૂપૃષ્ઠના કારણે ગ્રામીણ વસ્તીની સરખામણીમાં શહેરી વસ્તી ઘણી ઓછી છે. ૨,૬૯૫ મીટર (૮,૮૪૨ ફૂટ) ઊંચી અનામૂડી શિખર, જે હિમાલય બહાર ભારતનો સૌથી ઊંચો પર્વત છે, તે ઈડુક્કી જિલ્લાના ઉત્તર ભાગમાં આવેલો છે.<ref name="kertour">{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/munnar/anamudi-peak-kerala.php|title=Anamudi|publisher=Kerala Tourism|access-date= 2022-06-20}}</ref> [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] એ એશિયાના સૌથી ઊંચા આર્ચ (કમાન) ડેમોમાંથી એક છે.<ref name="dam">{{cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala|access-date=20 June 2022}}</ref> ઈડુક્કીનું મુખ્ય પ્રવાસન સ્થળ મુન્નાર છે. == નામકરણ == ઈડુક્કી નામ મલયાલમ શબ્દ 'ઈડુક્કુ' પરથી લેવામાં આવ્યું છે, જેનો અર્થ 'સાંકડી ખીણ' અથવા 'ઘાટી' થાય છે.[15] == પ્રવાસન == === મુન્નાર === [[File:Munnar hill station .JPG|thumb|મુન્નારમાં ચાના બગીચા]] મુન્નાર દક્ષિણ ભારતમાં બ્રિટિશ સરકારનું ગ્રીષ્મકાલીન રિસોર્ટ હતું. આ નગર મુથીરાપ્પુઝા, નલ્લાથન્ની અને કુંડલા નામના ત્રણ પર્વતીય ઝરણાંઓના સંગમ સ્થાન પર સ્થિત છે. મુન્નારમાં વિશ્વના કેટલાક સૌથી મોટા ચાના બગીચાઓ આવેલા છે. સમુદ્ર સપાટીથી ૫,૦૦૦ ફૂટથી પણ વધુ ઊંચાઈ પર આવેલું આ હિલ સ્ટેશન તેના મનોરમ પ્રાકૃતિક દ્રશ્યો માટે જાણીતું પ્રવાસન આકર્ષણ છે.<ref>{{Cite web |title=Munnar – the Hill Station of Kerala in Idukki |url=https://www.keralatourism.org/destination/munnar/202 |access-date=2024-05-01 |website=Kerala Tourism |language=en}}</ref> ચાના બગીચાઓના નિર્માણને કારણે રહેઠાણોના થયેલા ભારે વિભાજનના પરિણામે મુન્નારની મોટાભાગની સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ લુપ્ત થઈ ગઈ છે. આમ છતાં, કેટલીક પ્રજાતિઓ નજીકના વિવિધ સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં આજે પણ જીવંત છે અને પાંગરી રહી છે, જેમાં પૂર્વમાં નવું કુરિંજિમલા અભયારણ્ય, ચિન્નાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, માંજમપટ્ટી ખીણ અને ઉત્તરપૂર્વમાં ઇન્દિરા ગાંધી વન્યજીવન અભયારણ્યનું અમરાવતી અનામત વન, ઉત્તરમાં ઇરાવિકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અનામુડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને દક્ષિણમાં પમ્પાડુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો સમાવેશ થાય છે. ઈડુક્કીની પૂર્વમાં પલાની ટેકરીઓ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તરીકે પ્રસ્તાવિત છે. આ સંરક્ષિત વિસ્તારો ખાસ કરીને કેટલીક લુપ્તપ્રાય અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓ માટે જાણીતા છે, જેમાં નીલગિરી તહર, રાક્ષસી ખિસકોલી, જંગલી કબૂતર, હાથી, ગૌર (ભારતીય બાઇસન), નીલગિરી લંગૂર, સાબર અને નીલકુરિંજી (જે બાર વર્ષમાં માત્ર એક જ વાર ખીલે છે) નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news |title=Government of Kerala, Forest and Wildlife Department, Notification No. 36/2006 F&WLD |date=6 October 2006 |access-date=5 December 2007 |url=http://kurinji.in/sro.html |work=Kerala Gazette}}</ref><ref>{{cite news |first=Mathew |last=Roy |date=25 September 2006 |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |access-date=5 December 2007 |url=http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|url-status=dead|work=The Hindu |archive-date=1 October 2007}}</ref> મુન્નારમાં આવેલી કુંડલા વેલી રેલ્વે ૧૯૨૪ના પૂર દરમિયાન નાશ પામી હતી, પરંતુ પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે પ્રવાસન અધિકારીઓ આ રેલ્વે લાઇનનું પુનઃનિર્માણ કરવાનું વિચારી રહ્યા છે.<ref name="indiatimes.com"/> {{wide image|Munnar_tea_gardens.jpg|1200px|મુન્નાર ખાતે '''[[ચા]]'''ના બગીચાઓ}} === વન્યજીવ અભયારણ્યો === ==== ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ==== ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ૧૯૭૬માં અસ્તિત્વમાં આવ્યું. તે ઇડુક્કી જિલ્લાના થોડુપુઝા અને ઉદુમ્બનચોલા તાલુકામાં આવેલું છે. તેનું ક્ષેત્રફળ ૧૦૫,૩૬૪ વર્ગ કિમી છે. ઊંચાઈ ૪૫૦ થી ૧૨૭૨ મીટર સુધીની છે. સૌથી ઊંચું શિખર વંજુર મેડુ (૧૨૭૨ મીટર) છે. આ વિસ્તારમાંથી વહેતી મુખ્ય નદીઓ પેરિયાર અને ચેરુથોનિયાર છે.<ref>[http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/wildlife/2015-03-16-09-50-24/2015-06-26-09-04-29/idukki-wildlife-sanctuary Idukki Wildlife Sanctuary] kerala.gov.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191103092414/http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/wildlife/2015-03-16-09-50-24/2015-06-26-09-04-29/idukki-wildlife-sanctuary |date=3 November 2019 }}</ref> ==== એરાવિકુલમ વન્યજીવન અભયારણ્ય ==== [[File:Nilgiri Tahr Adult.jpg|thumb|upright|નીલગિરી તહર]] ઇરાવીકુલમ એ અન્ય એક વન્યજીવ અભયારણ્ય છે જેને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (નેશનલ પાર્ક) તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. તે વિશ્વમાં 'નીલગિરી તહર'ની સૌથી મોટી વસ્તી ધરાવે છે. અનામૂડી શિખર આ ઉદ્યાનના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલું છે. આ ઉદ્યાનનો મોટાભાગનો વિસ્તાર ઘાસના મેદાનોથી ઘેરાયેલો છે અને તેની સરેરાશ ઊંચાઈ સમુદ્ર સપાટીથી ૫૦૦૦ ફૂટથી વધુ છે. ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન ભારે વરસાદ અને મજબૂત પવનોને કારણે આ વિસ્તારમાં જવું અશક્ય બની જાય છે. પ્રખ્યાત નીલકુરિંજી અહીં ઊગે છે, જેનો પુષ્પ ખીલવાનો ચક્રગાળો ૧૨ વર્ષનો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.prd.kerala.gov.in/idukki.htm|title=Information and Public Relations Department, Govt. of Kerala|access-date=13 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228064818/http://www.prd.kerala.gov.in/idukki.htm|archive-date=28 February 2014|url-status=dead}}</ref> આ ઉદ્યાનમાં સસ્તન પ્રાણીઓની ૨૬ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે, જેમાં 'નીલગિરી તહર' ની સૌથી મોટી હયાત વસ્તી સમાવિષ્ટ છે,<ref>{{cite web|title=Munnar|url=http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=306|access-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118183559/http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=306|archive-date=18 January 2014|url-status=dead}}</ref> જે અંદાજે ૭૫૦ જેટલી છે. અન્ય ખરીદાર (ખરી ધરાવતા) પ્રાણીઓમાં ગૌર (ભારતીય બાઇસન), ભારતીય મંટજેક (કાકડ/ભસતું હરણ) અને સાબર હરણનો સમાવેશ થાય છે. શિયાળ (ગોલ્ડન જેકલ), જંગલી બિલાડી, જંગલી કૂતરા, દીપડા અને વાઘ અહીંના મુખ્ય શિકારી પ્રાણીઓ છે. આ ઉપરાંત, કેટલીક ઓછી જાણીતી જાતિઓ જેવી કે નીલગિરી લંગૂર, પટ્ટાવાળો નોળિયો, ભારતીય શાહુડી, નીલગિરી માર્ટેન, નાના પંજાવાળો જળબિલાડો, લાલાશ પડતો નોળિયો અને ડસ્કી પામ ખિસકોલી પણ જોવા મળે છે.<ref>UNEP (05/07/2007) World Commission on Protected Areas, World Database on Protected Areas, Eravikulam National Park, Retrieved 7 May 2007 {{cite web |url=http://sea.unep-wcmc.org/wdpa/sitedetails.cfm?siteid=700&level=nat |title=India – Eravikulam |access-date=5 July 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929140736/http://sea.unep-wcmc.org/wdpa/sitedetails.cfm?siteid=700&level=nat |archive-date=29 September 2007 }}</ref> હાથીઓ અહીં મોસમ અનુસાર (ઋતુગત) મુલાકાત લે છે. આ ઉદ્યાનમાં પક્ષીઓની ૧૩૨ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે, જેમાં બ્લેક-એન્ડ-ઓરેન્જ ફ્લાયકેચર, નીલગિરી પિપિટ, જંગલી કબૂતર, વ્હાઇટ-બેલિડ શોર્ટવિંગ, નીલગિરી ફ્લાયકેચર અને કેરળ લાફિંગથ્રશ જેવી સ્થાનિક પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. શોલા-ઘાસના મેદાનોની પરિસ્થિતિ તંત્ર (ઇકોસિસ્ટમ) પૂરતી મર્યાદિત એવી સ્થાનિક પતંગિયાની પ્રજાતિઓ, જેવી કે 'રેડ ડિસ્ક બુશબ્રાઉન' અને 'પલનિ ફોર-વિંગ', આ ઉદ્યાનમાં જોવા મળતી પતંગિયાની ૧૦૧ પ્રજાતિઓમાં સામેલ છે. ==== પંપાદુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ==== પંપાદુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ દક્ષિણ ભારતના કેરળ રાજ્યનો સૌથી નાનો રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે.<ref name="envis">{{cite web|url=http://www.kerenvis.nic.in/isbeid/forest.htm |year=2009 |title=Forest |publisher=Kerala State Council for Science, Technology and Environment |access-date=18 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311001130/http://www.kerenvis.nic.in/isbeid/forest.htm |archive-date=11 March 2008 }}</ref><ref>Online Highways LLC. (2004) India | Kerala | Devikulam Pambadum Shola National Park, Retrieved 6 April 2007 [http://www.india9.com/i9show/Pambadum-Shola-National-Park-57785.htm]</ref> આ ઉદ્યાનનું સંચાલન કેરળ વન અને વન્યજીવ વિભાગના મુન્નાર વન્યજીવ પ્રભાગ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેની સાથે નજીકના મથિકેટ્ટન શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઇરાવીકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, અનામૂડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ચિન્નર વન્યજીવ અભયારણ્ય અને કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય પણ સામેલ છે.<ref>K.S. Sudhi (3 November 2006) The Hindu, retrieved 21 June 2007 [https://web.archive.org/web/20070930235251/http://www.hindu.com/2006/11/03/stories/2006110300820200.htm ''New lives bloom in Rajamala'']</ref> આ ઉદ્યાન પ્રસ્તાવિત 'પલનિ હિલ્સ વન્યજીવ અભયારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન' અંતર્ગત આવતા 'અલ્લીનાગરમ અનામત વન'ની સરહદને અડીને આવેલો છે. આ ઉદ્યાનો સહિત [[પશ્ચિમ ઘાટ]]નો અનામલાઈ ઉપ-સમૂહ વિશ્વ ધરોહર સ્થળ તરીકે પસંદગી પામવા માટે યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સમિતિની વિચારણા હેઠળ છે.<ref name="UNESCO" >UNESCO, World Heritage sites, Tentative lists, Western Ghats sub cluster, Niligiris. retrieved 20 April 2007 [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2103/ World Heritage sites, Tentative lists]</ref> ==== કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય ==== [[File:Strobilanths kunthiana.jpg|thumb|નીલકુરિંજી]] કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય દક્ષિણ ભારતના કેરળ રાજ્યના ઈડુક્કી જિલ્લાના દેવીકુલમ તાલુકામાં આવેલા કોટ્ટાકમ્બુર અને વટ્ટાવડા ગામોમાં લુપ્તપ્રાય 'નીલકુરિંજી' વનસ્પતિના આશરે ૩૨ ચોરસ કિલોમીટરના મુખ્ય નૈસર્ગિક આવાસનું રક્ષણ કરે છે.<ref>[http://kurinji.in/kurinjimap.html map]</ref> ==== સંરક્ષિત વિસ્તારો ==== [[File:GrizzledSquirell-cauvery wls.jpg|thumb|right|રાક્ષસી ખિસકોલી (ગ્રીઝલડ જાયન્ટ સ્ક્વિરલ)]] આ જિલ્લામાં અનેક સંરક્ષિત વિસ્તારો આવેલા છે, જેમાં દક્ષિણમાં પેરિયાર ટાઇગર રિઝર્વ, પૂર્વમાં કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય, ઉત્તર-પૂર્વમાં ચિન્નર વન્યજીવ અભયારણ્ય, ઉત્તરમાં ઇરાવીકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તથા અનામૂડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને દક્ષિણમાં પંપાદુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો સમાવેશ થાય છે. આ સંરક્ષિત વિસ્તારો વાઘ, નીલગિરી તહર, ગ્રીઝલડ જાયન્ટ સ્ક્વિરલ (રાક્ષસી ખિસકોલી), નીલગિરી વૂડ-પીજન (જંગલી કબૂતર), હાથી, ગૌર (ભારતીય બાઇસન), સાબર હરણ, પર્પલ ફ્રોગ (વાયોલેટ દેડકો) અને નીલકુરિંજી સહિતની અનેક લુપ્તપ્રાય અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓ માટે ખૂબ પ્રખ્યાત છે.<ref>Government of Kerala, Forest and Wildlife Department, Notification No. 36/2006 F&WLD (6 October 2006) Retrieved 5 December 2007 [http://kurinji.in/sro.html Kerala Gazette]</ref><ref>{{cite news |first=Mathew |last=Roy |date=25 September 2006 |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |access-date=5 December 2007 |url=http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|url-status=dead|newspaper=[[The Hindu]] |archive-date=1 October 2007}}</ref> ==== થુમ્મનકુથુ ધોધ ==== થુમ્મનકુથુ એ આ જિલ્લામાં આવેલા થોડુપુઝા નજીકનો એક મનોરમ જળધોધ છે. થુમ્મનકુથુ એ માત્ર એક જળધોધ નથી પરંતુ ૫ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલી ૧૨ ધોધની એક શ્રેણી છે.<ref>[http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/idukki/thommankuthu-eco-tourism Thomankoothu eco tourism] kerala.gov.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208131134/http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/idukki/thommankuthu-eco-tourism |date=8 December 2019 }}</ref> તે ઈડુક્કી, કેરળના મુખ્ય ઇકો-ટૂરિઝમ કેન્દ્રોમાંનું એક છે. [[ચિત્ર:Marayoor.jpg|thumb|200px|ઇડ્ડક્કિ જિલ્લાના ઉત્તર પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા મારયૂર પ્રદેશની એક નદી]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] jtcccrf6lcpg3ubss665n8ynzf1lfqq 903707 903706 2026-08-14T16:59:10Z Snehrashmi 41463 સંદર્ભ 903707 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો | native_name = | nickname = કેરળનો મસાલા ઉદ્યાન <br/>(ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) <ref name="idkspc"/> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Sunrise at Munnar,Kerala.jpg | photo2a = AnaimudiPeak DSC 4834.jpg | photo2b = Periyar National Park 02.jpg | photo3a = Mattupetty Dam reservoir, near Munnar, Kerala.jpg | photo3b = Idukki013.jpg | photo4a = Munnar Top station.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br /> મુન્નાર ખાતે સૂર્યોદય, પેરિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઇડુક્કી ડેમ, એલચી ટેકરીઓ પર ચાનું વાવેતર, માટ્ટુપેટ્ટી ડેમ અને અનામુડી શિખર. }} | image_map = India Kerala Idukki district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = '''[[કેરળ]] માં સ્થાન''' | pushpin_map = | pushpin_label_position = left | coordinates = {{coord|9.85|N|76.94|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = ૧૯૭૨ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = પૈનાવુ | leader_title = અધિક જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ | leader_name = શ્રી શ્રીજીત એસ આઈએએસ | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = શ્રી દિનેશન ચેરુવટ IAS<ref>{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2023/06/08/v-vigneshwari-kottayam-collector-seek-people-views-set-priority.html |title=V Vigneshwari, new Kottayam collector, to seek people's views to set priority |date=8 June 2023 |publisher=Onmanorama}}</ref><ref>{{cite web |url=https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |title=Collector's Profile |access-date=14 August 2025 |website=idukki.nic.in |archive-date=19 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319194623/https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = વિષ્ણુ પ્રતીપ ટી.કે. આઈપીએસ | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ૪૬૧૨ | area_rank = ૧લો | elevation_footnotes = | elevation_m = ૧૨૦૦ | population_footnotes = <ref name="idkdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=25 November 2020|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ૧,૦૯૩,૧૫૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_density_km2 = ૨૫૧ | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]<ref name="law" /> | demographics1_title2 = લઘુમતી | demographics1_info2 = [[તમિળ ભાષા|તમિલ]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = ૬૮XXXX | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | registration_plate = {{ubl|'''KL-06''' ઇડુક્કિ|'''KL-37''' નન્ડિપેરિયાર|'''KL-38''' થોડાપુઝા|'''KL-68''' દેવીકુલમ|'''KL-69''' ઉડુમ્બાંચોલા|'''KLI''' જૂની નોંધણી}} | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.754<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|www.idukki.nic.in}} | parts_style = para | parts = {{Collapsible list|title=મહેસૂલ વિભાગો (૨)| | ઇડુક્કિ | દેવીકુલમ|}} | parts_type = મહેસૂલ પેટાવિભાગ | p1 = {{Collapsible list | title=તાલુકા (૫)|bullets=on|દેવીકુલમ|થોડાપુઝા|ઉડુમ્બાંચોલા|પીરુમેડુ|ઇડુક્કિ}} }} '''ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web|title=Idukki {{!}} India|url=https://www.britannica.com/place/Idukki|access-date=2021-10-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref><ref>{{GEOnet2|32FA8822F3923774E0440003BA962ED3|Idukki District (Variant – V)}}, United States National Geospatial-Intelligence Agency]]</ref><ref>{{Cite web |url=https://idukki.nic.in/en/ |title=District Idukki, Government of Kerala {{!}} The Spice Garden of Kerala {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/idukki/dt3 |title=District of Idukki - Munnar, Thekkady, Periyar - the hill district of Kerala |website=Kerala Tourism |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref> ઈડ્ડક્કિ જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[ઈડ્ડક્કિ]] નગર ખાતે આવેલું છે. આ જિલ્લાનો કુલ વિસ્તાર ૫,૧૦૫.૨૨ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૯૭૧.૧ ચોરસ માઇલ) જેટલો છે તેમ જ આ વિસ્તારનો લગભગ ૯૭ % ભાગમાં પર્વતો તેમ જ જંગલો આવેલાં છે. વિસ્તારની બાબતમાં આ જિલ્લો કેરળ રાજ્યનો બીજા નંબરનો જિલ્લો છે. તે ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ કેરળનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે અને તે કેરળમાં [[પશ્ચિમ ઘાટ]]ની એલચીની ટેકરીઓ વચ્ચે સ્થિત છે. ઇડુક્કી જિલ્લામાં કટ્ટપ્પના અને થોડુપુઝા, એમ બે નગરપાલિકા શહેરો તેમજ પાંચ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ જિલ્લાની રચના ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ના રોજ કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોટ્ટયમ જિલ્લાના ભૂતપૂર્વ 'હાઈ રેન્જ' ડિવિઝનના પીરુમેડ, ઉડુમ્બનચોલા, દેવીકુલમ તાલુકાઓ અને [[એર્ણાકુલમ જિલ્લો|એર્ણાકુલમ જિલ્લા]]ના થોડુપુઝા તાલુકાને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |title=History of Idukki District |url=https://idukki.nic.in/history/ |website=District Idukki, Government of India}}</ref> આ જિલ્લાનું વહીવટી મથક પહેલા કોટ્ટયમ શહેરમાં હતું, પરંતુ જૂન ૧૯૭૬માં તેને પાઈનાવુ અને ચેરુથોની નજીક આવેલ કુયિલીમાલા ખાતે ખસેડવામાં આવ્યું હતું. મલયાલમ અને અંગ્રેજી એ જિલ્લાની બે અધિકૃત વહીવટી ભાષાઓ છે.<ref name="law">{{cite web |title=The Kerala Official Language (Legislation) Act, 1969 |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |access-date=15 January 2021 |archive-date=20 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420030352/http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |url-status=usurped }}</ref> ઈડુક્કી જિલ્લામાં મલયાલમ પછી તમિલ સૌથી વધુ બોલાતી બીજા ક્રમની ભાષા છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કેરળની આશરે ૬૬% વીજળીની જરૂરિયાતો ઈડુક્કી જિલ્લામાં આવેલા વિવિધ જળવિદ્યુત પ્રકલ્પ દ્વારા પૂરી થાય છે.<ref name="idkspc">{{cite web |title=The Spice Garden of Kerala |url=https://idukki.nic.in/en/ |access-date=20 June 2022 |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India}}</ref> સમગ્ર જિલ્લામાં અનેકવિધ રોકડિયા પાકો અને મસાલાઓની ખેતી કરવામાં આવે છે, જેના કારણે તેને 'કેરળનો મસાલા બગીચો' (ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) કહેવામાં આવે છે.<ref name="idkspc"/> આ જિલ્લાનો એક મોટો વિસ્તાર અનામત જંગલો (રિઝર્વ ફોરેસ્ટ) અને વન્યજીવ અભયારણ્યો તરીકે સંરક્ષિત છે.<ref name="idkspc"/> પેરિયાર નદી એ અહીંની એક મુખ્ય નદી છે જે ઈડુક્કીમાંથી નીકળે છે અને ત્યાંથી જ વહે છે. પમ્બા નદી પણ ઈડુક્કી જિલ્લામાંથી નીકળતી અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ નદી છે. વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આ ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો જિલ્લો હોવા છતાં, કેરળના અન્ય તમામ જિલ્લાઓની સરખામણીએ અહીં વસ્તી ગીચતા સૌથી ઓછી છે. જિલ્લામાં માત્ર બે જ નગરપાલિકાઓ આવેલી છે અને તેના પહાડી ભૂપૃષ્ઠના કારણે ગ્રામીણ વસ્તીની સરખામણીમાં શહેરી વસ્તી ઘણી ઓછી છે. ૨,૬૯૫ મીટર (૮,૮૪૨ ફૂટ) ઊંચી અનામૂડી શિખર, જે હિમાલય બહાર ભારતનો સૌથી ઊંચો પર્વત છે, તે ઈડુક્કી જિલ્લાના ઉત્તર ભાગમાં આવેલો છે.<ref name="kertour">{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/munnar/anamudi-peak-kerala.php|title=Anamudi|publisher=Kerala Tourism|access-date= 2022-06-20}}</ref> [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] એ એશિયાના સૌથી ઊંચા આર્ચ (કમાન) ડેમોમાંથી એક છે.<ref name="dam">{{cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala|access-date=20 June 2022}}</ref> ઈડુક્કીનું મુખ્ય પ્રવાસન સ્થળ મુન્નાર છે. == નામકરણ == ઈડુક્કી નામ મલયાલમ શબ્દ 'ઈડુક્કુ' પરથી લેવામાં આવ્યું છે, જેનો અર્થ 'સાંકડી ખીણ' અથવા 'ઘાટી' થાય છે.[15] == પ્રવાસન == === મુન્નાર === [[File:Munnar hill station .JPG|thumb|મુન્નારમાં ચાના બગીચા]] મુન્નાર દક્ષિણ ભારતમાં બ્રિટિશ સરકારનું ગ્રીષ્મકાલીન રિસોર્ટ હતું. આ નગર મુથીરાપ્પુઝા, નલ્લાથન્ની અને કુંડલા નામના ત્રણ પર્વતીય ઝરણાંઓના સંગમ સ્થાન પર સ્થિત છે. મુન્નારમાં વિશ્વના કેટલાક સૌથી મોટા ચાના બગીચાઓ આવેલા છે. સમુદ્ર સપાટીથી ૫,૦૦૦ ફૂટથી પણ વધુ ઊંચાઈ પર આવેલું આ હિલ સ્ટેશન તેના મનોરમ પ્રાકૃતિક દ્રશ્યો માટે જાણીતું પ્રવાસન આકર્ષણ છે.<ref>{{Cite web |title=Munnar – the Hill Station of Kerala in Idukki |url=https://www.keralatourism.org/destination/munnar/202 |access-date=2024-05-01 |website=Kerala Tourism |language=en}}</ref> ચાના બગીચાઓના નિર્માણને કારણે રહેઠાણોના થયેલા ભારે વિભાજનના પરિણામે મુન્નારની મોટાભાગની સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ લુપ્ત થઈ ગઈ છે. આમ છતાં, કેટલીક પ્રજાતિઓ નજીકના વિવિધ સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં આજે પણ જીવંત છે અને પાંગરી રહી છે, જેમાં પૂર્વમાં નવું કુરિંજિમલા અભયારણ્ય, ચિન્નાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, માંજમપટ્ટી ખીણ અને ઉત્તરપૂર્વમાં ઇન્દિરા ગાંધી વન્યજીવન અભયારણ્યનું અમરાવતી અનામત વન, ઉત્તરમાં ઇરાવિકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અનામુડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને દક્ષિણમાં પમ્પાડુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો સમાવેશ થાય છે. ઈડુક્કીની પૂર્વમાં પલાની ટેકરીઓ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તરીકે પ્રસ્તાવિત છે. આ સંરક્ષિત વિસ્તારો ખાસ કરીને કેટલીક લુપ્તપ્રાય અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓ માટે જાણીતા છે, જેમાં નીલગિરી તહર, રાક્ષસી ખિસકોલી, જંગલી કબૂતર, હાથી, ગૌર (ભારતીય બાઇસન), નીલગિરી લંગૂર, સાબર અને નીલકુરિંજી (જે બાર વર્ષમાં માત્ર એક જ વાર ખીલે છે) નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news |title=Government of Kerala, Forest and Wildlife Department, Notification No. 36/2006 F&WLD |date=6 October 2006 |access-date=5 December 2007 |url=http://kurinji.in/sro.html |work=Kerala Gazette}}</ref><ref>{{cite news |first=Mathew |last=Roy |date=25 September 2006 |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |access-date=5 December 2007 |url=http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|url-status=dead|work=The Hindu |archive-date=1 October 2007}}</ref> મુન્નારમાં આવેલી કુંડલા વેલી રેલ્વે ૧૯૨૪ના પૂર દરમિયાન નાશ પામી હતી, પરંતુ પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે પ્રવાસન અધિકારીઓ આ રેલ્વે લાઇનનું પુનઃનિર્માણ કરવાનું વિચારી રહ્યા છે.<ref name="indiatimes.com">{{Cite web|url=https://www.indiatimes.com/news/india/munnar-may-soon-get-train-service-nearly-a-century-after-the-great-flood-of-99-washed-away-kerala-s-first-railway-line-369776.html|title=Munnar May Soon Get Train Service, Nearly A Century After The 'Great Flood Of 99' Destroyed It|date=2019-06-24|website=indiatimes.com|language=en|access-date=2019-06-24}}</ref> {{wide image|Munnar_tea_gardens.jpg|1200px|મુન્નાર ખાતે '''[[ચા]]'''ના બગીચાઓ}} === વન્યજીવ અભયારણ્યો === ==== ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ==== ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ૧૯૭૬માં અસ્તિત્વમાં આવ્યું. તે ઇડુક્કી જિલ્લાના થોડુપુઝા અને ઉદુમ્બનચોલા તાલુકામાં આવેલું છે. તેનું ક્ષેત્રફળ ૧૦૫,૩૬૪ વર્ગ કિમી છે. ઊંચાઈ ૪૫૦ થી ૧૨૭૨ મીટર સુધીની છે. સૌથી ઊંચું શિખર વંજુર મેડુ (૧૨૭૨ મીટર) છે. આ વિસ્તારમાંથી વહેતી મુખ્ય નદીઓ પેરિયાર અને ચેરુથોનિયાર છે.<ref>[http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/wildlife/2015-03-16-09-50-24/2015-06-26-09-04-29/idukki-wildlife-sanctuary Idukki Wildlife Sanctuary] kerala.gov.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191103092414/http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/wildlife/2015-03-16-09-50-24/2015-06-26-09-04-29/idukki-wildlife-sanctuary |date=3 November 2019 }}</ref> ==== એરાવિકુલમ વન્યજીવન અભયારણ્ય ==== [[File:Nilgiri Tahr Adult.jpg|thumb|upright|નીલગિરી તહર]] ઇરાવીકુલમ એ અન્ય એક વન્યજીવ અભયારણ્ય છે જેને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (નેશનલ પાર્ક) તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. તે વિશ્વમાં 'નીલગિરી તહર'ની સૌથી મોટી વસ્તી ધરાવે છે. અનામૂડી શિખર આ ઉદ્યાનના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલું છે. આ ઉદ્યાનનો મોટાભાગનો વિસ્તાર ઘાસના મેદાનોથી ઘેરાયેલો છે અને તેની સરેરાશ ઊંચાઈ સમુદ્ર સપાટીથી ૫૦૦૦ ફૂટથી વધુ છે. ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન ભારે વરસાદ અને મજબૂત પવનોને કારણે આ વિસ્તારમાં જવું અશક્ય બની જાય છે. પ્રખ્યાત નીલકુરિંજી અહીં ઊગે છે, જેનો પુષ્પ ખીલવાનો ચક્રગાળો ૧૨ વર્ષનો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.prd.kerala.gov.in/idukki.htm|title=Information and Public Relations Department, Govt. of Kerala|access-date=13 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228064818/http://www.prd.kerala.gov.in/idukki.htm|archive-date=28 February 2014|url-status=dead}}</ref> આ ઉદ્યાનમાં સસ્તન પ્રાણીઓની ૨૬ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે, જેમાં 'નીલગિરી તહર' ની સૌથી મોટી હયાત વસ્તી સમાવિષ્ટ છે,<ref>{{cite web|title=Munnar|url=http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=306|access-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118183559/http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=306|archive-date=18 January 2014|url-status=dead}}</ref> જે અંદાજે ૭૫૦ જેટલી છે. અન્ય ખરીદાર (ખરી ધરાવતા) પ્રાણીઓમાં ગૌર (ભારતીય બાઇસન), ભારતીય મંટજેક (કાકડ/ભસતું હરણ) અને સાબર હરણનો સમાવેશ થાય છે. શિયાળ (ગોલ્ડન જેકલ), જંગલી બિલાડી, જંગલી કૂતરા, દીપડા અને વાઘ અહીંના મુખ્ય શિકારી પ્રાણીઓ છે. આ ઉપરાંત, કેટલીક ઓછી જાણીતી જાતિઓ જેવી કે નીલગિરી લંગૂર, પટ્ટાવાળો નોળિયો, ભારતીય શાહુડી, નીલગિરી માર્ટેન, નાના પંજાવાળો જળબિલાડો, લાલાશ પડતો નોળિયો અને ડસ્કી પામ ખિસકોલી પણ જોવા મળે છે.<ref>UNEP (05/07/2007) World Commission on Protected Areas, World Database on Protected Areas, Eravikulam National Park, Retrieved 7 May 2007 {{cite web |url=http://sea.unep-wcmc.org/wdpa/sitedetails.cfm?siteid=700&level=nat |title=India – Eravikulam |access-date=5 July 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929140736/http://sea.unep-wcmc.org/wdpa/sitedetails.cfm?siteid=700&level=nat |archive-date=29 September 2007 }}</ref> હાથીઓ અહીં મોસમ અનુસાર (ઋતુગત) મુલાકાત લે છે. આ ઉદ્યાનમાં પક્ષીઓની ૧૩૨ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે, જેમાં બ્લેક-એન્ડ-ઓરેન્જ ફ્લાયકેચર, નીલગિરી પિપિટ, જંગલી કબૂતર, વ્હાઇટ-બેલિડ શોર્ટવિંગ, નીલગિરી ફ્લાયકેચર અને કેરળ લાફિંગથ્રશ જેવી સ્થાનિક પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. શોલા-ઘાસના મેદાનોની પરિસ્થિતિ તંત્ર (ઇકોસિસ્ટમ) પૂરતી મર્યાદિત એવી સ્થાનિક પતંગિયાની પ્રજાતિઓ, જેવી કે 'રેડ ડિસ્ક બુશબ્રાઉન' અને 'પલનિ ફોર-વિંગ', આ ઉદ્યાનમાં જોવા મળતી પતંગિયાની ૧૦૧ પ્રજાતિઓમાં સામેલ છે. ==== પંપાદુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ==== પંપાદુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ દક્ષિણ ભારતના કેરળ રાજ્યનો સૌથી નાનો રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે.<ref name="envis">{{cite web|url=http://www.kerenvis.nic.in/isbeid/forest.htm |year=2009 |title=Forest |publisher=Kerala State Council for Science, Technology and Environment |access-date=18 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311001130/http://www.kerenvis.nic.in/isbeid/forest.htm |archive-date=11 March 2008 }}</ref><ref>Online Highways LLC. (2004) India | Kerala | Devikulam Pambadum Shola National Park, Retrieved 6 April 2007 [http://www.india9.com/i9show/Pambadum-Shola-National-Park-57785.htm]</ref> આ ઉદ્યાનનું સંચાલન કેરળ વન અને વન્યજીવ વિભાગના મુન્નાર વન્યજીવ પ્રભાગ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેની સાથે નજીકના મથિકેટ્ટન શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઇરાવીકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, અનામૂડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ચિન્નર વન્યજીવ અભયારણ્ય અને કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય પણ સામેલ છે.<ref>K.S. Sudhi (3 November 2006) The Hindu, retrieved 21 June 2007 [https://web.archive.org/web/20070930235251/http://www.hindu.com/2006/11/03/stories/2006110300820200.htm ''New lives bloom in Rajamala'']</ref> આ ઉદ્યાન પ્રસ્તાવિત 'પલનિ હિલ્સ વન્યજીવ અભયારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન' અંતર્ગત આવતા 'અલ્લીનાગરમ અનામત વન'ની સરહદને અડીને આવેલો છે. આ ઉદ્યાનો સહિત [[પશ્ચિમ ઘાટ]]નો અનામલાઈ ઉપ-સમૂહ વિશ્વ ધરોહર સ્થળ તરીકે પસંદગી પામવા માટે યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સમિતિની વિચારણા હેઠળ છે.<ref name="UNESCO" >UNESCO, World Heritage sites, Tentative lists, Western Ghats sub cluster, Niligiris. retrieved 20 April 2007 [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2103/ World Heritage sites, Tentative lists]</ref> ==== કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય ==== [[File:Strobilanths kunthiana.jpg|thumb|નીલકુરિંજી]] કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય દક્ષિણ ભારતના કેરળ રાજ્યના ઈડુક્કી જિલ્લાના દેવીકુલમ તાલુકામાં આવેલા કોટ્ટાકમ્બુર અને વટ્ટાવડા ગામોમાં લુપ્તપ્રાય 'નીલકુરિંજી' વનસ્પતિના આશરે ૩૨ ચોરસ કિલોમીટરના મુખ્ય નૈસર્ગિક આવાસનું રક્ષણ કરે છે.<ref>[http://kurinji.in/kurinjimap.html map]</ref> ==== સંરક્ષિત વિસ્તારો ==== [[File:GrizzledSquirell-cauvery wls.jpg|thumb|right|રાક્ષસી ખિસકોલી (ગ્રીઝલડ જાયન્ટ સ્ક્વિરલ)]] આ જિલ્લામાં અનેક સંરક્ષિત વિસ્તારો આવેલા છે, જેમાં દક્ષિણમાં પેરિયાર ટાઇગર રિઝર્વ, પૂર્વમાં કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય, ઉત્તર-પૂર્વમાં ચિન્નર વન્યજીવ અભયારણ્ય, ઉત્તરમાં ઇરાવીકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તથા અનામૂડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને દક્ષિણમાં પંપાદુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો સમાવેશ થાય છે. આ સંરક્ષિત વિસ્તારો વાઘ, નીલગિરી તહર, ગ્રીઝલડ જાયન્ટ સ્ક્વિરલ (રાક્ષસી ખિસકોલી), નીલગિરી વૂડ-પીજન (જંગલી કબૂતર), હાથી, ગૌર (ભારતીય બાઇસન), સાબર હરણ, પર્પલ ફ્રોગ (વાયોલેટ દેડકો) અને નીલકુરિંજી સહિતની અનેક લુપ્તપ્રાય અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓ માટે ખૂબ પ્રખ્યાત છે.<ref>Government of Kerala, Forest and Wildlife Department, Notification No. 36/2006 F&WLD (6 October 2006) Retrieved 5 December 2007 [http://kurinji.in/sro.html Kerala Gazette]</ref><ref>{{cite news |first=Mathew |last=Roy |date=25 September 2006 |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |access-date=5 December 2007 |url=http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|url-status=dead|newspaper=[[The Hindu]] |archive-date=1 October 2007}}</ref> ==== થુમ્મનકુથુ ધોધ ==== થુમ્મનકુથુ એ આ જિલ્લામાં આવેલા થોડુપુઝા નજીકનો એક મનોરમ જળધોધ છે. થુમ્મનકુથુ એ માત્ર એક જળધોધ નથી પરંતુ ૫ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલી ૧૨ ધોધની એક શ્રેણી છે.<ref>[http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/idukki/thommankuthu-eco-tourism Thomankoothu eco tourism] kerala.gov.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208131134/http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/idukki/thommankuthu-eco-tourism |date=8 December 2019 }}</ref> તે ઈડુક્કી, કેરળના મુખ્ય ઇકો-ટૂરિઝમ કેન્દ્રોમાંનું એક છે. [[ચિત્ર:Marayoor.jpg|thumb|200px|ઇડ્ડક્કિ જિલ્લાના ઉત્તર પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા મારયૂર પ્રદેશની એક નદી]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] 8mhgdarlbghzdydan4zfzlt5ptozrns 903708 903707 2026-08-14T16:59:32Z Snehrashmi 41463 /* સંરક્ષિત વિસ્તારો */ 903708 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો | native_name = | nickname = કેરળનો મસાલા ઉદ્યાન <br/>(ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) <ref name="idkspc"/> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Sunrise at Munnar,Kerala.jpg | photo2a = AnaimudiPeak DSC 4834.jpg | photo2b = Periyar National Park 02.jpg | photo3a = Mattupetty Dam reservoir, near Munnar, Kerala.jpg | photo3b = Idukki013.jpg | photo4a = Munnar Top station.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br /> મુન્નાર ખાતે સૂર્યોદય, પેરિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઇડુક્કી ડેમ, એલચી ટેકરીઓ પર ચાનું વાવેતર, માટ્ટુપેટ્ટી ડેમ અને અનામુડી શિખર. }} | image_map = India Kerala Idukki district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = '''[[કેરળ]] માં સ્થાન''' | pushpin_map = | pushpin_label_position = left | coordinates = {{coord|9.85|N|76.94|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = ૧૯૭૨ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = પૈનાવુ | leader_title = અધિક જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ | leader_name = શ્રી શ્રીજીત એસ આઈએએસ | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = શ્રી દિનેશન ચેરુવટ IAS<ref>{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2023/06/08/v-vigneshwari-kottayam-collector-seek-people-views-set-priority.html |title=V Vigneshwari, new Kottayam collector, to seek people's views to set priority |date=8 June 2023 |publisher=Onmanorama}}</ref><ref>{{cite web |url=https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |title=Collector's Profile |access-date=14 August 2025 |website=idukki.nic.in |archive-date=19 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319194623/https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = વિષ્ણુ પ્રતીપ ટી.કે. આઈપીએસ | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ૪૬૧૨ | area_rank = ૧લો | elevation_footnotes = | elevation_m = ૧૨૦૦ | population_footnotes = <ref name="idkdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=25 November 2020|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ૧,૦૯૩,૧૫૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_density_km2 = ૨૫૧ | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]<ref name="law" /> | demographics1_title2 = લઘુમતી | demographics1_info2 = [[તમિળ ભાષા|તમિલ]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = ૬૮XXXX | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | registration_plate = {{ubl|'''KL-06''' ઇડુક્કિ|'''KL-37''' નન્ડિપેરિયાર|'''KL-38''' થોડાપુઝા|'''KL-68''' દેવીકુલમ|'''KL-69''' ઉડુમ્બાંચોલા|'''KLI''' જૂની નોંધણી}} | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.754<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|www.idukki.nic.in}} | parts_style = para | parts = {{Collapsible list|title=મહેસૂલ વિભાગો (૨)| | ઇડુક્કિ | દેવીકુલમ|}} | parts_type = મહેસૂલ પેટાવિભાગ | p1 = {{Collapsible list | title=તાલુકા (૫)|bullets=on|દેવીકુલમ|થોડાપુઝા|ઉડુમ્બાંચોલા|પીરુમેડુ|ઇડુક્કિ}} }} '''ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web|title=Idukki {{!}} India|url=https://www.britannica.com/place/Idukki|access-date=2021-10-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref><ref>{{GEOnet2|32FA8822F3923774E0440003BA962ED3|Idukki District (Variant – V)}}, United States National Geospatial-Intelligence Agency]]</ref><ref>{{Cite web |url=https://idukki.nic.in/en/ |title=District Idukki, Government of Kerala {{!}} The Spice Garden of Kerala {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/idukki/dt3 |title=District of Idukki - Munnar, Thekkady, Periyar - the hill district of Kerala |website=Kerala Tourism |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref> ઈડ્ડક્કિ જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[ઈડ્ડક્કિ]] નગર ખાતે આવેલું છે. આ જિલ્લાનો કુલ વિસ્તાર ૫,૧૦૫.૨૨ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૯૭૧.૧ ચોરસ માઇલ) જેટલો છે તેમ જ આ વિસ્તારનો લગભગ ૯૭ % ભાગમાં પર્વતો તેમ જ જંગલો આવેલાં છે. વિસ્તારની બાબતમાં આ જિલ્લો કેરળ રાજ્યનો બીજા નંબરનો જિલ્લો છે. તે ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ કેરળનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે અને તે કેરળમાં [[પશ્ચિમ ઘાટ]]ની એલચીની ટેકરીઓ વચ્ચે સ્થિત છે. ઇડુક્કી જિલ્લામાં કટ્ટપ્પના અને થોડુપુઝા, એમ બે નગરપાલિકા શહેરો તેમજ પાંચ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ જિલ્લાની રચના ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ના રોજ કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોટ્ટયમ જિલ્લાના ભૂતપૂર્વ 'હાઈ રેન્જ' ડિવિઝનના પીરુમેડ, ઉડુમ્બનચોલા, દેવીકુલમ તાલુકાઓ અને [[એર્ણાકુલમ જિલ્લો|એર્ણાકુલમ જિલ્લા]]ના થોડુપુઝા તાલુકાને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |title=History of Idukki District |url=https://idukki.nic.in/history/ |website=District Idukki, Government of India}}</ref> આ જિલ્લાનું વહીવટી મથક પહેલા કોટ્ટયમ શહેરમાં હતું, પરંતુ જૂન ૧૯૭૬માં તેને પાઈનાવુ અને ચેરુથોની નજીક આવેલ કુયિલીમાલા ખાતે ખસેડવામાં આવ્યું હતું. મલયાલમ અને અંગ્રેજી એ જિલ્લાની બે અધિકૃત વહીવટી ભાષાઓ છે.<ref name="law">{{cite web |title=The Kerala Official Language (Legislation) Act, 1969 |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |access-date=15 January 2021 |archive-date=20 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420030352/http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |url-status=usurped }}</ref> ઈડુક્કી જિલ્લામાં મલયાલમ પછી તમિલ સૌથી વધુ બોલાતી બીજા ક્રમની ભાષા છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કેરળની આશરે ૬૬% વીજળીની જરૂરિયાતો ઈડુક્કી જિલ્લામાં આવેલા વિવિધ જળવિદ્યુત પ્રકલ્પ દ્વારા પૂરી થાય છે.<ref name="idkspc">{{cite web |title=The Spice Garden of Kerala |url=https://idukki.nic.in/en/ |access-date=20 June 2022 |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India}}</ref> સમગ્ર જિલ્લામાં અનેકવિધ રોકડિયા પાકો અને મસાલાઓની ખેતી કરવામાં આવે છે, જેના કારણે તેને 'કેરળનો મસાલા બગીચો' (ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) કહેવામાં આવે છે.<ref name="idkspc"/> આ જિલ્લાનો એક મોટો વિસ્તાર અનામત જંગલો (રિઝર્વ ફોરેસ્ટ) અને વન્યજીવ અભયારણ્યો તરીકે સંરક્ષિત છે.<ref name="idkspc"/> પેરિયાર નદી એ અહીંની એક મુખ્ય નદી છે જે ઈડુક્કીમાંથી નીકળે છે અને ત્યાંથી જ વહે છે. પમ્બા નદી પણ ઈડુક્કી જિલ્લામાંથી નીકળતી અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ નદી છે. વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આ ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો જિલ્લો હોવા છતાં, કેરળના અન્ય તમામ જિલ્લાઓની સરખામણીએ અહીં વસ્તી ગીચતા સૌથી ઓછી છે. જિલ્લામાં માત્ર બે જ નગરપાલિકાઓ આવેલી છે અને તેના પહાડી ભૂપૃષ્ઠના કારણે ગ્રામીણ વસ્તીની સરખામણીમાં શહેરી વસ્તી ઘણી ઓછી છે. ૨,૬૯૫ મીટર (૮,૮૪૨ ફૂટ) ઊંચી અનામૂડી શિખર, જે હિમાલય બહાર ભારતનો સૌથી ઊંચો પર્વત છે, તે ઈડુક્કી જિલ્લાના ઉત્તર ભાગમાં આવેલો છે.<ref name="kertour">{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/munnar/anamudi-peak-kerala.php|title=Anamudi|publisher=Kerala Tourism|access-date= 2022-06-20}}</ref> [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] એ એશિયાના સૌથી ઊંચા આર્ચ (કમાન) ડેમોમાંથી એક છે.<ref name="dam">{{cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala|access-date=20 June 2022}}</ref> ઈડુક્કીનું મુખ્ય પ્રવાસન સ્થળ મુન્નાર છે. == નામકરણ == ઈડુક્કી નામ મલયાલમ શબ્દ 'ઈડુક્કુ' પરથી લેવામાં આવ્યું છે, જેનો અર્થ 'સાંકડી ખીણ' અથવા 'ઘાટી' થાય છે.[15] == પ્રવાસન == === મુન્નાર === [[File:Munnar hill station .JPG|thumb|મુન્નારમાં ચાના બગીચા]] મુન્નાર દક્ષિણ ભારતમાં બ્રિટિશ સરકારનું ગ્રીષ્મકાલીન રિસોર્ટ હતું. આ નગર મુથીરાપ્પુઝા, નલ્લાથન્ની અને કુંડલા નામના ત્રણ પર્વતીય ઝરણાંઓના સંગમ સ્થાન પર સ્થિત છે. મુન્નારમાં વિશ્વના કેટલાક સૌથી મોટા ચાના બગીચાઓ આવેલા છે. સમુદ્ર સપાટીથી ૫,૦૦૦ ફૂટથી પણ વધુ ઊંચાઈ પર આવેલું આ હિલ સ્ટેશન તેના મનોરમ પ્રાકૃતિક દ્રશ્યો માટે જાણીતું પ્રવાસન આકર્ષણ છે.<ref>{{Cite web |title=Munnar – the Hill Station of Kerala in Idukki |url=https://www.keralatourism.org/destination/munnar/202 |access-date=2024-05-01 |website=Kerala Tourism |language=en}}</ref> ચાના બગીચાઓના નિર્માણને કારણે રહેઠાણોના થયેલા ભારે વિભાજનના પરિણામે મુન્નારની મોટાભાગની સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ લુપ્ત થઈ ગઈ છે. આમ છતાં, કેટલીક પ્રજાતિઓ નજીકના વિવિધ સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં આજે પણ જીવંત છે અને પાંગરી રહી છે, જેમાં પૂર્વમાં નવું કુરિંજિમલા અભયારણ્ય, ચિન્નાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, માંજમપટ્ટી ખીણ અને ઉત્તરપૂર્વમાં ઇન્દિરા ગાંધી વન્યજીવન અભયારણ્યનું અમરાવતી અનામત વન, ઉત્તરમાં ઇરાવિકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અનામુડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને દક્ષિણમાં પમ્પાડુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો સમાવેશ થાય છે. ઈડુક્કીની પૂર્વમાં પલાની ટેકરીઓ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તરીકે પ્રસ્તાવિત છે. આ સંરક્ષિત વિસ્તારો ખાસ કરીને કેટલીક લુપ્તપ્રાય અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓ માટે જાણીતા છે, જેમાં નીલગિરી તહર, રાક્ષસી ખિસકોલી, જંગલી કબૂતર, હાથી, ગૌર (ભારતીય બાઇસન), નીલગિરી લંગૂર, સાબર અને નીલકુરિંજી (જે બાર વર્ષમાં માત્ર એક જ વાર ખીલે છે) નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news |title=Government of Kerala, Forest and Wildlife Department, Notification No. 36/2006 F&WLD |date=6 October 2006 |access-date=5 December 2007 |url=http://kurinji.in/sro.html |work=Kerala Gazette}}</ref><ref>{{cite news |first=Mathew |last=Roy |date=25 September 2006 |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |access-date=5 December 2007 |url=http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|url-status=dead|work=The Hindu |archive-date=1 October 2007}}</ref> મુન્નારમાં આવેલી કુંડલા વેલી રેલ્વે ૧૯૨૪ના પૂર દરમિયાન નાશ પામી હતી, પરંતુ પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે પ્રવાસન અધિકારીઓ આ રેલ્વે લાઇનનું પુનઃનિર્માણ કરવાનું વિચારી રહ્યા છે.<ref name="indiatimes.com">{{Cite web|url=https://www.indiatimes.com/news/india/munnar-may-soon-get-train-service-nearly-a-century-after-the-great-flood-of-99-washed-away-kerala-s-first-railway-line-369776.html|title=Munnar May Soon Get Train Service, Nearly A Century After The 'Great Flood Of 99' Destroyed It|date=2019-06-24|website=indiatimes.com|language=en|access-date=2019-06-24}}</ref> {{wide image|Munnar_tea_gardens.jpg|1200px|મુન્નાર ખાતે '''[[ચા]]'''ના બગીચાઓ}} === વન્યજીવ અભયારણ્યો === ==== ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ==== ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ૧૯૭૬માં અસ્તિત્વમાં આવ્યું. તે ઇડુક્કી જિલ્લાના થોડુપુઝા અને ઉદુમ્બનચોલા તાલુકામાં આવેલું છે. તેનું ક્ષેત્રફળ ૧૦૫,૩૬૪ વર્ગ કિમી છે. ઊંચાઈ ૪૫૦ થી ૧૨૭૨ મીટર સુધીની છે. સૌથી ઊંચું શિખર વંજુર મેડુ (૧૨૭૨ મીટર) છે. આ વિસ્તારમાંથી વહેતી મુખ્ય નદીઓ પેરિયાર અને ચેરુથોનિયાર છે.<ref>[http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/wildlife/2015-03-16-09-50-24/2015-06-26-09-04-29/idukki-wildlife-sanctuary Idukki Wildlife Sanctuary] kerala.gov.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191103092414/http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/wildlife/2015-03-16-09-50-24/2015-06-26-09-04-29/idukki-wildlife-sanctuary |date=3 November 2019 }}</ref> ==== એરાવિકુલમ વન્યજીવન અભયારણ્ય ==== [[File:Nilgiri Tahr Adult.jpg|thumb|upright|નીલગિરી તહર]] ઇરાવીકુલમ એ અન્ય એક વન્યજીવ અભયારણ્ય છે જેને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (નેશનલ પાર્ક) તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. તે વિશ્વમાં 'નીલગિરી તહર'ની સૌથી મોટી વસ્તી ધરાવે છે. અનામૂડી શિખર આ ઉદ્યાનના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલું છે. આ ઉદ્યાનનો મોટાભાગનો વિસ્તાર ઘાસના મેદાનોથી ઘેરાયેલો છે અને તેની સરેરાશ ઊંચાઈ સમુદ્ર સપાટીથી ૫૦૦૦ ફૂટથી વધુ છે. ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન ભારે વરસાદ અને મજબૂત પવનોને કારણે આ વિસ્તારમાં જવું અશક્ય બની જાય છે. પ્રખ્યાત નીલકુરિંજી અહીં ઊગે છે, જેનો પુષ્પ ખીલવાનો ચક્રગાળો ૧૨ વર્ષનો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.prd.kerala.gov.in/idukki.htm|title=Information and Public Relations Department, Govt. of Kerala|access-date=13 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228064818/http://www.prd.kerala.gov.in/idukki.htm|archive-date=28 February 2014|url-status=dead}}</ref> આ ઉદ્યાનમાં સસ્તન પ્રાણીઓની ૨૬ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે, જેમાં 'નીલગિરી તહર' ની સૌથી મોટી હયાત વસ્તી સમાવિષ્ટ છે,<ref>{{cite web|title=Munnar|url=http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=306|access-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118183559/http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=306|archive-date=18 January 2014|url-status=dead}}</ref> જે અંદાજે ૭૫૦ જેટલી છે. અન્ય ખરીદાર (ખરી ધરાવતા) પ્રાણીઓમાં ગૌર (ભારતીય બાઇસન), ભારતીય મંટજેક (કાકડ/ભસતું હરણ) અને સાબર હરણનો સમાવેશ થાય છે. શિયાળ (ગોલ્ડન જેકલ), જંગલી બિલાડી, જંગલી કૂતરા, દીપડા અને વાઘ અહીંના મુખ્ય શિકારી પ્રાણીઓ છે. આ ઉપરાંત, કેટલીક ઓછી જાણીતી જાતિઓ જેવી કે નીલગિરી લંગૂર, પટ્ટાવાળો નોળિયો, ભારતીય શાહુડી, નીલગિરી માર્ટેન, નાના પંજાવાળો જળબિલાડો, લાલાશ પડતો નોળિયો અને ડસ્કી પામ ખિસકોલી પણ જોવા મળે છે.<ref>UNEP (05/07/2007) World Commission on Protected Areas, World Database on Protected Areas, Eravikulam National Park, Retrieved 7 May 2007 {{cite web |url=http://sea.unep-wcmc.org/wdpa/sitedetails.cfm?siteid=700&level=nat |title=India – Eravikulam |access-date=5 July 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929140736/http://sea.unep-wcmc.org/wdpa/sitedetails.cfm?siteid=700&level=nat |archive-date=29 September 2007 }}</ref> હાથીઓ અહીં મોસમ અનુસાર (ઋતુગત) મુલાકાત લે છે. આ ઉદ્યાનમાં પક્ષીઓની ૧૩૨ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે, જેમાં બ્લેક-એન્ડ-ઓરેન્જ ફ્લાયકેચર, નીલગિરી પિપિટ, જંગલી કબૂતર, વ્હાઇટ-બેલિડ શોર્ટવિંગ, નીલગિરી ફ્લાયકેચર અને કેરળ લાફિંગથ્રશ જેવી સ્થાનિક પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. શોલા-ઘાસના મેદાનોની પરિસ્થિતિ તંત્ર (ઇકોસિસ્ટમ) પૂરતી મર્યાદિત એવી સ્થાનિક પતંગિયાની પ્રજાતિઓ, જેવી કે 'રેડ ડિસ્ક બુશબ્રાઉન' અને 'પલનિ ફોર-વિંગ', આ ઉદ્યાનમાં જોવા મળતી પતંગિયાની ૧૦૧ પ્રજાતિઓમાં સામેલ છે. ==== પંપાદુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ==== પંપાદુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ દક્ષિણ ભારતના કેરળ રાજ્યનો સૌથી નાનો રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે.<ref name="envis">{{cite web|url=http://www.kerenvis.nic.in/isbeid/forest.htm |year=2009 |title=Forest |publisher=Kerala State Council for Science, Technology and Environment |access-date=18 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311001130/http://www.kerenvis.nic.in/isbeid/forest.htm |archive-date=11 March 2008 }}</ref><ref>Online Highways LLC. (2004) India | Kerala | Devikulam Pambadum Shola National Park, Retrieved 6 April 2007 [http://www.india9.com/i9show/Pambadum-Shola-National-Park-57785.htm]</ref> આ ઉદ્યાનનું સંચાલન કેરળ વન અને વન્યજીવ વિભાગના મુન્નાર વન્યજીવ પ્રભાગ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેની સાથે નજીકના મથિકેટ્ટન શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઇરાવીકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, અનામૂડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ચિન્નર વન્યજીવ અભયારણ્ય અને કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય પણ સામેલ છે.<ref>K.S. Sudhi (3 November 2006) The Hindu, retrieved 21 June 2007 [https://web.archive.org/web/20070930235251/http://www.hindu.com/2006/11/03/stories/2006110300820200.htm ''New lives bloom in Rajamala'']</ref> આ ઉદ્યાન પ્રસ્તાવિત 'પલનિ હિલ્સ વન્યજીવ અભયારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન' અંતર્ગત આવતા 'અલ્લીનાગરમ અનામત વન'ની સરહદને અડીને આવેલો છે. આ ઉદ્યાનો સહિત [[પશ્ચિમ ઘાટ]]નો અનામલાઈ ઉપ-સમૂહ વિશ્વ ધરોહર સ્થળ તરીકે પસંદગી પામવા માટે યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સમિતિની વિચારણા હેઠળ છે.<ref name="UNESCO" >UNESCO, World Heritage sites, Tentative lists, Western Ghats sub cluster, Niligiris. retrieved 20 April 2007 [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2103/ World Heritage sites, Tentative lists]</ref> ==== કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય ==== [[File:Strobilanths kunthiana.jpg|thumb|નીલકુરિંજી]] કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય દક્ષિણ ભારતના કેરળ રાજ્યના ઈડુક્કી જિલ્લાના દેવીકુલમ તાલુકામાં આવેલા કોટ્ટાકમ્બુર અને વટ્ટાવડા ગામોમાં લુપ્તપ્રાય 'નીલકુરિંજી' વનસ્પતિના આશરે ૩૨ ચોરસ કિલોમીટરના મુખ્ય નૈસર્ગિક આવાસનું રક્ષણ કરે છે.<ref>[http://kurinji.in/kurinjimap.html map]</ref> ==== સંરક્ષિત વિસ્તારો ==== [[File:GrizzledSquirell-cauvery wls.jpg|thumb|right|રાક્ષસી ખિસકોલી (ગ્રીઝલડ જાયન્ટ સ્ક્વિરલ)]] આ જિલ્લામાં અનેક સંરક્ષિત વિસ્તારો આવેલા છે, જેમાં દક્ષિણમાં પેરિયાર ટાઇગર રિઝર્વ, પૂર્વમાં કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય, ઉત્તર-પૂર્વમાં ચિન્નર વન્યજીવ અભયારણ્ય, ઉત્તરમાં ઇરાવીકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તથા અનામૂડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને દક્ષિણમાં પંપાદુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો સમાવેશ થાય છે. આ સંરક્ષિત વિસ્તારો વાઘ, નીલગિરી તહર, ગ્રીઝલડ જાયન્ટ સ્ક્વિરલ (રાક્ષસી ખિસકોલી), નીલગિરી વૂડ-પીજન (જંગલી કબૂતર), હાથી, ગૌર (ભારતીય બાઇસન), સાબર હરણ, પર્પલ ફ્રોગ (વાયોલેટ દેડકો) અને નીલકુરિંજી સહિતની અનેક લુપ્તપ્રાય અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓ માટે ખૂબ પ્રખ્યાત છે.<ref>Government of Kerala, Forest and Wildlife Department, Notification No. 36/2006 F&WLD (6 October 2006) Retrieved 5 December 2007 [http://kurinji.in/sro.html Kerala Gazette]</ref><ref>{{cite news |first=Mathew |last=Roy |date=25 September 2006 |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |access-date=5 December 2007 |url=http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|url-status=dead|newspaper=The Hindu |archive-date=1 October 2007}}</ref> ==== થુમ્મનકુથુ ધોધ ==== થુમ્મનકુથુ એ આ જિલ્લામાં આવેલા થોડુપુઝા નજીકનો એક મનોરમ જળધોધ છે. થુમ્મનકુથુ એ માત્ર એક જળધોધ નથી પરંતુ ૫ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલી ૧૨ ધોધની એક શ્રેણી છે.<ref>[http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/idukki/thommankuthu-eco-tourism Thomankoothu eco tourism] kerala.gov.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208131134/http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/idukki/thommankuthu-eco-tourism |date=8 December 2019 }}</ref> તે ઈડુક્કી, કેરળના મુખ્ય ઇકો-ટૂરિઝમ કેન્દ્રોમાંનું એક છે. [[ચિત્ર:Marayoor.jpg|thumb|200px|ઇડ્ડક્કિ જિલ્લાના ઉત્તર પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા મારયૂર પ્રદેશની એક નદી]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] asbh2oemzusqy88ix66tz4q50gu16iy 0 94607 903679 847186 2026-08-14T14:24:35Z Snehrashmi 41463 /* પ્રસ્તાવના */ 903679 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam |name = ઇડ્ડક્કિ બંધ |image = IdukkiDamConcaveSide.jpg |image_caption = નીચાણવાળા વિસ્તારમાંથી દેખાતો ઇડ્ડક્કિ બંધ |location_map = India3#India Kerala#India Tamil Nadu |coordinates = {{coord|9|50|34|N|76|58|34|E|type:landmark|display=inline}} |location = [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો]], કેરળ, ભારત |purpose = જળવિદ્યુત |status = O |construction_began = ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ |opening = ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩ |owner = કેરળ રાજ્ય વિદ્યુત બોર્ડ |dam_type = કોંક્રીટ, બેવડો વળાંક, પાતળી કમાન |dam_crosses = પેરિયાર નદી |dam_height = {{Convert|168.91|m|ft|0|abbr=on}} |dam_length = {{Convert|365.85|m|ft|0|abbr=on}} |dam_volume = {{convert|450000|m3|abbr=on}} |res_capacity_total = {{Convert|1996|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_active = {{Convert|1459|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_inactive = {{Convert|536|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_catchment = {{Convert|649.3|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_surface = {{Convert|60|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_elevation = {{Convert|732.62|m|ft|0|abbr=on}} |plant_commission = ૧૯૭૫ |plant_turbines = 6 x 130 મેગાવોટ પેલેટોન પ્રકાર |plant_capacity = ૭૮૦ મેગાવોટ }} [[ચિત્ર:Idukki_Dam_Reservoir.jpg|thumb|ઇડ્ડક્કિ બંધ જળાશય]] '''ઇડ્ડક્કિ બંધ''' એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો|ઇડુક્કી જિલ્લા]]માં પેરિયાર નદી પર નિર્માણ કરવામાં આવેલો એક બેવડા વળાંક ધરાવતી કમાનો વાળો બંધ છે. આ ડેમ સ્થાનિક રીતે 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' તરીકે ઓળખાતી બે ગ્રેનાઈટ ટેકરીઓની વચ્ચે આવેલી સાંકડી ઘાટી પર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ડેમનું નિર્માણ કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડ (KSEB) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તેની માલિકી પણ તેમની પાસે છે. અને તેના વડે ૭૮૦ મેગાવોટ જળવિદ્યુત પેદા થાય છે, જેની શરૂઆત ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫માં થઇ હતી.<ref name="idukki">{{Cite web|url=http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|title=Idukki District Hydroelectric projects|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭|archive-date=2015-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819084557/http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|url-status=dead}}</ref> આ બંધ કોંક્રિટનો અને બેવડો વળાંક ધરાવતો પાતળો કમાન બંધ છે.<ref>{{Cite web|url=http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html|title=Salient Features - Dam|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭}}</ref> આ ડેમનું નિર્માણ ચેરુથોની અને કુલમાવુ ખાતે આવેલા અન્ય બે ડેમની સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. આ ત્રણેય મુખ્ય ડેમ અને બે સેડલ ડેમ — કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જંકશન નજીક) અને કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જમણો કાંઠો) — ભેગા મળીને૬૦ ચોરસ કિલોમીટર (૨૩ ચોરસ માઈલ)ના ક્ષેત્રફળ ધરાવતું એક વિશાળ કૃત્રિમ સરોવર (જળાશય) બનાવે છે. અહીં સંગ્રહિત કરવામાં આવેલા પાણીનો ઉપયોગ નજીકમાં આવેલી ખડકાળ ગુફાઓની અંદર સ્થિત મૂલામટ્ટમ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરવામાં આવે છે.<ref name="idukki_gov_in" /> ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીની ક્ષમતા અને આવક વધારવા માટે પાછળથી નરકક્કાનમ, અઝુથા, વઝીક્કડવુ, વડક્કેપુઝા અને કુટ્ટિયાર ડાયવર્ઝન યોજનાઓ ઉમેરવામાં આવી હતી. <mapframe text="ઇડ્ડક્કિ બંધ" width=350 height=350 zoom=13 latitude=9.842778 longitude=76.976111 align=center> { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "ઇડ્ડક્કિ બંધ", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "small", "marker-color": "0050d0" } } </mapframe> == સંદર્ભો == {{reflist}} {{Commons category|Idukki Dam|ઇડ્ડક્કિ બંધ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભારતના જળબંધો]] [[શ્રેણી:કેરળ]] 4ept74h4an8az2lbj42usep3zshcyzd 903680 903679 2026-08-14T14:26:24Z Snehrashmi 41463 /* માહિતી ચોકઠું */ છબી બદલી 903680 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam |name = ઇડ્ડક્કિ બંધ |image = Idukki009.jpg |image_caption = ઇડ્ડક્કિ બંધ |location_map = India3#India Kerala#India Tamil Nadu |coordinates = {{coord|9|50|34|N|76|58|34|E|type:landmark|display=inline}} |location = [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો]], કેરળ, ભારત |purpose = જળવિદ્યુત |status = O |construction_began = ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ |opening = ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩ |owner = કેરળ રાજ્ય વિદ્યુત બોર્ડ |dam_type = કોંક્રીટ, બેવડો વળાંક, પાતળી કમાન |dam_crosses = પેરિયાર નદી |dam_height = {{Convert|168.91|m|ft|0|abbr=on}} |dam_length = {{Convert|365.85|m|ft|0|abbr=on}} |dam_volume = {{convert|450000|m3|abbr=on}} |res_capacity_total = {{Convert|1996|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_active = {{Convert|1459|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_inactive = {{Convert|536|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_catchment = {{Convert|649.3|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_surface = {{Convert|60|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_elevation = {{Convert|732.62|m|ft|0|abbr=on}} |plant_commission = ૧૯૭૫ |plant_turbines = 6 x 130 મેગાવોટ પેલેટોન પ્રકાર |plant_capacity = ૭૮૦ મેગાવોટ }} [[ચિત્ર:Idukki_Dam_Reservoir.jpg|thumb|ઇડ્ડક્કિ બંધ જળાશય]] '''ઇડ્ડક્કિ બંધ''' એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો|ઇડુક્કી જિલ્લા]]માં પેરિયાર નદી પર નિર્માણ કરવામાં આવેલો એક બેવડા વળાંક ધરાવતી કમાનો વાળો બંધ છે. આ ડેમ સ્થાનિક રીતે 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' તરીકે ઓળખાતી બે ગ્રેનાઈટ ટેકરીઓની વચ્ચે આવેલી સાંકડી ઘાટી પર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ડેમનું નિર્માણ કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડ (KSEB) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તેની માલિકી પણ તેમની પાસે છે. અને તેના વડે ૭૮૦ મેગાવોટ જળવિદ્યુત પેદા થાય છે, જેની શરૂઆત ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫માં થઇ હતી.<ref name="idukki">{{Cite web|url=http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|title=Idukki District Hydroelectric projects|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭|archive-date=2015-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819084557/http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|url-status=dead}}</ref> આ બંધ કોંક્રિટનો અને બેવડો વળાંક ધરાવતો પાતળો કમાન બંધ છે.<ref>{{Cite web|url=http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html|title=Salient Features - Dam|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭}}</ref> આ ડેમનું નિર્માણ ચેરુથોની અને કુલમાવુ ખાતે આવેલા અન્ય બે ડેમની સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. આ ત્રણેય મુખ્ય ડેમ અને બે સેડલ ડેમ — કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જંકશન નજીક) અને કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જમણો કાંઠો) — ભેગા મળીને૬૦ ચોરસ કિલોમીટર (૨૩ ચોરસ માઈલ)ના ક્ષેત્રફળ ધરાવતું એક વિશાળ કૃત્રિમ સરોવર (જળાશય) બનાવે છે. અહીં સંગ્રહિત કરવામાં આવેલા પાણીનો ઉપયોગ નજીકમાં આવેલી ખડકાળ ગુફાઓની અંદર સ્થિત મૂલામટ્ટમ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરવામાં આવે છે.<ref name="idukki_gov_in" /> ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીની ક્ષમતા અને આવક વધારવા માટે પાછળથી નરકક્કાનમ, અઝુથા, વઝીક્કડવુ, વડક્કેપુઝા અને કુટ્ટિયાર ડાયવર્ઝન યોજનાઓ ઉમેરવામાં આવી હતી. <mapframe text="ઇડ્ડક્કિ બંધ" width=350 height=350 zoom=13 latitude=9.842778 longitude=76.976111 align=center> { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "ઇડ્ડક્કિ બંધ", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "small", "marker-color": "0050d0" } } </mapframe> == સંદર્ભો == {{reflist}} {{Commons category|Idukki Dam|ઇડ્ડક્કિ બંધ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભારતના જળબંધો]] [[શ્રેણી:કેરળ]] qkksbz22o9lx5tf4b5opq5m7t4a3jdf 903681 903680 2026-08-14T14:36:36Z Snehrashmi 41463 /* ઇતિહાસ */ પ્રારંભિક સર્વેક્ષણ 903681 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam |name = ઇડ્ડક્કિ બંધ |image = Idukki009.jpg |image_caption = ઇડ્ડક્કિ બંધ |location_map = India3#India Kerala#India Tamil Nadu |coordinates = {{coord|9|50|34|N|76|58|34|E|type:landmark|display=inline}} |location = [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો]], કેરળ, ભારત |purpose = જળવિદ્યુત |status = O |construction_began = ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ |opening = ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩ |owner = કેરળ રાજ્ય વિદ્યુત બોર્ડ |dam_type = કોંક્રીટ, બેવડો વળાંક, પાતળી કમાન |dam_crosses = પેરિયાર નદી |dam_height = {{Convert|168.91|m|ft|0|abbr=on}} |dam_length = {{Convert|365.85|m|ft|0|abbr=on}} |dam_volume = {{convert|450000|m3|abbr=on}} |res_capacity_total = {{Convert|1996|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_active = {{Convert|1459|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_inactive = {{Convert|536|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_catchment = {{Convert|649.3|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_surface = {{Convert|60|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_elevation = {{Convert|732.62|m|ft|0|abbr=on}} |plant_commission = ૧૯૭૫ |plant_turbines = 6 x 130 મેગાવોટ પેલેટોન પ્રકાર |plant_capacity = ૭૮૦ મેગાવોટ }} [[ચિત્ર:Idukki_Dam_Reservoir.jpg|thumb|ઇડ્ડક્કિ બંધ જળાશય]] '''ઇડ્ડક્કિ બંધ''' એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો|ઇડુક્કી જિલ્લા]]માં પેરિયાર નદી પર નિર્માણ કરવામાં આવેલો એક બેવડા વળાંક ધરાવતી કમાનો વાળો બંધ છે. આ ડેમ સ્થાનિક રીતે 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' તરીકે ઓળખાતી બે ગ્રેનાઈટ ટેકરીઓની વચ્ચે આવેલી સાંકડી ઘાટી પર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ડેમનું નિર્માણ કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડ (KSEB) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તેની માલિકી પણ તેમની પાસે છે. અને તેના વડે ૭૮૦ મેગાવોટ જળવિદ્યુત પેદા થાય છે, જેની શરૂઆત ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫માં થઇ હતી.<ref name="idukki">{{Cite web|url=http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|title=Idukki District Hydroelectric projects|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭|archive-date=2015-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819084557/http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|url-status=dead}}</ref> આ બંધ કોંક્રિટનો અને બેવડો વળાંક ધરાવતો પાતળો કમાન બંધ છે.<ref>{{Cite web|url=http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html|title=Salient Features - Dam|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭}}</ref> આ ડેમનું નિર્માણ ચેરુથોની અને કુલમાવુ ખાતે આવેલા અન્ય બે ડેમની સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. આ ત્રણેય મુખ્ય ડેમ અને બે સેડલ ડેમ — કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જંકશન નજીક) અને કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જમણો કાંઠો) — ભેગા મળીને૬૦ ચોરસ કિલોમીટર (૨૩ ચોરસ માઈલ)ના ક્ષેત્રફળ ધરાવતું એક વિશાળ કૃત્રિમ સરોવર (જળાશય) બનાવે છે. અહીં સંગ્રહિત કરવામાં આવેલા પાણીનો ઉપયોગ નજીકમાં આવેલી ખડકાળ ગુફાઓની અંદર સ્થિત મૂલામટ્ટમ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરવામાં આવે છે.<ref name="idukki_gov_in" /> ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીની ક્ષમતા અને આવક વધારવા માટે પાછળથી નરકક્કાનમ, અઝુથા, વઝીક્કડવુ, વડક્કેપુઝા અને કુટ્ટિયાર ડાયવર્ઝન યોજનાઓ ઉમેરવામાં આવી હતી. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક સર્વેક્ષણ === વીજ ઉત્પાદન માટે ડેમ બનાવવાનો વિચાર સૌથી પહેલાં ૧૯૧૯માં ઇટાલિયન એન્જિનિયર જેકબ દ્વારા ત્રાવણકોર સરકારને સુપ્રત કરાયેલા એક અહેવાલમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ સરકારે તેનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. ઇતિહાસ અનુસાર, ૧૯૨૨માં 'ઉરાલી' આદિવાસી સમુદાયના વડા શ્રી ચેમ્બન કરુવેલ્લાયન કોલુમ્બન વર્તમાન આર્ચ ડેમ નજીકના જંગલોમાં શિકાર કરવા આવેલા મલંકરા એસ્ટેટના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ ડબલ્યુ. જે. જોન અને તેમના મિત્ર એ. સી. થૉમસ એડત્તુને રસ્તો બતાવ્યો હતો. અહીં 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' ટેકરીઓની પૌરાણિક કથા સાંભળ્યા બાદ અને બે પર્વતો વચ્ચે પાણીના મનોહર પ્રવાહને જોઈને, એ. સી. થૉમસ ખૂબ પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમણે આ સ્થળને આર્ચ ડેમ નિર્માણ માટે અત્યંત યોગ્ય ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/man-who-changed-the-course-of-a-river/article6721679.ece|title=Man who changed the course of a river|newspaper=The Hindu|date=24 December 2014|last1=Raman|first1=Giji K.}}</ref> ૧૯૩૨માં, ડબલ્યુ. જે. જોને વીજળી ઉત્પાદન માટે ઇડુક્કી ખાતે ડેમ બનાવવાની શક્યતા અંગે ત્રાવણકોર સરકારને એક અહેવાલ સોંપ્યો હતો.<ref>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://www.keralatourism.org/munnar/idukki-dam.php |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ૧૯૩૫માં, વિધાનસભાના સભ્ય શ્રી કે. એ. નારાયણ પિલ્લાઈ ઇડુક્કી પ્રોજેક્ટને ત્રાવણકોર સરકારના ધ્યાન પર લાવ્યા હતા. ૧૯૩૭માં, ઇટાલિયન એન્જિનિયરો એન્જેલો ઓમેડાયો અને ક્લાંથેયો માસેલે આ ક્ષેત્રમાં એક અભ્યાસ હાથ ધર્યો હતો, પરંતુ તે સમયે વાત આગળ વધી શકી નહોતી. ૧૯૪૭માં, ત્રાવણકોર સરકારના તત્કાલીન મુખ્ય વિદ્યુત ઇજનેર શ્રી પી. જોસેફ જોન દ્વારા એક પ્રાથમિક તપાસ અહેવાલ તૈયાર કરીને સરકારને સુપરત કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૫૬માં રાજ્ય સરકારની વિનંતી પર કેન્દ્રીય જળ આયોગ દ્વારા વિસ્તૃત તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ યોજનાનો પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ ૧૯૬૧માં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો અને આયોજન પંચ દ્વારા ૧૯૬૩માં આ યોજનાના અમલીકરણ માટે મંજૂરી આપી હતી. ૧૯૬૪માં, અધિક્ષક ઇજનેર શ્રી ઈ. યુ. ફિલિપોઝના નેતૃત્વ હેઠળ પ્રોજેક્ટના પ્રારંભિક કાર્યોની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. <gallery> File:WillowsPhilipose.jpg|કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના અધિક્ષક ઇજનેર ઇ.યુ. ફિલિપોઝ, પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટ કાર્યના હવાલામાં, મુલાકાતી કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ શ્રી અને શ્રીમતી ફ્રેડ વિલોઝ સાથે. File:KolumbanIdukkiDamSite.jpg|આદિવાસી વડા, ચેમ્બન વેલ્લાયન કોલુમ્બન, જેમણે કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ ફ્રેડ વિલોઝ સાથે ઇડુક્કી કમાન બંધ સ્થળ તરફ ધ્યાન દોર્યું. File:IdukkiDamSite.jpg|બાંધકામ પહેલાં ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ સાઇટ </gallery> <mapframe text="ઇડ્ડક્કિ બંધ" width=350 height=350 zoom=13 latitude=9.842778 longitude=76.976111 align=center> { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "ઇડ્ડક્કિ બંધ", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "small", "marker-color": "0050d0" } } </mapframe> == સંદર્ભો == {{reflist}} {{Commons category|Idukki Dam|ઇડ્ડક્કિ બંધ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભારતના જળબંધો]] [[શ્રેણી:કેરળ]] t4vg4yp78tpdogllr72kuxz0v1ypfvx 903682 903681 2026-08-14T14:41:00Z Snehrashmi 41463 /* બાંધકામ */ 903682 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam |name = ઇડ્ડક્કિ બંધ |image = Idukki009.jpg |image_caption = ઇડ્ડક્કિ બંધ |location_map = India3#India Kerala#India Tamil Nadu |coordinates = {{coord|9|50|34|N|76|58|34|E|type:landmark|display=inline}} |location = [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો]], કેરળ, ભારત |purpose = જળવિદ્યુત |status = O |construction_began = ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ |opening = ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩ |owner = કેરળ રાજ્ય વિદ્યુત બોર્ડ |dam_type = કોંક્રીટ, બેવડો વળાંક, પાતળી કમાન |dam_crosses = પેરિયાર નદી |dam_height = {{Convert|168.91|m|ft|0|abbr=on}} |dam_length = {{Convert|365.85|m|ft|0|abbr=on}} |dam_volume = {{convert|450000|m3|abbr=on}} |res_capacity_total = {{Convert|1996|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_active = {{Convert|1459|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_inactive = {{Convert|536|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_catchment = {{Convert|649.3|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_surface = {{Convert|60|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_elevation = {{Convert|732.62|m|ft|0|abbr=on}} |plant_commission = ૧૯૭૫ |plant_turbines = 6 x 130 મેગાવોટ પેલેટોન પ્રકાર |plant_capacity = ૭૮૦ મેગાવોટ }} [[ચિત્ર:Idukki_Dam_Reservoir.jpg|thumb|ઇડ્ડક્કિ બંધ જળાશય]] '''ઇડ્ડક્કિ બંધ''' એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો|ઇડુક્કી જિલ્લા]]માં પેરિયાર નદી પર નિર્માણ કરવામાં આવેલો એક બેવડા વળાંક ધરાવતી કમાનો વાળો બંધ છે. આ ડેમ સ્થાનિક રીતે 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' તરીકે ઓળખાતી બે ગ્રેનાઈટ ટેકરીઓની વચ્ચે આવેલી સાંકડી ઘાટી પર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ડેમનું નિર્માણ કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડ (KSEB) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તેની માલિકી પણ તેમની પાસે છે. અને તેના વડે ૭૮૦ મેગાવોટ જળવિદ્યુત પેદા થાય છે, જેની શરૂઆત ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫માં થઇ હતી.<ref name="idukki">{{Cite web|url=http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|title=Idukki District Hydroelectric projects|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭|archive-date=2015-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819084557/http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|url-status=dead}}</ref> આ બંધ કોંક્રિટનો અને બેવડો વળાંક ધરાવતો પાતળો કમાન બંધ છે.<ref>{{Cite web|url=http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html|title=Salient Features - Dam|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭}}</ref> આ ડેમનું નિર્માણ ચેરુથોની અને કુલમાવુ ખાતે આવેલા અન્ય બે ડેમની સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. આ ત્રણેય મુખ્ય ડેમ અને બે સેડલ ડેમ — કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જંકશન નજીક) અને કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જમણો કાંઠો) — ભેગા મળીને૬૦ ચોરસ કિલોમીટર (૨૩ ચોરસ માઈલ)ના ક્ષેત્રફળ ધરાવતું એક વિશાળ કૃત્રિમ સરોવર (જળાશય) બનાવે છે. અહીં સંગ્રહિત કરવામાં આવેલા પાણીનો ઉપયોગ નજીકમાં આવેલી ખડકાળ ગુફાઓની અંદર સ્થિત મૂલામટ્ટમ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરવામાં આવે છે.<ref name="idukki_gov_in" /> ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીની ક્ષમતા અને આવક વધારવા માટે પાછળથી નરકક્કાનમ, અઝુથા, વઝીક્કડવુ, વડક્કેપુઝા અને કુટ્ટિયાર ડાયવર્ઝન યોજનાઓ ઉમેરવામાં આવી હતી. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક સર્વેક્ષણ === વીજ ઉત્પાદન માટે ડેમ બનાવવાનો વિચાર સૌથી પહેલાં ૧૯૧૯માં ઇટાલિયન એન્જિનિયર જેકબ દ્વારા ત્રાવણકોર સરકારને સુપ્રત કરાયેલા એક અહેવાલમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ સરકારે તેનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. ઇતિહાસ અનુસાર, ૧૯૨૨માં 'ઉરાલી' આદિવાસી સમુદાયના વડા શ્રી ચેમ્બન કરુવેલ્લાયન કોલુમ્બન વર્તમાન આર્ચ ડેમ નજીકના જંગલોમાં શિકાર કરવા આવેલા મલંકરા એસ્ટેટના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ ડબલ્યુ. જે. જોન અને તેમના મિત્ર એ. સી. થૉમસ એડત્તુને રસ્તો બતાવ્યો હતો. અહીં 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' ટેકરીઓની પૌરાણિક કથા સાંભળ્યા બાદ અને બે પર્વતો વચ્ચે પાણીના મનોહર પ્રવાહને જોઈને, એ. સી. થૉમસ ખૂબ પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમણે આ સ્થળને આર્ચ ડેમ નિર્માણ માટે અત્યંત યોગ્ય ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/man-who-changed-the-course-of-a-river/article6721679.ece|title=Man who changed the course of a river|newspaper=The Hindu|date=24 December 2014|last1=Raman|first1=Giji K.}}</ref> ૧૯૩૨માં, ડબલ્યુ. જે. જોને વીજળી ઉત્પાદન માટે ઇડુક્કી ખાતે ડેમ બનાવવાની શક્યતા અંગે ત્રાવણકોર સરકારને એક અહેવાલ સોંપ્યો હતો.<ref>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://www.keralatourism.org/munnar/idukki-dam.php |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ૧૯૩૫માં, વિધાનસભાના સભ્ય શ્રી કે. એ. નારાયણ પિલ્લાઈ ઇડુક્કી પ્રોજેક્ટને ત્રાવણકોર સરકારના ધ્યાન પર લાવ્યા હતા. ૧૯૩૭માં, ઇટાલિયન એન્જિનિયરો એન્જેલો ઓમેડાયો અને ક્લાંથેયો માસેલે આ ક્ષેત્રમાં એક અભ્યાસ હાથ ધર્યો હતો, પરંતુ તે સમયે વાત આગળ વધી શકી નહોતી. ૧૯૪૭માં, ત્રાવણકોર સરકારના તત્કાલીન મુખ્ય વિદ્યુત ઇજનેર શ્રી પી. જોસેફ જોન દ્વારા એક પ્રાથમિક તપાસ અહેવાલ તૈયાર કરીને સરકારને સુપરત કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૫૬માં રાજ્ય સરકારની વિનંતી પર કેન્દ્રીય જળ આયોગ દ્વારા વિસ્તૃત તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ યોજનાનો પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ ૧૯૬૧માં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો અને આયોજન પંચ દ્વારા ૧૯૬૩માં આ યોજનાના અમલીકરણ માટે મંજૂરી આપી હતી. ૧૯૬૪માં, અધિક્ષક ઇજનેર શ્રી ઈ. યુ. ફિલિપોઝના નેતૃત્વ હેઠળ પ્રોજેક્ટના પ્રારંભિક કાર્યોની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. <gallery> File:WillowsPhilipose.jpg|કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના અધિક્ષક ઇજનેર ઇ.યુ. ફિલિપોઝ, પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટ કાર્યના હવાલામાં, મુલાકાતી કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ શ્રી અને શ્રીમતી ફ્રેડ વિલોઝ સાથે. File:KolumbanIdukkiDamSite.jpg|આદિવાસી વડા, ચેમ્બન વેલ્લાયન કોલુમ્બન, જેમણે કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ ફ્રેડ વિલોઝ સાથે ઇડુક્કી કમાન બંધ સ્થળ તરફ ધ્યાન દોર્યું. File:IdukkiDamSite.jpg|બાંધકામ પહેલાં ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ સાઇટ </gallery> === બાંધકામ === આ બંધનું બાંધકામ ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ ના રોજ શરૂ થયું હતું. આ પ્રોજેક્ટનું નેતૃત્વ ઇડુક્કી હાઇડલ પ્રોજેક્ટના કો-ઓર્ડિનેટર અને જિલ્લા કલેક્ટર તરીકે નિયુક્ત થયેલા ડૉ. ડી. બાબુ પોલ IAS દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમને કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના નિવૃત્ત ચીફ એન્જિનિયરો શ્રી સી.વી. મેથ્યુઝ અને શ્રી એમ. રામચંદ્રન જેવા અનેક અગ્રણી એન્જિનિયરોનો સાથ મળ્યો હતો. કેનેડા સરકારે લાંબા ગાળાની લોન અને ગ્રાન્ટ આપીને આ પ્રોજેક્ટમાં આર્થિક મદદ કરી હતી. કેનેડિયન સહાય હેઠળ એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રે જાણીતી એસએનસી-લાવાલિન કંપનીના કન્સલ્ટિંગ એન્જિનિયરો પ્રોજેક્ટના એન્જિનિયરોને સલાહ અને મદદ આપી રહ્યા હતા, જ્યારે વાલચંદ ગ્રુપની હિન્દુસ્તાન કન્સ્ટ્રક્શન કંપનીએ બાંધકામ માટેની બોલી (બીડ) જીતી હતી.<ref>{{cite web |title=Dams and Barrages |url=https://hccindia.com/products/dams-and-barrages |website=hccindia.com |publisher=Hindustan Construction Company}}</ref> ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩માં ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીનો સંગ્રહ કરવાનું શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫ના રોજ પ્રથમ મશીનના ટ્રાયલ રનનું ઉદ્‌ઘાટન કરવામાં આવ્યું, અને ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૬ ના રોજ તત્કાલીન વડાપ્રધાન શ્રીમતી ઇન્દિરા ગાંધી દ્વારા પાવર સ્ટેશનનું વાણિજ્યિક સંચાલન રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/building-idukki-dam-workers-hired-project-recall-struggle-85857|title = The building of Idukki dam: Workers hired for project recall the struggle|date = 2 August 2018}}</ref> <mapframe text="ઇડ્ડક્કિ બંધ" width=350 height=350 zoom=13 latitude=9.842778 longitude=76.976111 align=center> { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "ઇડ્ડક્કિ બંધ", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "small", "marker-color": "0050d0" } } </mapframe> == સંદર્ભો == {{reflist}} {{Commons category|Idukki Dam|ઇડ્ડક્કિ બંધ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભારતના જળબંધો]] [[શ્રેણી:કેરળ]] t6rd8fy2g2qrprof34kz78lmsgeetcr 903683 903682 2026-08-14T14:49:22Z Snehrashmi 41463 /* ઇતિહાસ */ ૨૦૧૮નું પૂર 903683 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam |name = ઇડ્ડક્કિ બંધ |image = Idukki009.jpg |image_caption = ઇડ્ડક્કિ બંધ |location_map = India3#India Kerala#India Tamil Nadu |coordinates = {{coord|9|50|34|N|76|58|34|E|type:landmark|display=inline}} |location = [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો]], કેરળ, ભારત |purpose = જળવિદ્યુત |status = O |construction_began = ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ |opening = ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩ |owner = કેરળ રાજ્ય વિદ્યુત બોર્ડ |dam_type = કોંક્રીટ, બેવડો વળાંક, પાતળી કમાન |dam_crosses = પેરિયાર નદી |dam_height = {{Convert|168.91|m|ft|0|abbr=on}} |dam_length = {{Convert|365.85|m|ft|0|abbr=on}} |dam_volume = {{convert|450000|m3|abbr=on}} |res_capacity_total = {{Convert|1996|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_active = {{Convert|1459|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_inactive = {{Convert|536|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_catchment = {{Convert|649.3|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_surface = {{Convert|60|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_elevation = {{Convert|732.62|m|ft|0|abbr=on}} |plant_commission = ૧૯૭૫ |plant_turbines = 6 x 130 મેગાવોટ પેલેટોન પ્રકાર |plant_capacity = ૭૮૦ મેગાવોટ }} [[ચિત્ર:Idukki_Dam_Reservoir.jpg|thumb|ઇડ્ડક્કિ બંધ જળાશય]] '''ઇડ્ડક્કિ બંધ''' એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો|ઇડુક્કી જિલ્લા]]માં પેરિયાર નદી પર નિર્માણ કરવામાં આવેલો એક બેવડા વળાંક ધરાવતી કમાનો વાળો બંધ છે. આ ડેમ સ્થાનિક રીતે 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' તરીકે ઓળખાતી બે ગ્રેનાઈટ ટેકરીઓની વચ્ચે આવેલી સાંકડી ઘાટી પર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ડેમનું નિર્માણ કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડ (KSEB) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તેની માલિકી પણ તેમની પાસે છે. અને તેના વડે ૭૮૦ મેગાવોટ જળવિદ્યુત પેદા થાય છે, જેની શરૂઆત ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫માં થઇ હતી.<ref name="idukki">{{Cite web|url=http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|title=Idukki District Hydroelectric projects|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭|archive-date=2015-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819084557/http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|url-status=dead}}</ref> આ બંધ કોંક્રિટનો અને બેવડો વળાંક ધરાવતો પાતળો કમાન બંધ છે.<ref>{{Cite web|url=http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html|title=Salient Features - Dam|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭}}</ref> આ ડેમનું નિર્માણ ચેરુથોની અને કુલમાવુ ખાતે આવેલા અન્ય બે ડેમની સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. આ ત્રણેય મુખ્ય ડેમ અને બે સેડલ ડેમ — કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જંકશન નજીક) અને કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જમણો કાંઠો) — ભેગા મળીને૬૦ ચોરસ કિલોમીટર (૨૩ ચોરસ માઈલ)ના ક્ષેત્રફળ ધરાવતું એક વિશાળ કૃત્રિમ સરોવર (જળાશય) બનાવે છે. અહીં સંગ્રહિત કરવામાં આવેલા પાણીનો ઉપયોગ નજીકમાં આવેલી ખડકાળ ગુફાઓની અંદર સ્થિત મૂલામટ્ટમ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરવામાં આવે છે.<ref name="idukki_gov_in" /> ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીની ક્ષમતા અને આવક વધારવા માટે પાછળથી નરકક્કાનમ, અઝુથા, વઝીક્કડવુ, વડક્કેપુઝા અને કુટ્ટિયાર ડાયવર્ઝન યોજનાઓ ઉમેરવામાં આવી હતી. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક સર્વેક્ષણ === વીજ ઉત્પાદન માટે ડેમ બનાવવાનો વિચાર સૌથી પહેલાં ૧૯૧૯માં ઇટાલિયન એન્જિનિયર જેકબ દ્વારા ત્રાવણકોર સરકારને સુપ્રત કરાયેલા એક અહેવાલમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ સરકારે તેનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. ઇતિહાસ અનુસાર, ૧૯૨૨માં 'ઉરાલી' આદિવાસી સમુદાયના વડા શ્રી ચેમ્બન કરુવેલ્લાયન કોલુમ્બન વર્તમાન આર્ચ ડેમ નજીકના જંગલોમાં શિકાર કરવા આવેલા મલંકરા એસ્ટેટના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ ડબલ્યુ. જે. જોન અને તેમના મિત્ર એ. સી. થૉમસ એડત્તુને રસ્તો બતાવ્યો હતો. અહીં 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' ટેકરીઓની પૌરાણિક કથા સાંભળ્યા બાદ અને બે પર્વતો વચ્ચે પાણીના મનોહર પ્રવાહને જોઈને, એ. સી. થૉમસ ખૂબ પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમણે આ સ્થળને આર્ચ ડેમ નિર્માણ માટે અત્યંત યોગ્ય ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/man-who-changed-the-course-of-a-river/article6721679.ece|title=Man who changed the course of a river|newspaper=The Hindu|date=24 December 2014|last1=Raman|first1=Giji K.}}</ref> ૧૯૩૨માં, ડબલ્યુ. જે. જોને વીજળી ઉત્પાદન માટે ઇડુક્કી ખાતે ડેમ બનાવવાની શક્યતા અંગે ત્રાવણકોર સરકારને એક અહેવાલ સોંપ્યો હતો.<ref>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://www.keralatourism.org/munnar/idukki-dam.php |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ૧૯૩૫માં, વિધાનસભાના સભ્ય શ્રી કે. એ. નારાયણ પિલ્લાઈ ઇડુક્કી પ્રોજેક્ટને ત્રાવણકોર સરકારના ધ્યાન પર લાવ્યા હતા. ૧૯૩૭માં, ઇટાલિયન એન્જિનિયરો એન્જેલો ઓમેડાયો અને ક્લાંથેયો માસેલે આ ક્ષેત્રમાં એક અભ્યાસ હાથ ધર્યો હતો, પરંતુ તે સમયે વાત આગળ વધી શકી નહોતી. ૧૯૪૭માં, ત્રાવણકોર સરકારના તત્કાલીન મુખ્ય વિદ્યુત ઇજનેર શ્રી પી. જોસેફ જોન દ્વારા એક પ્રાથમિક તપાસ અહેવાલ તૈયાર કરીને સરકારને સુપરત કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૫૬માં રાજ્ય સરકારની વિનંતી પર કેન્દ્રીય જળ આયોગ દ્વારા વિસ્તૃત તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ યોજનાનો પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ ૧૯૬૧માં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો અને આયોજન પંચ દ્વારા ૧૯૬૩માં આ યોજનાના અમલીકરણ માટે મંજૂરી આપી હતી. ૧૯૬૪માં, અધિક્ષક ઇજનેર શ્રી ઈ. યુ. ફિલિપોઝના નેતૃત્વ હેઠળ પ્રોજેક્ટના પ્રારંભિક કાર્યોની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. <gallery> File:WillowsPhilipose.jpg|કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના અધિક્ષક ઇજનેર ઇ.યુ. ફિલિપોઝ, પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટ કાર્યના હવાલામાં, મુલાકાતી કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ શ્રી અને શ્રીમતી ફ્રેડ વિલોઝ સાથે. File:KolumbanIdukkiDamSite.jpg|આદિવાસી વડા, ચેમ્બન વેલ્લાયન કોલુમ્બન, જેમણે કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ ફ્રેડ વિલોઝ સાથે ઇડુક્કી કમાન બંધ સ્થળ તરફ ધ્યાન દોર્યું. File:IdukkiDamSite.jpg|બાંધકામ પહેલાં ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ સાઇટ </gallery> === બાંધકામ === આ બંધનું બાંધકામ ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ ના રોજ શરૂ થયું હતું. આ પ્રોજેક્ટનું નેતૃત્વ ઇડુક્કી હાઇડલ પ્રોજેક્ટના કો-ઓર્ડિનેટર અને જિલ્લા કલેક્ટર તરીકે નિયુક્ત થયેલા ડૉ. ડી. બાબુ પોલ IAS દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમને કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના નિવૃત્ત ચીફ એન્જિનિયરો શ્રી સી.વી. મેથ્યુઝ અને શ્રી એમ. રામચંદ્રન જેવા અનેક અગ્રણી એન્જિનિયરોનો સાથ મળ્યો હતો. કેનેડા સરકારે લાંબા ગાળાની લોન અને ગ્રાન્ટ આપીને આ પ્રોજેક્ટમાં આર્થિક મદદ કરી હતી. કેનેડિયન સહાય હેઠળ એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રે જાણીતી એસએનસી-લાવાલિન કંપનીના કન્સલ્ટિંગ એન્જિનિયરો પ્રોજેક્ટના એન્જિનિયરોને સલાહ અને મદદ આપી રહ્યા હતા, જ્યારે વાલચંદ ગ્રુપની હિન્દુસ્તાન કન્સ્ટ્રક્શન કંપનીએ બાંધકામ માટેની બોલી (બીડ) જીતી હતી.<ref>{{cite web |title=Dams and Barrages |url=https://hccindia.com/products/dams-and-barrages |website=hccindia.com |publisher=Hindustan Construction Company}}</ref> ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩માં ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીનો સંગ્રહ કરવાનું શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫ના રોજ પ્રથમ મશીનના ટ્રાયલ રનનું ઉદ્‌ઘાટન કરવામાં આવ્યું, અને ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૬ ના રોજ તત્કાલીન વડાપ્રધાન શ્રીમતી ઇન્દિરા ગાંધી દ્વારા પાવર સ્ટેશનનું વાણિજ્યિક સંચાલન રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/building-idukki-dam-workers-hired-project-recall-struggle-85857|title = The building of Idukki dam: Workers hired for project recall the struggle|date = 2 August 2018}}</ref> === ૨૦૧૮નું પૂર === ૧૯૭૬માં ઇડુક્કી જળાશયના ઉદ્‌ઘાટન પછી, તેની સાથે જોડાયેલા ચેરુથોની ડેમ પર આવેલા ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) માત્ર બે જ વાર ખોલવામાં આવ્યા હતા — ઓક્ટોબર ૧૯૮૧ અને ઓક્ટોબર ૧૯૯૨ માં, અને તે બંને વખતે ઉત્તર-પૂર્વના ચોમાસા દરમિયાન ખોલાયા હતા.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ૨૦૧૮ ના કેરળના પૂર દરમિયાન, નૈઋત્યના ચોમાસામાં થયેલા અભૂતપૂર્વ અને ભારે વરસાદને કારણે જળાશયનું પાણી તેના નિર્ધારિત સમય કરતા ઘણું વહેલું અસાધારણ સ્તરે ભરાઈ ગયું હતું. આના લીધે સત્તાવાળાઓને ઈતિહાસમાં પ્રથમ વખત નૈઋત્યના ચોમાસા દરમિયાન જળાશયમાંથી પાણી છોડવાની ફરજ પડી હતી.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> ૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૮ના રોજ ચેરુથોની ડેમનો પહેલો દરવાજો ખોલવામાં આવ્યો હતો, અને જળસ્તર ૨,૪૦૦ ફીટને વટાવી જતાં લગભગ ૨૬ કલાકની અંદર જ તમામ પાંચેય રેડિયલ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) ખોલી દેવામાં આવ્યા હતા. બંધના ઈતિહાસમાં આ પ્રથમ વાર બન્યું હતું કે જ્યારે તમામ પાંચેય દરવાજા એકસાથે ખોલવામાં આવ્યા હોય.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> ઇડુક્કી જળાશયમાંથી નિયંત્રિત રીતે છોડવામાં આવેલા પાણીના કારણે પેરિયાર નદીમાં પૂરની પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની હતી, જે નદી રેકોર્ડબ્રેક વરસાદને લીધે પહેલાથી જ ઓવરફ્લો થઈ રહી હતી. આના પરિણામે નીચાણવાળા વિસ્તારોમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોનું સ્થાનાંતરણ કરવું પડ્યું હતું, અને પાણી છોડવાના સમયગાળાને લઈને રાજ્ય સરકારને ટીકાઓનો સામનો પણ કરવો પડ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ત્યારબાદ કેન્દ્રિય જળ આયોગ (CWC) દ્વારા કરવામાં આવેલા પૃથ્થકરણમાં જાણવા મળ્યું કે પૂર દરમિયાન ઇડુક્કી અને નજીકના ઇડામાલયાર જળાશયોમાંથી છોડવામાં આવેલું પાણી નિયંત્રિત હતું અને તે ડેમની મહત્તમ પાણી છોડવાની ક્ષમતા કરતાં ઘણું ઓછું હતું. કમિશને તારણ કાઢ્યું હતું કે આ ડેમોએ પૂરની સ્થિતિ બગાડવાને બદલે તેને અમુક અંશે રોકવામાં મદદ કરી હતી.<ref>{{cite web|url=https://india.mongabay.com/2018/09/cwc-report-on-kerala-floods-dams-not-to-be-blamed/|title=CWC report on Kerala floods: Dams not to be blamed|work=Mongabay-India|date=18 September 2018}}</ref> જળસ્તર ઘટ્યા બાદ, લગભગ એક મહિના સુધી ખુલ્લા રહ્યા પછી આ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) બંધ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> <mapframe text="ઇડ્ડક્કિ બંધ" width=350 height=350 zoom=13 latitude=9.842778 longitude=76.976111 align=center> { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "ઇડ્ડક્કિ બંધ", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "small", "marker-color": "0050d0" } } </mapframe> == સંદર્ભો == {{reflist}} {{Commons category|Idukki Dam|ઇડ્ડક્કિ બંધ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભારતના જળબંધો]] [[શ્રેણી:કેરળ]] bcajrnzo4yk6ymu69s31uyqm2m1fqtn 903686 903683 2026-08-14T15:24:03Z Snehrashmi 41463 /* વિશેષતાઓ */ 903686 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam |name = ઇડ્ડક્કિ બંધ |image = Idukki009.jpg |image_caption = ઇડ્ડક્કિ બંધ |location_map = India3#India Kerala#India Tamil Nadu |coordinates = {{coord|9|50|34|N|76|58|34|E|type:landmark|display=inline}} |location = [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો]], કેરળ, ભારત |purpose = જળવિદ્યુત |status = O |construction_began = ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ |opening = ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩ |owner = કેરળ રાજ્ય વિદ્યુત બોર્ડ |dam_type = કોંક્રીટ, બેવડો વળાંક, પાતળી કમાન |dam_crosses = પેરિયાર નદી |dam_height = {{Convert|168.91|m|ft|0|abbr=on}} |dam_length = {{Convert|365.85|m|ft|0|abbr=on}} |dam_volume = {{convert|450000|m3|abbr=on}} |res_capacity_total = {{Convert|1996|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_active = {{Convert|1459|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_inactive = {{Convert|536|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_catchment = {{Convert|649.3|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_surface = {{Convert|60|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_elevation = {{Convert|732.62|m|ft|0|abbr=on}} |plant_commission = ૧૯૭૫ |plant_turbines = 6 x 130 મેગાવોટ પેલેટોન પ્રકાર |plant_capacity = ૭૮૦ મેગાવોટ }} [[ચિત્ર:Idukki_Dam_Reservoir.jpg|thumb|ઇડ્ડક્કિ બંધ જળાશય]] '''ઇડ્ડક્કિ બંધ''' એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો|ઇડુક્કી જિલ્લા]]માં પેરિયાર નદી પર નિર્માણ કરવામાં આવેલો એક બેવડા વળાંક ધરાવતી કમાનો વાળો બંધ છે. આ ડેમ સ્થાનિક રીતે 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' તરીકે ઓળખાતી બે ગ્રેનાઈટ ટેકરીઓની વચ્ચે આવેલી સાંકડી ઘાટી પર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ડેમનું નિર્માણ કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડ (KSEB) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તેની માલિકી પણ તેમની પાસે છે. અને તેના વડે ૭૮૦ મેગાવોટ જળવિદ્યુત પેદા થાય છે, જેની શરૂઆત ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫માં થઇ હતી.<ref name="idukki">{{Cite web|url=http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|title=Idukki District Hydroelectric projects|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭|archive-date=2015-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819084557/http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|url-status=dead}}</ref> આ બંધ કોંક્રિટનો અને બેવડો વળાંક ધરાવતો પાતળો કમાન બંધ છે.<ref>{{Cite web|url=http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html|title=Salient Features - Dam|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭}}</ref> આ ડેમનું નિર્માણ ચેરુથોની અને કુલમાવુ ખાતે આવેલા અન્ય બે ડેમની સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. આ ત્રણેય મુખ્ય ડેમ અને બે સેડલ ડેમ — કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જંકશન નજીક) અને કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જમણો કાંઠો) — ભેગા મળીને૬૦ ચોરસ કિલોમીટર (૨૩ ચોરસ માઈલ)ના ક્ષેત્રફળ ધરાવતું એક વિશાળ કૃત્રિમ સરોવર (જળાશય) બનાવે છે. અહીં સંગ્રહિત કરવામાં આવેલા પાણીનો ઉપયોગ નજીકમાં આવેલી ખડકાળ ગુફાઓની અંદર સ્થિત મૂલામટ્ટમ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરવામાં આવે છે.<ref name="idukki_gov_in" /> ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીની ક્ષમતા અને આવક વધારવા માટે પાછળથી નરકક્કાનમ, અઝુથા, વઝીક્કડવુ, વડક્કેપુઝા અને કુટ્ટિયાર ડાયવર્ઝન યોજનાઓ ઉમેરવામાં આવી હતી. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક સર્વેક્ષણ === વીજ ઉત્પાદન માટે ડેમ બનાવવાનો વિચાર સૌથી પહેલાં ૧૯૧૯માં ઇટાલિયન એન્જિનિયર જેકબ દ્વારા ત્રાવણકોર સરકારને સુપ્રત કરાયેલા એક અહેવાલમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ સરકારે તેનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. ઇતિહાસ અનુસાર, ૧૯૨૨માં 'ઉરાલી' આદિવાસી સમુદાયના વડા શ્રી ચેમ્બન કરુવેલ્લાયન કોલુમ્બન વર્તમાન આર્ચ ડેમ નજીકના જંગલોમાં શિકાર કરવા આવેલા મલંકરા એસ્ટેટના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ ડબલ્યુ. જે. જોન અને તેમના મિત્ર એ. સી. થૉમસ એડત્તુને રસ્તો બતાવ્યો હતો. અહીં 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' ટેકરીઓની પૌરાણિક કથા સાંભળ્યા બાદ અને બે પર્વતો વચ્ચે પાણીના મનોહર પ્રવાહને જોઈને, એ. સી. થૉમસ ખૂબ પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમણે આ સ્થળને આર્ચ ડેમ નિર્માણ માટે અત્યંત યોગ્ય ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/man-who-changed-the-course-of-a-river/article6721679.ece|title=Man who changed the course of a river|newspaper=The Hindu|date=24 December 2014|last1=Raman|first1=Giji K.}}</ref> ૧૯૩૨માં, ડબલ્યુ. જે. જોને વીજળી ઉત્પાદન માટે ઇડુક્કી ખાતે ડેમ બનાવવાની શક્યતા અંગે ત્રાવણકોર સરકારને એક અહેવાલ સોંપ્યો હતો.<ref>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://www.keralatourism.org/munnar/idukki-dam.php |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ૧૯૩૫માં, વિધાનસભાના સભ્ય શ્રી કે. એ. નારાયણ પિલ્લાઈ ઇડુક્કી પ્રોજેક્ટને ત્રાવણકોર સરકારના ધ્યાન પર લાવ્યા હતા. ૧૯૩૭માં, ઇટાલિયન એન્જિનિયરો એન્જેલો ઓમેડાયો અને ક્લાંથેયો માસેલે આ ક્ષેત્રમાં એક અભ્યાસ હાથ ધર્યો હતો, પરંતુ તે સમયે વાત આગળ વધી શકી નહોતી. ૧૯૪૭માં, ત્રાવણકોર સરકારના તત્કાલીન મુખ્ય વિદ્યુત ઇજનેર શ્રી પી. જોસેફ જોન દ્વારા એક પ્રાથમિક તપાસ અહેવાલ તૈયાર કરીને સરકારને સુપરત કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૫૬માં રાજ્ય સરકારની વિનંતી પર કેન્દ્રીય જળ આયોગ દ્વારા વિસ્તૃત તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ યોજનાનો પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ ૧૯૬૧માં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો અને આયોજન પંચ દ્વારા ૧૯૬૩માં આ યોજનાના અમલીકરણ માટે મંજૂરી આપી હતી. ૧૯૬૪માં, અધિક્ષક ઇજનેર શ્રી ઈ. યુ. ફિલિપોઝના નેતૃત્વ હેઠળ પ્રોજેક્ટના પ્રારંભિક કાર્યોની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. <gallery> File:WillowsPhilipose.jpg|કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના અધિક્ષક ઇજનેર ઇ.યુ. ફિલિપોઝ, પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટ કાર્યના હવાલામાં, મુલાકાતી કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ શ્રી અને શ્રીમતી ફ્રેડ વિલોઝ સાથે. File:KolumbanIdukkiDamSite.jpg|આદિવાસી વડા, ચેમ્બન વેલ્લાયન કોલુમ્બન, જેમણે કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ ફ્રેડ વિલોઝ સાથે ઇડુક્કી કમાન બંધ સ્થળ તરફ ધ્યાન દોર્યું. File:IdukkiDamSite.jpg|બાંધકામ પહેલાં ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ સાઇટ </gallery> === બાંધકામ === આ બંધનું બાંધકામ ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ ના રોજ શરૂ થયું હતું. આ પ્રોજેક્ટનું નેતૃત્વ ઇડુક્કી હાઇડલ પ્રોજેક્ટના કો-ઓર્ડિનેટર અને જિલ્લા કલેક્ટર તરીકે નિયુક્ત થયેલા ડૉ. ડી. બાબુ પોલ IAS દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમને કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના નિવૃત્ત ચીફ એન્જિનિયરો શ્રી સી.વી. મેથ્યુઝ અને શ્રી એમ. રામચંદ્રન જેવા અનેક અગ્રણી એન્જિનિયરોનો સાથ મળ્યો હતો. કેનેડા સરકારે લાંબા ગાળાની લોન અને ગ્રાન્ટ આપીને આ પ્રોજેક્ટમાં આર્થિક મદદ કરી હતી. કેનેડિયન સહાય હેઠળ એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રે જાણીતી એસએનસી-લાવાલિન કંપનીના કન્સલ્ટિંગ એન્જિનિયરો પ્રોજેક્ટના એન્જિનિયરોને સલાહ અને મદદ આપી રહ્યા હતા, જ્યારે વાલચંદ ગ્રુપની હિન્દુસ્તાન કન્સ્ટ્રક્શન કંપનીએ બાંધકામ માટેની બોલી (બીડ) જીતી હતી.<ref>{{cite web |title=Dams and Barrages |url=https://hccindia.com/products/dams-and-barrages |website=hccindia.com |publisher=Hindustan Construction Company}}</ref> ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩માં ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીનો સંગ્રહ કરવાનું શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫ના રોજ પ્રથમ મશીનના ટ્રાયલ રનનું ઉદ્‌ઘાટન કરવામાં આવ્યું, અને ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૬ ના રોજ તત્કાલીન વડાપ્રધાન શ્રીમતી ઇન્દિરા ગાંધી દ્વારા પાવર સ્ટેશનનું વાણિજ્યિક સંચાલન રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/building-idukki-dam-workers-hired-project-recall-struggle-85857|title = The building of Idukki dam: Workers hired for project recall the struggle|date = 2 August 2018}}</ref> === ૨૦૧૮નું પૂર === ૧૯૭૬માં ઇડુક્કી જળાશયના ઉદ્‌ઘાટન પછી, તેની સાથે જોડાયેલા ચેરુથોની ડેમ પર આવેલા ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) માત્ર બે જ વાર ખોલવામાં આવ્યા હતા — ઓક્ટોબર ૧૯૮૧ અને ઓક્ટોબર ૧૯૯૨ માં, અને તે બંને વખતે ઉત્તર-પૂર્વના ચોમાસા દરમિયાન ખોલાયા હતા.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ૨૦૧૮ ના કેરળના પૂર દરમિયાન, નૈઋત્યના ચોમાસામાં થયેલા અભૂતપૂર્વ અને ભારે વરસાદને કારણે જળાશયનું પાણી તેના નિર્ધારિત સમય કરતા ઘણું વહેલું અસાધારણ સ્તરે ભરાઈ ગયું હતું. આના લીધે સત્તાવાળાઓને ઈતિહાસમાં પ્રથમ વખત નૈઋત્યના ચોમાસા દરમિયાન જળાશયમાંથી પાણી છોડવાની ફરજ પડી હતી.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> ૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૮ના રોજ ચેરુથોની ડેમનો પહેલો દરવાજો ખોલવામાં આવ્યો હતો, અને જળસ્તર ૨,૪૦૦ ફીટને વટાવી જતાં લગભગ ૨૬ કલાકની અંદર જ તમામ પાંચેય રેડિયલ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) ખોલી દેવામાં આવ્યા હતા. બંધના ઈતિહાસમાં આ પ્રથમ વાર બન્યું હતું કે જ્યારે તમામ પાંચેય દરવાજા એકસાથે ખોલવામાં આવ્યા હોય.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> ઇડુક્કી જળાશયમાંથી નિયંત્રિત રીતે છોડવામાં આવેલા પાણીના કારણે પેરિયાર નદીમાં પૂરની પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની હતી, જે નદી રેકોર્ડબ્રેક વરસાદને લીધે પહેલાથી જ ઓવરફ્લો થઈ રહી હતી. આના પરિણામે નીચાણવાળા વિસ્તારોમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોનું સ્થાનાંતરણ કરવું પડ્યું હતું, અને પાણી છોડવાના સમયગાળાને લઈને રાજ્ય સરકારને ટીકાઓનો સામનો પણ કરવો પડ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ત્યારબાદ કેન્દ્રિય જળ આયોગ (CWC) દ્વારા કરવામાં આવેલા પૃથ્થકરણમાં જાણવા મળ્યું કે પૂર દરમિયાન ઇડુક્કી અને નજીકના ઇડામાલયાર જળાશયોમાંથી છોડવામાં આવેલું પાણી નિયંત્રિત હતું અને તે ડેમની મહત્તમ પાણી છોડવાની ક્ષમતા કરતાં ઘણું ઓછું હતું. કમિશને તારણ કાઢ્યું હતું કે આ ડેમોએ પૂરની સ્થિતિ બગાડવાને બદલે તેને અમુક અંશે રોકવામાં મદદ કરી હતી.<ref>{{cite web|url=https://india.mongabay.com/2018/09/cwc-report-on-kerala-floods-dams-not-to-be-blamed/|title=CWC report on Kerala floods: Dams not to be blamed|work=Mongabay-India|date=18 September 2018}}</ref> જળસ્તર ઘટ્યા બાદ, લગભગ એક મહિના સુધી ખુલ્લા રહ્યા પછી આ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) બંધ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> == વિશેષતાઓ == [[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|thumb|180px|left|નીચાણવાળા વિસ્તારમાંથી દેખાતો ઇડ્ડક્કિ બંધ]] ઇડુક્કી ડેમ ૧૬૮.૯૧ મીટર (૫૫૪.૨ ફીટ) ઊંચો છે, જે કુરાવનમાલા (૮૩૯ મીટર / ૨,૭૫૩ ફીટ) અને કુરાથીમાલા (૯૨૫ મીટર / ૩,૦૩૫ ફીટ) નામના બે પર્વતોની વચ્ચે બાંધવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.nic.in/en/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala - Idukki District}}</ref> બંધની ટોચ પરની લંબાઈ ૩૬૫.૮૫ મીટર (૧,૨૦૦.૩ ફીટ) છે. તેની પહોળાઈ ઉપરના ભાગે ૭.૬૨ મીટર (૨૫.૦ ફીટ) અને તળિયાના ભાગે ૧૯.૮૧ મીટર (૬૫.૦ ફીટ) છે. તેની કુલ જળ સંગ્રહ ક્ષમતા ૧.૯૯૬ ઘન કિલોમીટર (૭૦.૫૦ TMC ફીટ) છે. બંધના નિર્માણમાં અંદાજે ૪,૬૪,૦૦૦ ઘન મીટર (૧.૬૪ કરોડ ઘન ફીટ) કોંક્રિટનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટ ઇડુક્કી જિલ્લામાં સ્થિત છે અને તેનું ભૂગર્ભ પાવર હાઉસ મૂલામટ્ટમ ખાતે આવેલું છે, જે ડેમથી આશરે ૪૩ કિમી (૨૭ માઈલ) દૂર છે. ઇડુક્કી કમાન બંધમાં એક પણ શટર (દરવાજા) નથી. જળાશયમાં પાણીના સ્તરનું સંચાલન અને નિયંત્રણ નજીકના ચેરુથોની ડેમમાં આવેલા શટરો દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name=lim>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://dams.kseb.in/?p=108 |website=KSEB.in |publisher=KSEB Limited Dam Safety Organisation}}</ref>{{clear|left}} <mapframe text="ઇડ્ડક્કિ બંધ" width=350 height=350 zoom=13 latitude=9.842778 longitude=76.976111 align=center> { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "ઇડ્ડક્કિ બંધ", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "small", "marker-color": "0050d0" } } </mapframe> == સંદર્ભો == {{reflist}} {{Commons category|Idukki Dam|ઇડ્ડક્કિ બંધ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભારતના જળબંધો]] [[શ્રેણી:કેરળ]] j7uaihit17tlfojzrzp1p1lk8tx3t6n 903691 903686 2026-08-14T15:32:23Z Snehrashmi 41463 /* ઉપયોગ */ વીજ ઉત્પાદન અને સિંચાઈ 903691 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam |name = ઇડ્ડક્કિ બંધ |image = Idukki009.jpg |image_caption = ઇડ્ડક્કિ બંધ |location_map = India3#India Kerala#India Tamil Nadu |coordinates = {{coord|9|50|34|N|76|58|34|E|type:landmark|display=inline}} |location = [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો]], કેરળ, ભારત |purpose = જળવિદ્યુત |status = O |construction_began = ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ |opening = ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩ |owner = કેરળ રાજ્ય વિદ્યુત બોર્ડ |dam_type = કોંક્રીટ, બેવડો વળાંક, પાતળી કમાન |dam_crosses = પેરિયાર નદી |dam_height = {{Convert|168.91|m|ft|0|abbr=on}} |dam_length = {{Convert|365.85|m|ft|0|abbr=on}} |dam_volume = {{convert|450000|m3|abbr=on}} |res_capacity_total = {{Convert|1996|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_active = {{Convert|1459|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_inactive = {{Convert|536|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_catchment = {{Convert|649.3|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_surface = {{Convert|60|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_elevation = {{Convert|732.62|m|ft|0|abbr=on}} |plant_commission = ૧૯૭૫ |plant_turbines = 6 x 130 મેગાવોટ પેલેટોન પ્રકાર |plant_capacity = ૭૮૦ મેગાવોટ }} [[ચિત્ર:Idukki_Dam_Reservoir.jpg|thumb|ઇડ્ડક્કિ બંધ જળાશય]] '''ઇડ્ડક્કિ બંધ''' એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો|ઇડુક્કી જિલ્લા]]માં પેરિયાર નદી પર નિર્માણ કરવામાં આવેલો એક બેવડા વળાંક ધરાવતી કમાનો વાળો બંધ છે. આ ડેમ સ્થાનિક રીતે 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' તરીકે ઓળખાતી બે ગ્રેનાઈટ ટેકરીઓની વચ્ચે આવેલી સાંકડી ઘાટી પર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ડેમનું નિર્માણ કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડ (KSEB) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તેની માલિકી પણ તેમની પાસે છે. અને તેના વડે ૭૮૦ મેગાવોટ જળવિદ્યુત પેદા થાય છે, જેની શરૂઆત ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫માં થઇ હતી.<ref name="idukki">{{Cite web|url=http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|title=Idukki District Hydroelectric projects|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭|archive-date=2015-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819084557/http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|url-status=dead}}</ref> આ બંધ કોંક્રિટનો અને બેવડો વળાંક ધરાવતો પાતળો કમાન બંધ છે.<ref>{{Cite web|url=http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html|title=Salient Features - Dam|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭}}</ref> આ ડેમનું નિર્માણ ચેરુથોની અને કુલમાવુ ખાતે આવેલા અન્ય બે ડેમની સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. આ ત્રણેય મુખ્ય ડેમ અને બે સેડલ ડેમ — કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જંકશન નજીક) અને કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જમણો કાંઠો) — ભેગા મળીને૬૦ ચોરસ કિલોમીટર (૨૩ ચોરસ માઈલ)ના ક્ષેત્રફળ ધરાવતું એક વિશાળ કૃત્રિમ સરોવર (જળાશય) બનાવે છે. અહીં સંગ્રહિત કરવામાં આવેલા પાણીનો ઉપયોગ નજીકમાં આવેલી ખડકાળ ગુફાઓની અંદર સ્થિત મૂલામટ્ટમ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરવામાં આવે છે.<ref name="idukki_gov_in" /> ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીની ક્ષમતા અને આવક વધારવા માટે પાછળથી નરકક્કાનમ, અઝુથા, વઝીક્કડવુ, વડક્કેપુઝા અને કુટ્ટિયાર ડાયવર્ઝન યોજનાઓ ઉમેરવામાં આવી હતી. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક સર્વેક્ષણ === વીજ ઉત્પાદન માટે ડેમ બનાવવાનો વિચાર સૌથી પહેલાં ૧૯૧૯માં ઇટાલિયન એન્જિનિયર જેકબ દ્વારા ત્રાવણકોર સરકારને સુપ્રત કરાયેલા એક અહેવાલમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ સરકારે તેનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. ઇતિહાસ અનુસાર, ૧૯૨૨માં 'ઉરાલી' આદિવાસી સમુદાયના વડા શ્રી ચેમ્બન કરુવેલ્લાયન કોલુમ્બન વર્તમાન આર્ચ ડેમ નજીકના જંગલોમાં શિકાર કરવા આવેલા મલંકરા એસ્ટેટના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ ડબલ્યુ. જે. જોન અને તેમના મિત્ર એ. સી. થૉમસ એડત્તુને રસ્તો બતાવ્યો હતો. અહીં 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' ટેકરીઓની પૌરાણિક કથા સાંભળ્યા બાદ અને બે પર્વતો વચ્ચે પાણીના મનોહર પ્રવાહને જોઈને, એ. સી. થૉમસ ખૂબ પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમણે આ સ્થળને આર્ચ ડેમ નિર્માણ માટે અત્યંત યોગ્ય ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/man-who-changed-the-course-of-a-river/article6721679.ece|title=Man who changed the course of a river|newspaper=The Hindu|date=24 December 2014|last1=Raman|first1=Giji K.}}</ref> ૧૯૩૨માં, ડબલ્યુ. જે. જોને વીજળી ઉત્પાદન માટે ઇડુક્કી ખાતે ડેમ બનાવવાની શક્યતા અંગે ત્રાવણકોર સરકારને એક અહેવાલ સોંપ્યો હતો.<ref>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://www.keralatourism.org/munnar/idukki-dam.php |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ૧૯૩૫માં, વિધાનસભાના સભ્ય શ્રી કે. એ. નારાયણ પિલ્લાઈ ઇડુક્કી પ્રોજેક્ટને ત્રાવણકોર સરકારના ધ્યાન પર લાવ્યા હતા. ૧૯૩૭માં, ઇટાલિયન એન્જિનિયરો એન્જેલો ઓમેડાયો અને ક્લાંથેયો માસેલે આ ક્ષેત્રમાં એક અભ્યાસ હાથ ધર્યો હતો, પરંતુ તે સમયે વાત આગળ વધી શકી નહોતી. ૧૯૪૭માં, ત્રાવણકોર સરકારના તત્કાલીન મુખ્ય વિદ્યુત ઇજનેર શ્રી પી. જોસેફ જોન દ્વારા એક પ્રાથમિક તપાસ અહેવાલ તૈયાર કરીને સરકારને સુપરત કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૫૬માં રાજ્ય સરકારની વિનંતી પર કેન્દ્રીય જળ આયોગ દ્વારા વિસ્તૃત તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ યોજનાનો પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ ૧૯૬૧માં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો અને આયોજન પંચ દ્વારા ૧૯૬૩માં આ યોજનાના અમલીકરણ માટે મંજૂરી આપી હતી. ૧૯૬૪માં, અધિક્ષક ઇજનેર શ્રી ઈ. યુ. ફિલિપોઝના નેતૃત્વ હેઠળ પ્રોજેક્ટના પ્રારંભિક કાર્યોની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. <gallery> File:WillowsPhilipose.jpg|કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના અધિક્ષક ઇજનેર ઇ.યુ. ફિલિપોઝ, પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટ કાર્યના હવાલામાં, મુલાકાતી કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ શ્રી અને શ્રીમતી ફ્રેડ વિલોઝ સાથે. File:KolumbanIdukkiDamSite.jpg|આદિવાસી વડા, ચેમ્બન વેલ્લાયન કોલુમ્બન, જેમણે કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ ફ્રેડ વિલોઝ સાથે ઇડુક્કી કમાન બંધ સ્થળ તરફ ધ્યાન દોર્યું. File:IdukkiDamSite.jpg|બાંધકામ પહેલાં ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ સાઇટ </gallery> === બાંધકામ === આ બંધનું બાંધકામ ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ ના રોજ શરૂ થયું હતું. આ પ્રોજેક્ટનું નેતૃત્વ ઇડુક્કી હાઇડલ પ્રોજેક્ટના કો-ઓર્ડિનેટર અને જિલ્લા કલેક્ટર તરીકે નિયુક્ત થયેલા ડૉ. ડી. બાબુ પોલ IAS દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમને કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના નિવૃત્ત ચીફ એન્જિનિયરો શ્રી સી.વી. મેથ્યુઝ અને શ્રી એમ. રામચંદ્રન જેવા અનેક અગ્રણી એન્જિનિયરોનો સાથ મળ્યો હતો. કેનેડા સરકારે લાંબા ગાળાની લોન અને ગ્રાન્ટ આપીને આ પ્રોજેક્ટમાં આર્થિક મદદ કરી હતી. કેનેડિયન સહાય હેઠળ એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રે જાણીતી એસએનસી-લાવાલિન કંપનીના કન્સલ્ટિંગ એન્જિનિયરો પ્રોજેક્ટના એન્જિનિયરોને સલાહ અને મદદ આપી રહ્યા હતા, જ્યારે વાલચંદ ગ્રુપની હિન્દુસ્તાન કન્સ્ટ્રક્શન કંપનીએ બાંધકામ માટેની બોલી (બીડ) જીતી હતી.<ref>{{cite web |title=Dams and Barrages |url=https://hccindia.com/products/dams-and-barrages |website=hccindia.com |publisher=Hindustan Construction Company}}</ref> ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩માં ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીનો સંગ્રહ કરવાનું શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫ના રોજ પ્રથમ મશીનના ટ્રાયલ રનનું ઉદ્‌ઘાટન કરવામાં આવ્યું, અને ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૬ ના રોજ તત્કાલીન વડાપ્રધાન શ્રીમતી ઇન્દિરા ગાંધી દ્વારા પાવર સ્ટેશનનું વાણિજ્યિક સંચાલન રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/building-idukki-dam-workers-hired-project-recall-struggle-85857|title = The building of Idukki dam: Workers hired for project recall the struggle|date = 2 August 2018}}</ref> === ૨૦૧૮નું પૂર === ૧૯૭૬માં ઇડુક્કી જળાશયના ઉદ્‌ઘાટન પછી, તેની સાથે જોડાયેલા ચેરુથોની ડેમ પર આવેલા ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) માત્ર બે જ વાર ખોલવામાં આવ્યા હતા — ઓક્ટોબર ૧૯૮૧ અને ઓક્ટોબર ૧૯૯૨ માં, અને તે બંને વખતે ઉત્તર-પૂર્વના ચોમાસા દરમિયાન ખોલાયા હતા.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ૨૦૧૮ ના કેરળના પૂર દરમિયાન, નૈઋત્યના ચોમાસામાં થયેલા અભૂતપૂર્વ અને ભારે વરસાદને કારણે જળાશયનું પાણી તેના નિર્ધારિત સમય કરતા ઘણું વહેલું અસાધારણ સ્તરે ભરાઈ ગયું હતું. આના લીધે સત્તાવાળાઓને ઈતિહાસમાં પ્રથમ વખત નૈઋત્યના ચોમાસા દરમિયાન જળાશયમાંથી પાણી છોડવાની ફરજ પડી હતી.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> ૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૮ના રોજ ચેરુથોની ડેમનો પહેલો દરવાજો ખોલવામાં આવ્યો હતો, અને જળસ્તર ૨,૪૦૦ ફીટને વટાવી જતાં લગભગ ૨૬ કલાકની અંદર જ તમામ પાંચેય રેડિયલ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) ખોલી દેવામાં આવ્યા હતા. બંધના ઈતિહાસમાં આ પ્રથમ વાર બન્યું હતું કે જ્યારે તમામ પાંચેય દરવાજા એકસાથે ખોલવામાં આવ્યા હોય.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> ઇડુક્કી જળાશયમાંથી નિયંત્રિત રીતે છોડવામાં આવેલા પાણીના કારણે પેરિયાર નદીમાં પૂરની પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની હતી, જે નદી રેકોર્ડબ્રેક વરસાદને લીધે પહેલાથી જ ઓવરફ્લો થઈ રહી હતી. આના પરિણામે નીચાણવાળા વિસ્તારોમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોનું સ્થાનાંતરણ કરવું પડ્યું હતું, અને પાણી છોડવાના સમયગાળાને લઈને રાજ્ય સરકારને ટીકાઓનો સામનો પણ કરવો પડ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ત્યારબાદ કેન્દ્રિય જળ આયોગ (CWC) દ્વારા કરવામાં આવેલા પૃથ્થકરણમાં જાણવા મળ્યું કે પૂર દરમિયાન ઇડુક્કી અને નજીકના ઇડામાલયાર જળાશયોમાંથી છોડવામાં આવેલું પાણી નિયંત્રિત હતું અને તે ડેમની મહત્તમ પાણી છોડવાની ક્ષમતા કરતાં ઘણું ઓછું હતું. કમિશને તારણ કાઢ્યું હતું કે આ ડેમોએ પૂરની સ્થિતિ બગાડવાને બદલે તેને અમુક અંશે રોકવામાં મદદ કરી હતી.<ref>{{cite web|url=https://india.mongabay.com/2018/09/cwc-report-on-kerala-floods-dams-not-to-be-blamed/|title=CWC report on Kerala floods: Dams not to be blamed|work=Mongabay-India|date=18 September 2018}}</ref> જળસ્તર ઘટ્યા બાદ, લગભગ એક મહિના સુધી ખુલ્લા રહ્યા પછી આ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) બંધ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> == વિશેષતાઓ == [[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|thumb|180px|left|નીચાણવાળા વિસ્તારમાંથી દેખાતો ઇડ્ડક્કિ બંધ]] ઇડુક્કી ડેમ ૧૬૮.૯૧ મીટર (૫૫૪.૨ ફીટ) ઊંચો છે, જે કુરાવનમાલા (૮૩૯ મીટર / ૨,૭૫૩ ફીટ) અને કુરાથીમાલા (૯૨૫ મીટર / ૩,૦૩૫ ફીટ) નામના બે પર્વતોની વચ્ચે બાંધવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.nic.in/en/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala - Idukki District}}</ref> બંધની ટોચ પરની લંબાઈ ૩૬૫.૮૫ મીટર (૧,૨૦૦.૩ ફીટ) છે. તેની પહોળાઈ ઉપરના ભાગે ૭.૬૨ મીટર (૨૫.૦ ફીટ) અને તળિયાના ભાગે ૧૯.૮૧ મીટર (૬૫.૦ ફીટ) છે. તેની કુલ જળ સંગ્રહ ક્ષમતા ૧.૯૯૬ ઘન કિલોમીટર (૭૦.૫૦ TMC ફીટ) છે. બંધના નિર્માણમાં અંદાજે ૪,૬૪,૦૦૦ ઘન મીટર (૧.૬૪ કરોડ ઘન ફીટ) કોંક્રિટનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટ ઇડુક્કી જિલ્લામાં સ્થિત છે અને તેનું ભૂગર્ભ પાવર હાઉસ મૂલામટ્ટમ ખાતે આવેલું છે, જે ડેમથી આશરે ૪૩ કિમી (૨૭ માઈલ) દૂર છે. ઇડુક્કી કમાન બંધમાં એક પણ શટર (દરવાજા) નથી. જળાશયમાં પાણીના સ્તરનું સંચાલન અને નિયંત્રણ નજીકના ચેરુથોની ડેમમાં આવેલા શટરો દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name=lim>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://dams.kseb.in/?p=108 |website=KSEB.in |publisher=KSEB Limited Dam Safety Organisation}}</ref>{{clear|left}} == ઉપયોગ == <mapframe text="પેરિયાર બેસિનમાં આવેલા બંધ" width="300" height="300" zoom="9" latitude="9.8696" longitude="76.8399" align="right"> [ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.144167,9.528611, ] }, "properties": { "title": "[[Mullaperiyar Dam]]", "description": "[[File:Mullapperiyardam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "Idukki Dam", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "ff0000" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.966944,9.845278] }, "properties": { "title": "[[Cheruthoni Dam]]", "description": "[[File:Cheruthoni004.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.896111,9.802942] }, "properties": { "title": "[[Kulamavu Dam]]", "description": "[[File:View on Kulamavu Dam Reservoir.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 77.124,10.106] }, "properties": { "title": "[[Mattupetty Dam]]", "description": "[[File:Mattupetty Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.9548034,9.962278] }, "properties": { "title": "[[Lower Periyar Dam]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.9968439,9.9829676] }, "properties": { "title": "[[Kallarkutty Dam]]", "description": "[[File:Kallar kutty005.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.705833,10.221667] }, "properties": { "title": "[[Idamalayar Dam]]", "description": "[[File:Idamalayar Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.1763,10.0218] }, "properties": { "title": "[[Anayirankal Dam]]", "description": "[[File:Anayirankal dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.19,10.14] }, "properties": { "title": "[[Kundala Dam]]", "description": "[[File:Kundala Dam and Lake.JPG|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.662222,10.136389] }, "properties": { "title": "[[Bhoothathankettu]]", "description": "[[File:Bhoothathankettu Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } } ] </mapframe> <mapframe text="ઇડ્ડક્કિ બંધ" width=350 height=350 zoom=13 latitude=9.842778 longitude=76.976111 align=right> { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "ઇડ્ડક્કિ બંધ", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "small", "marker-color": "0050d0" } } </mapframe> === વીજ ઉત્પાદન === આ પ્રોજેક્ટ કેરળની સૌથી મોટી નદી પેરિયારમાં પાણીની વિશાળ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરે છે. આ માટે ૨,૦૦૦ મિલિયન ઘન મીટર (૨ અબજ ટન) ની ક્ષમતા ધરાવતું એક વિરાટ જળાશય બનાવવામાં આવ્યું છે. આ રીતે સંગ્રહિત કરાયેલા પાણીને પાવર ટનલ અને બે અંડરગ્રાઉન્ડ પ્રેશર શાફ્ટ ધરાવતી 'વોટર કન્ડક્ટર સિસ્ટમ' દ્વારા મૂલામટ્ટમ ખાતે આવેલા ભૂગર્ભ પાવર હાઉસ તરફ વાળવામાં આવે છે. પાવર હાઉસની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા ૭૮૦ મેગાવોટ છે, જેમાં ૧૩૦ મેગાવોટની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતા પેલ્ટન-પ્રકારના ટર્બાઇનના ૬ યુનિટ સમાવિષ્ટ છે. ભૂગર્ભ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરતી વખતે પેરિયાર નદીનું નિયંત્રિત પાણી આશરે ૬૬૯.૨ મીટર (૨,૧૯૬ ફીટ) ની ઊંચાઈ પરથી નીચે પડે છે. અહીં ઉત્પન્ન થતી વીજળી બે સબ-સ્ટેશનોને પૂરી પાડવામાં આવે છે: કલામાસેરી માટે એક ડબલ સર્કિટ લાઇન; તમિલનાડુ માટે એક સિંગલ સર્કિટ લાઇન; પલ્લોમ માટે એક સિંગલ સર્કિટ લાઇન, ભવિષ્ય માટે 3 ફીડર બેઝ.<ref name=lim/> === સિંચાઈ === ટનલ અને ખુલ્લી કેનાલ દ્વારા કૂદાયથુરપુઝા નદી તરફ વહેતા ટેલ-વોટર (વીજ ઉત્પાદન પછી બાકી બચેલા પાણી) ને મુવાત્તુપુઝા વેલીમાં સિંચાઈના હેતુઓ માટે વાળવામાં આવે છે. == સંદર્ભો == {{reflist}} {{Commons category|Idukki Dam|ઇડ્ડક્કિ બંધ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભારતના જળબંધો]] [[શ્રેણી:કેરળ]] fhx557aypzp9hl1eekm7uam2noi7ulb 903693 903691 2026-08-14T15:41:06Z Snehrashmi 41463 /*પ્રવાસન */ 903693 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam |name = ઇડ્ડક્કિ બંધ |image = Idukki009.jpg |image_caption = ઇડ્ડક્કિ બંધ |location_map = India3#India Kerala#India Tamil Nadu |coordinates = {{coord|9|50|34|N|76|58|34|E|type:landmark|display=inline}} |location = [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો]], કેરળ, ભારત |purpose = જળવિદ્યુત |status = O |construction_began = ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ |opening = ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩ |owner = કેરળ રાજ્ય વિદ્યુત બોર્ડ |dam_type = કોંક્રીટ, બેવડો વળાંક, પાતળી કમાન |dam_crosses = પેરિયાર નદી |dam_height = {{Convert|168.91|m|ft|0|abbr=on}} |dam_length = {{Convert|365.85|m|ft|0|abbr=on}} |dam_volume = {{convert|450000|m3|abbr=on}} |res_capacity_total = {{Convert|1996|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_active = {{Convert|1459|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_inactive = {{Convert|536|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_catchment = {{Convert|649.3|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_surface = {{Convert|60|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_elevation = {{Convert|732.62|m|ft|0|abbr=on}} |plant_commission = ૧૯૭૫ |plant_turbines = 6 x 130 મેગાવોટ પેલેટોન પ્રકાર |plant_capacity = ૭૮૦ મેગાવોટ }} [[ચિત્ર:Idukki_Dam_Reservoir.jpg|thumb|ઇડ્ડક્કિ બંધ જળાશય]] '''ઇડ્ડક્કિ બંધ''' એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો|ઇડુક્કી જિલ્લા]]માં પેરિયાર નદી પર નિર્માણ કરવામાં આવેલો એક બેવડા વળાંક ધરાવતી કમાનો વાળો બંધ છે. આ ડેમ સ્થાનિક રીતે 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' તરીકે ઓળખાતી બે ગ્રેનાઈટ ટેકરીઓની વચ્ચે આવેલી સાંકડી ઘાટી પર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ડેમનું નિર્માણ કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડ (KSEB) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તેની માલિકી પણ તેમની પાસે છે. અને તેના વડે ૭૮૦ મેગાવોટ જળવિદ્યુત પેદા થાય છે, જેની શરૂઆત ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫માં થઇ હતી.<ref name="idukki">{{Cite web|url=http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|title=Idukki District Hydroelectric projects|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭|archive-date=2015-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819084557/http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|url-status=dead}}</ref> આ બંધ કોંક્રિટનો અને બેવડો વળાંક ધરાવતો પાતળો કમાન બંધ છે.<ref>{{Cite web|url=http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html|title=Salient Features - Dam|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭}}</ref> આ ડેમનું નિર્માણ ચેરુથોની અને કુલમાવુ ખાતે આવેલા અન્ય બે ડેમની સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. આ ત્રણેય મુખ્ય ડેમ અને બે સેડલ ડેમ — કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જંકશન નજીક) અને કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જમણો કાંઠો) — ભેગા મળીને૬૦ ચોરસ કિલોમીટર (૨૩ ચોરસ માઈલ)ના ક્ષેત્રફળ ધરાવતું એક વિશાળ કૃત્રિમ સરોવર (જળાશય) બનાવે છે. અહીં સંગ્રહિત કરવામાં આવેલા પાણીનો ઉપયોગ નજીકમાં આવેલી ખડકાળ ગુફાઓની અંદર સ્થિત મૂલામટ્ટમ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરવામાં આવે છે.<ref name="idukki_gov_in" /> ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીની ક્ષમતા અને આવક વધારવા માટે પાછળથી નરકક્કાનમ, અઝુથા, વઝીક્કડવુ, વડક્કેપુઝા અને કુટ્ટિયાર ડાયવર્ઝન યોજનાઓ ઉમેરવામાં આવી હતી. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક સર્વેક્ષણ === વીજ ઉત્પાદન માટે ડેમ બનાવવાનો વિચાર સૌથી પહેલાં ૧૯૧૯માં ઇટાલિયન એન્જિનિયર જેકબ દ્વારા ત્રાવણકોર સરકારને સુપ્રત કરાયેલા એક અહેવાલમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ સરકારે તેનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. ઇતિહાસ અનુસાર, ૧૯૨૨માં 'ઉરાલી' આદિવાસી સમુદાયના વડા શ્રી ચેમ્બન કરુવેલ્લાયન કોલુમ્બન વર્તમાન આર્ચ ડેમ નજીકના જંગલોમાં શિકાર કરવા આવેલા મલંકરા એસ્ટેટના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ ડબલ્યુ. જે. જોન અને તેમના મિત્ર એ. સી. થૉમસ એડત્તુને રસ્તો બતાવ્યો હતો. અહીં 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' ટેકરીઓની પૌરાણિક કથા સાંભળ્યા બાદ અને બે પર્વતો વચ્ચે પાણીના મનોહર પ્રવાહને જોઈને, એ. સી. થૉમસ ખૂબ પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમણે આ સ્થળને આર્ચ ડેમ નિર્માણ માટે અત્યંત યોગ્ય ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/man-who-changed-the-course-of-a-river/article6721679.ece|title=Man who changed the course of a river|newspaper=The Hindu|date=24 December 2014|last1=Raman|first1=Giji K.}}</ref> ૧૯૩૨માં, ડબલ્યુ. જે. જોને વીજળી ઉત્પાદન માટે ઇડુક્કી ખાતે ડેમ બનાવવાની શક્યતા અંગે ત્રાવણકોર સરકારને એક અહેવાલ સોંપ્યો હતો.<ref>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://www.keralatourism.org/munnar/idukki-dam.php |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ૧૯૩૫માં, વિધાનસભાના સભ્ય શ્રી કે. એ. નારાયણ પિલ્લાઈ ઇડુક્કી પ્રોજેક્ટને ત્રાવણકોર સરકારના ધ્યાન પર લાવ્યા હતા. ૧૯૩૭માં, ઇટાલિયન એન્જિનિયરો એન્જેલો ઓમેડાયો અને ક્લાંથેયો માસેલે આ ક્ષેત્રમાં એક અભ્યાસ હાથ ધર્યો હતો, પરંતુ તે સમયે વાત આગળ વધી શકી નહોતી. ૧૯૪૭માં, ત્રાવણકોર સરકારના તત્કાલીન મુખ્ય વિદ્યુત ઇજનેર શ્રી પી. જોસેફ જોન દ્વારા એક પ્રાથમિક તપાસ અહેવાલ તૈયાર કરીને સરકારને સુપરત કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૫૬માં રાજ્ય સરકારની વિનંતી પર કેન્દ્રીય જળ આયોગ દ્વારા વિસ્તૃત તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ યોજનાનો પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ ૧૯૬૧માં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો અને આયોજન પંચ દ્વારા ૧૯૬૩માં આ યોજનાના અમલીકરણ માટે મંજૂરી આપી હતી. ૧૯૬૪માં, અધિક્ષક ઇજનેર શ્રી ઈ. યુ. ફિલિપોઝના નેતૃત્વ હેઠળ પ્રોજેક્ટના પ્રારંભિક કાર્યોની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. <gallery> File:WillowsPhilipose.jpg|કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના અધિક્ષક ઇજનેર ઇ.યુ. ફિલિપોઝ, પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટ કાર્યના હવાલામાં, મુલાકાતી કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ શ્રી અને શ્રીમતી ફ્રેડ વિલોઝ સાથે. File:KolumbanIdukkiDamSite.jpg|આદિવાસી વડા, ચેમ્બન વેલ્લાયન કોલુમ્બન, જેમણે કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ ફ્રેડ વિલોઝ સાથે ઇડુક્કી કમાન બંધ સ્થળ તરફ ધ્યાન દોર્યું. File:IdukkiDamSite.jpg|બાંધકામ પહેલાં ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ સાઇટ </gallery> === બાંધકામ === આ બંધનું બાંધકામ ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ ના રોજ શરૂ થયું હતું. આ પ્રોજેક્ટનું નેતૃત્વ ઇડુક્કી હાઇડલ પ્રોજેક્ટના કો-ઓર્ડિનેટર અને જિલ્લા કલેક્ટર તરીકે નિયુક્ત થયેલા ડૉ. ડી. બાબુ પોલ IAS દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમને કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના નિવૃત્ત ચીફ એન્જિનિયરો શ્રી સી.વી. મેથ્યુઝ અને શ્રી એમ. રામચંદ્રન જેવા અનેક અગ્રણી એન્જિનિયરોનો સાથ મળ્યો હતો. કેનેડા સરકારે લાંબા ગાળાની લોન અને ગ્રાન્ટ આપીને આ પ્રોજેક્ટમાં આર્થિક મદદ કરી હતી. કેનેડિયન સહાય હેઠળ એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રે જાણીતી એસએનસી-લાવાલિન કંપનીના કન્સલ્ટિંગ એન્જિનિયરો પ્રોજેક્ટના એન્જિનિયરોને સલાહ અને મદદ આપી રહ્યા હતા, જ્યારે વાલચંદ ગ્રુપની હિન્દુસ્તાન કન્સ્ટ્રક્શન કંપનીએ બાંધકામ માટેની બોલી (બીડ) જીતી હતી.<ref>{{cite web |title=Dams and Barrages |url=https://hccindia.com/products/dams-and-barrages |website=hccindia.com |publisher=Hindustan Construction Company}}</ref> ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩માં ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીનો સંગ્રહ કરવાનું શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫ના રોજ પ્રથમ મશીનના ટ્રાયલ રનનું ઉદ્‌ઘાટન કરવામાં આવ્યું, અને ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૬ ના રોજ તત્કાલીન વડાપ્રધાન શ્રીમતી ઇન્દિરા ગાંધી દ્વારા પાવર સ્ટેશનનું વાણિજ્યિક સંચાલન રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/building-idukki-dam-workers-hired-project-recall-struggle-85857|title = The building of Idukki dam: Workers hired for project recall the struggle|date = 2 August 2018}}</ref> === ૨૦૧૮નું પૂર === ૧૯૭૬માં ઇડુક્કી જળાશયના ઉદ્‌ઘાટન પછી, તેની સાથે જોડાયેલા ચેરુથોની ડેમ પર આવેલા ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) માત્ર બે જ વાર ખોલવામાં આવ્યા હતા — ઓક્ટોબર ૧૯૮૧ અને ઓક્ટોબર ૧૯૯૨ માં, અને તે બંને વખતે ઉત્તર-પૂર્વના ચોમાસા દરમિયાન ખોલાયા હતા.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ૨૦૧૮ ના કેરળના પૂર દરમિયાન, નૈઋત્યના ચોમાસામાં થયેલા અભૂતપૂર્વ અને ભારે વરસાદને કારણે જળાશયનું પાણી તેના નિર્ધારિત સમય કરતા ઘણું વહેલું અસાધારણ સ્તરે ભરાઈ ગયું હતું. આના લીધે સત્તાવાળાઓને ઈતિહાસમાં પ્રથમ વખત નૈઋત્યના ચોમાસા દરમિયાન જળાશયમાંથી પાણી છોડવાની ફરજ પડી હતી.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> ૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૮ના રોજ ચેરુથોની ડેમનો પહેલો દરવાજો ખોલવામાં આવ્યો હતો, અને જળસ્તર ૨,૪૦૦ ફીટને વટાવી જતાં લગભગ ૨૬ કલાકની અંદર જ તમામ પાંચેય રેડિયલ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) ખોલી દેવામાં આવ્યા હતા. બંધના ઈતિહાસમાં આ પ્રથમ વાર બન્યું હતું કે જ્યારે તમામ પાંચેય દરવાજા એકસાથે ખોલવામાં આવ્યા હોય.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> ઇડુક્કી જળાશયમાંથી નિયંત્રિત રીતે છોડવામાં આવેલા પાણીના કારણે પેરિયાર નદીમાં પૂરની પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની હતી, જે નદી રેકોર્ડબ્રેક વરસાદને લીધે પહેલાથી જ ઓવરફ્લો થઈ રહી હતી. આના પરિણામે નીચાણવાળા વિસ્તારોમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોનું સ્થાનાંતરણ કરવું પડ્યું હતું, અને પાણી છોડવાના સમયગાળાને લઈને રાજ્ય સરકારને ટીકાઓનો સામનો પણ કરવો પડ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ત્યારબાદ કેન્દ્રિય જળ આયોગ (CWC) દ્વારા કરવામાં આવેલા પૃથ્થકરણમાં જાણવા મળ્યું કે પૂર દરમિયાન ઇડુક્કી અને નજીકના ઇડામાલયાર જળાશયોમાંથી છોડવામાં આવેલું પાણી નિયંત્રિત હતું અને તે ડેમની મહત્તમ પાણી છોડવાની ક્ષમતા કરતાં ઘણું ઓછું હતું. કમિશને તારણ કાઢ્યું હતું કે આ ડેમોએ પૂરની સ્થિતિ બગાડવાને બદલે તેને અમુક અંશે રોકવામાં મદદ કરી હતી.<ref>{{cite web|url=https://india.mongabay.com/2018/09/cwc-report-on-kerala-floods-dams-not-to-be-blamed/|title=CWC report on Kerala floods: Dams not to be blamed|work=Mongabay-India|date=18 September 2018}}</ref> જળસ્તર ઘટ્યા બાદ, લગભગ એક મહિના સુધી ખુલ્લા રહ્યા પછી આ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) બંધ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> == વિશેષતાઓ == [[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|thumb|180px|left|નીચાણવાળા વિસ્તારમાંથી દેખાતો ઇડ્ડક્કિ બંધ]] ઇડુક્કી ડેમ ૧૬૮.૯૧ મીટર (૫૫૪.૨ ફીટ) ઊંચો છે, જે કુરાવનમાલા (૮૩૯ મીટર / ૨,૭૫૩ ફીટ) અને કુરાથીમાલા (૯૨૫ મીટર / ૩,૦૩૫ ફીટ) નામના બે પર્વતોની વચ્ચે બાંધવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.nic.in/en/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala - Idukki District}}</ref> બંધની ટોચ પરની લંબાઈ ૩૬૫.૮૫ મીટર (૧,૨૦૦.૩ ફીટ) છે. તેની પહોળાઈ ઉપરના ભાગે ૭.૬૨ મીટર (૨૫.૦ ફીટ) અને તળિયાના ભાગે ૧૯.૮૧ મીટર (૬૫.૦ ફીટ) છે. તેની કુલ જળ સંગ્રહ ક્ષમતા ૧.૯૯૬ ઘન કિલોમીટર (૭૦.૫૦ TMC ફીટ) છે. બંધના નિર્માણમાં અંદાજે ૪,૬૪,૦૦૦ ઘન મીટર (૧.૬૪ કરોડ ઘન ફીટ) કોંક્રિટનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટ ઇડુક્કી જિલ્લામાં સ્થિત છે અને તેનું ભૂગર્ભ પાવર હાઉસ મૂલામટ્ટમ ખાતે આવેલું છે, જે ડેમથી આશરે ૪૩ કિમી (૨૭ માઈલ) દૂર છે. ઇડુક્કી કમાન બંધમાં એક પણ શટર (દરવાજા) નથી. જળાશયમાં પાણીના સ્તરનું સંચાલન અને નિયંત્રણ નજીકના ચેરુથોની ડેમમાં આવેલા શટરો દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name=lim>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://dams.kseb.in/?p=108 |website=KSEB.in |publisher=KSEB Limited Dam Safety Organisation}}</ref>{{clear|left}} == ઉપયોગ == <mapframe text="પેરિયાર બેસિનમાં આવેલા બંધ" width="300" height="300" zoom="9" latitude="9.8696" longitude="76.8399" align="right"> [ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.144167,9.528611, ] }, "properties": { "title": "[[Mullaperiyar Dam]]", "description": "[[File:Mullapperiyardam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "Idukki Dam", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "ff0000" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.966944,9.845278] }, "properties": { "title": "[[Cheruthoni Dam]]", "description": "[[File:Cheruthoni004.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.896111,9.802942] }, "properties": { "title": "[[Kulamavu Dam]]", "description": "[[File:View on Kulamavu Dam Reservoir.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 77.124,10.106] }, "properties": { "title": "[[Mattupetty Dam]]", "description": "[[File:Mattupetty Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.9548034,9.962278] }, "properties": { "title": "[[Lower Periyar Dam]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.9968439,9.9829676] }, "properties": { "title": "[[Kallarkutty Dam]]", "description": "[[File:Kallar kutty005.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.705833,10.221667] }, "properties": { "title": "[[Idamalayar Dam]]", "description": "[[File:Idamalayar Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.1763,10.0218] }, "properties": { "title": "[[Anayirankal Dam]]", "description": "[[File:Anayirankal dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.19,10.14] }, "properties": { "title": "[[Kundala Dam]]", "description": "[[File:Kundala Dam and Lake.JPG|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.662222,10.136389] }, "properties": { "title": "[[Bhoothathankettu]]", "description": "[[File:Bhoothathankettu Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } } ] </mapframe> <mapframe text="ઇડ્ડક્કિ બંધ" width=350 height=350 zoom=13 latitude=9.842778 longitude=76.976111 align=right> { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "ઇડ્ડક્કિ બંધ", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "small", "marker-color": "0050d0" } } </mapframe> === વીજ ઉત્પાદન === આ પ્રોજેક્ટ કેરળની સૌથી મોટી નદી પેરિયારમાં પાણીની વિશાળ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરે છે. આ માટે ૨,૦૦૦ મિલિયન ઘન મીટર (૨ અબજ ટન) ની ક્ષમતા ધરાવતું એક વિરાટ જળાશય બનાવવામાં આવ્યું છે. આ રીતે સંગ્રહિત કરાયેલા પાણીને પાવર ટનલ અને બે અંડરગ્રાઉન્ડ પ્રેશર શાફ્ટ ધરાવતી 'વોટર કન્ડક્ટર સિસ્ટમ' દ્વારા મૂલામટ્ટમ ખાતે આવેલા ભૂગર્ભ પાવર હાઉસ તરફ વાળવામાં આવે છે. પાવર હાઉસની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા ૭૮૦ મેગાવોટ છે, જેમાં ૧૩૦ મેગાવોટની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતા પેલ્ટન-પ્રકારના ટર્બાઇનના ૬ યુનિટ સમાવિષ્ટ છે. ભૂગર્ભ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરતી વખતે પેરિયાર નદીનું નિયંત્રિત પાણી આશરે ૬૬૯.૨ મીટર (૨,૧૯૬ ફીટ) ની ઊંચાઈ પરથી નીચે પડે છે. અહીં ઉત્પન્ન થતી વીજળી બે સબ-સ્ટેશનોને પૂરી પાડવામાં આવે છે: કલામાસેરી માટે એક ડબલ સર્કિટ લાઇન; તમિલનાડુ માટે એક સિંગલ સર્કિટ લાઇન; પલ્લોમ માટે એક સિંગલ સર્કિટ લાઇન, ભવિષ્ય માટે 3 ફીડર બેઝ.<ref name=lim/> === સિંચાઈ === ટનલ અને ખુલ્લી કેનાલ દ્વારા કૂદાયથુરપુઝા નદી તરફ વહેતા ટેલ-વોટર (વીજ ઉત્પાદન પછી બાકી બચેલા પાણી) ને મુવાત્તુપુઝા વેલીમાં સિંચાઈના હેતુઓ માટે વાળવામાં આવે છે. === પ્રવાસન === અગાઉ સુરક્ષા કારણોસર ઇડ્ડક્કિ બંધમાં સર્વસામાન્ય લોકોના પ્રવેશ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હતો. ત્યારબાદ તેમાં છૂટછાટ આપવામાં આવી અને ઓણમ તેમજ ક્રિસમસના તહેવારો દરમિયાન સામાન્ય જનતા માટે ૧૦ દિવસ માટે ડેમ ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો. પાછળથી આ સમયગાળો વધારીને એક મહિનાનો કરવામાં આવ્યો હતો. ડેમ વિસ્તારની અંદર કેમેરા અને સેલ ફોન લઈ જવાની સખત મનાઈ છે. પ્રવેશ ફી પુખ્ત વયના લોકો માટે ₹૨૫ અને બાળકો માટે ₹૫ ફી નક્કી કરવામાં આવી છે. પાંચ વ્યક્તિઓ માટે 15 મિનિટની બોટિંગ સેવા માટે ફી ૬૦૦રૂપિયા છે.<ref>{{cite news|title=Filled to its brim, Idukki dam woos tourists|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/filled-to-its-brim-idukki-dam-woos-tourists/article5147668.ece|access-date=21 September 2013|newspaper=The Hindu}}</ref> ઇડુક્કી ખીણ પ્રદેશ કોટ્ટાયમથી ૧૨૧ કિમી (૭૫ માઈલ) દૂર આવેલો છે. તે સુંદર, ઘનઘોર જંગલોથી ઘેરાયેલી ખીણો અને વાંકાચૂંકા વહેતા ઝરણાઓથી ઘેરાયેલું એક નાનું પહાડી નગર છે. ઇડુક્કી એ કેરળનું એક ખૂબ જ જાણીતું પ્રવાસન કેન્દ્ર છે. ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ઇડુક્કી જિલ્લાના થોડુપુઝા અને ઉદુમ્બનચોલા તાલુકાઓમાં ૭૭ ચોરસ કિમી (૪૮ ચોરસ માઈલ) ના ક્ષેત્રફળમાં ફેલાયેલું છે. આ વિસ્તાર દરિયાઈ સપાટીથી આશરે ૪૫૦–૭૪૮ મીટર (૧,૪૭૬–૨,૪૫૪ ફીટ) ની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે. અહીં હાથી, ભારતીય બાઇસન (ગૌર), સાંભર હરણ, જંગલી કૂતરા (કોલસુન), જંગલી બિલાડી, વાઘ, અને જંગલી ભૂંડ જેવા પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. નાગ (કોબ્રા), વાઇપર, કરૈત જેવા ઝેરી સાપ ઉપરાંત અનેક પ્રકારના બિન-ઝેરી સાપો પણ અહીં વસે છે. જંગલી મરઘી, મેના, લાફિંગ થ્રશ, બ્લેક બુલબુલ, મોર, લક્કડખોદ, કિંગફિશર અને ગરુડ જેવા વિવિધ પક્ષીઓ જોવા મળે છે.<ref>{{cite web |title=Idukki Wildlife Sanctuary |url=https://www.keralatourism.org/destination/idukki-wildlife-santuary/188 |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ચેરુથોની, ઇડુક્કી અને કુલમાવુ — આ ત્રણેય ડેમો દ્વારા બનેલું ઇડુક્કી જળાશય ૩૩ કિમી (૨૧ માઈલ) સુધી વિસ્તરેલું છે. {{wide image|Idukki Reservoir Pano Calvary Mount Kerala Mar22 A7C 01220-23 Pano.jpg|800px|માઉન્ટ કાલવરી પરથી ઇડુક્કી જળાશયનું વિહંગાવલોકન}} == સંદર્ભો == {{reflist}} {{Commons category|Idukki Dam|ઇડ્ડક્કિ બંધ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભારતના જળબંધો]] [[શ્રેણી:કેરળ]] d9ds9j5um2pma0ozbdk7o75nzm7wrdk 903694 903693 2026-08-14T15:44:18Z Snehrashmi 41463 /*બાહ્ય કડીઓ */ 903694 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam |name = ઇડ્ડક્કિ બંધ |image = Idukki009.jpg |image_caption = ઇડ્ડક્કિ બંધ |location_map = India3#India Kerala#India Tamil Nadu |coordinates = {{coord|9|50|34|N|76|58|34|E|type:landmark|display=inline}} |location = [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો]], કેરળ, ભારત |purpose = જળવિદ્યુત |status = O |construction_began = ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ |opening = ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩ |owner = કેરળ રાજ્ય વિદ્યુત બોર્ડ |dam_type = કોંક્રીટ, બેવડો વળાંક, પાતળી કમાન |dam_crosses = પેરિયાર નદી |dam_height = {{Convert|168.91|m|ft|0|abbr=on}} |dam_length = {{Convert|365.85|m|ft|0|abbr=on}} |dam_volume = {{convert|450000|m3|abbr=on}} |res_capacity_total = {{Convert|1996|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_active = {{Convert|1459|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_inactive = {{Convert|536|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_catchment = {{Convert|649.3|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_surface = {{Convert|60|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_elevation = {{Convert|732.62|m|ft|0|abbr=on}} |plant_commission = ૧૯૭૫ |plant_turbines = 6 x 130 મેગાવોટ પેલેટોન પ્રકાર |plant_capacity = ૭૮૦ મેગાવોટ }} [[ચિત્ર:Idukki_Dam_Reservoir.jpg|thumb|ઇડ્ડક્કિ બંધ જળાશય]] '''ઇડ્ડક્કિ બંધ''' એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો|ઇડુક્કી જિલ્લા]]માં પેરિયાર નદી પર નિર્માણ કરવામાં આવેલો એક બેવડા વળાંક ધરાવતી કમાનો વાળો બંધ છે. આ ડેમ સ્થાનિક રીતે 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' તરીકે ઓળખાતી બે ગ્રેનાઈટ ટેકરીઓની વચ્ચે આવેલી સાંકડી ઘાટી પર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ડેમનું નિર્માણ કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડ (KSEB) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તેની માલિકી પણ તેમની પાસે છે. અને તેના વડે ૭૮૦ મેગાવોટ જળવિદ્યુત પેદા થાય છે, જેની શરૂઆત ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫માં થઇ હતી.<ref name="idukki">{{Cite web|url=http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|title=Idukki District Hydroelectric projects|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭|archive-date=2015-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819084557/http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|url-status=dead}}</ref> આ બંધ કોંક્રિટનો અને બેવડો વળાંક ધરાવતો પાતળો કમાન બંધ છે.<ref>{{Cite web|url=http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html|title=Salient Features - Dam|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭}}</ref> આ ડેમનું નિર્માણ ચેરુથોની અને કુલમાવુ ખાતે આવેલા અન્ય બે ડેમની સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. આ ત્રણેય મુખ્ય ડેમ અને બે સેડલ ડેમ — કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જંકશન નજીક) અને કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જમણો કાંઠો) — ભેગા મળીને૬૦ ચોરસ કિલોમીટર (૨૩ ચોરસ માઈલ)ના ક્ષેત્રફળ ધરાવતું એક વિશાળ કૃત્રિમ સરોવર (જળાશય) બનાવે છે. અહીં સંગ્રહિત કરવામાં આવેલા પાણીનો ઉપયોગ નજીકમાં આવેલી ખડકાળ ગુફાઓની અંદર સ્થિત મૂલામટ્ટમ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરવામાં આવે છે.<ref name="idukki_gov_in" /> ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીની ક્ષમતા અને આવક વધારવા માટે પાછળથી નરકક્કાનમ, અઝુથા, વઝીક્કડવુ, વડક્કેપુઝા અને કુટ્ટિયાર ડાયવર્ઝન યોજનાઓ ઉમેરવામાં આવી હતી. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક સર્વેક્ષણ === વીજ ઉત્પાદન માટે ડેમ બનાવવાનો વિચાર સૌથી પહેલાં ૧૯૧૯માં ઇટાલિયન એન્જિનિયર જેકબ દ્વારા ત્રાવણકોર સરકારને સુપ્રત કરાયેલા એક અહેવાલમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ સરકારે તેનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. ઇતિહાસ અનુસાર, ૧૯૨૨માં 'ઉરાલી' આદિવાસી સમુદાયના વડા શ્રી ચેમ્બન કરુવેલ્લાયન કોલુમ્બન વર્તમાન આર્ચ ડેમ નજીકના જંગલોમાં શિકાર કરવા આવેલા મલંકરા એસ્ટેટના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ ડબલ્યુ. જે. જોન અને તેમના મિત્ર એ. સી. થૉમસ એડત્તુને રસ્તો બતાવ્યો હતો. અહીં 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' ટેકરીઓની પૌરાણિક કથા સાંભળ્યા બાદ અને બે પર્વતો વચ્ચે પાણીના મનોહર પ્રવાહને જોઈને, એ. સી. થૉમસ ખૂબ પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમણે આ સ્થળને આર્ચ ડેમ નિર્માણ માટે અત્યંત યોગ્ય ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/man-who-changed-the-course-of-a-river/article6721679.ece|title=Man who changed the course of a river|newspaper=The Hindu|date=24 December 2014|last1=Raman|first1=Giji K.}}</ref> ૧૯૩૨માં, ડબલ્યુ. જે. જોને વીજળી ઉત્પાદન માટે ઇડુક્કી ખાતે ડેમ બનાવવાની શક્યતા અંગે ત્રાવણકોર સરકારને એક અહેવાલ સોંપ્યો હતો.<ref>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://www.keralatourism.org/munnar/idukki-dam.php |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ૧૯૩૫માં, વિધાનસભાના સભ્ય શ્રી કે. એ. નારાયણ પિલ્લાઈ ઇડુક્કી પ્રોજેક્ટને ત્રાવણકોર સરકારના ધ્યાન પર લાવ્યા હતા. ૧૯૩૭માં, ઇટાલિયન એન્જિનિયરો એન્જેલો ઓમેડાયો અને ક્લાંથેયો માસેલે આ ક્ષેત્રમાં એક અભ્યાસ હાથ ધર્યો હતો, પરંતુ તે સમયે વાત આગળ વધી શકી નહોતી. ૧૯૪૭માં, ત્રાવણકોર સરકારના તત્કાલીન મુખ્ય વિદ્યુત ઇજનેર શ્રી પી. જોસેફ જોન દ્વારા એક પ્રાથમિક તપાસ અહેવાલ તૈયાર કરીને સરકારને સુપરત કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૫૬માં રાજ્ય સરકારની વિનંતી પર કેન્દ્રીય જળ આયોગ દ્વારા વિસ્તૃત તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ યોજનાનો પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ ૧૯૬૧માં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો અને આયોજન પંચ દ્વારા ૧૯૬૩માં આ યોજનાના અમલીકરણ માટે મંજૂરી આપી હતી. ૧૯૬૪માં, અધિક્ષક ઇજનેર શ્રી ઈ. યુ. ફિલિપોઝના નેતૃત્વ હેઠળ પ્રોજેક્ટના પ્રારંભિક કાર્યોની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. <gallery> File:WillowsPhilipose.jpg|કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના અધિક્ષક ઇજનેર ઇ.યુ. ફિલિપોઝ, પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટ કાર્યના હવાલામાં, મુલાકાતી કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ શ્રી અને શ્રીમતી ફ્રેડ વિલોઝ સાથે. File:KolumbanIdukkiDamSite.jpg|આદિવાસી વડા, ચેમ્બન વેલ્લાયન કોલુમ્બન, જેમણે કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ ફ્રેડ વિલોઝ સાથે ઇડુક્કી કમાન બંધ સ્થળ તરફ ધ્યાન દોર્યું. File:IdukkiDamSite.jpg|બાંધકામ પહેલાં ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ સાઇટ </gallery> === બાંધકામ === આ બંધનું બાંધકામ ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ ના રોજ શરૂ થયું હતું. આ પ્રોજેક્ટનું નેતૃત્વ ઇડુક્કી હાઇડલ પ્રોજેક્ટના કો-ઓર્ડિનેટર અને જિલ્લા કલેક્ટર તરીકે નિયુક્ત થયેલા ડૉ. ડી. બાબુ પોલ IAS દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમને કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના નિવૃત્ત ચીફ એન્જિનિયરો શ્રી સી.વી. મેથ્યુઝ અને શ્રી એમ. રામચંદ્રન જેવા અનેક અગ્રણી એન્જિનિયરોનો સાથ મળ્યો હતો. કેનેડા સરકારે લાંબા ગાળાની લોન અને ગ્રાન્ટ આપીને આ પ્રોજેક્ટમાં આર્થિક મદદ કરી હતી. કેનેડિયન સહાય હેઠળ એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રે જાણીતી એસએનસી-લાવાલિન કંપનીના કન્સલ્ટિંગ એન્જિનિયરો પ્રોજેક્ટના એન્જિનિયરોને સલાહ અને મદદ આપી રહ્યા હતા, જ્યારે વાલચંદ ગ્રુપની હિન્દુસ્તાન કન્સ્ટ્રક્શન કંપનીએ બાંધકામ માટેની બોલી (બીડ) જીતી હતી.<ref>{{cite web |title=Dams and Barrages |url=https://hccindia.com/products/dams-and-barrages |website=hccindia.com |publisher=Hindustan Construction Company}}</ref> ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩માં ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીનો સંગ્રહ કરવાનું શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫ના રોજ પ્રથમ મશીનના ટ્રાયલ રનનું ઉદ્‌ઘાટન કરવામાં આવ્યું, અને ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૬ ના રોજ તત્કાલીન વડાપ્રધાન શ્રીમતી ઇન્દિરા ગાંધી દ્વારા પાવર સ્ટેશનનું વાણિજ્યિક સંચાલન રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/building-idukki-dam-workers-hired-project-recall-struggle-85857|title = The building of Idukki dam: Workers hired for project recall the struggle|date = 2 August 2018}}</ref> === ૨૦૧૮નું પૂર === ૧૯૭૬માં ઇડુક્કી જળાશયના ઉદ્‌ઘાટન પછી, તેની સાથે જોડાયેલા ચેરુથોની ડેમ પર આવેલા ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) માત્ર બે જ વાર ખોલવામાં આવ્યા હતા — ઓક્ટોબર ૧૯૮૧ અને ઓક્ટોબર ૧૯૯૨ માં, અને તે બંને વખતે ઉત્તર-પૂર્વના ચોમાસા દરમિયાન ખોલાયા હતા.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ૨૦૧૮ ના કેરળના પૂર દરમિયાન, નૈઋત્યના ચોમાસામાં થયેલા અભૂતપૂર્વ અને ભારે વરસાદને કારણે જળાશયનું પાણી તેના નિર્ધારિત સમય કરતા ઘણું વહેલું અસાધારણ સ્તરે ભરાઈ ગયું હતું. આના લીધે સત્તાવાળાઓને ઈતિહાસમાં પ્રથમ વખત નૈઋત્યના ચોમાસા દરમિયાન જળાશયમાંથી પાણી છોડવાની ફરજ પડી હતી.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> ૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૮ના રોજ ચેરુથોની ડેમનો પહેલો દરવાજો ખોલવામાં આવ્યો હતો, અને જળસ્તર ૨,૪૦૦ ફીટને વટાવી જતાં લગભગ ૨૬ કલાકની અંદર જ તમામ પાંચેય રેડિયલ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) ખોલી દેવામાં આવ્યા હતા. બંધના ઈતિહાસમાં આ પ્રથમ વાર બન્યું હતું કે જ્યારે તમામ પાંચેય દરવાજા એકસાથે ખોલવામાં આવ્યા હોય.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> ઇડુક્કી જળાશયમાંથી નિયંત્રિત રીતે છોડવામાં આવેલા પાણીના કારણે પેરિયાર નદીમાં પૂરની પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની હતી, જે નદી રેકોર્ડબ્રેક વરસાદને લીધે પહેલાથી જ ઓવરફ્લો થઈ રહી હતી. આના પરિણામે નીચાણવાળા વિસ્તારોમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોનું સ્થાનાંતરણ કરવું પડ્યું હતું, અને પાણી છોડવાના સમયગાળાને લઈને રાજ્ય સરકારને ટીકાઓનો સામનો પણ કરવો પડ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ત્યારબાદ કેન્દ્રિય જળ આયોગ (CWC) દ્વારા કરવામાં આવેલા પૃથ્થકરણમાં જાણવા મળ્યું કે પૂર દરમિયાન ઇડુક્કી અને નજીકના ઇડામાલયાર જળાશયોમાંથી છોડવામાં આવેલું પાણી નિયંત્રિત હતું અને તે ડેમની મહત્તમ પાણી છોડવાની ક્ષમતા કરતાં ઘણું ઓછું હતું. કમિશને તારણ કાઢ્યું હતું કે આ ડેમોએ પૂરની સ્થિતિ બગાડવાને બદલે તેને અમુક અંશે રોકવામાં મદદ કરી હતી.<ref>{{cite web|url=https://india.mongabay.com/2018/09/cwc-report-on-kerala-floods-dams-not-to-be-blamed/|title=CWC report on Kerala floods: Dams not to be blamed|work=Mongabay-India|date=18 September 2018}}</ref> જળસ્તર ઘટ્યા બાદ, લગભગ એક મહિના સુધી ખુલ્લા રહ્યા પછી આ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) બંધ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> == વિશેષતાઓ == [[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|thumb|180px|left|નીચાણવાળા વિસ્તારમાંથી દેખાતો ઇડ્ડક્કિ બંધ]] ઇડુક્કી ડેમ ૧૬૮.૯૧ મીટર (૫૫૪.૨ ફીટ) ઊંચો છે, જે કુરાવનમાલા (૮૩૯ મીટર / ૨,૭૫૩ ફીટ) અને કુરાથીમાલા (૯૨૫ મીટર / ૩,૦૩૫ ફીટ) નામના બે પર્વતોની વચ્ચે બાંધવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.nic.in/en/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala - Idukki District}}</ref> બંધની ટોચ પરની લંબાઈ ૩૬૫.૮૫ મીટર (૧,૨૦૦.૩ ફીટ) છે. તેની પહોળાઈ ઉપરના ભાગે ૭.૬૨ મીટર (૨૫.૦ ફીટ) અને તળિયાના ભાગે ૧૯.૮૧ મીટર (૬૫.૦ ફીટ) છે. તેની કુલ જળ સંગ્રહ ક્ષમતા ૧.૯૯૬ ઘન કિલોમીટર (૭૦.૫૦ TMC ફીટ) છે. બંધના નિર્માણમાં અંદાજે ૪,૬૪,૦૦૦ ઘન મીટર (૧.૬૪ કરોડ ઘન ફીટ) કોંક્રિટનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટ ઇડુક્કી જિલ્લામાં સ્થિત છે અને તેનું ભૂગર્ભ પાવર હાઉસ મૂલામટ્ટમ ખાતે આવેલું છે, જે ડેમથી આશરે ૪૩ કિમી (૨૭ માઈલ) દૂર છે. ઇડુક્કી કમાન બંધમાં એક પણ શટર (દરવાજા) નથી. જળાશયમાં પાણીના સ્તરનું સંચાલન અને નિયંત્રણ નજીકના ચેરુથોની ડેમમાં આવેલા શટરો દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name=lim>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://dams.kseb.in/?p=108 |website=KSEB.in |publisher=KSEB Limited Dam Safety Organisation}}</ref>{{clear|left}} == ઉપયોગ == <mapframe text="પેરિયાર બેસિનમાં આવેલા બંધ" width="300" height="300" zoom="9" latitude="9.8696" longitude="76.8399" align="right"> [ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.144167,9.528611, ] }, "properties": { "title": "[[Mullaperiyar Dam]]", "description": "[[File:Mullapperiyardam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "Idukki Dam", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "ff0000" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.966944,9.845278] }, "properties": { "title": "[[Cheruthoni Dam]]", "description": "[[File:Cheruthoni004.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.896111,9.802942] }, "properties": { "title": "[[Kulamavu Dam]]", "description": "[[File:View on Kulamavu Dam Reservoir.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 77.124,10.106] }, "properties": { "title": "[[Mattupetty Dam]]", "description": "[[File:Mattupetty Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.9548034,9.962278] }, "properties": { "title": "[[Lower Periyar Dam]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.9968439,9.9829676] }, "properties": { "title": "[[Kallarkutty Dam]]", "description": "[[File:Kallar kutty005.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.705833,10.221667] }, "properties": { "title": "[[Idamalayar Dam]]", "description": "[[File:Idamalayar Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.1763,10.0218] }, "properties": { "title": "[[Anayirankal Dam]]", "description": "[[File:Anayirankal dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.19,10.14] }, "properties": { "title": "[[Kundala Dam]]", "description": "[[File:Kundala Dam and Lake.JPG|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.662222,10.136389] }, "properties": { "title": "[[Bhoothathankettu]]", "description": "[[File:Bhoothathankettu Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } } ] </mapframe> <mapframe text="ઇડ્ડક્કિ બંધ" width=350 height=350 zoom=13 latitude=9.842778 longitude=76.976111 align=right> { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "ઇડ્ડક્કિ બંધ", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "small", "marker-color": "0050d0" } } </mapframe> === વીજ ઉત્પાદન === આ પ્રોજેક્ટ કેરળની સૌથી મોટી નદી પેરિયારમાં પાણીની વિશાળ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરે છે. આ માટે ૨,૦૦૦ મિલિયન ઘન મીટર (૨ અબજ ટન) ની ક્ષમતા ધરાવતું એક વિરાટ જળાશય બનાવવામાં આવ્યું છે. આ રીતે સંગ્રહિત કરાયેલા પાણીને પાવર ટનલ અને બે અંડરગ્રાઉન્ડ પ્રેશર શાફ્ટ ધરાવતી 'વોટર કન્ડક્ટર સિસ્ટમ' દ્વારા મૂલામટ્ટમ ખાતે આવેલા ભૂગર્ભ પાવર હાઉસ તરફ વાળવામાં આવે છે. પાવર હાઉસની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા ૭૮૦ મેગાવોટ છે, જેમાં ૧૩૦ મેગાવોટની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતા પેલ્ટન-પ્રકારના ટર્બાઇનના ૬ યુનિટ સમાવિષ્ટ છે. ભૂગર્ભ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરતી વખતે પેરિયાર નદીનું નિયંત્રિત પાણી આશરે ૬૬૯.૨ મીટર (૨,૧૯૬ ફીટ) ની ઊંચાઈ પરથી નીચે પડે છે. અહીં ઉત્પન્ન થતી વીજળી બે સબ-સ્ટેશનોને પૂરી પાડવામાં આવે છે: કલામાસેરી માટે એક ડબલ સર્કિટ લાઇન; તમિલનાડુ માટે એક સિંગલ સર્કિટ લાઇન; પલ્લોમ માટે એક સિંગલ સર્કિટ લાઇન, ભવિષ્ય માટે 3 ફીડર બેઝ.<ref name=lim/> === સિંચાઈ === ટનલ અને ખુલ્લી કેનાલ દ્વારા કૂદાયથુરપુઝા નદી તરફ વહેતા ટેલ-વોટર (વીજ ઉત્પાદન પછી બાકી બચેલા પાણી) ને મુવાત્તુપુઝા વેલીમાં સિંચાઈના હેતુઓ માટે વાળવામાં આવે છે. === પ્રવાસન === અગાઉ સુરક્ષા કારણોસર ઇડ્ડક્કિ બંધમાં સર્વસામાન્ય લોકોના પ્રવેશ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હતો. ત્યારબાદ તેમાં છૂટછાટ આપવામાં આવી અને ઓણમ તેમજ ક્રિસમસના તહેવારો દરમિયાન સામાન્ય જનતા માટે ૧૦ દિવસ માટે ડેમ ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો. પાછળથી આ સમયગાળો વધારીને એક મહિનાનો કરવામાં આવ્યો હતો. ડેમ વિસ્તારની અંદર કેમેરા અને સેલ ફોન લઈ જવાની સખત મનાઈ છે. પ્રવેશ ફી પુખ્ત વયના લોકો માટે ₹૨૫ અને બાળકો માટે ₹૫ ફી નક્કી કરવામાં આવી છે. પાંચ વ્યક્તિઓ માટે 15 મિનિટની બોટિંગ સેવા માટે ફી ૬૦૦રૂપિયા છે.<ref>{{cite news|title=Filled to its brim, Idukki dam woos tourists|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/filled-to-its-brim-idukki-dam-woos-tourists/article5147668.ece|access-date=21 September 2013|newspaper=The Hindu}}</ref> ઇડુક્કી ખીણ પ્રદેશ કોટ્ટાયમથી ૧૨૧ કિમી (૭૫ માઈલ) દૂર આવેલો છે. તે સુંદર, ઘનઘોર જંગલોથી ઘેરાયેલી ખીણો અને વાંકાચૂંકા વહેતા ઝરણાઓથી ઘેરાયેલું એક નાનું પહાડી નગર છે. ઇડુક્કી એ કેરળનું એક ખૂબ જ જાણીતું પ્રવાસન કેન્દ્ર છે. ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ઇડુક્કી જિલ્લાના થોડુપુઝા અને ઉદુમ્બનચોલા તાલુકાઓમાં ૭૭ ચોરસ કિમી (૪૮ ચોરસ માઈલ) ના ક્ષેત્રફળમાં ફેલાયેલું છે. આ વિસ્તાર દરિયાઈ સપાટીથી આશરે ૪૫૦–૭૪૮ મીટર (૧,૪૭૬–૨,૪૫૪ ફીટ) ની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે. અહીં હાથી, ભારતીય બાઇસન (ગૌર), સાંભર હરણ, જંગલી કૂતરા (કોલસુન), જંગલી બિલાડી, વાઘ, અને જંગલી ભૂંડ જેવા પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. નાગ (કોબ્રા), વાઇપર, કરૈત જેવા ઝેરી સાપ ઉપરાંત અનેક પ્રકારના બિન-ઝેરી સાપો પણ અહીં વસે છે. જંગલી મરઘી, મેના, લાફિંગ થ્રશ, બ્લેક બુલબુલ, મોર, લક્કડખોદ, કિંગફિશર અને ગરુડ જેવા વિવિધ પક્ષીઓ જોવા મળે છે.<ref>{{cite web |title=Idukki Wildlife Sanctuary |url=https://www.keralatourism.org/destination/idukki-wildlife-santuary/188 |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ચેરુથોની, ઇડુક્કી અને કુલમાવુ — આ ત્રણેય ડેમો દ્વારા બનેલું ઇડુક્કી જળાશય ૩૩ કિમી (૨૧ માઈલ) સુધી વિસ્તરેલું છે. {{wide image|Idukki Reservoir Pano Calvary Mount Kerala Mar22 A7C 01220-23 Pano.jpg|800px|માઉન્ટ કાલવરી પરથી ઇડુક્કી જળાશયનું વિહંગાવલોકન}} == સંદર્ભો == {{reflist}} ==External links== {{Commons category|Idukki Dam|ઇડ્ડક્કિ બંધ}} *[https://www.youtube.com/watch?v=ye1xxCcEktw ઇડુક્કી ડેમ શોર્ટ ફિલ્મ] *{{usurped|[https://web.archive.org/web/20070112200411/http://www.hinduonnet.com/2004/02/07/stories/2004020709440500.htm ઇડુક્કી ડેમ સુરક્ષિત: કડાવુર]}} *[http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html ઇડુક્કી હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ] *[http://www.timescontent.com/tss/showcase/preview-buy/129514/Feature/Idukki-Project-Hydro-Electricity-Pr.html જૂના ફોટા] * [https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ] *Interesting Facts about [https://www.myidukki.com/idukki-dam/ ઇડુક્કી ડેમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180522041946/https://www.myidukki.com/idukki-dam/ |date=22 May 2018 }} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભારતના જળબંધો]] [[શ્રેણી:કેરળ]] 8nmj9a81vdicjjfmyjiionq8jwm5x90 903695 903694 2026-08-14T15:46:05Z Snehrashmi 41463 903695 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam |name = ઇડ્ડક્કિ બંધ |image = Idukki009.jpg |image_caption = ઇડ્ડક્કિ બંધ |location_map = India3#India Kerala#India Tamil Nadu |coordinates = {{coord|9|50|34|N|76|58|34|E|type:landmark|display=inline}} |location = [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો]], કેરળ, ભારત |purpose = જળવિદ્યુત |status = O |construction_began = ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ |opening = ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩ |owner = કેરળ રાજ્ય વિદ્યુત બોર્ડ |dam_type = કોંક્રીટ, બેવડો વળાંક, પાતળી કમાન |dam_crosses = પેરિયાર નદી |dam_height = {{Convert|168.91|m|ft|0|abbr=on}} |dam_length = {{Convert|365.85|m|ft|0|abbr=on}} |dam_volume = {{convert|450000|m3|abbr=on}} |res_capacity_total = {{Convert|1996|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_active = {{Convert|1459|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_inactive = {{Convert|536|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_catchment = {{Convert|649.3|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_surface = {{Convert|60|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_elevation = {{Convert|732.62|m|ft|0|abbr=on}} |plant_commission = ૧૯૭૫ |plant_turbines = 6 x 130 મેગાવોટ પેલેટોન પ્રકાર |plant_capacity = ૭૮૦ મેગાવોટ }} [[ચિત્ર:Idukki_Dam_Reservoir.jpg|thumb|ઇડ્ડક્કિ બંધ જળાશય]] '''ઇડ્ડક્કિ બંધ''' એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો|ઇડુક્કી જિલ્લા]]માં પેરિયાર નદી પર નિર્માણ કરવામાં આવેલો એક બેવડા વળાંક ધરાવતી કમાનો વાળો બંધ છે. આ ડેમ સ્થાનિક રીતે 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' તરીકે ઓળખાતી બે ગ્રેનાઈટ ટેકરીઓની વચ્ચે આવેલી સાંકડી ઘાટી પર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ડેમનું નિર્માણ કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડ (KSEB) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તેની માલિકી પણ તેમની પાસે છે. અને તેના વડે ૭૮૦ મેગાવોટ જળવિદ્યુત પેદા થાય છે, જેની શરૂઆત ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫માં થઇ હતી.<ref name="idukki">{{Cite web|url=http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|title=Idukki District Hydroelectric projects|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭|archive-date=2015-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819084557/http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|url-status=dead}}</ref> આ બંધ કોંક્રિટનો અને બેવડો વળાંક ધરાવતો પાતળો કમાન બંધ છે.<ref>{{Cite web|url=http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html|title=Salient Features - Dam|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭}}</ref> આ ડેમનું નિર્માણ ચેરુથોની અને કુલમાવુ ખાતે આવેલા અન્ય બે ડેમની સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. આ ત્રણેય મુખ્ય ડેમ અને બે સેડલ ડેમ — કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જંકશન નજીક) અને કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જમણો કાંઠો) — ભેગા મળીને૬૦ ચોરસ કિલોમીટર (૨૩ ચોરસ માઈલ)ના ક્ષેત્રફળ ધરાવતું એક વિશાળ કૃત્રિમ સરોવર (જળાશય) બનાવે છે. અહીં સંગ્રહિત કરવામાં આવેલા પાણીનો ઉપયોગ નજીકમાં આવેલી ખડકાળ ગુફાઓની અંદર સ્થિત મૂલામટ્ટમ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરવામાં આવે છે.<ref name="idukki_gov_in">{{cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |publisher=Idukki District Administration}}</ref> ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીની ક્ષમતા અને આવક વધારવા માટે પાછળથી નરકક્કાનમ, અઝુથા, વઝીક્કડવુ, વડક્કેપુઝા અને કુટ્ટિયાર ડાયવર્ઝન યોજનાઓ ઉમેરવામાં આવી હતી. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક સર્વેક્ષણ === વીજ ઉત્પાદન માટે ડેમ બનાવવાનો વિચાર સૌથી પહેલાં ૧૯૧૯માં ઇટાલિયન એન્જિનિયર જેકબ દ્વારા ત્રાવણકોર સરકારને સુપ્રત કરાયેલા એક અહેવાલમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ સરકારે તેનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. ઇતિહાસ અનુસાર, ૧૯૨૨માં 'ઉરાલી' આદિવાસી સમુદાયના વડા શ્રી ચેમ્બન કરુવેલ્લાયન કોલુમ્બન વર્તમાન આર્ચ ડેમ નજીકના જંગલોમાં શિકાર કરવા આવેલા મલંકરા એસ્ટેટના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ ડબલ્યુ. જે. જોન અને તેમના મિત્ર એ. સી. થૉમસ એડત્તુને રસ્તો બતાવ્યો હતો. અહીં 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' ટેકરીઓની પૌરાણિક કથા સાંભળ્યા બાદ અને બે પર્વતો વચ્ચે પાણીના મનોહર પ્રવાહને જોઈને, એ. સી. થૉમસ ખૂબ પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમણે આ સ્થળને આર્ચ ડેમ નિર્માણ માટે અત્યંત યોગ્ય ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/man-who-changed-the-course-of-a-river/article6721679.ece|title=Man who changed the course of a river|newspaper=The Hindu|date=24 December 2014|last1=Raman|first1=Giji K.}}</ref> ૧૯૩૨માં, ડબલ્યુ. જે. જોને વીજળી ઉત્પાદન માટે ઇડુક્કી ખાતે ડેમ બનાવવાની શક્યતા અંગે ત્રાવણકોર સરકારને એક અહેવાલ સોંપ્યો હતો.<ref>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://www.keralatourism.org/munnar/idukki-dam.php |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ૧૯૩૫માં, વિધાનસભાના સભ્ય શ્રી કે. એ. નારાયણ પિલ્લાઈ ઇડુક્કી પ્રોજેક્ટને ત્રાવણકોર સરકારના ધ્યાન પર લાવ્યા હતા. ૧૯૩૭માં, ઇટાલિયન એન્જિનિયરો એન્જેલો ઓમેડાયો અને ક્લાંથેયો માસેલે આ ક્ષેત્રમાં એક અભ્યાસ હાથ ધર્યો હતો, પરંતુ તે સમયે વાત આગળ વધી શકી નહોતી. ૧૯૪૭માં, ત્રાવણકોર સરકારના તત્કાલીન મુખ્ય વિદ્યુત ઇજનેર શ્રી પી. જોસેફ જોન દ્વારા એક પ્રાથમિક તપાસ અહેવાલ તૈયાર કરીને સરકારને સુપરત કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૫૬માં રાજ્ય સરકારની વિનંતી પર કેન્દ્રીય જળ આયોગ દ્વારા વિસ્તૃત તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ યોજનાનો પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ ૧૯૬૧માં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો અને આયોજન પંચ દ્વારા ૧૯૬૩માં આ યોજનાના અમલીકરણ માટે મંજૂરી આપી હતી. ૧૯૬૪માં, અધિક્ષક ઇજનેર શ્રી ઈ. યુ. ફિલિપોઝના નેતૃત્વ હેઠળ પ્રોજેક્ટના પ્રારંભિક કાર્યોની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. <gallery> File:WillowsPhilipose.jpg|કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના અધિક્ષક ઇજનેર ઇ.યુ. ફિલિપોઝ, પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટ કાર્યના હવાલામાં, મુલાકાતી કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ શ્રી અને શ્રીમતી ફ્રેડ વિલોઝ સાથે. File:KolumbanIdukkiDamSite.jpg|આદિવાસી વડા, ચેમ્બન વેલ્લાયન કોલુમ્બન, જેમણે કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ ફ્રેડ વિલોઝ સાથે ઇડુક્કી કમાન બંધ સ્થળ તરફ ધ્યાન દોર્યું. File:IdukkiDamSite.jpg|બાંધકામ પહેલાં ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ સાઇટ </gallery> === બાંધકામ === આ બંધનું બાંધકામ ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ ના રોજ શરૂ થયું હતું. આ પ્રોજેક્ટનું નેતૃત્વ ઇડુક્કી હાઇડલ પ્રોજેક્ટના કો-ઓર્ડિનેટર અને જિલ્લા કલેક્ટર તરીકે નિયુક્ત થયેલા ડૉ. ડી. બાબુ પોલ IAS દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમને કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના નિવૃત્ત ચીફ એન્જિનિયરો શ્રી સી.વી. મેથ્યુઝ અને શ્રી એમ. રામચંદ્રન જેવા અનેક અગ્રણી એન્જિનિયરોનો સાથ મળ્યો હતો. કેનેડા સરકારે લાંબા ગાળાની લોન અને ગ્રાન્ટ આપીને આ પ્રોજેક્ટમાં આર્થિક મદદ કરી હતી. કેનેડિયન સહાય હેઠળ એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રે જાણીતી એસએનસી-લાવાલિન કંપનીના કન્સલ્ટિંગ એન્જિનિયરો પ્રોજેક્ટના એન્જિનિયરોને સલાહ અને મદદ આપી રહ્યા હતા, જ્યારે વાલચંદ ગ્રુપની હિન્દુસ્તાન કન્સ્ટ્રક્શન કંપનીએ બાંધકામ માટેની બોલી (બીડ) જીતી હતી.<ref>{{cite web |title=Dams and Barrages |url=https://hccindia.com/products/dams-and-barrages |website=hccindia.com |publisher=Hindustan Construction Company}}</ref> ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩માં ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીનો સંગ્રહ કરવાનું શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫ના રોજ પ્રથમ મશીનના ટ્રાયલ રનનું ઉદ્‌ઘાટન કરવામાં આવ્યું, અને ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૬ ના રોજ તત્કાલીન વડાપ્રધાન શ્રીમતી ઇન્દિરા ગાંધી દ્વારા પાવર સ્ટેશનનું વાણિજ્યિક સંચાલન રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/building-idukki-dam-workers-hired-project-recall-struggle-85857|title = The building of Idukki dam: Workers hired for project recall the struggle|date = 2 August 2018}}</ref> === ૨૦૧૮નું પૂર === ૧૯૭૬માં ઇડુક્કી જળાશયના ઉદ્‌ઘાટન પછી, તેની સાથે જોડાયેલા ચેરુથોની ડેમ પર આવેલા ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) માત્ર બે જ વાર ખોલવામાં આવ્યા હતા — ઓક્ટોબર ૧૯૮૧ અને ઓક્ટોબર ૧૯૯૨ માં, અને તે બંને વખતે ઉત્તર-પૂર્વના ચોમાસા દરમિયાન ખોલાયા હતા.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ૨૦૧૮ ના કેરળના પૂર દરમિયાન, નૈઋત્યના ચોમાસામાં થયેલા અભૂતપૂર્વ અને ભારે વરસાદને કારણે જળાશયનું પાણી તેના નિર્ધારિત સમય કરતા ઘણું વહેલું અસાધારણ સ્તરે ભરાઈ ગયું હતું. આના લીધે સત્તાવાળાઓને ઈતિહાસમાં પ્રથમ વખત નૈઋત્યના ચોમાસા દરમિયાન જળાશયમાંથી પાણી છોડવાની ફરજ પડી હતી.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> ૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૮ના રોજ ચેરુથોની ડેમનો પહેલો દરવાજો ખોલવામાં આવ્યો હતો, અને જળસ્તર ૨,૪૦૦ ફીટને વટાવી જતાં લગભગ ૨૬ કલાકની અંદર જ તમામ પાંચેય રેડિયલ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) ખોલી દેવામાં આવ્યા હતા. બંધના ઈતિહાસમાં આ પ્રથમ વાર બન્યું હતું કે જ્યારે તમામ પાંચેય દરવાજા એકસાથે ખોલવામાં આવ્યા હોય.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> ઇડુક્કી જળાશયમાંથી નિયંત્રિત રીતે છોડવામાં આવેલા પાણીના કારણે પેરિયાર નદીમાં પૂરની પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની હતી, જે નદી રેકોર્ડબ્રેક વરસાદને લીધે પહેલાથી જ ઓવરફ્લો થઈ રહી હતી. આના પરિણામે નીચાણવાળા વિસ્તારોમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોનું સ્થાનાંતરણ કરવું પડ્યું હતું, અને પાણી છોડવાના સમયગાળાને લઈને રાજ્ય સરકારને ટીકાઓનો સામનો પણ કરવો પડ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ત્યારબાદ કેન્દ્રિય જળ આયોગ (CWC) દ્વારા કરવામાં આવેલા પૃથ્થકરણમાં જાણવા મળ્યું કે પૂર દરમિયાન ઇડુક્કી અને નજીકના ઇડામાલયાર જળાશયોમાંથી છોડવામાં આવેલું પાણી નિયંત્રિત હતું અને તે ડેમની મહત્તમ પાણી છોડવાની ક્ષમતા કરતાં ઘણું ઓછું હતું. કમિશને તારણ કાઢ્યું હતું કે આ ડેમોએ પૂરની સ્થિતિ બગાડવાને બદલે તેને અમુક અંશે રોકવામાં મદદ કરી હતી.<ref>{{cite web|url=https://india.mongabay.com/2018/09/cwc-report-on-kerala-floods-dams-not-to-be-blamed/|title=CWC report on Kerala floods: Dams not to be blamed|work=Mongabay-India|date=18 September 2018}}</ref> જળસ્તર ઘટ્યા બાદ, લગભગ એક મહિના સુધી ખુલ્લા રહ્યા પછી આ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) બંધ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> == વિશેષતાઓ == [[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|thumb|180px|left|નીચાણવાળા વિસ્તારમાંથી દેખાતો ઇડ્ડક્કિ બંધ]] ઇડુક્કી ડેમ ૧૬૮.૯૧ મીટર (૫૫૪.૨ ફીટ) ઊંચો છે, જે કુરાવનમાલા (૮૩૯ મીટર / ૨,૭૫૩ ફીટ) અને કુરાથીમાલા (૯૨૫ મીટર / ૩,૦૩૫ ફીટ) નામના બે પર્વતોની વચ્ચે બાંધવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.nic.in/en/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala - Idukki District}}</ref> બંધની ટોચ પરની લંબાઈ ૩૬૫.૮૫ મીટર (૧,૨૦૦.૩ ફીટ) છે. તેની પહોળાઈ ઉપરના ભાગે ૭.૬૨ મીટર (૨૫.૦ ફીટ) અને તળિયાના ભાગે ૧૯.૮૧ મીટર (૬૫.૦ ફીટ) છે. તેની કુલ જળ સંગ્રહ ક્ષમતા ૧.૯૯૬ ઘન કિલોમીટર (૭૦.૫૦ TMC ફીટ) છે. બંધના નિર્માણમાં અંદાજે ૪,૬૪,૦૦૦ ઘન મીટર (૧.૬૪ કરોડ ઘન ફીટ) કોંક્રિટનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટ ઇડુક્કી જિલ્લામાં સ્થિત છે અને તેનું ભૂગર્ભ પાવર હાઉસ મૂલામટ્ટમ ખાતે આવેલું છે, જે ડેમથી આશરે ૪૩ કિમી (૨૭ માઈલ) દૂર છે. ઇડુક્કી કમાન બંધમાં એક પણ શટર (દરવાજા) નથી. જળાશયમાં પાણીના સ્તરનું સંચાલન અને નિયંત્રણ નજીકના ચેરુથોની ડેમમાં આવેલા શટરો દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name=lim>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://dams.kseb.in/?p=108 |website=KSEB.in |publisher=KSEB Limited Dam Safety Organisation}}</ref>{{clear|left}} == ઉપયોગ == <mapframe text="પેરિયાર બેસિનમાં આવેલા બંધ" width="300" height="300" zoom="9" latitude="9.8696" longitude="76.8399" align="right"> [ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.144167,9.528611, ] }, "properties": { "title": "[[Mullaperiyar Dam]]", "description": "[[File:Mullapperiyardam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "Idukki Dam", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "ff0000" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.966944,9.845278] }, "properties": { "title": "[[Cheruthoni Dam]]", "description": "[[File:Cheruthoni004.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.896111,9.802942] }, "properties": { "title": "[[Kulamavu Dam]]", "description": "[[File:View on Kulamavu Dam Reservoir.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 77.124,10.106] }, "properties": { "title": "[[Mattupetty Dam]]", "description": "[[File:Mattupetty Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.9548034,9.962278] }, "properties": { "title": "[[Lower Periyar Dam]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.9968439,9.9829676] }, "properties": { "title": "[[Kallarkutty Dam]]", "description": "[[File:Kallar kutty005.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.705833,10.221667] }, "properties": { "title": "[[Idamalayar Dam]]", "description": "[[File:Idamalayar Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.1763,10.0218] }, "properties": { "title": "[[Anayirankal Dam]]", "description": "[[File:Anayirankal dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.19,10.14] }, "properties": { "title": "[[Kundala Dam]]", "description": "[[File:Kundala Dam and Lake.JPG|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.662222,10.136389] }, "properties": { "title": "[[Bhoothathankettu]]", "description": "[[File:Bhoothathankettu Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } } ] </mapframe> <mapframe text="ઇડ્ડક્કિ બંધ" width=350 height=350 zoom=13 latitude=9.842778 longitude=76.976111 align=right> { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "ઇડ્ડક્કિ બંધ", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "small", "marker-color": "0050d0" } } </mapframe> === વીજ ઉત્પાદન === આ પ્રોજેક્ટ કેરળની સૌથી મોટી નદી પેરિયારમાં પાણીની વિશાળ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરે છે. આ માટે ૨,૦૦૦ મિલિયન ઘન મીટર (૨ અબજ ટન) ની ક્ષમતા ધરાવતું એક વિરાટ જળાશય બનાવવામાં આવ્યું છે. આ રીતે સંગ્રહિત કરાયેલા પાણીને પાવર ટનલ અને બે અંડરગ્રાઉન્ડ પ્રેશર શાફ્ટ ધરાવતી 'વોટર કન્ડક્ટર સિસ્ટમ' દ્વારા મૂલામટ્ટમ ખાતે આવેલા ભૂગર્ભ પાવર હાઉસ તરફ વાળવામાં આવે છે. પાવર હાઉસની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા ૭૮૦ મેગાવોટ છે, જેમાં ૧૩૦ મેગાવોટની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતા પેલ્ટન-પ્રકારના ટર્બાઇનના ૬ યુનિટ સમાવિષ્ટ છે. ભૂગર્ભ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરતી વખતે પેરિયાર નદીનું નિયંત્રિત પાણી આશરે ૬૬૯.૨ મીટર (૨,૧૯૬ ફીટ) ની ઊંચાઈ પરથી નીચે પડે છે. અહીં ઉત્પન્ન થતી વીજળી બે સબ-સ્ટેશનોને પૂરી પાડવામાં આવે છે: કલામાસેરી માટે એક ડબલ સર્કિટ લાઇન; તમિલનાડુ માટે એક સિંગલ સર્કિટ લાઇન; પલ્લોમ માટે એક સિંગલ સર્કિટ લાઇન, ભવિષ્ય માટે 3 ફીડર બેઝ.<ref name=lim/> === સિંચાઈ === ટનલ અને ખુલ્લી કેનાલ દ્વારા કૂદાયથુરપુઝા નદી તરફ વહેતા ટેલ-વોટર (વીજ ઉત્પાદન પછી બાકી બચેલા પાણી) ને મુવાત્તુપુઝા વેલીમાં સિંચાઈના હેતુઓ માટે વાળવામાં આવે છે. === પ્રવાસન === અગાઉ સુરક્ષા કારણોસર ઇડ્ડક્કિ બંધમાં સર્વસામાન્ય લોકોના પ્રવેશ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હતો. ત્યારબાદ તેમાં છૂટછાટ આપવામાં આવી અને ઓણમ તેમજ ક્રિસમસના તહેવારો દરમિયાન સામાન્ય જનતા માટે ૧૦ દિવસ માટે ડેમ ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો. પાછળથી આ સમયગાળો વધારીને એક મહિનાનો કરવામાં આવ્યો હતો. ડેમ વિસ્તારની અંદર કેમેરા અને સેલ ફોન લઈ જવાની સખત મનાઈ છે. પ્રવેશ ફી પુખ્ત વયના લોકો માટે ₹૨૫ અને બાળકો માટે ₹૫ ફી નક્કી કરવામાં આવી છે. પાંચ વ્યક્તિઓ માટે 15 મિનિટની બોટિંગ સેવા માટે ફી ૬૦૦રૂપિયા છે.<ref>{{cite news|title=Filled to its brim, Idukki dam woos tourists|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/filled-to-its-brim-idukki-dam-woos-tourists/article5147668.ece|access-date=21 September 2013|newspaper=The Hindu}}</ref> ઇડુક્કી ખીણ પ્રદેશ કોટ્ટાયમથી ૧૨૧ કિમી (૭૫ માઈલ) દૂર આવેલો છે. તે સુંદર, ઘનઘોર જંગલોથી ઘેરાયેલી ખીણો અને વાંકાચૂંકા વહેતા ઝરણાઓથી ઘેરાયેલું એક નાનું પહાડી નગર છે. ઇડુક્કી એ કેરળનું એક ખૂબ જ જાણીતું પ્રવાસન કેન્દ્ર છે. ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ઇડુક્કી જિલ્લાના થોડુપુઝા અને ઉદુમ્બનચોલા તાલુકાઓમાં ૭૭ ચોરસ કિમી (૪૮ ચોરસ માઈલ) ના ક્ષેત્રફળમાં ફેલાયેલું છે. આ વિસ્તાર દરિયાઈ સપાટીથી આશરે ૪૫૦–૭૪૮ મીટર (૧,૪૭૬–૨,૪૫૪ ફીટ) ની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે. અહીં હાથી, ભારતીય બાઇસન (ગૌર), સાંભર હરણ, જંગલી કૂતરા (કોલસુન), જંગલી બિલાડી, વાઘ, અને જંગલી ભૂંડ જેવા પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. નાગ (કોબ્રા), વાઇપર, કરૈત જેવા ઝેરી સાપ ઉપરાંત અનેક પ્રકારના બિન-ઝેરી સાપો પણ અહીં વસે છે. જંગલી મરઘી, મેના, લાફિંગ થ્રશ, બ્લેક બુલબુલ, મોર, લક્કડખોદ, કિંગફિશર અને ગરુડ જેવા વિવિધ પક્ષીઓ જોવા મળે છે.<ref>{{cite web |title=Idukki Wildlife Sanctuary |url=https://www.keralatourism.org/destination/idukki-wildlife-santuary/188 |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ચેરુથોની, ઇડુક્કી અને કુલમાવુ — આ ત્રણેય ડેમો દ્વારા બનેલું ઇડુક્કી જળાશય ૩૩ કિમી (૨૧ માઈલ) સુધી વિસ્તરેલું છે. {{wide image|Idukki Reservoir Pano Calvary Mount Kerala Mar22 A7C 01220-23 Pano.jpg|800px|માઉન્ટ કાલવરી પરથી ઇડુક્કી જળાશયનું વિહંગાવલોકન}} == સંદર્ભો == {{reflist}} ==External links== {{Commons category|Idukki Dam|ઇડ્ડક્કિ બંધ}} *[https://www.youtube.com/watch?v=ye1xxCcEktw ઇડુક્કી ડેમ શોર્ટ ફિલ્મ] *{{usurped|[https://web.archive.org/web/20070112200411/http://www.hinduonnet.com/2004/02/07/stories/2004020709440500.htm ઇડુક્કી ડેમ સુરક્ષિત: કડાવુર]}} *[http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html ઇડુક્કી હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ] *[http://www.timescontent.com/tss/showcase/preview-buy/129514/Feature/Idukki-Project-Hydro-Electricity-Pr.html જૂના ફોટા] * [https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ] *Interesting Facts about [https://www.myidukki.com/idukki-dam/ ઇડુક્કી ડેમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180522041946/https://www.myidukki.com/idukki-dam/ |date=22 May 2018 }} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભારતના જળબંધો]] [[શ્રેણી:કેરળ]] psx5nych9jnwnq19wwmy5o55g098ftx 903696 903695 2026-08-14T15:46:57Z Snehrashmi 41463 /* External links */ 903696 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam |name = ઇડ્ડક્કિ બંધ |image = Idukki009.jpg |image_caption = ઇડ્ડક્કિ બંધ |location_map = India3#India Kerala#India Tamil Nadu |coordinates = {{coord|9|50|34|N|76|58|34|E|type:landmark|display=inline}} |location = [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો]], કેરળ, ભારત |purpose = જળવિદ્યુત |status = O |construction_began = ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ |opening = ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩ |owner = કેરળ રાજ્ય વિદ્યુત બોર્ડ |dam_type = કોંક્રીટ, બેવડો વળાંક, પાતળી કમાન |dam_crosses = પેરિયાર નદી |dam_height = {{Convert|168.91|m|ft|0|abbr=on}} |dam_length = {{Convert|365.85|m|ft|0|abbr=on}} |dam_volume = {{convert|450000|m3|abbr=on}} |res_capacity_total = {{Convert|1996|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_active = {{Convert|1459|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_inactive = {{Convert|536|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_catchment = {{Convert|649.3|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_surface = {{Convert|60|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_elevation = {{Convert|732.62|m|ft|0|abbr=on}} |plant_commission = ૧૯૭૫ |plant_turbines = 6 x 130 મેગાવોટ પેલેટોન પ્રકાર |plant_capacity = ૭૮૦ મેગાવોટ }} [[ચિત્ર:Idukki_Dam_Reservoir.jpg|thumb|ઇડ્ડક્કિ બંધ જળાશય]] '''ઇડ્ડક્કિ બંધ''' એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો|ઇડુક્કી જિલ્લા]]માં પેરિયાર નદી પર નિર્માણ કરવામાં આવેલો એક બેવડા વળાંક ધરાવતી કમાનો વાળો બંધ છે. આ ડેમ સ્થાનિક રીતે 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' તરીકે ઓળખાતી બે ગ્રેનાઈટ ટેકરીઓની વચ્ચે આવેલી સાંકડી ઘાટી પર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ડેમનું નિર્માણ કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડ (KSEB) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તેની માલિકી પણ તેમની પાસે છે. અને તેના વડે ૭૮૦ મેગાવોટ જળવિદ્યુત પેદા થાય છે, જેની શરૂઆત ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫માં થઇ હતી.<ref name="idukki">{{Cite web|url=http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|title=Idukki District Hydroelectric projects|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭|archive-date=2015-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819084557/http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|url-status=dead}}</ref> આ બંધ કોંક્રિટનો અને બેવડો વળાંક ધરાવતો પાતળો કમાન બંધ છે.<ref>{{Cite web|url=http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html|title=Salient Features - Dam|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭}}</ref> આ ડેમનું નિર્માણ ચેરુથોની અને કુલમાવુ ખાતે આવેલા અન્ય બે ડેમની સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. આ ત્રણેય મુખ્ય ડેમ અને બે સેડલ ડેમ — કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જંકશન નજીક) અને કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જમણો કાંઠો) — ભેગા મળીને૬૦ ચોરસ કિલોમીટર (૨૩ ચોરસ માઈલ)ના ક્ષેત્રફળ ધરાવતું એક વિશાળ કૃત્રિમ સરોવર (જળાશય) બનાવે છે. અહીં સંગ્રહિત કરવામાં આવેલા પાણીનો ઉપયોગ નજીકમાં આવેલી ખડકાળ ગુફાઓની અંદર સ્થિત મૂલામટ્ટમ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરવામાં આવે છે.<ref name="idukki_gov_in">{{cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |publisher=Idukki District Administration}}</ref> ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીની ક્ષમતા અને આવક વધારવા માટે પાછળથી નરકક્કાનમ, અઝુથા, વઝીક્કડવુ, વડક્કેપુઝા અને કુટ્ટિયાર ડાયવર્ઝન યોજનાઓ ઉમેરવામાં આવી હતી. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક સર્વેક્ષણ === વીજ ઉત્પાદન માટે ડેમ બનાવવાનો વિચાર સૌથી પહેલાં ૧૯૧૯માં ઇટાલિયન એન્જિનિયર જેકબ દ્વારા ત્રાવણકોર સરકારને સુપ્રત કરાયેલા એક અહેવાલમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ સરકારે તેનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. ઇતિહાસ અનુસાર, ૧૯૨૨માં 'ઉરાલી' આદિવાસી સમુદાયના વડા શ્રી ચેમ્બન કરુવેલ્લાયન કોલુમ્બન વર્તમાન આર્ચ ડેમ નજીકના જંગલોમાં શિકાર કરવા આવેલા મલંકરા એસ્ટેટના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ ડબલ્યુ. જે. જોન અને તેમના મિત્ર એ. સી. થૉમસ એડત્તુને રસ્તો બતાવ્યો હતો. અહીં 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' ટેકરીઓની પૌરાણિક કથા સાંભળ્યા બાદ અને બે પર્વતો વચ્ચે પાણીના મનોહર પ્રવાહને જોઈને, એ. સી. થૉમસ ખૂબ પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમણે આ સ્થળને આર્ચ ડેમ નિર્માણ માટે અત્યંત યોગ્ય ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/man-who-changed-the-course-of-a-river/article6721679.ece|title=Man who changed the course of a river|newspaper=The Hindu|date=24 December 2014|last1=Raman|first1=Giji K.}}</ref> ૧૯૩૨માં, ડબલ્યુ. જે. જોને વીજળી ઉત્પાદન માટે ઇડુક્કી ખાતે ડેમ બનાવવાની શક્યતા અંગે ત્રાવણકોર સરકારને એક અહેવાલ સોંપ્યો હતો.<ref>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://www.keralatourism.org/munnar/idukki-dam.php |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ૧૯૩૫માં, વિધાનસભાના સભ્ય શ્રી કે. એ. નારાયણ પિલ્લાઈ ઇડુક્કી પ્રોજેક્ટને ત્રાવણકોર સરકારના ધ્યાન પર લાવ્યા હતા. ૧૯૩૭માં, ઇટાલિયન એન્જિનિયરો એન્જેલો ઓમેડાયો અને ક્લાંથેયો માસેલે આ ક્ષેત્રમાં એક અભ્યાસ હાથ ધર્યો હતો, પરંતુ તે સમયે વાત આગળ વધી શકી નહોતી. ૧૯૪૭માં, ત્રાવણકોર સરકારના તત્કાલીન મુખ્ય વિદ્યુત ઇજનેર શ્રી પી. જોસેફ જોન દ્વારા એક પ્રાથમિક તપાસ અહેવાલ તૈયાર કરીને સરકારને સુપરત કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૫૬માં રાજ્ય સરકારની વિનંતી પર કેન્દ્રીય જળ આયોગ દ્વારા વિસ્તૃત તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ યોજનાનો પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ ૧૯૬૧માં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો અને આયોજન પંચ દ્વારા ૧૯૬૩માં આ યોજનાના અમલીકરણ માટે મંજૂરી આપી હતી. ૧૯૬૪માં, અધિક્ષક ઇજનેર શ્રી ઈ. યુ. ફિલિપોઝના નેતૃત્વ હેઠળ પ્રોજેક્ટના પ્રારંભિક કાર્યોની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. <gallery> File:WillowsPhilipose.jpg|કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના અધિક્ષક ઇજનેર ઇ.યુ. ફિલિપોઝ, પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટ કાર્યના હવાલામાં, મુલાકાતી કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ શ્રી અને શ્રીમતી ફ્રેડ વિલોઝ સાથે. File:KolumbanIdukkiDamSite.jpg|આદિવાસી વડા, ચેમ્બન વેલ્લાયન કોલુમ્બન, જેમણે કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ ફ્રેડ વિલોઝ સાથે ઇડુક્કી કમાન બંધ સ્થળ તરફ ધ્યાન દોર્યું. File:IdukkiDamSite.jpg|બાંધકામ પહેલાં ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ સાઇટ </gallery> === બાંધકામ === આ બંધનું બાંધકામ ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ ના રોજ શરૂ થયું હતું. આ પ્રોજેક્ટનું નેતૃત્વ ઇડુક્કી હાઇડલ પ્રોજેક્ટના કો-ઓર્ડિનેટર અને જિલ્લા કલેક્ટર તરીકે નિયુક્ત થયેલા ડૉ. ડી. બાબુ પોલ IAS દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમને કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના નિવૃત્ત ચીફ એન્જિનિયરો શ્રી સી.વી. મેથ્યુઝ અને શ્રી એમ. રામચંદ્રન જેવા અનેક અગ્રણી એન્જિનિયરોનો સાથ મળ્યો હતો. કેનેડા સરકારે લાંબા ગાળાની લોન અને ગ્રાન્ટ આપીને આ પ્રોજેક્ટમાં આર્થિક મદદ કરી હતી. કેનેડિયન સહાય હેઠળ એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રે જાણીતી એસએનસી-લાવાલિન કંપનીના કન્સલ્ટિંગ એન્જિનિયરો પ્રોજેક્ટના એન્જિનિયરોને સલાહ અને મદદ આપી રહ્યા હતા, જ્યારે વાલચંદ ગ્રુપની હિન્દુસ્તાન કન્સ્ટ્રક્શન કંપનીએ બાંધકામ માટેની બોલી (બીડ) જીતી હતી.<ref>{{cite web |title=Dams and Barrages |url=https://hccindia.com/products/dams-and-barrages |website=hccindia.com |publisher=Hindustan Construction Company}}</ref> ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩માં ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીનો સંગ્રહ કરવાનું શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫ના રોજ પ્રથમ મશીનના ટ્રાયલ રનનું ઉદ્‌ઘાટન કરવામાં આવ્યું, અને ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૬ ના રોજ તત્કાલીન વડાપ્રધાન શ્રીમતી ઇન્દિરા ગાંધી દ્વારા પાવર સ્ટેશનનું વાણિજ્યિક સંચાલન રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/building-idukki-dam-workers-hired-project-recall-struggle-85857|title = The building of Idukki dam: Workers hired for project recall the struggle|date = 2 August 2018}}</ref> === ૨૦૧૮નું પૂર === ૧૯૭૬માં ઇડુક્કી જળાશયના ઉદ્‌ઘાટન પછી, તેની સાથે જોડાયેલા ચેરુથોની ડેમ પર આવેલા ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) માત્ર બે જ વાર ખોલવામાં આવ્યા હતા — ઓક્ટોબર ૧૯૮૧ અને ઓક્ટોબર ૧૯૯૨ માં, અને તે બંને વખતે ઉત્તર-પૂર્વના ચોમાસા દરમિયાન ખોલાયા હતા.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ૨૦૧૮ ના કેરળના પૂર દરમિયાન, નૈઋત્યના ચોમાસામાં થયેલા અભૂતપૂર્વ અને ભારે વરસાદને કારણે જળાશયનું પાણી તેના નિર્ધારિત સમય કરતા ઘણું વહેલું અસાધારણ સ્તરે ભરાઈ ગયું હતું. આના લીધે સત્તાવાળાઓને ઈતિહાસમાં પ્રથમ વખત નૈઋત્યના ચોમાસા દરમિયાન જળાશયમાંથી પાણી છોડવાની ફરજ પડી હતી.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> ૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૮ના રોજ ચેરુથોની ડેમનો પહેલો દરવાજો ખોલવામાં આવ્યો હતો, અને જળસ્તર ૨,૪૦૦ ફીટને વટાવી જતાં લગભગ ૨૬ કલાકની અંદર જ તમામ પાંચેય રેડિયલ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) ખોલી દેવામાં આવ્યા હતા. બંધના ઈતિહાસમાં આ પ્રથમ વાર બન્યું હતું કે જ્યારે તમામ પાંચેય દરવાજા એકસાથે ખોલવામાં આવ્યા હોય.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> ઇડુક્કી જળાશયમાંથી નિયંત્રિત રીતે છોડવામાં આવેલા પાણીના કારણે પેરિયાર નદીમાં પૂરની પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની હતી, જે નદી રેકોર્ડબ્રેક વરસાદને લીધે પહેલાથી જ ઓવરફ્લો થઈ રહી હતી. આના પરિણામે નીચાણવાળા વિસ્તારોમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોનું સ્થાનાંતરણ કરવું પડ્યું હતું, અને પાણી છોડવાના સમયગાળાને લઈને રાજ્ય સરકારને ટીકાઓનો સામનો પણ કરવો પડ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ત્યારબાદ કેન્દ્રિય જળ આયોગ (CWC) દ્વારા કરવામાં આવેલા પૃથ્થકરણમાં જાણવા મળ્યું કે પૂર દરમિયાન ઇડુક્કી અને નજીકના ઇડામાલયાર જળાશયોમાંથી છોડવામાં આવેલું પાણી નિયંત્રિત હતું અને તે ડેમની મહત્તમ પાણી છોડવાની ક્ષમતા કરતાં ઘણું ઓછું હતું. કમિશને તારણ કાઢ્યું હતું કે આ ડેમોએ પૂરની સ્થિતિ બગાડવાને બદલે તેને અમુક અંશે રોકવામાં મદદ કરી હતી.<ref>{{cite web|url=https://india.mongabay.com/2018/09/cwc-report-on-kerala-floods-dams-not-to-be-blamed/|title=CWC report on Kerala floods: Dams not to be blamed|work=Mongabay-India|date=18 September 2018}}</ref> જળસ્તર ઘટ્યા બાદ, લગભગ એક મહિના સુધી ખુલ્લા રહ્યા પછી આ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) બંધ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> == વિશેષતાઓ == [[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|thumb|180px|left|નીચાણવાળા વિસ્તારમાંથી દેખાતો ઇડ્ડક્કિ બંધ]] ઇડુક્કી ડેમ ૧૬૮.૯૧ મીટર (૫૫૪.૨ ફીટ) ઊંચો છે, જે કુરાવનમાલા (૮૩૯ મીટર / ૨,૭૫૩ ફીટ) અને કુરાથીમાલા (૯૨૫ મીટર / ૩,૦૩૫ ફીટ) નામના બે પર્વતોની વચ્ચે બાંધવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.nic.in/en/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala - Idukki District}}</ref> બંધની ટોચ પરની લંબાઈ ૩૬૫.૮૫ મીટર (૧,૨૦૦.૩ ફીટ) છે. તેની પહોળાઈ ઉપરના ભાગે ૭.૬૨ મીટર (૨૫.૦ ફીટ) અને તળિયાના ભાગે ૧૯.૮૧ મીટર (૬૫.૦ ફીટ) છે. તેની કુલ જળ સંગ્રહ ક્ષમતા ૧.૯૯૬ ઘન કિલોમીટર (૭૦.૫૦ TMC ફીટ) છે. બંધના નિર્માણમાં અંદાજે ૪,૬૪,૦૦૦ ઘન મીટર (૧.૬૪ કરોડ ઘન ફીટ) કોંક્રિટનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટ ઇડુક્કી જિલ્લામાં સ્થિત છે અને તેનું ભૂગર્ભ પાવર હાઉસ મૂલામટ્ટમ ખાતે આવેલું છે, જે ડેમથી આશરે ૪૩ કિમી (૨૭ માઈલ) દૂર છે. ઇડુક્કી કમાન બંધમાં એક પણ શટર (દરવાજા) નથી. જળાશયમાં પાણીના સ્તરનું સંચાલન અને નિયંત્રણ નજીકના ચેરુથોની ડેમમાં આવેલા શટરો દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name=lim>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://dams.kseb.in/?p=108 |website=KSEB.in |publisher=KSEB Limited Dam Safety Organisation}}</ref>{{clear|left}} == ઉપયોગ == <mapframe text="પેરિયાર બેસિનમાં આવેલા બંધ" width="300" height="300" zoom="9" latitude="9.8696" longitude="76.8399" align="right"> [ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.144167,9.528611, ] }, "properties": { "title": "[[Mullaperiyar Dam]]", "description": "[[File:Mullapperiyardam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "Idukki Dam", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "ff0000" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.966944,9.845278] }, "properties": { "title": "[[Cheruthoni Dam]]", "description": "[[File:Cheruthoni004.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.896111,9.802942] }, "properties": { "title": "[[Kulamavu Dam]]", "description": "[[File:View on Kulamavu Dam Reservoir.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 77.124,10.106] }, "properties": { "title": "[[Mattupetty Dam]]", "description": "[[File:Mattupetty Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.9548034,9.962278] }, "properties": { "title": "[[Lower Periyar Dam]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.9968439,9.9829676] }, "properties": { "title": "[[Kallarkutty Dam]]", "description": "[[File:Kallar kutty005.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.705833,10.221667] }, "properties": { "title": "[[Idamalayar Dam]]", "description": "[[File:Idamalayar Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.1763,10.0218] }, "properties": { "title": "[[Anayirankal Dam]]", "description": "[[File:Anayirankal dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.19,10.14] }, "properties": { "title": "[[Kundala Dam]]", "description": "[[File:Kundala Dam and Lake.JPG|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.662222,10.136389] }, "properties": { "title": "[[Bhoothathankettu]]", "description": "[[File:Bhoothathankettu Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } } ] </mapframe> <mapframe text="ઇડ્ડક્કિ બંધ" width=350 height=350 zoom=13 latitude=9.842778 longitude=76.976111 align=right> { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "ઇડ્ડક્કિ બંધ", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "small", "marker-color": "0050d0" } } </mapframe> === વીજ ઉત્પાદન === આ પ્રોજેક્ટ કેરળની સૌથી મોટી નદી પેરિયારમાં પાણીની વિશાળ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરે છે. આ માટે ૨,૦૦૦ મિલિયન ઘન મીટર (૨ અબજ ટન) ની ક્ષમતા ધરાવતું એક વિરાટ જળાશય બનાવવામાં આવ્યું છે. આ રીતે સંગ્રહિત કરાયેલા પાણીને પાવર ટનલ અને બે અંડરગ્રાઉન્ડ પ્રેશર શાફ્ટ ધરાવતી 'વોટર કન્ડક્ટર સિસ્ટમ' દ્વારા મૂલામટ્ટમ ખાતે આવેલા ભૂગર્ભ પાવર હાઉસ તરફ વાળવામાં આવે છે. પાવર હાઉસની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા ૭૮૦ મેગાવોટ છે, જેમાં ૧૩૦ મેગાવોટની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતા પેલ્ટન-પ્રકારના ટર્બાઇનના ૬ યુનિટ સમાવિષ્ટ છે. ભૂગર્ભ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરતી વખતે પેરિયાર નદીનું નિયંત્રિત પાણી આશરે ૬૬૯.૨ મીટર (૨,૧૯૬ ફીટ) ની ઊંચાઈ પરથી નીચે પડે છે. અહીં ઉત્પન્ન થતી વીજળી બે સબ-સ્ટેશનોને પૂરી પાડવામાં આવે છે: કલામાસેરી માટે એક ડબલ સર્કિટ લાઇન; તમિલનાડુ માટે એક સિંગલ સર્કિટ લાઇન; પલ્લોમ માટે એક સિંગલ સર્કિટ લાઇન, ભવિષ્ય માટે 3 ફીડર બેઝ.<ref name=lim/> === સિંચાઈ === ટનલ અને ખુલ્લી કેનાલ દ્વારા કૂદાયથુરપુઝા નદી તરફ વહેતા ટેલ-વોટર (વીજ ઉત્પાદન પછી બાકી બચેલા પાણી) ને મુવાત્તુપુઝા વેલીમાં સિંચાઈના હેતુઓ માટે વાળવામાં આવે છે. === પ્રવાસન === અગાઉ સુરક્ષા કારણોસર ઇડ્ડક્કિ બંધમાં સર્વસામાન્ય લોકોના પ્રવેશ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હતો. ત્યારબાદ તેમાં છૂટછાટ આપવામાં આવી અને ઓણમ તેમજ ક્રિસમસના તહેવારો દરમિયાન સામાન્ય જનતા માટે ૧૦ દિવસ માટે ડેમ ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો. પાછળથી આ સમયગાળો વધારીને એક મહિનાનો કરવામાં આવ્યો હતો. ડેમ વિસ્તારની અંદર કેમેરા અને સેલ ફોન લઈ જવાની સખત મનાઈ છે. પ્રવેશ ફી પુખ્ત વયના લોકો માટે ₹૨૫ અને બાળકો માટે ₹૫ ફી નક્કી કરવામાં આવી છે. પાંચ વ્યક્તિઓ માટે 15 મિનિટની બોટિંગ સેવા માટે ફી ૬૦૦રૂપિયા છે.<ref>{{cite news|title=Filled to its brim, Idukki dam woos tourists|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/filled-to-its-brim-idukki-dam-woos-tourists/article5147668.ece|access-date=21 September 2013|newspaper=The Hindu}}</ref> ઇડુક્કી ખીણ પ્રદેશ કોટ્ટાયમથી ૧૨૧ કિમી (૭૫ માઈલ) દૂર આવેલો છે. તે સુંદર, ઘનઘોર જંગલોથી ઘેરાયેલી ખીણો અને વાંકાચૂંકા વહેતા ઝરણાઓથી ઘેરાયેલું એક નાનું પહાડી નગર છે. ઇડુક્કી એ કેરળનું એક ખૂબ જ જાણીતું પ્રવાસન કેન્દ્ર છે. ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ઇડુક્કી જિલ્લાના થોડુપુઝા અને ઉદુમ્બનચોલા તાલુકાઓમાં ૭૭ ચોરસ કિમી (૪૮ ચોરસ માઈલ) ના ક્ષેત્રફળમાં ફેલાયેલું છે. આ વિસ્તાર દરિયાઈ સપાટીથી આશરે ૪૫૦–૭૪૮ મીટર (૧,૪૭૬–૨,૪૫૪ ફીટ) ની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે. અહીં હાથી, ભારતીય બાઇસન (ગૌર), સાંભર હરણ, જંગલી કૂતરા (કોલસુન), જંગલી બિલાડી, વાઘ, અને જંગલી ભૂંડ જેવા પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. નાગ (કોબ્રા), વાઇપર, કરૈત જેવા ઝેરી સાપ ઉપરાંત અનેક પ્રકારના બિન-ઝેરી સાપો પણ અહીં વસે છે. જંગલી મરઘી, મેના, લાફિંગ થ્રશ, બ્લેક બુલબુલ, મોર, લક્કડખોદ, કિંગફિશર અને ગરુડ જેવા વિવિધ પક્ષીઓ જોવા મળે છે.<ref>{{cite web |title=Idukki Wildlife Sanctuary |url=https://www.keralatourism.org/destination/idukki-wildlife-santuary/188 |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ચેરુથોની, ઇડુક્કી અને કુલમાવુ — આ ત્રણેય ડેમો દ્વારા બનેલું ઇડુક્કી જળાશય ૩૩ કિમી (૨૧ માઈલ) સુધી વિસ્તરેલું છે. {{wide image|Idukki Reservoir Pano Calvary Mount Kerala Mar22 A7C 01220-23 Pano.jpg|800px|માઉન્ટ કાલવરી પરથી ઇડુક્કી જળાશયનું વિહંગાવલોકન}} == સંદર્ભો == {{reflist}} ==External links== {{Commons category|Idukki Dam|ઇડ્ડક્કિ બંધ}} *[https://www.youtube.com/watch?v=ye1xxCcEktw ઇડુક્કી ડેમ શોર્ટ ફિલ્મ] *{{usurped|[https://web.archive.org/web/20070112200411/http://www.hinduonnet.com/2004/02/07/stories/2004020709440500.htm ઇડુક્કી ડેમ સુરક્ષિત: કડાવુર]}} *[http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html ઇડુક્કી હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ] *[http://www.timescontent.com/tss/showcase/preview-buy/129514/Feature/Idukki-Project-Hydro-Electricity-Pr.html જૂના ફોટા] * [https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ] * [https://www.myidukki.com/idukki-dam/ ઇડુક્કી ડેમ વિશે રસપ્રદ તથ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180522041946/https://www.myidukki.com/idukki-dam/ |date=22 May 2018 }} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:ભારતના જળબંધો]] [[શ્રેણી:કેરળ]] lb42h5yn22q02fxcjpdh7om3ka7u79y 903697 903696 2026-08-14T15:47:29Z Snehrashmi 41463 સ્ટબ ઢાંચો દૂર કર્યો 903697 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam |name = ઇડ્ડક્કિ બંધ |image = Idukki009.jpg |image_caption = ઇડ્ડક્કિ બંધ |location_map = India3#India Kerala#India Tamil Nadu |coordinates = {{coord|9|50|34|N|76|58|34|E|type:landmark|display=inline}} |location = [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો]], કેરળ, ભારત |purpose = જળવિદ્યુત |status = O |construction_began = ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ |opening = ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩ |owner = કેરળ રાજ્ય વિદ્યુત બોર્ડ |dam_type = કોંક્રીટ, બેવડો વળાંક, પાતળી કમાન |dam_crosses = પેરિયાર નદી |dam_height = {{Convert|168.91|m|ft|0|abbr=on}} |dam_length = {{Convert|365.85|m|ft|0|abbr=on}} |dam_volume = {{convert|450000|m3|abbr=on}} |res_capacity_total = {{Convert|1996|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_active = {{Convert|1459|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_inactive = {{Convert|536|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_catchment = {{Convert|649.3|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_surface = {{Convert|60|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_elevation = {{Convert|732.62|m|ft|0|abbr=on}} |plant_commission = ૧૯૭૫ |plant_turbines = 6 x 130 મેગાવોટ પેલેટોન પ્રકાર |plant_capacity = ૭૮૦ મેગાવોટ }} [[ચિત્ર:Idukki_Dam_Reservoir.jpg|thumb|ઇડ્ડક્કિ બંધ જળાશય]] '''ઇડ્ડક્કિ બંધ''' એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો|ઇડુક્કી જિલ્લા]]માં પેરિયાર નદી પર નિર્માણ કરવામાં આવેલો એક બેવડા વળાંક ધરાવતી કમાનો વાળો બંધ છે. આ ડેમ સ્થાનિક રીતે 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' તરીકે ઓળખાતી બે ગ્રેનાઈટ ટેકરીઓની વચ્ચે આવેલી સાંકડી ઘાટી પર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ડેમનું નિર્માણ કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડ (KSEB) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તેની માલિકી પણ તેમની પાસે છે. અને તેના વડે ૭૮૦ મેગાવોટ જળવિદ્યુત પેદા થાય છે, જેની શરૂઆત ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫માં થઇ હતી.<ref name="idukki">{{Cite web|url=http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|title=Idukki District Hydroelectric projects|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭|archive-date=2015-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819084557/http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|url-status=dead}}</ref> આ બંધ કોંક્રિટનો અને બેવડો વળાંક ધરાવતો પાતળો કમાન બંધ છે.<ref>{{Cite web|url=http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html|title=Salient Features - Dam|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭}}</ref> આ ડેમનું નિર્માણ ચેરુથોની અને કુલમાવુ ખાતે આવેલા અન્ય બે ડેમની સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. આ ત્રણેય મુખ્ય ડેમ અને બે સેડલ ડેમ — કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જંકશન નજીક) અને કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જમણો કાંઠો) — ભેગા મળીને૬૦ ચોરસ કિલોમીટર (૨૩ ચોરસ માઈલ)ના ક્ષેત્રફળ ધરાવતું એક વિશાળ કૃત્રિમ સરોવર (જળાશય) બનાવે છે. અહીં સંગ્રહિત કરવામાં આવેલા પાણીનો ઉપયોગ નજીકમાં આવેલી ખડકાળ ગુફાઓની અંદર સ્થિત મૂલામટ્ટમ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરવામાં આવે છે.<ref name="idukki_gov_in">{{cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |publisher=Idukki District Administration}}</ref> ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીની ક્ષમતા અને આવક વધારવા માટે પાછળથી નરકક્કાનમ, અઝુથા, વઝીક્કડવુ, વડક્કેપુઝા અને કુટ્ટિયાર ડાયવર્ઝન યોજનાઓ ઉમેરવામાં આવી હતી. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક સર્વેક્ષણ === વીજ ઉત્પાદન માટે ડેમ બનાવવાનો વિચાર સૌથી પહેલાં ૧૯૧૯માં ઇટાલિયન એન્જિનિયર જેકબ દ્વારા ત્રાવણકોર સરકારને સુપ્રત કરાયેલા એક અહેવાલમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ સરકારે તેનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. ઇતિહાસ અનુસાર, ૧૯૨૨માં 'ઉરાલી' આદિવાસી સમુદાયના વડા શ્રી ચેમ્બન કરુવેલ્લાયન કોલુમ્બન વર્તમાન આર્ચ ડેમ નજીકના જંગલોમાં શિકાર કરવા આવેલા મલંકરા એસ્ટેટના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ ડબલ્યુ. જે. જોન અને તેમના મિત્ર એ. સી. થૉમસ એડત્તુને રસ્તો બતાવ્યો હતો. અહીં 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' ટેકરીઓની પૌરાણિક કથા સાંભળ્યા બાદ અને બે પર્વતો વચ્ચે પાણીના મનોહર પ્રવાહને જોઈને, એ. સી. થૉમસ ખૂબ પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમણે આ સ્થળને આર્ચ ડેમ નિર્માણ માટે અત્યંત યોગ્ય ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/man-who-changed-the-course-of-a-river/article6721679.ece|title=Man who changed the course of a river|newspaper=The Hindu|date=24 December 2014|last1=Raman|first1=Giji K.}}</ref> ૧૯૩૨માં, ડબલ્યુ. જે. જોને વીજળી ઉત્પાદન માટે ઇડુક્કી ખાતે ડેમ બનાવવાની શક્યતા અંગે ત્રાવણકોર સરકારને એક અહેવાલ સોંપ્યો હતો.<ref>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://www.keralatourism.org/munnar/idukki-dam.php |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ૧૯૩૫માં, વિધાનસભાના સભ્ય શ્રી કે. એ. નારાયણ પિલ્લાઈ ઇડુક્કી પ્રોજેક્ટને ત્રાવણકોર સરકારના ધ્યાન પર લાવ્યા હતા. ૧૯૩૭માં, ઇટાલિયન એન્જિનિયરો એન્જેલો ઓમેડાયો અને ક્લાંથેયો માસેલે આ ક્ષેત્રમાં એક અભ્યાસ હાથ ધર્યો હતો, પરંતુ તે સમયે વાત આગળ વધી શકી નહોતી. ૧૯૪૭માં, ત્રાવણકોર સરકારના તત્કાલીન મુખ્ય વિદ્યુત ઇજનેર શ્રી પી. જોસેફ જોન દ્વારા એક પ્રાથમિક તપાસ અહેવાલ તૈયાર કરીને સરકારને સુપરત કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૫૬માં રાજ્ય સરકારની વિનંતી પર કેન્દ્રીય જળ આયોગ દ્વારા વિસ્તૃત તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ યોજનાનો પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ ૧૯૬૧માં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો અને આયોજન પંચ દ્વારા ૧૯૬૩માં આ યોજનાના અમલીકરણ માટે મંજૂરી આપી હતી. ૧૯૬૪માં, અધિક્ષક ઇજનેર શ્રી ઈ. યુ. ફિલિપોઝના નેતૃત્વ હેઠળ પ્રોજેક્ટના પ્રારંભિક કાર્યોની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. <gallery> File:WillowsPhilipose.jpg|કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના અધિક્ષક ઇજનેર ઇ.યુ. ફિલિપોઝ, પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટ કાર્યના હવાલામાં, મુલાકાતી કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ શ્રી અને શ્રીમતી ફ્રેડ વિલોઝ સાથે. File:KolumbanIdukkiDamSite.jpg|આદિવાસી વડા, ચેમ્બન વેલ્લાયન કોલુમ્બન, જેમણે કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ ફ્રેડ વિલોઝ સાથે ઇડુક્કી કમાન બંધ સ્થળ તરફ ધ્યાન દોર્યું. File:IdukkiDamSite.jpg|બાંધકામ પહેલાં ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ સાઇટ </gallery> === બાંધકામ === આ બંધનું બાંધકામ ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ ના રોજ શરૂ થયું હતું. આ પ્રોજેક્ટનું નેતૃત્વ ઇડુક્કી હાઇડલ પ્રોજેક્ટના કો-ઓર્ડિનેટર અને જિલ્લા કલેક્ટર તરીકે નિયુક્ત થયેલા ડૉ. ડી. બાબુ પોલ IAS દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમને કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના નિવૃત્ત ચીફ એન્જિનિયરો શ્રી સી.વી. મેથ્યુઝ અને શ્રી એમ. રામચંદ્રન જેવા અનેક અગ્રણી એન્જિનિયરોનો સાથ મળ્યો હતો. કેનેડા સરકારે લાંબા ગાળાની લોન અને ગ્રાન્ટ આપીને આ પ્રોજેક્ટમાં આર્થિક મદદ કરી હતી. કેનેડિયન સહાય હેઠળ એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રે જાણીતી એસએનસી-લાવાલિન કંપનીના કન્સલ્ટિંગ એન્જિનિયરો પ્રોજેક્ટના એન્જિનિયરોને સલાહ અને મદદ આપી રહ્યા હતા, જ્યારે વાલચંદ ગ્રુપની હિન્દુસ્તાન કન્સ્ટ્રક્શન કંપનીએ બાંધકામ માટેની બોલી (બીડ) જીતી હતી.<ref>{{cite web |title=Dams and Barrages |url=https://hccindia.com/products/dams-and-barrages |website=hccindia.com |publisher=Hindustan Construction Company}}</ref> ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩માં ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીનો સંગ્રહ કરવાનું શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫ના રોજ પ્રથમ મશીનના ટ્રાયલ રનનું ઉદ્‌ઘાટન કરવામાં આવ્યું, અને ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૬ ના રોજ તત્કાલીન વડાપ્રધાન શ્રીમતી ઇન્દિરા ગાંધી દ્વારા પાવર સ્ટેશનનું વાણિજ્યિક સંચાલન રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/building-idukki-dam-workers-hired-project-recall-struggle-85857|title = The building of Idukki dam: Workers hired for project recall the struggle|date = 2 August 2018}}</ref> === ૨૦૧૮નું પૂર === ૧૯૭૬માં ઇડુક્કી જળાશયના ઉદ્‌ઘાટન પછી, તેની સાથે જોડાયેલા ચેરુથોની ડેમ પર આવેલા ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) માત્ર બે જ વાર ખોલવામાં આવ્યા હતા — ઓક્ટોબર ૧૯૮૧ અને ઓક્ટોબર ૧૯૯૨ માં, અને તે બંને વખતે ઉત્તર-પૂર્વના ચોમાસા દરમિયાન ખોલાયા હતા.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ૨૦૧૮ ના કેરળના પૂર દરમિયાન, નૈઋત્યના ચોમાસામાં થયેલા અભૂતપૂર્વ અને ભારે વરસાદને કારણે જળાશયનું પાણી તેના નિર્ધારિત સમય કરતા ઘણું વહેલું અસાધારણ સ્તરે ભરાઈ ગયું હતું. આના લીધે સત્તાવાળાઓને ઈતિહાસમાં પ્રથમ વખત નૈઋત્યના ચોમાસા દરમિયાન જળાશયમાંથી પાણી છોડવાની ફરજ પડી હતી.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> ૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૮ના રોજ ચેરુથોની ડેમનો પહેલો દરવાજો ખોલવામાં આવ્યો હતો, અને જળસ્તર ૨,૪૦૦ ફીટને વટાવી જતાં લગભગ ૨૬ કલાકની અંદર જ તમામ પાંચેય રેડિયલ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) ખોલી દેવામાં આવ્યા હતા. બંધના ઈતિહાસમાં આ પ્રથમ વાર બન્યું હતું કે જ્યારે તમામ પાંચેય દરવાજા એકસાથે ખોલવામાં આવ્યા હોય.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> ઇડુક્કી જળાશયમાંથી નિયંત્રિત રીતે છોડવામાં આવેલા પાણીના કારણે પેરિયાર નદીમાં પૂરની પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની હતી, જે નદી રેકોર્ડબ્રેક વરસાદને લીધે પહેલાથી જ ઓવરફ્લો થઈ રહી હતી. આના પરિણામે નીચાણવાળા વિસ્તારોમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોનું સ્થાનાંતરણ કરવું પડ્યું હતું, અને પાણી છોડવાના સમયગાળાને લઈને રાજ્ય સરકારને ટીકાઓનો સામનો પણ કરવો પડ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ત્યારબાદ કેન્દ્રિય જળ આયોગ (CWC) દ્વારા કરવામાં આવેલા પૃથ્થકરણમાં જાણવા મળ્યું કે પૂર દરમિયાન ઇડુક્કી અને નજીકના ઇડામાલયાર જળાશયોમાંથી છોડવામાં આવેલું પાણી નિયંત્રિત હતું અને તે ડેમની મહત્તમ પાણી છોડવાની ક્ષમતા કરતાં ઘણું ઓછું હતું. કમિશને તારણ કાઢ્યું હતું કે આ ડેમોએ પૂરની સ્થિતિ બગાડવાને બદલે તેને અમુક અંશે રોકવામાં મદદ કરી હતી.<ref>{{cite web|url=https://india.mongabay.com/2018/09/cwc-report-on-kerala-floods-dams-not-to-be-blamed/|title=CWC report on Kerala floods: Dams not to be blamed|work=Mongabay-India|date=18 September 2018}}</ref> જળસ્તર ઘટ્યા બાદ, લગભગ એક મહિના સુધી ખુલ્લા રહ્યા પછી આ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) બંધ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> == વિશેષતાઓ == [[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|thumb|180px|left|નીચાણવાળા વિસ્તારમાંથી દેખાતો ઇડ્ડક્કિ બંધ]] ઇડુક્કી ડેમ ૧૬૮.૯૧ મીટર (૫૫૪.૨ ફીટ) ઊંચો છે, જે કુરાવનમાલા (૮૩૯ મીટર / ૨,૭૫૩ ફીટ) અને કુરાથીમાલા (૯૨૫ મીટર / ૩,૦૩૫ ફીટ) નામના બે પર્વતોની વચ્ચે બાંધવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.nic.in/en/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala - Idukki District}}</ref> બંધની ટોચ પરની લંબાઈ ૩૬૫.૮૫ મીટર (૧,૨૦૦.૩ ફીટ) છે. તેની પહોળાઈ ઉપરના ભાગે ૭.૬૨ મીટર (૨૫.૦ ફીટ) અને તળિયાના ભાગે ૧૯.૮૧ મીટર (૬૫.૦ ફીટ) છે. તેની કુલ જળ સંગ્રહ ક્ષમતા ૧.૯૯૬ ઘન કિલોમીટર (૭૦.૫૦ TMC ફીટ) છે. બંધના નિર્માણમાં અંદાજે ૪,૬૪,૦૦૦ ઘન મીટર (૧.૬૪ કરોડ ઘન ફીટ) કોંક્રિટનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટ ઇડુક્કી જિલ્લામાં સ્થિત છે અને તેનું ભૂગર્ભ પાવર હાઉસ મૂલામટ્ટમ ખાતે આવેલું છે, જે ડેમથી આશરે ૪૩ કિમી (૨૭ માઈલ) દૂર છે. ઇડુક્કી કમાન બંધમાં એક પણ શટર (દરવાજા) નથી. જળાશયમાં પાણીના સ્તરનું સંચાલન અને નિયંત્રણ નજીકના ચેરુથોની ડેમમાં આવેલા શટરો દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name=lim>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://dams.kseb.in/?p=108 |website=KSEB.in |publisher=KSEB Limited Dam Safety Organisation}}</ref>{{clear|left}} == ઉપયોગ == <mapframe text="પેરિયાર બેસિનમાં આવેલા બંધ" width="300" height="300" zoom="9" latitude="9.8696" longitude="76.8399" align="right"> [ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.144167,9.528611, ] }, "properties": { "title": "[[Mullaperiyar Dam]]", "description": "[[File:Mullapperiyardam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "Idukki Dam", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "ff0000" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.966944,9.845278] }, "properties": { "title": "[[Cheruthoni Dam]]", "description": "[[File:Cheruthoni004.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.896111,9.802942] }, "properties": { "title": "[[Kulamavu Dam]]", "description": "[[File:View on Kulamavu Dam Reservoir.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 77.124,10.106] }, "properties": { "title": "[[Mattupetty Dam]]", "description": "[[File:Mattupetty Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.9548034,9.962278] }, "properties": { "title": "[[Lower Periyar Dam]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.9968439,9.9829676] }, "properties": { "title": "[[Kallarkutty Dam]]", "description": "[[File:Kallar kutty005.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.705833,10.221667] }, "properties": { "title": "[[Idamalayar Dam]]", "description": "[[File:Idamalayar Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.1763,10.0218] }, "properties": { "title": "[[Anayirankal Dam]]", "description": "[[File:Anayirankal dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.19,10.14] }, "properties": { "title": "[[Kundala Dam]]", "description": "[[File:Kundala Dam and Lake.JPG|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.662222,10.136389] }, "properties": { "title": "[[Bhoothathankettu]]", "description": "[[File:Bhoothathankettu Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } } ] </mapframe> <mapframe text="ઇડ્ડક્કિ બંધ" width=350 height=350 zoom=13 latitude=9.842778 longitude=76.976111 align=right> { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "ઇડ્ડક્કિ બંધ", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "small", "marker-color": "0050d0" } } </mapframe> === વીજ ઉત્પાદન === આ પ્રોજેક્ટ કેરળની સૌથી મોટી નદી પેરિયારમાં પાણીની વિશાળ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરે છે. આ માટે ૨,૦૦૦ મિલિયન ઘન મીટર (૨ અબજ ટન) ની ક્ષમતા ધરાવતું એક વિરાટ જળાશય બનાવવામાં આવ્યું છે. આ રીતે સંગ્રહિત કરાયેલા પાણીને પાવર ટનલ અને બે અંડરગ્રાઉન્ડ પ્રેશર શાફ્ટ ધરાવતી 'વોટર કન્ડક્ટર સિસ્ટમ' દ્વારા મૂલામટ્ટમ ખાતે આવેલા ભૂગર્ભ પાવર હાઉસ તરફ વાળવામાં આવે છે. પાવર હાઉસની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા ૭૮૦ મેગાવોટ છે, જેમાં ૧૩૦ મેગાવોટની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતા પેલ્ટન-પ્રકારના ટર્બાઇનના ૬ યુનિટ સમાવિષ્ટ છે. ભૂગર્ભ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરતી વખતે પેરિયાર નદીનું નિયંત્રિત પાણી આશરે ૬૬૯.૨ મીટર (૨,૧૯૬ ફીટ) ની ઊંચાઈ પરથી નીચે પડે છે. અહીં ઉત્પન્ન થતી વીજળી બે સબ-સ્ટેશનોને પૂરી પાડવામાં આવે છે: કલામાસેરી માટે એક ડબલ સર્કિટ લાઇન; તમિલનાડુ માટે એક સિંગલ સર્કિટ લાઇન; પલ્લોમ માટે એક સિંગલ સર્કિટ લાઇન, ભવિષ્ય માટે 3 ફીડર બેઝ.<ref name=lim/> === સિંચાઈ === ટનલ અને ખુલ્લી કેનાલ દ્વારા કૂદાયથુરપુઝા નદી તરફ વહેતા ટેલ-વોટર (વીજ ઉત્પાદન પછી બાકી બચેલા પાણી) ને મુવાત્તુપુઝા વેલીમાં સિંચાઈના હેતુઓ માટે વાળવામાં આવે છે. === પ્રવાસન === અગાઉ સુરક્ષા કારણોસર ઇડ્ડક્કિ બંધમાં સર્વસામાન્ય લોકોના પ્રવેશ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હતો. ત્યારબાદ તેમાં છૂટછાટ આપવામાં આવી અને ઓણમ તેમજ ક્રિસમસના તહેવારો દરમિયાન સામાન્ય જનતા માટે ૧૦ દિવસ માટે ડેમ ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો. પાછળથી આ સમયગાળો વધારીને એક મહિનાનો કરવામાં આવ્યો હતો. ડેમ વિસ્તારની અંદર કેમેરા અને સેલ ફોન લઈ જવાની સખત મનાઈ છે. પ્રવેશ ફી પુખ્ત વયના લોકો માટે ₹૨૫ અને બાળકો માટે ₹૫ ફી નક્કી કરવામાં આવી છે. પાંચ વ્યક્તિઓ માટે 15 મિનિટની બોટિંગ સેવા માટે ફી ૬૦૦રૂપિયા છે.<ref>{{cite news|title=Filled to its brim, Idukki dam woos tourists|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/filled-to-its-brim-idukki-dam-woos-tourists/article5147668.ece|access-date=21 September 2013|newspaper=The Hindu}}</ref> ઇડુક્કી ખીણ પ્રદેશ કોટ્ટાયમથી ૧૨૧ કિમી (૭૫ માઈલ) દૂર આવેલો છે. તે સુંદર, ઘનઘોર જંગલોથી ઘેરાયેલી ખીણો અને વાંકાચૂંકા વહેતા ઝરણાઓથી ઘેરાયેલું એક નાનું પહાડી નગર છે. ઇડુક્કી એ કેરળનું એક ખૂબ જ જાણીતું પ્રવાસન કેન્દ્ર છે. ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ઇડુક્કી જિલ્લાના થોડુપુઝા અને ઉદુમ્બનચોલા તાલુકાઓમાં ૭૭ ચોરસ કિમી (૪૮ ચોરસ માઈલ) ના ક્ષેત્રફળમાં ફેલાયેલું છે. આ વિસ્તાર દરિયાઈ સપાટીથી આશરે ૪૫૦–૭૪૮ મીટર (૧,૪૭૬–૨,૪૫૪ ફીટ) ની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે. અહીં હાથી, ભારતીય બાઇસન (ગૌર), સાંભર હરણ, જંગલી કૂતરા (કોલસુન), જંગલી બિલાડી, વાઘ, અને જંગલી ભૂંડ જેવા પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. નાગ (કોબ્રા), વાઇપર, કરૈત જેવા ઝેરી સાપ ઉપરાંત અનેક પ્રકારના બિન-ઝેરી સાપો પણ અહીં વસે છે. જંગલી મરઘી, મેના, લાફિંગ થ્રશ, બ્લેક બુલબુલ, મોર, લક્કડખોદ, કિંગફિશર અને ગરુડ જેવા વિવિધ પક્ષીઓ જોવા મળે છે.<ref>{{cite web |title=Idukki Wildlife Sanctuary |url=https://www.keralatourism.org/destination/idukki-wildlife-santuary/188 |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ચેરુથોની, ઇડુક્કી અને કુલમાવુ — આ ત્રણેય ડેમો દ્વારા બનેલું ઇડુક્કી જળાશય ૩૩ કિમી (૨૧ માઈલ) સુધી વિસ્તરેલું છે. {{wide image|Idukki Reservoir Pano Calvary Mount Kerala Mar22 A7C 01220-23 Pano.jpg|800px|માઉન્ટ કાલવરી પરથી ઇડુક્કી જળાશયનું વિહંગાવલોકન}} == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Idukki Dam|ઇડ્ડક્કિ બંધ}} *[https://www.youtube.com/watch?v=ye1xxCcEktw ઇડુક્કી ડેમ શોર્ટ ફિલ્મ] *{{usurped|[https://web.archive.org/web/20070112200411/http://www.hinduonnet.com/2004/02/07/stories/2004020709440500.htm ઇડુક્કી ડેમ સુરક્ષિત: કડાવુર]}} *[http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html ઇડુક્કી હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ] *[http://www.timescontent.com/tss/showcase/preview-buy/129514/Feature/Idukki-Project-Hydro-Electricity-Pr.html જૂના ફોટા] * [https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ] * [https://www.myidukki.com/idukki-dam/ ઇડુક્કી ડેમ વિશે રસપ્રદ તથ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180522041946/https://www.myidukki.com/idukki-dam/ |date=22 May 2018 }} [[શ્રેણી:ભારતના જળબંધો]] [[શ્રેણી:કેરળ]] illqspx9wrljpfvorrpfyz39idrseqn 3 141079 903674 849217 2026-08-14T12:05:17Z Aniket 65 /* સભ્યપાનાનો દુરુપયોગ */ નવો વિભાગ 903674 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=મંથન પંડયા}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૫:૪૬, ૪ જુલાઇ ૨૦૨૩ (IST) == સભ્યપાનાનો દુરુપયોગ == સભ્ય મંથન પંડયા, સભ્યપાનાનો ખરો ઉપયોગ અન્ય સાથી સભ્યોને તમારા વિષે માહિતિગાર કરવા માટે છે. આ રીતે અંગત માહિતિસભર લેખ લખવા માટે નથી. એટલે વધારાની માહિતિ હું દુર કરી રહ્યો છું. --[[સભ્ય:Aniket|અ ને કાંઈ નહી અ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૭:૩૫, ૧૪ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) 27vo6b89bpouwurcoydfe2e1452s65z 2 141081 903675 903652 2026-08-14T12:09:36Z Aniket 65 વાંધાજનક સાહીત્ય હટાવ્યું 903675 wikitext text/x-wiki મારૂ નામ મંથન પંડ્યા છે અને હું હાસ્યકલાકાર અને લોકસાહિત્યકાર છું. હાલ ઉના શહેરમાં વસુ છુ અને મુળ વતન [[અમરનગર (તા. જેતપુર)]] છે. 8k0fksdwgcpv9yyisr02lqhsn2jb8ag 10 154978 903684 2026-08-14T15:22:10Z ~2026-44708-52 88633 [[ઢાંચો:Cite taxon]] પર દિશાનિર્દેશિત 903684 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ઢાંચો:Cite taxon]] jbduyrtcv9gyezbkb5o5tl5bzfor2jf 10 154979 903685 2026-08-14T15:22:45Z ~2026-44708-52 88633 <includeonly>{{{{{|safesubst:}}}#invoke:Cite taxon|main|{{{1|}}}}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage, not here! --></noinclude>થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 903685 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{{{{|safesubst:}}}#invoke:Cite taxon|main|{{{1|}}}}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} <!-- Add categories to the /doc subpage, not here! --></noinclude> an5w4tyrjccnotwfvag9983oefge5g9 828 154980 903687 2026-08-14T15:24:27Z ~2026-44708-52 88633 require('strict') local p = {} local data = {} local templateArgs = {} -- contains arguments passed to cite web local target = {} -- short cut to target table, e.g. fishbase, cof, etc local function error_msg(errorString) if p.errorString ~= "" then return '<span style="font-size:100%" class="error">' .. errorString .. '</span>' .. "[[Category:Pages with Cite taxon errors]]" end en...થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 903687 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local data = {} local templateArgs = {} -- contains arguments passed to cite web local target = {} -- short cut to target table, e.g. fishbase, cof, etc local function error_msg(errorString) if p.errorString ~= "" then return '<span style="font-size:100%" class="error">' .. errorString .. '</span>' .. "[[Category:Pages with Cite taxon errors]]" end end local function firstToUpper(str) return (str:gsub("^%l", string.upper)) end -- define citation template and custom parameters for various sources --####################### Default functions ########################## data.default = {} -- currently being tested on Avibase, but Fossilworks, Tropicos, FNA and a few others are candidates data.default.id = function (id, source) local title = id local url = source.customArgs['baseURL'] .. (source.customArgs['searchStr'] or "") .. id return title, url end data.default.error = function() return "Minimal requirement is two of id, url and title parameters" end data.default.search = function (search, source) local title = "Search for " .. search local url = source.customArgs['baseURL'] .. source.customArgs['searchString'] .. search .. source.customArgs['searchSuffix'] return title, url end --[[ handling for ID only (unused, original concept) p.genericIdCitation = function(frame, title, url) if not templateArgs['id'] then return "no id parameter detected" end templateArgs['url']= target.CustomArgs['baseURL'] .. target.CustomArgs['searchStr'] .. templateArgs['id'] return p.citeWeb(frame, title, url) end]] --####################### FISH ##################################### --======================== Fishbase ================================= data.fishbase = { citationArgs = { ['editor1-last']="Froese", ['editor1-first']="Rainer", ['editor1-link']="Rainer Froese", ['editor2-last']="Pauly", ['editor2-first']="Daniel", ['editor2-link']="Daniel Pauly", --['last-author-amp'] ="yes", ['website'] = "[[FishBase]]", --['publisher'] = "" }, customArgs = { exclude= "order, family,genus, species, subspecies, 1, 2, 3, 4, month", baseURL = "https://www.fishbase.org/", defaultTitle = "Search FishBase" }, } data.fishbase.species = function(genus, species, subspecies) data.fishbase.version() local title = genus .. " " .. species local url = data.fishbase.customArgs['baseURL'] .. "summary/SpeciesSummary.php?genusname=" .. genus .. "&speciesname=" .. species if subspecies then url = url .. "+" .. subspecies title = title .. " " .. subspecies end title = "''" .. title .. "''" return title, url end data.fishbase.genus = function(genus) data.fishbase.version() local title = "Species in genus ''" .. firstToUpper(genus) .. "''" local url = data.fishbase.customArgs['baseURL'] .. "identification/SpeciesList.php?genus=" .. genus return title, url end data.fishbase.order = function(order) data.fishbase.version() local title = "Order " .. firstToUpper(order) local url = data.fishbase.customArgs['baseURL'] .. "summary/OrdersSummary.php?order=" .. order return title, url end data.fishbase.family = function(family) -- family names no longer redirecting -- must use code https://www.fishbase.org/summary/FamilySummary.php?ID=412 local families = { { "Acanthuridae", 412 }, { "Percidae", 306 } } local familyID = 0 for k,v in pairs(families) do if v[1] == family then familyID = v[2] end end data.fishbase.version() local title = "Family " .. firstToUpper(family) local url = data.fishbase.customArgs['baseURL'] .. "summary/FamilySummary.php?family=" .. family --local url = data.fishbase.customArgs['baseURL'] .. "summary/FamilySummary.php?ID=" .. familyID return title, url end data.fishbase.error = function() return "No recognised taxon options: order, family, genus, species, subspecies." end data.fishbase.version = function() local defaultDate = false if defaultDate then -- default month and year as original template (now not used) local month = templateArgs['month'] or "April" -- default month local year = templateArgs['year'] or "2006" -- default year --if isnumber(tostring(month))) templateArgs['version'] = month .. " " .. year .. " version" templateArgs['year'] =year -- old template gave redundant version and year else --But defaulting the date to April 2006 invites errors and isn't helpful local month = templateArgs['month'] -- no default month local year = templateArgs['year'] if month and year then if tonumber(month) then local months = { "January", "February", "March", "April", "May", "June", "July", "August", "September", "October", "November", "December" } month = months[tonumber(month)] -- convert digital month to month name end templateArgs['version'] = month .. " " .. year .. " version" -- set version if month and year provided templateArgs['year'] = nil -- don't use year as well as version templateArgs['month'] = nil end end end --[[ ================================ Catalog of Fishes ================================================ Note: sequence of authors changed in Sept 2018, 4 Sept 2018: Eschmeyer, W. N. and R. Fricke, and R. van der Laan (eds). CATALOG OF FISHES: GENERA, SPECIES, REFERENCES. (http://researcharchive.calacademy.org/research/ichthyology/catalog/fishcatmain.asp). Electronic version accessed dd mmm 2018. [This version was edited by Bill Eschmeyer.] 26 Sept 2018: Fricke, R., Eschmeyer, W. N. & R. van der Laan (eds) 2018. CATALOG OF FISHES: GENERA, SPECIES, REFERENCES. (http://researcharchive.calacademy.org/research/ichthyology/catalog/fishcatmain.asp). Electronic version accessed dd mmm 2018. --]] data.cof = { citationArgs = { --baseURL = "http://researcharchive.calacademy.org/research/ichthyology/catalog/fishcatget.asp?", ['editor2-last']="Eschmeyer", ['editor2-first']="William N.", ['editor2-link']="William N. Eschmeyer", ['editor1-last']="Fricke", ['editor1-first']="Ron", ['editor3-last']="van der Laan", ['editor3-first']="Richard", ['name-list-style'] ="amp", ['website'] = "[[Catalog of Fishes]]", ['publisher'] = "[[California Academy of Sciences]]" }, customArgs = { exclude= "family,genus,species,genid,spid,id,list,1,2,3", baseURL = "http://researcharchive.calacademy.org/research/ichthyology/catalog/fishcatget.asp?", defaultTitle = "CAS - Eschmeyer's Catalog of Fishes" } } data.cof.species = function(genus, species, subspecies) data.cof.checkDate() local taxon = genus .. " " .. species local url = data.cof.customArgs['baseURL'] .. 'tbl=species&genus=' .. genus .. '&species=' .. species local title = "Species related to " .. "''" .. firstToUpper(taxon) .. "''" -- .. "" species synonyms" return title, url end data.cof.genus = function(genus) data.cof.checkDate() local url = data.cof.customArgs['baseURL'] .. 'tbl=species&genus=' .. genus local title = "Species in the genus ''" .. firstToUpper(genus) .. "''" return title, url end -- note the family works with subfamilies using &family=SUBFAMILY data.cof.family = function(family) data.cof.checkDate() local list = templateArgs['list'] or "genus" local url = data.cof.customArgs['baseURL'] .. 'tbl=' .. list .. '&family=' .. family local title = "Species" if list == "genus" then title = "Genera" end title = title .. ' in the family ' .. firstToUpper(family) return title, url end data.cof.genid = function(genid) data.cof.checkDate() local searchStr = "genid" .. '=' .. genid local title = searchStr local url = data.cof.customArgs['baseURL'] .. searchStr return title, url end data.cof.spid = function(spid) data.cof.checkDate() local searchStr = "spid" .. '=' .. spid local title = searchStr local url = data.cof.customArgs['baseURL'] .. searchStr return title, url end data.cof.checkDate = function () local accessDate = templateArgs['access-date'] or templateArgs['accessdate'] local Date = require('Module:Date')._Date local date = Date(accessDate) if date and date < Date('5 September 2018') then -- switch author order for accessdates before 5 Sept 2018 data.cof.citationArgs['editor1-last']="Eschmeyer" data.cof.citationArgs['editor1-first']="William N." data.cof.citationArgs['editor1-link']="William N. Eschmeyer" data.cof.citationArgs['editor2-last']="Fricke" data.cof.citationArgs['editor2-first']="Ron" data.cof.citationArgs['editor2-link']=nil end end data.cof.error = function() return "Error. No recognised option set by template (need one of family, genus, species (also requires genus), spid, or genid" end --======================Fishes of the World 5=============================== data.fotw5 = { citeTemplate = "Cite book", citationArgs = { --['website'] = "[[]]", first1 = "Joseph S.", last1 = "Nelson", first2="Terry C.", last2="Grande", first3="Mark V. H.", last3="Wilson", --work = "Fishes of the World (work)", title = "Fishes of the World", edition="5th", year = 2016, publisher ="John Wiley and Sons", location="Hoboken", isbn = "978-1-118-34233-6", doi="10.1002/9781119174844" , }, customArgs = {exclude="gb-page,q,dq,1", baseURL = "https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781119174844", -- online library defaultTitle = "Fishes of the World", altTitle = "[[Fishes of the World]]", -- wikilinked for when using chapter/section title altURL = "https://sites.google.com/site/fotw5th/", -- classification }, GoogleBooks = { baseURL = "https://books.google.co.uk/books?id=", id = "E-MLDAAAQBAJ", defaultPage = "&pg=PP1" } } data.fotw5.default2 = function(targs) local title = data.fotw5.citationArgs['work'] local url = data.fotw5.customArgs['baseURL'] local chapterParams = { title = title, ['chapter-url']= data.fotw5.customArgs['googleBooks'] } --return title, url, chapterParams end data.BentonVP4 = { citeTemplate = "Cite book", citationArgs = { first1 = "Michael J.", last1 = "Benton", title = "Vertebrate Palaeontology", edition="4th", year = 2014, publisher ="John Wiley & Sons", isbn = "978-1-118-40764-6", }, customArgs = {exclude="gb-page,q,dq,1", --baseURL = "", defaultTitle = "Vertebrate Palaeontology", altTitle = "[[Vertebrate Palaeontology]]" -- wikilinked for when using chapter/section title }, GoogleBooks = { baseURL = "https://books.google.co.uk/books?id=", id = "qak-BAAAQBAJ", defaultPage = "&pg=PP1", } } --====================TODO FishWisePro================================================== data.fishwisepro = { citationArgs = { ['website'] = "[[FishWisePro]]", }, customArgs = {exclude="family,genus,species,1", baseURL = "" } } -- #################### AMPHIBIA and REPTILES ############################### -- ================= Amphibian Species of the World (ASW6) --[[Recommended citation: Frost, Darrel R. 2019. Amphibian Species of the World: an Online Reference. Version 6.0 (Date of access). Electronic Database accessible at http://research.amnh.org/herpetology/amphibia/index.html. American Museum of Natural History, New York, USA. URL for family page: http://research.amnh.org/vz/herpetology/amphibia/Amphibia/Anura/Allophrynidae baseURL = http://research.amnh.org/vz/herpetology/amphibia/ suffix = Amphibia/Anura/Allophrynidae note: needs the whole hierarchy (except the superfamily which is optional) Template for main taxonomic listing: {{BioRef|ASW6 |title=Amphibia |year=2019 |url=http://research.amnh.org/herpetology/amphibia/index.html |access-date=27 September 2019}} SEARCH http://research.amnh.org/vz/herpetology/amphibia/amphib/basic_search?basic_query=Atelopus&stree=&stree_id= searchSuffix = amphib/basic_search?basic_query=Atelopus&stree=&stree_id= SEARCH http://research.amnh.org/vz/herpetology/amphibia/content/search?taxon=Allophryn*&subtree=&subtree_id=&english_name=&author=&year=&country= searchSuffix = /content/search?taxon=Allophryn*&subtree=&subtree_id=&english_name=&author=&year=&country= minimul = /content/search?taxon=Allophryn*&subtree ]] data.ASW6 ={ citationArgs = { website ="Amphibian Species of the World, an Online Reference.", version = "Version 6.0", publisher = "American Museum of Natural History, New York", ['last1']="Frost", ['first1']="Darrel R.", ['author1-link']="Darrel R. Frost", }, customArgs = { exclude = "taxon,species,genus,family, superfamily,1,2,3", baseURL = "http://research.amnh.org/herpetology/amphibia/", defaultSuffix = "index.html", defaultTitle = "ASW Home" } } data.ASW6.species = function(genus, species, subspecies) -- search for genus+species () local title = "Search for taxon: " .. "''" .. genus .. " " .. species .. "''" --local search = ""?action=names&taxon="" -- old version (pre ASW6) --local search = "amphib/basic_search?basic_query=" -- basic search local search = "content/search?taxon=" -- guided search for taxon name local url = data.ASW6.customArgs['baseURL'] .. search -- .. genus .. '+AND+' .. species .. '&quot;' .. genus .. '+' .. species .. '&quot;' return title, url end data.ASW6.genus = function(genus) return data.ASW6.taxon(genus) -- use genus as alias of taxon end data.ASW6.taxon = function(taxon) local title = "Search for Taxon: " .. taxon local url= data.ASW6.customArgs['baseURL'] .. "content/search?taxon=" .. taxon return title, url end data.ASW6.family = function(family) local order = data.ASW6.checkOrder(family) local url= data.ASW6.customArgs['baseURL'] .. "Amphibia/" .. order .. "/" .. firstToUpper(family) local title = firstToUpper(family) return title, url end data.ASW6.checkOrder = function(family) local gymnophiona={ "Caeciliidae", "Chikilidae", "Dermophiidae", "Herpelidae", "Ichthyophiidae", "Grandisoniidae", "Indotyphlidae", "Rhinatrematidae", "Scolecomorphidae", "Siphonopidae", "Typhlonectidae" } local caudata = { "Ambystomatidae", "Amphiumidae", "Cryptobranchidae", "Hynobiidae", "Plethodontidae", "Proteidae", "Rhyacotritonidae", "Salamandridae", "Sirenidae" } for k,v in pairs(caudata) do if v == family then return "Caudata" end end for k,v in pairs(gymnophiona) do if v == family then return "Gymnophiona" end end return "Anura" end --============================= AmphibiaWeb =================================== --[[ Citation: AmphibiaWeb. 2019. <https://amphibiaweb.org> University of California, Berkeley, CA, USA. Accessed 27 Sep 2019. Code: {{BioRef|amphibiaweb |title=Amphibia |year=2019 |url=https://amphibiaweb.org/taxonomy/AW_FamilyPhylogeny.html |access-date=27 September 2019}} --]] data.amphibiaweb = { citationArgs = { website = "AmphibiaWeb", publisher = "University of California, Berkeley", --['editor1-last']="", ['editor1-first']="", ['editor1-link']="", }, customArgs = { exclude = "taxon,species,genus,family,1,2,3", baseURL = "https://amphibiaweb.org/", defaultSuffix = "taxonomy/AW_FamilyPhylogeny.html", defaultTitle = "AmphibiaWeb Family Taxonomy" } } data.amphibiaweb.species = function (genus, species, subspecies) local title = "''" .. genus .. " " .. species .. "''" --https://amphibiaweb.org/cgi/amphib_query?where-genus=Altiphrynoides&where-species=malcolmi local url = data.amphibiaweb.customArgs['baseURL'] .. "cgi/amphib_query?rel-genus=equals&where-genus=" .. genus .. "&rel-species=equals&where-species=" .. species return title, url end data.amphibiaweb.genus = function (genus) local title = "''" .. genus .. "''" --https://amphibiaweb.org/cgi/amphib_query?where-genus=Altiphrynoides&where-species=malcolmi local url = data.amphibiaweb.customArgs['baseURL'] .. "cgi/amphib_query?rel-genus=equals&where-genus=" .. genus .. "&include_synonymies=Yes&show_photos=Yes" return title, url end data.amphibiaweb.family = function (family) -- if family use standardised url local url = data.amphibiaweb.customArgs['baseURL'] .. "lists/" .. firstToUpper(templateArgs['family']) .. ".shtml" local title = templateArgs['family'] return title, url end --=========================== The Reptile Database data.reptileDB = { -- http://reptile-database.reptarium.cz/species?genus=Epacrophis&species=boulengeri -- recommended citation: Uetz, P., Freed, P. & Hošek, J. (eds.) (2019) The Reptile Database, http://www.reptile-database.org, accessed [insert date here] -- newer: Uetz, P., Freed, P, Aguilar, R., Reyes, F., Kudera, J. & Hošek, J. (eds.) (2024) The Reptile Database, http://www.reptile-database.org, accessed [insert date here citationArgs = { --website="reptile-database.org", website="[[Reptile Database|The Reptile Database]]", ['editor1-last']="Uetz", ['editor1-first']="P.", --['editor1-link']="Peter Uetz", ['editor2-last']="Freed", ['editor2-first']="P.", ['editor3-last']="Hošek", ['editor3-first']="J.", --year=2019, ['display-editors'] = 1 -- shows eds as Uetz et al as number of editors has increased and is date dependent }, customArgs = { exclude = "taxon,species,genus,family,1,2,3", defaultURL = "http://reptile-database.org/", baseURL = "http://reptile-database.reptarium.cz/", defaultTitle = "The Reptile Database" } } data.reptileDB.species = function(genus, species) data.reptileDB.getDate() local title = "''" .. genus .. " " .. species .. "''" --http://reptile-database.reptarium.cz/species?genus=Loxocemus&species=bicolor local url = data.reptileDB.customArgs['baseURL'] .. "species?genus=" .. genus .. "&species=" .. species return title, url end data.reptileDB.genus = function(genus) data.reptileDB.getDate() local title = "''" .. genus .. "''" --http://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?genus=Malayopython&submit=Search local url = data.reptileDB.customArgs['baseURL'] .. "advanced_search?genus=" .. genus .. "&exact%5B0%5D=taxon&submit=search" return title, url end data.reptileDB.family = function(family) return data.reptileDB.taxon(family) end data.reptileDB.order = function(order) return data.reptileDB.taxon(order) end data.reptileDB.taxon = function(taxon) data.reptileDB.getDate() local title = taxon --http://reptile-database.reptarium.cz/advanced_search?taxon=Viperidae&exact%5B0%5D=taxon&submit=Search local url = data.reptileDB.customArgs['baseURL'] .. "advanced_search?taxon=" .. taxon .. "&exact%5B0%5D=taxon&submit=search" return title, url end data.reptileDB.getDate = function() if templateArgs['date'] and templateArgs['year'] then templateArgs['access-date'] = templateArgs['date'] .. " " .. templateArgs['year'] templateArgs['date'] = nil templateArgs['year'] = nil end end data.reptileDB.default = function() local url = data.reptileDB.customArgs['defaultURL'] local title = data.reptileDB.customArgs['defaultTitle'] return title, url end --################################### BIRDS ######################################## --====================Handbook of the Birds of the World Alive (HBW Alive)============== data.HBWalive = { citationArgs = { website="[[Handbook of the Birds of the World|Handbook of the Birds of the World Alive]]", publisher="Lynx Edicions" }, customArgs = { exclude="order,family,genus,species,taxon,id,1", baseURL = "https://www.hbw.com/", defaultSuffix = "family/home", defaultTitle = "Family | HBW Alive" } } --############################## HBW ALIVE ######################################### -- family and species entries have mix of common name and taxon name so cannot be prempted; -- must use title + url (which uses default functions in this module) data.HBWalive.order = function(order) local title = "Order " .. firstToUpper(order) --https://www.hbw.com/order/struthioniformes local url = target.customArgs['baseURL'] .. "order/" .. order return title, url end --[[======================IOC World Bird List========================== Gill, F & D Donsker (Eds). 2019. IOC World Bird List (v9.2). doi : 10.14344/IOC.ML.9.2. Gill F, D Donsker & P Rasmussen (Eds). 2020. IOC World Bird List (v10.2). doi : 10.14344/IOC.ML.10.1. ]] data.IOC = { citationArgs = { website="[[IOC World Bird List]]", -- version="Version 9.2", -- shouldn't default; should be hardcode so it doesn't change ['editor1-last']="Gill", ['editor1-first']="Frank", ['editor1-link']="Frank Gill (ornithologist)", ['editor2-last']="Donsker", ['editor2-first']="David", ['editor3-last']="Rasmussen", ['editor3-first']="Pamela C.", ['editor3-link']="Pamela C. Rasmussen", -- only shown from version 10.1 onwards -- doi = "10.14344/IOC.ML.9.2", -- this changes by version number and is not a useful part of the citation -- publisher="International Ornithological Congress" -- relationship confusing, see https://www.worldbirdnames.org/new/history/ }, customArgs = { exclude="order,family,genus,species,taxon,id,1", baseURL = "https://www.worldbirdnames.org/", defaultSuffix = "", defaultTitle = "IOC World Bird List: Welcome" }, } data.IOC.version = function() local version = templateArgs['version'] local old = false if version then version = string.gsub( version, "[Vv]ersion ", "") local versionNumber = tonumber(version) if versionNumber < 10.1 then old = true end else local Date = require('Module:Date')._Date if Date(templateArgs['access-date']) < Date('1 January 2020') then old = true end end if old then data.IOC.citationArgs['editor3-last'] = nil data.IOC.citationArgs['editor3-first'] = nil end end data.IOC.order = function(order) data.IOC.version() local IOCorders = {Struthioniformes='ratites',Rheiformes='ratites',Apterygiformes='ratites',Casuariiformes='ratites',Tinamiformes='ratites',Galliformes='megapodes',Anseriformes='waterfowl',Caprimulgiformes='nightjars',Apodiformes='swifts',Musophagiformes='turacos',Otidiformes='turacos',Cuculiformes='turacos',Mesitornithiformes='turacos',Pterocliformes='turacos',Columbiformes='pigeons',Gruiformes='flufftails',Podicipediformes='grebes',Phoenicopteriformes='grebes',Charadriiformes='sandpipers',Eurypygiformes='loons',Phaethontiformes='loons',Gaviiformes='loons',Sphenisciformes='loons',Procellariiformes='loons',Ciconiiformes='storks',Suliformes='storks',Pelecaniformes='pelicans',Opisthocomiformes='raptors',Accipitriformes='raptors',Strigiformes='owls',Coliiformes='mousebirds',Leptosomiformes='mousebirds',Trogoniformes='mousebirds',Bucerotiformes='mousebirds',Coraciiformes='rollers',Piciformes='woodpeckers',Cariamiformes='falcons',Falconiformes='falcons',Psittaciformes='parrots', Passeriformes='nz_wrens'} -- passeriformes link not very useful local title = "Order " .. firstToUpper(order) local url = data.IOC.customArgs['baseURL'] .. "/bow/" .. IOCorders[order] return title, url end data.IOC.family = function(family) data.IOC.version() local IOCfamilies = { Struthionidae = {"ratites", 4}, Alcippeidae = {"babblers", 24989 } } -- temporary partial list for testing local title = "Family " .. firstToUpper(family) --https://www.worldbirdnames.org/Family/Struthionidae local url = data.IOC.customArgs['baseURL'] .. "Family/" .. family -- old version (might be resurrected by IOC) -- https://www.worldbirdnames.org/new/bow/babblers/#1338626516R24989 if IOCfamilies[family] then -- test version local partial list url = data.IOC.customArgs['baseURL'] .. "new/bow/" .. IOCfamilies[family][1] .. "/#1338626516R" .. IOCfamilies[family][2] end return title, url end data.IOC.default = function( title, url) data.IOC.version() return title, url end data.BOW = { citationArgs = { website="Birds of the World Online", -- doi = "", -- ['last1']="Winkler", ['first1']="David W.", -- are these always the authors in version 1? no, perhaps for family page -- ['last2']="Billerman", ['first2']="Shawn M.", -- ['last3']="Lovette", ['first3']="Irby J.", -- ['editor1-last']="Billerman", ['editor1-first']="S. M.", --['editor1-link']="", -- ['editor2-last']="Keeney", ['editor2-first']="B. K.", -- ['editor3-last']="Rodewald", ['editor3-first']="P. G.", -- ['editor4-last']="Schulenberg", ['editor4-first']="T. S.", -- ['version'] = 1, ['year'] = 2020, -- may not want to default publisher="[[Cornell Lab of Ornithology]], Ithaca, NY." }, customArgs = { exclude="citation,make,order,family,genus,species,taxon,id,1", baseURL = "https://birdsoftheworld.org/bow/species/", defaultSuffix = "", defaultTitle = "Explore Taxonomy" }, } -- function not needed of not adding anything else data.BOW.default2 = function( title, url) --data.BOW.citationArgs['version'] = "Version 1" --mw.addWarning("testing BOW.default function") return title, url end -- id works with the default function data.default.id (id, source) data.BOW.id2 = function( id) local url = data.IOC.customArgs['baseURL'] ..id local title = "BOW id=" .. id end --[[ make BOW to parse standard citation, {{BioRef|BOW|citation=CITATION}} vesrion 1 (family): Winkler, D. W., S. M. Billerman, and I.J. Lovette (2020). Bulbuls (Pycnonotidae), version 1.0. In Birds of the World (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, and T. S. Schulenberg, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.pycnon4.01 version 2 (species): Limparungpatthanakij , W. L., L. Fishpool, and J. Tobias (2020). Buff-vented Bulbul (Iole crypta), version 2.0. In Birds of the World (S. M. Billerman and B. K. Keeney, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.buvbul1.02 ]] data.BOW.citation = function( value) local citation = templateArgs['citation'] data.BOW.citationArgs['year'] = citation:match ('^%D+(%d%d%d%d)') data.BOW.citationArgs['doi'] = citation:match ('10%.2173/bow%..+') -- https://doi.org/10.2173/bow.pycnon4.01 --data.BOW.citationArgs['version'] = citation:match ('version %d%.%d') -- version applies to page, not whole BOW local title = citation:match ('%d%d%d%d%)%.(.*, version %d%.%d)'); -- include version number in title local suffix = citation:match ('10%.2173/bow%.(.+%d?)%.') -- https://doi.org/10.2173/bow.pycnon4.01 local version = "/cur/" -- for the current version version = citation:match ('version (%d%.%d)') -- for the cited version local url = data.BOW.customArgs['baseURL'] .. suffix .. '/' .. version .. '/' title = title:gsub( '%((%D+) (%D+)%)' , "(''%1 %2'')") local authors = citation:match ('^(%D+) %(%d%d%d%d%)') if authors then -- split authors with modified code from make cite iucn local list = {} --mw.addWarning ("author string: " .. authors) authors = authors:gsub(", Jr.", "XYZJrX") -- protect author name from splitting on comma authors = authors:gsub(", and ", ", ") -- for 3 or more authors authors = authors:gsub(" and ", ", ") -- for 2 editors list = mw.text.split (authors, ','); -- split the string on the commas into entries in list if #list == 0 then --mw.addWarning ("Zero length author list. Please report example of BOW citation at Cite BOW template talk page."); data.BOW.citationArgs['author'] = authors -- no 'names' of the proper form; return the original as a single |author= parameter else for i, name in ipairs (list) do -- for each author in list --mw.addWarning ("list " .. i .. "=" .. list[i]) if i==1 then --note the first name has last name followed by initials after comma, so takes fill first two parts of the split data.BOW.citationArgs['last1'] = data.BOW.citationArgs['last1'] or name -- don't everwrite supplied name elseif i==2 then data.BOW.citationArgs['first1'] = data.BOW.citationArgs['first1'] or name elseif i > 2 then --mw.addWarning ("name " .. i .. "=" .. name) --data.BOW.citationArgs['last'..i-1] = name:match ('%s(%a-)$') --data.BOW.citationArgs['first'..i-1] = name:match ('(.+)%s%a-$') -- regex note: allow for space in names such as del Hoyo -- used supplied parameter if available (used when fixing diacrticis) or parse name or use unparsed name if that fails data.BOW.citationArgs['last'..i-1] = data.BOW.citationArgs['last'..i-1] or name:match ('%s([%a ]-)$') or name data.BOW.citationArgs['first'..i-1] = data.BOW.citationArgs['first'..i-1] or name:match ('(.-)%s[%a ]-$') --data.BOW.citationArgs['author'..i-1] = nil else -- something has gone wrong (use author) data.BOW.citationArgs['author'..i-1] = name end if i>1 and 1==2 then --mw.addWarning ("last" .. tostring(i-1) .. "=" .. data.BOW.citationArgs['last'..i-1]) --mw.addWarning ("first".. tostring(i-1) .. "=" .. data.BOW.citationArgs['first'..i-1]) end end for i, name in ipairs (list) do -- for each author in list if data.BOW.citationArgs['last'..i] then --mw.addWarning ("check " .. i .. "=" .. data.BOW.citationArgs['last'..i] ) data.BOW.citationArgs['last'..i] =string.gsub(data.BOW.citationArgs['last'..i], "XYZJrX", ", Jr.") -- restored protected string end end end end -- now parse editors local editors = citation:match ('In Birds of the World %((.-), Editors?%)' ) -- omit editors as cite web psoitioning is weird if editors then -- split editors with modified code from make cite iucn local list = {} --mw.addWarning ("editor string: " .. editors) editors = editors:gsub(", and ", ", ") -- for 3 or more authors editors = editors:gsub(" and ", ", ") -- for 2 editors list = mw.text.split (editors, ','); -- split the string on the commas into entries in list if #list == 0 then mw.addWarning ("problem with editor splitting") data.BOW.citationArgs['editor'] = editors -- no 'names' of the proper form; return the original as a single |author= parameter else for i, name in ipairs (list) do -- for each author in list if i>0 then --note the editor names are all same format (unlike authors) -- data.BOW.citationArgs['editor-last'..i] = name:match ('%s(%a-)$') -- data.BOW.citationArgs['editor-first'..i] = name:match ('(.+)%s%a-$') data.BOW.citationArgs['editor-last'..i] = name:match ('%s([%a ]-)$') -- [%a ] for "del Hoyo" or "de Juana" data.BOW.citationArgs['editor-first'..i] = name:match ('(.-)%s[%a ]-$') --data.BOW.citationArgs['editor'..i-1] = nil else -- something has gone wrong (use editor) -- data.BOW.citationArgs['editor'..i] = name end if i>0 and 1==2 then mw.addWarning ("editor-last" .. tostring(i) .. "=" .. data.BOW.citationArgs['editor-last'..i]) mw.addWarning ("editor-first".. tostring(i) .. "=" .. data.BOW.citationArgs['editor-first'..i]) end end end end --if not url then url = data.BOW.customArgs['baseURL'] end --if not title then title = "Title parameter required" end return title, url end --[[ Birdlife International datazone BirdLife International (2024). Species factsheet: Variable Antshrike Thamnophilus caerulescens. Downloaded from https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/variable-antshrike-thamnophilus-caerulescens on 22/10/2025 --]] data.birdlife = { citationArgs = { website="Birdlife International", --['editor1-last']="", ['editor1-first']="", --['editor1-link']="", }, customArgs = { exclude="id,1", baseURL = "https://datazone.birdlife.org/", defaultSuffix = "", defaultTitle = "Species factsheet" }, } -- basic handling for Taxonomy in Flux website data.tif = { citationArgs = { website="Taxonomy in Flux", ['editor1-last']="Boyd III", ['editor1-first']="John H.", --['editor1-link']="", }, customArgs = { exclude="order,family,genus,species,taxon,id,1", baseURL = "http://jboyd.net/Taxo/", defaultSuffix = "List.html", defaultTitle = "Taxonomy in Flux" }, } --[[ ------------- Avibase e.g. https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=9144EF4017F2D8B1 ]] data.avibase = { citationArgs = { website="Avibase", ['editor1-last']="Lepage", ['editor1-first']="Denis", --['editor1-link']="", }, customArgs = { exclude="order,family,genus,species,taxon,id,1", baseURL = "https://avibase.bsc-eoc.org/", searchStr = "species.jsp?avibaseid=", defaultTitle = "Avibase - The World Bird Database" } } --[[ use default function data.avibase.id = function (id) local title = "Avibase id: " .. id local url = data.avibase.customArgs['baseURL'] .. data.avibase.customArgs['searchStr'] .. id return title, url end --]] -- ============================= IUCN ================================================= -- for species in taxon; for species assessments, use {{cite iucn}} -- https://www.iucnredlist.org/search?query=Murexia&searchType=species -- https://www.iucnredlist.org/search?query=aonyx&searchType=species data.iucn = { citationArgs = { website="[[IUCN Red List of Threatened Species]]", --publisher="[[IUCN]]" }, customArgs = { exclude="family,genus,species,taxon,id,1", baseURL = "https://www.iucnredlist.org", searchString = "/search?query=", searchSuffix = "&searchType=species", defaultSuffix = "", defaultTitle="IUCN Red List of Threatened Species" } } data.iucn.genus = function(genus) return data.iucn.taxon(genus, "TITLE_ITALICS") end data.iucn.family = function(family) return data.iucn.taxon(family) end data.iucn.order = function(order) return data.iucn.taxon(order) end data.iucn.taxon = function(taxon, titleItalics) local title = firstToUpper(taxon) if titleItalics then title = "''" .. title .. "''" end local url = data.iucn.customArgs['baseURL'] .. data.iucn.customArgs['searchString'] .. taxon .. data.iucn.customArgs['searchSuffix'] return title, url end -- ============================= NatureServe/TNC ================================================= -- NatureServe Network Biodiversity Location Data. NatureServe, Arlington, Virginia. NatureServe. -- https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.747305/Lucanus_capreolus -- https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.1253051/Monarda_fistulosa data.tnc = { citationArgs = { website="[[NatureServe|NatureServe Explorer]]", publisher="NatureServe", location = "Arlington, Virginia" }, customArgs = { exclude="family,genus,species,taxon,id,1", baseURL = "https://explorer.natureserve.org/", taxonString = "Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.", defaultTitle="NatureServe Network Biodiversity Location Data" } } data.tnc.species = function(genus,species) local title = "''" .. firstToUpper(genus) .. " " .. species .. "''" local url = data.tnc.customArgs['baseURL'] .. data.tnc.customArgs['taxonString'] .. templateArgs['id'] .. "/" .. genus .. "_" .. species return title, url end data.tnc.id = function(id) local title = data.tnc.customArgs['defaultTitle'] local url = data.tnc.customArgs['baseURL'] .. data.tnc.customArgs['taxonString'] .. templateArgs['id'] return title, url end -- ============================= ASM Mammal Diversity Database ======================== data.asm = { citationArgs = { website="ASM Mammal Diversity Database", publisher="[[American Society of Mammalogists]]" }, customArgs = { exclude="family,genus,species,taxon,id,1,2,3", baseURL = "https://www.mammaldiversity.org/", defaultTitle="ASM Mammal Diversity Database" } } data.asm.species2 = function(genus, species) -- use species function below -- old url = https://mammaldiversity.org/species-account.php?genus=ursus&species=arctos -- new url = https://www.mammaldiversity.org/explore.html#genus=Dipodomys&species=deserti&id=1001892 (only id required) local title = "''" .. genus .. " " .. species .. "''" local url = data.asm.customArgs['baseURL'] .. "explore.html#genus=" .. genus .. "&species=" .. species if templateArgs['id'] then url = url .. "&id=" .. templateArgs['id'] end return title, url end data.asm.id = function(id) --local url = data.asm.customArgs['baseURL'] .. "species-account/species-id=" .. templateArgs['id'] -- new format https://www.mammaldiversity.org/explore.html#species-id=1006310 --local url = data.asm.customArgs['baseURL'] .. "explore.html#species-id=" .. id -- templateArgs['id'] -- newer format https://www.mammaldiversity.org/explore.html#genus=Leopardus&species=colocola&id=1005993 (genus and species can be blank) -- newer (Mar 2024) https://www.mammaldiversity.org/taxon/1006020 local title = "Species-id=" .. id local hashString = "genus=&species=&id=" .. id -- if id only, requires blank genus and species (superceded by /taxon/link) if templateArgs['genus'] and templateArgs['species'] then title = "''" .. templateArgs['genus'] .. " " .. templateArgs['species'] .. "'' (id=" .. id ..")" hashString = "genus=" .. templateArgs['genus'] .. "&species=" .. templateArgs['species'] .. "&id=" .. id end --local url = data.asm.customArgs['baseURL'] .. "explore.html#genus=&species=&id=" .. id -- templateArgs['id'] -- url = data.asm.customArgs['baseURL'] .. "explore.html#" .. hashString local url = data.asm.customArgs['baseURL'] .. "taxon/" .. id return title, url end data.asm.species = function(genus, species) if templateArgs['id'] then return data.asm.id(templateArgs['id']) -- use the ASM explore page if ID given (as permalink) end if genus and species then -- otherwisee use the treeview page with the species info local title = "''" .. firstToUpper(genus) .. " " .. species .. "''" local url = data.asm.customArgs['baseURL'] .. "tree.html#genus=" .. genus .. "&species=" .. species return title, url end end data.asm.genus = function(genus) return data.asm.taxon(genus, "genus", "TITLE_ITALICS") end data.asm.family = function(family) return data.asm.taxon(family, "family") end data.asm.order = function(order) return data.asm.taxon(order, "order") end data.asm.taxon = function(taxon, rank, titleItalics) --https://mammaldiversity.org/#ZmVsaWRhZSZnbG9iYWxfc2VhcmNoPXRydWUmbG9vc2U9dHJ1ZQ -- Base64.encode(felidae&global_search=true&loose=true) local title = firstToUpper(taxon) if titleItalics then title = "''" .. title .. "''" end local url = data.asm.customArgs['baseURL'] .. "tree.html" if rank then -- no rank if taxon called directly url = url .. "#" .. rank .. "=" .. taxon end return title, url end --############################## Base64 encode and decode (used for ASM##################### local b='ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZabcdefghijklmnopqrstuvwxyz0123456789+/' -- encoding data.asm.Base64 = {} data.asm.Base64.encode = function(data) return ((data:gsub('.', function(x) local r,b='',x:byte() for i=8,1,-1 do r=r..(b%2^i-b%2^(i-1)>0 and '1' or '0') end return r; end)..'0000'):gsub('%d%d%d?%d?%d?%d?', function(x) if (#x < 6) then return '' end local c=0 for i=1,6 do c=c+(x:sub(i,i)=='1' and 2^(6-i) or 0) end return b:sub(c+1,c+1) end)..({ '', '==', '=' })[#data%3+1]) end -- decoding data.asm.Base64.decode=function(data) data = string.gsub(data, '[^'..b..'=]', '') return (data:gsub('.', function(x) if (x == '=') then return '' end local r,f='',(b:find(x)-1) for i=6,1,-1 do r=r..(f%2^i-f%2^(i-1)>0 and '1' or '0') end return r; end):gsub('%d%d%d?%d?%d?%d?%d?%d?', function(x) if (#x ~= 8) then return '' end local c=0 for i=1,8 do c=c+(x:sub(i,i)=='1' and 2^(8-i) or 0) end return string.char(c) end)) end --######################## Misc ################################## --[[ 3 approaches to handling DB: 1) use DB as website and use author for editors (if known) (a) use via to append WoRMS (b) use postscript to append WoRMs (c) use publisher for WoRMS 2) use WoRMS as website and designate DB as author (recommended by WoRMS) CURRENT (option) add editors [TODO see cite WoRMS for list] issue: what to do about editors changing (need to use access-date) ]] data.WoRMS = { citationArgs = { author = "WoRMS", website = "[[World Register of Marine Species]]", --['via'] = "[[World Register of Marine Species]]", --postscript = '&#32;from the [[World Register of Marine Species]].' }, customArgs = {exclude="id,db,1", baseURL = "http://www.marinespecies.org/aphia.php?", searchStr = "p=taxdetails&id=", defaultTitle="World Register of Marine Species" } } data.WoRMS.id = function(id) --[[ Two styles 1. http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=14712 > WoRMS (2018). Heterobranchia. Accessed at: http://marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=14712 on 2018-11-28 2. http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1057249 > MolluscaBase (2018). Ringipleura. Accessed through: World Register of Marine Species at: http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1057249 on 2018-11-28 ]] if not templateArgs['id'] then return "no id parameter detected" end local searchStr = "p=taxdetails&id=" .. templateArgs['id'] if templateArgs['db'] then data.WoRMS.db (templateArgs['db']) --[[else -- WoRMS is primary source (note cite WoRMs uses WoRMS as publisher and the db as the work) templateArgs['via'] = nil templateArgs['postscript'] = nil]] end --templateArgs['website'] = templateArgs['db'] -- alternative (and use |postscript) --templateArgs['publisher'] = templateArgs['via'] --page <title>WoRMS - World Register of Marine Species - Heterobranchia</title> local title = "WoRMS taxon details: AphiaID " .. id local url = data.WoRMS.customArgs['baseURL'] .. data.WoRMS.customArgs['searchStr'] .. id return title, url end data.WoRMS.default = function() if templateArgs['db'] then data.WoRMS.db (templateArgs['db']) end end data.WoRMS.db = function(db) -- if database hosted by WoRMS db = string.lower( db ) if db == "world list of octocorallia" or db == "octocorallia" then templateArgs['author'] = "World List of Octocorallia" templateArgs['editor-last1']="McFadden"; templateArgs['editor-first1']="C.S." -- , ; , R.; Samimi-Namin, K.; , G.; , L. templateArgs['editor-last2']="Cordeiro"; templateArgs['editor-first2']="R." templateArgs['editor-last3']="Samimi-Namin"; templateArgs['editor-first3']="K." templateArgs['editor-last4']="Williams"; templateArgs['editor-first4']="G." templateArgs['editor-last5']="van Ofwegen"; templateArgs['editor-first5']="L." -- year ? (2022). elseif db == "world of copepods database" or db == "copepoda" or db == "copepods" or db == "copepod" then templateArgs['author'] = "World of Copepods Database" templateArgs['editor-last1']="Walter"; templateArgs['editor-first1']="T.C." templateArgs['editor-last2']="Boxshall"; templateArgs['editor-first2']="G." -- year ? (2022). elseif db == "world amphipoda database" or db == "amphipoda" or db == "amphipod"then templateArgs['author'] = "World Amphipoda Database" templateArgs['editor-last1']="Horton"; templateArgs['editor-first1']="T." templateArgs['editor-last2']="Lowry"; templateArgs['editor-first2']="J." templateArgs['editor-last3']="De Broyer"; templateArgs['editor-first3']="C." templateArgs['display-editors']="etal"; -- full list is about 20 names elseif db == "world isopoda database" or db == "isopoda" or db == "isopod"then templateArgs['author'] = "World Marine, Freshwater and Terrestrial Isopod Crustaceans database" templateArgs['editor-last1']="Boyko"; templateArgs['editor-first1']="C.B." templateArgs['editor-last2']="Bruce"; templateArgs['editor-first2']="N.L." templateArgs['editor-last3']="Hadfield"; templateArgs['editor-first3']="K.A." templateArgs['editor-last4']="Merrin"; templateArgs['editor-first4']="K.L." templateArgs['editor-last5']="Ota."; templateArgs['editor-first5']="Y." templateArgs['editor-last6']="Poore"; templateArgs['editor-first6']="G.C.B." templateArgs['editor-last7']="Taiti"; templateArgs['editor-first7']="S." elseif db == "millibase" or db == "diplopoda" or db == "diplopod"then templateArgs['author'] = "MilliBase" templateArgs['editor-last1']="Sierwald"; templateArgs['editor-first1']="P." templateArgs['editor-last2']="Spelda"; templateArgs['editor-first2']="J." elseif db == "molluscabase" or db == "mollusca" or db == "mollusc" then templateArgs['author'] = "MolluscaBase" else templateArgs['author'] = templateArgs['db'] -- this is recommended by WoRMS end end --[[ Species files -- takes db parameter --https://db.speciesfile.org/otus/$ID/overview --https://plecoptera.speciesfile.org/otus/890815/overview ]] data.speciesfile = { citationArgs = { website = " Species File", --publisher = "", }, customArgs = {exclude="id,1,2,3,4,5,db", --baseURL = "https://" .. firstToUpper(templateArgs['db'] ) .. ".speciesfile.org/", --searchStr = "otus/", -- defaultSuffix = "/overview", --defaultTitle= " Species File" } } data.speciesfile.id = function(id) -- e.g. https://plecoptera.speciesfile.org/otus/890815/overview local db = data.speciesfile.db() -- customise for speciesfile local title = firstToUpper(db) .. " Species File id&#61;" .. id -- use entity &#61; for = to avoid missing pipe CS1 warning --local url = data.speciesfile.customArgs['baseURL'] .. data.speciesfile.customArgs['searchStr'] .. id .. data.speciesfile.customArgs['defaultSuffix '] local url = "https://" ..db .. ".speciesfile.org/otus/" .. id .. "/overview" return title, url end data.speciesfile.default = function() local db = data.speciesfile.db () local title = firstToUpper(db) .. " Species File" local url = "https://" ..db .. ".speciesfile.org/" return title, url end data.speciesfile.db = function() local db = string.lower( templateArgs['db'] ) -- templateArgs['editor-last1']="Hopkins"; templateArgs['editor-first1']="H." if db == "zoraptera" then -- ed: Hopkins, H. templateArgs['editor-last1']="Hopkins"; templateArgs['editor-first1']="H." elseif db == "dermaptera" then -- eds: Hopkins, H., Haas, F. & Deem, L.S. templateArgs['editor-last1']="Hopkins"; templateArgs['editor-first1']="H." templateArgs['editor-last2']="Johnson"; templateArgs['editor-first2']="K.P." templateArgs['editor-last3']="Smith"; templateArgs['editor-first3']="V.S." elseif db == "plecoptera" then -- (eds) DeWalt RE, Hopkins H, Neu-Becker U, and Stueber G templateArgs['editor-last1']="DeWalt"; templateArgs['editor-first1']="R.E." templateArgs['editor-last2']="Hopkins"; templateArgs['editor-first2']="H." templateArgs['editor-last3']="Neu-Becker"; templateArgs['editor-first3']="U." templateArgs['editor-last4']="Stueber"; templateArgs['editor-first4']="G." elseif db == "orthoptera" then --eds: Cigliano, M.M., H. Braun, D.C. Eades & D. Otte. templateArgs['editor-last1']="Cigliano"; templateArgs['editor-first1']="M.M." templateArgs['editor-last2']="Braun"; templateArgs['editor-first2']="H." templateArgs['editor-last3']="Eades"; templateArgs['editor-first3']="D.C." templateArgs['editor-last4']="Otte"; templateArgs['editor-first4']="D." elseif db == "grylloblattodea" then -- ed: Hopkins, H. templateArgs['editor-last1']="Hopkins"; templateArgs['editor-first1']="H." elseif db == "mantophasmatodea" then -- ed: Hopkins, H. templateArgs['editor-last1']="Hopkins"; templateArgs['editor-first1']="H." elseif db == "embioptera" then -- ed: Hopkins, H. templateArgs['editor-last1']="Hopkins"; templateArgs['editor-first1']="H." elseif db == "phasmida" then -- eds: Brock PD, Büscher TH, Baker E. templateArgs['editor-last1']="Brock"; templateArgs['editor-first1']="P.D." templateArgs['editor-last2']="Büscher"; templateArgs['editor-first2']="T.H." templateArgs['editor-last3']="Baker"; templateArgs['editor-first3']="E." elseif db == "mantodea" then -- not updated yet elseif db == "cockroach" then -- ed: Beccaloni, G.W. templateArgs['editor-last1']="Beccaloni"; templateArgs['editor-first1']="G.W." elseif db == "isoptera" then -- ed: Hopkins, H. templateArgs['editor-last1']="Hopkins"; templateArgs['editor-first1']="H." elseif db == "psocodea" then --eds: Hopkins, H., Johnson, K.P., & Smith, V.S. templateArgs['editor-last1']="Hopkins"; templateArgs['editor-first1']="H." templateArgs['editor-last2']="Johnson"; templateArgs['editor-first2']="K.P." templateArgs['editor-last3']="Smith"; templateArgs['editor-first3']="V.S." elseif db == "aphid" then -- ed: Colin FAVRET templateArgs['editor-last1']="Favret"; templateArgs['editor-first1']="Colin" elseif db == "coleorrhyncha" then -- ed: Hopkins, H. templateArgs['editor-last1']="Hopkins"; templateArgs['editor-first1']="H." elseif db == "coreoidea" then -- not updated yet elseif db == "lygaeoidea" then -- eds: Dellapé, Pablo M. & Thomas J. Henry templateArgs['editor-last1']="Dellapé"; templateArgs['editor-first1']="Pablo M." templateArgs['editor-last2']="Henry"; templateArgs['editor-first2']="Thomas J." elseif db == "hoppers" then -- eds: Dmitriev, D.A., Anufriev, G.A., Bartlett, C.R., Blanco-Rodríguez, E., Borodin, Oleg I., Cao, Y.-H., Deitz, L.L., Dietrich, C.H., Dmitrieva, M.O., El-Sonbati, S.A., Evangelista de Souza, O., Gjonov, I.V., Gonçalves, A.C., Hendrix, S., McKamey, S., Kohler, M., Kunz, G., Malenovský, I., Morris, B.O., Novoselova, M., Pinedo-Escatel, J.A., Rakitov, R.A., Rothschild, M.J., Sanborn, A.F., Takiya, D.M., Wallace, M.S., Zahniser, J.N. templateArgs['editor-last1']="Dmitriev"; templateArgs['editor-first1']="D.A." templateArgs['editor-last2']="Anufriev"; templateArgs['editor-first2']="G.A." templateArgs['editor-last3']="Bartlett"; templateArgs['editor-first3']="C.R." templateArgs['display-editors']="etal"; -- full list is about 28 names else --return "Species File database not recognised" end if db == "hoppers" then data.speciesfile.citationArgs['website'] = "World Auchenorrhyncha Database" else data.speciesfile.citationArgs['website'] = firstToUpper(db) .. data.speciesfile.citationArgs['website'] end return db end --[[ WaspWeb and FigWeb WaspWeb: https://www.waspweb.org/Chalcidoidea/Neodiparidae/index.htm Web authors Simon van Noort (Iziko South African Museum) Citation: van Noort, S. 2025. WaspWeb: Hymenoptera of the World. URL: www.waspweb.org (accessed on <day/month/year>). FigWeb Web authors Simon van Noort (Iziko South African Museum) and Jean-Yves Rasplus (INRA, France) Citation: van Noort, S. & Rasplus, JY. 2025. Figweb: figs and fig wasps of the world. URL: www.figweb.org(Accessed on <day-month-year>). ]] data.waspweb = { citationArgs = { website = "WaspWeb: Hymenoptera of the World", ['last1'] = "van Noort", ['first1'] = "Simon", publisher = "[[Iziko South African Museum]]", }, customArgs = {exclude="id,1,2,3,4,5", baseURL = "https://www.waspweb.org/", suffixStr = "Classification/index.htm", defaultTitle="Classification of World Hymenoptera (Wasps, Bees, Ants)", -- } } data.waspweb.default = function(title, url) -- https://www.waspweb.org/Chalcidoidea/Neodiparidae/index.htm local title = data.waspweb.customArgs['defaultTitle'] local url = data.waspweb.customArgs['baseURL'] .. data.waspweb.customArgs['suffixStr'] return title, url end data.figweb = { citationArgs = { website = "FigWeb", ['last1'] = "van Noort", ['first1'] = "Simon", ['last2'] = "Rasplus", ['first2'] = "Jean-Yves", publisher = "[[Iziko South African Museum]]", }, customArgs = {exclude="id,1,2,3,4,5", baseURL = "https://www.figweb.org/Fig_wasps/", suffixStr = "Classification/index.htm", defaultTitle="Classification of fig wasps" } } data.figweb.default = function(title, url) -- https://www.figweb.org/Fig_wasps/Agaonidae/Agaoninae/index.htm local title = data.figweb.customArgs['defaultTitle'] local url = data.figweb.customArgs['baseURL'] .. data.figweb.customArgs['suffixStr'] return title, url end --[[ Lepindex ]] data.lepindex = { citationArgs = { website = "[[The Global Lepidoptera Names Index]]", ['editor-last1'] = "Beccaloni", ['editor-first1'] = "George", ['editor-last2'] = "Scoble", ['editor-first2'] = "Malcolm", ['editor-last3'] = "Kitching", ['editor-first3'] = "Ian", ['editor-last4'] = "Simonsen", ['editor-first4'] = "Thomas", ['editor-last5'] = "Robinson", ['editor-first5'] = "Gaden", ['editor-last6'] = "Pitkin", ['editor-first6'] = "Brian", ['editor-last7'] = "Hine", ['editor-first7'] = "Adrian", ['editor-last8'] = "Lyal", ['editor-first8'] = "Chris", publisher = "[[Natural History Museum, London|Natural History Museum]]", }, customArgs = {exclude="id,1,2,3,4,5", baseURL = "https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/lepindex/", suffixStr = "detail/?taxonno=", defaultTitle="Lepindex" } } data.lepindex.id = function(id) -- https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/lepindex/detail/?taxonno=51506 local title = "Lepindex id=" .. id local url = data.lepindex.customArgs['baseURL'] .. data.lepindex.customArgs['suffixStr'] .. id return title, url end --[[ Global Lepidoptra Index ]] data.gli = { --Beccaloni, G., Scoble, M., Kitching, I., Simonsen, T., Robinson, G., Pitkin, B., Hine, A., Lyal, C., Ollerenshaw, J., Wing, P., & Hobern, D. (2024). Global Lepidoptera Index (D. Hobern, Ed.; 1.1.24.171). citationArgs = { website = "Global Lepidoptera Index", ['last1'] = "Beccaloni", ['first1'] = "George", ['last2'] = "Scoble", ['first2'] = "Malcolm", ['last3'] = "Kitching", ['first3'] = "Ian", ['last4'] = "Simonsen", ['first4'] = "Thomas", ['last5'] = "Robinson", ['first5'] = "Gaden", ['last6'] = "Pitkin", ['first6'] = "Brian", ['last7'] = "Hine", ['first7'] = "Adrian", ['last8'] = "Lyal", ['first8'] = "Chris", ['last9'] = "Ollerenshaw", ['first9'] = "Justin", ['last10'] = "Wing", ['first10'] = "Peter", ['last11'] = "Hobern", ['first11'] = "Donald", ['editor-last'] = "Hobern", ['editor-first'] = "Donald", publisher = "[[Natural History Museum, London|Natural History Museum]]", via = "ChecklistBank", }, customArgs = {exclude="id,1,2,3,4,5", baseURL = "https://www.checklistbank.org/dataset/55434/", suffixStr = "taxon/", defaultTitle="Global Lepidoptera Index", defaultURL = "https://www.checklistbank.org/dataset/55434/about", } } data.gli.id = function(id) -- https://www.checklistbank.org/dataset/55434/taxon/233256 -- https://www.checklistbank.org/dataset/DATASET_ID/taxon/TAXON_ID -- the dataset ID will change with version so need version handling or just use URL local title = "GLI id=" .. id local url = data.gli.customArgs['baseURL'] .. data.gli.customArgs['suffixStr'] .. id return title, url end data.gli.default2 = function() local title = "" local url = "" return title, url end --[[ CarabCat - Ground Beetles of the World https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=95601#null https://www.checklistbank.org/dataset/1146/taxon/208583 ]] data.carabcat = { citationArgs = { website = "CarabCat", ['last'] = "Lorenz", ['first'] = "Wolfgang", publisher = "ChecklistBank", version = "03 (08/2021)", year = 2021 }, customArgs = {exclude="id,1,2,3,4,5", baseURL = "https://www.checklistbank.org/dataset/1146/", searchStr = "taxon/", defaultTitle="CarabCat" } } data.carabcat.id = function(id) local title = "CarabCat on ChecklistBank id=" .. id local url = data.carabcat.customArgs['baseURL'] .. data.carabcat.customArgs['searchStr'] .. id return title, url end --[[ ITIS - Integrated Taxonomic Information System https://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=95601#null ]] data.itis = { citationArgs = { website = "[[Integrated Taxonomic Information System]]", --publisher = "", }, customArgs = {exclude="id,1,2,3,4,5", baseURL = "https://www.itis.gov/", searchStr = "servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=", defaultTitle="Integrated Taxonomic Information System" } } data.itis.id = function(id) local title = "ITIS id=" .. id local url = data.itis.customArgs['baseURL'] .. data.itis.customArgs['searchStr'] .. id return title, url end --[[ Catalogue of Life: Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., van Nieukerken E.J., Penev L. (eds.) (2020). Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2020-12-01. Digital resource at www.catalogueoflife.org. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-8858. Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2020-12-01. Digital resource at www.catalogueoflife.org. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-8858. ]] data.col = { db = "col", -- need rethink this citationArgs = { --author = "Catalogue of Life", --['editor-last1'] = "Roskov", ['editor-first1'] = "Y.", ['editor-last2'] = "Ower", ['editor-first2'] = "G.", ['editor-last3'] = "Orrell", ['editor-first3'] = "T.", ['editor-last4'] = "Nicolson", ['editor-first4'] = "D.", ['editor-last5'] = "Bailly", ['editor-first5'] = "N.", ['editor-last6'] = "Kirk", ['editor-first6'] = "P.M.", ['editor-last7'] = "Bourgoin", ['editor-first7'] = "T.", ['editor-last8'] = "DeWalt", ['editor-first8'] = "R.E.", ['editor-last9'] = "Decock", ['editor-first9'] = "W.", ['editor-last10'] = "van Nieukerken", ['editor-first10'] = "E.J.", ['editor-last11'] = "Penev", ['editor-first11'] = "L.", --website = "[[Catalogue of Life]]", --website = "[[Catalogue of Life|Species 2000 & ITIS Catalogue of Life]]", -- website = "[[Species 2000]] & [[ITIS]] [[Catalogue of Life]]", website = "[[Catalogue of Life]]", publisher = "[[Species 2000]]: Leiden, the Netherlands", --others = "Species 2000 & ITIS" }, customArgs = {exclude="id,db,1,2,3,4,5,legacy,option", baseURL = "https://www.catalogueoflife.org/data/", searchStr = "browse?taxonKey=", defaultTitle="Catalogue of Life" } } data.col.id = function(id) --[[ Catalogue of Life browse option: https://www.catalogueoflife.org/data/browse?taxonKey=4JQ8 use id for taxoKey taxon option https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/6HR5M ]] local title = "Catalogue of Life taxonKey " .. id local url = data.col.customArgs['baseURL'] -- some new CoL are numbers e.g. 64553 in https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/64553 if not tonumber(id) and string.find( id, "^[0-9abcdef]+$" ) then -- if old-style id local year = "2019" -- last old-style version available if templateArgs['version'] and string.find( templateArgs['version'], "^%d%d%d%d$" ) then --if version specied year = templateArgs['version'] end if templateArgs['option'] == "browse" then url = "http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/" .. year .. "/browse/tree/id/" .. id else -- default to option=taxon url = "http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/" .. year .. "/details/species/id/" .. id end else -- else use current version if templateArgs['option'] == "browse" then url = url .. "browse?taxonKey=" .. id else -- default to option=taxon url = url .. "taxon/" .. id end end return title, url end --[[ current links https://www.catalogueoflife.org/data/search?q=" Chinchilla+chinchilla&type=EXACT legacy links with redirect Species pages: http://www.catalogueoflife.org/col/details/species/id/12dca9c49741815f82400bb7bff50553 Species searches: http://www.catalogueoflife.org/col/search/all/key/Dracula+antonii/ old-style links http://www.catalogueoflife.org/col/details/species/id/7539827da517bd6273a4a3836578cb24 http://www.catalogueoflife.org/col/search/scientific/genus/Chinchilla/species/chinchilla/match/1/ http://www.catalogueoflife.org/col/browse/tree/id/003e480e646d0e7647ab67efc1218197 year specific links 2019 http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019/details/species/id/7539827da517bd6273a4a3836578cb24 http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019/search/all/key/Chinchilla+chinchilla/fossil/1/match/1 http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019/search/scientific/genus/Chinchilla/species/chinchilla/match/1/ ? http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2016/browse/tree?6d600f4985f19b1207d41d847424edd0 ? http://www.catalogueoflife.org/col/browse/tree/id/003e480e646d0e7647ab67efc1218197 browse http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019/browse/tree/id/003e480e646d0e7647ab67efc1218197 ]] data.col.default = function(mode) -- this handles the old style template with positional parameters (mode unused?) local para1 = templateArgs[2] local para2 = templateArgs[3] local para3 = templateArgs[4] local para4 = templateArgs[5] if para1 then para1 = mw.text.trim(para1) end if para2 then para2 = mw.text.trim(para2) end if para3 then para3 = mw.text.trim(para3) end if para4 then para4 = mw.text.trim(para4) end local title, url if para1 then --local match = "7539827da517bd6273a4a3836578cb24" local match = "^[0-9abcdef]+$" if string.find( para1, match ) then url = "http://www.catalogueoflife.org/col/details/species/id/" .. para1 -- ""Old style id" --url ="https://www.catalogueoflife.org/data/search?q=" .. para1 if para2 then title = para2 else title = "Oldstyle id: " .. para1 end else --https://www.catalogueoflife.org/data/search?q=" Chinchilla+chinchilla&type=EXACT if para1 ~= "" then url = "https://www.catalogueoflife.org/data/search?q=" .. para1 title = "''" .. para1 if para2 then url = url .. "+" .. para2 title = title .. " " .. para2 end url = url .. "&type=EXACT" title = title .. "''" end end if para3 then title = title .. " " .. para3 end -- add authority if para4 == "nv" then templateArgs['trans-title'] = "synonym" end -- if nv add [synonym]. Note that this parameter is not used to add COinS metadata else -- no parameter 1 end return title, url end --====================== Fossilworks ======================================= data.fossilworks = { citationArgs = { website="[[Fossilworks]]", agency="Gateway to the [[Paleobiology Database]]", --publisher="Paleobiology Database", --postscript = 'none', -- postscript = "&#32;from the [[Paleobiology Database]].", -- gives maintenance warning --via="''fossilworks.org''" -- an alternative format to using |website= }, customArgs = { exclude = "id,collection,1", baseURL = "http://www.fossilworks.org/cgi-bin/", searchStr ="bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=", defaultTitle = "Fossilworks: Gateway to the Paleobiology Database" } --id = function(id) return p.genericIdCitation (frame, title, url) } data.fossilworks.id = function(id) --[[ http://fossilworks.org/cgi-bin/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=83087 if not templateArgs['id'] then return "no id parameter detected" end local searchStr = "bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=" .. templateArgs['id'] templateArgs['url']= target.CustomArgs['baseURL'] .. searchStr ]] local title = "PaleoDB taxon number: " .. id local url = data.fossilworks.customArgs['baseURL'] .. data.fossilworks.customArgs['searchStr'] .. id return title, url end data.fossilworks.collection = function(collection) -- http://fossilworks.org/bridge.pl?a=collectionSearch&collection_no=20072 local title = "PaleoDB collection number: " .. collection local url = data.fossilworks.customArgs['baseURL'] .. "bridge.pl?a=collectionSearch&collection_no=" .. collection return title, url end data.fossilworks.error = function() return "Requires id and title parameters" end --====================== Paleobiology Database: paleobiodb.org ======================================= data.paleobiodb = { citationArgs = { website="[[Paleobiology Database]]" }, customArgs = { exclude = "id,collection,1", baseURL = "https://paleobiodb.org/classic/", searchStr ="basicTaxonInfo?taxon_no=", defaultTitle = "Paleobiology Database" } --id = function(id) return p.genericIdCitation (frame, title, url) } data.paleobiodb.id = function(id) --[[ https://paleobiodb.org/classic/basicTaxonInfo?taxon_no=22786 if not templateArgs['id'] then return "no id parameter detected" end ]] local title = "PaleoDB taxon number: " .. id local url = data.paleobiodb.customArgs['baseURL'] .. data.paleobiodb.customArgs['searchStr'] .. id return title, url end data.paleobiodb.collection = function(collection) -- https://paleobiodb.org/classic/basicCollectionSearch?collection_no=24193 local title = "PaleoDB collection number: " .. collection local url = data.paleobiodb.customArgs['baseURL'] .. "basicCollectionSearch?collection_no=" .. collection return title, url end data.paleobiodb.error = function() return "Requires id and title parameters" end --======================================= PLANTS ========================= --[[ Plant authorities can end in a period. This is stripped by the citation templates. This function encloses titles ending in such authorities in double parentheses, i.e. ((title)) ]] local addAuthority = function(formattedTaxonName) if templateArgs['authority'] then local title = formattedTaxonName .. " " .. templateArgs['authority'] return string.gsub( title, "(.*%.)$", "((%1))") -- if authority ends in "." enclose ((title)) to prevent removal end return formattedTaxonName end --[[ Hassler, Michael (2004 - 2020): World Plants. Synonymic Checklist and Distribution of the World Flora. Version x.xx; last update xx.xx.xxxx. - www.worldplants.de. Last accessed dd/mm/yyyy. https://www.worldplants.de/world-plants-complete-list/complete-plant-list#1599996425 Hassler, Michael (2004 - 2020): World Ferns. Synonymic Checklist and Distribution of Ferns and Lycophytes of the World. Version x.xx; last update xx.xx.xxxx. - www.worldplants.de/ferns/. Last accessed dd/mm/yyyy. https://www.worldplants.de/world-ferns/ferns-and-lycophytes-list#1599997555 deeplinks: Genus: [https://www.worldplants.de?deeplink=Helosciadium-Koch ''Helosciadium''] Species: [https://www.worldplants.de?deeplink=Helosciadium-longipedunculatum ''Helosciadium longipedunculatum''] Genus: [https://www.worldplants.de?deeplink=Lycopodium-L. ''Lycopodium''] Species: [https://www.worldplants.de?deeplink=Lycopodium-clavatum ''Lycopodium clavatum''] --]] data.worldplants = { citationArgs = { last1 = "Hassler", first1 = "Michael", website="World Plants. Synonymic Checklist and Distribution of the World Flora.", --publisher="" }, customArgs = { exclude = "id,authority,family,genus,species,1", baseURL = "https://www.worldplants.de", searchStr ="/world-plants-complete-list/complete-plant-list#", defaultSuffix = "", defaultTitle = "World Plants" } } data.worldplants.genus = function(genus) local title = addAuthority("''" .. genus .. "''") local genusString = genus if templateArgs['authority'] then genusString = genus .. "-" .. templateArgs['authority'] end local url = data.worldplants.customArgs['baseURL'] .. "?deeplink=" .. genusString return title, url end data.worldplants.species = function(genus, species) local title = addAuthority("''" .. genus .. " " .. species .. "''") local url = data.worldplants.customArgs['baseURL'] .. "?deeplink=" .. genus .. "-" .. species .. " " .. (templateArgs['authority'] or "") return title, url end --[[ experimental, don't leave live data.worldplants.taxon = function(taxon) local title = taxon .. " " .. (templateArgs['authority'] or "") local url = data.worldplants.customArgs['baseURL'] .. "?deeplink=" .. taxon return title, url end data.worldplants.family = function(family) local title = family .. " " .. (templateArgs['authority'] or "") local url = data.worldplants.customArgs['baseURL'] .. "?deeplink=" .. family return title, url end --]] data.worldferns = { citationArgs = { last1 = "Hassler", first1 = "Michael", website="World Ferns. Synonymic Checklist and Distribution of the World Flora.", --publisher="" }, customArgs = { exclude = "id,authority,family,genus,species,1", baseURL = "https://www.worldplants.de/", searchStr ="world-ferns/ferns-and-lycophytes-list?name=", defaultSuffix = "", defaultTitle = "World Ferns" } } data.worldferns.genus = function(genus) local title = addAuthority("''" .. genus .. "''") local genusString = genus if templateArgs['authority'] then genusString = genus .. "-" .. templateArgs['authority'] end local url = data.worldferns.customArgs['baseURL'] .. data.worldferns.customArgs['searchStr'] .. genusString return title, url end data.worldferns.species = function(genus, species) local title = addAuthority("''" .. genus .. " " .. species .. "''") local url = data.worldferns.customArgs['baseURL'] .. data.worldferns.customArgs['searchStr'] .. genus .. "-" .. species .. " " .. (templateArgs['authority'] or "") return title, url end --[[Plants of the World online http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30003057-2 -- use id http://powo.science.kew.org/?q=Selaginellaceae -- use search http://powo.science.kew.org/?family=Selaginellaceae -- can also use family= [gets same result as q=] http://powo.science.kew.org/?genus=Selago -- or genus http://powo.science.kew.org/?genus=Selago&species=abietina -- or genus + species http://powo.science.kew.org/?genus=Selago&f=accepted_names -- filter for accepted names http://powo.science.kew.org/?genus=Selago&f=genus_f -- filter for genus (no species selected) http://powo.science.kew.org/?genus=Selago&f=genus_f%2Caccepted_names -- filter for genus and accepted names http://powo.science.kew.org/?page.size=480&f=family_f%2Caccepted_names -- list of accepted families -- all these searches get the search result (no apparent way to target the article when unique) ]] data.POWO = { citationArgs = { website="[[Plants of the World Online]]", publisher="Royal Botanic Gardens, Kew", --postscript = 'none', }, customArgs = { exclude = "id,authority,family,genus,species,1", baseURL = "http://powo.science.kew.org/taxon/", searchStr ="urn:lsid:ipni.org:names:", defaultSuffix = "", defaultTitle = "Plants of the World Online" } --id = function(id) return p.genericIdCitation (frame, title, url) } --[[ http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30003057-2 ]] data.POWO.id = function(id) local id = data.POWO.getValidID() if not id then return data.POWO.error() end local title = id -- as default value local url = data.POWO.customArgs['baseURL'] .. data.POWO.customArgs['searchStr'] .. id return title, url end data.POWO.family = function(family) local title = addAuthority(family) local id = templateArgs['id'] if not id then return data.POWO.error() end local url = data.POWO.customArgs['baseURL'] .. data.POWO.customArgs['searchStr'] .. id return title, url end data.POWO.genus = function(genus) local title = addAuthority("''" .. genus .. "''") local id = data.POWO.getValidID() if not id then return data.POWO.error() end local url = data.POWO.customArgs['baseURL'] .. data.POWO.customArgs['searchStr'] .. id return title, url end data.POWO.species = function(genus,species) local title = addAuthority("''" .. genus .. " " .. species .. "''") local id = data.POWO.getValidID() if not id then return data.POWO.error() end local url = data.POWO.customArgs['baseURL'] .. data.POWO.customArgs['searchStr'] ..id return title, url end data.POWO.getValidID = function() local id = templateArgs['id'] if id then return string.gsub( id, "urn:lsid:ipni.org:names:", "") -- don't want this twice end return nil end data.POWO.error = function() return '<span style="color:red">Requires id and one of title, family, genus or species parameters</span>' end --[[Gouda, E.J., Butcher, D. & Gouda, C.S. (cont.updated) Encyclopaedia of Bromeliads, Version 4. http://bromeliad.nl/encyclopedia/ Utrecht University Botanic Gardens ]] data.bromeliad = { citationArgs = { last1="Gouda", first1="E.J.", last2="Butcher", first2="D.", last3="Gouda", first3="C.S", website="[[Encyclopaedia of Bromeliads]]", version="Version 4", publisher="Utrecht University Botanic Gardens", --postscript = 'none', }, customArgs = { exclude = "id,authority,family,genus,species,list,1", baseURL = "https://bromeliad.nl/", searchStr ="encyclopedia/index.php?find=", defaultSuffix = "", defaultTitle = "Encyclopaedia of Bromeliads, Version 4" } --id = function(id) return p.genericIdCitation (frame, title, url) } --[[ https://bromeliad.nl/encyclopedia/index.php?find=Hylaeaicum ]] data.bromeliad.search = function(search) local title = search -- as default value local url = data.bromeliad.customArgs['baseURL'] .. data.bromeliad.customArgs['searchStr'] .. search return title, url end --[[ http://bromeliad.nl/species/Bromeliaceae ]] data.bromeliad.taxon = function(taxon) local title = addAuthority(taxon) -- as default value local url = data.bromeliad.customArgs['baseURL'] .. "species/" .. taxon return title, url end --[[ genus ]] data.bromeliad.genus = function(genus) local title = addAuthority("''" .. genus .. "''") -- as default value local url = data.bromeliad.customArgs['baseURL'] .. "species/" .. genus if templateArgs['list'] == "species" then url = data.bromeliad.customArgs['baseURL'] .. "encyclopedia/brome.php?action=showSpeciesIndex&name=" .. genus .. "&flags=" end return title, url end --[[ ]] data.bromeliad.species = function(genus, species) local title = addAuthority("''" .. genus .. " " .. species .. "''") -- as default value local url = data.bromeliad.customArgs['baseURL'] .. "species/" .. genus .. "/" .. species return title, url end --[[ https://bromeliad.nl/encyclopedia/brome.php?action=showTaxon&id=10093 ]] data.bromeliad.id = function(id) local title = id -- as default value local url = data.bromeliad.customArgs['baseURL'] .. "encyclopedia/brome.php?action=showTaxon&id=" .. id return title, url end --[[GRIN Cite as: USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. 2021. Germplasm Resources Information Network (GRIN Taxonomy). National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. URL: https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomyfamily?type=tribe&id=1571. Accessed 27 October 2021. Family record: https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomyfamily?id=440 Genus list: https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomygenuslist?id=440&type=family Subfamily record: https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomyfamily?type=subfamily&id=1507 Genus list: https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomygenuslist?id=3265&type=subfamily Tribe record: https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomyfamily?type=tribe&id=1551 (Millettieae) Genus list: https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomygenuslist?id=1551&type=tribe Subtribe record: https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomyfamily?type=subtribe&id=1507 Genus list: https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomygenuslist?id=1507&type=subtribe Genus record: https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomygenus?id=191 (Genus Adenodolichos Harms) Species list: https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomyspecieslist?id=191&type=genus Species record: https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxon/taxonomydetail?id=489203 ( Adenodolichos paniculatus) ]] data.GRIN = { citationArgs = { website="[[Germplasm Resources Information Network]] (GRIN)", publisher="[[Agricultural Research Service]] (ARS), [[United States Department of Agriculture]] (USDA)", --postscript = 'none', }, customArgs = { exclude = "id,authority,family,genus,species,1", baseURL = "https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal", searchStr ="/taxon/taxonomydetail?", -- for species record defaultSuffix = "", defaultTitle = "GRIN-Global" } --id = function(id) return p.genericIdCitation (frame, title, url) } data.GRIN.id = function(id) local title = data.GRIN.customArgs['defaultTitle'] .. ' ' .. id local url = data.GRIN.customArgs['baseURL'] .. data.GRIN.customArgs['searchStr'] .. id return title, url end --[[ USDA PLANTS default search page: https://plants.sc.egov.usda.gov/ taxon: https://plants.sc.egov.usda.gov/plant-profile/RUID (Rubus idaeus L., American red raspberry) ]] data.PLANTS = { citationArgs = { --last = "[[Natural Resources Conservation Service|NRCS]]", website="PLANTS Database", --publisher="[[United States Department of Agriculture]] (USDA)", publisher="[[Natural Resources Conservation Service|USDA Natural Resources Conservation Service]]", --postscript = 'none', }, customArgs = { exclude = "id,1", baseURL = "https://plants.sc.egov.usda.gov/", searchStr ="plant-profile/", -- for species profile defaultSuffix = "", defaultTitle = "Plants Database" } --id = function(id) return p.genericIdCitation (frame, title, url) } data.PLANTS.id = function(id) local title = data.PLANTS.customArgs['defaultTitle'] .. ' ' .. id local url = data.PLANTS.customArgs['baseURL'] .. data.PLANTS.customArgs['searchStr'] .. id return title, url end -- IPNI --→ "Meconopsis Vig." International Plant Names Index (IPNI). Royal Botanic Gardens, Kew. --- https://www.ipni.org/n/30149252-2 --- as {{IPNI |id=30149252-2 |taxon=((Meconopsis |authority=Vig.))}} data.IPNI = { citationArgs = { website="[[International Plant Names Index]] (IPNI)", publisher="Royal Botanic Gardens, Kew", --postscript = 'none', }, customArgs = { exclude = "id,authority,family,genus,species,1", baseURL = "https://www.ipni.org", searchStr ="/n/", defaultSuffix = "", defaultTitle = "IPNI" } --id = function(id) return p.genericIdCitation (frame, title, url) } data.IPNI.id = function(id) local title = id local url = data.IPNI.customArgs['baseURL'] .. data.IPNI.customArgs['searchStr'] .. id return title, url end data.IPNI.species = function(genus, species) return data.IPNI.taxon(genus .. " " .. species, "TITLE_ITALICS") end data.IPNI.genus = function(genus) return data.IPNI.taxon(genus, "TITLE_ITALICS") end data.IPNI.taxon = function(taxon, italics) local title = taxon if italics then title = "''" .. title .. "''" end title = addAuthority(title) --[[ if templateArgs['authority'] then title = title .. " " .. templateArgs['authority'] title = string.gsub( title, "(.*%.)$", "((%1))") -- if authority ends in "." enclose ((title)) to prevent removal end ]] local url = data.IPNI.customArgs['baseURL'] .. data.IPNI.customArgs['searchStr'] .. templateArgs['id'] return title, url end --[[World Flora Online http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-4000012284 -- id ]] data.WFO = { citationArgs = { website="[[World Flora Online]]", --publisher="Missouri Botanical Gardens", --postscript = 'none', }, customArgs = { exclude = "id,family,genus,species,authority,1", baseURL = "http://www.worldfloraonline.org", searchStr ="/taxon/wfo-", -- not strictly search string defaultSuffix = "", --defaultTitle = "World Flora Online" defaultTitle = "An Online Flora of All Known Plants" } } data.WFO.getValidID = function() local id = templateArgs['id'] if id then return string.gsub( id, "wfo%-", "") -- don't want this twice (must escape -) end mw.addWarning("Citations for WFO require a valid ID") return "" end data.WFO.id = function(id) --[[ http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-4000012284 ]] id = data.WFO.getValidID() local title = id local url = data.WFO.customArgs['baseURL'] .. data.WFO.customArgs['searchStr'] .. id return title, url end data.WFO.family = function(family) local title = addAuthority(family) local url = data.WFO.customArgs['baseURL'] .. data.WFO.customArgs['searchStr'] .. data.WFO.getValidID() return title, url end data.WFO.genus = function(genus) local title = addAuthority("''" .. genus .. "''") local url = data.WFO.customArgs['baseURL'] .. data.WFO.customArgs['searchStr'] .. data.WFO.getValidID() return title, url end data.WFO.species = function(genus,species) local title = addAuthority("''" .. genus .. " " .. species .. "''") local url = data.WFO.customArgs['baseURL'] .. data.WFO.customArgs['searchStr'] ..data.WFO.getValidID() return title, url end data.WFO.error = function() return "Requires id and title parameters" end data.Tropicos = { citationArgs = { website="[[Tropicos]]", --publisher="Missouri Botanical Gardens", --postscript = 'none', }, customArgs = { exclude = "id,1", baseURL = "http://legacy.tropicos.org/Name/", searchStr ="", defaultSuffix = "", defaultTitle = "Tropicos" } } data.Tropicos.id = function(id) --[[ hhttp://legacy.tropicos.org/Name/100444532 ]] local title = id local url = data.Tropicos.customArgs['baseURL'] .. data.Tropicos.customArgs['searchStr'] .. id return title, url end data.Tropicos.error = function() return "Requires id and title parameters" end data.FNA = { citationArgs = { website="[[Flora of North America]]", --publisher="http://www.efloras.org", --postscript = 'none', }, customArgs = { exclude = "id,1", baseURL = "http://www.efloras.org/florataxon.aspx", searchStr ="?flora_id=1&taxon_id=", defaultSuffix = "", defaultTitle = "Flora of North America" } --id = function(id) return p.genericIdCitation (frame, title, url) } data.FNA.id = function(id) --[[ http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=125683 ]] local title = id local url = data.FNA.customArgs['baseURL'] .. data.FNA.customArgs['searchStr'] .. id return title, url end data.FNA.error = function() return "Requires id and title parameters" end -- Australian Plant Name Index (APNI) data.APNI = { citationArgs = { website="[[Australian Plant Name Index]]", publisher="[[Centre for Australian National Biodiversity Research]]", -- IBIS database --version = "Edition 8", }, customArgs = { exclude = "name, qid, authority, genus, species,authority, id,1", baseURL = "https://id.biodiversity.org.au/name/apni/", searchURL = "https://biodiversity.org.au/nsl/services/search/names?product=APNI&tree.id=&name=", defaultSuffix = "", defaultTitle = "APNI" } --id = function(id) return p.genericIdCitation (frame, title, url) } data.APNI.id = function(id) local title = addAuthority( templateArgs['taxon'] ) local url = data.APNI.customArgs['baseURL'] .. id return title, url end data.APNI.taxon = function(taxon) local title = addAuthority( taxon ) local url = data.APNI.customArgs['baseURL'] .. templateArgs['id'] return title, url end -- SEARCH --https://biodiversity.org.au/nsl/services/search/names?product=APNI&tree.id=&name=ficus --https://biodiversity.org.au/nsl/services/search/names?product=APNI&tree.id=&name=ficus&inc._scientific=&inc.scientific=on&inc._cultivar=&inc._other=&max=100&display=apni&search=true data.APNI.search = function(taxon) local title = addAuthority( taxon ) local url = data.APNI.customArgs['searchURL'] .. taxon:gsub(" ","+") return title, url end -- ATRP: Australian Tropical Rainforest Plants data.ATRP = { citationArgs = { website="[[Australian Tropical Rainforest Plants]]", publisher="[[Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation]] (CSIRO)", version = "Edition 8", year = 2020, --postscript = 'none', last1= "Zich", first1="F. A.", last2= "Hyland", first2= "B. P. M.", ['author2-link']="Bernard Hyland", last3= "Whiffin", first3= "T.", last4= "Kerrigan", first4= "R.A.", --['display-authors']=3, }, customArgs = { exclude = "genus, species,authority, id,1", baseURL = "https://apps.lucidcentral.org/rainforest", searchStr ="/text/entities/", defaultSuffix = ".htm", defaultTitle = "[[Australian Tropical Rainforest Plants]]" } --id = function(id) return p.genericIdCitation (frame, title, url) } data.ATRP.species = function(genus,species) --[[ https://apps.lucidcentral.org/rainforest/text/entities/buckinghamia_celsissima.htm ]] local title = addAuthority("''" .. genus .. " " .. species .. "''") --"''" .. genus .. " " .. species .. "''" local url = data.ATRP.customArgs['baseURL'] .. data.ATRP.customArgs['searchStr'] .. genus .. "_" .. species .. data.ATRP.customArgs['defaultSuffix'] return title, url end data.ATRP.error = function() return "Requires genus and species parameters" end --[[ ============================= Bryonames (Mosses etc) The Bryophyte Nomenclator ================================================= https://www.bryonames.org/nomenclator?group=Bryidae&group_id=35210272 (A Classification of the Bryidae) https://www.bryonames.org/nomenclator?group=Hedwigiales (A Classification of the Hedwigiale) https://www.bryonames.org/nomenclator?group=Rhacocarpus (A synopsis of Rhacocarpus) --]] data.bryonames = { citationArgs = { ['editor1-first']="John C.", ['editor1-last']="Brinda", ['editor2-first']="John J.", ['editor2-last']="Atwood", website="The Bryophyte Nomenclator" --publisher="[[xxx]]" }, customArgs = { exclude="family,genus,species,taxon,id,1", baseURL = "https://www.bryonames.org/", searchString = "nomenclator?group=", defaultTitle="Classification of the Bryophyta" } } data.bryonames.genus = function(genus) return data.bryonames.taxon(genus, "GENUS") end data.bryonames.family = function(family) return data.bryonames.taxon(family, "FAMILY") end data.bryonames.order = function(order) return data.bryonames.taxon(order, "ORDER") end data.bryonames.taxon = function(taxon, rank) taxon = firstToUpper(taxon) local title = "A Classification of the " .. taxon -- default title for suprafamilia taxa local url = data.bryonames.customArgs['baseURL'] .. data.bryonames.customArgs['searchString'] .. taxon -- url if rank == "GENUS" then taxon = "''" .. taxon .. "''" end -- italicise genus if rank == "GENUS" or rank == "FAMILY" then title = "A synopsis of " .. taxon end -- title for genus and familiees return title, url end -- ============================= Mosses (Goffinet's site) ================================================= -- https://bryology.uconn.edu/classification/#Hypnanae -- https://bryology.uconn.edu/classification/#Bryales data.goffinet = { citationArgs = { first1="B.", last1="Goffinet", first2="W.R.", last2="Buck", website="Classification of extant moss genera" --publisher="[[xxx]]" }, customArgs = { exclude="family,genus,species,taxon,id,1", baseURL = "https://bryology.uconn.edu/classification/", searchString = "#", searchSuffix = "", defaultSuffix = "", defaultTitle="Classification of the Bryophyta" } } data.goffinet.genus = function(genus) return data.goffinet.taxon(genus, "GENUS") end data.goffinet.family = function(family) return data.goffinet.taxon(family, "FAMILY") end data.goffinet.order = function(order) return data.goffinet.taxon(order, "ORDER") end data.goffinet.taxon = function(taxon, rank) local title = firstToUpper(taxon) if rank == "GENUS" then title = "''" .. title .. "''" end if not (rank == "GENUS" or rank == "FAMILY") then -- upper case anchors for orders and above if taxon ~= "Bryanae" and taxon ~= "Hypnanae" and taxon ~= "Bryales" and taxon ~= "Bryidae" then -- check for exceptions (inconsistencies at website) taxon = taxon:upper() end end local url = data.goffinet.customArgs['baseURL'] .. data.goffinet.customArgs['searchString'] .. taxon .. data.goffinet.customArgs['searchSuffix'] return title, url end --[[ AlgaeBase (old) taxonomy browser url (Volvox) = https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?id=6898 taxonomy browser url (Volvox) = https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?#6898 genus article url (Volvox) = https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=43497 (different id) genus article url (Torodinium)= https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=44698 Please cite this record as: M.D. Guiry in Guiry, M.D. & Guiry, G.M. 2020. AlgaeBase. World-wide electronic publication, National University of Ireland, Galway. http://www.algaebase.org; searched on 10 May 2020. ]] data.AlgaeBase = { citationArgs = { website="[[AlgaeBase]]", ['editor1-last']="Guiry", ['editor1-first']="M.D.", ['editor2-last']="Guiry", ['editor2-first']="G.M.", publisher="National University of Ireland, Galway", }, customArgs = { exclude = "id,1,genus_id,species_id,spid,genid", baseURL = "https://www.algaebase.org/", --searchStr ="browse/taxonomy/?id=", (old) searchStr ="browse/taxonomy/?#", defaultSuffix = "", defaultTitle = "AlgaeBase" } } data.AlgaeBase.id = function(id) --[[ https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?id=6898 (id for taxonomy page) ]] local title = id local url = data.AlgaeBase.customArgs['baseURL'] .. data.AlgaeBase.customArgs['searchStr'] .. id return title, url end data.AlgaeBase.genid = function(genid) --[[ https://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=43497 (different id for genus page) ]] local title = genid local url = data.AlgaeBase.customArgs['baseURL'] .. "search/genus/detail/?genus_id=" .. genid return title, url end data.AlgaeBase.spid = function(spid) --[[ https://www.algaebase.org/search/species/detail/?species_id=52713 (id for species page) ]] local title = spid local url = data.AlgaeBase.customArgs['baseURL'] .. "search/species/detail/?species_id=" .. spid return title, url end data.AlgaeBase.error = function() return "Requires id and title parameters" end --[[================= Bacteria (LPSN) ========= -- LPSN - List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature ]] data.lpsn = { citationArgs = { website="LPSN - List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature", --['editor1-last']="xx", ['editor1-first']="xx", --['editor2-last']="xx", ['editor2-first']="xx", publsiher="Leibniz Institute DSMZ", }, customArgs = { exclude = "id,1,rank", baseURL = "https://lpsn.dsmz.de/", searchStr ="", defaultSuffix = "", defaultTitle = "LPSN - List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature" } } data.lpsn.taxon = function(taxon) --[[ general form: https://lpsn.dsmz.de/RANK/TAXON_NAME e.g. https://lpsn.dsmz.de/phylum/cyanobacteriota (for phyla) https://lpsn.dsmz.de/class/cyanophyceae (for classes) use title and url parameters ]] local title = taxon local rank =templateArgs['rank'] local url if rank then url = data.lpsn.customArgs['baseURL'] .. rank .. '/' .. taxon end return title, url end --================= Viruses ========= data.ictv = { citationArgs = { website="ictv.global", --['editor1-last']="xx", ['editor1-first']="xx", --['editor2-last']="xx", ['editor2-first']="xx", author="International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV)", }, customArgs = { exclude = "id,1", baseURL = "https://ictv.global/taxonomy/", searchStr ="taxondetails?taxnode_id=", defaultSuffix = "", defaultTitle = "Taxonomy Browser" } } data.ictv.id = function(id) --[[ https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202308917&taxon_name=Campanilevirus%20YC (for species Campanilevirus YC) https://ictv.global/taxonomy/taxondetails?taxnode_id=202308917 (also works with just the id) ]] local title = id local url = data.ictv.customArgs['baseURL'] .. data.ictv.customArgs['searchStr'] .. id return title, url end data.ictv.error = function() return "Requires id and title parameters" end --############################## General Functions ######################################## local function getArgs (frame, args) local parents = mw.getCurrentFrame():getParent() for k,v in pairs(parents.args) do --check content if v and v ~= "" then args[k]=v --parents.args[k] end end for k,v in pairs(frame.args) do --check content if v and v ~= "" then args[k]=v end end end local function initialise(frame, sourceDB) target=sourceDB templateArgs = sourceDB.citationArgs -- get custom arguments for target (fishbase, cof etc getArgs(frame, templateArgs) -- get template arguments from parent frame and frane local url = (target.customArgs['baseURL'] or "") .. (target.customArgs['defaultSuffix'] or "") local title = target.customArgs['defaultTitle'] or "" return title, url end -- moved up top for scope local function firstToUpper2(str) return (str:gsub("^%l", string.upper)) end -- clear template arguments that won't be recognised by {{cite web}} local function clearCustomArgs() local excludeTable = { 'genus', 'species', 'subspecies', 'family', 'order', 'taxon', 'id', 'search' , 'citation', 1, 2, 3, 4 } -- add defaults ? if target.customArgs['exclude'] then local customTable = mw.text.split (target.customArgs['exclude'] , "%s*,%s*"); for k,v in pairs(customTable) do table.insert (excludeTable, v ) end end for k,v in pairs(excludeTable) do if tonumber (v) then v = tonumber (v) --convert positional parameters (numbers as string) to a number end templateArgs[v]=nil --clear content end end -- function handling the cite web template p.citeWeb = function(frame, title, url) -- set url and title if not provided (template parameters override above) if not templateArgs['url'] and url then templateArgs['url']= url end if not templateArgs['title'] and title then templateArgs['title'] = title end clearCustomArgs()--blank template parameters not for cite web local citeTemplate = 'cite web' -- use Template:Cite web unless specified --if target.citeTemplate then citeTemplate = target.citeTemplate end return frame:expandTemplate{ title = citeTemplate, args = templateArgs } end -- p.CiteBook -- for reasons of consisitency within BioRef/FishRef the title parameter is the section-title of {{cite book}} p.citeBook = function(frame, title, url, chapterParams) -- very much a msw3 function --if (1==1) then return templateArgs['title'] end -- set url and title if not provided (template parameters override above) if not templateArgs['url'] and url then templateArgs['url']= url if target.GoogleBooks then templateArgs['url'] = target.GoogleBooks['baseURL'] .. target.GoogleBooks['id'] .. (target.GoogleBooks['defaultPage'] or "&pg=PP1") end end if not templateArgs['title'] and title then -- templateArgs['title'] = title end if templateArgs['title'] ~= title or templateArgs['taxon-title'] then -- do we have a section title provided templateArgs['section'] = templateArgs['title'] -- chapter/section title passed as title parameter templateArgs['title'] = title -- the work is the book title given in the source data if target.GoogleBooks then templateArgs['section-url'] = target.GoogleBooks['baseURL'] .. target.GoogleBooks['id'] local pageSuffix = target.GoogleBooks['defaultPage'] or "" if templateArgs['page'] or templateArgs['gb-page'] then pageSuffix = "&pg=PT" .. (templateArgs['gb-page'] or templateArgs['page'] ) end local searchStr = "" -- quoted search {{#if:{{{text|{{{dq|}}}}}}|&dq={{urlencode:{{{text|{{{dq|}}}}}}}}}} if templateArgs['q'] then searchStr = "&q=" .. mw.text.encode( templateArgs['q'] ) end -- search #if:{{{keywords|{{{q|}}}}}}|&q={{urlencode:{{{keywords|{{{q|}}}}}}}}}} if templateArgs['dq'] then searchStr = "&dq=" .. mw.text.encode( templateArgs['dq'] ) end templateArgs['section-url'] = templateArgs['section-url'] .. pageSuffix .. searchStr templateArgs['url'] = nil -- no need for second link to google books end -- if the chapter/section is linked, we can link the main book chapter differently if target.customArgs['altTitle'] then -- if we are using a chapter/section, we can wikilink the book title templateArgs['title'] = target.customArgs['altTitle'] -- alternative to allow wikilink elseif target.customArgs['altURL'] then templateArgs['url'] = target.customArgs['altURL'] end end -- end if using supplied title for chapter/section clearCustomArgs()--blank template parameters not for cite web local citeTemplate = 'cite book' -- use Template:Cite web unless specified --if target.citeTemplate then citeTemplate = target.citeTemplate end return frame:expandTemplate{ title = citeTemplate, args = templateArgs } end -- common function for genus and species local function getGenusSpecies() --TODO standardise genus species handling local genus, species, subspecies if (templateArgs['genus'] or templateArgs[2] ) then genus = templateArgs['genus'] or templateArgs[2] genus = firstToUpper(mw.text.trim(genus)) end if (templateArgs['species'] or templateArgs[3] ) then species = templateArgs['species'] or templateArgs[3] species = mw.text.trim(species) end if (templateArgs['subspecies'] or templateArgs[4] ) then subspecies = templateArgs['subspecies'] or templateArgs[4] subspecies = mw.text.trim(subspecies) end return genus, species, subspecies end --#################### MSW3 -- uses cite book p.MSW3 = function(frame) local msw = require('Module:FishRef/MSW') initialise(frame, msw.MSW3) return msw.MSW3.main(frame,templateArgs) end p.MSW3merged = function(frame) local data = require('Module:FishRef/MSW') return p._main(frame, data.MSW3) end p.MSW3_standalone = function(frame) local data = require('Module:FishRef/MSW') initialise(frame, data.MSW3) local url = target.CustomArgs['baseURL'] if templateArgs['title'] and templateArgs['id'] then templateArgs['chapter-url']= url .. target.CustomArgs['searchStr'] .. templateArgs['id'] templateArgs['chapter'] = templateArgs['title'] templateArgs['title'] = target.CustomArgs['bookTitle'] if templateArgs['page'] then templateArgs['url'] = target.CustomArgs['googleBooksURL'] .. templateArgs['page'] else --return "Page number for google books required" end elseif templateArgs['order'] then templateArgs['chapter'] = "Order " .. templateArgs['order'] local chapter = target.chapters[templateArgs['order']] for k,v in pairs(chapter) do -- add chapter specific parameters templateArgs[k] = v end templateArgs['chapter-url']= url .. target.CustomArgs['searchStr'] .. templateArgs['id'] templateArgs['url']= target.CustomArgs['googleBooksURL'] .. templateArgs['page'] if templateArgs['pages'] and templateArgs['page'] then templateArgs['page'] = nil end else -- default output templateArgs['url']= target.CustomArgs['googleBooksURL'] .. "1" -- default to book templateArgs['url']= url end -- using cite book clearCustomArgs()--blank template parameters not for cite web return frame:expandTemplate{ title = 'cite book', args = templateArgs } end --########################### Functions for access (using invoke) ############################################## --================ Fishbase, Catalog of Fishes (cof) ================ p.fishbase = function(frame) return p._main(frame, data.fishbase) end p.cof = function(frame) return p._main(frame, data.cof) end p.fotw5 = function(frame) return p._main(frame, data.fotw5) end --=================== ASW6, AmphibiaWeb, ReptileDB p.reptileDB = function(frame) return p._main(frame, data.reptileDB) end p.ASW6 = function(frame) return p._main(frame, data.ASW6) end p.amphibiaweb = function(frame) return p._main(frame, data.amphibiaweb) end --=========== Birds p.HBWa = function(frame) return p._main(frame, data.HBWalive) end p.HBWalive = function(frame) return p._main(frame, data.HBWalive) end p.IOC = function(frame) return p._main(frame, data.IOC) end p.BOW = function(frame) return p._main(frame, data.BOW) end --======= Mammals p.asm = function(frame) return p._main(frame, data.asm) end --======= Plants p.WFO = function(frame) return p._main(frame, data.WFO) end p.POWO = function(frame) return p._main(frame, data.POWO) end -- MSW3 has custom handling (see above) --=========== Other p.fossilworks = function(frame) return p._main(frame, data.fossilworks) end p.worms = function(frame) return p._main(frame, data.WoRMS) end p.WoRMS = function(frame) return p._main(frame, data.WoRMS) end p.col = function(frame) return p._main(frame, data.col) end --fallback = function() return "hello" end --######################################################### p.main = function(frame) local source = mw.text.trim(frame.args[1]) --TODO force to lower case and use lower case for all functions above if source == "MSW3" then return p.MSW3(frame) end if source == "ref" or source == "reference" then source = "Reference" end -- aliases if source == "Reference" then return p.Reference(frame) end if source == "HBWa" then source = "HBWalive" end -- aliases if source == "powo" then source = "POWO" end -- aliases if source == "wfo" then source = "WFO" end -- aliases if source == "IUCN" then source = "iucn" end -- aliases if source == "MDD" then source = "asm" end -- aliases if source == "mdd" then source = "asm" end -- aliases if source == "PBDB" then source = "paleobiodb" end -- aliases --return p[source]['test'] if source == "fishbase" -- unnecessary? or source == "cof" or source == "fotw5" or source == "Fotw5" or source == "reptileDB" or source == "amphibiaweb" or source == "BOW" or source == "ASW6" or source == "asm" or source == "HBWalive" or source == "HBWa" or source == "fossilworks" or source == "WoRMS" or source == "worms" or source == "POWO" or source == "powo" or source == "WFO" or source == "wfo" or source == "AlgaeBase" -- and so on then return p._main(frame,data[source]) else -- -- is there a point in the default if it needs the named object/table? return p._main(frame,data[source]) end end p._main = function(frame, source) --TODO in modular version source will be provided in frame arguments --local source = mw.getCurrentFrame():getParent().args[1] local chapterParams = {} -- used for cite book (only MSW3 at moment) if not source then return error_msg("Error: unrecognised taxonomy source. See [[Template:Cite taxon]] for supported sources.") end local title, url = initialise(frame, source) --taxon related parameters local genus, species, subspecies if source.db ~= "col" then -- col legacy uses positional parameters differently genus, species, subspecies = getGenusSpecies() end local family = templateArgs['family'] local order = templateArgs['order'] local taxon = templateArgs['taxon'] local id = templateArgs['id'] --id related parameters local spid = templateArgs['spid'] or templateArgs['species_id'] local genid = templateArgs['genid'] or templateArgs['genus_id'] local citation = templateArgs['citation'] local collection = templateArgs['collection'] or templateArgs['collection_no'] local search = templateArgs['search'] local mode, value -- the functions if genus and species and source.species then title, url = source.species(genus,species,subspecies) else -- functions with just their own name as parameter if taxon then mode = "taxon"; value = taxon elseif order then mode = "order"; value = order elseif family then mode = "family"; value = family elseif genus then mode = "genus"; value = genus elseif id then mode = "id"; value = id elseif spid then mode = "spid"; value = spid elseif genid then mode = "genid"; value = genid elseif search then mode = "search"; value = search elseif citation then mode = "citation"; value = citation elseif collection then mode = "collection"; value = collection else -- no suitable parameter (use default page) if source.default then title, url, chapterParams = source.default(title, url) end end end if mode then if source[mode] then title, url, chapterParams = source[mode](value) elseif data.default[mode] then title, url, chapterParams = data.default[mode](value, source) else if source.error then return source.error() end -- custom error message return error_msg("Error: parameter not supported for this source" .. " (" .. mode .. ")") end else -- if no mode then use the default title and url set by initialize() end if source.citeTemplate == "Cite book" then return p.citeBook(frame, title, url, chapterParams) end return p.citeWeb(frame, title, url) end -- End the function. p.Reference = function(frame) local refs = require('Module:FishRef/refs') getArgs(frame, templateArgs) if templateArgs[2] then local reference = mw.text.trim(templateArgs[2]) if reference ~= "" and refs[reference] then if templateArgs['pages'] then refs[reference] = refs[reference]:gsub("}}", "|pages="..templateArgs['pages'].."}}") refs[reference] = refs[reference]:gsub("|pages=[^|{}%[%]]*(|[^|{}}%[%]]*|pages=)", "%1") end if templateArgs['reftags'] == "yes" then refs[reference] = '<ref name=' .. templateArgs[2] ..'>' .. refs[reference] .. '</ref>' end if templateArgs['expand'] and templateArgs['expand']=='no' or templateArgs['raw'] then return refs[reference] else return frame:preprocess(refs[reference]) end else return 'Reference not found: "' .. templateArgs[2] .. '"' end end return "Reference parameter missing." end -- End the function. -- All modules end by returning the variable containing its functions to Wikipedia. return p rtgpkrhs5u1j47uh4zgtz9t9l5gfdqy 828 154981 903688 2026-08-14T15:28:45Z ~2026-44708-52 88633 local refs ={} refs['Frost-2006']= '{{cite journal | last1 = Frost | first1 = Darrel R. | title = The Amphibian Tree of Life | hdl = 2246/5781 | journal = Bulletin of the American Museum of Natural History | volume = 297 | pages = 1–291 | year = 2006 | last2 = Grant | first2 = Taran | last3 = Faivovich | first3 = Julián | last4 = Bain | first4 = Raoul H. | last5 = Haas | first5 = Alexander | last6 = Hadda...થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 903688 Scribunto text/plain local refs ={} refs['Frost-2006']= '{{cite journal | last1 = Frost | first1 = Darrel R. | title = The Amphibian Tree of Life | hdl = 2246/5781 | journal = Bulletin of the American Museum of Natural History | volume = 297 | pages = 1–291 | year = 2006 | last2 = Grant | first2 = Taran | last3 = Faivovich | first3 = Julián | last4 = Bain | first4 = Raoul H. | last5 = Haas | first5 = Alexander | last6 = Haddad |first6 = Célio F.B. | last7 = De Sá | first7 = Rafael O. | last8 = Channing | first8 = Alan | last9 = Wilkinson | first9 = Mark | last10 = Donnellan | first10 = Stephen C. | last11 = Raxworthy | first11 = Christopher J. | last12 = Campbell | first12 = Jonathan A. | last13 = Blotto | first13 = Boris L. | last14 = Moler | first14 = Paul | last15 = Drewes | first15 = Robert C. | last16 = Nussbaum |first16 = Ronald A. | last17 = Lynch | first17 = John D. | last18 = Green | first18 = David M. | last19 = Wheeler | first19 = Ward C. | doi = 10.1206/0003-0090(2006)297[0001:TATOL]2.0.CO;2 | url = https://www.researchgate.net/publication/213771051 }}' refs['Nelson-2016'] = '{{cite book| last = Nelson| first = Joseph S.|first2=Terry C. |last2=Grande |first3=Mark V. H. |last3=Wilson | title = Fishes of the World |edition=5th|year = 2016| publisher =John Wiley and Sons |location=Hoboken |isbn = 978-1-118-34233-6 |doi=10.1002/9781119174844 |url=https://sites.google.com/site/fotw5th/}}' refs['Benton-2014'] = '{{cite book| last = Benton| first = Michael J. | title = [[Vertebrate Palaeontology]] |edition=4th|year = 2014| publisher =John Wiley & Sons |isbn = 978-1-118-40764-6 }}' refs['CatSG'] = '{{cite journal |last1=Kitchener |first1=A. C. |last2=Breitenmoser-Würsten |first2=C. |last3=Eizirik |first3=E. |last4=Gentry |first4=A. |last5=Werdelin |first5=L. |last6=Wilting |first6=A. |last7=Yamaguchi |first7=N. |last8=Abramov |first8=A. V. |last9=Christiansen |first9=P. |last10=Driscoll |first10=C. |last11=Duckworth |first11=J. W. |last12=Johnson |first12=W. |last13=Luo |first13=S.-J. |last14=Meijaard |first14=E. |last15=O’Donoghue |first15=P. |last16=Sanderson |first16=J. |last17=Seymour |first17=K. |last18=Bruford |first18=M. |last19=Groves |first19=C. |last20=Hoffmann |first20=M. |last21=Nowell |first21=K. |last22=Timmons |first22=Z. |last23=Tobe |first23=S. |name-list-style=amp |date=2017 |title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group |journal=Cat News |issue=Special Issue 11 |pages=1-79 |url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/32616/A_revised_Felidae_Taxonomy_CatNews.pdf }}' refs['Goffinet-2008'] = '{{cite book |last1=Goffinet |first1=B. |first2=W. R. |last2=Buck |first3=A. J. |last3=Shaw |year=2008 |chapter=Morphology and Classification of the Bryophyta |pages=55–138 |editor-last1=Goffinet |editor-first1=B. |editor-first2=J. |editor-last2=Shaw |title=Bryophyte Biology |edition=2nd |location=New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-87225-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=te0fAwAAQBAJ&pg=PT108}}' refs['Cracraft-2014'] = '{{cite book|last=Cracraft |first=J. |year=2014|chapter=Avian Higher-level Relationships and Classification: Passeriforms |pages=xvii-xlv |editor1-last=Dickinson |editor1-first=E.C. & |editor2-first=L. |editor2-last=Christidis |title=The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World |edition=4th |volume=2 |publisher=Aves Press |location=Eastbourne, U.K.}}' refs['Oliveros-2019'] = '{{cite journal|last1=Oliveros|first1=Carl H.|last2=Field|first2=Daniel J.|last3=Ksepka|first3=Daniel T.|last4=Barker|first4=F. Keith|last5=Aleixo|first5=Alexandre|last6=Andersen|first6=Michael J.|last7=Alström|first7=Per|last8=Benz|first8=Brett W.|last9=Braun|first9=Edward L.|last10=Braun|first10=Michael J.|last11=Bravo|first11=Gustavo A.|last12=Brumfield|first12=Robb T.|last13=Chesser|first13=R. Terry|last14=Claramunt|first14=Santiago|last15=Cracraft|first15=Joel|last16=Cuervo|first16=Andrés M.|last17=Derryberry|first17=Elizabeth P.|last18=Glenn|first18=Travis C.|last19=Harvey|first19=Michael G.|last20=Hosner|first20=Peter A.|last21=Joseph|first21=Leo|last22=Kimball|first22=Rebecca T.|last23=Mack|first23=Andrew L.|last24=Miskelly|first24=Colin M.|last25=Peterson|first25=A. Townsend|last26=Robbins|first26=Mark B.|last27=Sheldon|first27=Frederick H.|last28=Silveira|first28=Luís Fábio|last29=Smith|first29=Brian Tilston|last30=White|first30=Noor D.|last31=Moyle|first31=Robert G.|last32=Faircloth|first32=Brant C.|title=Earth history and the passerine superradiation|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=116|issue=16|year=2019|pages=7916–7925|issn=0027-8424|doi=10.1073/pnas.1813206116}}' return refs fi76zvweph4zm1n8equ1fs553rapyj8 828 154982 903689 2026-08-14T15:29:47Z ~2026-44708-52 88633 [[વિભાગ:Cite taxon/refs]] પર દિશાનિર્દેશિત 903689 Scribunto text/plain return require [[વિભાગ:Cite taxon/refs]] ija1hyyv6znq7dkrpdqwm0ck6hfxp9s 10 154983 903690 2026-08-14T15:32:09Z ~2026-44708-52 88633 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Magpie-robin|Copsychus |parent=Muscicapidae |extinct=<!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 903690 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Magpie-robin|Copsychus |parent=Muscicapidae |extinct=<!--leave blank or delete this line for "not extinct"; put "yes" for "extinct" --> |refs=<!--Shown on this page only; don't include <ref> tags --> }} 35m55llzw2ibpc74tato4uu33773ce3 10 154984 903692 2026-08-14T15:33:23Z ~2026-44708-52 88633 {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Old World flycatcher|Muscicapidae |parent=Muscicapoidea }}થી શરૂ થતું નવું પાનું બનાવ્યું 903692 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=familia |link=Old World flycatcher|Muscicapidae |parent=Muscicapoidea }} fcu0j13apqo8e68lfk8k9veqlem8jnl 3 154985 903698 2026-08-14T15:53:21Z Snehrashmi 41463 /* નવા ઢાંચા */ નવો વિભાગ 903698 wikitext text/x-wiki == નવા ઢાંચા == કૃપા કરીને જણાવશો કે આ નવા ઢાંચા બનાવવા પાછળનું શું પ્રયોજન છે? અને ગુજરાતી વિકિપીડિયા પર તેની શું ઉપયોગિતા છે? [[સભ્ય:Snehrashmi|સ્નેહરશ્મિ]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Snehrashmi|ચર્ચા]]) ૨૧:૨૩, ૧૪ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) npn5lfretjikyol12s7pp3rp3rc2fse 0 154986 903710 2026-08-14T17:03:47Z Snehrashmi 41463 Snehrashmiએ [[વયનાડ જિલ્લો]]ને [[વાયનાડ જિલ્લો]] પર ખસેડ્યું 903710 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[વાયનાડ જિલ્લો]] qif73eiz9jkky1crpaqj8iv7frrjjij 2 154987 903716 2026-08-14T18:11:15Z MichealBVN 88262 /* */ 903716 wikitext text/x-wiki <div style="border: 2px solid #3366cc; background-color: #f8f9fa; padding: 15px; border-radius: 8px; margin-bottom: 20px; font-family: sans-serif; box-sizing: border-box; width: 100%; text-align: left !important;"> <strong>નમસ્તે!ગુજરાતી વિકિપીડિયા પર તમારું સ્વાગત છે.</strong> </div> <!-- સુંદર બાયો (પરિચય) સેક્શન --> <div style="border-left: 5px solid #008080; background-color: #fdfdfd; padding: 15px; margin-bottom: 20px; border-radius: 0 8px 8px 0; box-shadow: inset 0 0 10px rgba(0,0,0,0.02); font-family: sans-serif; text-align: left !important;"> <p style="margin: 0 0 8px 0; font-size: 1.05em; line-height: 1.6em; color: #222222;"> '''માતૃભાષા ગુજરાતીના ડિજિટલ પ્રસાર અને વિકાસ માટે હું વિકિપીડિયા પર એક સ્વયંસેવક તરીકે કાર્ય કરું છું.''' </p> <p style="margin: 0; font-size: 1.05em; line-height: 1.6em; color: #444444;"> મારો મુખ્ય હેતુ વિશ્વભરના મહત્વના જ્ઞાન અને માહિતીસભર લેખોને શુદ્ધ અને સરળ ગુજરાતી ભાષામાં ઓનલાઈન મુક્ત જ્ઞાનકોશમાં લાવવાનો છે. કોઈપણ આર્થિક સ્વાર્થ વગર, ઇન્ટરનેટ જગતમાં આપણી ભાષા સમૃદ્ધ બને તે માટે હું સતત નવા લેખોના સર્જનમાં સહભાગી બનું છું. </p> </div> <div style="width: 100%; border: 1px solid #fee8d6; border-radius: 8px; background-color: #f9f9f9; padding: 6px; box-sizing: border-box; margin-top: 15px; font-family: sans-serif; display: block; clear: both; text-align: left !important;"> <!-- પ્રીમિયમ ટીલ (Teal) હેડિંગ બાર --> <div style="background-color: #008080; color: #ffffff; font-weight: bold; font-size: 1.15em; padding: 12px 15px; border-radius: 6px 6px 0 0; box-sizing: border-box; text-align: center !important;"> નવા બનાવેલા લેખ </div> <!-- આકર્ષક પિંક કન્ટેન્ટ એરિયા --> <div style="background-color: #fac1d4; padding: 5px; border-radius: 0 0 6px 6px; box-sizing: border-box;"> <!-- અંદરનું ક્લીન વ્હાઇટ બોક્સ --> <div style="background-color: #ffffff; padding: 25px 20px; border-radius: 4px; box-sizing: border-box; width: 100%; text-align: left !important;"> <div style="font-weight: bold; color: #202122; margin-bottom: 20px; font-size: 1.1em; border-bottom: 2px solid #008080; padding-bottom: 8px; text-align: left !important;"> તાજેતરમાં શરૂ કરેલા પૃષ્ઠો </div> <!-- કોષ્ટક (Table) દ્વારા ૧૦０% પરફેક્ટ એલાઈનમેન્ટ --> <table style="width: 100%; border-collapse: collapse; font-size: 1.1em; color: #202122; font-weight: bold; text-align: left !important;"> <tr style="border-bottom: 1px dashed #fac1d4;"> <td style="padding: 15px 5px; width: 35px; vertical-align: top; text-align: left !important;">૧.</td> <td style="padding: 15px 5px; vertical-align: top; text-align: left !important;">'''૧૨ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬:''' &nbsp;[[અલ પચિનો]]</td> </tr> <tr style="border-bottom: 1px dashed #fac1d4;"> <td style="padding: 15px 5px; width: 35px; vertical-align: top; text-align: left !important;">૨.</td> <td style="padding: 15px 5px; vertical-align: top; text-align: left !important;">'''૨૨ જુલાઈ ૨૦૨૬:''' &nbsp;[[ધ ગોડફાધર (નવલકથા)]]</td> </tr> </table> </div> <!-- ફૂટર લિંક --> <div style="text-align: center; padding: 12px; font-weight: bold; font-size: 0.95em;"> [https://wmflabs.org ગુજરાતી વિકિપીડિયા પર મારું સમગ્ર સંપાદન] </div> </div> </div> 5oaz2q28hjyiuxghcyzzhi8jbiz9siu 3 154988 903723 2026-08-15T06:22:13Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 903723 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=વૈદે}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૧:૫૨, ૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) n99617ooir7t70cdz7ad9xl7guz1seb 3 154989 903730 2026-08-15T08:05:28Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 903730 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=ગેલાભાઈ રેવાણીયા}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૩:૩૫, ૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) p4hqkchj4vmjqfpnqph5x0zjr9iujrv 0 154990 903738 2026-08-15T09:55:03Z Snehrashmi 41463 ભારતના કેરળના [[કણ્ણૂર જિલ્લો|કન્નૂર જિલ્લા]]માંથી વહેતી બે મુખ્ય નદીઓમાંની એક 903738 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = અંજરાકંડી નદી | image = Estuary_of_River_Anjarakkandy.jpg | image_caption = અંજરાકંડી નદી | native_name = <!-- Please do not add any Indic script in this infobox, per WP:INDICSCRIPT policy. --> | native_name_lang = | other_name = | etymology = | nickname = <!---------------------- MAPS --> | map = | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | pushpin_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = દેશ | subdivision_name1 = ભારત | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|48|km|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = મટ્ટન્નૂર | source1_coordinates = <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = | mouth = | mouth_location = અરબી સમુદ્રમાં મુઝહપ્પીલાંગડ | mouth_coordinates = {{Coord|11.7783|75.4551|format=dms|region:IN|display=inline,title}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''અંજારકાંડી નદી''' એ ભારતના કેરળના [[કણ્ણૂર જિલ્લો|કન્નૂર જિલ્લા]]માંથી વહેતી બે મુખ્ય નદીઓમાંની એક છે. આ નદી વાયનાડ અને કન્નૂર જિલ્લાઓની સરહદે આવેલા [[પશ્ચિમ ઘાટ]]ના ઢોળાવમાંથી ઉદ્ભવે છે.[1] <ref>{{Cite news|date=2020-03-10|title=Panchayat to restore Anjarakandy river|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/panchayat-to-restore-anjarakandy-river/article31034009.ece|access-date=2021-05-24|issn=0971-751X}}</ref>કિમી લાંબી આ નદી પશ્ચિમ દિશામાં વહે છે અને ધર્મદોમ ખાતે અરબી સમુદ્રમાં મળે છે.<ref>{{cite web|url=https://malayalam.mapsofindia.com/kerala/kerala-river-map|title=കേരളത്തിലെ നദികൾ: ഭൂപടം, പുഴകളും തോടുകളും-ലഖു വിവരണം|date=2 January 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=Anjarakandy, Tellicherry and Mahe |url=http://www.kerenvis.nic.in/WriteReadData/UserFiles/file/Anjarakandy.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215122927/http://www.kerenvis.nic.in/WriteReadData/UserFiles/file/Anjarakandy.pdf |archive-date=15 December 2018 |url-status=dead}}</ref> == માર્ગ == અંજરાકંડી નદી વાયનાડ અને કન્નૂર જિલ્લાની સરહદે પશ્ચિમ ઘાટના ઢોળાવમાંથી નીકળે છે. આ નદી ત્યારબાદ નેડુમ્પોયિલ, કન્નવમ, ચેરુવંચેરી, મનાથેરી, કંડમકુન્નુ, ચિત્તારીપ્પરમ્બા અને વેંગૂર જેવા પહાડી શહેરોમાંથી પસાર થાય છે.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yJJuAAAAMAAJ&q=Anjarakandy+river|title=Kerala with Lakshadweep|date=2005|publisher=Outlook Publishing|isbn=978-81-89449-01-8|language=en}}</ref> મટ્ટાનુર નદી અને પિરાવૂર નદી જેવી ઘણી નાની ઉપનદીઓ આ વિસ્તારમાં અંચરાકંડી નદીને મળે છે. ત્યારબાદ નદી પહાડી પ્રદેશમાંથી નીચે ઊતરીને મલબારના મેદાનોમાં પ્રવેશ કરે છે. પછી તે કીઝલ્લુર, પડુવિલાયી, અંચરાકંડી, પેરાલાસ્સેરી, કીઝાથુર, મામ્બરમ અને પલાયડમાંથી પસાર થાય છે. ધર્માડોમ પહોંચીને આ નદી અરબી સમુદ્રમાં મળી જાય છે. == નામ == અંજરાકંડી નદી કન્નૂર જિલ્લાના અંજરાકંડી ગામમાંથી વહે છે.<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/malayalam/rivers-of-kerala.php|title=കേരളത്തിലെ നദികള്‍|website=www.keralatourism.org}}</ref> આ સ્થળ તેના તજના બગીચા માટે પ્રખ્યાત છે. == ચિત્ર == <gallery> ANJARAKKANDI RIVER.jpg|અંજરાકંડી નદી Anjarakkandi River.jpg|અંજરાકંડી નદી Estuary of River Anjarakkandy.jpg|અંજરાકંડી નદીનો માર્ગ Bank of River Anjarakkandy.jpg|અંજરાકંડી નદીનો કિનારો Anjarakkandi river- lives.jpg|અંજરાકંડી નદીમાં નૌકા </gallery> == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડી == {{commons category|Anjarakandi River|અંજરાકંડી}} 26a7005rf58dx9n66k4wautmjw0s9tf 903739 903738 2026-08-15T09:55:59Z Snehrashmi 41463 Snehrashmiએ [[અંજારકાંડી નદી]]ને [[અંજરાકંડી નદી]] પર ખસેડ્યું: typo 903738 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = અંજરાકંડી નદી | image = Estuary_of_River_Anjarakkandy.jpg | image_caption = અંજરાકંડી નદી | native_name = <!-- Please do not add any Indic script in this infobox, per WP:INDICSCRIPT policy. --> | native_name_lang = | other_name = | etymology = | nickname = <!---------------------- MAPS --> | map = | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | pushpin_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = દેશ | subdivision_name1 = ભારત | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|48|km|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = મટ્ટન્નૂર | source1_coordinates = <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = | mouth = | mouth_location = અરબી સમુદ્રમાં મુઝહપ્પીલાંગડ | mouth_coordinates = {{Coord|11.7783|75.4551|format=dms|region:IN|display=inline,title}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''અંજારકાંડી નદી''' એ ભારતના કેરળના [[કણ્ણૂર જિલ્લો|કન્નૂર જિલ્લા]]માંથી વહેતી બે મુખ્ય નદીઓમાંની એક છે. આ નદી વાયનાડ અને કન્નૂર જિલ્લાઓની સરહદે આવેલા [[પશ્ચિમ ઘાટ]]ના ઢોળાવમાંથી ઉદ્ભવે છે.[1] <ref>{{Cite news|date=2020-03-10|title=Panchayat to restore Anjarakandy river|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/panchayat-to-restore-anjarakandy-river/article31034009.ece|access-date=2021-05-24|issn=0971-751X}}</ref>કિમી લાંબી આ નદી પશ્ચિમ દિશામાં વહે છે અને ધર્મદોમ ખાતે અરબી સમુદ્રમાં મળે છે.<ref>{{cite web|url=https://malayalam.mapsofindia.com/kerala/kerala-river-map|title=കേരളത്തിലെ നദികൾ: ഭൂപടം, പുഴകളും തോടുകളും-ലഖു വിവരണം|date=2 January 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=Anjarakandy, Tellicherry and Mahe |url=http://www.kerenvis.nic.in/WriteReadData/UserFiles/file/Anjarakandy.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215122927/http://www.kerenvis.nic.in/WriteReadData/UserFiles/file/Anjarakandy.pdf |archive-date=15 December 2018 |url-status=dead}}</ref> == માર્ગ == અંજરાકંડી નદી વાયનાડ અને કન્નૂર જિલ્લાની સરહદે પશ્ચિમ ઘાટના ઢોળાવમાંથી નીકળે છે. આ નદી ત્યારબાદ નેડુમ્પોયિલ, કન્નવમ, ચેરુવંચેરી, મનાથેરી, કંડમકુન્નુ, ચિત્તારીપ્પરમ્બા અને વેંગૂર જેવા પહાડી શહેરોમાંથી પસાર થાય છે.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yJJuAAAAMAAJ&q=Anjarakandy+river|title=Kerala with Lakshadweep|date=2005|publisher=Outlook Publishing|isbn=978-81-89449-01-8|language=en}}</ref> મટ્ટાનુર નદી અને પિરાવૂર નદી જેવી ઘણી નાની ઉપનદીઓ આ વિસ્તારમાં અંચરાકંડી નદીને મળે છે. ત્યારબાદ નદી પહાડી પ્રદેશમાંથી નીચે ઊતરીને મલબારના મેદાનોમાં પ્રવેશ કરે છે. પછી તે કીઝલ્લુર, પડુવિલાયી, અંચરાકંડી, પેરાલાસ્સેરી, કીઝાથુર, મામ્બરમ અને પલાયડમાંથી પસાર થાય છે. ધર્માડોમ પહોંચીને આ નદી અરબી સમુદ્રમાં મળી જાય છે. == નામ == અંજરાકંડી નદી કન્નૂર જિલ્લાના અંજરાકંડી ગામમાંથી વહે છે.<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/malayalam/rivers-of-kerala.php|title=കേരളത്തിലെ നദികള്‍|website=www.keralatourism.org}}</ref> આ સ્થળ તેના તજના બગીચા માટે પ્રખ્યાત છે. == ચિત્ર == <gallery> ANJARAKKANDI RIVER.jpg|અંજરાકંડી નદી Anjarakkandi River.jpg|અંજરાકંડી નદી Estuary of River Anjarakkandy.jpg|અંજરાકંડી નદીનો માર્ગ Bank of River Anjarakkandy.jpg|અંજરાકંડી નદીનો કિનારો Anjarakkandi river- lives.jpg|અંજરાકંડી નદીમાં નૌકા </gallery> == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડી == {{commons category|Anjarakandi River|અંજરાકંડી}} 26a7005rf58dx9n66k4wautmjw0s9tf 903741 903739 2026-08-15T09:56:25Z Snehrashmi 41463 903741 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = અંજરાકંડી નદી | image = Estuary_of_River_Anjarakkandy.jpg | image_caption = અંજરાકંડી નદી | native_name = <!-- Please do not add any Indic script in this infobox, per WP:INDICSCRIPT policy. --> | native_name_lang = | other_name = | etymology = | nickname = <!---------------------- MAPS --> | map = | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | pushpin_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = દેશ | subdivision_name1 = ભારત | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|48|km|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = મટ્ટન્નૂર | source1_coordinates = <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = | mouth = | mouth_location = અરબી સમુદ્રમાં મુઝહપ્પીલાંગડ | mouth_coordinates = {{Coord|11.7783|75.4551|format=dms|region:IN|display=inline,title}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''અંજરાકંડી નદી''' એ ભારતના કેરળના [[કણ્ણૂર જિલ્લો|કન્નૂર જિલ્લા]]માંથી વહેતી બે મુખ્ય નદીઓમાંની એક છે. આ નદી વાયનાડ અને કન્નૂર જિલ્લાઓની સરહદે આવેલા [[પશ્ચિમ ઘાટ]]ના ઢોળાવમાંથી ઉદ્ભવે છે.[1] <ref>{{Cite news|date=2020-03-10|title=Panchayat to restore Anjarakandy river|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/panchayat-to-restore-anjarakandy-river/article31034009.ece|access-date=2021-05-24|issn=0971-751X}}</ref>કિમી લાંબી આ નદી પશ્ચિમ દિશામાં વહે છે અને ધર્મદોમ ખાતે અરબી સમુદ્રમાં મળે છે.<ref>{{cite web|url=https://malayalam.mapsofindia.com/kerala/kerala-river-map|title=കേരളത്തിലെ നദികൾ: ഭൂപടം, പുഴകളും തോടുകളും-ലഖു വിവരണം|date=2 January 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=Anjarakandy, Tellicherry and Mahe |url=http://www.kerenvis.nic.in/WriteReadData/UserFiles/file/Anjarakandy.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215122927/http://www.kerenvis.nic.in/WriteReadData/UserFiles/file/Anjarakandy.pdf |archive-date=15 December 2018 |url-status=dead}}</ref> == માર્ગ == અંજરાકંડી નદી વાયનાડ અને કન્નૂર જિલ્લાની સરહદે પશ્ચિમ ઘાટના ઢોળાવમાંથી નીકળે છે. આ નદી ત્યારબાદ નેડુમ્પોયિલ, કન્નવમ, ચેરુવંચેરી, મનાથેરી, કંડમકુન્નુ, ચિત્તારીપ્પરમ્બા અને વેંગૂર જેવા પહાડી શહેરોમાંથી પસાર થાય છે.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yJJuAAAAMAAJ&q=Anjarakandy+river|title=Kerala with Lakshadweep|date=2005|publisher=Outlook Publishing|isbn=978-81-89449-01-8|language=en}}</ref> મટ્ટાનુર નદી અને પિરાવૂર નદી જેવી ઘણી નાની ઉપનદીઓ આ વિસ્તારમાં અંચરાકંડી નદીને મળે છે. ત્યારબાદ નદી પહાડી પ્રદેશમાંથી નીચે ઊતરીને મલબારના મેદાનોમાં પ્રવેશ કરે છે. પછી તે કીઝલ્લુર, પડુવિલાયી, અંચરાકંડી, પેરાલાસ્સેરી, કીઝાથુર, મામ્બરમ અને પલાયડમાંથી પસાર થાય છે. ધર્માડોમ પહોંચીને આ નદી અરબી સમુદ્રમાં મળી જાય છે. == નામ == અંજરાકંડી નદી કન્નૂર જિલ્લાના અંજરાકંડી ગામમાંથી વહે છે.<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/malayalam/rivers-of-kerala.php|title=കേരളത്തിലെ നദികള്‍|website=www.keralatourism.org}}</ref> આ સ્થળ તેના તજના બગીચા માટે પ્રખ્યાત છે. == ચિત્ર == <gallery> ANJARAKKANDI RIVER.jpg|અંજરાકંડી નદી Anjarakkandi River.jpg|અંજરાકંડી નદી Estuary of River Anjarakkandy.jpg|અંજરાકંડી નદીનો માર્ગ Bank of River Anjarakkandy.jpg|અંજરાકંડી નદીનો કિનારો Anjarakkandi river- lives.jpg|અંજરાકંડી નદીમાં નૌકા </gallery> == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડી == {{commons category|Anjarakandi River|અંજરાકંડી}} 0z3l7ac8bd9ptqijlmm79l8zp4llgzt 903742 903741 2026-08-15T10:01:22Z Snehrashmi 41463 [[શ્રેણી:નદીઓ]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 903742 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = અંજરાકંડી નદી | image = Estuary_of_River_Anjarakkandy.jpg | image_caption = અંજરાકંડી નદી | native_name = <!-- Please do not add any Indic script in this infobox, per WP:INDICSCRIPT policy. --> | native_name_lang = | other_name = | etymology = | nickname = <!---------------------- MAPS --> | map = | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_map_size = | pushpin_caption = | pushpin_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = દેશ | subdivision_name1 = ભારત | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|48|km|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = મટ્ટન્નૂર | source1_coordinates = <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = | mouth = | mouth_location = અરબી સમુદ્રમાં મુઝહપ્પીલાંગડ | mouth_coordinates = {{Coord|11.7783|75.4551|format=dms|region:IN|display=inline,title}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''અંજરાકંડી નદી''' એ ભારતના કેરળના [[કણ્ણૂર જિલ્લો|કન્નૂર જિલ્લા]]માંથી વહેતી બે મુખ્ય નદીઓમાંની એક છે. આ નદી વાયનાડ અને કન્નૂર જિલ્લાઓની સરહદે આવેલા [[પશ્ચિમ ઘાટ]]ના ઢોળાવમાંથી ઉદ્ભવે છે.[1] <ref>{{Cite news|date=2020-03-10|title=Panchayat to restore Anjarakandy river|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/panchayat-to-restore-anjarakandy-river/article31034009.ece|access-date=2021-05-24|issn=0971-751X}}</ref>કિમી લાંબી આ નદી પશ્ચિમ દિશામાં વહે છે અને ધર્મદોમ ખાતે અરબી સમુદ્રમાં મળે છે.<ref>{{cite web|url=https://malayalam.mapsofindia.com/kerala/kerala-river-map|title=കേരളത്തിലെ നദികൾ: ഭൂപടം, പുഴകളും തോടുകളും-ലഖു വിവരണം|date=2 January 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=Anjarakandy, Tellicherry and Mahe |url=http://www.kerenvis.nic.in/WriteReadData/UserFiles/file/Anjarakandy.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215122927/http://www.kerenvis.nic.in/WriteReadData/UserFiles/file/Anjarakandy.pdf |archive-date=15 December 2018 |url-status=dead}}</ref> == માર્ગ == અંજરાકંડી નદી વાયનાડ અને કન્નૂર જિલ્લાની સરહદે પશ્ચિમ ઘાટના ઢોળાવમાંથી નીકળે છે. આ નદી ત્યારબાદ નેડુમ્પોયિલ, કન્નવમ, ચેરુવંચેરી, મનાથેરી, કંડમકુન્નુ, ચિત્તારીપ્પરમ્બા અને વેંગૂર જેવા પહાડી શહેરોમાંથી પસાર થાય છે.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yJJuAAAAMAAJ&q=Anjarakandy+river|title=Kerala with Lakshadweep|date=2005|publisher=Outlook Publishing|isbn=978-81-89449-01-8|language=en}}</ref> મટ્ટાનુર નદી અને પિરાવૂર નદી જેવી ઘણી નાની ઉપનદીઓ આ વિસ્તારમાં અંચરાકંડી નદીને મળે છે. ત્યારબાદ નદી પહાડી પ્રદેશમાંથી નીચે ઊતરીને મલબારના મેદાનોમાં પ્રવેશ કરે છે. પછી તે કીઝલ્લુર, પડુવિલાયી, અંચરાકંડી, પેરાલાસ્સેરી, કીઝાથુર, મામ્બરમ અને પલાયડમાંથી પસાર થાય છે. ધર્માડોમ પહોંચીને આ નદી અરબી સમુદ્રમાં મળી જાય છે. == નામ == અંજરાકંડી નદી કન્નૂર જિલ્લાના અંજરાકંડી ગામમાંથી વહે છે.<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/malayalam/rivers-of-kerala.php|title=കേരളത്തിലെ നദികള്‍|website=www.keralatourism.org}}</ref> આ સ્થળ તેના તજના બગીચા માટે પ્રખ્યાત છે. == ચિત્ર == <gallery> ANJARAKKANDI RIVER.jpg|અંજરાકંડી નદી Anjarakkandi River.jpg|અંજરાકંડી નદી Estuary of River Anjarakkandy.jpg|અંજરાકંડી નદીનો માર્ગ Bank of River Anjarakkandy.jpg|અંજરાકંડી નદીનો કિનારો Anjarakkandi river- lives.jpg|અંજરાકંડી નદીમાં નૌકા </gallery> == સંદર્ભ == {{reflist}} == બાહ્ય કડી == {{commons category|Anjarakandi River|અંજરાકંડી}} [[શ્રેણી:નદીઓ]] tmzk0gv9wtxhqjrw4l77inx80m2r5qr 0 154991 903740 2026-08-15T09:55:59Z Snehrashmi 41463 Snehrashmiએ [[અંજારકાંડી નદી]]ને [[અંજરાકંડી નદી]] પર ખસેડ્યું: typo 903740 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[અંજરાકંડી નદી]] cwul13eutcyreoa66vkg28nkmf8y6bs 0 154992 903743 2026-08-15T10:19:24Z Snehrashmi 41463 ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર 903743 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. == સંદર્ભ == {{Reflist}} pgk23zii19dkxwyqqz55vucsjhv7cuu 903744 903743 2026-08-15T10:27:30Z Snehrashmi 41463 /* પ્રસ્તાવના */ 903744 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} 1q4nfmphl1t9pkje9gj4h8hbldjb6ye 3 154993 903745 2026-08-15T11:35:40Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 903745 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Jat sumar}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૧૭:૦૫, ૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) mqk0yc44xb5vsl1d6ey48xld9tadj5q 1 154994 903746 2026-08-15T11:44:24Z ~2026-44851-23 88645 /* ગુજરાતી */ નવો વિભાગ 903746 wikitext text/x-wiki == ગુજરાતી == રાજપુત હાર્દિક [[વિશેષ:પ્રદાન/&#126;2026-44851-23|&#126;2026-44851-23]] ([[સભ્યની ચર્ચા:&#126;2026-44851-23|talk]]) ૧૭:૧૪, ૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) 7wcnpvmu95pn5w5efj2mkhk73mhymo4