વિકિપીડિયા guwiki https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AB%81%E0%AA%96%E0%AA%AA%E0%AB%83%E0%AA%B7%E0%AB%8D%E0%AA%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter દ્રશ્ય-શ્રાવ્ય (મિડિયા) વિશેષ ચર્ચા સભ્ય સભ્યની ચર્ચા વિકિપીડિયા વિકિપીડિયા ચર્ચા ચિત્ર ચિત્રની ચર્ચા મીડિયાવિકિ મીડિયાવિકિ ચર્ચા ઢાંચો ઢાંચાની ચર્ચા મદદ મદદની ચર્ચા શ્રેણી શ્રેણીની ચર્ચા TimedText TimedText talk વિભાગ વિભાગ ચર્ચા Event Event talk 0 3314 903785 885946 2026-08-16T00:00:54Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903785 wikitext text/x-wiki {{સુધારો}} {{માહિતીચોકઠું રોગ | Name = એક્વાયર્ડ ઇમ્યૂનોડેફિશિયન્સિ સિન્ડ્રોમ (AIDS) | Image = Red_Ribbon.svg | Caption = The [[Red ribbon#AIDS awareness symbol|Red ribbon]] is a symbol for solidarity with HIV-positive people and those living with AIDS. | Width = 120 | DiseasesDB = 5938 | ICD10 = {{ICD10|B|24||b|20}} | ICD9 = {{ICD9|042}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000594 | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 253 | MeshID = D000163 | }} {| style="float: right; clear:right; margin: 0 0 0.5em 1em; colspan: 01; padding: 0.5em; background: #fffff4; border: 1px solid #ddb; width: 250px; font-size:90%;" |- !આ લેખમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા ટૂંકાક્ષરોની યાદી |- |'''એઇડ્ઝ ''' માનવ ઉપાર્જિત રોગપ્રતિકાર ઉણપ લક્ષણ |- |'''એચઆઇવી''' [[એચઆઇવી|માનવ રોગપ્રતિકાર ઉણપ વાયરસ]] |- |'''સીડી4+''' [[ટી હેલ્પર સેલ|સીડી4+ ટી સહાયક કોષ]] |- |'''સીસીઆર5''' [[સીસીઆર5|કેમોકીન (સી-સી મોટીફ) રિસેપ્ટર 5]] |- |'''સીડીસી''' [[રોગ નિયંત્રણ અને અવરોધક કેન્દ્ર]] |- |'''ડબ્લ્યુએચઓ ''' [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] |- |'''પીસીપી''' [[ન્યૂમોસિસ્ટિસ ન્યૂમોનીયા]] |- |'''ક્ષય''' [[ક્ષય રોગ]] |- |'''એમટીસીટી''' માતાથી બાળક તરફની ક્રિયા |- |'''એચએએઆરટી''' [[એન્ટિરિટ્રોવાયરલ દવા|હાઇલી એક્ટિવ એન્ટિરિટ્રોવાયરલ થેરાપી]] |- |'''એસટીઆઇ/એસટીડી''' [[ગુપ્ત રોગો|ગુપ્ત રોગો (જાતિય સમાગમ દ્વારા ફેલાતા રોગો/ચેપ)]] |} '''AIDS (એઇડ્સ)'''નાં ટુંકા નામે ઓળખાતા આ રોગનું અંગ્રેજી નામ છે '''Acquired Immunodeficiency Syndrome''' અથવા '''Acquired Immune Deficiency Syndrome''', જેને ગુજરાતીમાં '''ઉપાર્જિત રોગપ્રતિકાર ઉણપ લક્ષણ''' અથવા '''ઉપાર્જિત પ્રતિકાર ઉણપ લક્ષણ ''' તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય. આ એક, માનવનાં શરીરની રોગપ્રતિકાર શક્તિ પર હુમલો કરતો રોગ છે, જે HIV ([[એચઆઇવી]]) વાયરસ જવાબદાર છે. આ HIV વાયરસનું અંગ્રેજી નામ Human Immunodeficiency Virus છે, જેને ગુજરાતીમાં '''માનવ રોગપ્રતિકાર ઉણપ વાયરસ''' તરીકે ભાષાંતરિત કરી શકીએ.<ref name="pmid11396444">{{cite journal |author=Sepkowitz KA |title=AIDS--the first 20 years (એઇડ્સ-પ્રથમ ૨૦ વર્ષ)|journal=N. Engl. J. Med. |volume=૩૪૪ |issue=૨૩ |pages=૧૭૬૪-૭૨ |year=૨૦૦૧ |month=જૂન |pmid=11396444 |doi= 10.1056/NEJM200106073442306|url=http://openurl.ebscohost.com/linksvc/linking.aspx?genre=article&sid=PubMed&issn=0028-4793&title=N%20Engl%20J%20Med&volume=344&issue=23&spage=1764&atitle=AIDS--the%20first%2020%20years.&aulast=Sepkowitz&date=2001}}</ref><ref>{{cite journal |author=Weiss RA |title=How does HIV cause AIDS? (એચઆઇવી, કેવી રીતે એઇડ્સ ફેલાવે છે?) |journal=વિજ્ઞાન (જર્નલ) |volume=૨૬૦ |issue=૫૧૧૨ |pages=૧૨૭૩-૯ |year=૧૯૯૩ |month=મે |pmid=8493571 |doi= |url= }}</ref><ref>{{cite book | last = Cecil | first = Russell | title = Textbook of Medicine (ઔષધનું પાઠ્યપુસ્તક)| publisher = Saunders | location = Philadelphia | year = ૧૯૯૮ | isbn = 0721618480 |pages =૧૫૨૩, ૧૭૯૯}}</ref> આ રોગ ઉત્તરોત્તર શરીરની પ્રતિકાર શક્તિ ઘટાડે છે જેથી રોગગ્રસ્ત વ્યક્તિને [[ચેપ]] લાગવાની અને [[શરીરની ગાંઠ|ગાંઠ]] થવાની શક્યતા વધી જાય છે. એચઆઇવીનો ફેલાવો (પ્રસાર) [[શ્લેશ્મ સ્તર]] (mucous-membrane) કે રૂધિરપ્રવાહનાં રોગગ્રસ્ત શારિરિક સ્ત્રાવનાં સીધા સંપર્કમાં આવવાથી થાય છે. [[શ્લેશ્મ સ્તર]] એ શરીરનો એવો ભાગ છે, કે જે સપાટીને સતત ચીકણી રાખવાનું કાર્ય કરે છે, અહિં ગાલની અંદરની સપાટીનું શ્લેશ્મ સ્તર ખૂબ ભાગ ભજવે છે, જ્યારે શારિરિક સ્ત્રાવોમાં, [[રૂધિર]], [[વીર્ય]], [[યોનિમાર્ગનું પ્રવાહી]], [[વીર્ય પૂર્વેનો સ્ત્રાવ]] અને [[ધાવણ]]નો સમાવેશ થાય છે, નહિકે લાળ, થુંક, આંસુ, વિગેરે.<ref name=CDCtransmission>{{cite web | author=[[એઇડ્સ પ્રતિરક્ષણ]] | publisher=[[રોગ નિયંત્રણ અને સાવચેતી કેન્દ્રો]] | year= ૨૦૦૩ | url=http://www.cdc.gov/HIV/pubs/facts/transmission.htm | title=HIV અને તેનો પ્રસાર | access-date = 2006-05-23 }}</ref><ref name=sfaf>{{cite web | author=[[:en:San Francisco AIDS Foundation|San Francisco AIDS Foundation]] | publisher= | year=2006-04-14 | url=http://www.sfaf.org/aids101/transmission.html | title=HIV કેવી રીતે ફેલાય છે? | access-date=2006-05-23 | archive-date=2011-08-22 | archive-url=https://www.webcitation.org/617uryEMy?url=http://www.sfaf.org/hiv-info/transmission/ | url-status=dead }}</ref> આ પ્રકારના ટ્રાન્સમિશનમાં [[પીડાવિહીન સેક્સ|પીડા વિહીન]] ([[:en:anal sex|anal]]), [[યોનિમાર્ગ સેક્સ|યોનિમાર્ગ]] ([[:en:vaginal sex|vaginal]]) અથવા [[ઓરલ સેક્સ|ઓરલ]] ([[:en:oral sex|oral]]) [[સેક્સ્યુઅલ મૈથુન|સેક્સ]] ([[:en:Sexual intercourse|sex]]), [[રક્ત ભ્રમણ]] ([[:en:blood transfusion|blood transfusion]]), ચેપ લાગેલું, [[ઇન્જેક્શન આપવાની સોય|ચામડી નીચે આપવાનું ઇન્જેક્શન (નો)]] ([[:en:hypodermic needle|hypodermic needle]]), [[ગર્ભાવસ્થા]] ([[:en:pregnancy|pregnancy]]), [[બાળકજન્મ]] ([[:en:childbirth|childbirth]]) દરમિયાન માતા અને બાળક વચ્ચેના વિનીમય અથવા [[ધાવણ]] ([[:en:breastfeeding|breastfeeding]]) અથવા ઉપરોક્તમાના કોઇ પણ અન્ય શરીરના પ્રવાહીના પ્રસરવાનો સમાવેશ થઇ શકે છે. એઇડ્ઝ હવે [[વિશ્વવ્યાપી]] ([[:en:pandemic|pandemic]]) બન્યો છે.<ref name=Kallings/>વિશ્વમાં 2007માં આશરે 33.2 અને એનબીએસપી મિલીયન લોકો આ રોગ સાથે જીવતા હતા અને 330,000 બાળકો<ref name=UNAIDS2007/> સહિત આશર ૨.૧ અે એનબીએસપી લોકોનો મૃત્યુ થયા હતા. એક તૃતીયાંશથી વધુ મૃત્યુ [[પેટા સહારણ આફ્રિકા]] ([[:en:sub-Saharan Africa|sub-Saharan Africa]])<ref name=UNAIDS2007/>માં થયા હતા, જેના લીધે [[આર્થિક વૃદ્ધિ]] ([[:en:economic growth|economic growth]])મંદ પડી ગઇ હતી અને [[માનવ ધન]] ([[:en:human capital|human capital]]) નાશ પામતુ હતું. <ref name=Bell-et-al-2003/> [[મોલેક્યુલર ફિલોજિનેટિક્સ|જિનેટિક સંશોધન]] ([[:en:Molecular phylogenetics|Genetic research]]) દર્શાવે છે કે એચઆઇવીનો પશ્ચિમ મધ્ય આફ્રિકામાં ઓગણીસમી સદીના અંતમાં અથવા વીસમી સદીના પ્રારંભમાં ઉદભવ થયો હતો.<ref name=Gao> {{ cite journal | author=Gao F, Bailes E, Robertson DL, et al | title=Origin of HIV-1 in the Chimpanzee Pan troglodytes troglodytes | journal=Nature | year=1999 | pages=436–441 | volume=397 | issue=6718 | pmid=9989410 |doi=10.1038/17130 }}</ref><ref name=Worobey> {{cite journal |author=Worobey M, Gemmel M, Teuwen DE, ''et al'' |title=Direct evidence of extensive diversity of HIV-1 in Kinshasa by 1960 |journal=Nature |volume=455 |issue=7213 |pages=661–4 |year=2008 |month=October |pmid=18833279 |doi=10.1038/nature07390 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v455/n7213/full/nature07390.html }}</ref>એઇડ્ઝ અને તેની પાછળના કારણોને સૌપ્રથમ રોગ [[રોગ નિયંત્રણ અને અવરોધક કેન્દ્ર|નિયંત્રણ અને અવરોધક અમેરિકન કેન્દ્ર]] ([[:en:Centers for Disease Control and Prevention|Centers for Disease Control and Prevention]]) દ્વારા 1981માં ઓળખી કાઢવામાં આવ્યો હતો, એચઆઇવીને 1980ના પ્રારંભમાં ઓળખી કાઢવામાં આવ્યો હતો. <ref>{{cite journal |author=Gallo RC |title=A reflection on HIV/AIDS research after 25 years |journal=Retrovirology |volume=3 |issue= |pages=72 |year=2006 |pmid=17054781 |doi=10.1186/1742-4690-3-72 |url=http://www.retrovirology.com/content/3//72}}</ref> એઇડ્ઝ અને એચઆઇવીની સારવાર રોગ થવાની ગતિ ધીમી પાડી શકે છે છતાં હાલમાં તેના ઉપચાર માટે કોઇ રસી નથી[[એન્ટિરિટ્રોવાયરલ દવા|એન્ટિરિટ્રોવાયરલ]] ([[:en:antiretroviral drug|Antiretroviral]]) સારવાર [[મૃત્યુદર]] ([[:en:Mortality rate|mortality]]) અને એચઆઇવી ચેપની રોગીષ્ટ મનોવૃત્તિમાં ઘટાડો કરે છે પરંતુ આ દવાઓ ખર્ચાળ છે અને રોજબરોજ એન્ટિરિટ્રોવાયરલ, [[દવા ઉપચાર]] ([[:en:medication|medication]]) કરવો તે દરેક દેશોમાં ઉપલબ્ધ નથી.<ref name=Palella>{{ cite journal | author=Palella FJ Jr, Delaney KM, Moorman AC, et al | title=Declining morbidity and mortality among patients with advanced human immunodeficiency virus infection. HIV Outpatient Study Investigators | journal=N. Engl. J. Med | year=1998 | pages=853–860 | volume=338 | issue=13 | pmid=9516219 }}</ref> એચઆઇવી ચેપની સારવારમાં મુશ્કેલી હોવાથી એઇડ્ઝ જેવા વ્યાપક રોગચાળાને નિયંત્રણમાં લેવા માટે ચેપ રોકવો તે અગત્યનો લક્ષ્યાંક છે, તેથી આરોગ્ય સંસ્થાઓ [[સલામત સેક્સ]] ([[:en:safe sex|safe sex]]) અને [[સોય વિનીમય કાર્યક્રમ|સોયની આપલે કાર્યક્રમ]] ([[:en:needle-exchange programme|needle-exchange programme]])ને આ વાયરસની વધવાની ગતિ ધીમી પાડવાના પ્રયત્નરૂપે પ્રોત્સાહન આપે છે. == લક્ષણો == [[Image:Hiv-timecourse.png|450px|thumb|right|સારવાર નહી કરાયેલા એચઆઇવી ચેપની સરેરાશ તુલનામાં એચઆઇવી કોપી (વાયરલ લોડ)અને સીડી4 કાઉન્ટસ વચ્ચેની સંબંધનો સામાન્ય ગ્રાફ કોઇ ચોક્કસ વ્યક્તિના રોગના કિસ્સામાં નોંધપાત્ર રીતે અલગ પડી શકે છે. {{legend-line|blue solid 2px|CD4⁺ T Lymphocyte count (cells/mm³)}} {{legend-line|red solid 2px|HIV RNA copies per mL of plasma}} ]] સામાન્ય રીતે જે તે તંદુરસ્ત [[પ્રતિકાર વ્યવસ્થા|વ્યક્તિમાં સામાન્ય રીતે વિકસતા નથી તેવી પ્રતિકાર વ્યવસ્થા]] ([[:en:immune system|immune system]])પરિણામ તે મુખ્યત્વે એઇડ્ઝના લક્ષણો છે. આ મોટા ભાગની પરિસ્થિતિઓ પાછળ [[બેક્ટેરીયા]] ([[:en:bacteria|bacteria]]), [[વાયરસ]] ([[:en:virus|virus]]), [[બિલાડીના ટોપ|ટોપ]] ([[:en:fungus|fungi]]) અને [[પરોપજીવી પ્રાણી કે વનસ્પતિ]] ([[:en:parasite|parasite]])જવાબદાર છે જેને સામાન્ય રીતે રસી વ્યવસ્થા દ્વારા નિયંત્રિત કરી શકાય છે જેને એચઆઇવી નુકસાન પહોંચાડે છે. જે લોકો એઇડ્ઝ <ref name=Holmes>{{cite journal | author=Holmes CB, Losina E, Walensky RP, Yazdanpanah Y, Freedberg KA | title=Review of human immunodeficiency virus type 1-related opportunistic infections in sub-Saharan Africa | journal=Clin. Infect. Dis. | year=2003 | pages=656–662 | volume=36 | issue=5 | pmid=12594648}}</ref>ધરાવતા હોય તેવા લોકોમાં તકવાદી ચેપ ધરાવતા હોય તેવા લોકોમાં તકવાદી ચેપ ([[:en:Opportunistic infection|Opportunistic infection]]) સામાન્ય છે. એચઆઇવી મોટેભાગે દરેક [[ઇન્દ્રિય વ્યવસ્થા|ઇન્દ્રિયને અસર કરે છે]]. એઇડ્ઝઃ ધરાવતા લોકોમાં વિવિધ કેન્સર જેમ કે [[કાપોસીનું કેન્સર|કાપોસીસનું કેન્સર]] ([[:en:Kaposi's sarcoma|Kaposi's sarcoma]]), [[ગળાનું કેન્સર]] ([[:en:cervical cancer|cervical cancer]]) અને [[જીવલેણ ચેપી રોગ]] ([[:en:lymphoma|lymphoma]])તરીકે જાણીતા પ્રતિકાર વ્યવસ્થાના કેન્સર થવાનું જોખમ વધુ હોય છે. વધુમાં, એઇડ્ઝ ધરાવતા લોકોમાં પદ્ધતિસરના લક્ષણો વારંવાર જોવા મળે છે જેમ કે [[તાવ]] ([[:en:fever|fever]]), [[પરસેવે રેબઝેબ થવું|પરસેવો]] ([[:en:sweat|sweat]]) (ખાસ કરીને રાત્રે), સોજા ચડવા, ઠંડી લાગવી, નબળાઇ અને [[વજન ઓછું થવું|વજન ઓછું થઇ જવું]] ([[:en:weight loss|weight loss]])<ref name=Guss>{{ cite journal | author=Guss DA | title=The acquired immune deficiency syndrome: an overview for the emergency physician, Part 1 | journal=J. Emerg. Med. | year=1994 | pages=375–384 | volume=12 | issue=3 | pmid=8040596 }}</ref> <ref name=Guss2>{{ cite journal | author=Guss DA | title=The acquired immune deficiency syndrome: an overview for the emergency physician, Part 2 | journal=J. Emerg. Med. | year=1994 | pages=491–497 | volume=12 | issue=4 | pmid=7963396 }}</ref>.એઇડ્ઝનો દર્દી જે ચોક્કસ પ્રકારના લક્ષણો ધરાવતો હોય તે ચેપ જ્યા દર્દી રહેતો હોય તે ભૌગોલિક વિસ્તારમાં વિકસે છે. [[ચિત્ર:Symptoms of AIDS-gu.svg|thumb|left|260px|એઇડ્ઝના મુખ્ય લક્ષણો]] === ફેફસાને લગતા ચેપ === [[ન્યૂમોસિસ્ટિસ ન્યૂમોનિયા (પીસીપી)|ન્યૂમોસિસ્ટિસ જિરોવેસી]] ([[:en:Pneumocystis pneumonia (PCP)|''Pneumocystis jirovecii'']]) [[ચિત્ર:PCPxray.jpg|thumb|right|150px|એક્સ રે, જેના કારણે ન્યૂમોનિયા થયો ઢીંચણના નીચેના ભાગમાં બન્ને બાજુએ શ્વેતકણો વધારે છે, જે ''ન્યૂમોસિસ્ટિસ ''ન્યૂમોનિયા ના લક્ષણો છે.]][[ન્યૂમોસિસ્ટિસ ન્યૂમોનિયા (પીસીપી)|ન્યૂમોસિસ્ટિસ ન્યૂમોનિયા]] ([[:en:Pneumocystis pneumonia (PCP)|Pneumocystis pneumonia]])(મૂળભૂત રીતે ''ન્યૂમોસિસ્ટિસ કેરી''ની ન્યૂમોનિયા તરીકે જાણીતો અને હજુ પણ પીસીપીના ટૂંકા નામે ઓળખાય છે જેના સ્થાને હવે '''પી '''ન્યૂમો '''સી '''સ્ટિસ '''પી''' ન્યૂમોનિયા આવે છે ભાગ્યે જ તંદુરસ્ત ગણાય છે [[ઇમ્યુનોકોમ્પીનન્ટ]] ([[:en:immunocompetent|immunocompetent]]) લોકો, પરંતુ એચઆઇવી ધરાવતા વ્યક્તિગતોમાં સામાન્ય છે. તે [[ન્યૂમોસિસ્ટિસ ન્યૂમોનિયા (પીસીપી)|ન્યૂમોસિસ્ટિસ જિરોવેસીને કારણે થાય છે]] ([[:en:Pneumocystis pneumonia (PCP)|''Pneumocystis jirovecii'']]). પશ્ચિમી દેશોમાં અસરકારક નિદાન, સારવાર અને નિયમિત [[પ્રતિબંધક ઉપચાર|ઉપચાર]] ([[:en:prophylaxis|prophylaxis]]) થયો તે પહેલા તાત્કાલિક થતા મૃત્યુનું સૌપ્રથમ કારણ હતું. વિકસતા દેશોમાં તપાસ થઇ ન હોય તેવા વ્યક્તિઓમાં હજુ પણ આ પ્રથમ સંકેત છે, જોકે રક્તના એમએલદીઠ 200 કણ કરતા ઓછા સીડી4 ન હોય તો સામાન્ય રીતે તે આકાર લેતો નથી.<ref name=Feldman>{{cite journal | author=Feldman C | title=Pneumonia associated with HIV infection | journal=Curr. Opin. Infect. Dis. | year=2005 | pages=165–170 | volume=18 | issue=2 | pmid=15735422}}</ref> [[ક્ષયરોગ|એચઆઇવી સાથે સંકળાયેલા ચેપમાં ક્ષય રોગ]] ([[:en:Tuberculosis|Tuberculosis]]) (ટીબી) વિશિષ્ટ છે કેમ કે તે શ્વસન ક્રિયા મારફતે ઇમ્યુનોકોમ્પીટન્ટ લોકોમાં પ્રસરી શકે છે, એક વખત ઓળખાઇ જાય તે પછી સરળતાથી સારવાર થઇ શકે છે, જે એચઆઇવીના પ્રાથમિક તબક્કામાં થઇ શકે છે અને ડ્રગ થેરાપી સાથે અવરોધાત્મક છે. જોકે [[મલ્ટીડ્રગ પ્રતિકાર]] ([[:en:multidrug resistance|multidrug resistance]]) સંભવતઃ ગંભીર સમસ્યા છે. સીધી નિરીક્ષીત થેરાપીના ઉપયોગ વડે અને પશ્ચિમી દેશોમાં સુધરેલી પ્રેક્ટિસના લીધે આ પ્રકારેના બનાવોમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાંયે જ્યાં એચઆઇવીના સૌથી વધુ કેસ હોય છે તેવા વિકસતા દેશોમાં આ લાગુ પડતું નથી.એચઆઇવી ચેપના પ્રાથમિક તબક્કામાં (સીડી4 કાઉન્ટ>300 સેલ્સ એમએલ દીઠ), ટીબી સામાન્ય રીતે ફેફસાના રોગોમાં હોય છે. એચઆઇવી ચેપના પ્રાથમિક તબક્કામાં (સીડી4 કાઉન્ટ>300 સેલ્સ એમએલ દીઠ), ટીબી સામાન્ય રીતે ફેફસાના રોગોમાં હોય છે. લક્ષણો સામાન્ય રીતે બંધારણીય હોય છે અને કોઇ એક જ સ્થળે સ્થિર રહેતા નથી, જે ઘણી વખત [[ચરબીયુક્ત હાડકું|ચરબીયુક્ત હાડકા]] ([[:en:bone marrow|bone marrow]]), [[હાડકું|હાડકા]] ([[:en:bone|bone]]), મૂત્રાશય અને [[ગેસ્ટ્રોઇન્ટેસ્ટીનલ ટ્રેક્ટ|ગેસ્ટ્રોઇનટેસ્ટીનલ ટ્રેક્ટ]] ([[:en:gastrointestinal tract|gastrointestinal tract]]), [[લીવર]] ([[:en:liver|liver]]), રિજીયોનલ[[ઇન્દ્રિયમાંથી ઝરતું પ્રવાહી|ઇન્દ્રિય સંકેત]] ([[:en:lymph node|lymph node]])અને [[સેન્ટ્રલ નર્વસ સિસ્ટમ|સેન્ટ્રલ નર્વસ સિસ્ટમને અસર કરે છે.]] ([[:en:central nervous system|central nervous system]]),<ref name=Decker>{{cite journal | author=Decker CF, Lazarus A | title=Tuberculosis and HIV infection. How to safely treat both disorders concurrently | journal=Postgrad Med. | year=2000 | pages=57–60, 65–68 | volume=108 | issue=2 | pmid=10951746}}</ref> === ગેસ્ટ્રોઇનટેસ્ટીનલ ચેપ === [[ઇસોફાજિટીક્સ]] ([[:en:Esophagitis|Esophagitis]]) એ [[ઇસોફાગસ|ઇસોફાગુસ]] ([[:en:esophagus|esophagus]]) ના અંત ભાગનો એક પ્રકારનો ઉભરો છે (અન્નનળી અથવા નળી પરનો સોજો [[પેટ]] ([[:en:stomach|stomach]]))ને અસર કરે છે.એચઆઇવીના ચેપવાળી વ્યક્તિઓને સામાન્ય રીતે ફૂંગલ ([[કેન્ડીડાયાસીસ|કેન્ડિડાયાસીસ]] ([[:en:candidiasis|candidiasis]]))અથવા વાયરલ ([[હર્પીસ સિમ્પ્લેક્સ વાયરસ|હર્પસ સિમ્પ્લેક્સ1]] ([[:en:Herpes simplex virus|herpes simplex-1]]) અથવા [[સાયટોમેગાલોવાયરસ]] ([[:en:cytomegalovirus|cytomegalovirus]])ચેપને લીધે થાય છે. ભાગ્યે જ તે [[માયકોબેક્ટેરીયા]] ([[:en:mycobacteria|mycobacteria]])ને લીધે થઇ શકે છે<ref name=Zaidi>{{cite journal | author=Zaidi SA, Cervia JS | title=Diagnosis and management of infectious esophagitis associated with human immunodeficiency virus infection | journal=J. Int. Assoc. Physicians AIDS Care (Chic Ill) | year=2002 | pages=53–62 | volume=1 | issue=2 | pmid=12942677}}</ref>. એચઆઇવીમાં ન સમજાય તેવા દર્દો [[ઝાડા]] ([[:en:diarrhea|diarrhea]])ઘણા શક્ય કારણોસર થાય છે, જેમાં સામાન્ય બેક્ટેરીયલ સહિત (''[[ઝેરી જીવાણુઓ|સલ્મોનેલ્લા]] ([[:en:Salmonella|Salmonella]])'', ''[[શિગેલ્લા]] ([[:en:Shigella|Shigella]])'', ''[[લિસ્ટેરીયા]] ([[:en:Listeria|Listeria]])'' અથવા ''[[કેમ્પીલોબેક્ટર]] ([[:en:Campylobacter|Campylobacter]])'')અને પ્રાણીજન્ય ચેપ અને અસામાન્ય તકવાદી ચેપ જેમ કે [[ક્રિપ્ટોસ્પોરીડિયોસીસ]] ([[:en:cryptosporidiosis|cryptosporidiosis]]), [[માઇક્રોસ્પોરીડ્યોસીસ|માઇક્રોસ્પોરીડિયોસીસ]] ([[:en:microsporidiosis|microsporidiosis]]), ''[[માયકોબેક્ટેરીયમ એવીયમ|માયકોબેક્ટરીયમ એવીયમ]] ([[:en:Mycobacterium avium|Mycobacterium avium]])'' કોમ્પ્લેક્સ (મેક)અને વાયરસો,<ref name="pmid11444032">{{cite journal |author=Pollok RC |title=Viruses causing diarrhoea in AIDS |journal=Novartis Found. Symp. |volume=238 |issue= |pages=276–83; discussion 283–8 |year=2001 |pmid=11444032 |doi= |url= }}</ref> [[એસ્ટ્રોવાયરસ]] ([[:en:astrovirus|astrovirus]]), [[એડનવાયરસ|એડેનોવાયરસ]] ([[:en:adenovirus|adenovirus]]), [[રોટાવાયરસ]] ([[:en:rotavirus|rotavirus]]) અને [[સાયટોમેગાલોવાયરસ]] ([[:en:cytomegalovirus|cytomegalovirus]]), (બાદમાં [[કોલીટિસ|કોલીટીસના કોર્સ તરીકે]] ([[:en:colitis|colitis]])). કેટલાક કિસ્સાઓમાં ઝાડાનું થવું એ કદાચ એચઆઇવીની દવા કરવા માટે ઉપયોગમા લેવાયેલી વિવિધ દવાની આડઅસર હોઇ શકે છે અથવા કદાચ એચઆઇવી ચેપને ખાસ કરીને પ્રાથમિક એચઆઇવી ચેપ દરિમયાન સામાન્ય રીતે સાથે હોઇ શકે છે.તે કદાચ [[ એન્ટિબાયોટિક |એન્ટિબાયોટિક ]] ([[:en:antibiotic|antibiotic]])કે જેનો ઉપયોગ ઝાડાને કારણે થયેલા બેક્ટેરીયાની સારવાર માટે વપરાઇ હોય તેના દ્વારા પણ હોઇ શકે છે (''[[ક્લોસ્ટ્રીડિયમ ડિફ્ફીસિલે| ક્લોસ્ટ્રીડિયમ ડિફ્ફીસિલે માટે સમાન ]] ([[:en:Clostridium difficile|Clostridium difficile]])''). એચઆઇવીની પાછળની અવસ્થા માટે ઝાડા એ [[ઇનટેસ્ટીનલ ટ્રેક્ટ]] ([[:en:intestinal tract|intestinal tract]]) કે પૌષ્ટિક તત્ત્વો ગ્રહણ કરે છે તેનું પ્રતિબિંબ પાડે છે અથવા એચઆઇવી સંબંધિત [[વેસ્ટીંગ|વેસ્ટીંગનું અગત્યનું ઘટક હોઇ શકે છે]] ([[:en:wasting|wasting]]).<ref name=Guerrant>{{cite journal | author=Guerrant RL, Hughes JM, Lima NL, Crane J | title=Diarrhea in developed and developing countries: magnitude, special settings, and etiologies | journal=Rev. Infect. Dis. | year=1990 | pages=S41–S50 | volume=12 | issue=Suppl 1 | pmid=2406855}}</ref>. === ન્યૂરોલોજિકલ અને સાયકિયાટ્રીક સામેલગીરી === એચઆઇવી ચેપ ઇન્દ્રિયો દ્વારા શંકાસ્પદ નર્વસ સિસ્ટમ અથવા સીધી જ માંદગીના પરિણામ સ્વરૂપે વિવિધ પ્રકારના ન્યૂરોસાયકિયાટ્રીક [[સિક્વેલા]] ([[:en:sequela|sequela]]) તરફ દોરી જાય છે. [[ટોક્સોપ્લાઝ્મોસીસ|ટોક્સોપ્લામોસીસ]] ([[:en:Toxoplasmosis|Toxoplasmosis]]) એ એવો રોગ છે એક જ સેલ [[પ્રાણી કે વનસ્પતિજન્ય બેક્ટેરીયા|પ્રાણીજન્ય બેક્ટેરીયા]] ([[:en:parasite|parasite]]) તરીકે ઓળખાતા ''ટોક્સોપ્લાઝ્મા ગોન્ડી ''ને કારણે થાય છે; તે સામાન્ય રીતે મગજને ચેપ લગાડે છે જે ટેક્સોપ્લાઝ્મામાં પરિણમે છે [[એનસેફાલિટીસ|એન્સેફાલિટીસ]] ([[:en:encephalitis|encephalitis]]), પરંતુ તેના કારણે [[આંખ]] ([[:en:eye|eye]]) અને સ્નાયુઓમાં પણ ચેપ લાગે છે અને રોગ માટે જવાબદાર બને છે. <ref name=Luft>{{cite journal | author=Luft BJ, Chua A | title=Central Nervous System Toxoplasmosis in HIV Pathogenesis, Diagnosis, and Therapy | journal=Curr. Infect. Dis. Rep. | year=2000 | pages=358–362 | volume=2 | issue=4 | pmid=11095878}}</ref>ક્રિપ્ટોકોક્કલ મેનિનજાઇટીસ[[મેનિનજેસ|મેનિક્સ]] ([[:en:meninges|meninx]])નો ચેપ છે(મગજ [[સ્પાઇરલ કોર્ડ]] ([[:en:spinal cord|spinal cord]])ને ફંગ્સ દ્વારા આવરી લેતી અંતરછાલ ''[[ક્રિમ્પ્ટોકોક્કસ નિયોફોર્મન્સ]] ([[:en:Cryptococcus neoformans|Cryptococcus neoformans]])'' તેનાથી તાવ [[માથાનો દુખાવો]] ([[:en:headache|headache]]), [[ફટિગ (મેડીકલ)|ફટિગ]] ([[:en:Fatigue (medical)|fatigue]]), [[ચક્કર]] ([[:en:nausea|nausea]]), અને [[ઉલ્ટી]] ([[:en:vomiting|vomiting]]) થાય છે. દર્દીઓ [[મૂર્છા આવવી|રોગ]] ([[:en:seizure|seizure]]) અને મૂંઝવણનો વિકાસ કરી શકે છે; તેની સારવાર ન કરાવે તો તે મોતમાં પરિણમી શકે છે. [[પ્રોગ્રેસીવ મલ્ટીફોકલ લ્યૂકો એન્સેફાલોપથી|પ્રોગ્રેસીવ મલ્ટીફોકલ લ્યૂકોએન્સેફાલોપથી]] ([[:en:Progressive multifocal leukoencephalopathy|Progressive multifocal leukoencephalopathy]]) (પીએમએલ) એ [[ડેમીએલીનેટીંગ રોગ|ડેમીએલિનેટીંગ રોગ છે]] ([[:en:demyelinating disease|demyelinating disease]]), જેમાં [[માયએલીન|માયસેલીન]] ([[:en:myelin|myelin]])નો ધીમે ધીમે નાશ થાય છે નર્વ સેલ્સના [[એક્સોન]] ([[:en:axon|axon]])ના આવરી લેતો નિરોધ નર્વ ઇમપલ્સીસથી અલગ પડે છે. તે [[જેસી વાયરસ|જેસી વાયરસ {/0)તરીકે ઓળખાતા વાયરસ]] ([[:en:JC virus|JC virus]])થી થાય છે, જે કુલ વસતીના 70 ટકા જેટલી વસતીને [[વાયરસ ગુપ્તતા|ગુપ્તાંગ]] ([[:en:Virus latency|latent]])માં થાય છે, જે પ્રતિકાર વ્યવસ્થા અત્યંત નબળી પડી જતા રોગમાં પરિણમે છે, કેમ કે આખરે તો એઇડ્ઝના દર્દીનો કેસ છે. તે અત્યંત ઝડપથી વિકસે છે, સામાન્ય રીતે નિદાન થયા બાદ એકાદ મહિનામાંજ મૃત્યુ થાય છે. <ref name=Sadler>{{ cite journal | author=Sadler M, Nelson MR | title=Progressive multifocal leukoencephalopathy in HIV | journal=Int. J. STD AIDS | year=1997 | pages=351–357 | volume=8 | issue=6 | pmid=9179644}}</ref> [[એઇડ્ઝ ડેમેનશીયા કોમ્પ્લેક્સ]] ([[:en:AIDS dementia complex|AIDS dementia complex]]) (એડીસી)મેટાબોલીક છે [[એન્સેફાલોપથી]] ([[:en:encephalopathy|encephalopathy]]) જે એચઆઇવી ચેપથી અને એચઆઇવી ચેપવાળા મગજની પ્રતિકારકતા સક્રિયતા પ્રેરીત છે [[માક્રોફેજ]] ([[:en:macrophage|macrophage]]) અને [[માઇક્રોગ્લીયા]] ([[:en:microglia|microglia]]).હોસ્ટ અને વાયરલ એમ બન્ને ઓરિજીનના [[ન્યૂરોટોક્સીન]] ([[:en:neurotoxin|neurotoxin]])વડે આ સેલ્સ સક્રિય રીતે એચઆઇવી દ્વારા ચેપી અને ખાનગી હોય છે.<ref name=Gray>{{ cite journal | author=Gray F, Adle-Biassette H, Chrétien F, Lorin de la Grandmaison G, Force G, Keohane C | title=Neuropathology and neurodegeneration in human immunodeficiency virus infection. Pathogenesis of HIV-induced lesions of the brain, correlations with HIV-associated disorders and modifications according to treatments | journal=Clin. Neuropathol. | year=2001 | pages=146–155 | volume=20 | issue=4 | pmid=11495003}}</ref> ચોક્કસ ન્યૂરોલોજિકલ વિકલાંગતા પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન, વર્તણૂંક અને મોટોર અસાધારણતા પ્રેરીત હોય છે, જે એચઆઇવીના ચેપ બાદના અમુક વર્ષો બાદ થાય છે અને તે નીચા સીડી4⁺ T સેલ સ્તર અને ઊંચા પ્લાઝ્મા લોડ્ઝ આધારિત હોય છે. સાતત્યતા 10 અને એનડેશ; પશ્ચિમી દેશો<ref name=Grant>{{cite book | author = Grant I, Sacktor H, McArthur J | year = 2005 | title = The Neurology of AIDS | chapter = HIV neurocognitive disorders | chapterurl = http://www.hnrc.ucsd.edu/publications_pdf/2005grant1.pdf | editor = H. E. Gendelman, I. Grant, I. Everall, S. A. Lipton, and S. Swindells. (ed.) | edition = 2nd | pages = 357–373 | publisher = Oxford University Press | location = London, UK | format = PDF | isbn = 0-19-852610-5 | access-date = 2009-06-08 | archive-date = 2009-09-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090923072326/http://www.hnrc.ucsd.edu/publications_pdf/2005grant1.pdf | url-status = dead }}</ref>માં પરંતુ ફક્ત 1 અને એનડેશ;ભારતમાં એચઆઇવી ચેપીના 2%<ref name=Satischandra>{{ cite journal | author=Satishchandra P, Nalini A, Gourie-Devi M, et al | title=Profile of neurologic disorders associated with HIV/AIDS from Bangalore, South India (1989–1996) | journal=Indian J. Med. Res. | year=2000 | pages=14–23 | volume=11 | issue= | pmid=10793489 }}</ref><ref name=Wadia>{{ cite journal | author=Wadia RS, Pujari SN, Kothari S, Udhar M, Kulkarni S, Bhagat S, Nanivadekar A | title=Neurological manifestations of HIV disease | journal=J. Assoc. Physicians India | year=2001 | pages=343–348 | volume=49 | issue= | pmid=11291974 }}</ref> ભારતમાં એચઆઇવીના પેટાપ્રકારના કારણે શક્યતઃ આ ફરક છે. જે દર્દીઓમાં એડવાન્સ એચઆઇવી માંદગી હોય તેમાં ઘણીવાર એઇડ્ઝ સંબંધી ગ્રંથી જોવા મળે છે; [[ મેનીક એપિસોડ|ભારયુક્ત વર્તન]] ([[:en:manic episode|manic episode]]) તેમજ તેની સાથે જોડાયેલા [[ બાયોપોલર ડિસઓર્ડર|તણાવયુક્ત વર્તન]] ([[:en:bipolar disorder|bipolar disorder]])ને બદલે તે વધુ પડતી સંવેદનશીલતા અને અજ્ઞાનતા અને ઓછી કુશળ ભાવના દર્શાવે છે.પાછળની સ્થિતિ સિવાય લાંબા ગાળા સુધી વધુ ભારયુક્ત જણાય છે.મલ્ટી ડ્રગ થેરાપીના આગમન સાથે આ પ્રકારના લક્ષણો ઓછા જોવા મળ્યા છે. === ટ્યૂમર અને જીવલેણ === [[ચિત્ર:Kaposi's Sarcoma.jpg|thumb|right|150px|કાપોસીનું કેન્સર ]] એચઆઇવી ચેપ ધરાવતા દર્દીઓમાં મોટેભાગે વિવિધ [[કેન્સર]] ([[:en:cancer|cancer]]) એક સાથે જોવા મળે છે. આ મુખ્યત્વે [[ઓન્કોજેન|ઓન્કોજેનિક]] ([[:en:oncogene|oncogenic]])[[ડીએનએ વાયરસ]] ([[:en:DNA virus|DNA virus]]), ખાસ કરીને [[એપસ્ટેઇન બાર વાયરસ|એપ્સસ્ટેઇન બારવાયરસ]] ([[:en:Epstein-Barr virus|Epstein-Barr virus]]) (ઇબીવી), [[કાપોસીનું કેન્સર સંલગ્ન હર્પીસવાયરસ|કાપોસીના કેન્સર સંલગ્ન હર્પીસવાયરસ]] ([[:en:Kaposi's sarcoma-associated herpesvirus|Kaposi's sarcoma-associated herpesvirus]]) (કેએસએચવી), અને માનવી [[પેપિલોમાવાયરસ|પેપિલ્લોમાવાયરસ]] ([[:en:papillomavirus|papillomavirus]]) (એચપીવી) <ref name=Boshoff>{{ cite journal | author=Boshoff C, Weiss R | title=AIDS-related malignancies | journal=Nat. Rev. Cancer | year=2002 | pages=373–382 | volume=2 | issue=5 | pmid=12044013 }}</ref><ref name=Yarchoan>{{ cite journal | author=Yarchoan R, Tosatom G, Littlem RF | title=Therapy insight: AIDS-related malignancies — the influence of antiviral therapy on pathogenesis and management | journal=Nat. Clin. Pract. Oncol. | year=2005 | pages=406–415 | volume=2 | issue=8 | pmid=16130937 }}</ref>સાથેના સહ ચેપને લીધે થાય છે. કાપોસીનું કેન્સર (કેએસ)એચઆઇવી ચેપ વાળા દર્દીઓમાં જોવા મળતું સર્વસામાન્ય ટ્યુમર છે. 1981મા જ્યારે યુવાન હોમોસેક્સ્યુઅલ વ્યક્તિમાં આ ટ્યુમરે દેખા દીધી હતી તે એઇડ્ઝ વ્યાપક રોગચાળાનો પ્રથમ સંકેત હતો. [[ગામાહર્પ એસ્વીરિન|ગામાહર્પીસ]] ([[:en:Gammaherpesvirinae|gammaherpes]])ને કારણે થતા વાયરસને [[કાપોસીનું કેન્સર હર્પીસ વાયરસ સાથે સંલગ્ન|કાપોસીના કેન્સર સંલગ્ન હર્પીસ વાયરસ]] ([[:en:Kaposi's sarcoma-associated herpes virus|Kaposi's sarcoma-associated herpes virus]]) (કેએસએચવી)કહેવામાં આવે છે, તે ઘણીવાર ચામડી પર વાદળી [[નોડ્યૂલ (દવા)|નોડ્યૂલ]] ([[:en:Nodule (medicine)|nodules]])સાથે જોવા મળે છે, પરંતુ તે અન્ય ઇન્દ્રિયને અસર કરે છે જેમાં ખાસ કરીને [[મોં|મો]] ([[:en:mouth|mouth]]), ગેસ્ટ્રોઇનટેસ્ટીનલ ટ્રેક્ટ અને સ્નાયુઓનો સમાવેશ થાય છે. ઊંચી કક્ષાના [[સેલ|બી સેલ]] ([[:en:B cell|B cell]]) [[લીમ્ફોમા]] ([[:en:lymphoma|lymphoma]])જેમ કે [[બર્કિટનો લીમ્ફોમા|બર્કિટના લીમ્ફોમા]] ([[:en:Burkitt's lymphoma|Burkitt's lymphoma]]), બર્કિટના જેવા લીમ્ફોમા, ડીફ્યુઝ મોટા બી સેલ લીમ્ફોમા (ડીએલબીસીએલ), અને [[મૂળભૂત નર્વસ સિસ્ટમ લીમ્ફોમા|પ્રાયમરી સેન્ટ્રલ નર્વસ સિસ્ટમ લીમ્ફોમા]] ([[:en:primary central nervous system lymphoma|primary central nervous system lymphoma]]) એચઆઇવી ચેપ લાગેલા દર્દીઓમાં વધુ વખત વારંવાર જોવા મળે છે. આ પ્રકારના કેન્સરો ઘણીવાર નબળો રોગ હોવાનો સંકેત કરે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં આ લીમ્ફોમાસ એઇડ્ઝની વ્યાખ્યા આપે છે.[[એપ્સ્ટેઇન બાર વાયરસ]] ([[:en:Epstein-Barr virus|Epstein-Barr virus]])(ઇબીવી)અથવા કેએસએચવીને કારણે અસંખ્ય આ લીમ્ફોમામા પરિણમે છે. [[ગળાનું કેન્સર]] ([[:en:Cervical cancer|Cervical cancer]]) એચઆઇવી ચેપ ધરાવતી સ્ત્રીમાં હોય તો તેને એઇડ્ઝ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે [[માનવ પેપિલોમાવાયરસ]] ([[:en:human papillomavirus|human papillomavirus]])(એચપીવી). <ref>{{cite journal |author=Palefsky J |title=Human papillomavirus infection in HIV-infected persons |journal=Top HIV Med |volume=15 |issue=4 |pages=130–3 |year=2007 |pmid=17720998 }}</ref>ને કારણે થાય છે. ઉપરોક્ત દર્શાવેલા એઇડ્ઝની વ્યાખ્યા ધરાવતા ટ્યુમર ઉપરાંત, એચઆઇવી ચેપ વાળા દર્દીઓને અન્ય ચોક્કસ પ્રકારના ટ્યુમર જેમ કે [[હોડકિન (અંગ્રેજ કેમિસ્ટ)નો રોગ|હોડકિનનો રોગ]] ([[:en:Hodgkin's disease|Hodgkin's disease]]) અને [[પીડાવિહીન કેન્સર|પીડાવિહીન]] ([[:en:Anal cancer|anal]]) અને [[રેક્ટલ કેર્સિનોમા]] ([[:en:rectal carcinoma|rectal carcinoma]]) થવાનું વિસ્તરિત જોખમ રહેલું છે.જોકે ઘણા સામાન્ય ટ્યુમરના બનાવો જેમ કે [[છાતીનું કેન્સર]] ([[:en:breast cancer|breast cancer]])અથવા [[આંતરડાનું કેન્સર]] ([[:en:colon cancer|colon cancer]]), એચઆઇવીનો ચેપવાળા દર્દીઓમાં વધતું નથી.વિસ્તારો કે જ્યાં [[એચએએઆરટી|એચએઆરઆરટી]] ([[:en:HAART|HAART]])નો ઉપયોગ એઇડ્ઝની સારવાર માટે સતત કરવામાં આવતો હોય, ત્યારે અસંખ્ય એઇડ્ઝ સંબંધિત ભારે ચેપમાં ઘટાડો થયો છે, પરંતુ, તેજ સમયે જીવલેણ કેન્સર એકંદરે એચઆઇવી ચેપ ધરાવતા દર્દીઓના મૃત્યુ પાછળનું ભારે સામાન્ય કારણ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.<ref name=Bonnet>{{ cite journal | author=Bonnet F, Lewden C, May T, et al | title=Malignancy-related causes of death in human immunodeficiency virus-infected patients in the era of highly active antiretroviral therapy | journal=Cancer | year=2004 | pages=317–324 | volume=101 | issue=2 | pmid=15241829 }}</ref> === અન્ય તકવાદી ચેપ === એઇડ્ઝના દર્દીઓ ઘણી વખત તકવાદી ચેપ વિકસાવે છે જે ખાસ કરીને [[નીચા સ્તરના તાવ]] ([[:en:low-grade fever|low-grade fever]]) અને વજન ઓછું થવું જેવા અચોક્કસ લક્ષણો દર્શાવે છે.તેમાં ચેપ સાથે ''[[માયકોબેક્ટેરિયમ એવીયમ]] ([[:en:Mycobacterium avium|Mycobacterium avium]])ઇન્ટ્રાસેલ્યુલર ''અને [[સાયટોમેગાલોવાયરસ]] ([[:en:cytomegalovirus|cytomegalovirus]])(સીએમવી) છે. ઉપર વર્ણન કર્યું તેમ, સીએમવીને કારણે આંતરડામાં વધારો થાય છે અને [[સાયટોમેગાલોવાયરસ રેટિનીટીસ|સીએમવી રેટિનીસ]] ([[:en:Cytomegalovirus retinitis|CMV retinitis]])ને કારણે [[અંધાપો]] ([[:en:blindness|blindness]])આવી શકે છે. [[પેનિસિલ્લીયોસિસ|પેનિસીલીયોસીસ]] ([[:en:Penicilliosis|Penicilliosis]]) થાય છે તેનું કારણ ''[[પેનિસિલીયન માર્નેફેઇ|પેનિસીલીયમ માર્નેફેઇ]] ([[:en:Penicillium marneffei|Penicillium marneffei]])'' છે જે હવે ત્રીજુ વધુમાં વધુ થતો સામાન્ય ચેપ છે (એકસ્ટ્રાપલ્મોનરી ટ્યૂબરક્યુલોસીસ બાદ અને [[ક્રિપ્ટોકોકોટસીસ|ક્રિપ્ટોકોક્કોસીસ]] ([[:en:cryptococcosis|cryptococcosis]]))દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાના રોગચાળાના [[દક્ષિણપૂર્વ એશિયા|વિસ્તારમાં એચઆઇવી પોઝીટીવ વ્યક્તિગતોમાં થાય છે.]] ([[:en:Southeast Asia|Southeast Asia]]).<ref name=Skoulidis>{{cite journal | author=Skoulidis F, Morgan MS, MacLeod KM | title=Penicillium marneffei: a pathogen on our doorstep? | journal=J. R. Soc. Med.| year=2004 | pages=394–396 | volume=97 | issue=2 | pmid=15286196}}</ref> == કારણ == [[ચિત્ર:HIV-budding-Color.jpg|right|thumbnail|300px|[[સ્કેનીંગ ઇલેટ્રોન માઇક્રોસ્કોપ|સ્કેનીંગ ઇલેક્ટ્રોન માઇક્રોગ્રાફ]] ([[:en:Scanning electron microscope|Scanning electron micrograph]]), લીલા રંગનો હોય છે, જે [[લીમ્ફોસાઇટ(લસિકા દોષ)|લસિકાદોષમાંથી]] ([[:en:lymphocyte|lymphocyte]]). એચઆઇવી-1 નો સર્જન પામ્યો હોય છે.]] એઇડ્ઝ એ એચઆઇવી સાથે [[ચેપ]] ([[:en:infection|infection]])માં થયેલો ભારે વધારો છે.એચઆઇવી એ [[રેટ્રોવાયરસ]] ([[:en:retrovirus|retrovirus]])છે જે મુખ્યત્વે માનવીના અગત્યના અંગોને ચેપ લગાડે છે [[પ્રતિકાર વ્યવસ્થા]] ([[:en:immune system|immune system]])જેમ કે [[હેલ્પર સેલ|સીડી4<એસયુપી>+</એસયુપી>ટી સેલ્સ]] ([[:en:T helper cell|CD4⁺ T cells]]) ([[ટી સેલ]] ([[:en:T cell|T cell]])નો પેટા જથ્થો), [[માક્રોફેજ]] ([[:en:macrophage|macrophage]])અને [[ડેન્ડીટિક સેલ|ડેન્ડ્રીટિક સેલ]] ([[:en:dendritic cell|dendritic cell]]). તે સીધી રીતે અને આડકતરી રીતે સીડી4⁺ ટી સેલ્સ<ref name=Alimonti>{{cite journal | author=Alimonti JB, Ball TB, Fowke KR | title=Mechanisms of CD4+ T lymphocyte cell death in human immunodeficiency virus infection and AIDS. | journal=J. Gen. Virol. | year=2003 | pages=1649–1661 | volume=84 | issue=7 | pmid=12810858 | doi=10.1099/vir.0.19110-0}}</ref>નો નાશ કરે છે. એક વખત એચઆઇવી અસંખ્ય સીડી4 ⁺ ટી સેલ્સને મારી નાખે છે જે આ સેલ કરતા [[રક્ત]] ([[:en:blood|blood]])ની તુલનામાં [[માઇક્રોલિટર|માઇક્રોલિટરદીઠ]] ([[:en:microliter|microliter]]) (એમએલ)સેલ કરતા ઓછા છે, [[સેલ્યુલર ઇમ્યુનીટી]] ([[:en:cellular immunity|cellular immunity]])જતી રહે છે.[[એક્યુટ (દવા)|એક્યુટ]] ([[:en:Acute (medicine)|Acute]]) એચઆઇવી ચેપનો ક્લિનીકલ ગુપ્ત એચઆઇવી ચેપ સામે વખત જતા વિકાસ થાય છે અને પ્રારંભમાં [[સિમ્પ્ટોમેટિક]] ([[:en:symptomatic|symptomatic]]) એચઆઇવી ચેપ અને પાછળથી એઇડ્ઝ, જેને સીડી4⁺ ટી સેલ્સ રક્તમાં રહેલા હોય તેને આધારે અને/અથવા ઉપર નોંધ્યા <ref name="Differential diagnosis">{{cite book |author= |title=An Atlas of Differential Diagnosis in HIV Disease, Second Edition |publisher=CRC Press-Parthenon Publishers |location= |year=2003 |pages=22–27 |isbn=1-84214-026-4 |oclc= |doi= }}</ref>અનુસાર ચોક્કસ ચેપને આધારે ઓળખી કાઢવામાં આવે છે. [[એન્ટિરિટ્રોવાયરલ ડ્રગ|એન્ટિરિટ્રોવાયરલ થેરાપી]] ([[:en:Antiretroviral drug|antiretroviral therapy]])ની ગેરહાજરીમાં, [[મેડીયન (મધ્યનુ)|મેડીયન]] ([[:en:median|median]]) [[એચઆઇવી ડિસીઝ પ્રોગ્રેસન રેટ્સ|એચઆઇવી ચેપમાંથી એઇડ્ઝ]] ([[:en:HIV Disease Progression Rates|time of progression from HIV infection to AIDS]])વિકસવાનો સમયગાળો નવથી દશ વર્ષનો છે, અને એઇડ્ઝ વિકસ્યા બાદ મેડીયનના અસ્તિત્વનો સમય ફક્ત 9.2 મહિનાઓ<ref name=Morgan2>{{ cite journal | author=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Okongo JM, Lubega R, Whitworth JA | title=HIV-1 infection in rural Africa: is there a difference in median time to AIDS and survival compared with that in industrialized countries? | journal=AIDS | year=2002 | pages=597–632 | volume=16 | issue=4 | pmid=11873003 }}</ref>નો છે. જોકે વિવિધ વ્યક્તિઓમાં ક્લિનીકલ રોગ વિકાસનો દર અલગ અલગ બહુ મોટો છે, જેમ કે બે સપ્તાહથી લઇને 20 અને એનબીએસપી વર્ષ. વિકાસના દર પર ઘણા પરિબળો અસર કરે છે. તેમાં એ પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે, જે ચેપ લાગેલા વ્યક્તિની સામાન્ય પ્રતિકાર ગતિવિધિ<ref name=Clerici>{{ cite journal | author=Clerici M, Balotta C, Meroni L, et al | title=Type 1 cytokine production and low prevalence of viral isolation correlate with long-term non progression in HIV infection | journal=AIDS Res. Hum. Retroviruses. | year=1996 | pages=1053–1061 | volume=12 | issue=11 | pmid=8827221 }}</ref><ref name=Morgan>{{ cite journal | author=Morgan D, Mahe C, Mayanja B, Whitworth JA | title=Progression to symptomatic disease in people infected with HIV-1 in rural Uganda: prospective cohort study | journal=BMJ | year=2002 | pages=193–196 | volume=324 | issue=7331 | pmid=11809639 | doi=10.1136/bmj.324.7331.193 }}</ref>ની જેમ એચઆઇવી સામે રક્ષણ કરવાની શરીરની ક્ષમતા પર આ પરિબળો અસર કરે છે. મોટી વયની વ્યક્તિ નબળી પ્રતિકાર વ્યવસ્થા ધરાવે છે અને તેથી નાની વયની વ્યક્તિઓની તુલનામાં તેમનામાં ઝડપથી રોગ પ્રસરવાનું મોટુ જોખમ રહેલું છે. નબળી [[આરોગ્ય સંભાળ]] ([[:en:health care|health care]]) અને પ્રવર્તમાન ચેપ જેમ કે [[ફેફસાનો ક્ષયરોગ]] ([[:en:tuberculosis|tuberculosis]]) પણ રોગના ઝડપથી વિકાસ .<ref name=Morgan2 /><ref name=Gendelman>{{ cite journal | author=Gendelman HE, Phelps W, Feigenbaum L, et al | title=Transactivation of the human immunodeficiency virus long terminal repeat sequences by DNA viruses | journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U. S. A. | year=1986 | pages=9759–9763 | volume=83 | issue=24 | pmid=2432602 }}</ref><ref name=Bentwich>{{ cite journal | author=Bentwich Z, Kalinkovich, A, Weisman Z | title=Immune activation is a dominant factor in the pathogenesis of African AIDS. | journal=Immunol. Today | year=1995 | pages=187–191 | volume=16 | issue=4 | pmid=7734046 }}</ref>અંગે લોકોમાં સંશય પેદા કરે છે. ચેપ લાગેલી વ્યક્તિનો [[જિનેટિક્સ|જિનેટિક વારસો]] ([[:en:genetics|genetic inheritance]]) અગત્યનો ભાગ ભજવે છે અને કેટલીક વ્યક્તિઓ એચઆઇવીના ચોક્કસ સ્તર સુધી [[પ્રતિકારશક્તિ (બાયોલોજી)|પ્રતિકાર શક્તિ]] ([[:en:resistance (biology)|resistant]])ધરાવતી હોય છે. આ પ્રકારની વ્યક્તિઓનું ઉદાહરણ [[હોમોઝીગૌસ]] ([[:en:homozygous|homozygous]]) [[સીસીઆર5-Δ 32|સીસીઆર-Δ32]] ([[:en:CCR5-Δ32|CCR5-Δ32]])છે, જેમાં એચઆઇવી<ref name=Tang>{{ cite journal | author=Tang J, Kaslow RA | title=The impact of host genetics on HIV infection and disease progression in the era of highly active antiretroviral therapy | journal=AIDS | year=2003 | pages=S51–S60 | volume=17 | issue=Suppl 4 | pmid=15080180 }}</ref>ના ચોક્કસ સ્તર સુધીના [[ભાર, તણાવ (બાયોલોજી)|તણાવ]] ([[:en:strain (biology)|strains]]) સાથે ચેપ સુધી પ્રતિકાર બદલાય છે. એચઆઇવી જિનેટિકલી બદલાતી હોય છે અને વિવિધ તણાવ પર અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જેના કારણે ક્લિનીકલ રોગ વિકાસમાં પરિણમે છે. <ref name=Quinones>{{ cite journal | author=Quiñones-Mateu ME, Mas A, Lain de Lera T, Soriano V, Alcami J, Lederman MM, Domingo E | title=LTR and tat variability of HIV-1 isolates from patients with divergent rates of disease progression | journal=Virus Research | year=1998 | pages=11–20 | volume=57 | issue=1 | pmid=9833881 }}</ref><ref name=Campbell>{{ cite journal | author=Campbell GR, Pasquier E, Watkins J, et al | title=The glutamine-rich region of the HIV-1 Tat protein is involved in T-cell apoptosis | journal=J. Biol. Chem. | year=2004 | pages=48197–48204 | volume=279 | issue=46 | pmid=15331610 | doi=10.1074/jbc.M406195200 }}</ref><ref name=Kaleebu>{{ cite journal | author=Kaleebu P, French N, Mahe C, et al | title=Effect of human immunodeficiency virus (HIV) type 1 envelope subtypes A and D on disease progression in a large cohort of HIV-1-positive persons in Uganda | journal=J. Infect. Dis. | year=2002 | pages=1244–1250 | volume=185 | issue=9 | pmid=12001041 }}</ref> === સેક્સ્યુઅલ ટ્રાન્સમિશન(આવનજાવન) === જે તે વ્યક્તિના અન્ય સાથેના ગુદા, જનન અથવા મૌખિક [[મ્યુકોસ મેમ્બ્રેન (ચામડીનું પાતળું સ્તર જે ચીકણો પદાર્થ ઉત્પન્ન કરે છે)|મ્યુકોસ મેમ્બ્રેન]] ([[:en:mucous membrane|mucous membrane]])ના સેક્સ્યુઅલ ગુપ્તતા વચ્ચેના સંપર્ક વડે સેક્સ્યુઅલ ટ્રાન્સમિશન થાય છે. અરક્ષિત સેક્સ્યુઅલ કાર્ય અરક્ષિત ઇન્સર્ટિવ સેક્સ્યુઅલ કાર્ય કરતા વધુ જોખમી છે અને અરક્ષિત પીડીવીહીન જનન એ યોનિમાર્ગ જનન અથવા મૌખિક સેક્સ કરતા એચઆઇવી થવાનું જોખમ મોટું છે. જોકે ઓરલ સેક્સ પણ સંપૂર્ણ રીતે સલામત નથી, કેમ કે એચઆઇવી ઇન્સર્ટિવ અને રિસીપ્ટીવ ઓરલ સેક્સ <ref name="Rothenberg">{{cite journal | author=Rothenberg RB, Scarlett M, del Rio C, Reznik D, O'Daniels C | title=Oral transmission of HIV | journal=AIDS | year=1998 | pages=2095–2105 | volume=12 | issue=16 | pmid=9833850 }}</ref><ref name="Vincenzi">{{cite journal | author=Mastro TD, de Vincenzi I | title=Probabilities of sexual HIV-1 transmission | journal=AIDS | year=1996 | volume=10 | pages=S75–S82 | issue=Suppl A | pmid=8883613 }}</ref>એમ બન્ને રીતે આવી શકે છે. [[સેક્સ્યુઅલ હૂમલો|સેક્સ્યુઅલ હૂમલા]] ([[:en:Sexual assault|Sexual assault]])છી એચઆઇવી થવાનો મોટો ભય રહે છે કેમ કે કોન્ડોમ્સનો ભાગ્યેજ ઉપયોગ થાય છે અને યોનિમાર્ગમાં સતત શારીરિક ઇજા થાય છે, જે એચઆઇવી <ref>{{cite journal |author=Koenig MA, Zablotska I, Lutalo T, Nalugoda F, Wagman J, Gray R |title=Coerced first intercourse and reproductive health among adolescent women in Rakai, Uganda |journal=Int Fam Plan Perspect |volume=30 |issue=4 |pages=156–63 |year=2004 |pmid=15590381 |doi=10.1363/ifpp.30.156.04 }}</ref>આવવાનો માર્ગ મુક્ત કરે છે. અન્ય [[સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ ચેપ|સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડચેપ]] ([[:en:sexually transmitted infection|sexually transmitted infection]])(એસટીઆઇ)એચઆઇવી થવાનું અને ચેપ લાગવાના જોખમમાં વધારો કરે છે, કારણ કે સામાન્ય [[એપિથેલીઅલ(આંતરિક ટિસ્યુ)|એપિથેલીઅલ]] ([[:en:epithelial|epithelial]])માટે કારણભૂત બને છે જેમાં ગુદામાં [[ચાંદી]] ([[:en:ulcer|ulcer]])અને અસંખ્ય એચઆઇવી સંવેદનશીલ અથવા એચઆઇવી ચેપી સેલ્સ દ્વારા એશન અને /અથવા માઇક્રોઅલ્સરેશન થાય છે તેમજ વીર્યમાં અને યોનિમાર્ગની અંદર ([[લસિકા દોષ (લીમ્ફોસાઇટ)|લીમ્ફોસાઇટ]] ([[:en:lymphocyte|lymphocyte]]) અને [[માક્રોફેજ]] ([[:en:macrophage|macrophage]]) થાય છે. પેટા સહારન આફ્રિકા[[યુરોપ]] ([[:en:Europe|Europe]]) અને [[ઉત્તર અમેરિકા]] ([[:en:North America|North America]])ના વ્યાપક રોગચાળા પરના અભ્યાસો એવું સુચન કરે છે કે ગુદાની ચાંદીઓ જેમ કે [[સિફીલીસ]] ([[:en:syphilis|syphilis]]) અને/અથવા [[ચેનક્રોઇડ (ચેપી વ્યક્તિ સાથે મૈથુનથી થતો રોગ)|ચેનક્રોઇડ]] ([[:en:chancroid|chancroid]]),એચઆઇવીનો ચેપ લાગવાના જોખમમાં ચારગણો વધારો કરે છે. તેમાં એસટીઆઇથી નોંધપાત્ર છતા જોખમમાં ઓછો વધારો થાય છે જેમ કે [[ગોનોરેહે|ગોનોરેહ]] ([[:en:gonorrhea|gonorrhea]]), [[ચ્લામાયડીયા ચેપ|ચ્લમાયડીયા]] ([[:en:Chlamydia infection|chlamydia]]) અને[[ટ્રિકોમોનીયાસીસ|ટ્રિચોમોનીયાસીસ]] ([[:en:trichomoniasis|trichomoniasis]]), જેમાંથી અંતે તો લીમ્ફોસાયટ્સ અને માફેક્રોજીસની<ref name=Laga>{{ cite journal | author=Laga M, Nzila N, Goeman J | title=The interrelationship of sexually transmitted diseases and HIV infection: implications for the control of both epidemics in Africa | journal=AIDS | year=1991 | pages=S55–S63 | volume=5 | issue=Suppl 1 | pmid=1669925 }}</ref> પ્રવર્તમાન સંખ્યામાં વધારો થાય છે. એચઆઇવીનું ટ્રાન્સમિશન [[ઇન્ડેક્સ કેસ]] ([[:en:index case|index case]])ના ચેપ અને ચેપ નહી લાગેલા ભાગીદારની શંકાશીલતા પર નિર્ભર કરે છે. માંદગીના સમય દરમિયાન ચેપની માત્રામાં વધઘટ થઇ શકે ચે અને વ્યક્તિગતોમાં સતત હોતો નથી. નિદાન નહી થયેલા પ્લાઝ્મા [[વાયરલ લોડ]] ([[:en:viral load|viral load]])સેમિનલ લિક્વીડ અથવા ગુપ્ત ગુદામાં ઓછા વાયરલ લોડનો સંકેત આપતો નથી. જોકે રક્તમાં એચઆઇવીના સ્તરમાં દર 10 ગણો વધારો એચઆઇવી ટ્રાન્સમિશન<ref name=Laga /><ref name=Tovanabutra>{{ cite journal | author=Tovanabutra S, Robison V, Wongtrakul J, et al | title=Male viral load and heterosexual transmission of HIV-1 subtype E in northern Thailand | journal=J. Acquir. Immune. Defic. Syndr. | year=2002 | pages=275–283 | volume=29 | issue=3 | pmid=11873077 }}</ref>ના 81 ટકાના વિસ્તરિત દર સાથે સંકળાયેલો છે. હોર્મોન (શરીરમાંથી ઝરતો કૃત્રિમ પદાર્થ)ફેરફાર, યોનિમાર્ગ માઇક્રોબાયલ ઇકોલોજી અને સાયકોલોજી અને સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટ થયેલા રોગો<ref name=Sagar>{{ cite journal | author=Sagar M, Lavreys L, Baeten JM, et al | title=Identification of modifiable factors that affect the genetic diversity of the transmitted HIV-1 population | journal=AIDS | year=2004 | pages=615–619 | volume=18 | issue=4 | pmid=15090766 }}</ref><ref name=Lavreys>{{cite journal |author=Lavreys L, Baeten JM, Martin HL, ''et al'' |title=Hormonal contraception and risk of HIV-1 acquisition: results of a 10-year prospective study |journal=AIDS |volume=18 |issue=4 |pages=695–7 |year=2004 |month=March |pmid=15090778 }}</ref>ની ઉપલબ્ધિને કારણે એચઆઇવી ચેપ બાબતે સ્ત્રીઓ વધુ સંશયાત્મક હોય છે. જે લોકો એક ઇન્દ્રિયમાં એચઆઇવીનો ચેપ ધરાવતા હોય તેમને છેલ્લે સુધી તેમના જીવન દરમિયાન અન્ય દ્વારા પણ ચેપ લાગી શકે છે, વધુમાં [[વીરુલન્ટ (પ્રાણઘાતક)|વીરુલન્ટ]] ([[:en:virulent|virulent]]) ઇન્દ્રિય ચેપ એક જ વારમાં લાગે તે અશક્ય છે. ચેપનો ઊંચો દર લાંબા ગાળાના વારંવારના સેક્સ્યુઅલ સંબંધોની પદ્ધતિ સાથે સંકળાયેલો છે. તેના દ્વારા અસંખ્ય લોકોમાં વાયરસ ઝડપથી ફેલાય છે અને ત રીતે અન્ય લોકોને પણ ચેપ લાગે છે. શ્રેણીબંધ મોનોગામી અથવા અમુક સમયના આકસ્મિક ચેપની પદ્ધતિ ચેપ<ref>{{cite book |author=Epstein, Helen |title=The invisible cure: Africa, the West, and the fight against AIDS |publisher=Farrar, Straus, and Giroux |location=New York |year=2007 |pages= |isbn=0-374-28152-1 |oclc= |doi= |access-date= }}</ref>ના ઓછા દર સાથે સંકળાયેલી છે. આફ્રિકામાં એચઆઇવી હેટેરોસેક્સ્યુઅલ સેક્સ મારફતે પ્રસરે છે, પરંતુ અનય સ્થળે ઓછો પ્રસરે છે. [[શિસ્ટોસોમીયાસીસ]] ([[:en:schistosomiasis|schistosomiasis]]), કે જે આફ્રિકાના ભાગમાં 50 ટકા સ્ત્રીઓને અસર કરે છે અને યોનિમાર્ગ<ref>[http://www.newscientist.com/channel/health/mg19926665.600-parasitic-worms-may-boost-african-hiv-rates.html પ્રાણીજન્ય કીડાઓ આફ્રિકન એચઆઇવી દરમાં વધારો કરે છે]</ref><ref>એગનેસ-લૌરેન્સ ચેનીન, એલા શાઇ-કોબીલર, લિસા એન. સ્ટીલ, હેલેના ઓન્ગ, પીટર ઔગોસ્ટીની, રુથ એમ. રુપ્રેચ, ડબ્લ્યુ. ઇવાન સેકોર [http://www.plosntds.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pntd.0000265 એક્યુટ “શિસ્ટોસોમા મેનસોની “ ચેપ સિસ્ટમેટિક શિવ ક્લેડ સી હેસુસ મેકાક્યુસમાં મ્યુકોસાલ વાયરસ એક્સપોઝર] ''બાદ સંશયમાં વધારો કરે છે પીએલઓએસ નેગલેક્ટેડ ટ્રોપીકલ ડિસીઝ ''ડીઓઆઇઃ10.1371/journal.pntd.0000265</ref>ની રેખાઓને નુકસાન કરે છે તેવી એક એવી શક્યતાનું સંશોધન થઇ રહ્યું છે. === રક્તમાં જન્મેલા ચેપી તત્વો જાહેર કરવા === [[ચિત્ર:AIDS Poster If You're Dabbling in Drugs 1989.jpg|thumb|250px|સીડીસી પોસ્ટર જે દવાના ઉપયોગ સાથે સંકળાયેલી એઇડ્ઝના જોખમ અંગે પ્રકાશ પાડે છે.]] આ ટ્રાન્સમિશન માર્ગ ખાસ કરીને [[ઇન્ટ્રાવેનોસ દવા ઉપયોગ (રિક્રીશ્નલ)|ઇન્ટ્રાવેનોસ દવા]] ([[:en:Intravenous drug use (recreational)|intravenous drug]]) વપરાશકારો, [[હેમોફિલીયા|હેમોફિલીયાક્સ]] ([[:en:Haemophilia|hemophiliacs]])અને [[રક્ત તબદિલી]] ([[:en:blood transfusion|blood transfusion]])ના પ્રાપ્તિકર્તા અને રક્ત પેદાશોને લાગેવળગે છે. [[સિરીંજ]] ([[:en:syringe|syringe]])ની વહેચણી અને પુનઃવપરાશ એચઆઇવી ચેપ વાળા રક્ત સાથે ચેપ લગાડે છે, જે એચઆઇવીના ચેપમાટે મોટું જોખમ દર્શાવે છે. [[ઉત્તર અમેરિકા]] ([[:en:North America|North America]]), ચીન, અને [[પૂર્વ યુરોપ]] ([[:en:Eastern Europe|Eastern Europe]])માં સોંયની વહેંચણી એક તૃતીયાંશ નવા એચઆઇવી ચેપનું કારણ બને છે. એચઆઇવી ચેપવાળી વ્યક્તિમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલી સોયના એક વાર ભોંકાવાથી એચઆઇવીનો ચેપ લાગવાનું જોખમ આશરે 150માંથી એકમાં રહેલું છે. ( [[એઇડ્ઝ #ટ્રાન્સમિશન અને નિયંત્રણ|ઉપરોક્ત કોષ્ટક જુઓ]] ([[:en:AIDS#Transmission and prevention|see table above]]))[[પોસ્ટ એક્સપોઝર પ્રોફીલેક્સીસ]] ([[:en:Post-exposure prophylaxis|Post-exposure prophylaxis]]) સાથે એન્ટી એચઆઇવી દવા વધુ આ જોખમમાં ઘટાડો કરે છે. <ref name=Fan>{{ cite book | author =Fan H | year = 2005 | title =AIDS: science and society | chapterurl = | editor = Fan, H., Conner, R. F. and Villarreal, L. P. eds | edition = 4th | pages = | publisher =Jones and Bartlett Publishers | location = Boston, MA | id = ISBN 0-7637-0086-X }}</ref> જે લોકો [[ટાટુ]] ([[:en:tattoo|tattoo]]) અને [[શરીર પરના છૂંદણા|છૂંદણા]] ([[:en:Body piercing|piercings]])કરે છે અને કરાવે છે તે માર્ગે પણ લોકોને અસર થાય છે. [[સનાતન અગમચેતીઓ]] ([[:en:Universal precautions|Universal precautions]])સતત રીતે પેટા સહારન આફ્રિકા અને એશિયાના મોટા ભાગમાં એમ બન્નેમાં સતત અનુસરવામાં આવતી નથી, કેમ કે બન્નેમાં જાણકારી અને અપૂરતી તાલીમનો અભાવ હોય છે. [[ડબ્લ્યુએચઓ]] ([[:en:WHO|WHO]])ના અંદાજ અનુસાર પેટા સહારન આફ્રિકામાં તમામ એચઆઇવી ચેપ ધરાવનારાના આશરે 2.5 ટકા લોકોને બિનસલામત આરોગ્ય ઇન્જેક્શનો મારફતે ટ્રાન્સમિટ થયેલો હોય છે. <ref name=WHOJapan>{{cite web | publisher=[[World Health Organization|WHO]] | date=2003-03-17 | url=http://tokyo.usembassy.gov//e/p/tp-20030317a3.html | title=WHO, UNAIDS Reaffirm HIV as a Sexually Transmitted Disease | access-date=2006-01-17 | archive-date=2004-09-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20040930164823/http://tokyo.usembassy.gov//e/p/tp-20030317a3.html | url-status=bot: unknown }}</ref>આના કારણે [[યુનાઇટેડ નેશન્સ જનરલ એસેમ્બલી]] ([[:en:United Nations General Assembly|United Nations General Assembly]])એ વિશ્વના રાષ્ટ્રોને એવી વિનંતિ કરી છે કે તેઓ આરોગ્ય કામદારો <ref>{{cite web |url=http://data.unaids.org/pub/Report/2007/20070925_advocacy_grne2_en.pdf |title=Financial Resources Required to Achieve, Universal Access to HIV Prevention, Treatment Care and Support |access-date=2008-04-11 |publisher=UNAIDS |format=pdf |work= |archive-date=2008-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317170734/http://data.unaids.org/pub/Report/2007/20070925_advocacy_grne2_en.pdf |url-status=dead }}</ref>દ્વારા ટ્રાન્સમિટ થતા એચઆઇવીને રોકવા અગમચેતી લે. [[રક્ત તબદિલી]] ([[:en:blood transfusion|blood transfusion]]) પ્રાપ્તિકર્તામાં એચઆઇવી ટ્રાન્સમિટ થવાનું જોખમ વિકસિત દેશોમાં અત્યંત ઓછું છે જ્યાં સુધરેલી દાતા પસંદગી અને એચઆઇવી સ્ક્રીનીંગ હાથ ધરવામાં આવે છે.જોકે [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા|ડબ્લ્યુએચઓ]] ([[:en:World Health Organization|WHO]])ના અનુસાર, વિશ્વની વસતી કે પ્રતિકાર કરવાન શક્તિ ધરાવતી નથી તેઓ સલામત રક્ત મેળવી શકતા નથી અને વૈશ્વિક એચઆઇવી ચેપના 5%થી 10% લોકો ચેપયુક્ત રક્ત તબદિલી અને રક્ત પેદાશો <ref name=WHO070401>{{cite web | publisher=[[World Health Organization|WHO]] | year=2001 | url=http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html | title=Blood safety....for too few | access-date=2006-01-17 | archive-date=2005-01-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050117092135/http://www.who.int/inf-pr-2000/en/pr2000-25.html | url-status=dead }}</ref>વાળા હોય છે. === પેરીનેન્ટલ (એકથી પાંચ મહિના પહેલા થતું)ટ્રાન્સમિશન === માતામાંથી બાળકમાં વાયરસનું ટ્રાન્સમિશન ''[[ઇન યુટેરો (ગર્ભમાં)|ગર્ભમાં]] ([[:en:in utero|in utero]])''ગર્ભાવસ્થાના છેલ્લા સપ્તાહો અને બાળકજન્મ દરમિયાન થાય છે. સારવારની ગેરહાજરીમાં ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માતા અને બાળક વચ્ચેનો ટ્રાન્સમિશન દર, શ્રમ અને ડિલીવરી 25 ટકા છે. આમ છતાં જ્યારે માતા એન્ટિરિટ્રોવાયરલ થેરાપી લે અને [[ઉદરનો ભાગ|ઉદરના ભાગ]] ([[:en:caesarean section|caesarean section]])માંથી જન્મ આપે ત્યારે ટ્રાન્સમિશનનો દર ફક્ત 1% <ref name=Coovadia />છે. જન્મ સમયે માતાના વાયરલ લોડ દ્વારા ચેપનું જોખમ રહેલું છે, જેમ વાયરલ લોડ ઊંચો હોય તેમ ઊંચુ જોખમ રહેલું છે. [[છાતીનું ધાવણ]] ([[:en:Breastfeeding|Breastfeeding]])પણ ટ્રાન્સમિશનનું ચાર ટકા<ref name=Coovadia2>{{ cite journal | author=Coovadia HM, Bland RM| title=Preserving breastfeeding practice through the HIV pandemic | journal=Trop. Med. Int. Health. | year=2007| pages=1116–1133 | volume=12 | issue=9 | pmid=17714431 }}</ref> જોખમ વધારે છે. === ગેરમાન્યતાઓ === {{Main|HIV/AIDS વિશે ગેરમાન્યતાઓ}} એચઆઇવી/એઇડ્ઝની આસપાસ અસંખ્ય ખોટા ખ્યાલો ઊભા થયા છે. તેમાં ત્રણ સામાન્ય ખ્યાલો એ છે કે એઇડ્ઝ માત્ર મળવાથી થાય છે, કુંવારીકા સાથે એઇડ્ઝનો ઉકેલ લાવશે અને એચઆઇવી ફક્ત હોમોસેક્સ્યુઅલ માણસોને અને ડ્રગ લેનારાઓને જ થાય છે. અન્ય એક ખોટો ખ્યાલ એ છે કે તેજસ્વી માણસો સાથે પીડાવીહીન જનન એઇડ્ઝના ચેપમાં પરિણમે છે અને હોમોસેક્સ્યુઅલીટી અને એચઆઇવીની શાળાઓમાં મુક્ત ચર્ચા હોમોસેક્સ્યુઅલીટી અને એઇડ્ઝના દરમાં વધારો કરશે. <ref>{{cite book |author=Blechner MJ |title=Hope and mortality: psychodynamic approaches to AIDS and HIV |publisher=Analytic Press |location=Hillsdale, NJ |year=1997 |isbn=0-88163-223-6 }}</ref> == પેથોસિયોકોલોજી == એઇડ્ઝની પેથોસાયકોલોજી ગૂચવણભરી છે, કેમ કે તેમાં તમામ [[લક્ષણો]] ([[:en:syndrome|syndrome]]). આવી જાય છે. <ref name="pmid8040596">{{cite journal |author=Guss DA |title=The acquired immune deficiency syndrome: an overview for the emergency physician, Part 1 |journal=J Emerg Med |volume=12 |issue=3 |pages=375–84 |year=1994 |pmid=8040596 |doi= }}</ref>અંતે તો એચઆઇવીને કારણે સીડી4 ⁺ ટી હેલ્પર લીમ્ફોસાયટસમાં ઘટાડો થઇને એઇડ્ઝ થાય છે. તેના કારણે પ્રતિકાર વ્યવસ્થામાં નરમાઇ આવે છે અને [[તકવાદી ચેપ]] ([[:en:opportunistic infection|opportunistic infection]])ને આમંત્રણ આપે છે. પ્રતિકાર પ્રતિભાવ માટે ટી લીમ્ફોસાયટ્સ આવશ્યક છે અને તેમના વિના શરીર ચેપ સામે લડી શકતું નથી અથવા કેન્સર સેલને મારી શકતું નથી. સીડી4⁺ ટી સેલ ઘટાડાની પદ્ધતિ એક્યુટ અને ક્રોનિક તબક્કાઓ<ref name="pmid16679064">{{cite journal |author=Hel Z, McGhee JR, Mestecky J |title=HIV infection: first battle decides the war |journal=Trends Immunol. |volume=27 |issue=6 |pages=274–81 |year=2006 |month=June |pmid=16679064 |doi=10.1016/j.it.2006.04.007 |url=}}</ref>માં અલગ પડે છે. એક્યુટ તબક્કા દરમિયાન એચઆઇવી દ્વારા ઉત્પન્ન કરાયેલા સેલ લીસીસ અને [[સાયટોટોક્સીક ટી સેલ્સ (સેલમાં ટોક્સીકને લગતું)|સાયટોટોક્સીક ટી સેલ્સ]] ([[:en:cytotoxic T cells|cytotoxic T cells]]) દ્વારા ચેપી સેલને મારવા તે સીડી4⁺ટી સેલ ઘટાડાને જવાબદાર છે. જોકે તેના માટે [[એપોપ્ટોસીસ]] ([[:en:apoptosis|apoptosis]]) પણ એક પરિબળ હોઇ શકે છે. ક્રોનિક તબક્કા દરમિયાન નવા ટી સેલ ઉત્પન્ન કરવાની પ્રતિકાર વ્યવસ્થાની ક્ષમતાનું ધીમ ધીમે ક્ષીણ થવાની સાથે સામાન્ય પ્રતિકાર એક્ટીવેશનના પરિણામો સીડી4 CD4⁺ટી સેલ ક્રમાંકમાં જવાબદાર હોવાનું દેખાય છે. જે વ્યક્તિને ચેપ લાગ્યો હોય તેના અમુક વર્ષો પછી પણ એઇડ્ઝના પ્રતિકાર ઉણપના લક્ષણો દેખા ન દે, તો મોટા ભાગના સીડી4⁺ટી સેલનું નુકસાન ચેપના પ્રથમ સપ્તાહો દરમિયાન જ ખાસ કરીને ઇનટેસ્ટીનલ મ્યુકોસામાં થાય છે, જે શરીર<ref name="pmid15365095">{{cite journal |author=Mehandru S, Poles MA, Tenner-Racz K, Horowitz A, Hurley A, Hogan C, Boden D, Racz P, Markowitz M |title=Primary HIV-1 infection is associated with preferential depletion of CD4⁺ T lymphocytes from effector sites in the gastrointestinal tract |journal=J. Exp. Med. |volume=200 |issue=6 |pages=761–70 |year=2004 |month=September |pmid=15365095 |doi=10.1084/jem.20041196 |url=}}</ref>માં મળી આવેલા મોટા ભાગના લીમ્ફોસાયટ્સ સંભાળ લે છે. પસંદગીયુક્ત મ્યુકોસલ સીડી4 ⁺ટી સેલનું નુકસાન એ છે કે મોટા ભાગના મ્યુકોસલ સીડી4 ⁺ટી સેલ્સ સીસીઆર5 કોરસેપ્ટર દર્શાવે છે, જ્યાં બ્લડસ્ટ્રીમમાં રહેલો સીડી4 ⁺ટી સેલ્સનો નાનો ભાગ તે પ્રમાણે કરે છે.<ref name="pmid15365096">{{cite journal |author=Brenchley JM, Schacker TW, Ruff LE, Price DA, Taylor JH, Beilman GJ, Nguyen PL, Khoruts A, Larson M, Haase AT, Douek DC |title=CD4⁺ T cell depletion during all stages of HIV disease occurs predominantly in the gastrointestinal tract |journal=J. Exp. Med. |volume=200 |issue=6 |pages=749–59 |year=2004 |month=September |pmid=15365096 |doi=10.1084/jem.20040874 |url=}}</ref> એચઆઇવી સીડી4⁺ સેલ્સનો એક્યુટ ચેપ હોય ત્યારે મેળવે છે અને નાશ કરે છે. સંજોગોવશાત્ તીવ્ર પ્રતિકાર પ્રતિભાવ ચેપને નિયંત્રિત કરે છે અને ક્લિનીકલી ગુપ્ત કેસ તરફ આગળ ધપે છે. જોકે, મ્યુકોસલ ટિસ્યુસમાં સીડી4 ⁺ટી સેલ્સ જીવ માટે જોખમને પ્રારંભમાં રોકતા હોવા છતા ચેપ દરમિયાન ઘટતા રહે છે. સતત એચઆઇવી નકલ સામાન્ય પ્રતિકાર એક્ટીવેશનમાં પરિણમે છે, જે ક્રોનિક તબક્કા <ref name="pmid18161758">{{cite journal |author=Appay V, Sauce D |title=Immune activation and inflammation in HIV-1 infection: causes and consequences |journal=J. Pathol. |volume=214 |issue=2 |pages=231–41 |year=2008 |month=January |pmid=18161758 |doi=10.1002/path.2276 |url=}}</ref>દરમિયાન સતત રહે છે. પ્રતિકાર એક્ટીવેશન કે જે વધેલા પ્રતિકાર સેલ્સના એક્ટીવેશન અને પ્રોઇન્ફ્લેમેટરી [[સાયટોકીન્સ]] ([[:en:cytokines|cytokines]])ના છૂટા થવાથી પ્રતિબિંબીત થાય છે, તે વિવિધ એચઆઇવી જેન પ્રોડક્ટોની ગતિવિધિ અને એચઆઇવી નકલની આગળ ધપી રહેલી પ્રક્રિયાને પ્રતિકાર પ્રતિભાવનું પરિણામ છે. તેનુ અન્ય એક કારણ એ છે કે રોગ<ref name="pmid17115046">{{cite journal |author=Brenchley JM, Price DA, Schacker TW, Asher TE, Silvestri G, Rao S, Kazzaz Z, Bornstein E, Lambotte O, Altmann D, Blazar BR, Rodriguez B, Teixeira-Johnson L, Landay A, Martin JN, Hecht FM, Picker LJ, Lederman MM, Deeks SG, Douek DC |title=Microbial translocation is a cause of systemic immune activation in chronic HIV infection |journal=Nat. Med. |volume=12 |issue=12 |pages=1365–71 |year=2006 |month=December |pmid=17115046 |doi=10.1038/nm1511 |url=}}</ref> ના એક્યુટ તબક્કા દરમિયાન મ્યુકોસલ સીડી4 ⁺ટી સેલ્સના ઘટાડાને કારણે મ્યુકોસલ બેરિયરની પ્રતિકાર દેખરેખ વ્યવસ્થા તૂટી જાય છે. તેના કારણે ગટ્સ નોર્મલ ફ્લોરાની માઇક્રોબાયલ કોમ્પોનન્ટની પ્રતિકાર વ્યવસ્થા પદ્ધતિસર રીતે ખુલ્લી પડી જાય છે, જે તંદુરસ્ત વ્યક્તિમાં મ્યુકોસલ પ્રતિકાર વ્યવસ્થાને તપાસ હેઠળ રાખવામાં આવે છે. ટી સેલ્સનું એક્ટીવેશન અને તેમાં અનેકગણો વધારો થવો તે પ્રતિકાર એક્ટીવેશનમાંથી પરિણમે છે અને તે એચઆઇવી ચેપ માટે નવો લક્ષ્યાંક પૂરો પાડે છે. જોકે, રક્તમાં સીડી4 ⁺ટી સેલના ફક્ત 0.01-0.10% ચેપી હોવાથી સીડી4 ⁺ટીસેલ્સના દેખીતા ઘટાડા માટે એચઆઇવી દ્વારા સીધી રીતે મારવામાં આવે છે તે જ જવાબદાર નથી. સીડી4⁺ટી સેલના નુકસાનનું મોટું કારણ તેમની એપોપ્ટોસીસની વધુ પડતી શંકાનું પરિણામ હોય તેમ જણાય છે. જ્યારે પ્રતિકાર વ્યવસ્થા ચાલુ રહે છે. જતા રહ્યા હોય તેવા ટી સેલને સ્થાને નવા ટી સેલ્સ [[થીમુસ|થાયમુસ]] ([[:en:thymus|thymus]]) દ્વારા સતત ઉત્પન્ન કરવામાં આવતા હોવાથી એચઆઇવી દ્વારા તેની [[થાયમોસાયટ્સ]] ([[:en:thymocytes|thymocytes]])ના સીધા ચેપ મારફતે થાયમુસની પુનઃપેદા કરવાની ક્ષમતા ધીમે ધીમે નાશ પામતી જાય છે. અમુકવખતે એઇડ્ઝમાં પરિણમતા જતા રહેલા પ્રતિકાર પ્રતિભાવને પૂરતા પ્રમાણમાં જાળવી રાખવા માટે સીડી4 ⁺ટીસેલ્સના ઓછામાં ઓછા ક્રમાંકો જરૂરી છે. === અસરગ્રસ્ત સેલ્સ === કોઇ પણ માર્ગે પ્રવેશતો [[વાયરસ]] ([[:en:virus|virus]]) મુખ્યત્વે નીચેના સેલ્સ<ref> હર્ષ મોહન દ્વારા પેથોલોજીની પુસ્તિકા, આઇએસબીન 81-8061-2</ref> પર અસર કરે છે * [[લીમ્ફોરેટિક્યુલર વ્યવસ્થા]] ([[:en:Lymphoreticular system|Lymphoreticular system]]) ** સીડી₄ +[[હેલ્પર સેલ્સ|ટી-હેલ્પર સેલ્સ]] ([[:en:T-Helper cells|T-Helper cells]]) ** સીડી₄+ [[માક્રોફેજ]] ([[:en:Macrophage|Macrophage]]) ** સીડી₄+[[મોનોસાયટ]] ([[:en:Monocyte|Monocyte]]) ** [[બી-લીમ્ફોસાયટ્સ]] ([[:en:B-lymphocytes|B-lymphocytes]]) * ચોક્કસ પ્રકારના [[એન્ડોથેલીઅલ]] ([[:en:endothelial|endothelial]]) સેલ્સ * [[સેન્ટ્રલ નર્વસ સિસ્ટમ]] ([[:en:Central nervous system|Central nervous system]]) ** નર્વસ સિસ્ટમના [[માઇક્રોગ્લીયા]] ([[:en:Microglia|Microglia]]) ** [[એસ્ટ્રોસાયટ્સ]] ([[:en:Astrocytes|Astrocytes]]) ** [[ઓલીંગોડેન્ડ્રોસાયટ્સ]] ([[:en:Oligodendrocytes|Oligodendrocytes]]) ** [[ન્યૂરોન્સ]] ([[:en:Neurones|Neurones]]) –[[સાયટોકીન્સ]] ([[:en:cytokines|cytokines]])અને [[જીપી-120|જીપી 120]] ([[:en:gp-120|gp-120]])ની આડકતરી ક્રિયા દ્વારા ==== અસર ==== [[વાયરસ]] ([[:en:virus|virus]])ની [[સાયપેથિક અસર|સાયટોપેથિક અસર]] ([[:en:cytopathic effect|cytopathic effect]]) છે પરંતુ, તે કેવી રીતે કરે છે તે હજુ સુધી સ્પષ્ટ થયું નથી. છતા, તે આ સેલ્સમાં લાંબા ગાળા સુધી બિનકાર્યરત રહી શકે છે. સીડી₄– જીપી 120ના મેળાપીપણા<ref> હર્ષ મોહન દ્વારા પેથોલોજી પરની પુસ્તિકા, આઇએસબીએન 81-8061-368-2</ref>ને કારણે અસર કાલ્પનિક છે. * એચઆઇવી વાયરસની સૌથી મોટી અસર એ છે કે તેના ટી હેલ્પર સેલ નિષ્ફળ છે અને સેલનો નાશ કરે છે. સેલ સરળ રીતે મરી ગયા હોય છે અથવા ઓછા કાર્યને કારણે અસંતુલીત હોય છે (તે વિદેશી [[એન્ટિજેન્સ]] ([[:en:antigens|antigens]])ને પ્રતિભાવ આપતા નથી.)ચેપી બી સેલ્સ પૂરતા એન્ટિબોડી ઉત્પન્ન કરતા નથી. આમ પ્રતિકાર વ્યવસ્થા તૂટી પડે છે જે જાણીતા એઇડ્ઝ કોમ્પ્લીકેશન જેમ કે ચેપ અને નિયોપ્લાઝ્મા (વાઇડ સુપ્રા) * સીએનએસના સેલ્સના ચેપને કારણે એક્યુટ [[એસેપ્ટીક મેનિનજાઇટીસ]] ([[:en:aseptic meningitis|aseptic meningitis]]), સબએક્યુટ [[એન્સેફાલીટીસ]] ([[:en:encephalitis|encephalitis]]), વેક્યુલર માયઇલોપથી અને [[પેરિફેરલ ન્યુરોપેથી|પેરિફેરલ ન્યુરોપથી]] ([[:en:peripheral neuropathy|peripheral neuropathy]])માં પરિણમે છે. પાછળથી તેના લીધે [[એઇડ્ઝનો ઉન્માદ|એઇડ્ઝ ઉન્માદ]] ([[:en:AIDS dementia|AIDS dementia]]) કોમ્પ્લેક્સમાં પણ પરિણમે છે. * સીડી₄-જીપી120 મેળાપીપણા (વાઇડ સુપ્રા)ને કારણે અન્ય વાયરસો જેમ કે [[સાયટોમેગાલોવાયરસ]] ([[:en:Cytomegalovirus|Cytomegalovirus]]), [[હિપેટાઇટીસ વાયરસ]] ([[:en:Hepatitis virus|Hepatitis virus]]), [[હર્પીસ સિમ્પ્લેક્સ]] ([[:en:Herpes simplex|Herpes simplex]]) વાયરસ, વગેરે. આ વાયરસ વધુ સેલ નુકસાનમાં પરિણમે છે એટલે કે સાયટોપેથી ==== મોલેક્યુલર બેઝીસ ==== વિગતો માટે, જુઓઃ * [[એઇડ્ઝનું માળખું અને વંશસૂત્ર]] ([[:en:Structure and genome of HIV|Structure and genome of HIV]]) * [[એચઆઇવી #નકલ અને ટ્રાન્સક્રિપ્શન|એચઆઇવી નકલ સાયકલ]] ([[:en:HIV#Replication_and_transcription|HIV replication cycle]]) * [[એચઆઇવી પ્રતિભાવ]] ([[:en:HIV tropism|HIV tropism]])'' == નિદાન == એચઆઇવીનો ચેપ લાગ્યો હોય તેવી જે તે વ્યક્તિમાં એઇડ્ઝનું નિદાન ચોક્કસ સંકેતો અથવા લક્ષણો પર આધારિત છે. 5, જૂન, 1981થી [[ટ્રાન્સમિશન અને રોગના નિયંત્રણ માટેની મેડીકલની શાખા|એપિડેમીયોલોજીકલ]] ([[:en:epidemiology|epidemiological]])દેખરેખ જેમ કે [[બેન્ગુઇ વ્યાખ્યા]] ([[:en:Bangui definition|Bangui definition]])અને [[1994 વિસ્તરિત વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા એઇડ્જ કેસ વ્યાખ્યા|1994 વિસ્તરિત વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા એઇડ્ઝ કેસ વ્યાખ્યા]] ([[:en:1994 expanded World Health Organization AIDS case definition|1994 expanded World Health Organization AIDS case definition]])માટે વિવિધ વ્યાખ્યાઓ વિકસાવવામાં આવી છે. જોકે આ વ્યવસ્થાઓ માટે દર્દીઓના ક્લિનીકલ તબક્કાઓનો વિચાર કરવામાં આવ્યો ન હતો કેમ કે તે ક્યાં તો સંવેદનશીલ નથી, અથવા તો ચોક્કસ નથી. વિકસતા દેશોમાં [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] ([[:en:World Health Organization|World Health Organization]])ક્લિનીકલ અને લેબોરેટરી ડેટાનો ઉપયોગ કરીને એચઆઇવી ચેપ અને રોગ માટે વ્યવસ્થા તૈયાર કરે છે અને તે વિકસિત દેશોમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે, [[રોગ નિયંત્રણ અને અવરોધક કેન્દ્ર|રોગ નિયંત્રણ કેન્દ્ર]] ([[:en:Centers for Disease Control and Prevention|Centers for Disease Control]]) (સીડીસી) વર્ગીકરણ પદ્ધતિ ઉપયોગમાં લેવાય છે. === ડબ્લ્યુએચઓ રોગ તબક્કાયુક્ત (સ્ટેજીંગ) પદ્ધતિ === 1990માં [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]] ([[:en:World Health Organization|World Health Organization]]) (ડબ્લ્યુએચઓ)એ એચઆઇવી-1 <ref name=WHO>{{ cite journal | author=World Health Organization | title=Interim proposal for a WHO staging system for HIV infection and disease | journal=WHO Wkly Epidem. Rec. | year=1990 | pages=221–228 | volume=65 | issue=29 | pmid=1974812 }}</ref>ચેપ લાગેલા દર્દીઓ માટે આ ચેપ અને સ્થિતિને સ્ટેજીંગ પદ્ધતિ બન્નેને ભેગા કરીને અમલમાં લાવી હતી.સપ્ટેમ્બર 2005માં તેમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. આમાંની મોટા ભાગની સ્થિતિઓ [[તકવાદી ચેપ]] ([[:en:opportunistic infection|opportunistic infection]])ની છે, જેની તંદુરસ્ત વ્યક્તિઓમાં સારવાર થઇ શકે છે. * સ્ટેજ-I: એચઆઇવી ચેપ [[એસામ્પ્ટોમેટિક]] ([[:en:asymptomatic|asymptomatic]]) છે અને તેને એઇડ્ઝ તરીકે અલગ પાડવામાં આવ્યા નથી. * સ્ટેજ-II: જેમાં નજીવા [[મ્યુકોસ મેમ્બ્રેન|મ્યુકોક્યુટનિયસ]] ([[:en:Mucous membrane|mucocutaneous]]) દેખાવ અને વારંવારના [[અપર રેસ્પીરેટોરી ટ્રેક્ટ]] ([[:en:upper respiratory tract|upper respiratory tract]])ચેપનો સમાવેશ થાય છે. * સ્ટેજ III: જેમાં નહી સમજાવેલા [[ક્રોનિક (મેડિકલ)|ક્રોનિક]] ([[:en:Chronic (medical)|chronic]]) [[ઝાડા]] ([[:en:diarrhea|diarrhea]])<!--STOP CHANGING THIS: this article is written in American English throughout. -->એક મહિનાથી લાંબા ગાળા માટે, ગંભીર બેક્ટેરીયલ ચેપ અને [[પલ્મોનરી]] ([[:en:pulmonary|pulmonary]])ટ્યૂબરક્યુલોસીસનો સમાવેશ થાય છે. * સ્ટેજ IV: જેમાં [[મગજ]] ([[:en:brain|brain]])નું [[ટોક્સોપ્લાઝ્મોસીસ]] ([[:en:toxoplasmosis|toxoplasmosis]]), [[એસોફાગુસ|ઇસોફાગુસ]] ([[:en:esophagus|esophagus]])નું [[કેન્ડિડાયાસીસ]] ([[:en:candidiasis|candidiasis]]), [[વર્ટેબ્રેટ ટ્રાચ|ટ્રાચ]] ([[:en:Vertebrate trachea|trachea]]), [[બ્રોન્ચી]] ([[:en:bronchi|bronchi]])અથવા [[સ્નાયુ]] ([[:en:lung|lung]])અને [[કાપોસીનું કેન્સર]] ([[:en:Kaposi's sarcoma|Kaposi's sarcoma]])નો સમાવેશ થાય છે; આ રોગો એઇડ્ઝનો સંકેત આપે છે. === સીડીસી વર્ગીકરણ પદ્ધતિ === એઇડ્ઝની બે વ્યાખ્યાઓ છે, બન્ને [[રોગ નિયંત્રણ અને અવરોધક કેન્દ્ર|રોગ નિયંત્રણ અને અવરોધ કેન્દ્ર]] ([[:en:Centers for Disease Control and Prevention|Centers for Disease Control and Prevention]]) (સીડીસી) દ્વારા આપવામાં આવી છે.એઇડ્ઝની સાથે સંકળાયેલા રોગોનો ઉપયોગ કરીને એઇડ્ઝનો ઉલ્લેખ એ જૂની વ્યાખ્યા છે, ઉદા. તરીકે, [[લીમ્ફાડેનોપથી]] ([[:en:lymphadenopathy|lymphadenopathy]]), જે રોગ બાદ મૂળભૂત વાયરસ<ref name=MMWR1982a>{{ cite journal | author=Centers for Disease Control (CDC) | title=Persistent, generalized lymphadenopathy among homosexual males. | journal=MMWR Morb Mortal Wkly Rep. | year=1982 | pages=249–251 | volume=31| issue=19 | pmid=6808340 }}</ref><ref name=Barre>{{cite journal | author=Barré-Sinoussi F, Chermann JC, Rey F, et al | title=Isolation of a T-lymphotropic retrovirus from a patient at risk for acquired immune deficiency syndrome (AIDS) | journal=Science | year=1983 | pages=868–871 | volume=220 | issue=4599 | pmid=6189183 | doi=10.1126/science.6189183 | format= }}</ref>ના નામે ઓળખાતા એચઆઇવીની શોધ કરે છે. 1993માં જે લોકોમાં રક્તથી સીડી4⁺ ટી સેલ કાઉન્ટ એમએલદીઠ 200થી નીચે હોય અથવા તમામ [[લીમ્ફોસાયટ]] ([[:en:lymphocyte|lymphocyte]])<ref name=MMWR>{{ cite web | publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention|CDC]] | year=1992 | url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00018871.htm | title=1993 Revised Classification System for HIV Infection and Expanded Surveillance Case Definition for AIDS Among Adolescents and Adults | access-date = 2006-02-09 }}</ref>.ના 14 ટકા હોય તેવા એચઆઇવી પોઝીટીવ લોકોને સમાવી લેવા માટે સીડીસીએ એઇડ્ઝની પોતાની વ્યાખ્યાને વિસ્તૃત બનાવી હતી. [[વિકસિત દેશો]] ([[:en:Developed country|developed countries]])માં નવા એઇડ્ઝના કેસોમાથી મોટા ભાગના ક્યાંતો આ વ્યાખ્યાનો ઉપયોગ કરે છે અથવા સીડીસીની 1993ની પહેલાની વ્યાખ્યાનો ઉપયોગ કરે છે. સીડી4⁺ ટી સેલ કાઉન્ટ રક્તના એમએલદીઠ 200થી ઉપર ગયા હોવા છતા અથવા અન્ય એઇડ્ઝની વ્યાખ્યાવાળી માંદગીનો ઉપચાર કરાયો હોવા છતાં સારવાર બાદ એઇડ્ઝનું નિદાન હજુ પણ ઉભુ જ છે. === એચઆઇવી પરીક્ષણ === ઘણા લોકોને પોતે એચઆઇવી<ref name=Kumaranayake> {{cite journal | author=Kumaranayake L, Watts C | title= Resource allocation and priority setting of HIV/AIDS interventions: addressing the generalized epidemic in sub-Saharan Africa | journal=J. Int. Dev. | year=2001 | pages=451–466 | volume=13 | issue=4 | doi=10.1002/jid.798}}</ref>નો ચેપ ધરાવે છે તેની જાણ હોતી નથી. આફ્રિકામાં સેક્સ્યુઅલી સક્રિય 1% કરતા ઓછી શહેરી વસતીનું પરીક્ષણ કરાયું હતું અને આ પ્રમાણ ગ્રામિણ વસતીમાં નીચુ છે. વધુમાં, ફક્ત 0.5 ટકા જ ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ શહેરી આરોગ્ય સવલતોની મૂલાકાત લે છે જેમને સલાહ અપાય છે, પરીક્ષણ કરાય છે અથવા તેમના પરીક્ષણ પરિણામો લે છે. ફરીથી, આ પ્રમાણ ગ્રામિણ આરોગ્ય સવલતો<ref name=Kumaranayake/>માં નીચુ છે. તેથી, [[રક્ત દાતા]] ([[:en:donor blood|donor blood]])અને રક્ત પ્રોડક્ટો જે દવામાં વપરાય. છે અને મેડિકલ સંશોધનોનું એચઆઇવી માટે સ્ક્રીનીંગ થાય છે. એચઆઇવી પરીક્ષણો સામાન્ય રીતે રક્ત ધરાવતી નસોમાં હાથ ધરવામાં આવે છે. અસંખ્ય લેબોરેટરીઓ ''ચતુર્થ પેઢી ''સ્ક્રીનીંગ પરીક્ષણો વાપરે છે, જે એન્ટી એચઆઇવી એન્ટીબોડી (આઇજીજી અને આઇજીએમ) અને એચઆઇવી પી24 એન્ટિજેન શોધી કાઢે છે.દર્દીમાં એચઆઇવી એન્ટીબોડી અથવા એન્ટિજેન મળી આવવા તે અગાઉ નેગેટીવ તરીકે ઓળખાતું હતું, જે એચઆઇવી ચેપનો પૂરાવો છે. જેમનું પ્રથમ નિદર્શન એચઆઇવી ચેપનો સંકેત આપે છે તેણે પરિણામી ખાતરી કરવા માટે બીજા રક્ત નમૂના પર ફરીથી પરીક્ષણ કરાવવું પડશે. [[વિન્ડો પિરીયડ]] ([[:en:window period|window period]]) (પ્રાથમિક ચેપ અને શોધી કરી શકાય તેવા ચેપની સામેના એન્ટિબોડીઝના વિકાસ વચ્ચેનો ગાળો)અલગ પડી શકે છે કેમ કે તે [[સેરોકન્વર્ઝન|સેરોકન્વર્ટ]] ([[:en:seroconversion|seroconvert]]) અને પોઝીટીવ પરીક્ષણ માટે 3 અનેએનડેશ, 6અનેએનબીએસપી મહિનાઓ લઇ શકે છે.પોલીમિયર્સ (એન્ઝીમ)ચેઇન રિયેક્શનનો ઉપયોગ કરીને વાયરસ ગ્રહણ કરતા ([[પીસીઆર]] ([[:en:PCR|PCR]])) વિન્ડો પિરીયડ દરમિયાન શક્ય છે અને પૂરાવાઓ સુચવે છે કે ફોર્થ જનરેશન ઇઆઇએ સ્ક્રીનીંગ પરીક્ષણનો ઉપયોગ કરતી વખતે ઘણીવાર વહેલાસર ચેપ શોધી શકાય છે. પીસીઆર દ્વારા મેળવવામાં આવેલા પોઝીટીવ પરિણામોને એન્ટીબોડી પરીક્ષણો દ્વારા સમર્થન અપાયું છે.<ref name="pmid16706742">{{cite journal |author=Weber B |title=Screening of HIV infection: role of molecular and immunological assays |journal=Expert Rev. Mol. Diagn. |volume=6 |issue=3 |pages=399–411 |year=2006 |pmid=16706742 |doi=10.1586/14737159.6.3.399 |url= }}</ref> એચઆઇવી પોઝીટીવ માતામાંથી જન્મેલા [[નિયોનેટ્સ (જન્મથી ચાર સપ્તાહ સુધીનું બાળક)|નિયોનેટ્સ]] ([[:en:neonates|neonates]])માં ચેપ માટે એચઆઇવી પરીક્ષણના નિયમિત ઉપયોગનો કોઇ મતલબ નથી, કેમ કે બાળકના રક્તમાં મેટરનલ થી લઇને એચઆઇવીની હાજરી હોય છે.એચઆઇવી ચેપ ફક્ત પીસીઆર દ્વારા નિદાન થઇ શકે છે, તેમજ બાળકના [[લીમ્ફોસાયટ]] ([[:en:lymphocyte|lymphocyte]])માં એચઆઇવી પ્રો વાયરલ ડીએનએનું પરીક્ષણ કરવામાં આવે છે.<ref name="pmid11791341">{{cite journal |author=Tóth FD, Bácsi A, Beck Z, Szabó J |title=Vertical transmission of human immunodeficiency virus |journal=Acta Microbiol Immunol Hung |volume=48 |issue=3-4 |pages=413–27 |year=2001 |pmid=11791341 |doi=10.1556/AMicr.48.2001.3-4.10 }}</ref> == અવરોધક == {| class="prettytable" style="float:right; font-size:85%; margin-left:15px;" |- bgcolor="#efefef" |+એક્સપોઝર માર્ગે <ref name=MMWR3>{{ cite journal | author=Smith DK, Grohskopf LA, Black RJ, et al | title=Antiretroviral Postexposure Prophylaxis After Sexual, Injection-Drug Use, or Other Nonoccupational Exposure to HIV in the United States | journal=MMWR | year=2005 | pages=1–20 | volume=54 | issue=RR02 | url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr5402a1.htm#tab1 }}</ref>એચઆઇવીના હસ્તાંતરણ<br /> માટે દર કાર્ય જોખમ માટેનો અંદાજ |- bgcolor="#efefef" ! સ્ટાઇલ=”પહોળાઇઃ 100 પીએક્સ” એબીબીઆર=”માર્ગ”|એક્સપોઝર રુટ !સ્ટાઇલ=”પહોળાઇઃ 130 પીએક્સ” એબીબીઆર=”ચેપ”|ચેપ સ્ત્રોત મારફતે 10,000 <br />દીઠ એક્સપોઝર<br /> અંદાજિત ચેપ |- !સ્ટાઇલ=“ટેક્સ્ટ એલાઇનઃ લેફ્ટ” | Blood Transfusion |9,000<ref name=Donegan>{{ cite journal | author=Donegan E, Stuart M, Niland JC, et al | title=Infection with human immunodeficiency virus type 1 (HIV-1) among recipients of antibody-positive blood donations | journal=Ann. Intern. Med. | year=1990 | pages=733–739 | volume=113 | issue=10 | pmid=2240875 }}</ref> |- ! સ્ટાઇલ=“ટેક્સ્ટ એલાઇનઃ લેફ્ટ” | બાળકજન્મ |2,500<ref name=Coovadia>{{ cite journal | author=Coovadia H | title=Antiretroviral agents—how best to protect infants from HIV and save their mothers from AIDS | journal=N. Engl. J. Med. | year=2004 | pages=289–292 | volume=351 | issue=3 | pmid=15247337 }}</ref> |- ! સ્ટાઇલ=“ટેક્સ્ટ એલાઇનઃ લેફ્ટ” |સોય વહેંચણી ઇન્જેક્શન દવા વપરાશ |67<ref name=Kaplan>{{ cite journal | author=Kaplan EH, Heimer R | title=HIV incidence among New Haven needle exchange participants: updated estimates from syringe tracking and testing data | journal=J. Acquir. Immune Defic. Syndr. Hum. Retrovirol. | year=1995 | pages=175–176 | volume=10 | issue=2 | pmid=7552482 }}</ref> |- !સ્ટાઇલ=“ટેક્સ્ટ એલાઇનઃ લેફ્ટ” |પર્ક્યુટેનિયસ નેડલ સ્ટિક |30<ref name=Bell>{{ cite journal | author=Bell DM | title=Occupational risk of human immunodeficiency virus infection in healthcare workers: an overview. | journal=Am. J. Med. | year=1997 | pages=9–15 | volume=102 | issue=5B | pmid=9845490 }}</ref> |- !સ્ટાઇલ=“ટેક્સ્ટ એલાઇનઃ લેફ્ટ” |રિસીપ્ટીવ આનલ ઇન્ટરકોર્સ ^* |50<ref name=ESG>{{ cite journal | author=European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | title=Comparison of female to male and male to female transmission of HIV in 563 stable couples | journal=BMJ. | year=1992 | pages=809–813 | volume=304 | issue=6830 | pmid=1392708 }}</ref><ref name=Varghese>{{ cite journal | author=Varghese B, Maher JE, Peterman TA, Branson BM,Steketee RW | title=Reducing the risk of sexual HIV transmission: quantifying the per-act risk for HIV on the basis of choice of partner, sex act, and condom use | journal=Sex. Transm. Dis. | year=2002 | pages=38–43 | volume=29 | issue=1 | pmid=11773877 }}</ref> |- !સ્ટાઇલ=“ટેક્સ્ટ-એલાઇનઃ લેફ્ટ” |ઇન્સર્ટિવ આનલ ઇન્ટરકોર્સ  |6.5<ref name=ESG /><ref name=Varghese /> |- !સ્ટાઇલ=“ટેક્સ્ટ-એલાઇનઃ લેફ્ટ” |રિસીપ્ટીવ પેનાઇલ વેજિનલ ઇન્ટરકોર્સ ^* |10<ref name=ESG /><ref name=Varghese /><ref name=Leynaert>{{ cite journal | author=Leynaert B, Downs AM, de Vincenzi I | title=Heterosexual transmission of human immunodeficiency virus: variability of infectivity throughout the course of infection. European Study Group on Heterosexual Transmission of HIV | journal=Am. J. Epidemiol. | year=1998 | pages=88–96 | volume=148 | issue=1 | pmid=9663408 }}</ref> |- !સ્ટાઇલ=“ટેક્સ્ટ-એલાઇનઃ લેફ્ટ”| ઇન્સર્ટિવ પેનાઇલ-વેજિનલ ઇન્ટરકોર્સ ^* |5<ref name=ESG /><ref name=Varghese /> |- !સ્ટાઇલ=“ટેક્સ્ટ-એલાઇનઃ લેફ્ટ”|રિસીપ્ટીવ ઓરલ ઇન્ટરકોર્સ ^*§ |1<ref name=Varghese /> |- !સ્ટાઇલ=“ટેક્સ્ટ-એલાઇનઃ લેફ્ટ”|ઇન્સર્ટિવ ઓરલ ઇન્ટરકોર્સ ^*§ |0.5<ref name=Varghese /> |- bgcolor="#efefef" !કોલ્સ્પન=5 સ્ટાઇલ=”બોર્ડર-રાઇટઃ ઓપીએક્સ;”, |^* કોન્ડોમનો ઉપયોગ થતો નથી તેવું માનીને </br> ^§ વ્ય્કિત પર અજમાવવામાં આવેલો સ્ત્રોત ઓરલ ઇન્ટરકોર્સ<br />નો ઉલ્લેખ કરે છે. |} એચઆઇવીના ત્રણ મુખ્ય ટ્રાન્સમિશન માર્ગોમાં [[સેક્સ્યુઅલ સંપર્ક]] ([[:en:sexual contact|sexual contact]]), ચેપ લાગેલા શરીરના પ્રવાહી અથવા ટિસ્યુનો સ્પર્શ, અને માતા દ્વારા [[ગર્ભ]] ([[:en:fetus|fetus]]) અથવા બાળકમાં [[પેરિનેટલ]] ([[:en:perinatal|perinatal]]) ગાળા દરમિયાન. ચેપ લાગેલા વ્યક્તિના [[લાળ|સલીવા]] ([[:en:saliva|saliva]]), [[આંસુ]] ([[:en:tears|tears]]),અને [[પેશાબ]] ([[:en:urine|urine]]) પરંતુ આ તમામ ગુપ્તતા દ્વારા ચેપના કોઇ કેસ રેકોર્ડ નથી અને ચેપનું જોખમ અવગણવા લાયક છે. <ref>{{cite web | url=http://www.avert.org/aids.htm | publisher=avert.org | title=Facts about AIDS & HIV | access-date=2007-11-30 | archive-date=2013-07-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130704193504/http://www.avert.org/aids.htm | url-status=dead }}</ref> === સેક્સ્યુઅલ સંપર્ક === મોટાભાગના એચઆઇવી ચેપ [[બેરબેક (કોન્ડોમ વિના સેક્સ)|બિનસલામત સેક્સ]] ([[:en:Bareback (sex)|unprotected sex]])ભાગીદારો વચ્ચે બેવડા સંબંધો, જેમાંના એકને એચઆઇવી હોય છે તેમના દ્વારા મેળવવામાં આવ્યા છે. વિશ્વભરમાં એચઆઇવી ચેપનો પ્રાથમિક મોડ વિરુદ્ધની જાતિ ધરાવતા સભ્યો વચ્ચેના સેક્સ્યુઅલ સંપર્ક દ્વારા છે. <ref>{{ cite journal | author=Johnson AM, Laga M | title=Heterosexual transmission of HIV | journal=AIDS | year=1988 | pages=S49-S56| volume=2 | issue=suppl. 1 | pmid=3130121 }}</ref><ref>{{ cite journal | author=N'Galy B, Ryder RW | title=Epidemiology of HIV infection in Africa | journal=Journal of Acquired Immune Deficiency Syndromes | year=1988 | pages=551-558 | volume=1 | issue=6 | pmid=3225742 }}</ref><ref>{{ cite journal | author=Deschamps MM, Pape JW, Hafner A, Johnson WD Jr. | title=Heterosexual transmission of HIV in Haiti | journal=Annals of Internal Medicine | year=1996 | pages=324–330 | volume=125 | issue=4 | pmid=8678397 }}</ref> સેક્સ્યુઅલ ક્રિયા દરમિયાન ફક્ત પુરુષ કે સ્ત્રી [[ કોન્ડોમ|કોન્ડોમ]] ([[:en:condom|condom]]) એચઆઇવીના ચેપ અને અન્ય એસટીડીની તકોમાં ઘટાડો કરે છે અને [[ગર્ભાવસ્થા|ગર્ભવતી ]] ([[:en:pregnant|pregnant]])થવાની તકોમાં પણ ઘટાડો કરે છે. આજ સુધીનો સૌથી શ્રેષ્ઠ પૂરાવો એ સુચવે છે કે ખાસ પ્રકારના કોન્ડોમનો ઉપયોગ [[ હેટેરોસેક્સ્યુઅલ|હેટેરોસેક્સ્યુઅલ]] ([[:en:heterosexual|heterosexual]]) એચઆઇવી ટ્રાન્સમિશનનું લાંબા ગાળે 80 ટકા જેટલું જોખમ ઘટાડે છે, જોકે દરેક પ્રસંગો<ref name=Cayley>{{ cite journal | author=Cayley WE Jr. | title=Effectiveness of condoms in reducing heterosexual transmission of HIV | journal=Am. Fam. Physician | year=2004 | pages=1268–1269 | volume=70 | issue=7 | pmid=15508535 }}</ref>એ જો કોન્ડોમ વાપરવામાં આવે તો તેના ફાયદાઓ દેખીતી રીતે જ ઊંચા રહેવાની ધારણા છે. પુરુષના [[લેટેક્સ (ઝાડમાંથી ઝરતો દૂધ જેવો રસ)|લેટેક્સ]] ([[:en:latex|latex]]) કોન્ડોમ, જો તેલ આધારિત લ્યુબ્રિકન્ટ વિના વાપરવામાં આવે તો તે એચઆઇવીના સેક્સ્યુઅલ ટ્રાન્સમિશન અને અન્ય સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ ચેપ ઘટાડવા માટેની અત્યંત અસરકારક ઉપલબ્ધ ટેકનોલોજી છે. ઉત્પાદકો એવી ભલામણ કરે છે કે તેલ આધારિત લ્યુબ્રિક્ન્ટો જેવા કે [[પેટ્રોલિયમ જેલી]] ([[:en:petroleum jelly|petroleum jelly]]), માખણ, અને[[લાર્ડ (ચરબી)|લાર્ડ]] ([[:en:lard|lard]])ને લેટેક્સ કોન્ડોમ્સ સાથે વાપરવા ન જોઇએ, કારણ કે [[લેટેક્સ]] ([[:en:latex|latex]]), કોન્ડોમની બનાવટ [[પોરોસિટી (પ્રવાહી ખેંચી લેવા સક્ષમ)|પોરોસ]] ([[:en:Porosity|porous]])નો અંત લાવે છે. જો જરૂર લાગતી હોય તો, ઉત્પાદકો [[પાણી]] ([[:en:water|water]])આધારિત લ્યુબ્રિકન્ટો વાપરવાની ભલામણ કરે છે. તેલ આધારિત લ્યુબ્રિકન્ટસનો ઉપયોગ [[પોલીયુરેથેન|પોલીયુરેથીન]] ([[:en:polyurethane|polyurethane]]) કોન્ડોમ્સ.<ref name=Durex>{{cite web | publisher=[[Durex]] | url=http://www.durex.com/cm/assets/SexEdDownloads/Module_5_condoms.doc | title=Module 5/Guidelines for Educators | format=[[Microsoft Word]] | access-date=2006-04-17 | archive-date=2006-04-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060420233052/http://www.durex.com/cm/assets/SexEdDownloads/Module_5_condoms.doc | url-status=dead }}</ref> સાથે થઇ શકે છે. [[સ્ત્રીના કોન્ડોમ]] ([[:en:female condom|female condom]])પુરુષના કોનડોનમો વિકલ્પ છેઅને તે [[પોલીયુરેથેન]] ([[:en:polyurethane|polyurethane]])માંથી બનાવવામાં આવે છે, જે તેલ આધારિત લ્યુબ્રિકન્ટની હાજરીમાં ઉપયોગ કરવાની છૂટ આપે છે. તે પુરુષના કોન્ડોમની તુલનામાં મોટા હોય છે અને સખત રીંગ આકારમાં ખુલે તેવા હોય છે અને તેને યોનિમાર્ગમાં દાખલ કરી શકાય તેવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા હોય છે. સ્ત્રીના કોન્ડોમમાં આંતરિક રીંગનો સમાવેશ થાય છે, જે કોન્ડોમને અંદરની બાજુએ વેજિનાઅને એનબીએસપી. અને એનડેશ: રાખે છે. સ્ત્રીના કોન્ડોમને અંદર નાખતા પહેલા રીંગને થોડી દબાવવી પડે છે. જોકે, હાલમાં સ્ત્રીના કોન્ડોમના ઉપલબ્ધિ ઘણી ઓછી છે અને તેનો ભાવ મોટા ભાગની સ્ત્રીઓને તેનાથી દૂર રાખે છે. પ્રાથમિક અભ્યાસ સુચવે છે કે, જ્યાં સ્ત્રીઓના કોન્ડોમ ઉપલબ્ધ છે, એકંદર રક્ષિત સેક્સ્યુઅલ ક્રિયા બિન સલામત સેક્સ્યુઅલ ક્રિયાની તુલનામાં વધુ હોય છે, જે તેમને અગત્યની અવરોધાત્મક વ્યૂહરચના<ref name=PATH>{{ cite journal | author=PATH | title=The female condom: significant potential for STI and pregnancy prevention | journal=Outlook | year=2006 | volume=22 | issue=2 }}</ref> બનાવે છે. જ્યાં એક ભાગીદાર ચેપ ધરાવતો હોય તેવા દંપતિ પરના અભ્યાસો સુચવે છે કે કોન્ડોમના સતત વપરાશથી, ચેપ નહી લાગેલા ભાગીદારને એચઆઇવી ચેપનો દર વાર્ષિક<ref name=WHOCondoms>{{cite web | publisher=[[World Health Organization|WHO]] | month=August | year=2003 | url=http://www.wpro.who.int/media_centre/fact_sheets/fs_200308_Condoms.htm | title=Condom Facts and Figures | access-date=2006-01-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20051030225749/http://www.wpro.who.int/media_centre/fact_sheets/fs_200308_Condoms.htm | archive-date=2005-10-30 | url-status=live }}</ref> 1%થી નીચે છે. અવરોધાત્મક વ્યૂહરચનાઓ વિકસિત દેશોમા અત્યંત જાણીતી છે, પરંતુ યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકામાં હાથ ધરાયેલા વ્યાપક રોગચાળાગ્રસ્ત અને વર્તણૂંક અભ્યાસો સુચવે છે કે યુવાન વ્યક્તિઓની નોંધપાત્ર લઘુમતી એચઆઇવી/એઇડ્ઝની જાણકારી હોવા છતાં ઊંચા જોખમવાળા વ્યવહારો ધરાવે છે, તેઓ એચઆઇવી<ref name="Patel2008">{{ cite journal | author=Patel VL, Yoskowitz NA, Kaufman DR, Shortliffe EH | title=Discerning patterns of human immunodeficiency virus risk in healthy young adults | journal=Am J Med | year=2008 | pages=758–764 | volume=121 | issue=4 | pmid=18724961 }}</ref><ref name=Dias>{{ cite journal | author=Dias SF, Matos MG, Goncalves, A. C. | title=Preventing HIV transmission in adolescents: an analysis of the Portuguese data from the Health Behaviour School-aged Children study and focus groups | journal=Eur. J. Public Health | year=2005 | pages=300–304 | volume=15 | issue=3 | pmid=15941747 }}</ref>નો ચેપ લાગવાના પોતાના જોખમને અવગણે છે. [[નિદર્શિત અંકુશિત અજમાયશ|નિદર્શિત અંકુશિત અજમાયશે]] ([[:en:Randomized controlled trial|Randomized controlled trial]])બતાવ્યું છે કે પુરુષ [[સુન્નત]] ([[:en:circumcision|circumcision]])હેટેરોસેક્સ્યુઅલ વ્યક્તિઓમાં એચઆઇવીના ચેપનું જોખમ 60 ટકા સુધી ઘટાડે છે. <ref>{{cite journal |author=Weiss HA |title=Male circumcision as a preventive measure against HIV and other sexually transmitted diseases |journal=Curr. Opin. Infect. Dis. |volume=20 |issue=1 |pages=66–72 |year=2007 |month=February |pmid=17197884 |doi=10.1097/QCO.0b013e328011ab73}}</ref> એવી ધારણા રખાય છે કે આ પ્રક્રિયાને એચઆઇવીનો ચેપ ધરાવતા અસંખ્ય દેશોમાં સક્રિય રીતે આગળ વધારવામાં આવશે, જોકે આવું કરવાથી અસંખ્ય વ્વયહારુ, સાંસ્કૃતિક અને વર્તનને લગતા મુદ્દાઓનો સમાવેશ થશે. કેટલાક નિષ્ણાતો એવો ભય સેવે છે કે સુન્નત કરાવેલા પુરુષોમાં નુકસાન થવાની નીચી ગણના વધુને વધુ સેક્સ્યુઅલ જોખમ લેવાની વર્તણૂંકમાં પરિણમી શકે છે, અને તેથી તેની અવરોધાત્મક અસરનું ખંડન કરે છે.<ref>{{cite journal |author=Eaton LA, Kalichman S |title=Risk compensation in HIV prevention: implications for vaccines, microbicides, and other biomedical HIV prevention technologies |journal=Curr HIV/AIDS Rep |volume=4 |issue=4 |pages=165–72 |year=2007 |month=December |pmid=18366947 |doi=10.1007/s11904-007-0024-7}}</ref>જોકે એક નિદર્શિત અંકુશિત અજમાયશ એવો સંકેત આપે છે કે પુખ્ત પુરુષની સુન્નત વિસ્તરિત એચઆઇવી જોખમ વર્તણૂંક સાથે સંકળાયેલી ન હતી.<ref>{{cite journal |last=Mattson |first=C.L. | coauthors=R.T. Campbell, R.C. Bailey, K. Agot, J.O. Ndinya-Achola, S. Moses |title=Risk compensation is not associated with male circumcision in Kisumu, Kenya: a multi-faceted assessment of men enrolled in a randomized controlled trial |journal=PLoS One |volume=3 |issue=6 |pages=e2443 |year=2008 |month=June 18 |pmid=18560581}}</ref> === ચેપી શરીર પ્રવાહીને નુકસાન === આરોગ્ય સંભાળ ક્ષેત્રેના કામદારો ચેપી રક્તના નુકસાનના જોખમને ઘટાડવા માટે અગમચેતી વાપરીને એચઆઇવી થવાનું જોખમ ઘટાડી શકે છે. આ પ્રકારની અગમચેતીઓમાં વિવિધ ચીજો જેમ કે હાથના મોજા, માસ્ક, રક્ષણાત્મક આઇવેર અથવા શિલ્ડ અને ગાઉન્સ અથવા એપ્રોનનો સમાવેશ થાય છે, જે ચામડી પર થતા નુકસાન અથવા રક્ત દ્વારા ઉત્પન્ન કરાયેલા પેથોજેન્સમાં મ્યુકોસ મેમ્બ્રેનને રોકે છે. રક્ત અથવા શરીરના અન્ય પ્રવાહી મારફતે ચેપ લાગ્યા બાદ તાત્કાલિક અને સતત ચામડીને સાફ કરવાથી ચેપની તકો ઘટી શકે છે. અંતે, અણીદાર પદાર્થો જેમ કે સોય, સ્કેપલ્સ અને કાચનો સંભાળપૂર્વક નિકાલ કરવાથી ચેપી ચીજો સાથે નેડલસ્ટિક ઇજાઓ રોકી શકાય છે. <ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/MMWR/PREVIEW/MMWRHTML/00023587.htm |title=Recommendations for Prevention of HIV Transmission in Health-Care Settings |access-date=2008-04-28 }}</ref> વિકસિત દેશોમાં એચઆઇવ ટ્રાન્સમિશનમાં ઇન્ટ્રાવેનસ દવાનો ઉપયોગ અગત્યનું પરિબળ હોવાથી [[ઇજામાં ઘટાડો|ઇજા ઘટાડાની]] ([[:en:harm reduction|harm reduction]]) વ્યૂહરચનાઓ જેવી કે [[સોય આપલે કાર્યક્રમ|સોય આપ-લે કાર્યક્રમો]] ([[:en:needle-exchange programme|needle-exchange programme]])નો દવાના દુરુપયોગથી થતા ચેપને ઘટાડવા માટે ઉપયોગ થાય છે. <ref>{{cite journal |author=Kerr T, Kimber J, Debeck K, Wood E |title=The role of safer injection facilities in the response to HIV/AIDS among injection drug users |journal=Curr HIV/AIDS Rep |volume=4 |issue=4 |pages=158–64 |year=2007 |month=December |pmid=18366946 |doi=10.1007/s11904-007-0023-8}}</ref><ref>{{cite journal |author=Wodak A, Cooney A |title=Do needle syringe programs reduce HIV infection among injecting drug users: a comprehensive review of the international evidence |journal=Subst Use Misuse |volume=41 |issue=6-7 |pages=777–813 |year=2006 |pmid=16809167 |doi=10.1080/10826080600669579}}</ref> === માતાથી બાળક સુધીનું ટ્રાન્સમિશન (એમટીસીટી) === પ્રવર્તમાન ભલામણો એ સુચવે છે કે જ્યારે રિપ્લેસમેન્ટ ફીડીંગ સ્વીકાર્ય, શક્ય, વ્યાજબી, કાયમી અને સલામત છે તો તેવા કિસ્સામાં ચેપી માતાઓએ પોતાના બાળકને પોતાની છાતીના ધાવણથી દૂર રાખવું જોઇએ. જોકે, જો તેવુ હોય તો, જીવનના પ્રથમ મહિના દરમિયાન ફક્ત ધાતીનું ધાવણ આપવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે અને શક્ય હોય ત્યાં સુધીમાં બંધ કરી દેવું જોઇએ.<ref>{{cite web |url=http://www.who.int/hiv/mediacentre/Infantfeedingconsensusstatement.pf.pdf |format=PDF |year=2006 |access-date=2008-03-12 |title=Consensus statement |author=WHO HIV and Infant Feeding Technical Consultation }}</ref> એ યાદ રાખવું જોઇએ કે સ્ત્રી પોતાના નહી તેવા અન્ય બાળકોને છાતીનું ધાવણ કરાવી શકે છે;જુઓ [[વેટનર્સ (બીજાના બાળકને ભાડુ લઇને ધવડાવતી સ્ત્રી)|વેટનર્સ]] ([[:en:wetnurse|wetnurse]]) == સારવાર == [[ચિત્ર:Abacavir (Ziagen) 300mg.jpg|right|thumb|100px|''[[એબકાવીર]] ([[:en:Abacavir|Abacavir]])''અને એનબીએસપી:- ન્યુક્લિયોસાઇડ એનાલોગજે ટ્રાન્સક્રિપ્ટેસ ઇનહેબિટરને રિવર્સ કરે છે (એનએઆરટીઆઇ અથવા એનઆરટીઆઇ)]] હાલમાં એવી કોઇ [[એચઆઇવી રસી|રસી]] ([[:en:HIV vaccine|vaccine]]) અથવા ઉપચાર [[એચઆઇવી]] ([[:en:HIV|HIV]]) અથવા એઇડ્ઝનો નથી. રોકવા માટેની જાણીતી પદ્ધતિ વાયરસની જાણકારીને દૂર રાખવાની છે અથવા, જો તેમાં નિષ્ફળ જઇએ તો [[નુકસાન બાદનું પ્રોફીલેક્સીસ]] ([[:en:post-exposure prophylaxis|post-exposure prophylaxis]]) (પીઇપી) તરીકે કહેવાતી ભારે નોંધપાત્ર નુકસાન બાદ.<ref>{{cite journal |author=Hamlyn E, Easterbrook P |title=Occupational exposure to HIV and the use of post-exposure prophylaxis |journal=Occup Med (Lond) |volume=57 |issue=5 |pages=329–36 |year=2007 |month=August |pmid=17656498 |doi=10.1093/occmed/kqm046}}</ref> પીઇપીમાં ડોઝનો ચાર સપ્તાહનો ગાળો છે. તેમાં આનંદ ન આપે તેવી આડઅસરો છે જેમાં [[ઝાડા]] ([[:en:diarrhea|diarrhea]]), [[બેચેની]] ([[:en:malaise|malaise]]), [[ચક્કર|ચક્રકર]] ([[:en:nausea|nausea]])અને [[થકાવટ (શારીરિક)|થકાવટ]] ([[:en:Fatigue (physical)|fatigue]])નો સમાવેશ થાય છે.<ref name=PEPpocketguide>{{cite web | publisher=[[Department of Health and Human Services]] | month=February | year=2006 | url=http://hab.hrsa.gov/tools/HIVpocketguide/PktGPEP.htm | title=A Pocket Guide to Adult HIV/AIDS Treatment February 2006 edition | access-date=2006-09-01 | archive-date=2008-03-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080311174937/http://hab.hrsa.gov/tools/HIVpocketguide/PktGPEP.htm | url-status=dead }}</ref> === એન્ટિવાયરલ થેરાપી === એચઆઈવીની પ્રવર્તમાન સારવારમાં [[અત્યંત સક્રિય એન્ટિરેટ્રોવાયરલ થેરાપી]] ([[:en:highly active antiretroviral therapy|highly active antiretroviral therapy]]), અથવા એચએએઆરટી.<ref name=DhhsHivTreatment>{{cite web | publisher=[[Department of Health and Human Services]] | month=February | year=2006 | url=http://hab.hrsa.gov/tools/HIVpocketguide/PktGARTtables.htm | title=A Pocket Guide to Adult HIV/AIDS Treatment February 2006 edition | access-date=2006-09-01 | archive-date=2006-08-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060810095150/http://www.hab.hrsa.gov/tools/HIVpocketguide/PktGARTtables.htm | url-status=dead }}</ref>સામેલ છે. જ્યારે બાધક આધારિત એચએએઆરટી પ્રારંભમાં ઉપલબ્ધ બની ત્યારે 1996માં તેની રજૂઆતથી ચેપી વ્યક્તિઓને ભારે ફાયદાકારક રહી છે. <ref name=Palella/>પ્રવર્તમાન ઓપ્ટીમલ એચએએઆરટી વિકલ્પમાં ઓછામાં ઓછી બે પ્રકારની દવાઓને કે અથવા [[એન્ટિરેટ્રોવાયરલ]] ([[:en:antiretroviral|antiretroviral]]) એજન્ટસના “વર્ગો” સમાવતા મિશ્રણ (અથવા “કોકટેઇલ્સ”નો સમાવેશ થાય છે. ખાસ પ્રકારના વૈદ્યકીય ઉપચારમાં બે [[ન્યુક્લિયોસાઇડ એનાલોગ રિવર્સ ટ્રાન્સક્રિપ્ટસ ઇનહેબિટોર(બાધક)|ન્યુક્લિયોસાઇડ એનાલોગ રિવર્સ ટ્રાન્સક્રિપ્ટસ બાધક]] ([[:en:nucleoside analogue reverse transcriptase inhibitor|nucleoside analogue reverse transcriptase inhibitor]]) (એએઆરટીઆઇ અથવા એનઆરટીઆઇ) વત્તા ક્યાં તો [[પ્રોટીઝ બાધક (ફાર્માકોલોજી)|પ્રોટીઝ બાધક]] ([[:en:protease inhibitor (pharmacology)|protease inhibitor]]) અથવા [[નોન-ન્યુક્લિયોસાઇડ રિવર્સ ટ્રાન્સસ્ક્રિપ્ટસ બાધક|નોન ન્યુક્લિયોસાઇડ રિવર્સ ટ્રાન્સક્રિપ્ટસ બાધક]] ([[:en:non-nucleoside reverse transcriptase inhibitor|non-nucleoside reverse transcriptase inhibitor]]) (એનએનઆરટીઆઇ)નો સમાવેશ થાય છે. બાળકોમાં એચઆઇવી રોગનનો વિકાસ પુખ્ત વયનાઓ કરતા વધુ ઝડપી હોવાથી અને લેબોરેટરી પરિબળો ખાસ કરીને નાના શિશુમાં રોગના વિકાસ માટેના જોખમ અંગે ઓછી આગાહી કરતા હોવાથી, પુખ્ત વયનાઓની તુલનામાં બાળકો માટે સારવાર ભલામણ વધુ આક્રમક છે. <ref name=2005dhhsHivChildren>{{cite web | publisher=[[Department of Health and Human Services]] Working Group on Antiretroviral Therapy and Medical Management of HIV-Infected Children | date=2005-11-03 | url=http://www.aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/PediatricGuidelines_PDA.pdf | title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in Pediatric HIV Infection | format=PDF | access-date=2006-01-17 | archive-date=2012-05-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120515110458/http://www.aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/PediatricGuidelines_PDA.pdf | url-status=dead }}</ref> વિકસિત દેશોમાં જ્યાં એચએએઆરટી ઉપલબ્ધ છે, ત્યાં ડોકટરો [[વાયરલ લોડ]] ([[:en:viral load|viral load]])નું મૂલ્યાંકન કરે છે, સીડી4માં ગતિમાં ઘટે છે અને ક્યારે સારવાર શરૂ કરવાની ભલામણ કરવી ત્યારે દર્દીઓ તૈયારી બતાવે છે.<ref name=2005DhhsHivTreatment>{{cite web | publisher=[[Department of Health and Human Services]] Panel on Clinical Practices for Treatment of HIV Infection | date=2005-10-06 | url=http://aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/AdultandAdolescentGL.pdf | title=Guidelines for the Use of Antiretroviral Agents in HIV-1-Infected Adults and Adolescents | format=PDF | access-date=2006-01-17 | archive-date=2012-04-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120403214446/http://www.aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/AdultandAdolescentGL.pdf | url-status=dead }}</ref> એચએએઆરટીના સમાન લક્ષ્યાંકોમાં દર્દીના જીવનની ગુણવત્તામાં સુધારો, ગૂંચવણોમાં ઘટાડો, અને શોધી કઢાયેલી મર્યાદા હેઠળ એચઆઇવી વિરેમીયામાં ઘટાડાનો સમાવેશ થાય છે, પરંતુ તેનાથી એચઆઇવીના દર્દીનો ઉપચાર થતો નથી કે તેને પુનઃઆવતો રોકી શકાતો નથી, એક વખત સારવાર અટકાવી દેવામાં આવે ત્યારે એચઆઇવીના ઊંચા રક્ત સ્તરો ઘણીવાર એચએએઆરટી પ્રતિકાર બની જાય છે. <ref name=martinez>{{ cite journal | author=Martinez-Picado J, DePasquale MP, Kartsonis N, et al| title=Antiretroviral resistance during successful therapy of human immunodeficiency virus type 1 infection | journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U. S. A. | year=2000 | pages=10948–10953 | volume=97 | issue=20 | pmid=11005867 }}</ref><ref name=Dybul>{{ cite journal | author=Dybul M, Fauci AS, Bartlett JG, Kaplan JE, Pau AK; Panel on Clinical Practices for Treatment of HIV. | title=Guidelines for using antiretroviral agents among HIV-infected adults and adolescents | journal=Ann. Intern. Med. | year=2002 | pages=381–433 | volume=137 | issue=5 Pt 2 | pmid=12617573 }}</ref> વધુમાં એચએએઆરટીના ઉપયોગ વડે જે તે વ્યક્તિમાં એચઆઇવી નીકળી જાય તેમાં કદાચ તેના આયુષ્યથી પણ વધુ સમય લાગી શકે છે. <ref name=blankson>{{ cite journal | author=Blankson JN, Persaud D, Siliciano RF | title=The challenge of viral reservoirs in HIV-1 infection | journal=Annu. Rev. Med. | year=2002 | pages=557–593 | volume=53 | issue= | pmid=11818490 }}</ref> તેમ છતાં એચઆઇવીનો ચેપ ધરાવતા વ્યક્તિગતોએ તેમની એકંદર તદુરસ્તી અને જીવનની ગુણવત્તામાં નોંધપાત્ર સુધારો અનુભવ્યો છે, જે એચઆઇવી સાથે સંલગ્ન રોગિષ્ઠ મનોવૃત્તિ અને મૃત્યુદરના ઘટાડામાં પરિણમ્યો છે. <ref name=Pallelal>{{ cite journal | author=Palella FJ, Delaney KM, Moorman AC, Loveless MO, Fuhrer J, Satten GA, Aschman DJ, Holmberg SD | title=Declining morbidity and mortality among patients with advanced human immunodeficiency virus infection | journal=N. Engl. J. Med. | year=1998 | pages=853–860 | volume=338 | issue=13 | pmid=9516219 }}</ref><ref name=Wood>{{ cite journal | author=Wood E, Hogg RS, Yip B, Harrigan PR, O'Shaughnessy MV, Montaner JS | title=Is there a baseline CD4 cell count that precludes a survival response to modern antiretroviral therapy? | journal=AIDS | year=2003 | pages=711–720 | volume=17 | issue=5 | pmid=12646794 }}</ref><ref name=Chene>{{ cite journal | author=Chene G, Sterne JA, May M, Costagliola D, Ledergerber B, Phillips AN, Dabis F, Lundgren J, D'Arminio Monforte A, de Wolf F, Hogg R, Reiss P, Justice A, Leport C, Staszewski S, Gill J, Fatkenheuer G, Egger ME and the Antiretroviral Therapy Cohort Collaboration | title=Prognostic importance of initial response in HIV-1 infected patients starting potent antiretroviral therapy: analysis of prospective studies | journal=Lancet | year=2003 | pages=679–686 | volume=362 | issue=9385 | pmid=12957089 | doi=10.1016/S0140-6736(03)14229-8 }}</ref>એચએએઆરટીની ગેરહાજરીમાં એચઆઇવીમાંથી એઇડ્ઝ ચેપમાં વિકાસ [[મેડિયન (કેન્દ્રિય)|મધ્યમ વયે]] ([[:en:median|median]])એટલે કે નવથી દશ વર્ષની ઉંમરમાં થાય છે અને એઇડ્ઝના વિકાસ બાદ મધ્યમ ગાળાના અસ્તિત્વનો સમય ફક્ત 9.2 અને એનબીએસપી: મહિનાઓનો છે.<ref name=Morgan2 />એચએએઆરટી એ 4 અને 12 અને એનબીએસપી: વર્ષોની વચ્ચેનો અસ્તિત્વ સમય વધારવાનો વિચાર છે. <ref name=JTKing>{{ cite journal | author=King JT, Justice AC, Roberts MS, Chang CH, Fusco JS and the CHORUS Program Team | title=Long-Term HIV/AIDS Survival Estimation in the Highly Active Antiretroviral Therapy Era | journal=Medical Decision Making | year=2003 | pages=9–20 | volume=23 | issue=1 | pmid=12583451 }}</ref><ref name=Tassie>{{ cite journal | author=Tassie JM, Grabar S, Lancar R, Deloumeaux J, Bentata M, Costagliola D and the Clinical Epidemiology Group from the French Hospital Database on HIV | title=Time to AIDS from 1992 to 1999 in HIV-1-infected subjects with known date of infection | journal=Journal of acquired immune deficiency syndromes | year=2002 | pages=81–7 | volume=30 | issue=1 | pmid=12048367 }}</ref> કેટલાક દર્દીઓ, કે જે કુલ દર્દીઓના પચાસ ટકા હોય તેમના માટે એચએએઆરટી મેડિકેશન ઇનટોલરન્સ આડઅસરો, બિન અસરકારક એન્ટિરેટ્રોવાયરલ અગાઉથી થેરાપી અને એચઆઇવીની ડ્રગ પ્રતિકાર શક્તિ સાથેના ચેપને કારણે મહત્તમ પરિણામ કરતા ઓછું પરિણામ હાંસલ કરે છે. આ થેરાપીને વળગી નહી રહેવાના અને અસતત રાખવાના એ કારણો છે કે કેટલાક લોકોને એચએએઆરટીથી ફાયદો થયો નથી. <ref name=becker>{{ cite journal | author=Becker SL, Dezii CM, Burtcel B, Kawabata H, Hodder S. | title=Young HIV-infected adults are at greater risk for medication nonadherence | journal=MedGenMed. | year=2002 | pages=21 | volume=4| issue=3 | pmid=12466764 }}</ref>વળગી નહી રહેવાના અને અસતત રાખવાના કારણો અલગગ પડી શકે છે. મોટા ભાગના સાયકોસોશિયલ મુદ્દાઓમાં આરોગ્ય સંભાળ ક્ષેત્રનો ઓછો લાભ ઉઠાવવો, અપૂરતી સામાજિક સવલતો, મનોવૈ જ્ઞાનિક રોગ અને દવાના દુરુપયોગનો સમાવેશ થાય છે. એચએએઆરટી ઉપચાર પણ જટિલ બની શકે છે અને તેથી તેને અનુસરવો મુશ્કેલ છે, કેમ કે અસંખ્ય દવાઓ સતત લેવાતી હોય છે. <ref name=Nieuwkerk>{{ cite journal | author=Nieuwkerk P, Sprangers M, Burger D, Hoetelmans RM, Hugen PW, Danner SA, van Der Ende ME, Schneider MM, Schrey G, Meenhorst PL, Sprenger HG, Kauffmann RH, Jambroes M, Chesney MA, de Wolf F, Lange JM and the ATHENA Project | title=Limited Patient Adherence to Highly Active Antiretroviral Therapy for HIV-1 Infection in an Observational Cohort Study | journal=Arch. Intern. Med. | year=2001 | pages=1962–1968 | volume=161 | issue=16 | pmid=11525698 }}</ref><ref name=Kleeberger>{{ cite journal | author=Kleeberger C, Phair J, Strathdee S, Detels R, Kingsley L, Jacobson LP | title=Determinants of Heterogeneous Adherence to HIV-Antiretroviral Therapies in the Multicenter AIDS Cohort Study| journal=J. Acquir. Immune Defic. Syndr. | year=2001 | pages=82–92 | volume=26 | issue=1 | pmid=11176272 }}</ref><ref name=heath>{{ cite journal | author=Heath KV, Singer J, O'Shaughnessy MV, Montaner JS, Hogg RS | title=Intentional Nonadherence Due to Adverse Symptoms Associated With Antiretroviral Therapy | journal=J. Acquir. Immune Defic. Syndr. | year=2002 | pages=211–217 | volume=31 | issue=2 | pmid=12394800 }}</ref>આડઅસરો પણ લોકોને એચએએઆરટીથી દૂર લઇ જાય છે, તેમાં [[લિપોડીસ્ટ્રોફી|લિપોડિસ્ટ્રોફી]] ([[:en:lipodystrophy|lipodystrophy]]), [[ડાયસ્લિપિડેમીયા|ડાયસ્લિપિડેમીયા]] ([[:en:dyslipidaemia|dyslipidaemia]]), [[ઝાડા]] ([[:en:diarrhoea|diarrhoea]]), [[ઇન્સ્યુલીન પ્રતિકાર]] ([[:en:insulin resistance|insulin resistance]])નો સમાવેશ થાય છે, [[કાર્ડિયો વાસ્ક્યુલર|કાર્ડિયોવાસ્ક્યુલર]] ([[:en:cardiovascular|cardiovascular]]) જોખમો અને [[જન્મજાત ઉણપ]] ([[:en:birth defect|birth defect]])માં વધારો થાય છે. <ref>{{cite journal |author=Burgoyne RW, Tan DH |title=Prolongation and quality of life for HIV-infected adults treated with highly active antiretroviral therapy (HAART): a balancing act |journal=J. Antimicrob. Chemother. |volume=61 |issue=3 |pages=469–73 |year=2008 |month=March |pmid=18174196 |doi=10.1093/jac/dkm499 |url=http://jac.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18174196}}</ref>એન્ટિરેટ્રોવાયરલ દવાઓ ખર્ચાળ છે, અને વિશ્વના મોટા ભાગના ચેપ લાગેલા લોકો ઉપચાર અથવા એચઆઇવી અને એઇડ્ઝની સારવાર કરાવી શકતા નથી. === અજમાયશી અને સૂચિત સારવાર === એવું કહેવાય છે કે ફક્ત રસી જ દેશવ્યાપી રોગચાળો અટકાવી શકે છે કેમ કે રસીનો શક્યતઃ ખર્ચ ઓછો આવશે, તેથી વિકસતા દેશો માટે પોસાય તેવી બનશે, અને તેમાં દૈનિક સારવારની જરૂરિયાત રહેશે નહી. જોકે, સંશોધનના આશરે 30 અને એનબીએસપી વર્ષો પછી પણ, એચઆઇવી રસી માટે મુશ્કેલ લક્ષ્યાંક રહ્યું છે. <ref>{{cite journal |author=Karlsson Hedestam GB, Fouchier RA, Phogat S, Burton DR, Sodroski J, Wyatt RT |title=The challenges of eliciting neutralizing antibodies to HIV-1 and to influenza virus |journal=Nat. Rev. Microbiol. |volume=6 |issue=2 |pages=143–55 |year=2008 |month=February |pmid=18197170 |doi=10.1038/nrmicro1819}}</ref> પ્રવર્તમાન સારવારમાં સુધારો લાવવાના સંશોધનમાં પ્રવર્તમાન દવાઓની આડઅસરો ઘટાડવી, દવાને વળગી રહેવામાં સુધારો કરવા માટે દવા ઉપચારને વધુ સરળ બનાવવો,અને ડ્રગ પ્રતિકાર જાળવી રાખવા માટે ઉપચારની શ્રેષ્ઠ શ્રેણી તૈયાર કરવાનો સમાવેશ થાય છે. અસંખ્ય અભ્યાસો દર્શાવે છે કે એચઆઇવી ચેપ અથવા એઇડ્ઝ ધરાવતા દર્દીઓની સારવાર કરતી વખતે તકવાદી ચેપને રોકવાના પગલાંઓ ફાયદાકારક બની શકે છે. [[હિપેટાઇટીસ]] ([[:en:hepatitis|hepatitis]])ની વિરુદ્ધમાં [[રસીકરણ]] ([[:en:Vaccination|Vaccination]]) જે દર્દીઓને આ વાયરસનો ચેપ નથી લાગ્યો અને જેમને ચેપ લાગવાનો ભય છે તેમના માટે એ અને બીને સલાહ આપવામાં આવી છે.<ref name=Laurence>{{ cite journal | author=Laurence J | title=Hepatitis A and B virus immunization in HIV-infected persons | journal=AIDS Reader | year=2006 | pages=15–17 | volume=16 | issue=1 | pmid=16433468 }}</ref>ભારે રસીઓનું દબાણ અનુભવતા દર્દીઓને પણ [[ન્યૂમોસિસ્ટિસ જિરોવેસી ન્યૂમોનિયા]] ([[:en:Pneumocystis jiroveci pneumonia|Pneumocystis jiroveci pneumonia]]) (પીસીપી) માટે પ્રોફીલેક્ટીક થેરાપી મેળવવાની સલાહ આપવામાં આવે છે અને અસંખ્ય દર્દીઓને પણ [[ટોક્સોપ્લાઝ્મોસિસ|ટોક્સોપ્લાઝ્મોસીસ]] ([[:en:toxoplasmosis|toxoplasmosis]]) અને [[ક્રિપ્ટોકોકકસ|ક્રિપ્ટોકોક્કસ]] ([[:en:Cryptococcus|Cryptococcus]]) [[મેનિનજાઇટીસ]] ([[:en:meningitis|meningitis]]) માટે પ્રોફીલેક્ટીક થેરાપીથી ફાયદો થઇ શકે છે.<ref name=PEPpocketguide2>{{cite web | publisher=[[Department of Health and Human Services]] | date=2007-02-02 | url=http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?ss=14&doc_id=6223&string=infected+AND+patients | title=Treating opportunistic infections among HIV-infected adults and adolescents. Recommendations from CDC, the National Institutes of Health, and the HIV Medicine Association/Infectious Diseases Society of America. | access-date=2007-02-05 | archive-date=2012-12-12 | archive-url=https://archive.today/20121212000558/http://www.guideline.gov/browse/archive.aspx | url-status=dead }}</ref> સંશોધકોએ [[એબ્ઝીમ]] ([[:en:abzyme|abzyme]])શોધી છે, જે પ્રોટીન [[જીપી 120]] ([[:en:gp120|gp120]]) સીડી4 બાઇન્ડીંગ સાઇટનો નાશ કરી શકે છે. આ પ્રોટીન દરેક પ્રકારના એચઆઇવી માટે સામાન્ય છે કેમ કે તે [[બી સેલ|બી લીમ્ફોસાયટ્સ]] ([[:en:B cell|B lymphocytes]]) અને પ્રતિકાર વ્યવસ્થાના પરિણમતા સમાધાન માટેનો જોડાણ પોઇન્ટ છે. <ref>{{cite journal |author=Planque S, Nishiyama Y, Taguchi H, Salas M, Hanson C, Paul S |title=Catalytic antibodies to HIV: Physiological role and potential clinical utility |journal=Autoimmun Rev |volume=7 |issue=6 |pages=473–9 |year=2008 |month=June |pmid=18558365 |doi=10.1016/j.autrev.2008.04.002 |url= |access-date=2008-07-17}}</ref> [[બર્લિન]] ([[:en:Berlin|Berlin]]), [[જર્મની]] ([[:en:Germany|Germany]]),માં 42 વર્ષના [[લ્યૂકેમીયા]] ([[:en:leukemia|leukemia]]) દર્દીને એક દાયકાથી પણ એચઆઇવીનો ચેપ લાગ્યો હતો અને તેની પર સેલ્સ સાથે અજમાયશી[[બોન મેરોનું ટ્રાન્સપ્લાન્ટ|બોન મેરો ટ્રાન્સપ્લાન્ટ]] ([[:en:transplant of bone marrow|transplant of bone marrow]]) કરવામાં આવી રહી હતી, જેમાં અસામાન્ય કુદરતી વિવિધ [[સીસીઆર5]] ([[:en:CCR5|CCR5]]) સેલ સરફેસ રિસેપ્ટરનો સમાવેશ થતો હતો. આ [[સીસીઆર5#સીસીઆરએસ-,સીઇ.9432|સીસીઆર5- Δ 32]] ([[:en:CCR5#CCR5-.CE.9432|CCR5-Δ32]]) પ્રકારે એચઆઇવીના કેટલાક દબાણ સામે જે લોકો અમુક સેલ સાથે જન્મ્યા હોય તેમની પાસેથી કેટલાક સેલ બનાવવાનું બતાવ્યું હતું.. ટ્રાન્સપ્લાન્ટના આશરે બે વર્ષ બાદ અને દર્દીએ એન્ટિરેટ્રોવાયરલ દવા લેવાનુ બંધ કર્યા બાદ પણ દર્દીના રક્તમાં એચઆઇવી મળી આવ્યો ન હતો. <ref>{{ cite news | publisher=[[Wall Street Journal]] | month=November| year=2008 | url=http://online.wsj.com/article/SB122602394113507555.html | title=A Doctor, a Mutation and a Potential Cure for AIDS: A Bone Marrow Transplant to Treat a Leukemia Patient Also Gives Him Virus-Resistant Cells; Many Thanks, Sample 61 | access-date = 2008-11-12 }}</ref> === વેકલ્પિક દવા === [[વૈકલ્પિક દવા|વૈકલ્પિક દવાઓ]] ([[:en:alternative medicine|alternative medicine]])ના વિવિધ સ્વરૂપોનો લક્ષણો અથવા રોગનો કોર્સ બદલવ માટે ઉપયોગ કરાયો છે. <ref name="CAM effectiveness">{{cite journal|author=Power R, Gore-Felton C, Vosvick M, Israelski DM, Spiegel D |title=HIV: effectiveness of complementary and alternative medicine |journal=Prim. Care |volume=29 |issue=2 |pages=361–78 |year=2002 |month=June |pmid=12391716 |doi= |url= |access-date=2008-04-28 }}</ref> [[એક્યુપંક્ચર]] ([[:en:Acupuncture|Acupuncture]])નો ઉપયોગ કેટલાંક લક્ષણો જેમ કે પેરિફેરલ ન્યુરોપથીને ડામી દેવા માટે કરાયો છે, પરંતુ તે એચઆઇવી ચેપનો ઉપચાર કરી શકતું નથી. <ref>{{cite journal |author=Nicholas PK, Kemppainen JK, Canaval GE, ''et al'' |title=Symptom management and self-care for peripheral neuropathy in HIV/AIDS |journal=AIDS Care |volume=19 |issue=2 |pages=179–89 |year=2007 |month=February |pmid=17364396 |doi=10.1080/09540120600971083 |url=http://www.informaworld.com/openurl?genre=article&doi=10.1080/09540120600971083&magic=pubmed||1B69BA326FFE69C3F0A8F227DF8201D0 |access-date=2008-04-28 }}</ref>વિવિધ નિદર્શિત ક્લિનીકલ ટ્રાયલો હર્બલ દવાઓનું પરીક્ષણ કરી રહી છે જે દર્શાવે છે કે રોગના વિકાસ પર આ હર્બસની કોઇ અસર થઇ નથી, પરંતુ તે કદાચ આડઅસર ઉત્પન્ન કરી શકે છે. <ref>{{cite journal |author=Liu JP, Manheimer E, Yang M |title=Herbal medicines for treating HIV infection and AIDS |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=3 |pages=CD003937 |year=2005 |pmid=16034917 |doi=10.1002/14651858.CD003937.pub2 |url= |access-date=2008-04-28 }}</ref> કેટલાક ડેટા એવું દર્શાવે છે કે [[મલ્ટીવિટામીન]] ([[:en:multivitamin|multivitamin]]) અને ખનિજ સપ્લીમેન્ટસ પુખ્ત વ્યક્તિઓમાં એચઆઇવી રોગના વિકાસમાં ઘટાડો કરી શકે છે, જોકે તે સારા પૌષ્ટિક દરજ્જા સાથે લોકોમાં મૃત્યુદર ઘટાડી શકે છે કે કેમ તેના કોઇ આખરી પૂરાવાઓ નથી. .<ref name=Irlam/> [[વિટામીન એ|વિટામીનએ]] ([[:en:Vitamin A|Vitamin A]]) સપ્લીમેન્ટેશન જો બાળકોમાં હોય તો તેનો શક્યતઃકેટલોક ફાયદો છે. <ref name=Irlam>{{cite journal |author=Irlam JH, Visser ME, Rollins N, Siegfried N |title=Micronutrient supplementation in children and adults with HIV infection |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=4 |pages=CD003650 |year=2005 |pmid=16235333 |doi=10.1002/14651858.CD003650.pub2}}</ref> [[સેલેનિયમ (ગંધક જૂથનું એક ધાતુ)|સેલેનિયમ]] ([[:en:selenium|selenium]])ના દૈનિક ડોઝ સીડી4 કાઉન્ટમાં સુધારાની સાથે એચઆઇવી વાયરલ બોજ ઘટાડી શકે છે. સેલેનિયમનો ઉપયોગ સ્ટાન્ડર્ડ એન્ટિવાયરલ સારવારોમાં સંલગ્ન થેરાપી તરીકે ઉપયોગ થઇ શકે છે, પરંતુ તે મૃત્યુદર અને રોગિષ્ઠતામાં ઘટાડો કરી શકે નહી. <ref>{{cite journal |author=Hurwitz BE, Klaus JR, Llabre MM, ''et al'' |title=Suppression of human immunodeficiency virus type 1 viral load with selenium supplementation: a randomized controlled trial |journal=Arch. Intern. Med. |volume=167 |issue=2 |pages=148–54 |year=2007 |month=January |pmid=17242315 |doi=10.1001/archinte.167.2.148 |url= |access-date=2008-04-28 }}</ref> પ્રવર્તમાન અભ્યાસો દર્શાવે છે કે વેકલ્પિક દવા થેરાપી મૃત્યુદર અને રોગની રોગિષ્ઠતા પર ઓછી અસર ધરાવે છે, પરંતુ જો કોઇ વ્યક્તિને એઇડ્ઝ થયો હોય તો તેના જીવનની ગુણવત્તામાં સુધારો લાવી શકે છે. આ થેરાપીઓનો મનોવૈજ્ઞાનિક ઉપયોગ અત્યંત અગત્યનો ઉપયોગ છે.<ref name="CAM effectiveness"/> == પ્રોગ્નોસીસ == અભ્યાસ અનુસાર, સારવાર વિના એચઆઇવીના ચેપ બાદ ચોખ્ખું કેન્દ્રિય અસ્તિત્વ સમય 9થી 11 વર્ષનો હોવાનું મનાય છે, એચઆઇવીના પેટાપ્રકાર,<ref name=UNAIDS2007/> પર નિર્ભર રહેતા, અને જ્યાં સારવાર ઉપલબ્ધ નથી તદેવા મર્યાદિત સ્ત્રોત સેટ્ટીંગમાં એઇડ્ઝનું નિદાન થયા બાદ કેન્દ્રિય અસ્તિત્વ દર 6થી 19 મહિનાઓ વચ્ચેનો મનાય છે. <ref>{{cite paper |title=Progression and mortality of untreated HIV-positive individuals living in resource-limited settings: update of literature review and evidence synthesis |author=Zwahlen M, Egger M |url=http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf |format=PDF |year=2006 |access-date=2008-03-19 |version=UNAIDS Obligation HQ/05/422204 |journal= |archive-date=2008-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080409065844/http://data.unaids.org/pub/Periodical/2006/zwahlen_unaids_hq_05_422204_2007_en.pdf |url-status=dead }}</ref> એવા વિસ્તારો કે જેમાં તે બહોળી રીતે ઉપલબ્ધ છે, ત્યાં [[એચએએઆરટી]] ([[:en:HAART|HAART]]) નો એચઆઇવી ચેપ અને એઇડ્ઝ માટે અસરકારક થેરાપી તરીકેનો વિકાસ આ રોગથી થથા મૃ્ત્યુદરમાં 80 ટકાનો ઘટાડો કરે છે, અને તદ્દન નવું જ નિદાન થયું હોય કેવા એચઆઇવી ચેપ વાળી વ્યક્તિ માટે આશરે 20 વર્ષ સુધીના જીવનનો આશાવાદ વધારે છે.<ref>{{cite journal |journal= Int J Dermatol |year=2007 |volume=46 |issue=12 |pages=1219–28 |title= Current status of HIV infection: a review for non-HIV-treating physicians |author= Knoll B, Lassmann B, Temesgen Z |pmid=18173512 |doi=10.1111/j.1365-4632.2007.03520.x}}</ref> નવી સારવારોનો સતત વિકાસ થતો જાય છે અને એચઆઇવી સતત [[વિકાસ |વિકસતો]] ([[:en:Evolution|evolve]]) હોવાથી તેની સારવારની પ્રતિકારમાં અસ્તિત્વના સમયગાળામાં સતત ફેરફાર થવાની શક્યતાનો અંદાજ છે. એન્ટિરેટ્રોવાયરલ થેરાપી વિના, એક વર્ષમાં જ મૃત્યુ થાય છે. <ref name=Morgan2 /> મોટા ભાગના દર્દીઓ તકવાદી ચેપથી અથવા [[મલીગનેન્સીસ (ભારે ચેપી)|મલીગનેન્સીસ]] ([[:en:malignancies|malignancies]]) થી મૃત્યુ પામે છે, જે પ્રતિકાર વ્યવસ્થાની પ્રગતિકારક નિષ્ફળતા સાથે સંલગ્ન છે.<ref name=Lawn>{{ cite journal | author=Lawn SD | title=AIDS in Africa: the impact of coinfections on the pathogenesis of HIV-1 infection | journal=J. Infect. Dis. | year=2004 | pages=1–12 | volume=48 | issue=1 | pmid=14667787 }}</ref>લોકોની વચ્ચે ક્લિનીકલ રોગ વિકાસનો દર અલગ અલગ છે અને તેની પર ઘણા પરિબળો જેમ કે અસંખ્ય લાગણીઓ અને પ્રતિકાર ગતિવિધિ<ref name=Clerici /><ref name=Morgan /><ref name=Tang /> આરોગ્ય સંભાળ અને એકબીજા સાથે જોડાયેલા ચેપ,<ref name=Morgan2 /><ref name=Lawn /> તેમજ કોઇ ચોક્કસ પ્રકારનો વાયરસ તેમાં સામેલ હોય તો તેની ની અસર થાય છે તેવું દર્શાવવામાં આવ્યું છે.<ref name=Campbell /><ref name=Campbell2>{{ cite journal | author=Campbell GR, Watkins JD, Esquieu D, Pasquier E, Loret EP, Spector SA | title=The C terminus of HIV-1 Tat modulates the extent of CD178-mediated apoptosis of T cells | journal=J. Biol. Chem. | year=2005 | pages=38376–39382 | volume=280 | issue=46 | pmid=16155003 }}</ref><ref name=Senkaali>{{ cite journal | author=Senkaali D, Muwonge R, Morgan D, Yirrell D, Whitworth J, Kaleebu P | title=The relationship between HIV type 1 disease progression and V3 serotype in a rural Ugandan cohort | journal=AIDS Res. Hum. Retroviruses. | year=2005 | pages=932–937 | volume=20 | issue=9 | pmid=15585080 }}</ref> == દેશવ્યાપી રોગચાળો == <br /> [[ચિત્ર:HIV Epidem.png|290px|thumb|right|2005ના અંતે યુવાનો(15-49)માં દેશદીઠ એચઆઇવીનું અંદાજિત અસ્તિત્વ]] એઇડ્ઝનો રોગચાળાને અલગ અલગ પેટાપ્રકારના વિવિધ ચેપી રોગ તરીકે પણ જોઇ શકાય; તેના ફેલાવા પાછળ મોટું પરિબળ માતાથી બાળક તરફ અને ધાવણ દ્વારા સેક્સ્યુઅલ ટ્રાન્સમિશન અને વર્ટિકલ ટ્રાન્સમિશન છે. <ref name=Kallings/> એઇડ્ઝનો રોગચાળાને અલગ અલગ પેટાપ્રકારના વિવિધ ચેપી રોગ તરીકે પણ જોઇ શકાય; તેના ફેલાવા પાછળ મોટું પરિબળ માતાથી બાળક તરફ અને ધાવણ દ્વારા સેક્સ્યુઅલ ટ્રાન્સમિશન અને વર્ટિકલ ટ્રાન્સમિશન છે. <ref name=UNAIDS2007>{{cite web | author = [[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]], [[World Health Organization|WHO]] | month = December | year = 2007 | title = 2007 AIDS epidemic update | url = http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf | access-date = 2008-03-12 | format = PDF | archive-date = 2008-05-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080527201701/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf | url-status = dead }}</ref> વૈશ્વિક સ્તરે, 2007માં એચઆઇવી સાથે અંદાજિત 33.2 અને એનબીએસપી;મિલીયન લોકો જીવતા હતા, જેમાં 2.5 અને એનબીએસપી;મિલીયન બાળકોનો સમાવેશ થાય છે. 2007માં અંદાજિત 2.5 મિલીયન (રેન્જ 1.8-4.1 અને એનબીએસપી;મિલીયન)લોકોને નવો ચેપ લાગ્યો હતો, જેમાં 420,000 બાળકોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name=UNAIDS2007/> [[એઇડ્ઝનો રોગચાળો#પેટા સહારન આફ્રિકા|પેટા સહારન આફ્રિકા]] ([[:en:AIDS pandemic#Sub-Saharan Africa|Sub-Saharan Africa]])ભારે ચેપ લાગેલા પ્રદેશથી દૂર છે. 2007માં અંદાજિત 68% ટકા લોકો એઇડ્ઝ સાથે જીવતા હતા અને 76% લોકોના એઇડ્ઝના કારણે મોત થયા હતા. નવા ચેપ સાથે 1.7 અને એનબીએસપી; મિલીયન એચઆઇવી સાથે જીવતા લોકોની સંખ્યા 22.5 અને એનબીએસપી; મિલીયન થઇ હતી અને 11.4 અને એનબીએસપી;મિલીયન એઇડ્ઝથી પીડાતા અનાથો આ પ્રદેશમાં હતા. અન્ય પ્રદેશોની તુલનામાં મોટા ભાગના લોકો 2007માં પેટા સહારન પ્રદેશમાં જીવતા હતા, જેમાં 61% જેટલી સ્ત્રીઓ હતી. પુખ્ત વયની વ્યક્તિઓમાં 2007માં [[અસ્તિત્વ]] ([[:en:prevalence|prevalence]]) 5.0%નું હોવાનો અંદાજ છે અને આ પ્રદેશમાં થયેલા મૃત્યુ પાછળ એઇડ્ઝ જ સૌથી મોટું કારણ રહ્યું હતું. <ref name=UNAIDS2007/>[[દક્ષિણ આફ્રિકા]] ([[:en:South Africa|South Africa]]) વિશ્વમાં સૌથી વધુ એચઆઇવીની વસ્તી ધરાવે છે, અને ત્યાર બાદ [[નાઇજિરીયા]] ([[:en:Nigeria|Nigeria]])અને ભારત<ref> {{cite news | date = 2007-11-20 | title= U.N. agency to say it overstated extent of H.I.V. cases by millions | url= http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01EEDF103BF933A15752C1A9619C8B63 | work= New York Times | access-date=2008-03-18 | author= McNeil DG Jr }}</ref>નો ક્રમ આવે છે. [[એઇડ્ઝ રોગચાળો# દક્ષિણ અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા|દક્ષિણ અને દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા]] ([[:en:AIDS pandemic#South and South-East Asia|South & South East Asia]])2007માં બીજા ક્રમના સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત પ્રદેશો હતા, જેમાં 18 ટકા જેટલા લોકો એઇડ્ઝ સાથે જીવતા હોવાનો અને એઇડ્ઝને કારણે 300,000 લોકોનો મૃત્યુ થયા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name=UNAIDS2007/> ભારતમાં અંદાજિત 2.5 અને એનબીએસપી;મિલીયન ચેપ હોવાનો અને પુખ્ય વયના લોકોમાં 0.36 ટકાનું અસ્તિત્વ હોવાનો અંદાજ છે. <ref name=UNAIDS2007/>[[આયુષ્યની ધારણા|આયુષ્ય ધારણા]] ([[:en:Life expectancy|Life expectancy]]) સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત દેશોમાં નાટ્યાત્મક રીતે ઘટી છે; ઉદા. તરીકે 2006માં [[બોટ્સવાના (રપબ્લિક ઓફ બોટ્સવાના)|બોટ્સવાના]] ([[:en:Botswana|Botswana]])માં 65થી ઘટીને 35 વર્ષ સુધીની થઇ હોવાનો અંદાજ છે.<ref name=Kallings>{{cite journal |journal= J Intern Med |year=2008 |volume=263 |issue=3 |pages=218–43 |title= The first postmodern pandemic: 25 years of HIV/AIDS |author= Kallings LO |doi=10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x |pmid=18205765 |url=http://www.doi.org/10.1111/j.1365-2796.2007.01910.x}}</ref> == ઇતિહાસ == જ્યારે યુ.એસ.[[રોગ નિયંત્રણ અને અવરોધક કેન્દ્ર| રોગ નિયંત્રણ અને અવરોધક કેન્દ્રને [[ન્યુમોસિસ્ટિસ ન્યૂમોનિયા (પીસીપી)|“ન્યૂમોસિસ્ટીસ કેરિની” ન્યૂમોનિયા]] ([[:en:Pneumocystis pneumonia (PCP)|''Pneumocystis carinii'' pneumonia]]) (હજુ પણ તેને પીસીપી તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેના માટે [[ન્યુમોસિસ્ટિસ ન્યૂમોનિયા (પીસીપી)|“ન્યૂમોસિસ્ટિસ જિરોવેસી” જવાબદાર છે]] ([[:en:Pneumocystis pneumonia (PCP)|''Pneumocystis jirovecii'']]))નું જૂથ [[લોસ એન્જલસ, કેલિફોર્નીયા|લોસ એંજલસ]] ([[:en:Los Angeles, California|Los Angeles]])માં પાંચ હોમો સેક્સ્યુઅલમાં ]] ([[:en:Centers for Disease Control and Prevention|Centers for Disease Control and Prevention]])મળી આવ્યું ત્યારે 5 જૂન, 1981માં સૌપ્રથમ વાર એઇડ્ઝ નોંધાયો હતો.<ref name=MMWR2>{{cite journal |author=Gottlieb MS |title=Pneumocystis pneumonia--Los Angeles. 1981 |journal=Am J Public Health |volume=96 |issue=6 |pages=980–1; discussion 982–3 |year=2006 |pmid=16714472 |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/june_5.htm |doi= }}</ref>પ્રારંભમાં [[રોગ નિયંત્રણ અને અવરોધક કેન્દ્ર]] ([[:en:Centers for Disease Control and Prevention|Centers for Disease Control and Prevention]]) (સીડીસી)પાસે આ રોગનું કોઇ સત્તાવાર નામ ન હતું, તેમજ ઘણી વાર તેની સાથે સંકળાયેલા રોગના લક્ષણો અનુસાર ઉલ્લેખ થતો હતો, ઉદા. તરીકે, [[લીમ્ફાડેનોપથી]] ([[:en:lymphadenopathy|lymphadenopathy]]), રોગ કે જેને એચઆઇવીની શોધ કરનારાઓએ તેને વાયરસનું નામ આપ્યું હતું. <ref name=MMWR1982a/><ref name=Barre/>તેઓએ ''કાપોસીના કેન્સર અને તકવાદી ચેપ''નો ઉપયોગ કર્યો હતો, તે નામથી 1981માં ટાસ્ક ફોર્સની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.<ref name=MMWR1982b>{{ cite journal | author=Centers for Disease Control (CDC) | title=Opportunistic infections and Kaposi's sarcoma among Haitians in the United States | journal=MMWR Morb Mortal Wkly Rep. | year=1982 | pages=353–354; 360–361 | volume=31 | issue=26 | pmid=6811853 }}</ref> બહોળી રીતે ''ગ્રીડ'' શબ્દનો અર્થ થાય છે [[આનંદિત સંબંધી પ્રતિકાર ઉણપ|ગે રિલેટેડ ઇમ્યુન ડેફિશિયન્સી]] ([[:en:Gay-related immune deficiency|Gay-related immune deficiency]]), તેને સ્વીકારવામાં આવી હતી.<ref name=Altman>{{ cite news | author=Altman LK | title=New homosexual disorder worries officials | work=The New York Times | date=1982-05-11 }}</ref> સીડીસી નામની શોધમાં અને ચેપ લાગેલા સમુદાય તરફ દ્રષ્ટિપાત કરતા “4 એચ રોગો” ઓળખી કાઢ્યા છે, જેમાં [[હૈતી]] ([[:en:Haiti|Haiti]]), [[હોમોસેક્સ્યુઅલ]] ([[:en:homosexual|homosexual]]), [[હેમોફિલીયાક્સ]] ([[:en:hemophiliacs|hemophiliacs]]) અને [[હેરોઇન]] ([[:en:heroin|heroin]])યૂઝર્સનો સમાવેશ થાય છે. <ref name=SciRep470b>{{cite web | publisher=[[American Association for the Advancement of Science]] | date=2006-07-28 | url=http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf | title=Making Headway Under Hellacious Circumstances | access-date=2008-06-23 | format=PDF | archive-date=2008-06-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080624235131/http://www.scienceonline.org/cgi/reprint/313/5786/470b.pdf | url-status=dead }}</ref>જોકે, એઇડ્ઝ [[હોમોસેક્સ્યુઅલ]] ([[:en:homosexual|homosexual]]) કોમ્યુનિટી, <ref name=MMWR1982b/> સુધી જ મર્યાદિત નથી તેવું પ્રસ્થાપિત થયા બાદ પરિભાષા ગ્રીડ ગેરમાર્ગે દોરતો શબ્દ સાબિત થયો હતો અન જુલાઇ 1982માં યોજાયેલી એક બેઠકમાં ''એઇડ્ઝ''ને રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. <ref name=Kher>{{cite news | author=Kher U | title=A Name for the Plague | work=Time | date=1982-07-27 | url=http://www.time.com/time/80days/820727.html | access-date=2008-03-10 | archive-date=2008-03-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080307015307/http://www.time.com/time/80days/820727.html | url-status=dead }}</ref>સપ્ટેમ્બર 1982 સુધીમાં સીડીસીએ એઇડ્ઝ શબ્દનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું અને તે માંદગીને યોગ્ય રીતે વ્યાખ્યાયિત કરી હતી.<ref name=MMWR1982c>{{cite journal | author=Centers for Disease Control (CDC) | title=Update on acquired immune deficiency syndrome (AIDS)—United States. | journal=MMWR Morb Mortal Wkly Rep. | year=1982 | pages=507–508; 513–514 | volume=31 | issue=37 | pmid=6815471}}</ref> વધુ વિવાદાસ્પદ થિયરી કે જે [[ઓપીવી એઇડ્ઝ અટકળ]] ([[:en:OPV AIDS hypothesis|OPV AIDS hypothesis]]) ના નામે જાણીતી છે, તે સુચવે છે કે એઇડ્ઝ રોગચાળો આશરે 1950ના અંતમાં [[બેલ્જીયન કોન્ગો]] ([[:en:Belgian Congo|Belgian Congo]])માં [[હિલેરી કોપ્રોવ્સ્કી]] ([[:en:Hilary Koprowski|Hilary Koprowski]])ના [[પોલીયોમેલિટીઝ]] ([[:en:poliomyelitis|poliomyelitis]]) [[રસી]] ([[:en:vaccine|vaccine]])માં સંશોધન દ્વારા શરૂ થયો હતો.<ref name=Curtis>{{cite news | author=Curtis T | title=The origin of AIDS | work=Rolling Stone | year=1992 | pages=54–59, 61, 106, 108 | issue=626 | url=http://www.uow.edu.au/arts/sts/bmartin/dissent/documents/AIDS/Curtis92.html | access-date=2008-03-10 | archive-date=2009-08-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090815110035/http://www.uow.edu.au/arts/sts/bmartin/dissent/documents/AIDS/Curtis92.html | url-status=dead }}</ref><ref name=Hooper>{{cite book | author = Hooper E | year = 1999 | title = The River : A Journey to the Source of HIV and AIDS | edition = 1st | pages = 1–1070 | publisher = Little Brown & Co | location = Boston, MA | id = ISBN 0-316-37261-7}}</ref> [[વૈજ્ઞાનિક સ્વીકૃત્તિ]] ([[:en:scientific consensus|scientific consensus]])અનુસાર, આ સ્થિતિને ઉપલબ્ધ પૂરાવાઓનો ટેકો નથી. <ref name=refuted>{{cite journal | author = Worobey M, Santiago ML, Keele BF, et al |title = Origin of AIDS: contaminated polio vaccine theory refuted |journal=Nature | year=2004 | pages=820 | volume=428| issue=6985 | pmid=15103367 | doi=10.1038/428820a}}</ref><ref name=Berry>{{cite journal | author = Berry N, Jenkins A, Martin J, et al |title = Mitochondrial DNA and retroviral RNA analyses of archival oral polio vaccine (OPV CHAT) materials: evidence of macaque nuclear sequences confirms substrate identity |journal=Vaccine | year=2005 | pages=1639–1648 | volume=23 | pmid=15705467 | doi=10.1016/j.vaccine.2004.10.038}}</ref><ref name=VaccineQA>{{cite web | publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]] | date= 2004-03-23 | url=http://www.cdc.gov/nip/vacsafe/concerns/aids/poliovac-hiv-aids-qa.htm | title= Oral Polio Vaccine and HIV / AIDS: Questions and Answers | access-date = 2006-11-20}}</ref> તાજેતરના અભ્યાસો સુચવે છે કે એચઆઇવી સંભવતઃ [[આફ્રિકા|આફ્રિકાથી]] ([[:en:Africa|Africa]]) ખસીને [[હૈતી|રૈતી]] ([[:en:Haiti|Haiti]])સુધી અને ત્યાર બાદ અમેરિકામાં 1969ની આસપાસ પ્રવેશ્યો હોવો જોઇએ. <ref>{{cite journal |author=Gilbert MT, Rambaut A, Wlasiuk G, Spira TJ, Pitchenik AE, Worobey M |title=The emergence of HIV/AIDS in the Americas and beyond |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=104 |issue=47 |pages=18566–70 |year=2007 |pmid=17978186 |doi=10.1073/pnas.0705329104 }} </ref> == સમાજ અને સંસ્કૃતિ == === કલંક === [[ચિત્ર:Ryan White.jpg|thumb|216px|right|[[રયાન વ્હાઇટ]] ([[:en:Ryan White|Ryan White]]) તેના ચેપને કારણે શાળામાંથી કાઢી મૂક્યા બાદ એઇડ્ઝ માટે પોસ્ટર ચાઇલ્ડ બની ગયો હતો. ]] એઇડ્ઝનું કલંક વિશ્વભરમાં રહેલું વિવિધ રીતે રહેલું છે, જેમાં [[દૂર રાખવું|સમાજ બહિષ્કાર]] ([[:en:shunning|ostracism]]), [[સામાજિક અસ્વીકાર|અસ્વીકાર]] ([[:en:Social rejection|rejection]]), [[ભેદભાવ]] ([[:en:discrimination|discrimination]])અને એચઆઇવીનો ચેપ લાગેલી વ્યક્તિનો બહિષ્કાર; પૂર્વ [[સંમતિ]] ([[:en:consent|consent]]) વિના એચઆઇવીનું પરીક્ષણ અથવા [[ગુપ્તતા]] ([[:en:confidentiality|confidentiality]])નુ રક્ષણ; એચઆઇવીનો ચેપ લાગેલી વ્યક્તિ સામે તોફાન; અને એચઆઇવી વાળી વ્યક્તિનો [[રોગના ચેપથી બચવા દૂર રાખવું (ક્વોરન્ટાઇન)|ક્વોરન્ટાઇન]] ([[:en:quarantine|quarantine]]).<ref name=UNAIDS2006Ch4>{{cite book | publisher =[[Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|UNAIDS]] | year = 2006 | title = 2006 Report on the global AIDS epidemic | chapter = The impact of AIDS on people and societies | chapterurl = http://data.unaids.org/pub/GlobalReport/2006/2006_GR_CH04_en.pdf | access-date = 2006-06-14 | format= PDF }}</ref>કલંક સાથે સંકળાયેલા તોફાન અથવા તોફાનનો ભય ઘણા લોકોને એચઆઇવીનું પરીક્ષણ કરાવતા, પોતાના પરિણામ માટે પાછા વળતા, અથવા સારવાર લેતા રોકે છે, પરિણામે લાંબી માંદગી મૃત્યુમાં પરિણમે છે અને એચઆઇવીનો સતત ફેલાવો થાય છે. <ref name=Ogden>{{cite web | author = Ogden J, Nyblade L | publisher = [[International Center for Research on Women]] | year = 2005 | title = Common at its core: HIV-related stigma across contexts | url = http://www.icrw.org/docs/2005_report_stigma_synthesis.pdf | format = PDF | access-date = 2007-02-15 | archive-date = 2013-03-19 | archive-url = https://www.webcitation.org/6FEwkK8ZU?url=http://www.icrw.org/publications/common-its-core-hiv-related-stigma-across-contexts | url-status = dead }}</ref> એઇડ્ઝના કલંકને વધુમાં નીચે જણાવેલી ત્રણ કક્ષામાં વહેંચવામાં આવ્યું છે. * ''ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટલ એઇડ્ઝ કલંક ''અને એમડીએએસએચ; ભયનું પ્રતિબંબ અને તે ભયાનક અને ટ્રાન્સમિસીબલ માંદગી સાથે જોડાશે તેવી દહેશત <ref name=Herek1999>{{cite journal |author = Herek GM, Capitanio JP |journal = American Behavioral Scientist |year = 1999 |url = http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf |format = PDF |title = AIDS Stigma and sexual prejudice |access-date = 2006-03-27 |volume = 42 |issue = 7 |pages = 1130-1147 |doi = 10.1177/0002764299042007006 |archive-date = 2006-04-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060409034211/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/abs99_sp.pdf |url-status = dead }}</ref> * ''સંકેતાત્મક એઇડ્ઝ કલંક ''અને એમડીએએસએચ; એચઆઇવી/એઇડ્ઝનો ઉપયોગ સામાજિક જૂથ પ્રત્યે વર્તણૂંક દર્શાવવા અથવા જીવનશૈલી રોગ સાથે જોડાયેલી છે તે રીતે જોવામાં આવે છે.<ref name=Herek1999 /> * ''સૌજન્ય એઇડ્ઝ કલંક '' અને એમડીએએસએચ; લોકોની કલંકીતતા એચઆઇવી/એઇડ્ઝ અથવા એચઆઇવી પોઝીટીવ લોકો સાથે જોડાયેલી છે. <ref name=Snyder>{{ cite journal | author=Snyder M, Omoto AM, Crain AL | title=Punished for their good deeds: stigmatization for AIDS volunteers | journal=American Behavioral Scientist | year=1999 | pages=1175–1192 | volume=42 | issue=7 | doi=10.1177/0002764299042007009 }}</ref> ઘણીવાર, એઇડ્ઝનું કલંક એક અથવા વધુ અન્ય કલંકો સાથે દર્શાવવામાં આવતું હોય છે, ખાસ કરીને જે લોકો [[હોમોસેક્સ્યુઅલીટી]] ([[:en:homosexuality|homosexuality]]), [[બાઇસેક્સ્યુઅલીટી]] ([[:en:bisexuality|bisexuality]]), [[સંમિશ્ર]] ([[:en:promiscuity|promiscuity]]), [[વેશ્યાગીરી|વેશ્યાગારી]] ([[:en:prostitution|prostitution]]),અને [[ઇન્ટ્રાવેનોસ ડ્રગ ઉપયોગ(રિક્રીશનલ)|ઇન્ટ્રાવેનોસ ડ્રગ વપરાશવાળા હોય છે.]] ([[:en:Intravenous drug use (recreational)|intravenous drug use]]). અસંખ્ય [[વિકસિત દેશો]] ([[:en:Developed country|developed countries]])માં, એઇડ્ઝ અને હોમોસેક્સ્યુઅલીટી અથવા બાઇસેક્સ્યુલીટી વચ્ચે જોડાણ હોય છે અને આ જોડાણ સેક્સ્યુઅલ પ્રત્યેની ધૃણા જેમ કે [[હોમોફોબીયા|એન્ટી હોમોસેક્સ્યુઅલ]] ([[:en:homophobia|anti-homosexual]]) વર્તણૂંક સાથે ઊંચા પ્રમાણમાં સહસંબંધ ધરાવે છે. <ref name=Herek2002>{{cite journal |author=Herek GM, Capitanio JP, Widaman KF |title=HIV-related stigma and knowledge in the United States: prevalence and trends, 1991-1999 |journal=Am J Public Health |volume=92 |issue=3 |pages=371–7 |year=2002 |pmid=11867313 |doi= |url=http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/ajph2002.pdf |access-date=2008-03-10 |format=PDF |archive-date=2011-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426160812/http://psychology.ucdavis.edu/rainbow/html/ajph2002.pdf |url-status=dead }}</ref>તદુપરાંત બિનચેપી પુરુષો વચ્ચેના સેક્સ સહિત એઇડ્ઝ અને દરેક પુરુષો વચ્ચે જોડાણ-પુરુષ સેક્સ્યુઅલ વર્તણૂંક જોવામાં આવી છે. <ref name=Herek1999/> === આર્થિક અસર === [[Image:Life expectancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|right|295px|thumb|ભારે અસર પામેલા આફ્રિકન દેશોમાં જીવન આયુષ્યમાં ફેરફાર. {{legend-line|red solid 2px|Botswana}}{{legend-line|darkgreen solid 2px|Zimbabwe}}{{legend-line|blue solid 2px|Kenya}}{{legend-line|black solid 2px|South Africa}}{{legend-line|grey solid 2px|Uganda}}]] એચઆઇવી અને એઇડ્ઝ [[આર્થિક વૃદ્ધિ]] ([[:en:economic growth|economic growth]])ને [[માનવ ધન]] ([[:en:human capital|human capital]])ની ઉપલબ્ધિ ઘટાડીને અસર કરે છે. <ref name="Bell-et-al-2003">{{cite paper |author= Bell C, Devarajan S, Gersbach H |year=2003 |url=http://www1.worldbank.org/hiv_aids/docs/BeDeGe_BP_total2.pdf |title=The long-run economic costs of AIDS: theory and an application to South Africa |access-date= 2008-04-28 |version= World Bank Policy Research Working Paper No. 3152 |format=PDF}}</ref> વિકસિત દેશોમાં આરોગ્ય સંભાળ અને દવાઓ ઉપલબ્ધ હોવા છતાં યોગ્ય [[ ન્યૂટ્રીશન |ન્યૂટ્રીશન]] ([[:en:nutrition|nutrition]]) વિના મોટી સંખ્યામાં લોકો એઇડ્ઝના શિકાર બને છે. તેઓ ફક્ત કામ જ નહી કરી શકે એટલું જ નહી, તેમને નોંધપાત્ર તબીબી સંભાળની પણ જરૂર પડશે. એવી આગાહી છે કે આ બાબત નોંધપાત્ર વસતી ધરાવતા દેશોમાં અર્થતંત્ર અને સમાજના ભંગાણનું શક્યતઃ કારણ બનશે. ભારે અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં રોગચાળાએ ઘણા [[અનાથ|અનાથો]] ([[:en:orphan|orphan]])ને તેમનાથી મોટા [[ દાદા-દાદી|દાદાદાદી]] ([[:en:grandparent|grandparent]])ની સંભાળથી દૂર કરી દીધા છે. <ref name=Greener>{{cite book | author =Greener R | year = 2002 | title = State of The Art: AIDS and Economics | chapter = AIDS and macroeconomic impact | editor = S, Forsyth (ed.) | pages = 49–55 | publisher = IAEN }}</ref> આ પ્રદેશમાં વધેલો મૃત્યુદર [[વસતી ઘટાડો |નાની કુશળ વસતી]] ([[:en:population decline|smaller skilled population]]) અને [[ શ્રમ દળ |શ્રમ દળ]] ([[:en:labor force|labor force]])માં પરિણમશે. આ નાનું [[ શ્રમ દળ|શ્રમ દળ]] ([[:en:labor force|labor force]]) મોટે ભાગે યુવાન વ્યક્તિઓ સમાવતું હશે, ઓછી જાણકારી અને [[કામનો અનુભવ |કામના અનુભવ]] ([[:en:work experience|work experience]]) સાથે ઓછી ઉત્પાદકતામાં પરિણમશે. પરિવારના માંદા સભ્યોની સંભાળ રાખવા માટે કામદારોની છૂટીમાં વધારો અથવા [[ માંદગીની રજા |માંદગીની રજા]] ([[:en:sick leave|sick leave]])ને કારણે નીચી ઉત્પાદકતા પ્રાપ્ત થશે. વધેલો મૃત્યુદર [[ આવક |આવક નુકસાન]] ([[:en:income|income]]) અને માબાપના મૃત્યુને કારણે માનવધન પેદા કરતી પદ્ધતિને અને લોકોમાં [[ રોકાણ |રોકાણ]] ([[:en:investment|investment]])ને નબળી બનાવશે. ખાસ કરીને યુવાનોને મારી નાખવાથી એઇડ્ઝ ગંભીરપણે [[કર |કર]] ([[:en:tax|tax]]), સક્ષમ વસતીને નબળી બનાવે છે, તેના કારણે [[ જાહેર ખર્ચ |જાહેર ખર્ચ]] ([[:en:public expenditure|public expenditure]]) માટે ઉપલબ્ધ સ્ત્રોતો જેમ કે એઇડ્ઝ સાથે સંબંધિત નથી તેવી શિક્ષણ અને આરોગ્ય સેવાઓ રાજ્યના ધિરાણ પર દબાણ વધારે છે અને અર્થતંત્રની વૃદ્ધિને ધીમી પાડે છે. આ બાબત કર પાયાની ધીમી વૃદ્ધિમાં પરિણમે છે, તેની અસરરૂપે માંદાઓની સારવાર, તાલીમ(માંદા કામદારોને સ્થાને બીજા), માંદગીનું વેતન અને એઇડ્ઝ અનાથોની સંભાળનું ખર્ચ વધતું હોય તો તેની પર અંકુશ મૂકશે. જો પુખ્ત મૃત્યુદર આ અનાથોની સંભાળ પરિવારની જવાબદારી અને દોષ સરકારને આપે તો આ ખાસ કરીને સાચુ છે. <ref name=Greener /> નિવાસીના સ્તરને અનુસલક્ષીને, આવક નુકસાન અને નિવાસી દ્વારા આરોગ્ય સંભાળ પાછળ ખર્ચવામાં આવેલા વધુ નાણા એમ બન્નેમાં એઇડ્ઝ પરિણમે છે. આની આવક અસર ખર્ચ ઘટાડા તેમજ શિક્ષણથી દૂર પુરક અસર અને આરોગ્ય અને અંત્યવિધી પાછળના ખર્ચમાં પરિણમે છે. [[કોટે ડીવોઇર|કોટે ડીઆઇવોઇર]] ([[:en:Côte d'Ivoire|Côte d'Ivoire]])નો અભ્યાસ દર્શાવે છે કે એચઆઇવી/એઇડ્ઝના દર્દીઓ સાથે રહેતા નિવાસી, અન્ય નિવાસીની તુલનામાં તબીબી ખર્ચ પાછળ બમણો ખર્ચ કરે છે. <ref name="WBank">{{cite paper |author=Over M |title=The macroeconomic impact of AIDS in Sub-Saharan Africa, Population and Human Resources Department |publisher=The World Bank |year=1992 |url=http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf |format=PDF |access-date=2008-05-03 |archive-date=2008-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201655/http://www.worldbank.org/aidsecon/macro.pdf |url-status=dead }}</ref> === એઇડ્ઝનું સ્થળ === ચળવળકર્તાઓનું નાનું જૂથ એચઆઇવી અને એઇડ્ઝ <ref name=Duesberg>{{cite journal | author=Duesberg PH | title=HIV is not the cause of AIDS | journal=Science | year=1988 | pages=514, 517 | volume=241 | issue=4865 | pmid=3399880 | doi=10.1126/science.3399880 }}</ref> વચ્ચેના જોડાણ બાબતે, એચઆઇવીની હાજરી, <ref name=Papadopulos>{{ cite journal | author=Papadopulos-Eleopulos E, Turner VF, Papadimitriou J, et al | title=A critique of the Montagnier evidence for the HIV/AIDS hypothesis | journal=Med Hypotheses | year=2004 | pages=597–601 | volume=63 | issue=4 | pmid=15325002 | doi=10.1016/j.mehy.2004.03.025 }}</ref> અથવા પ્રવર્તમાન સારવાર પદ્ધતિની માન્યતા અંગે પ્રશ્ન પૂછે છે. (ડ્રગ થેરાપી એઇડ્ઝના મૃત્યુનું કારણ છે તેવો દાવો કરતા પણ) જોકે આ દાવાઓની ચકાસણી કરવામાં આવી છે અને તેનો સતતપણે [[વૈજ્ઞાનિક સમાજ|વૈજ્ઞાનિક સમુદાય]] ([[:en:scientific community|scientific community]]),<ref name=consensus>[[વૈજ્ઞાનિક સ્વીકૃત્તિ]] ([[:en:scientific consensus|scientific consensus]])ના પૂરાવા જેમ કે એચઆઇવી એઇડ્ઝનું કારણ છે તેના માટે જુઓ (ઉદા. તરીકે): * {{cite web | publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]] | year=2003 | url=http://www.niaid.nih.gov/Factsheets/evidhiv.htm | title=The Evidence That HIV Causes AIDS | access-date=2008-12-20 }} * {{cite journal |title=The Durban Declaration |journal=Nature |volume=406 |issue=6791 |pages=15–6 |year=2000 |pmid=10894520 |doi=10.1038/35017662 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v406/n6791/full/406015a0.html |access-date=2008-05-03 |author=, }} * {{cite journal | author=Cohen J | title=The Duesberg Phenomenon: A Berkeley virologist and his supporters continue to argue that HIV is not the cause of AIDS. A 3-month investigation by Science evaluates their claims. | journal=Science | year=1994 | pages=1642–1649 | volume=266 | issue=5191 | url=http://www.sciencemag.org/feature/data/cohen/266-5191-1642a.pdf | format=PDF }} * {{cite web | publisher=[[National Institute of Allergy and Infectious Diseases]] | year= | url=http://www3.niaid.nih.gov/news/focuson/hiv/resources/ | title=Focus on the HIV-AIDS Connection: Resource links | access-date=2006-09-07 | archive-date=2006-09-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060907000339/http://www3.niaid.nih.gov/news/focuson/hiv/resources/ | url-status=dead }} * {{cite journal |author=O'Brien SJ, Goedert JJ |title=HIV causes AIDS: Koch's postulates fulfilled |journal=Curr. Opin. Immunol. |volume=8 |issue=5 |pages=613–8 |year=1996 |pmid=8902385 |doi=}} * {{cite journal |author=Galéa P, Chermann JC |title=HIV as the cause of AIDS and associated diseases |journal=Genetica |volume=104 |issue=2 |pages=133–42 |year=1998 |pmid=10220906 |doi=}}</ref>દ્વારા અસ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હોવા છતાયે તેઓએ [[ઇન્ટરનેટ]] ([[:en:Internet|Internet]])<ref>{{cite journal |author=Smith TC, Novella SP |title=HIV denial in the Internet era |journal=PLoS Med. |volume=4 |issue=8 |pages=e256 |year=2007 |pmid=17713982 |doi=10.1371/journal.pmed.0040256}}</ref> દ્વારા પ્રસિદ્ધ કર્યું હતું અને તેની નોંધપાત્ર રાજકીય અસર પ઼ડી હતી. [[દક્ષિણ આફ્રિકા]] ([[:en:South Africa|South Africa]])માં ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ [[થાબો મબેકી|થાબો મેબેકી]] ([[:en:Thabo Mbeki|Thabo Mbeki's]])એ એઇડ્ઝ અપનાવવાની ના પાડી હતી જે એઇડ્ઝ રોગચાળા બાબતે બિનઅસરકારક સરકારી પ્રતિભાવમાં પરિણમી હતી, તેની પર હજ્જારો લોકોના એઇડ્ઝને કારણે મૃત્યુ થયા હોવાનો દોષ છે. <ref name="chigwedere">{{cite journal |author=Chigwedere P, Seage GR, Gruskin S, Lee TH, Essex M |title=Estimating the Lost Benefits of Antiretroviral Drug Use in South Africa |journal=Journal of acquired immune deficiency syndromes (1999) |year=2008 |month=October |pmid=18931626 |doi=10.1097/QAI.0b013e31818a6cd5 |laysummary=http://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/2008-releases/researchers-estimate-lives-lost-delay-arv-drug-use-hivaids-south-africa.html}}</ref><ref>{{cite journal |author=Baleta A |title=S Africa's AIDS activists accuse government of murder |journal=Lancet |volume=361 |issue=9363 |pages=1105 |year=2003 |pmid=12672319 |doi=10.1016/S0140-6736(03)12909-1}}</ref> === એચઆઇવી ચેપનું સક્રિય. અનુસરણ === [[હોમોસેક્સ્યુઅલ વ્યક્તિઓ]] ([[:en:homosexual men|homosexual men]])ની પેટા સંસ્કૃત્તિ જે ભાગીદારો એચઆઇવી પોઝીટીવ હોય અને સ્વૈચ્છિક રીતે તેમની સાથેના જનન બાબતે અસુરક્ષિત હોય તેમના દ્વારા એચઆઇવી ચેપને સક્રિય રીતે અનુસરવાની ઇચ્છા રાખે છે. [[ગાળો દેવી|ગાળ]] ([[:en:slang|slang]])ના અર્થમાં જે લોકો ચેપની ઇચ્છા રાખે છે તેમને [[બગચેઝર]] ([[:en:bugchaser|bugchaser]]) કહેવાય છે અને જે લોકો તેમને ચેપ લગાડે છે તેમને [[ભેટઆપનાર]] ([[:en:giftgiver|giftgiver]])કહેવામાં આવે છે.<ref name="pmid17612955">{{cite journal |author=Moskowitz DA, Roloff ME |title=The existence of a bug chasing subculture |journal=Cult Health Sex |volume=9 |issue=4 |pages=347–57 |year=2007 |pmid=17612955 |doi=10.1080/13691050600976296 |url=}}</ref> આ ઘટના [[બેરબેક (સેક્સ)|બેરબેકીંગ]] ([[:en:Bareback (sex)|barebacking]])થી અલગ પડવી જોઇએ, જે એચઆઇવી ચેપની સક્રિય ઇચ્છા વિના બિનસુરક્ષિત જનન માટેની પસંદગી છે. ખરેખર આચરણની માત્રા મોટેભાગે અજાણ રહે છે. આ પેટાસંસ્કૃત્તિના એક ભાગરૂપે જે લોકો પોતાની જાતને ઓળખતા નથી, તેઓ ખરેખર એચઆઇવી<ref name="pmid17166076">{{cite journal |author=Grov C, Parsons JT |title=Bug chasing and gift giving: the potential for HIV transmission among barebackers on the internet |journal=AIDS Educ Prev |volume=18 |issue=6 |pages=490–503 |year=2006 |month=December |pmid=17166076 |doi=10.1521/aeap.2006.18.6.490 |url=}}</ref> ફેલાવવાનો ઇરાદો ધરાવતા હોય છે. કેટલાક બગચેઝર ઇન્ટરનેટ<ref name="pmid17457731">{{cite journal |author=Graydon M |title=Don't bother to wrap it: online Giftgiver and Bugchaser newsgroups, the social impact of gift exchanges and the 'carnivalesque' |journal=Cult Health Sex |volume=9 |issue=3 |pages=277–92 |year=2007 |pmid=17457731 |doi=10.1080/13691050601124649 |url=}}</ref> દ્વારા ભેટઆપનાર સાથે જોડાવાનો પ્રયત્ન કરે છે.અન્ય બગચેઝર બગ પાર્ટીઓ અને વાતચીતની પાર્ટીઓ સેક્સ પાર્ટીઓનું આયોજન અને ભાગ લે છે, જેમા એચઆઇવી પોઝીટીવી અને નેગેટિવ વ્યક્તિઓ બિનસુરક્ષિત સેક્સમાં એચઆઇવી હાંસલ કરવાની આશા સાથે સામેલ હોય છે (“ભેટ મેળવવા માટે”) <ref> ડીન, ટી, 2008.સંવર્ધન સંસ્કૃત્તિઃ બેરબેકીંગ, બગચેઝીંગ, ભેટઆપનાર” ધી મેસાચ્યુએટ્સ રિવ્યૂ, વોલ્યુમ 49(1).પીપી. 80-94</ref> == નોંધ અને સંદર્ભો == {{reflist|3}} == વધુ વાંચન == * {{cite web |url=http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |title=2007 AIDS epidemic update |access-date=2008-03-21 |publisher=UNAIDS |format=pdf |work= |archive-date=2008-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527201701/http://data.unaids.org/pub/EPISlides/2007/2007_epiupdate_en.pdf |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://data.unaids.org/pub/Report/2007/2006_unaids_annual_report_en.pdf |title=UNAIDS Annual Report&nbsp;— Making the money work |access-date=2008-03-21 |publisher=UNAIDS |format=pdf |work= |archive-date=2008-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317170740/http://data.unaids.org/pub/Report/2007/2006_unaids_annual_report_en.pdf |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://data.unaids.org/pub/Report/2007/20070925_advocacy_grne2_en.pdf |title=Financial Resources Required to Achieve, Universal Access to HIV Prevention, Treatment Care and Support |access-date=2008-03-21 |publisher=UNAIDS |format=pdf |work= |archive-date=2008-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317170734/http://data.unaids.org/pub/Report/2007/20070925_advocacy_grne2_en.pdf |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://data.unaids.org/pub/Manual/2007/20070306_prevention_guidelines_towards_universal_access_en.pdf |title=Practical Guidelines for Intensifying HIV Prevention |access-date=2008-03-21 |publisher=UNAIDS |format=pdf |work= |archive-date=2008-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080317171849/http://data.unaids.org/pub/Manual/2007/20070306_prevention_guidelines_towards_universal_access_en.pdf |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/AntiretroviralFormulations_FS_en.pdf |title=Antiretroviral Formulations |access-date=2008-03-21 |publisher=US Department of Health and Human Services |format=pdf |work= |archive-date=2009-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113193327/http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/AntiretroviralFormulations_FS_en.pdf |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/ApprovedMedstoTreatHIV_FS_en.pdf |title=Approved Medications to Treat HIV Infection |access-date=2008-03-21 |publisher=US Department of Health and Human Services |format=pdf |work= |archive-date=2007-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715054449/http://www.aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/ApprovedMedstoTreatHIV_FS_en.pdf |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://aidsinfo.nih.gov/contentfiles/HIVLifeCycle_FS_en.pdf |title=The HIV Life Cycle |access-date=2008-03-21 |publisher=US Department of Health and Human Services |format=pdf |work= |archive-date=2007-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715054039/http://www.aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/HIVLifeCycle_FS_en.pdf |url-status=dead }} == બાહ્ય કડીઓ == <br /> {{Sisterlinks|b=Sexual Health/Sexually Transmitted Diseases#HIV|commons=Category:AIDS|n=Category:AIDS|v=Sexually transmitted diseases#Viruses}} * {{Dmoz|Health/Conditions_and_Diseases/Immune_Disorders/Immune_Deficiency/AIDS/|HIV/AIDS}} * [http://aidsinfo.nih.gov/ એઇડ્ઝ માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225133251/http://www.aidsinfo.nih.gov/ |date=2011-02-25 }} – એચઆઇવી/એઇડ્ઝ સારવરા માહિતી, યુ.એસ. ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ હેલ્થ એન્ડ હ્યુમન સર્વિસીઝ * [http://www.unaids.org/en/ યુએનએઆઇડીએસઃ એચઆઇવી/એઇડ્ઝ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130210215850/http://www.unaids.org/en/ |date=2013-02-10 }} પરનો ધી જોઇન્ટ યુનાઇટેડ નેશન્સ પ્રોગ્રામ * [http://www.AIDS.gov તમામ ફેડરલ એચઆઇવી/એઇડ્ઝ માહિતી] માટેની પોર્ટલ એચઆઇવી/એઇડ્ઝ નીતિની ઓફિસ [[શ્રેણી:રોગ]] ncexs9f8pbdbv2jtggsn8ujv7s7be1s 0 5311 903786 903701 2026-08-16T00:18:49Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 9 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903786 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = અલપ્પુઝા જિલ્લો | other_name = એલેપ્પી જિલ્લો | settlement_type = જિલ્લો | nickname = પૂર્વીય વિશ્વ નું વેનિસ<ref name="Venice"/> પર્શ્વજળનો રાજા | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Alappuzha Boat Beauty W.jpg | photo2a = Krishnapuram palace1.jpg | photo2b = Thottappally.jpg | photo3a = Alappuzha Bypass Aerial View 1.jpg | photo3b = Alleppey beach.jpg | photo4a = Cherthala infopark.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 210 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br/> કેટ્ટુવલ્લમ, થોટ્ટપ્પલ્લી, અલપ્પુઝા બીચ, ઈન્ફોપાર્ક કેમ્પસ, ચેરથલા, અલપ્પુઝા બાયપાસ અને કૃષ્ણપુરમ પેલેસથી કયામકુલમ. }} | image_map = | mapframe = yes | map_caption = [[કેરળ]] માં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|9.49|76.49|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{Flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = મુખ્ય મથક | seat = [[એલેપ્પી|અલપ્પુઝા]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = Para | parts = {{collapsible list|title=મહેસૂલ વિભાગો (૨)|અલાપ્પુઝા|ચેંગન્નુર|}} {{collapsible list|title=તાલુકાઓ (૬)|ચેરથલા | અંબાલપ્પુઝા | કુટ્ટનાડુ | કાર્તિકપલ્લી | ચેંગન્નુર| માવેલીક્કારા|}} | government_type = | governing_body = | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = શાજી વી. નાયર, (IAS) | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ વડા | leader_name2 = પી. મોહન ચંદ્ર (IPS) <ref name="Alappuzha Home">{{cite web |title=Home |url=https://alappuzha.nic.in |website=Alappuzha District |access-date=21 February 2021}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="AlappuzhaProfile">{{cite web |title=District Profile |url=https://alappuzha.gov.in/district-profile/ |date=2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141447/https://alappuzha.gov.in/district-profile/ |archive-date=2018-06-12 |url-status=dead }}</ref> | area_rank = ૧૪મો | area_total_km2 = ૧,૪૧૪ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૧૨૭,૭૮૯ | population_as_of = ૨૦૧૧ | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = IN-KL | registration_plate = '''KL-04''' અલપ્પુઝા,<br/> '''KL-29''' કાયમકુલમ,<br/> '''KL-30''' ચેંગન્નુર,<br/> '''KL-31''' માવેલીક્કારા,<br/> '''KL-32''' ચેરથલા,<br/> '''KL-66''' કુટ્ટાનાડ | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૯૪<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2026-08-13|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = [https://alappuzha.nic.in alappuzha.nic.in] | footnotes = }} '''એલેપ્પી જિલ્લો''' અથવા અલાપ્પુઝા જિલ્લો એ [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે. તેની રચના ૧૭ ઓગસ્ટ ૧૯૫૭ના રોજ અલેપ્પી જિલ્લા તરીકે કરવામાં આવી હતી, અને ૧૯૯૦માં જિલ્લાનું નામ બદલીને અલાપ્પુઝા રાખવામાં આવ્યું હતું.<ref name="AlappuzhaHistory">{{cite web |title=History |url=https://alappuzha.gov.in/history/ |date=2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=11 June 2018}}</ref> અલાપ્પુઝા કેરળનો સૌથી નાનો જિલ્લો છે.<ref name="SPB Alappuzha Profile">{{cite web |title=District Profile |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-alappuzha |date=2015 |website=Kerala State Planning Board – District Planning Office, Alappuzha |access-date=9 March 2020 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200217053355/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-alappuzha |url-status=dead }}</ref> જિલ્લા મુખ્યાલય અલેપ્પી શહેરનું નામ બદલીને ૨૦૧૨માં અલાપ્પુઝા રાખવામાં આવ્યું હતું. કેનાલો (નહેરો), બેકવોટર્સ, સમુદ્રતટો અને સરોવરો ધરાવતા અલાપ્પુઝા શહેરનું વર્ણન ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં ભારતના બ્રિટિશ ગવર્નર-જનરલ જ્યોર્જ કર્ઝન દ્વારા '''"પૂર્વનું વેનિસ"''' તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="Venice">{{cite web|title=History {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/history/|access-date=2020-09-08|language=en-US}}</ref> આ જિલ્લો તેના મનોરમ કેરળ બેકવોટર્સ માટે વિશેષ રૂપે જાણીતો છે, જેના દ્વારા તે કુમરાકોમ જેવા લોકપ્રિય પ્રવાસી સ્થળ સહિત કેરળના અન્ય ભાગો સાથે સુસજ્જ રીતે જોડાયેલો છે. આ જિલ્લો ભારતમાં એક અત્યંત પ્રખ્યાત પ્રવાસન સ્થળ છે. તે તેના કાથી (કોઇર) ના કારખાનાઓ માટે પણ ઓળખાય છે, કારણ કે કેરળના મોટાભાગના કાથી ઉદ્યોગો અલાપ્પુઝા શહેર અને તેની આસપાસના વિસ્તારમાં સ્થિત છે. વેમ્બનાડ સરોવર, જે દરિયાઈ સપાટીથી નીચે સ્થિત છે, તે ભારતીય દ્વીપકલ્પનું સૌથી લાંબુ સરોવર છે, અને અલાપ્પુઝા જિલ્લો આ સરોવર અને અરબી સમુદ્રની વચ્ચે આવેલો છે.[૭] અલાપ્પુઝા જિલ્લાનો કુટ્ટનાડ વિસ્તાર, જે દરિયાઈ સપાટીથી નીચે સ્થિત છે, તે સમગ્ર ભારતનો સૌથી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતો વિસ્તાર છે.[૭] કુટ્ટનાડ, જે '''"કેરળના ચોખાના કટોરા"''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે ભારતમાં સૌથી નીચી ઊંચાઈ ધરાવે છે અને તે વિશ્વના એવા બહુ ઓછા સ્થળોમાંનું એક છે જ્યાં દરિયાઈ સપાટીથી નીચે ખેતી કરવામાં આવે છે..<ref>{{Cite news|title=Kerala Boat Ferries Lone Passenger To Help Her Take Exam|url=https://www.ndtv.com/kerala-news/coronavirus-lockdown4-kerala-government-boat-ferries-lone-passenger-sandra-babu-to-help-her-take-exam-2238752|agency=Press Trust of India|date=1 June 2020|access-date=17 November 2020|work=NDTV}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hindu.com/mag/2003/07/13/stories/2003071300600200.htm|title=Thirst below sea level|last=Suchitra|first=M|date=2003-08-13|work=The Hindu|access-date=2020-11-17}}</ref> આ જિલ્લો ૧૯૪૦ના દાયકામાં બ્રિટિશ શાસન હેઠળના ત્રાવણકોર રજવાડાના દિવાન સામે થયેલા કમ્યુનિસ્ટોની આગેવાની હેઠળના ''પુન્નપ્રા-વયાલાર આંદોલન'' (વિદ્રોહ)નું સ્થળ હતો.<ref name="ReferenceA">Manorama Yearbook 2011, ISSN 0970-9096</ref> મર્ચન્ટ નેવીમાં સેવા આપતા નાવિકોના એક સમૂહ દ્વારા વર્ષ ૨૦૨૪માં ''મેરિનર્સ ક્લબ આલેપ્પી (MCA)'' ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.<ref>[https://www.instagram.com/mca_alleppey?igsh=MWV2c2R2ZWZndDZ0dg==]</ref><ref name="ReferenceA"/> == નામવ્યુત્પત્તિ == [[File:Alappuzha Bypass Aerial View 2.jpg|thumb|આલાપ્પુઝા બીચ રોડ વ્યૂ]] તત્કાલીન કોલ્લમ (Quilon) અને કોટ્ટાયમ જિલ્લાઓમાંથી અલગ કરીને આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આજના આધુનિક આલાપ્પુઝા જિલ્લાનો મોટાભાગનો વિસ્તાર ત્રાવણકોર રજવાડાના ક્વિલોન (કોલ્લમ) જિલ્લાનો ભાગ હતો, જ્યારે ઉત્તર આલાપ્પુઝાનો નાનો ભાગ ૧૯૫૭ સુધી કોટ્ટાયમ જિલ્લા હેઠળ આવતો હતો.<ref>{{Cite book |last=Shungoonny Menon |first=P. |url=http://archive.org/details/ahistorytravanc00menogoog |title=A history of Travancore from the earliest times |date=1878 |publisher=Madras, Higginbotham |others=University of California}}</ref> આધુનિક આલાપ્પુઝા જિલ્લાની સ્થાપના ૧૭ ઓગસ્ટ ૧૯૫૭ના રોજ કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતમાં તેમાં સાત તાલુકાઓનો સમાવેશ થતો હતો: ચેરથલા, અંબાલાપ્પુઝા, કુટ્ટનાડ, ચંગન્નુર, કાર્તિકાપલ્લી અને માવેલીકારા.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com|title=taluks in Alappuzha 1957|publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> 'આલાપ્પુઝા' નામ એ એક સ્થાનનામ (Toponym) છે. 'આલાયમ' નો અર્થ 'ઘર' થાય છે અને ડો. હર્મન ગંડર્ટના શબ્દકોશ અનુસાર 'પુઝા' (Puzha) નો અર્થ 'જળમાર્ગ' અથવા 'નદી' થાય છે. આ નામ આલાપ્પુઝા અને તેના આસપાસના વિસ્તારોમાં ફેલાયેલા જળમાર્ગો અને પશ્ચજળ (Backwaters) ના નેટવર્કને દર્શાવે છે. આ જિલ્લાની ઉત્તરે એર્નાકુલમ જિલ્લાના કોચી અને કનાયન્નુર તાલુકા, પૂર્વમાં કોટ્ટાયમ જિલ્લાના વૈકોમ, કોટ્ટાયમ અને ચંગનાસ્સેરી તાલુકા તથા પથાનમથિટ્ટા જિલ્લાના થિરૂવલ્લા, કોઝેનચેરી અને અદૂર તાલુકા, દક્ષિણે કોલ્લમ જિલ્લાના કુન્નથુર અને કરુનાગપલ્લી તાલુકા અને પશ્ચિમે લક્ષદ્વીપ સાગર (અરબી સમુદ્ર) આવેલા છે.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com|title=boundaries |publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> વર્તમાન આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં છ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે: ચેરથલા, અંબાલાપ્પુઝા, કુટ્ટનાડ, કાર્તિકાપલ્લી, ચંગન્નુર અને માવેલીકારા.<ref>{{cite web|url=http://www.alleppeyonline.com/|title=taluks in Alappuzha|publisher=Alleppeyonline.com|access-date=2021-02-14}}</ref> The area of the district is {{cvt|1414|km2}} આ જિલ્લાનું ક્ષેત્રફળ ૧,૪૧૪ ચોરસ કિલોમીટર (૫૪૬ ચોરસ માઇલ) છે. તેનું વડું મથક (મુખ્યાલય) આલાપ્પુઝા ખાતે આવેલું છે. == ઇતિહાસ == [[File:Raja Kesava Das Statue in Alleppey - Changanassery Road @ Changananassery Junction.jpg|thumb|ચાંગણસેરી ખાતે રાજા કેશવદાસની પ્રતિમા]] અર્વાચીન અલાપ્પુઝા શહેરનું અસ્તિત્વ ૧૮મી સદીના ઉત્તરાધમાં રાજા કેશવદાસના આભારી છે. જોકે, અલાપ્પુઝા જિલ્લો પ્રાચીન મલયાલમ સાહિત્યમાં પહેલેથી જ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતો હતો. કેરળનો 'ચોખાનો કટોરો' ગણાતો કુટ્ટનાડ વિસ્તાર પ્રારંભિક સંગમ કાળથી જ જાણીતો હતો.<ref>{{Cite web |title=History {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India | url= https://alappuzha.nic.in/en/history/ |access-date=2025-01-06 |language=en-US}}</ref> === પ્રાચીન કાળ === [[File:Light House Alleppey,Kerala.jpg|left|thumbnail|પુરાક્કડ ખાતે દીવાદાંડી]] સંગમ કાળ દરમિયાન, સામાન્ય યુગની પ્રારંભિક સદીઓમાં વર્તમાન અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારને પ્રાચીન ગ્રીસ, પ્રાચીન રોમ, પ્રાચીન લેવન્ટ (મધ્ય પૂર્વનો દરિયાકાંઠાનો વિસ્તાર), પ્રાચીન અરબી દ્વીપકલ્પ અને પ્રાચીન ઇજિપ્ત સાથે વેપારી સંબંધો હોવાનું ઇતિહાસમાં નોંધાયેલું છે.<ref name=AlappuzhaHistoryOld>{{cite web |title=History |url=http://alappuzha.gov.in/pages/aboutalpy-history.htm |website=Official Web Site of Alappuzha District, Kerala State, India |publisher=Collectorate, Alappuzha District, Kerala State, India |access-date=3 August 2016 }}</ref> 'પેરિપ્લસ ઓફ ધ એરિથ્રિયન સી' (ઇ.સ. આશરે ૫૦માં લખાયેલ) જેવા પ્રાચીન ગ્રીક-રોમન પ્રવાસવર્ણનોમાં હિંદ મહાસાગરના વેપારના એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે નોંધાયેલું પ્રાચીન બંદર 'બારાકે' (Barace) અવારનવાર અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં પંબા નદીના મુખ પર આવેલા આધુનિક દરિયાકાંઠાના નગર પુરક્કાડ તરીકે ઓળખાય છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ પંબા નદી પેરિયાર અને ભરતપુઝા નદીઓ પછી કેરળની ત્રીજી સૌથી લાંબી નદી છે.<ref name="Mathrubhumi">{{cite book|title=Mathrubhumi Yearbook Plus – 2019|publisher=P. V. Chandran, Managing Editor, Mathrubhumi Printing & Publishing Company Limited, Kozhikode|year=2018|location=Kozhikode|last=Chandran |first=VP |language=ml|edition=Malayalam }}</ref> ચેરા વંશના પ્રારંભિક શાસકોનું મૂળ ઘર કુટ્ટનાડમાં હતું અને તેઓ ક્યારેક 'કુટ્ટુવન' તરીકે પણ ઓળખાતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> જોકે, પ્રાચીન સમયમાં પંબા નદીના દક્ષિણના વિસ્તારો પર 'આય' (Ay) સામ્રાજ્યનું શાસન હતું. પ્રાચીન ગ્રીકો-રોમન પ્રવાસવર્ણનોમાં પંબા નદીનો ઉલ્લેખ 'બારિસ' (Baris) તરીકે કરવામાં આવ્યો છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાના પ્રારંભિક સમયગાળાના પુરાતત્વીય પુરાવાઓ ઉત્ખનન સ્થળો, ગુફાઓ, મંદિરો વગેરે જેવા સ્થળોએ પ્રાચીન અશ્મિઓ, શિલાલેખો અને સ્મારકોના રૂપમાં મળ્યા છે. સંગમ કાળની સાહિત્યિક કૃતિઓ પણ જિલ્લાના પ્રાચીન સમયગાળાની ઝાંખી મેળવવામાં મદદ કરે છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> અલાપ્પુઝા જિલ્લો આ ક્ષેત્રમાં નંબરુદિરી બ્રાહ્મણોના આગમન પહેલાં દક્ષિણ ભારતમાં બૌદ્ધ ધર્મનું એક અગ્રણી કેન્દ્ર હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> તે સમયે 'શ્રી મુલાવાસમ' ભારતીય દ્વીપકલ્પમાં બૌદ્ધ ધર્મનું એક પ્રમુખ તીર્થધામ હતું. અંબાલાપ્પુઝા અને માવેલીકારા તાલુકાઓમાંથી એક સમયે અહીં ફેલાયેલા બૌદ્ધ ધર્મના અનેક અવશેષો મળી આવ્યા છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> === મધ્યકાલીન ઇતિહાસ === આ જિલ્લામાં સમાવિષ્ટ વિસ્તારો 'ઉન્નૂનીલી સંદેશમ' જેવા મધ્યકાલીન મલયાલમ સાહિત્યિક કાર્યોમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ સમયગાળાની પ્રખ્યાત સાહિત્યિક કૃતિઓમાંથી એક 'આશ્ચર્ય ચૂડામણિ' હતી, જે ચંગન્નુરના વિદ્વાન શક્તિભદ્ર દ્વારા લખાયેલું સંસ્કૃત નાટક હતું.<ref>{{Cite news|last=Nayar|first=V. R. Prabodhachandran|date=2011-02-11|title=Gem of a play|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/theatre/Gem-of-a-play/article15379095.ece|access-date=2020-09-08|issn=0971-751X}}</ref> ચેમ્બકાસ્સેરીનું સામંતવાદી શાસન પૂરાદમ થિરુનાલ દેવનારાયણનના શાસનકાળ દરમિયાન તેના ચરમસીમા પર હતું. તેઓ એક મહાન વિદ્વાન અને કવિ હતા, જેમણે 'વેદાંત રત્નમાલા' નામના સાહિત્યિક ગ્રંથની રચના કરી હતી. એવું કહેવાય છે કે તે સમયે અંબાલાપ્પુઝા ખાતે આવેલું અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ મંદિર બનાવવામાં આવ્યું હતું અને ભગવાન કૃષ્ણની મૂર્તિની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી. મધ્યકાલીન યુગ દરમિયાન ચેમ્બકાસ્સેરી પર બ્રાહ્મણ શાસકોનું શાસન હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> એવું માનવામાં આવે છે કે મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી, કુમારન નંબૂથિરી અને નીલકંઠ દીક્ષિત જેવા પ્રખ્યાત વિદ્વાનો તેમના દરબારને શોભાવતા હતા અને તેમના દ્વારા સંરક્ષણ પામ્યા હતા.<ref name=AlappuzhaHistoryOld /> === મધ્યકાલીન યુગ દરમિયાન સામંતવાદી રજવાડાં === વર્તમાન અલાપ્પુઝા જિલ્લાના દક્ષિણ વિસ્તારો એક સમયે તત્કાલીન ''"ઓડાનાડ સામ્રાજ્ય"'' (જે "કાયમકુલમ સામ્રાજ્ય" અથવા "ઓનાત્તુકારા" તરીકે પણ ઓળખાતું હતું) નો ભાગ હતા, જેના પર બાદમાં ઈ.સ. ૧૭૪૬માં ત્રાવણકોરના સૈન્ય દ્વારા આક્રમણ કરીને કબજો કરવામાં આવ્યો હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=10 June 2022|language=ml}}</ref> તે પ્રાચીન આય (Ay) સામ્રાજ્યની જ એક શાખા હતી.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ રાજ્ય 'ચિરાવા સ્વરૂપમ' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું, જ્યાં 'ચિરાવા' શબ્દ બે મલયાલમ શબ્દો 'ચેરુ' અને 'આયી'ના સંયોજનથી બન્યો છે, જેનો અર્થ ''"આય સામ્રાજ્યની નાની શાખા"'' થાય છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> તેમાં આધુનિક સમયના ચંગન્નુર, માવેલીકારા, કાર્તિકાપલ્લી અને કરુનાગપલ્લી તાલુકાઓના કેટલાક ભાગોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાનો ઉત્તરનો સૌથી છેવાડાનો વિસ્તાર, જે આજના ચેરથલા તાલુકા સાથે સુસંગત છે, તેના પર ૧૭૬૨માં ત્રાવણકોર સામ્રાજ્ય અને કોચિન સામ્રાજ્ય વચ્ચે થયેલી સંધિ પહેલા "કારપ્પુરમ સામ્રાજ્ય"નું શાસન હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કારપ્પુરમ ૧૭૬૨ સુધી કોચિન સામ્રાજ્યનું એક કરદ રાજ્ય (મંડલિક) હતું, ત્યારબાદ તે ત્રાવણકોર સામ્રાજ્યને સોંપી દેવામાં આવ્યું હતું. કોચિન રાજપરિવારની 'મડાથીંગલ શાખા'નું મુખ્યાલય કારપ્પુરમના મડાથીનકારા ખાતે આવેલું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કારપ્પુરમની દક્ષિણે ''"ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્ય"'' આવેલું હતું, જે ૧૭૪૬માં ત્રાવણકોર દ્વારા કરવામાં આવેલા વિજય પહેલા ''"પુરક્કાડ સામ્રાજ્ય"'' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્યમાં આજના અંબાલાપ્પુઝા અને કુટ્ટનાડ તાલુકાઓનો સમાવેશ થતો હતો. ચેમ્બકાસ્સેરીના રાજા "ચેમ્બકાસ્સેરી દેવ નારાયણન" ના ખિતાબથી ઓળખાતા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> દક્ષિણ મલબાર પ્રદેશના મૂળ નિવાસી એવા મેલપથુર નારાયણ ભટ્ટથિરી અને કુંચન નંબિયાર સમયાંતરે ચેમ્બકાસ્સેરી સામ્રાજ્યના દરબારી કવિઓ રહ્યા હતા.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> કાર્તિકાપલ્લી એક નાનું સામંતવાદી રજવાડું હતું જે ૧૮મી સદીના મધ્યમાં ત્રાવણકોરના આક્રમણ સુધી ઓડનાડ અને ચેમ્બકાસ્સેરીના સામંતવાદી રાજ્યોની વચ્ચે આવેલું હતું, જે આજના કાર્તિકાપલ્લી તાલુકા સાથે સુસંગત છે.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> આ જિલ્લાનો દક્ષિણનો સૌથી છેવાડાનો ભાગ એક સમયે તત્કાલીન કરુનાગપલ્લીના સામંતવાદી રજવાડાનો ભાગ હતો, જે સમયાંતરે ચિરાવા સ્વરૂપમ (કાયમકુલમ) ના તાબેદાર રહ્યું હતું.<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/> === ત્રાવણકોર યુગ (૧૭૪૬–૧૯૪૭) દરમિયાન પ્રગતિ અને સામાજિક સુધારણા === [[File:Travancore 1871.JPG|thumb|૧૮૭૧માં પ્રકાશિત થયેલ બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના નકશા.]] ૧૭મી સદીમાં મલબાર દરિયાકાંઠે પોર્ટુગીઝ સત્તાનો અસ્ત થયો અને આ જિલ્લાની રિયાસતોમાં ડચ મલબાર પ્રભુત્વ ધરાવતું સ્થાન પ્રાપ્ત કરવામાં સફળ રહ્યું.<ref name="AlappuzhaHistory"/> મૌખિક પરંપરાઓ અનુસાર, કોક્કામંગલમ અથવા કોક્કોથમંગલમ ખાતે આવેલું ચર્ચ ઇસુ ખ્રિસ્તના બાર શિષ્યોમાંના એક એવા સેન્ટ થૉમસ ધ અપોસ્સલ દ્વારા સ્થાપિત સાત ચર્ચોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. અલાપ્પુઝા શહેરનું મનોહર સીએસઆઈ ક્રાઇસ્ટ ચર્ચ ૧૮૧૬માં ભારતમાં પ્રથમ ચર્ચ મિશનરી સોસાયટી મિશનરી રેવરન્ડ થૉમસ નોર્ટન દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. તે તત્કાલીન ત્રાવણકોર રાજ્યમાં સ્થપાયેલું પ્રથમ એંગ્લિકન ચર્ચ હતું. ૧૮મી સદીના મધ્યમાં મહારાજા માર્તંડ વર્મા, જેઓ ''"આધુનિક ત્રાવણકોરના શિલ્પી"'' તરીકે જાણીતા છે, તેમણે જિલ્લાના વિવિધ ભાગો પર શાસન કરતા નાના સામંતવાદી રજવાડાઓની રાજકીય બાબતોમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો. જિલ્લાના આંતરિક વિકાસ અને પ્રગતિમાં માર્તંડ વર્મા મહારાજાનું અસાધારણ પ્રદાન રહ્યું હતું. કૃષ્ણાપુરમ પેલેસ (રાજમહેલ), જે હાલમાં રાજ્યના પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા સંરક્ષિત સ્મારક છે, તેનું નિર્માણ પણ તેમના શાસનકાળ દરમિયાન કરવામાં આવ્યું હતું. તેઓ ''"આધુનિક એલેપ્પીના શિલ્પી"'' તરીકે ઓળખાતા હતા અને અલાપ્પુઝાને ત્રાવણકોરના એક અગ્રણી બંદર શહેર તરીકે વિકસાવવામાં તેમણે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> બલરામ વર્મા મહારાજાના શાસનકાળ દરમિયાન, વેલુ થમ્પી દળવાએ શહેર અને બંદરના વિકાસમાં વિશેષ રસ લીધો હતો. તેમણે પથિરામનલ ટાપુના સમગ્ર વિસ્તારમાં નાળિયેરની ખેતી અને તેના મોટા ભાગોમાં ડાંગરની (ચોખાની) ખેતી શરૂ કરાવી હતી. આલાપ્પુઝાના વિકાસમાં વેલુ થમ્પી દળવા યોગદાન અત્યંત નોંધપાત્ર છે. ૧૯મી સદીમાં આ જિલ્લાએ તમામ ક્ષેત્રોમાં અભૂતપૂર્વ પ્રગતિ હાંસલ કરી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> કાયમકુલમ કોચુન્ની ૧૯મી સદીમાં થઈ ગયેલા કાયમકુલમના એક સાહસિક અને લોકપ્રિય બહારવટિયા (રોબિન હૂડ જેવા નાયક) હતા.<ref>{{cite web |url=http://ml.wikisource.org/wiki/%E0%B4%90%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B9%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%AE%E0%B4%BE%E0%B4%B2/%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%AF%E0%B4%82%E0%B4%95%E0%B5%81%E0%B4%B3%E0%B4%82_%E0%B4%95%E0%B5%8A%E0%B4%9A%E0%B5%8D%E0%B4%9A%E0%B5%81%E0%B4%A3%E0%B5%8D%E0%B4%A3%E0%B4%BF |title=Wikibooks Malayalam- Aithihyamala- Kayamkulam Kochunni |publisher=Wikibooks-Malayalam |date=7 June 2011 |access-date=10 June 2011}}</ref> ૧૯મી સદીના પ્રખ્યાત સામાજિક સુધારક અરાત્તુપુઝા વેલાયુધ પાનિકર પણ આજના આલાપ્પુઝા જિલ્લાના જ મૂળ નિવાસી હતા.<ref name="osella">{{cite book |title=Social Mobility In Kerala: Modernity and Identity in Conflict |first1=Filippo |last1=Osella |first2=Caroline |last2=Osella |publisher=Pluto Press |year=2000 |url=https://books.google.com/books?id=rMRw0gTZSJwC |pages=156–157|isbn=9780745316932 }}</ref> કાથી (કોઇર) ની સાદડીઓ અને ચટાઈઓના ઉત્પાદન માટેનું પ્રથમ આધુનિક કારખાનું પણ ૧૮૫૯માં અલાપ્પુઝા ખાતે સ્થાપવામાં આવ્યું હતું. આલાપ્પુઝા શહેર સુધારણા સમિતિ (ટાઉન ઇમ્પ્રૂવમેન્ટ કમિટી) ની સ્થાપના ૧૮૯૪માં કરવામાં આવી હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> ત્રાવણકોરના શાસનકાળ દરમિયાન, ચેરથલા તાલુકાનો સમાવેશ ઉત્તરીય વિભાગ (કોટ્ટાયમ વિભાગ) માં કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે આજના અલાપ્પુઝા જિલ્લાના બાકીના તમામ તાલુકાઓને બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના મધ્ય વિભાગ (કોલ્લમ વિભાગ) હેઠળ રાખવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1931_census">{{cite book|title=Census of India, 1931, VOLUME XXVIII, Travancore, Part-I Report|publisher=Government of Travancore|year=1932|location=Trivandrum|url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/handle/10973/18998 }}</ref> [[File:Allepeymartyrscolumn.JPG|thumbnail|૧૯૪૬માં બ્રિટિશ રજવાડાના ત્રાવણકોરના દિવાન સામે થયેલા પુન્નાપરા-વાયલર બળવાની યાદમાં સામ્યવાદી સ્મારક સ્તંભ..<ref name="feudal states in early 18th century Kerala"/>]] આ જિલ્લાએ ત્રાવણકોરના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી માટેનું અભિયાન આ જિલ્લામાં પત્રકાર ટી. કે. માધવન દ્વારા ઘણું વહેલું આયોજિત કરવામાં આવ્યું હતું, અને ૧૯૨૫માં મંદિરોના પહોંચ માર્ગો, ખાસ કરીને અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ સ્વામી મંદિર તરફ જતા રસ્તાઓ તમામ જ્ઞાતિના હિંદુઓ માટે ખુલ્લા મૂકવામાં આવ્યા હતા. આ જિલ્લામાં ૧૯૩૨માં બંધારણીય દમનના વિરોધ તરીકે શરૂ થયેલા 'નિવર્તન' (Nivarthana) આંદોલન પણ જોવા મળ્યું હતું. કેરળમાં સૌપ્રથમ રાજકીય હડતાળ ૧૯૩૮માં અલાપ્પુઝા ખાતે જ યોજાઈ હતી.<ref name="AlappuzhaHistory"/> ૧૯૪૦ના દાયકામાં બ્રિટિશ ત્રાવણકોર રજવાડાના દીવાન સામે કોમ્યુનિસ્ટોના નેતૃત્વ હેઠળ થયેલા 'પુન્નાપ્રા-વયાલાર આંદોલન'નું કેન્દ્ર પણ આ જ જિલ્લો હતો.<ref name="ReferenceA"/> == ભૂગોળ == [[File:Kerala backwaters, Vembanad Lake, India.jpg|left|thumbnail|વેમ્બનાડ તળાવ]] અલપ્પુઝા અરબી સમુદ્ર અને વેમ્બનાડ સરોવરની વચ્ચે આવેલો એક દ્વીપકલ્પીય ભૂમિભાગ છે. મણિમાલા, પંબા અને અચનકોવિલ અહીંની મુખ્ય નદીઓ છે; તેમની શાખાઓ અને ઉપનદીઓ અલપ્પુઝામાંથી વહીને વેમ્બનાડ સરોવરમાં ઠલવાય છે. આ પ્રદેશનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ સરોવર વેમ્બનાડ છે.<ref name="AlappuzhaRiversLakes">{{cite web |title=Rivers and Lakes |url=https://alappuzha.gov.in/about-district/rivers-lakes/ |date=12 June 2018 |website=Government of Kerala: Alappuzha |access-date=18 March 2021}}</ref> == જંગલો અને વન્યજીવો == [[File:Pathiramanal island - view from muhamma.jpg|thumbnail|પથિરામનલ ટાપુ – મુહમ્મા તરફથી એક દ્રશ્ય]] અલપ્પુઝા કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો હતો જ્યાં કોઈ સરકારી જંગલ નહોતું. પરંતુ ૨૦૧૩માં આ પરિસ્થિતિ બદલાઈ, જ્યારે વન અને વન્યજીવ વિભાગ દ્વારા વીય્યાપુરમ ખાતેની ૧૪.૫ એકર (૫.૯ હેક્ટર) જમીનને અનામત જંગલ તરીકે જાહેર કરવામાં આવી.<ref>{{cite news |last=Paul |first=Biju E |title=Alappuzha gets a canopy |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2019/jun/05/alappuzha-gets-a-canopy-1986058.html |date=5 June 2019 |newspaper=The New Indian Express |access-date=9 March 2020}}</ref> અલપ્પુઝા જિલ્લાના વેમ્બનાડ સરોવરમાં આવેલો ''પથિરામનલ ટાપુ'' તેના દુર્લભ સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ (Migrating birds) માટે ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે.<ref>{{cite web |title=Pathiramanal in Alappuzha |url=https://www.keralatourism.org/destination/pathiramanal-alappuzha/536 |date=2017 |website=Department of Tourism, Government of Kerala |access-date=9 March 2020}}</ref> == વહીવટ == [[File:Alappuzha loves Wikimedia IMG 7589.JPG|thumb|આલાપ્પુઝા જિલ્લા અદાલત]] [[File:Alappuzha loves Wikimedia IMG 7599.JPG|thumb|એલેપ્પી બાર અસોશીએશન]] આલાપ્પુઝા શહેર આલાપ્પુઝા જિલ્લાનું વહીવટી મુખ્યાલય છે. આ જિલ્લાને આલાપ્પુઝા અને ચંગન્નુર એમ બે મહેસૂલી વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.<ref name="SPB Alappuzha Profile" /> === નગરપાલિકાઓ === જિલ્લામાં ૬ નગરપાલિકાઓ (મ્યુનિસિપલ ટાઉન) આવેલી છે:<ref>{{Cite web|title=Municipalities {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/municipalities/|access-date=2021-11-22|language=en-US}}</ref> {{columns-list|colwidth=20em| * આલાપ્પુઝા * ચંગન્નુર * ચેરથલા * હરિપાદ * કાયમકુલમ * માવેલીકારા }} === વિધાનસભા અને લોકસભા પ્રતિનિધિત્વ === આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં બે લોકસભા મતવિસ્તારો આવેલા છે: # આલાપ્પુઝા # માવેલીકારા જિલ્લામાં ૯ વિધાનસભા મતવિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે: {{columns-list|colwidth=20em| * અરોર * ચેરથલા * અંબાલાપ્પુઝા * આલાપ્પુઝા * કુટ્ટનાડ * હરિપાદ * કાયમકુલમ * માવેલીકારા * ચંગન્નુર }} === તાલુકાઓ === આલાપ્પુઝા જિલ્લાને બે મહેસૂલી વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે, જે અંતર્ગત કુલ છ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે:<ref name="alprvn">{{cite web |url=https://alappuzha.nic.in/en/villages/ |title=Revenue villages, Taluks, and Revenue divisions in Alappuzha district |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India |access-date=10 June 2022}}</ref> * આલાપ્પુઝા મહેસૂલી વિભાગ<ref name="alprvn"/> ** ચેરથલા ** અંબાલાપ્પુઝા ** કુટ્ટનાડ * ચંગન્નુર મહેસૂલી વિભાગ<ref name="alprvn"/> ** કાર્તિકાપલ્લી ** માવેલીકારા ** ચંગન્નુર === મહેસૂલી ગામો === મહેસૂલી વહીવટની સરળતા અને વિકેન્દ્રીકરણ માટે આલાપ્પુઝા જિલ્લાને કુલ ૯૩ મહેસૂલી ગામોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે.<ref name="alprvn"/> == જનસંખ્યા == {{historical populations|11=1901|12=5,09,545|13=1911|14=5,85,094|15=1921|16=6,93,538|17=1931|18=8,65,222|19=1941|20=9,83,184|21=1951|22=11,65,845|23=1961|24=14,04,269|25=1971|26=16,71,286|27=1981|28=18,65,455|29=1991|30=20,01,217|31=2001|32=21,09,160|33=2011|34=21,27,789|percentages=pagr|footnote=source:<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html Decadal Variation In Population Since 1901]</ref>|align=center}} {| class="wikitable" |- | '''વિસ્તાર''' | ૧૪૧૪ ચો.મી. - રાજ્યના વિસ્તારનો ૩.૬૪% |- | '''વસ્તી''' | રાજ્યની વસ્તીના ૨,૧૨૭,૭૮૯ – ૬.૬૧% (૨૦૧૧) |- | '''વસ્તી ગીચતા''' || ૧૫૦૪ પ્રતિ વર્ગકિમી (૨૦૧૧) |- | '''સાક્ષરતા''' || ૯૭.૩૬%–૯૪.૨૪% (૨૦૧૧) |- | '''જાતિ ગુણોત્તર''' || ૧૧૦૦ સ્ત્રીઓ/૧૦૦૦ પુરુષો |- | '''શહેરીકરણા''' || ૨૯.૪૬% |} <ref>{{Cite web|title=Demography {{!}} District Alappuzha, Government of Kerala {{!}} India|url=https://alappuzha.nic.in/demography/|access-date=2021-11-22|language=en-US}}</ref> ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, આલાપ્પુઝા જિલ્લાની કુલ વસ્તી ૨૧,૨૭,૭૮૯ (૨૧.૨૭ લાખ) છે,<ref name=districtcensus2011>{{cite web |title=District Census Hand Book: Alappuzha |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/642/download/2216/DH_2011_3211_PART_A_DCHB_ALAPPUZHA.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> જે લગભગ નામીબિયા દેશ<ref name="cia">{{cite web | author = US Directorate of Intelligence | title = Country Comparison:Population | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | access-date = 2011-10-01 | quote = Namibia 2,147,585 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html | archive-date = 2011-09-27 }}</ref> અથવા અમેરિકાના ન્યૂ મેક્સિકો રાજ્યની વસ્તી જેટલી છે.<ref>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |title=2010 Resident Population Data |publisher=U. S. Census Bureau |access-date=2011-09-30 |quote=New Mexico – 2,059,179 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101090833/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=1 January 2011 }}</ref> વસ્તીની દૃષ્ટિએ ભારતના કુલ ૬૪૦ જિલ્લાઓમાંથી આલાપ્પુઝાનો ક્રમ ૨૧૬મો આવે છે. જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા દર ચોરસ કિલોમીટરે ૧,૫૦૪ રહેવાસીઓ (૩,૯૦૦ પ્રતિ ચોરસ માઈલ) છે.<ref name=districtcensus2011 /> ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકા દરમિયાન અહીંનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૦.૮૮% રહ્યો હતો.<ref name=districtcensus2011 /> આલાપ્પુઝામાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૦૦ મહિલાઓનું ઉત્કૃષ્ટ પ્રમાણ છે.<ref name=districtcensus2011 /> જિલ્લાનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૭૨% છે.કુલ વસ્તીના ૫૩.૯૬% લોકો શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) ની વસ્તી અનુક્રમે ૯.૪૬% અને ૦.૩૧% છે.<ref name=districtcensus2011 /> મલયાલમ એ અહીંની મુખ્ય ભાષા છે, જે કુલ વસ્તીના ૯૯.૦૦% લોકો દ્વારા બોલવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, શહેરી વિસ્તારોમાં થોડી સંખ્યામાં કોંકણી ભાષા બોલતો લઘુમતી સમુદાય પણ વસે છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કેરળ રાજ્યના તમામ જિલ્લાઓમાં આલાપ્પુઝા જિલ્લાની વસ્તી ગીચતા સૌથી વધુ છે. જિલ્લાનું શહેરીકરણ ૨૯.૪૬% જેટલું થયેલું છે.<ref>[http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm Census GIS India<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |date=2010-01-11 }}</ref> ભૌગોલિક વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આલાપ્પુઝા એ કેરળનો સૌથી નાનો જિલ્લો છે. === ધર્મ === {{bar box |title = અલાપ્પુઝા જિલ્લામાં ધર્મો (2011)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|68.64}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|20.45}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|10.55}} {{bar percent|અન્ય|black|0.36}} }} [[File:Entrance of Ambalapuzha Sri Krishna Temple.jpg|thumb|અંબાલાપ્પુઝા શ્રી કૃષ્ણ મંદિરનું પ્રવેશદ્વાર]] ૨૦૧૧ની ભારતીય વસ્તી ગણતરી મુજબ, હિન્દુ વસ્તી ૬૮.૬૪%, ખ્રિસ્તી (સાયરો મલબાર કેથોલિક, ઓર્થોડોક્સ, માર્થોમા, પેન્ટેકોસ્ટલ, લેટિન કેથોલિક અને માલંકારા કેથોલિક) ૨૦.૪૫% અને મુસ્લિમ વસ્તી ૧૦.૫૫% હતી.<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> જિલ્લાના તમામ તાલુકાઓમાં સ્પષ્ટ હિન્દુ બહુમતી હોવા છતાં, જિલ્લાના તમામ ભાગોમાં ખ્રિસ્તીઓ એક મોટી લઘુમતી બનાવે છે અને તેમાંથી, કુટ્ટાનાડમાં સૌથી વધુ ખ્રિસ્તી વસ્તી છે અને તે સાયરો-મલબાર ચર્ચનું કેન્દ્ર છે અને ચેંગન્નુર ઓર્થોડોક્સ ચર્ચનું કેન્દ્ર છે. જ્યારે, દરિયાકાંઠાના પટ્ટાઓમાં લેટિન કેથોલિકો છુપાયેલા છે. ==== આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં ધર્મો (તાલુકા મુજબ) ==== ભારતની ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, અલ્લાપ્પુઝા જિલ્લાની ધાર્મિક રચના તેના તાલુકાઓમાં નોંધપાત્ર તફાવત દર્શાવે છે. {| class="wikitable sortable" ! તાલુકા !! હિન્દુ (%) !! મુસ્લિમ (%) !! ખ્રિસ્તી (%) !! અન્ય (%) |- | ચેરથલા || style="background:#FF9933;" | 72.41 || 6.21 || 21.05 || 0.31 |- | અંબાલાપ્પુઝા || style="background:#FF9933;" | 56.58 || 19.85 || 23.31 || 0.24 |- | કુટ્ટનાડ || style="background:#FF9933;" | 59.64 || 0.67 || 39.34 || 0.35 |- | કાર્તિકપલ્લી || style="background:#FF9933;" | 75.81 || 15.75 || 8.09 || 0.36 |- | ચેંગન્નુર || style="background:#FF9933;" | 68.59 || 4.37 || 26.51 || 0.53 |- | માવેલીક્કારા || style="background:#FF9933;" | 75.44 || 7.98 || 16.09 || 0.50 |} == પરિવહન == === જમીનમાર્ગ === {{wide image|Pallathuruthi bridge pano small.jpg|1200px|align-cap=center|પલ્લથુરુથી પુલ}} ==== રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો ==== રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૬૬ (NH 66) એ ભારતના સૌથી લાંબા રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોમાંનો એક છે. તે પનવેલ (મુંબઈ નજીક) થી કન્યાકુમારી સુધી જાય છે અને આલાપ્પુઝા શહેરમાંથી પસાર થાય છે. આ હાઈવે મુંબઈ, ગોવા, ઉડુપી, મંગલુરુ, કન્નુર, કોઝિકોડ, ગુરુવાયુર, એર્નાકુલમ, કોલ્લમ અને ત્રિવેન્દ્રમ (તિરુવનંતપુરમ) જેવા અન્ય મુખ્ય શહેરોને સાંકળે છે. શહેરના મધ્ય ભાગમાં ટ્રાફિકનું ભારણ ઘટાડવા માટે કોમ્માડી થી કલારકોડ વચ્ચે રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ માટે બનાવવામાં આવેલ આલાપ્પુઝા બાયપાસનું નિર્માણ કાર્ય પૂર્ણ થઈ ચૂક્યું છે, અને આ એલિવેટેડ હાઈવે ૨૮ જાન્યુઆરી ૨૦૨૧ના રોજ વાહનવ્યવહાર માટે ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો હતો. આલાપ્પુઝા માર્ગ પરિવહન દ્વારા ખૂબ સારી રીતે જોડાયેલું છે. દરિયાકાંઠા અને પહાડી વિસ્તારના પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન આપવાના ભાગરૂપે રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (SH 11) ને રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ તરીકે અપગ્રેડ કરવાની યોજના છે, જેથી આલાપ્પુઝાને તમિલનાડુના તમિલનાડુ સ્થિત કોડાઈકેનાલ સાથે સીધું જોડી શકાશે.<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/150809/nation-current-affairs/article/jawahar-thayankari-lifts-nehru-trophy|title=Jawahar Thayankari lifts Nehru trophy|date=9 August 2015|website=Deccan Chronicle|access-date=24 April 2018}}</ref> ==== રાજ્ય ધોરીમાર્ગો ==== [[File:AC Road SH-11.JPG|thumb|રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (કેરળ)]] આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં કુલ આઠ રાજ્ય ધોરીમાર્ગો આવેલા છે, જેમાંથી ત્રણ ધોરીમાર્ગો આલાપ્પુઝા શહેરથી જ શરૂ થાય છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૧ (SH 11) આલાપ્પુઝાના કલારકોડ થી શરૂ થઈને ચંગનાસ્સેરીના પેરુન્ના ખાતે પૂરો થાય છે. આ રસ્તો લોકપ્રિય રીતે AC રોડ (આલાપ્પુઝા-ચંગનાસ્સેરી માર્ગ) તરીકે ઓળખાય છે અને તેની લંબાઈ ૨૪.૨ કિમી છે. આ એક અત્યંત વ્યસ્ત અને મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે જે આલાપ્પુઝા શહેરને કોટ્ટાયમ જિલ્લા સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૪૦ (SH 40) એકમાત્ર અંતરરાજ્ય રાજ્ય ધોરીમાર્ગ છે. તે આલાપ્પુઝા શહેરને તમિલનાડુના મદુરાઈ શહેર સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૬૬ (SH 66) આલાપ્પુઝા શહેરથી શરૂ થાય છે અને એર્નાકુલમના થોપ્પુમ્પડી ખાતે પૂર્ણ થાય છે. [[File:Main Central Road - SH1.JPG|thumb|ચેંગન્નુર પાસે મુખ્ય સેન્ટ્રલ રોડ]] એમ. સી. રોડ / રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧ (મુખ્ય કેન્દ્રિય માર્ગ - SH 1) એ કેરળના ત્રાવણકોર વિસ્તારની મુખ્ય ધમની સમાન રાજ્ય ધોરીમાર્ગ છે. કેરળ લોક નિર્માણ વિભાગ (PWD) દ્વારા તેને SH 1 તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. તે આલાપ્પુઝા જિલ્લાના ચંગન્નુર શહેરમાંથી પસાર થાય છે અને તેને કેરળના અન્ય ભાગો સાથે જોડે છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૫ (SH 5) કાયમકુલમથી શરૂ થઈને પુલીમુક્કુ જંકશન ખાતે પૂરો થાય છે. આ હાઈવેની લંબાઈ ૪૨.૫ કિમી છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૬ (SH 6) કાયમકુલમથી શરૂ થઈને થિરૂવલ્લા ખાતે પૂર્ણ થાય છે, જેની લંબાઈ ૩૦.૮ કિમી છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૦ (SH 10) માવેલીકારા થી શરૂ થઈને કોઝેનચેરી સુધી જાય છે અને તે ૨૮.૭ કિમી લાંબો છે. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૨ (SH 12) અંબાલાપ્પુઝા થી શરૂ થઈને થિરૂવલ્લા ખાતે પૂરો થાય છે અને તેની લંબાઈ ૨૭.૨ કિમી છે.<ref>{{cite web |title=State Highways in Kerala |url=http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |date=2008 |website=Kerala Public Works Department |access-date=11 December 2020 |archive-date=21 જુલાઈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721161434/http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |url-status=dead }}</ref> [[File:Aroor bypass.jpg|thumb|અરૂર બાયપાસ]] ==== રેલવે ==== [[File:Kayamkulam Railway Station.jpg|thumb|કયામકુલમ જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન]] આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં મુખ્ય બે રેલવે લાઈનો આવેલી છે. એર્નાકુલમ-કાયમકુલમ કોસ્ટલ (તટીય) રેલવે લાઈન મુખ્યત્વે જિલ્લાના પશ્ચિમ અને દરિયાકાંઠાના ભાગોને સાંકળે છે. તેમાં હરિપાદ, આલાપ્પુઝા, ચેરથલા અને કાયમકુલમ જંકશન રેલવે સ્ટેશનોનો સમાવેશ થાય છે. એર્નાકુલમ-કોટ્ટાયમ-કોલ્લમ રેલવે લાઈન જિલ્લાના પૂર્વ ભાગને જોડે છે, જેમાં ચંગન્નુર અને માવેલીકારા રેલવે સ્ટેશનો આવેલા છે.<ref>{{cite web |title=State Highways in Kerala |url=http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |date=2008 |website=Kerala Public Works Department |access-date=11 December 2020 |archive-date=21 જુલાઈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721161434/http://www.keralapwd.gov.in/getPage.php?page=SH&pageId=249 |url-status=dead }}</ref> === જળપરિવહન === આલાપ્પુઝામાં જળમાર્ગોની વિપુલતાને કારણે બોટ અને ફેરી (હલેસાં તથા મોટર બોટ) અહીંની પરિવહન વ્યવસ્થાનો એક અભિન્ન ભાગ છે.[૪૩] રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ ૩ (NW 3) પણ આ વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે.<ref name=":0">{{Cite web |last=Koshy |first=Sara |date=17 January 2025 |title=Photo essay: A deep dive into Alappuzha's water transport system |url=https://idronline.org/article/livelihoods/photo-essay-a-deep-dive-into-alappuzhas-water-transport-system/ |access-date=2025-01-26 |website=India Development Review |language=en-US}}</ref> આલાપ્પુઝા શહેરમાં KSRTC બસ સ્ટેન્ડની સામે જ રાજ્ય જળ પરિવહન વિભાગ (SWTD - State Water Transport Department) નું બોટ જેટી આવેલું છે. અહીંથી કોટ્ટાયમ, કોલ્લમ અને ચંગનાસ્સેરી જેવા મોટા શહેરો ઉપરાંત અસંખ્ય નાના નગરો અને નાની જેટીઓ સુધી દૈનિક બોટ સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે. === હવાઈ માર્ગ === આલાપ્પુઝા શહેર હવાઈ, રેલ, સડક અને જળમાર્ગો દ્વારા સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવું સ્થળ છે. ઉત્તરમાં ૭૮ કિલોમીટર (૪૮ માઇલ) અંતરે આવેલું કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (COK) આલાપ્પુઝાનું સૌથી નજીકનું એરપોર્ટ છે. દક્ષિણમાં ૧૫૯ કિલોમીટર (૯૯ માઇલ) દૂર આવેલું તિરુવનંતપુરમ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (TRV) આ જિલ્લાને અન્ય દેશો સાથે જોડે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ આલાપ્પુઝા પહોંચવા માટે આ સુવિધાનો બહોળો ઉપયોગ કરે છે. આ ઉપરાંત કોઝિકોડ (૨૩૬ કિલોમીટર) અને કોયમ્બતૂર (૨૫૪ કિલોમીટર)ના એરપોર્ટ પણ નજીકમાં આવેલા છે. આલાપ્પુઝા શહેરમાં એક હેલિપેડ પણ આવેલું છે, જે સરકારી ઉપયોગ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યું છે. == સંસ્કૃતિ == સાપ આકારની નૌકાઓની સ્પર્ધા (Snake boat races) એ અલેપ્પી (આલાપ્પુઝા) નો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરંપરાગત ઉત્સવ છે. આ રેગટા (નૌકા સ્પર્ધાઓ) સામાન્ય રીતે ઓગસ્ટ અને ઓક્ટોબર વચ્ચે યોજાય છે, જેમાં ૧૨૦ જેટલા નાવિકો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી લાંબી અને પાતળી બોટનો ઉપયોગ થાય છે. નેહરુ ટ્રોફી બોટ રેસ એ આ પ્રકારની નૌકા સ્પર્ધામાં સૌથી જાણીતી સ્નેક બોટ રેસ છે. === પ્રવાસન === [[File:Alleppey canal 3.jpg|thumb|અલેપ્પીના પશ્ચિમમાં વાણિજ્યિક નહેરનો માર્ગ]] [[File:Sunrise Beauty of Nature.jpg|thumb|અરૂર પુલ પરથી સૂર્યોદય]] 'આલાપ્પુઝા' નામ મલયાલમ શબ્દો 'આલ' (સમુદ્ર) + 'પુઝા' (નદીનું મુખ) પરથી ઉતરી આવ્યું છે, જેનો અર્થ થાય છે "નદી અને સમુદ્રનું મિલન સ્થાન". આલાપ્પુઝા એ રાજ્યના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રવાસન કેન્દ્રોમાંનું એક છે. અહીં આંતરિક નહેરોનું વિશાળ નેટવર્ક આવેલું હોવાથી તેને "પૂર્વનું વેનિસ" (Venice of the East) ઉપનામ મળેલું છે. નહેરોનું આ વિશાળ નેટવર્ક અલેપ્પીની જીવાદોરી સમાન છે. આલાપ્પુઝા ભૂતકાળમાં વેપારના સૌથી વ્યસ્ત કેન્દ્રોમાંનું એક હતું, અને મલબાર કિનારે આવેલું એક ખૂબ જ જાણીતું બંદર હતું. આજે પણ તે નાળિયેરના રેસાના કાર્પેટ ઉદ્યોગ અને ઝીંગા ઉછેરના મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે પોતાનું આકર્ષણ જાળવી રાખે છે. આલાપ્પુઝા એ પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) પ્રવાસન માટે, તેમજ ચર્ચોથી ભરેલા કોટ્ટાયમ શહેર અને આરનમુલા નગરની મુલાકાત લેવા માટેનું આદર્શ કેન્દ્ર (વડું મથક) છે. આરનમુલા નગર તેની ઐતિહાસિક વાર્ષિક 'આરનમુલા સ્નેક બોટ રેસ' માટે જાણીતું છે. આલાપ્પુઝામાં આવેલું ચંગન્નુર એ સબરીમાલા મંદિરનું સૌથી નજીકનું રેલવે સ્ટેશન છે. માવેલીકારાના મુખ્ય આકર્ષણોમાં બુદ્ધની મૂર્તિ અને 'શારદા મંદિરમ'નો સમાવેશ થાય છે. બુદ્ધની આ પ્રતિમા પદ્માસન મુદ્રામાં બેઠેલી જોવા મળે છે. અહીંની મૂર્તિઓનું એક સામાન્ય લક્ષણ એ છે કે તેમના મસ્તક પર વાળનું કોતરકામ કરવામાં આવ્યું નથી. પુરાતત્વ વિભાગના અભ્યાસો પણ વાળ ગાયબ હોવાના આ કારણને સ્પષ્ટ કરી શક્યા નથી, જ્યારે ગાંધાર અને મથુરા શૈલીની સામાન્ય બુદ્ધ પ્રતિમાઓમાં વાળનું કોતરકામ જોવા મળતું હોય છે. મસ્તકના ભાગે હેડગિયર (શિરોભૂષણ) જેવા ચિહ્નો કે નિશાનો બનેલા છે. જોકે પુરાતત્વ વિભાગે આ પ્રતિમા માટે પેગોડા જેવું માળખું (છત) બનાવ્યું છે, છતાં અહીં આવતા પ્રવાસીઓ માટે મૂર્તિ વિશેની કોઈ ચોક્કસ માહિતી કે વિગતો ઉપલબ્ધ નથી. સ્થાનિક લોકો આ બુદ્ધ પ્રતિમા સામે દીવા પ્રગટાવે છે. માવેલીકારા ખાતે આવેલી આ બુદ્ધ મૂર્તિ ૪ ફીટ (૧.૨ મીટર) ઊંચી છે અને તે કદાચ સૌથી મોટી બુદ્ધ પ્રતિમા છે. મસ્તક પરનું કોતરકામ ગ્રીક પ્રતિમાઓના હેલ્મેટ જેવું દેખાય છે. શરીર પર જનોઈનું નિશાન સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. બીજી એક વિશેષતા એ છે કે એક ખભા પર શાલ (ઓઢાડી હોય તેવું) નિશાન બનેલું છે. અહીં પુરાતત્વ વિભાગે આ પ્રતિમાના સમયગાળાનો ઉલ્લેખ કરતું એક સૂચના બોર્ડ પણ લગાવ્યું છે. શારદા મંદિરમ (Saradha Mandiram) એ 'કેરળ પાણિની' (એ. આર. રાજરાજ વર્મા) નું નિવાસસ્થાન હતું. આલાપ્પુઝા દર વર્ષે ઓગસ્ટના બીજા શનિવારે યોજાતી તેની સ્નેક-બોટ રેસ માટે પણ પ્રખ્યાત છે. આ સ્પર્ધા — નેહરુ બોટ રેસનો પ્રારંભ ઈ.સ. ૧૯૫૨માં થયો હતો અને તેનું નામ ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. જ્યારે સો કરતાં પણ વધુ નાવિકો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી આ સ્નેક-બોટ્સ પવનની ઝડપે પાણીને કાપીને આગળ ધપે છે, ત્યારે સમગ્ર વાતાવરણ રોમાંચ અને ઉત્સાહથી ભરી દે તેવું હોય છે. રેવી કરુણાકરન મેમોરિયલ મ્યુઝિયમમાં કલા અને કલાકૃતિઓનું પ્રદર્શન પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું છે. રેવી કરુણાકરન આધુનિક નાળિયેર રેસા (Coir) ઉદ્યોગના આર્કિટેક્ટ (ઘડવૈયા) હતા, જે ઉદ્યોગ આજે પણ કેરળ રાજ્યમાં ૫,૦૦૦,૦૦૦ (૫ લાખ) થી વધુ લોકોને રોજગારી આપે છે. આ મ્યુઝિયમમાં મૂકવામાં આવેલી વસ્તુઓ તેમના પરિવાર દ્વારા ત્રણ પેઢીઓથી એકત્રિત કરવામાં આવી હતી, જેમાં વિશ્વના તમામ ખૂણાઓથી લવાયેલી અનોખી અને દુર્લભ કલાત્મક ચીજવસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. આલાપ્પુઝા, જે આ જિલ્લાનું વડું મથક છે, તે નયનરમ્ય નહેરો, પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) અને સરોવરો (લાગુન) ધરાવતું શહેર છે. તેને લોર્ડ કર્ઝન દ્વારા "પૂર્વનું વેનિસ" (Venice of the East) તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=http://alappuzha.nic.in/|title=Official Website of Alappuzha District, Kerala State, India|website=alappuzha.nic.in|access-date=24 April 2018}}</ref> === તહેવાર === ''ચેટ્ટીકુલંગરા ભરણી''એ આલાપ્પુઝા જિલ્લાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ તહેવાર છે. આ ઉત્સવ કેરળના અગ્રણી મંદિર ઉત્સવોમાંનો એક છે. ભગવતી દેવીને સમર્પિત 'ચેટ્ટીકુલંગરા ભગવતી મંદિર' માવેલીકારાથી લગભગ ૪ કિલોમીટર અને કાયમકુલમથી ૬ કિલોમીટરના અંતરે આવેલું છે. આ તહેવાર ફેબ્રુઆરી/માર્ચ મહિનામાં 'ભરણી' નક્ષત્ર દરમિયાન ઉજવવામાં આવે છે. આ ઉત્સવની મુખ્ય વિધિઓ 'કુથિયોત્તમ' અને 'કેત્તુકવચ'નો સમાવેશ થાય છે. કુથિયોત્તમમાં કઠિન ધાર્મિક તપસ્યા અને વ્રત કરનારા નાના છોકરાઓની એક શોભાયાત્રા (સરઘસ) નીકળે છે. પરંપરાગત ઢોલ-નગારા, સંગીત અને ઝળહળતી સુશોભિત છતરીઓ સાથે આ છોકરાઓ ભાવવિભોર થઈને નૃત્ય કરતા આ સરઘસમાં આગળ વધે છે. આલાપ્પુઝા જિલ્લામાં આવેલું સેન્ટ અંડ્રુઝ બેસિલિકા (અર્થુંકલ) અને સેન્ટ થોમસ ચર્ચ (થુમ્પોલી) તેમના વાર્ષિક ઉત્સવ માટે જાણીતા છે, જે લોકપ્રિય રીતે અર્થુંકલ પેરુન્નાલ અને થુમ્પોલી પેરુન્નાલ તરીકે ઓળખાય છે ('પેરુન્નાલ' નો અર્થ તહેવાર કે ઉત્સવ થાય છે). 'ચિરાપ્પુ મહોત્સવ' એ ડિસેમ્બર મહિનામાં આલાપ્પુઝાના પ્રસિદ્ધ મુલ્લાક્કલ રાજરાજેશ્વરી મંદિરમાં ઉજવાતો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગ છે. આ મહોત્સવની વચ્ચે જ ક્રિસમસ (નાતાલ) પણ આવતી હોવાથી તે સમયે આલાપ્પુઝા શહેર ખૂબ જ ઉત્સાહ અને રોનકથી ભરાઈ જાય છે. આખો મહિનો રસ્તાઓ પર લોકોની ભારે ભીડ જોવા મળે છે, જ્યાં હરતા-ફરતા બજારો અને સર્કસ તેમજ વિવિધ પ્રદર્શનો જેવી મનોરંજક પ્રવૃત્તિઓથી શેરીઓ ધમધમે છે. આ ઉત્સવનું મુખ્ય આકર્ષણ 'શીવેલી'ની વિધિ છે, જેમાં પરંપરાગત 'ચેંડા' અને 'પંચવાદ્યમ' સંગીતના ભવ્ય તાલ સાથે ૯ સુશોભિત ગજરાજો (હાથીઓ)નું ભવ્ય પ્રદર્શન યોજાય છે. પડનિલમ શિવરાત્રિ એ આલાપ્પુઝા જિલ્લાની બીજી એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક ઘટના અને તહેવાર છે. આ ઉત્સવ દર વર્ષે પદાનિલમ પરબ્રહ્મ મંદિરમાં ખૂબ જ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉજવવામાં આવે છે. આ મંદિર પદાનિલમ નામના નાના નગરમાં આવેલું છે, જે માવેલીકારા શહેરથી આશરે ૧૬ કિલોમીટરના અંતરે સ્થિત છે. [[File:Edappon Nandikeshan Padanilam.jpg|thumbnail|right|નૂરનાદ પડનિલમ શિવરાત્રી]] અનન્ય નાગરાજ મંદિર (મન્નરસાળા મંદિર, વેટ્ટીકોડુ નાગરાજ મંદિર) ખાતે ઓક્ટોબર/નવેમ્બર મહિનામાં એક ભવ્ય વાર્ષિક મહોત્સવ ઉજવવામાં આવે છે. આ મંદિર દ્વારા ઉજવાતો અન્ય એક તહેવાર એક દિવસીય 'થાઈપુયમ કાવડી' છે. દર વર્ષે ડિસેમ્બર મહિના દરમિયાન કીડંગમ-પારમ્પુ મંદિર ખાતે 'ચંદનકુડમ' ઉત્સવ ઉજવાય છે. આલાપ્પુઝાના કોટ્ટમકુલંગરા મંદિરમાં ફેબ્રુઆરી અને માર્ચ એમ બે તહેવારોની સિઝન (ઉત્સવો) યોજાય છે, કારણ કે એક જ કમ્પાઉન્ડ વોલ (પ્રાંગણ) ની અંદર અલગ-અલગ ધ્વજસ્તંભ ધરાવતા બે અલગ-અલગ દેવી-દેવતાઓ બિરાજમાન છે. કંડમંગલમ રાજરાજેશ્વરી મંદિર ચેરથલાના કડક્કરપ્પલ્લીમાં, રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૪૭ (NH 47) પર થાંકે જંકશનથી ૧ કિમી પશ્ચિમ દિશામાં આવેલું છે. આ મંદિરનો વાર્ષિક ઉત્સવ માર્ચ-એપ્રિલ મહિનામાં યોજાય છે. આ તહેવાર દરમિયાન દેવી માતાને બાળકો અર્પણ કરવાની પ્રથા, જેને 'ચિક્કારા' કહેવામાં આવે છે, તે અહીનું મુખ્ય આકર્ષણ છે. બાળકોનો 'ચમંજુ વલાથુ' ઉત્સવના બીજા દિવસે શરૂ થાય છે અને આઠમા દિવસ સુધી ચાલે છે. 'થલપ્પોલી' નામની શોભાયાત્રા ધ્વજારોહણના દિવસે જ શરૂ થઈ જાય છે. ઉત્સવના ૧૦મા દિવસે મંદિરના પ્રાંગણમાં આવેલા એક કુંડમાં (તળાવમાં) દેવીનો પવિત્ર સ્નાન સમારોહ યોજવામાં આવે છે, જેને 'આરાટ્ટુ' કહેવાય છે. હાથીઓની ભવ્ય શોભાયાત્રા, આતશબાજી, અને સ્ટેજ શો વગેરે અહીંના અન્ય મુખ્ય કાર્યક્રમો છે, જે હજારો ભક્તો અને પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. અહીંના ચર્ચો ભવ્ય વાર્ષિક ઉત્સવો (પેરુન્નાલ) ની ઉજવણી કરે છે. 'અર્થુંકલ પેરુન્નાલ' ઉત્સવ અર્થુંકલ ચર્ચ ખાતે ધામધૂમથી ઉજવાય છે. આ ઉપરાંત, ઈડાથુઆ ચર્ચ, થુમ્પોલી ચર્ચ (આલાપ્પુઝા) અને પલ્લીપુરમ ચર્ચ (ચેરથલા) ના તહેવારો અહીંના મુખ્ય અને મોટા ખ્રિસ્તી ઉત્સવો છે. અહીંના ઘણા તહેવારોમાં બોટ રેસ (Regatta) એક વિશેષ ભાગ ભજવે છે. ઓણમના તહેવાર સાથે જોડાયેલી વાર્ષિક વલ્લમ કલી / નેહરુ ટ્રોફી બોટ રેસ સપ્ટેમ્બર મહિનામાં પશ્ચજળ (બેકવોટર્સ) માં યોજાય છે. તેનું મુખ્ય આકર્ષણ 'ચુંદર વલ્લમ' (સ્નેક બોટ) ની સ્પર્ધા છે, જેમાં વડાપ્રધાનની ટ્રોફી મેળવવા માટે અસંખ્ય દાવોદારો ભાગ લે છે. આલાપ્પુઝામાં અન્ય એક લોકપ્રિય ઉજવણી "બીચ ફેસ્ટિવલ" છે, જે ૩૦ ડિસેમ્બરથી ૨ જાન્યુઆરી દરમિયાન યોજાય છે. આ ઉપરાંત, ચાંપાકુલમની "વલિયા પલ્લી" ચર્ચ ખાતે ઉજવાતો વાર્ષિક ઉત્સવ પણ અહીંનો બીજો એક મોટો અને ભવ્ય તહેવાર છે. == શિક્ષણ == === મેડિકલ કોલેજો === [[File:Alappuzha Medical College.jpg|1050px|center|thumb|સરકારી ટીડી મેડિકલ કોલેજ, આલાપ્પુઝા]] * સરકારી ટીડી મેડિકલ કોલેજ, આલાપ્પુઝા]<ref>{{cite web|url=http://tdmcalappuzha.org/|title=Government TD Medical College Alappuzha, Kerala|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010163817/http://www.tdmcalappuzha.org/|archive-date=10 October 2013|access-date=18 February 2016}}</ref> ==== પેરામેડિકલ કોલેજો ==== * KVM ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ પેરામેડિકલ સાયન્સ, ચેરથલા. ==== નર્સિંગ કોલેજો ==== * સરકારી કોલેજ ઓફ નર્સિંગ, વંદનમ. * KVM કોલેજ ઓફ નર્સિંગ, ચેરથલા. ==== કલા અને વિજ્ઞાન કોલેજો ==== {{columns-list|colwidth=22em| * બિશપ મોર કોલેજ, માવેલીકારા * સરકારી આર્ટસ અને સાયન્સ કોલેજ, અંબાલાપ્પુઝા * શ્રી અય્યપ્પા કોલેજ, એરામલ્લીકારા * શ્રી નારાયણ કોલેજ, ચંગન્નુર * માર ગ્રેગોરિયોસ કોલેજ, પુન્નાપરા<ref>{{cite web|url=http://margregoriospunnapra.org/|title=Mar Gregorios College|access-date=2026-08-14|archive-date=2015-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20151019133501/http://margregoriospunnapra.org/|url-status=dead}}</ref> * એમ. એસ. એમ. કોલેજ, કાયમકુલમ<ref name=MSMHome>{{cite web |title=Home |url=http://www.msmcollege.in/ |website=Milad E Sherif Memorial (MSM) College |access-date=21 June 2016 }}</ref> * એન. એસ. એસ. કોલેજ<ref>{{cite web |url=http://www.grotal.com/e/NSS-College-Alappuzha-C4791 |title=NSS Alappuzha |publisher=Grotal.com |access-date=2013-09-25 }}</ref> * સેન્ટ અલોયસિયસ કોલેજ, ઈડાથુઆ<ref>{{cite web |url=http://www.aloysiuscollege.org/ |title=St Aloysius |publisher=Aloysiuscollege.org |access-date=2013-09-25 |archive-date=2013-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130829023214/http://www.aloysiuscollege.org/ |url-status=dead }}</ref> * સેન્ટ જોસેફ્સ કોલેજ ફોર વુમન, આલાપ્પુઝા<ref name="SJCW">{{cite web |title=Welcome to St.Joseph's College |url=http://www.stjosephcollegeforwomen.com/ |date=2010 |website=St. Joseph's College for Women, Alappuzha |access-date=3 April 2022 |archive-date=9 જાન્યુઆરી 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109222048/http://stjosephcollegeforwomen.com/ |url-status=dead }}"</ref> * સેન્ટ માઈકલ્સ કોલેજ, ચેરથલા<ref name="SMC">{{cite web |title=St. Michael's College |url=http://www.keralauniversity.edu/stmicheals.htm |website=University of Kerala |access-date=3 April 2022 |archive-date=27 મે 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527094214/http://www.keralauniversity.edu/stmicheals.htm |url-status=dead }}</ref> * સનાતન ધર્મ કોલેજ<ref>{{cite web|url=http://www.sdcollege.in|title=Welcome – Sanatana Dharma College|access-date=25 August 2020}}</ref> * શ્રી નારાયણ કોલેજ, ચેરથલા<ref>{{cite web|url=http://www.sncollegecherthala.in/|title=SN COLLEGE CHERTHALA|access-date=24 April 2018|archive-date=22 ફેબ્રુઆરી 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222082800/http://www.sncollegecherthala.in/|url-status=dead}}</ref> * ટી. કે. માધવ મેમોરિયલ કોલેજ<ref name=TKMHome>{{cite web |title=Home |url=http://tkmmcollege.org/ |website=T. K. Madhava Memorial College |access-date=21 June 2016 }}</ref> }} == ચિત્ર વિથિકા == <gallery> File:Kerala backwaters, Vembanad Lake, Houseboats, India.jpg|વાંબનાડ તળાવ પર હાઉસબોટ્સ File:Kerala backwaters, Canal, Palm trees, India.jpg|અલાપ્પુઝામાં બેકવોટર્સ. File:Kerala backwaters, Cruise, India.jpg|અલાપ્પુઝામાં હાઉસબોટ File:Kerala Water Transport DS.jpg|કેરળમાં જાહેર પરિવહન બોટ સેવા. File:CSIALP.jpg|{{center|ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઈન્ડિયા (CSI) ક્રાઈસ્ટ ચર્ચ, અલાપ્પુઝા}} File:Palamel_kara_nandikeshan.jpg|નૂરનાદ પડનિલમ શિવરાત્રી. </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == પૂરક વાંચન == * {{Citation | author = U. Sivaraman Nair | year=1952 | title= 1951 Census Handbook- Quilon District | publisher=Travancore-Cochin Government Press | location = Trivandrum | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5607/1/20626_1951_QUI.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5607/1/20626_1951_QUI.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = M. K. Devassy | year=1965 | title= 1961 Census Handbook- Alleppey District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands | url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5669/1/22618_1961_ALL.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5669/1/22618_1961_ALL.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Alappuzha (Part-A) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_A_ALAPPUZHA.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_A_ALAPPUZHA.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live }} * {{Citation | author = Government of India | year=2014–15 | title= District Census Handbook – Alappuzha (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url= https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3211_PART_B_ALAPPUZHA.pdf }} == બાહ્ય કડીઓ == {{commons category|Alappuzha district|એલેપ્પી જિલ્લો}} * [http://alappuzha.nic.in/ અલાપ્પુઝા જિલ્લાની સત્તાવાર વેબસાઇટ] * [https://web.archive.org/web/20141217005939/http://bestkeralaresorts.com/ અલાપ્પુઝા હોટેલ્સ & રિસોર્ટ્સ] * [https://www.shappees.com શપ્પિલ હાઉસ - માવેલિકારામાં પ્રાચીન કુટુંબ] {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] kshvznaea0zmgkgkvc5e1p61obreihw 0 5314 903794 903722 2026-08-16T04:51:09Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903794 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = વયનાડ જિલ્લો | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Blue, Green & White.jpg | photo2a = Cave at Edakkal(Inside).JPG | photo2b = Wayanad wildlife sanctuary.jpg | photo3a = Karapuzha_project.jpg | photo3b = Mint mall Sulthan bathery.jpg | photo4a = Sulthan Bathery Ricefarm2.jpg | size = 250 | spacing = 1 | color = | border = 0 | foot_montage = સમઘડી દિશામાં ઉપરથી નીચે:<br />ચેમ્બ્રા શિખર, વાયનાડ અભયારણ્ય, <br /> સુલ્તાન બથેરી ખાતે મોલ, ડાંગરના ખેતરો, કારપુઝા બંધનો દરવાજો, એડક્કલ ગુફાઓ. }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = વાયલ નાડુ: ડાંગરની ભૂમિ-ક્ષેત્ર<ref>{{cite web |title=About District Wayanad |url=https://wayanad.gov.in/about-district/ |website=wayanad.gov.in}}</ref> | nickname = | motto = "વૅ બિયોન્ડ"<ref>{{cite web |title=ABOUT WAYANAD |url=https://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |website=wayanadtourism.org |access-date=2023-04-26 |archive-date=2019-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817044241/http://wayanadtourism.org/about/about-wayanad |url-status=dead }}</ref> | image_map = India Kerala Wayanad district.svg | image_map1 = {{maplink |frame=yes |frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center |text= '''વયનાડ જિલ્લો''' |type=shape |id=Q1364427 |stroke-colour=#C60C30 |stroke-width=2 |title= કેરળનો વયનાડ જિલ્લો |type2=line|id2=Q1186|stroke-width2=1|stroke-colour2=#0000ff|title2=Kerala }} | map_alt = | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = ભારતમાં સ્થાન##કેરળમાં સ્થાન | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|11.605|N|76.083|E|display=inline}}<!-- {{coord|latitude|longitude|type:city|display=inline,title}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ | founder = | seat_type = મુખ્યમથક | seat = કાલપેટ્ટા | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_party = | leader_title = લોક સભા સભ્ય | leader_name = ખાલી | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_rural_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_metro_footnotes = <!--<ref></ref> --> | area_magnitude = <!--<ref></ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometres --> | area_total_km2 = 2132 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = <ref>{{cite book |last1=Poddar |first1=Rakesh |title=Perspectives on tourism & biodiversity |date=2007 |publisher=Cyber Tech Publications |isbn=9788178842967 |url=https://books.google.com/books?id=YgVFAQAAIAAJ&q=wayanad+elevation |language=en}}</ref> | elevation_min_m = 108 | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> Chali Puzha, Malappuram border | elevation_max_m = 2240 | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> Vellarimala | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_footnotes = <ref name="wnddemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=2023-04-26|archive-date=2021-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = 846,637 | population_density_km2 = 397 | population_note = | population_demonym = | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | registration_plate = KL-12 કાલપેટ્ટા,<br /> KL-72 મનનથાવડી,<br /> KL-73 સુલ્તાન બથેરી,<br /> KLW (૧૯૮૦-૧૯૮૯)<ref>{{Cite web |date=8 April 2020 |title=കെഎല്‍ഒ, കെല്‍ടി, കെആര്‍ഒ... കേരളത്തിലെ പഴയ ട്രാന്‍സ്‌പോര്‍ട്ട് റജിസ്‌ട്രേഷനുകളും അവയുടെ ജില്ലകളും... |url=https://www.manoramaonline.com/fasttrack/features/2020/04/07/old-registration-numbers-kerala.html |url-status=live |website=Manorama Online}}</ref> | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = STD કોડ]] | area_code = 4936, 4935 | iso_code = IN-KL | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.753<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2023-04-26|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ અંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://wayanad.gov.in}} | footnotes = | official_name = }} '''વાયનાડ જિલ્લો''', અથવા વાયનાડ, ભારતના કેરળ રાજ્યના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં આવેલો એક જિલ્લો છે,<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/wayanad-district/373/ |title=Wayanad and its tourist Attractions {{!}} Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |language=en |access-date=2026-08-10}}</ref> જેનું વહીવટી મથક કલ્પેટ્ટા નગરપાલિકા ખાતે આવેલું છે. તે કેરળનો એકમાત્ર પહાડી ઉચ્ચપ્રદેશ ધરાવતો પ્રદેશ છે.<ref>{{cite book |author=William Logan |year=1887 |title=Malabar Manual (Volume-II) |publisher=Madras Government Press |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/mode/2up}}</ref> વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ દક્ષિણના દક્ષિણ ઉચ્ચપ્રદેશના ભાગ એવા મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ વિસ્તરણ છે. આ પ્રદેશ પશ્ચિમ ઘાટની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે, જેની સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ ૭૦૦ થી ૨,૧૦૦ મીટર સુધીની છે અને કોલાગાપારા, કુરુમ્બાલકોટ્ટાઈ તેમજ વડક્કનાડ અને ચેકાડીના કેટલાક વિસ્તારો પૂર્વ ઘાટને મળતા આવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/wayanad-topography.php |title=Topography, Western Ghats, Wayanad, Green Paradise, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020 |archive-date=20 જાન્યુઆરી 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120104018/http://www.keralatourism.org/wayanad/wayanad-topography.php |url-status=dead }}</ref> વાયનાડ, મલપ્પુરમ અને કોઝિકોડ જિલ્લાઓના ત્રિભેટા પર આવેલું ૨,૨૪૦ મીટર (૭,૩૪૯ ફૂટ) ઊંચું વેલ્લરી માલા શિખર એ વાયનાડ જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું સ્થળ છે.<ref>{{Cite web |title=Vellarimala – trek to Vavul Mala {{!}} Trekking Programmes Kozhikode {{!}}Eco Tourism in Kerala |url=https://www.keralatourism.org/ecotourism/destinations/vellarimala |access-date=26 February 2025 |website=Ecotourism |language=en}}</ref> કોઝિકોડ અને કન્નૂર જિલ્લાઓમાંથી વિસ્તારો અલગ કરીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે આ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. આ જિલ્લાનો ૮૮૫.૯૨ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો વિસ્તાર જંગલ આચ્છાદિત છે.<ref name="auto">{{Cite web |url=http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |title=District Profile |website=spb.kerala.gov.in |access-date=7 January 2020 |archive-date=27 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191227095504/http://spb.kerala.gov.in/index.php/district-profile-wayanad.html |url-status=dead}}</ref> વાયનાડમાં ત્રણ નગરપાલિકા શહેરો કલ્પેટ્ટા, માનંથાવાડી અને સુલતાન બથેરી છે. આ વિસ્તારમાં ઘણી સ્થાનિક આદિવાસી જનજાતિઓ રહે છે.<ref>{{cite web |title=Kerala Tourism |url=http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |access-date=21 June 2012 |archive-date=20 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020004545/http://www.keralatourismdevelopmentcorporation.com/Kerala-Tourism.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/tribes-in-wayanad |title=Tribes in Wayanad |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> કાવેરી નદીની સહાયક નદી એવી કબીની નદીનું ઉદ્‌ગમ સ્થાન વાયનાડ છે. વાયનાડ જિલ્લો, પાડોશી મલપ્પુરમ જિલ્લાના નિલમ્બુર (પૂર્વીય એરનાડ વિસ્તાર) માં આવેલી ચાલિયાર ખીણ સાથે, કુદરતી સોનાના ક્ષેત્રો (ગોલ્ડ ફીલ્ડ્સ) માટે જાણીતો છે,<ref>{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/cgi-sys/suspendedpage.cgi?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Under Maintenance|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=8 July 2026}}</ref> જે નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના અન્ય ભાગોમાં પણ જોવા મળે છે. કેરળની ચોથી સૌથી લાંબી નદી એવી ચાલિયાર નદી વાયનાડના ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી નીકળે છે. ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ એવી એડક્કલ ગુફાઓ પણ વાયનાડ જિલ્લામાં જ આવેલી છે. વાયનાડ જિલ્લો ઉત્તર અને ઉત્તર-પૂર્વમાં કર્ણાટક (કોડાગુ, ચામરાજનગર અને મૈસૂર જિલ્લાઓ) સાથે, દક્ષિણ-પૂર્વમાં તમિલનાડુ (નીલગિરી જિલ્લો) સાથે (તે કેરળનો એકમાત્ર એવો જિલ્લો છે જે તેના બંને પાડોશી રાજ્યો સાથે સરહદ ધરાવે છે), દક્ષિણમાં મલપ્પુરમ, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં કોઝિકોડ અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં કન્નૂર જિલ્લા સાથે સરહદ ધરાવે છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.mapsofindia.com/maps/kerala/districts/wayanad.htm |title=Wayanad District Map |website=Maps of India |access-date=7 January 2020}}</ref> વાયનાડના પુલપલ્લી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર લવ-કુશ મંદિર આવેલું છે અને વાયથિરી ખાતે કેરળનું એકમાત્ર કાચનું મંદિર (મિરર ટેમ્પલ) છે, જે એક જૈન મંદિર છે. વરમબેટ્ટા મસ્જિદ એ વાયનાડની સૌથી જૂની મુસ્લિમ મસ્જિદ છે.<ref>{{Cite web |title=Varambetta Mosque, Kalpetta, Wayanad, District, Kerala, India |url= https://www.keralatourism.org/wayanad/varambetta-mosque-kalpetta.php |access-date=26 February 2025 |website= Kerala Tourism - Wayanad |language=en}}</ref> વાયનાડ કોટિઓટ યુદ્ધમાં તેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા માટે પ્રખ્યાત છે,<ref>{{Cite web|url=https://indianculture.gov.in/node/2820466|title=Indian Culture Portal |website = Indianculture.gov.in |access-date=8 July 2026}}</ref> જ્યાં પઝસ્સી રાજાએ મલબાર પ્રદેશના હિન્દુઓ અને મુસ્લિમોના સહયોગથી કુરીચ્યા આદિવાસી જનજાતિની મદદ લઈને અંગ્રેજો સામે બળવો પોકાર્યો હતો. કનિયામ્બેટ્ટા અને મુત્તિલ પંચાયતો એ વાયનાડના તમામ ખૂણેથી સરળતાથી પહોંચી શકાય તેવી મધ્યમાં આવેલી પંચાયતો છે, જ્યારે તાવિંચલ પંચાયત કન્નૂર જિલ્લા સાથેની ઉત્તર-પૂર્વ સરહદ પર આવેલી છે. અમ્બુકુત્થી માલાની ગુફાઓમાંથી મળી આવેલા શિલાલેખો અને કોતરણીઓ એ વાતનો પુરાવો છે કે આ વિસ્તારમાં માનવ વસવાટ નવ-પાષાણ યુગની સભ્યતાના આરંભથી જ રહ્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nativeplanet.com/travel-guide/interesting-facts-about-wayanad-002956.html | title=Interesting Facts About Wayanad |date=23 December 2016}}</ref> == નામકરણ == 'વાયનાડ' નામ તમિલ અને મલયાલમ ભાષાના શબ્દ 'વાયલ નાડુ' પરથી બન્યું છે, જેનો ગુજરાતીમાં અર્થ 'ડાંગર/કાંગસિયાના ખેતરોની ભૂમિ' થાય છે.<ref name="auto"/> == ભૌગોલિક સ્થિતિ == [[File:Topography of Kerala.png|left|thumbnail|મૈસુર ઉચ્ચપ્રદેશ પર વાયનાડની ભૂગોળ]] વાયનાડ જિલ્લો નીલગિરી બાયોસ્ફિયર રિઝર્વના 'બયાલુ સીમે' પ્રદેશ (ઉચ્ચપ્રદેશ/પહાડી વિસ્તાર) માં આવેલો છે. ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ તે કર્ણાટકના પાડોશી જિલ્લાઓ કોડાગુ અને મૈસૂર, તથા તમિલનાડુના નીલગિરી જિલ્લાને સમાન છે. વાયનાડનો ઉચ્ચપ્રદેશ એ મૈસૂર ઉચ્ચપ્રદેશનું જ એક વિસ્તરણ છે.<ref name="wnd">{{cite book |author=Government of India |year=2014 | title=District Census Handbook – Wayanad (Part-B) 2011 | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala | url = https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3203_PART_B_WAYANAD.pdf}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન, વાયનાડ એ તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનો એક તાલુકો હતો.<ref>{{cite book |author=Government of Madras |year=1953 |title=1951 Census Handbook- Malabar District |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> હાલના નીલગિરી જિલ્લામાં આવેલા ગુડાલુર અને પંડાલુર તાલુકાના વિસ્તારો, જે 'દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડ' તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે પણ આ તત્કાલીન વાયનાડ તાલુકાનો જ ભાગ હતા.<ref name="Logan_2">{{cite book |last1=Logan |first1=William |title=Malabar Manual (Volume-2) |date=1887 |publisher=PRINTED BY R. HILL, AT THE GOVERNMENT PRESS. |location=Madras |url=https://archive.org/details/malabar_manual_volume2/page/n7/mode/2up}}</ref> મલબાર જિલ્લામાં ભારે વસતી અને નીલગિરીના નાના વિસ્તારને ધ્યાનમાં રાખીને, ૩૧ માર્ચ ૧૮૭૭ના રોજ દક્ષિણ-પૂર્વ વાયનાડને પાડોશી નીલગિરી જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યું ત્યાં સુધી તે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ રહ્યું હતું.<ref name="Logan_2"/> વાયનાડ ૧૯૨૪ સુધી મલબાર જિલ્લા અંતર્ગત એક અલગ મહેસૂલી પ્રભાગ હતું.<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881–1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=10 |access-date=2026-08-14 |archive-date=2021-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |url-status=dead }}</ref> ભારતની સ્વતંત્રતા પછી ૧૯૫૬ના 'રાજ્ય પુનર્ગઠન' દરમિયાન, મૈસૂર રાજ્યે (હાલના કર્ણાટક) વાયનાડની ઐતિહાસિક અને ભૌગોલિક વિશિષ્ટતાઓને કારણે તેના પર દાવો કર્યો હતો. જોકે,૧૯૫૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરીના ભાષાકીય સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું કે તે સમયે વાયનાડની કુલ વસ્તીના ૮૭.૫% લોકો માતૃભાષા તરીકે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] બોલતા હતા, જ્યારે માત્ર ૬.૨% લોકો જ કન્નડ ભાષા બોલતા હતા.<ref name="census1951">{{cite book |author=J. I. Arputhanathan |year=1955 |title=South Kanara, The Nilgiris, Malabar and Coimbatore Districts (Village-wise Mother-tongue Data for Bilingual or Multilingual Taluks) |publisher=Madras Government Press |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6447/1/50056_1951_SOU.pdf}}</ref> ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૫૭ના રોજ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાનું કન્નૂર, કોઝિકોડ અને પલક્કડ એમ ત્રણ ભાગોમાં વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું.<ref name="1961_kkd">{{Cite book |title=District Census Handbook (2) – Kozhikode (1961) |last=Devassy |first=M. K. |publisher=Government of Kerala |year=1965 |location=Ernakulam |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf}}</ref> તે જ દિવસે વાયનાડ તાલુકાના ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ એમ બે ભાગ પાડવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr">{{cite book |author=M. K. Devassy |year=1965 |title=1961 Census Handbook- Cannanore District |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5668/1/22055_1961_CAN.pdf}}</ref> શરૂઆતમાં વાયનાડના આ બંને તાલુકાઓ નવરચિત કન્નૂર જિલ્લામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref name="1961_cnr"/> જોકે, બે મહિના બાદ ૧૫ માર્ચ ૧૯૫૭ના રોજ, દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાને કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યો.<ref name="1961_kkd"/> ત્યારબાદ ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૭૯ના રોજ ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને પણ કોઝિકોડ જિલ્લામાં સ્થાનાંતરિત કરી દેવામાં આવ્યો હતો.<ref name="w1981">{{cite book |author=M. Vijayanunni |year=1983 |title=1981 Census Handbook- Wayanad District (Part-A&B) |publisher=Directorate of Census Operations, Kerala |url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5755/1/29610_1981_WAY.pdf}}</ref> ઉત્તર વાયનાડ અને દક્ષિણ વાયનાડ તાલુકાઓને જોડીને ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ કેરળના ૧૨મા જિલ્લા તરીકે વાયનાડ જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી.<ref>{{Cite web |url=https://wayanad.gov.in/history/ |title=History of Wayanad |website=wayanad.gov.in}}</ref> તે જ દિવસે ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાનું નામ બદલીને 'માનંથાવાડી' કરવામાં આવ્યું, અને દક્ષિણ વાયનાડનું વિભાજન કરીને 'સુલતાન બથેરી' તથા 'વાયથિરી' તાલુકા બનાવવામાં આવ્યા.<ref name="w1981"/> વાયથિરી તાલુકામાં આવેલું કલ્પેટ્ટા આ નવા જિલ્લાનું વહીવટી મથક બન્યું.<ref name="w1981"/> == ભૂગોળ == [[File:Waynad Bamboo Road.jpg|thumb|right|રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ૭૬૬ કોઝિકોડ-કોલ્લીગલ પર વાયનાડનું દૃશ્ય]] [[File:Pozhuthana Wayanad.jpg|thumb|પોઝુથાના]] [[File:Misty Wayanad Wildlife Sanctuary, Muthanga Range - panoramio (3).jpg|thumbnail|વાયનાડ વન્યજીવન અભયારણ્ય]] વાયનાડ જિલ્લો ડેક્કન ઉચ્ચપ્રદેશના દક્ષિણ છેડે સ્થિત છે અને [[પશ્ચિમ ઘાટ]]નો એક ભાગ ધરાવે છે. કોઝિકોડ જિલ્લાની સરહદે આવેલો આ જિલ્લાનો પશ્ચિમ ભાગ ગીચ જંગલોથી આચ્છાદિત પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે. આ જિલ્લો દક્ષિણ-પશ્ચિમ ડેક્કન ઉચ્ચપ્રદેશનો એક ભાગ બનાવે છે અને તેનો ઢાળ પૂર્વ તરફનો છે. જિલ્લાનો ઘણો મોટો વિસ્તાર જંગલોથી ઢંકાયેલો છે, પરંતુ કુદરતી સંસાધનોના સતત અને આડેધડ શોષણને કારણે આસન્ન પર્યાવરણીય સંકટ ઊભું થઈ રહ્યું છે.<ref name="ingentaconnect">{{cite journal |url=http://www.ingentaconnect.com/content/bpl/dech/2012/00000043/00000001/art00009 |title=ingentaconnect Consuming the Forest in an Environment of Crisis: Nature Tourism,... |journal=Development and Change |publisher=ingentaconnect.com |access-date=29 January 2014 |date=January 2012 |volume=43 |issue=1 |pages=205–227 |doi=10.1111/j.1467-7660.2012.01754.x |last1=Münster |first1=Daniel |last2=Münster |first2=Ursula |pmid=22616125|url-access=subscription }}</ref> આ જિલ્લામાં ઘણા ટ્રેકિંગ પોઇન્ટ છે. ચેમ્બ્રા શિખર (૨,૧૦૦ મીટર) વાયનાડ જિલ્લામાં સૌથી ઊંચું શિખર છે. પદિંજરથરામાં બાણાસુર ટેકરી (૨,૦૭૯ મીટર) પણ ચેમ્બ્રા ટેકરીની ઊંચાઈ જેટલી જ છે. બ્રહ્મગિરિ ટેકરી પણ વાયનાડમાં એક અન્ય ટ્રેકિંગ પોઇન્ટ છે. વાયનાડ જિલ્લો વિવિધ જૈવિક અનામતોના સંરક્ષિત વિસ્તાર નેટવર્કથી ઘેરાયેલો છે જેમ કે પશ્ચિમમાં મલબાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, દક્ષિણમાં મુદુમલાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, પૂર્વમાં બાંદીપુર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઉત્તર પૂર્વમાં નાગરહોલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઉત્તરમાં બ્રહ્મગિરિ વન્યજીવન અભયારણ્ય અને ઉત્તર પશ્ચિમમાં અરલમ વન્યજીવન અભયારણ્ય જે વાયનાડ વન્યજીવન અભયારણ્ય સાથે જોડાયેલ છે. આ જિલ્લામાં સમૃદ્ધ જળ સંસાધનો છે. આ પ્રદેશમાં પૂર્વ તરફ વહેતી અને પશ્ચિમ તરફ વહેતી નદીઓ છે. જિલ્લાની મુખ્ય નદીઓમાંની એક કાબિની નદી છે, જે કાવેરી નદીની ઉપનદી છે; તે કેરળની ત્રણ પૂર્વ તરફ વહેતી નદીઓમાંની એક પણ છે. કબાનીમાં થિરુનેલી નદી, પનામારમ નદી અને મનંતવાડી નદી સહિત ઘણી ઉપનદીઓ છે. આ બધી નદીઓ સમૃદ્ધ જળ સંસાધન તેમજ જિલ્લા માટે એક વિશિષ્ટ લેન્ડસ્કેપ બનાવવામાં મદદ કરે છે. પર્વતીય કોતરોમાંથી પસાર થતી વખતે વિવિધ પ્રવાહો પનામારમ નદીમાં વહે છે અને અંતે નદી પનામારમ ખીણમાં પડે છે. જિલ્લામાંથી ચોક્કસ અંતર સુધી વહેતા, પનામારમ નદી મનંતવાડી નદીમાં જોડાય છે, જે 'થોંડરમુડી' નામના શિખરના નીચલા પ્રદેશોમાંથી ઉદ્ભવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/wayanad/rivers-kabani.php |title=Rivers, Kabani, Wayanad, District, Kerala, India &#124; Kerala Tourism |website=www.keralatourism.org |access-date=7 January 2020 |archive-date=20 જાન્યુઆરી 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120104210/http://www.keralatourism.org/wayanad/rivers-kabani.php |url-status=dead }}</ref> === બાણાસુરા સાગર બંધ === કબીની નદીની ઉપનદી કરમનાથોડુ નદી પર પાદિંજરથારામાં બાણાસુરા સાગર બંધ, ભારતનો સૌથી મોટો માટીનો બંધ અને એશિયામાં બીજો સૌથી મોટો બંધ માનવામાં આવે છે. આ બંધ આદર્શ રીતે બાણાસુરા પર્વતોની તળેટીમાં સ્થિત છે, જેનું નામ કેરળના પ્રખ્યાત શાસક રાજા મહાબલિના પુત્ર 'બાણાસુરા' પરથી પડ્યું છે. અહીંનો બંધ ૧૯૭૯માં બાણાસુરાસાગર પ્રોજેક્ટ વતી કક્કયમ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પાવર પ્રોજેક્ટને ટેકો આપવા અને સિંચાઈ અને પીવાના હેતુઓ માટે પાણીની માંગને પહોંચી વળવા માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. પાદિંજરથારાથી લગભગ ૨ કિમી દૂર સ્થિત આ બંધ વાયનાડમાં એક પર્યટન સ્થળ છે. બાણાસુરા બંધ પથ્થરો અને પથ્થરોના વિશાળ ઢગલાથી બનેલો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.wayanad.com/pages/banasura-sagar-dam |title=Banasura Sagar Dam, wayanad, Kerala - Wayanad.com |website=www.wayanad.com |access-date=7 January 2020}}</ref> === કારાપુઝા બંધ === કારાપુઝા બંધ કાબીની નદીની ઉપનદી કારાપુઝા નદી પર બાંધવામાં આવ્યો છે. કેરળના વાયનાડ જિલ્લાના વાયથિરી અને સુલતાન બાથેરી તાલુકામાં ૫૫૮૦ હેક્ટર એટલે કે ૫૬૦૦ હેક્ટર વિસ્તારને સિંચાઈ પૂરી પાડવા માટે વાયનાડ જિલ્લાના વાયથિરી તાલુકામાં વઝાવટ્ટા. આ જળાશયની કુલ સંગ્રહ ક્ષમતા ૭૬.૫૦ મેટ્રિક ટન અને જીવંત સંગ્રહ ક્ષમતા ૭૦.૦૦ મેટ્રિક ટન છે.<ref>{{cite web |title=Karapuzha Medium Irrigation Project JI02692 |url=http://india-wris.nrsc.gov.in/wrpinfo/index.php}}</ref> === વન્યજીવસૃષ્ટિ === વાયનાડની માટી અને આબોહવા વ્યાપારી ધોરણે બાગાયત માટે યોગ્ય છે. શાકભાજીની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા અને બગીચાઓ સ્થાપવા માટે, કેરળ કૃષિ યુનિવર્સિટી અંબાલાવાયલ ખાતે એક પ્રાદેશિક કૃષિ સંશોધન સ્ટેશન ચલાવી રહી છે. કર્ણાટક અને તમિલનાડુના પડોશી વન્યજીવન અભયારણ્યોમાંથી હાથી, રીંછ અને અન્ય જંગલી પ્રાણીઓ, બેગુર જંગલ શ્રેણી અને મુથાંગાની આસપાસના જંગલોમાં ભટકાઈ જાય છે, જે સુલતાન બાથેરી શહેરથી ૨૦ કિલોમીટર દૂર છે. ફ્રેન્કીના સાંકડા મોંવાળા દેડકા તાજેતરમાં વાયનાડ જિલ્લામાં મળી આવ્યા હતા.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/delhi-university-researchers-discover-new-species-of-frogs-in-western-ghats/articleshow/67976666.cms |title=Delhi University researchers discover new species of frogs in Western Ghats – Times of India |website=The Times of India |date=13 February 2019 |access-date=13 February 2019}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-47208169 |title=New 'mystery' frog discovered in India |date=13 February 2019 |access-date=13 February 2019 |language=en-GB}}</ref> વાયનાડ લાફિંગથ્રશનું નામ આ પ્રદેશ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, પરંતુ અન્ય દક્ષિણ ભારતીય લાફિંગથ્રશથી વિપરીત, પશ્ચિમ ઘાટમાં વ્યાપકપણે ફેલાયેલું છે. == વસ્તી == {{historical populations|11=1901|12=75,149|13=1911|14=82,549|15=1921|16=84,771|17=1931|18=91,769|19=1941|20=1,06,350|21=1951|22=1,69,280|23=1961|24=2,75,255|25=1971|26=4,13,850|27=1981|28=5,54,026|29=1991|30=6,72,128|31=2001|32=7,80,619|33=2011|34=8,17,420|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html |title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |website=www.censusindia.gov.in |access-date=7 January 2020}}</ref>|align=left}} {{bar box |title = વાયનાડ જિલ્લામાં ધર્મો (૨૦૧૧)<ref name="religion">{{Cite web |date=2011 |title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|49.48}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|28.65}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|21.34}} {{bar percent|અન્ય|black|0.53}} }} {| class="wikitable sortable" |+ધર્મ (વાયનાડ) !તાલુકા !style="background-color: darkorange;" |હિન્દુ !style="background-color: dodgerblue;" |ખ્રિસ્તી !style="background-color: green;" |મુસ્લિમ |- |મનન્થાવેડ્ડી |style="background:darkorange" |46.31 |23.6 |29.52 |- |વ્યથિરી(કલપેટ્ટા) |style="background:darkorange" |42.69 |15.34 |41.36 |- |સુલતાન બાથેરી |style="background:darkorange" |58.19 |24.65 |16.74 |} આ કેરળનો સૌથી ઓછો વસ્તી ધરાવતો જિલ્લો છે. કેરળના અન્ય જિલ્લાઓથી વિપરીત, વાયનાડ જિલ્લામાં, જિલ્લાના નામ જેવું કોઈ શહેર કે ગામ નથી (એટલે ​​કે, "વાયનાડ નગર" નથી). વાયનાડમાં થિયા, નાયર અને વિવિધ જાતિઓ સાથે બહુમતી હિન્દુ વસ્તી છે. મુસ્લિમો (મપ્પીલાહ) બીજા ક્રમે સૌથી મોટો જૂથ છે, ત્યારબાદ નોંધપાત્ર ખ્રિસ્તી વસ્તી છે. સીરિયન ખ્રિસ્તીઓ, મધ્ય ત્રાવણકોરથી સ્થળાંતર કરીને મલબારના ભાગ રૂપે સ્થળાંતર કરીને પ્રભુત્વ ધરાવતો ભાગ બનાવે છે, અને વાયનાડમાં મલબાર જિલ્લામાં ખ્રિસ્તીઓનું પ્રમાણ સૌથી વધુ છે. ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ મુજબ, વાયનાડ જિલ્લાની વસ્તી ૮,૪૬,૬૩૭ હતી,<ref name="wnddemo_2018"/> જે કોમોરોસ રાષ્ટ્ર જેટલી જ હતી. <ref name="cia">{{cite web |author=US Directorate of Intelligence |title=Country Comparison: Population |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |url-status=dead |archive-date=13 June 2007 |access-date=1 October 2011 |quote=Comoros 794,683 July 2011 est.}}</ref> ૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી મુજબ, જિલ્લાને ભારતમાં (કુલ ૬૪૦ વસ્તીમાંથી) ૪૮૨મો ક્રમ આપવામાં આવ્યો છે. જિલ્લામાં પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૦૩૦/ચો.મી.) ૩૯૭ રહેવાસીઓની વસ્તી ગીચતા છે. ૩.૮૬% વસ્તી શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ અનુક્રમે ૩.૮૭% અને ૧૮.૮૬% વસ્તી ધરાવે છે.<ref name=districtcensus>{{cite web |title=District Census Hand Book: Wayanad |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/668/download/2320/DH_2011_3203_PART_A_DCHB_WAYANAD.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> આ સમગ્ર કેરળમાં સૌથી વધુ SC/ST ટકાવારી છે.<ref name="eco">{{Cite book |title=Economic Review 2020 – Volume I |last=Government of Kerala |publisher=Kerala State Planning Board |year=2021 |location=Thiruvananthapuram |url=https://spb.kerala.gov.in/sites/default/files/2021-01/English-Vol-1_0.pdf}}</ref> વાયનાડમાં પાનિયા, ઉરાલી કુરુમા અને કુરિચિયન જાતિઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=a74HA_RX3rIC&q=wayanad+badaga&pg=PA514 |title=A Badaga-English Dictionary |last1=Hockings |first1=Paul |last2=Pilot-Raichoor |first2=Christiane |publisher=Walter de Gruyter |year=1992 |isbn=9783110126778 |pages=514}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V09_307.gif |title=Imperial Gazetteer of India, v. 9, p. 301. |publisher=DSAL |pages=301 |access-date=2026-08-15 |archive-date=2022-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220627063401/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V09_307.gif |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |last=Francis |first=W. |url=https://books.google.com/books?id=_RG2x2xDQ5UC |title=Gazetteer of South India |publisher=Mittal Publications |year=1988 |pages=183 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=zXBB1nZYoLIC |title=Hyderabad State |publisher=Atlantic Publishers & Distri |year=1937 |pages=100 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/dli.ministry.03018 |title=Imperial gazetteer of India provincial series Madras |publisher=Superintendent Government, Calcutta |year=1908 |pages=183 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Frowde |first=Henry |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.61194 |title=The Imperial Gazetteer Of India Vol Ix Bomjur-central India |year=1908 |pages=301 |language=en}}</ref> {{Pie chart |caption = વાયનાડ જિલ્લાની ભાષાઓ (૨૦૧૧)<ref name="languages"/> |label1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]] |value1 = 93.88 |color1 = cornflowerblue |label2 = પાનિયા |value2 = 1.89 |color2 = mediumblue |label3 = [[તમિળ ભાષા|તમિલ]] |value3 = 1.14 |color3 = royalblue |label4 = [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]] |value4 = 0.94 |color4 = darkslateblue |label5 = અન્ય |value5 = 2.13 |color5 = grey }} ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી સમયે, ૯૩.૮૮% વસ્તી [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], ૧.૮૯% પાનિયા, ૧.૧૪% તમિલ અને ૦.૯૪% કન્નડ તેમની પ્રથમ ભાષા તરીકે બોલાતી હતી.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Wayanad district|વાયનાડ જિલ્લો}} {{Wikivoyage|Wayanad District|વાયનાડ જિલ્લો}} * [https://wayanad.gov.in/ આધિકારિક વેબસાઈટ] * {{URL|https://wayanadtourism.org|વાયનાડ પ્રવાસન સત્તાવાર વેબસાઇટ}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[Category:કેરળ]] danx5f4ypi3fn4274bmuich13c1k3hb 0 5319 903788 903737 2026-08-16T00:25:44Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903788 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = કન્નૂર જિલ્લો | other_name = કણ્ણૂર જિલ્લો | nickname = કેરળનો તાજ | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Vpra floating park boat walking path.jpg | photo2a = Ptb kannur.jpg | photo2b = Muzhappilangad beach6.jpg | photo3a = St. Angelo Fort, Kannur.JPG | photo3b = Mappila bay.JPG | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br />વાયલાપરા તળાવ, મુઝાપ્પીલાંગડ બીચ, મપ્પીલા ખાડી, સેન્ટ એન્જેલો ફોર્ટ, કન્નુર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ. }} | image_map = India Kerala Kannur district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = કેરળમાં સ્થાન | coordinates = {{coord|11.8689|N|75.35546|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = સ્થાપના | established_date = ૧૯૫૭ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = [[કણ્ણૂર]] | parts_type = પેટાવિભાગો | parts_style = para | p1 = {{Collapsible list | title = મહેસૂલ વિભાગો: ૨ | 1 = તાલિપરમ્બા | 2 = થાલાસેરી }} {{Collapsible list | title = Taluks: 5 | 1 = કનૂર | 2 = પય્યનૂર | 3 = તાલિપરમ્બા | 4 = ઇરિટ્ટી | 5 = [થાલાસેરી }} | government_type = | governing_body = જિલ્લા વહીવટ | leader_title = જિલ્લા પ્રભારી મંત્રી | leader_name = સન્ની જોસેફ<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/kerala-govt-announces-ministers-in-charge-of-districts/article71044861.ece|title=Kerala govt. announces Ministers in charge of districts|date=31 May 2026|via=www.thehindu.com}}</ref> | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = અરુણ કે. વિજયન. IAS | leader_title2 = શહેર પોલીસ કમિશનર | leader_title3 = ગ્રામીણ પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = આર ઇલાંગો, IPS<ref>{{cite web |title=Who is Who |url=https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |website=kannur.keralapolice.gov.in |access-date=21 February 2021 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112143557/https://kannur.keralapolice.gov.in/kannur-police/about-us/who-is-who |url-status=dead }}</ref> | leader_name3 = નવનીત શર્મા, IPS<ref>{{cite news |title=Major reshuffle in top posts in Kerala Police, S Sreejith to be Crime Branch chief |url=https://www.thenewsminute.com/article/major-reshuffle-top-posts-kerala-police-s-sreejith-be-crime-branch-chief-140635 |access-date=21 February 2021 |work=The News Minute |date=1 January 2021 |language=en}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = ૫મો | area_total_km2 = ૨૯૬૬ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ૨,૬૧૫,૨૬૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_rank = | population_density_km2 = ૮૮૨ | population_demonym = [[wikt:Kannurian|કનૂરિયન]] | population_footnotes = <ref name="knrdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|archive-date=2 November 2021|access-date=29 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], અંગ્રેજી | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL-KNR]], IN-KL | registration_plate = *KL-13 કન્નૂર *KL-58 થાલાસેતી *KL-59 તાલિપરમ્બા *KL-78 ઇરિટ્ટી *KL-86 પય્યનૂર | blank1_name_sec1 = લિંગ ગુણોત્તર | blank1_info_sec1 = ૧૦૯૯ [[male|♂]]/[[female|♀]] | blank2_name_sec1 = સાક્ષરતા | blank2_info_sec1 = ૯૫.૧૦% | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} ૦.૭૮૩<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2026-08-15|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|https://kannur.nic.in}} | footnotes = }} '''કણ્ણૂર જિલ્લો''' અથવા '''કન્નૂર જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.dtpckannur.com/ |title=DTPC Kannur {{!}} Kannur Tourist Places {{!}} DTPC Kannur |website=DTPC kannur |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kannur.nic.in/en/ |title=Kannur District , Government of kerala {{!}} An official website of kannur district administration {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref> કણ્ણૂર જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[કણ્ણૂર]] નગર ખાતે આવેલું છે. કન્નુર જિલ્લો ઉત્તરમાં કાસરગોડ જિલ્લો, દક્ષિણમાં કોઝિકોડ જિલ્લો, દક્ષિણપશ્ચિમમાં માહે જિલ્લો અને દક્ષિણપૂર્વમાં વાયનાડ જિલ્લોથી ઘેરાયેલો છે. પૂર્વમાં, જિલ્લો પશ્ચિમ ઘાટથી ઘેરાયેલો છે, જે કર્ણાટક રાજ્ય (કોડાગુ જિલ્લો) સાથે સરહદ બનાવે છે. પશ્ચિમમાં અરબી સમુદ્ર આવેલો છે. પૈથલમાલા કન્નુર જિલ્લાનું સૌથી ઊંચું બિંદુ (૧,૩૭૨ મીટર) છે. જિલ્લાના દક્ષિણ ભાગમાં પુડુચેરી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો માહે જિલ્લો આવેલો છે. આ જિલ્લો ૧૯૫૭ માં સ્થાપિત થયો હતો. કન્નૂર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન એ રાજ્યનું છઠ્ઠું સૌથી મોટું શહરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યનું અંગ છે અને કન્નૂર કેન્ટોનમેન્ટ એ કેરળનું એકમાત્ર કેન્ટોનમેન્ટ બોર્ડ છે. એઝિમાલા સ્થિત ભારતીય નૌસેના એકેડેમી એ એશિયાની સૌથી મોટી અને વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી નૌસેના એકેડેમી છે.<ref>{{cite news |last1=Ray |first1=Kalyan |title=Navy-Training Academy-proposed Expansion |url=https://www.deccanherald.com/content/627521/navy-training-academy-proposed-expansion.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Herald |date=11 August 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Asia's largest naval academy opened |url=http://www.arabnews.com/node/319812 |access-date=24 March 2022 |work=Arab News |date=10 January 2009}}</ref> મુઝપ્પિલંગાડ બીચ એ એશિયાનો સૌથી લાંબો 'ડ્રાઇવ-ઇન બીચ' (વાહન ચલાવી શકાય તેવો દરિયાકિનારો) છે અને બીબીસી ઓટોઝના લેખમાં તેને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ૬ ડ્રાઇવ-ઇન બીચમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/autos/story/20160617-the-worlds-best-beaches-for-driving|title=The best beaches for driving|last=Gibson|first=David K|access-date=26 June 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Harigovind |title=Muzhappilangad wins BBC favour |url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/viral-and-trending/240616/muzhappilangad-wins-bbc-favour.html |access-date=24 March 2022 |work=Deccan Chronicle |date=24 June 2016 }}</ref> કન્નૂર જિલ્લો કેટલાક કિલ્લાઓનું ઘર છે જેમાં સેન્ટ એન્જેલો ફોર અને થલેસ્સેરી (ટેલિચેરી) કિલ્લા નો સમાવેશ થાય છે. જિલ્લાનું થલેસ્સેરી શહેર તેના 'થલેસ્સેરી મરી' (કાળા મરી) માટે જાણીતું છે. કન્નૂર એ કેરળનો છઠ્ઠો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો છે, જેના ૫૦% થી વધુ રહેવાસીઓ શહેરી વિસ્તારોમાં રહે છે. કન્નૂરની શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે, જે એર્નાકુલમ જિલ્લા પછી કેરળમાં બીજા ક્રમે સૌથી મોટી છે.<ref>{{Cite web |url=http://urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |title=Population of Districts in India - 2001 |access-date=24 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101128022116/http://www.urbanindia.nic.in/theministry/subordinateoff/tcpo/pop_name/ANNEX-CONCEPTS_DEFINITIONS.pdf |archive-date=28 November 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|title=Untitled Document|access-date=26 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725013220/http://www.dic.kerala.gov.in/web/distknr.php|archive-date=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન તે મદ્રાસ પ્રાંત હેઠળના મલબાર જિલ્લાનો એક ભાગ હતો. == રચના == ૧૯૫૬માં કેરળ રાજ્યની સ્થાપના બાદ, તત્કાલીન મલબાર જિલ્લાને ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યો હતો: કન્નૂર જિલ્લો, કોઝિકોડ જિલ્લો અને પલક્કડ જિલ્લો. ૧ નવેમ્બર ૧૯૮૦ના રોજ, [[વાયનાડ જિલ્લો|વાયનાડ જિલ્લા]]ની રચના કરવા માટે કન્નૂર જિલ્લાના ઉત્તર વાયનાડ તાલુકાને અલગ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ ૧૯૮૪માં, કાસરગોડ જિલ્લાની રચના કરવા માટે કાસરગોડ અને હોસદુર્ગ તાલુકાઓને અલગ કરવામાં આવ્યા હતા. == સંસ્કૃતિ== કેરળ લોકગીત એકેડેમી, કેરળ સરકાર દ્વારા કન્નુરના ચિરાક્કલમાં સ્થાપિત સાંસ્કૃતિક બાબતો માટેનું એક સ્વાયત્ત કેન્દ્ર છે જે કેરળના પરંપરાગત કલા સ્વરૂપોને પ્રોત્સાહન આપવા અને પ્રોજેક્ટ કરવા માટે રચાયેલ છે.<ref name='kfa'>{{Cite web |title=About Kerala Folklore Academy |url=https://keralafolklore.org/en/about.html |access-date=12 November 2020 |website=KFA |archive-date=24 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424070701/http://keralafolklore.org/en/about.html |url-status=live }}</ref><ref name="kc">{{Cite web |title=Kerala Folklore Academy |url=http://www.keralaculture.org/kerala-folklore-academy/9 |access-date=12 November 2020 |website=Department of Cultural Affairs (Kerala) |archive-date=17 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117133022/http://www.keralaculture.org/kerala-folklore-academy/9 |url-status=live }}</ref> આ એકેડેમી લોકગીત ક્ષેત્રના જાણીતા કલાકારો અને નિષ્ણાતોને પુરસ્કારો અને પુરસ્કારો આપે છે. ફેલોશિપમાં ₹૧૫૦૦૦ અને પ્રશસ્તિપત્રનો સમાવેશ થાય છે. લોકગીત પુરસ્કારો અને પુસ્તક પુરસ્કારમાં ₹૭૫૦૦ અને પ્રશસ્તિપત્રનો સમાવેશ થાય છે. ગુરુપૂજા અને યુવાપ્રતિભા પુરસ્કાર વિજેતાઓને ₹૫૦૦૦ પ્રત્યેક અને પ્રશસ્તિપત્ર આપવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web |last=P. |first=Sudhakaran |date=29 September 2018 |title=Kerala Folklore Akademi Fellowships, Awards announced |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kerala-folklore-akademi-fellowships-awards-announced/articleshow/66003983.cms |access-date=12 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112201128/https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/kerala-folklore-akademi-fellowships-awards-announced/articleshow/66003983.cms |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=8 July 2017 |title=Folklore akademi awards announced |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/folklore-akademi-awards-announced/article19242266.ece |access-date=12 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112205013/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/folklore-akademi-awards-announced/article19242266.ece |url-status=live }}</ref> === તેયમ === [[File:Theyyam of Kerala 3.jpg|thumb|left|કેરળના થેય્યમ અથવા તેયમ]] [[File:Puliyoor Kali Theyyam at Mathamangalam.jpg|thumb|left|મથામંગલમ ખાતે પુલિયુર કાલી થેયમ]] તેયમ એ કેરળના કન્નૂર-કસરાગોડ પ્રદેશમાં નૃત્ય પૂજાનું એક લોકપ્રિય ધાર્મિક વિધિ છે. તેયમમાં હજારો વર્ષ જૂની પરંપરાઓ, ધાર્મિક વિધિઓ અને રિવાજોનો સમાવેશ થાય છે. તેયમના કલાકારો કેરળમાં નંબૂથિરી બ્રાહ્મણો દ્વારા રચાયેલી પ્રાચીન જ્ઞાતિની રચનામાં નીચલી જાતિના સમુદાયના છે, અને તેયમમાં તેમનું મહત્વનું સ્થાન છે.<ref>{{cite book |title=A Panorama of Indian Culture: Professor A. Sreedhara Menon Felicitation Volume |editor-first=K. K. |editor-last=Kusuman |publisher=Mittal Publications |year=1990 |page=130 |chapter=Teyyam – A Vanishing Ritual Dance of Kerala |first=K. K. N. |last=Kurup |isbn=9788170992141 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=z4JqgSUSXDsC&pg=PA130}}</ref> તે દેવકુથુ તેયમ સિવાય મુખ્યત્વે પુરુષો દ્વારા કરવામાં આવે છે. દેવકૂથુ એ એકમાત્ર થેયમ ધાર્મિક વિધિ છે જે મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તે માત્ર થેક્કુંબાડ કુલોમ મંદિરમાં જ કરવામાં આવે છે.<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/This-year-Devakoothu-gets-a-new-face/articleshow/17735370.cms|title=Devakoothu: This year, Devakoothu gets a new face |website=The Times of India}}</ref> વેટ્ટક્કોરુમાકન, વિષ્ણુમૂર્તિ થેયમ, મુચિલોટ ભગવતી અને શ્રી મુથપ્પન સહિત ૪૫૬ પ્રકારના તેયમ છે.<ref name="auto">{{cite web|title=Various forms of Theyyams|url=https://www.keralatourism.org/bekal/theyyam-various-types.php|access-date=2 March 2019}}</ref> ૨૦૧૯માં કન્નુર જિલ્લાના કાલિયાસેરીમાં ચંથપ્પુરા ખાતે થેયમ મ્યુઝિયમ બનાવવાની યોજના છે.<ref>{{Cite news|title=Kannur: Sophisticated Theyyam Museum coming up|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/290819/kannur-sophisticated-theyyam-museum-coming-up.html|access-date=4 March 2020}}</ref> == ભૌગોલિક ઓળખ (GI tags) == === પય્યાનુર પવિત્ર વીંટી === [[પય્યન્નુર પવિત્ર વીંટી|પય્યનુર પવિત્ર મોથિરમ]], જે જીઆઈ-ટેગ (GI-tag) ધરાવતી એક પવિત્ર વીંટી છે, તે ઉત્તર મલબારમાં ઊંડી આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વતા ધરાવે છે. પય્યાનુરના એક ચોક્કસ પરિવાર દ્વારા બનાવવામાં આવતી આ વીંટી પરંપરાગત રીતે પિતૃ બલિ (શ્રાદ્ધ) ની વિધિઓ દરમિયાન પહેરવામાં આવે છે. મૂળરૂપે દર્ભ (ધામણ) ઘાસમાંથી બનાવવામાં આવતી આ વીંટી, તેના પવિત્ર મહત્વને અક્ષુણ્ણ રાખીને હવે મોટે ભાગે સોનામાંથી પણ બનાવવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=https://oaklores.com/2024/09/27/payyanur-pavithra-mothiram-a-timeless-ornament-made-a-with-divine-touch/|title=Payyanur Pavithra Mothiram- A Timeless Ornament made with a Divine Touch}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/shopping-options/shop-payyannur-pavithra-mothiram-kerala/1/ |title=Payyanur Pavithra Mothiram |website=keralatourism.org}}</ref><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/payyannur-pavithra-mothiram-in-a-geographical-indication-tag-ownership-tussle/articleshow/40549595.cms |title=Payyannur Pavithra Mothiram in a Geographical Indication tag ownership tussle |work=Times of India}}</ref> === કન્નૂર હોમ ફર્નિશિંગ્સ === કન્નૂર હોમ ફર્નિશિંગ્સ એ જીઆઈ-ટેગ (GI-tag) ધરાવતી પ્રોડક્ટ લાઇન છે, જેમાં પડદા, લીનન, અપોલ્સ્ટ્રી ફેબ્રિક્સ (સોફા-ખુરશીના કવરનું કાપડ) અને સુશોભનની સામગ્રી સહિત વિવિધ પ્રકારના કાપડ અને લાઇફસ્ટાઇલ ઉત્પાદનો પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. કન્નૂર કાપડ કુશળ કારીગરોના પેઢીઓ જૂના કૌશલ્ય દ્વારા ફ્લાય શટલ લૂમ (સાડી/કાપડ વણવાની સાળ) પર હાથથી તૈયાર કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/cannanore-home-furnishings |title=The threads of Malabar: Cannanore Home Furnishing |website=www.incredibleindia.gov.in}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.keralatourism.org/photo-gallery/cannanore-home-furnishings/2774/ |title=Cannanore Home Furnishings |website=www.keralatourism.org}}</ref> === કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી === [[કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી]] એ કન્નૂર જિલ્લાના કુટ્ટિયાટ્ટુર અને આસપાસની પંચાયતોની લોકપ્રિય અને પરંપરાગત જાત છે. કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરીને ચેન્નાઈ ખાતેની GI રજિસ્ટ્રી તરફથી ભૌગોલિક ઓળખ (GI) ટેગ પ્રાપ્ત થયેલ છે. કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરીની વિશિષ્ટતા તેની ખેતીના વિસ્તારની ચોક્કસ પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ અને તેની પ્રજાતિના ગુણધર્મોના સંયોજનને આભારી છે. જોકે તે લોકપ્રિય રીતે કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી તરીકે ઓળખાય છે, પરંતુ કન્નૂર જિલ્લાના નાના વિસ્તારોમાં તે 'નામ્બિયાર માંગ્ગા', 'કન્નાપુરમ માંગ્ગા', 'કુંજીમંગલમ માંગ્ગા' અને 'વડક્કુમ્ભાગમ માંગ્ગા' તરીકે પણ જાણીતી છે.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/kuttiattoor-mango-and-edayur-chilli-gets-gi-tags/articleshow/86760185.cms |title=Kuttiattoor mango and Edayur chilli gets GI tags |work=Times of India}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/edayur-chilli-and-kuttiattoor-mango-gets-gi-tag/article36790519.ece |title=Edayur Chilli and Kuttiattoor Mango gets G.I. tag |work=The Hindu}}</ref> == કન્નૂર વ્યંજન == કન્નૂરની વાનગીઓ તેની સંસ્કૃતિ અને વારસાને દર્શાવે છે. તે થલેસ્સેરી બિરયાની માટે ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે. આ શહેર તેના 'હલવા' માટે પણ જાણીતું છે. આ ઉપરાંત અન્ય એક વિશેષતા કેળાની વેફર છે, જે કડક અને ખૂબ પાતળી બનાવવામાં આવે છે. અન્ય લોકપ્રિય વાનગીઓમાં સીફૂડ (ઝીંગા, મસલ્સ, મેકરેલ માછલી) ની વાનગીઓનો સમાવેશ થાય છે. શાકાહારી ખોરાકમાં 'સદ્યા' મુખ્ય છે. કન્નૂરની વાનગીઓ એ પરંપરાગત કેરળ, પર્શિયન (ઈરાની), યેમેની અને આરબ ખાદ્ય સંસ્કૃતિનું મિશ્રણ છે.<ref name="MC">{{Cite news|title=Straight from the Malabar Coast|url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/straight-from-the-malabar-coast/article27942808.ece|last=Sabhnani|first=Dhara Vora|date=14 June 2019|access-date=26 January 2021|work=The Hindu}}</ref> રાંધણ સંસ્કૃતિઓનો આ સંગમ મોટાભાગની વાનગીઓની બનાવટમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે.<ref name="MC"/> કલ્લુમ્મક્કાયા (મસલ્સ) કરી, ઇરાચી પુટ્ટુ (ઇરાચી એટલે માંસ), પરોટા (નરમ ફ્લેટબ્રેડ), પથિરી (ચોખાના લોટમાંથી બનતી એક પ્રકારની રોટલી/પેનકેક) અને ઘી રાઇસ એ અન્ય કેટલીક વિશેષ વાનગીઓ છે.<ref name="MC"/> મસાલાઓનો વિશિષ્ટ ઉપયોગ આ વાનગીઓની મુખ્ય ઓળખ છે—જેમાં કાળા મરી, એલચી અને લવિંગનો વિપુલ પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. બિરયાનીનું કેરળ વર્ઝન, જે મલયાલમમાં 'કુઝી મંડી' તરીકે પ્રખ્યાત છે, તે પણ એક અન્ય લોકપ્રિય વાનગી છે, જેના પર યેમેનની વાનગી શૈલીનો પ્રભાવ જોવા મળે છે. અહીં થલેસ્સેરી બિરયાની અને કન્નૂર બિરયાની જેવી બિરયાનીની વિવિધ જાતો તૈયાર કરવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|date=23 June 2017|title=Thalassery Chicken Biriyani|url=https://www.thetakeiteasychef.com/thalassery-chicken-biriyani-recipe|access-date=13 May 2021|website=The Take It Easy Chef|language=en-GB}}</ref><ref name="MC"/> નાસ્તાની વાનગીઓમાં ઉન્નક્કાયા (તળેલા અને બાફેલા પાકા કેળાના માવામાં કાજુ, કિસમિસ અને ખાંડનું મિશ્રણ ભરીને ડીપ-ફ્રાય કરેલી વાનગી),<ref name="MC_2">{{Cite news|title=Flavours unlimited from the Malabar coast|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/Food/flavours-unlimited-from-the-malabar-coast/article6170291.ece|last=Kurian|first=Shijo|date=2 July 2014|access-date=26 January 2021|work=The Hindu}}</ref> પળમ નિરાચથુ (ટોપરાની છીણ, ગોળ અથવા ખાંડથી ભરેલા પાકા કેળા),<ref name="MC_2"/> ઈંડામાંથી બનતી મુટ્ટામલા, ચટ્ટી પથિરી (મેંદા લોટમાંથી બનતી એક મીઠાઈ, જે સમૃદ્ધ સ્ટફિંગ વાળી અને સ્તરવાળી શેકેલી રોટલી જેવી હોય છે),<ref>{{Cite web|date=30 June 2020|title=Arikkadukka – Spicy Stuffed Mussels|url=https://www.facesplacesandplates.com/arikkadukka-spicy-stuffed-mussels/|access-date=13 May 2021|website=Faces Places and Plates|language=en-US}}</ref> અરીક્કડુક્કા અને આવી અન્ય ઘણી વાનગીઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="MC"/> {{Multiple image |align= centre |direction = horizontal |width= 150 |header_background = |footer_background = |image1 = Pathiri.jpg |caption1 = કન્નુરમાં નાસ્તાની સામાન્ય વાનગીઓમાંની એક, ચોખાના લોટમાંથી બનેલ પેનકેક, ''પાથિરી''. |image2 = KallummakkayaNirachath.jpg |caption2 = કલ્લુમક્કાયા નિરાચથુ અથવા અરીક્કાદુક્કા (ચોખાથી ભરેલા મસલ) |image3 = Chicken Biriyani with Raita.jpg |caption3 = રાયતા સાથે થાલાસેરી બિરયાની |image4 = Calicut Halwa.jpg |caption4 = કન્નુર અને થાલાસેરીમાં લોકપ્રિય હલવા. |image5 = Chatti pathiri.JPG |caption5 = મલબાર મુસ્લિમ લગ્નો અને રિસેપ્શન પાર્ટીઓમાં પીરસવામાં આવતી ચટ્ટી પાથીરી.}} {{clear}} == જનસંખ્યા == [[File:Mattul Kannur.jpg|left|thumbnail|માટૂલ ફેરી]] [[File:Subdistricts of Kannur.png|thumbnail|કન્નૂરના તાલુકા]] [[File:Payyambalam Beach Back Water.jpg|left|thumbnail|પય્યમ્બલમ બીચ]] [[File:Estuary of River Anjarakkandy.jpg|thumb|અંજારાકાંડી નદીનું નદીમુખ]] {{historical populations|11=1901|12=5,29,623|13=1911|14=5,65,261|15=1921|16=5,78,680|17=1931|18=6,62,715|19=1941|20=7,43,322|21=1951|22=9,04,470|23=1961|24=11,77,948|25=1971|26=15,52,809|27=1981|28=19,30,726|29=1991|30=22,51,727|31=2001|32=24,08,956|33=2011|34=25,23,003|35=2018|36=26,15,266|percentages=pagr|footnote=source:<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/A2_Data_Table.html|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in}}</ref>|align=center}} ૨૦૧૮ના આંકડાકીય અહેવાલ અનુસાર, કન્નૂર જિલ્લાની વસ્તી ૨૬,૧૫,૨૬૬ છે.<ref name="knrdemo_2018"/> જિલ્લામાં વસ્તી ગીચતા પ્રતિ ચોરસ કિલોમીટર ૮૮૨ રહેવાસીઓની (૨,૨૮૦/ચોરસ માઇલ) છે.<ref name=districtcensus>{{cite web |title=District Census Hand Book: Kannur |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/648/download/2240/DH_2011_3202_PART_A_DCHB_KANNUR.pdf |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> ૨૦૦૧-૨૦૧૧ ના દાયકામાં તેનો વસ્તી વૃદ્ધિ દર ૪.૮૪% હતો.<ref name=districtcensus/> ૨૦૧૧ની ભારતની વસ્તી ગણતરી અનુસાર આ જિલ્લો ભારતમાં (કુલ ૬૪૦ માંથી) ૧૭૦મો ક્રમ ધરાવે છે.<ref name=districtcensus/> કન્નૂરમાં દર ૧૦૦૦ પુરુષોએ ૧૧૩૩ મહિલાઓનો લિંગ ગુણોત્તર છે,<ref name=districtcensus/> જે ભારતના કોઈપણ જિલ્લામાં સૌથી વધુ છે, અને તેનો સાક્ષરતા દર ૯૫.૧૦% છે. અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) અનુક્રમે વસ્તીના ૩.૩૦% અને ૧.૬૪% છે. મલયાલમ એ મુખ્ય ભાષા છે, જે ૯૮.૮૮% વસ્તી દ્વારા બોલવામાં આવે છે. નાની લઘુમતીઓ મુખ્યત્વે શહેરી વિસ્તારોમાં તમિલ, હિન્દી અને કન્નડ બોલે છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર જિલ્લાની વસ્તી ૨૪,૧૨,૩૬૫ હતી. ૨૦૦૧માં આ કેરળનો સૌથી વધુ શહેરીકૃત જિલ્લો હતો, પરંતુ ૨૦૧૧માં એર્નાકુલમ, થ્રિશુર અને કોઝિકોડ પછી તે ચોથા સ્થાને આવી ગયો હતો.<ref name="Indian Census">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/ |title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070514045222/http://www.censusindia.gov.in/ |archive-date=14 May 2007 }}</ref> વસ્તીના લગભગ ૫૦.૩૫% લોકો શહેરી સંકલનમાં રહે છે. કન્નૂર જિલ્લાની કુલ શહેરી વસ્તી ૧૬,૪૦,૯૮૬ છે. આ એર્ણાકુલમ પછી કેરળમાં બીજી સૌથી મોટી શહેરી વસ્તી છે અને તે કોઈ મેટ્રો શહેરની વસ્તી કરતાં પણ વધુ છે.<ref>{{cite web|url=http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |title=Census GIS India |access-date=27 August 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111052456/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |archive-date=11 January 2010 }}</ref> વધારે શહેરી વસ્તીનું કારણ જિલ્લામાં આવેલા ૪૫ શહેરો છે, જે ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ કેરળમાં સૌથી વધુ હતા. ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીમાં થ્રિશુરમાં ૧૩૫ શહેરો અને કન્નૂરમાં ૬૭ શહેરો નોંધાયા છે.<ref>{{cite web |title=Trends in Urbanization |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/kerala/Chapter_IV.pdf |website=censusindia.gov.in |access-date=12 March 2022}}</ref> કન્નૂર જિલ્લામાં એક મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કન્નૂર છે, અને થલેસ્સેરી, પય્યાનુર, તલિપરમ્બા, કુથુપરમ્બા અને મટ્ટાનુર સહિતની અન્ય પ્રમુખ નગરપાલિકાઓ છે. આ ઉપરાંત અંચરાકંડી, અઝીકોડ નોર્થ, અઝીકોડ સાઉથ, ચાલા, ચિલોરા, ચેરુકુન્નુ, ચેરુથાઝામ, ચિરાક્કલ, ચોકલી, ધર્માડોમ, ઇલાયવૂર, ઇરંહોલી, ઇરીવેરી, કડાચિરા, કદીરૂર, કલ્લિયાસ્સેરી, કન્હીરોડ, કન્નડીપરમ્બા, કન્નાપુરમ, કોટ્ટાયમ-મલબાર, મય્યિલ, માવિલાયી, મુન્દેરી, મુઝપ્પિલંગાડ, નારાથ, ન્યુ માહે, પડુવિલાયી, પલ્લીક્કુન્નુ, પન્નિયાનુર, પાનુર, પપ્પિનીસ્સેરી, પથિરીયાડ, પટ્ટિયમ, ઇરિટ્ટી, પેરાલાસ્સેરી, પેરિંગાથુર, પીનારાયી, પુઝાથી, થોટ્ટડા, વલાપટ્ટનમ અને વારમ સહિત ૬૦ શહેરી વિસ્તારો આવેલા છે.<ref name="Indian Census"/> === ધર્મ === {{bar box |title = કન્નુર જિલ્લામાં ધર્મો (૨૦૧૧)<ref name="religion"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=ધર્મ |right1=ટકાવારી |float=left |bars= {{bar percent|હિન્દુ|darkorange|59.83}} {{bar percent|ઇસ્લામ|green|29.43}} {{bar percent|ખ્રિસ્તી|dodgerblue|10.41}} {{bar percent|અન્ય|black|0.33}} }} [[File:Parassini.jpg|thumb|[[Muthappan Temple|પારાસિનીકદાવુ મુથપ્પન મંદિર]]]] [[File:Salafi Mosque, Vellur (4601238430).jpg|thumb|પય્યનૂર ખાતે એક મસ્જિદ]] કન્નુર જિલ્લામાં ૫૯.૮૩% વસ્તી સાથે હિન્દુ ધર્મ બહુમતી ધર્મ છે. મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ અનુક્રમે ૨૯.૪૩% અને ૧૦.૪૧% વસ્તી સાથે નોંધપાત્ર લઘુમતી બનાવે છે.<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01: Population by religious community: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11379/download/14492/DDW32C-01%20MDDS.XLS |website=Census of India |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કન્નુર જિલ્લાના મોટાભાગના ખ્રિસ્તીઓ ૨૦મી સદીમાં મલબારમાં સ્થળાંતર કરનારા ખ્રિસ્તીઓના વંશજો છે.<ref>Malabar Migration. [http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm "Reference to Malabar Migration"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721075644/http://www.kottayamad.org/malabar_migration.htm |date=21 July 2011}}, '' '',</ref> {{clear}} == શિક્ષણ == [[File:Kannur University.JPG|thumbnail|કેરળ વિશ્વવિદ્યાલય|left]] * સરકારી કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ, કન્નૂર * સરકારી બ્રેનન કોલેજ, થેલાસેરી * એસ.એન. કોલેજ, કન્નૂર [[ચિત્ર:Kottiyoor temple festival.jpg|800px|thumb|right| કણ્ણૂર જિલ્લામાં આવેલા કોટ્ટિયૂર મંદિર ખાતે ઉત્સવ]] {{clear}} == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[અરાલમ વન્ય જીવ અભયારણ્ય‎]] == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons|category:Kannur (district)|કણ્ણૂર જિલ્લો}} * [http://www.kannur.nic.in કણ્ણૂર જિલ્લાનું અધિકૃત વેબસાઇટ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427072410/http://www.kannur.nic.in/ |date=2009-04-27 }} * [http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm કેરળ રાજ્ય સરકારની વેબસાઇટ પર કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050309133729/http://www.kerala.gov.in/knowkerala/knr.htm |date=2005-03-09 }} * [http://kannur.entegramam.gov.in/ કણ્ણૂર વિશે માહિતી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080701153126/http://kannur.entegramam.gov.in/ |date=2008-07-01 }} {{stub}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] 0tzq3k8o2qof1krp8gc8hujts2srmgb 0 5320 903782 903708 2026-08-15T23:38:29Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903782 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો | native_name = | nickname = કેરળનો મસાલા ઉદ્યાન <br/>(ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) <ref name="idkspc"/> | settlement_type = જિલ્લો | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Sunrise at Munnar,Kerala.jpg | photo2a = AnaimudiPeak DSC 4834.jpg | photo2b = Periyar National Park 02.jpg | photo3a = Mattupetty Dam reservoir, near Munnar, Kerala.jpg | photo3b = Idukki013.jpg | photo4a = Munnar Top station.jpg | spacing = 1 | color_border = black | color = white | size = 225 | foot_montage = '''ઉપરથી ઘડિયાળની દિશામાં:'''<br /> મુન્નાર ખાતે સૂર્યોદય, પેરિયાર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઇડુક્કી ડેમ, એલચી ટેકરીઓ પર ચાનું વાવેતર, માટ્ટુપેટ્ટી ડેમ અને અનામુડી શિખર. }} | image_map = India Kerala Idukki district.svg | mapframe = yes | mapframe-point = none | map_caption = '''[[કેરળ]] માં સ્થાન''' | pushpin_map = | pushpin_label_position = left | coordinates = {{coord|9.85|N|76.94|E|display=inline,title}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = ૧૯૭૨ | seat_type = મુખ્યમથક | seat = પૈનાવુ | leader_title = અધિક જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ | leader_name = શ્રી શ્રીજીત એસ આઈએએસ | leader_title1 = જિલ્લા કલેક્ટર | leader_name1 = શ્રી દિનેશન ચેરુવટ IAS<ref>{{cite web |url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2023/06/08/v-vigneshwari-kottayam-collector-seek-people-views-set-priority.html |title=V Vigneshwari, new Kottayam collector, to seek people's views to set priority |date=8 June 2023 |publisher=Onmanorama}}</ref><ref>{{cite web |url=https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |title=Collector's Profile |access-date=14 August 2025 |website=idukki.nic.in |archive-date=19 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319194623/https://idukki.nic.in/en/about-district/collectorsprofile/ |url-status=live}}</ref> | leader_title2 = જિલ્લા પોલીસ અધિક્ષક | leader_name2 = વિષ્ણુ પ્રતીપ ટી.કે. આઈપીએસ | unit_pref = Metric | area_total_km2 = ૪૬૧૨ | area_rank = ૧લો | elevation_footnotes = | elevation_m = ૧૨૦૦ | population_footnotes = <ref name="idkdemo_2018">{{Cite book|title=Annual Vital Statistics Report – 2018|publisher=Department of Economics and Statistics, Government of Kerala|year=2020|location=Thiruvananthapuram|pages=55|url=http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|access-date=25 November 2020|archive-date=2 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102023933/http://www.ecostat.kerala.gov.in/images/pdf/publications/Vital_Statistics/data/vital_statistics_2018.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_total = ૧,૦૯૩,૧૫૬ | population_as_of = ૨૦૧૮ | population_density_km2 = ૨૫૧ | demographics_type1 = ભાષા | demographics1_title1 = સત્તાવાર | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]]<ref name="law" /> | demographics1_title2 = લઘુમતી | demographics1_info2 = [[તમિળ ભાષા|તમિલ]] | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ | postal_code_type = ૬૮XXXX | postal_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]] | registration_plate = {{ubl|'''KL-06''' ઇડુક્કિ|'''KL-37''' નન્ડિપેરિયાર|'''KL-38''' થોડાપુઝા|'''KL-68''' દેવીકુલમ|'''KL-69''' ઉડુમ્બાંચોલા|'''KLI''' જૂની નોંધણી}} | blank_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.754<ref name="unhdi-gdl">{{Cite web|url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|title=Kerala &#124; UNDP in India|website=UNDP|access-date=2026-08-14|archive-date=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518135656/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Kerala.html|url-status=dead}}</ref> ({{color|Green| High}})}} | blank_name_sec1 = માનવ વિકાસ સૂચકાંક {{nobold|(૨૦૦૫)}} | website = {{URL|www.idukki.nic.in}} | parts_style = para | parts = {{Collapsible list|title=મહેસૂલ વિભાગો (૨)| | ઇડુક્કિ | દેવીકુલમ|}} | parts_type = મહેસૂલ પેટાવિભાગ | p1 = {{Collapsible list | title=તાલુકા (૫)|bullets=on|દેવીકુલમ|થોડાપુઝા|ઉડુમ્બાંચોલા|પીરુમેડુ|ઇડુક્કિ}} }} '''ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો''' [[ભારત]] દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા [[કેરળ]] રાજ્યના ૧૪ જિલ્લા પૈકીનો એક જિલ્લો છે.<ref>{{Cite web|title=Idukki {{!}} India|url=https://www.britannica.com/place/Idukki|access-date=2021-10-24|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref><ref>{{GEOnet2|32FA8822F3923774E0440003BA962ED3|Idukki District (Variant – V)}}, United States National Geospatial-Intelligence Agency]]</ref><ref>{{Cite web |url=https://idukki.nic.in/en/ |title=District Idukki, Government of Kerala {{!}} The Spice Garden of Kerala {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-08-07}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/related-destinations/idukki/dt3 |title=District of Idukki - Munnar, Thekkady, Periyar - the hill district of Kerala |website=Kerala Tourism |language=en |access-date=2026-08-07}}</ref> ઈડ્ડક્કિ જિલ્લાનું મુખ્યાલય [[ઈડ્ડક્કિ]] નગર ખાતે આવેલું છે. આ જિલ્લાનો કુલ વિસ્તાર ૫,૧૦૫.૨૨ ચોરસ કિલોમીટર (૧,૯૭૧.૧ ચોરસ માઇલ) જેટલો છે તેમ જ આ વિસ્તારનો લગભગ ૯૭ % ભાગમાં પર્વતો તેમ જ જંગલો આવેલાં છે. વિસ્તારની બાબતમાં આ જિલ્લો કેરળ રાજ્યનો બીજા નંબરનો જિલ્લો છે. તે ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ કેરળનો સૌથી મોટો જિલ્લો છે અને તે કેરળમાં [[પશ્ચિમ ઘાટ]]ની એલચીની ટેકરીઓ વચ્ચે સ્થિત છે. ઇડુક્કી જિલ્લામાં કટ્ટપ્પના અને થોડુપુઝા, એમ બે નગરપાલિકા શહેરો તેમજ પાંચ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ જિલ્લાની રચના ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૭૨ના રોજ કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોટ્ટયમ જિલ્લાના ભૂતપૂર્વ 'હાઈ રેન્જ' ડિવિઝનના પીરુમેડ, ઉડુમ્બનચોલા, દેવીકુલમ તાલુકાઓ અને [[એર્ણાકુલમ જિલ્લો|એર્ણાકુલમ જિલ્લા]]ના થોડુપુઝા તાલુકાને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |title=History of Idukki District |url=https://idukki.nic.in/history/ |website=District Idukki, Government of India}}</ref> આ જિલ્લાનું વહીવટી મથક પહેલા કોટ્ટયમ શહેરમાં હતું, પરંતુ જૂન ૧૯૭૬માં તેને પાઈનાવુ અને ચેરુથોની નજીક આવેલ કુયિલીમાલા ખાતે ખસેડવામાં આવ્યું હતું. મલયાલમ અને અંગ્રેજી એ જિલ્લાની બે અધિકૃત વહીવટી ભાષાઓ છે.<ref name="law">{{cite web |title=The Kerala Official Language (Legislation) Act, 1969 |url=http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |access-date=15 January 2021 |archive-date=20 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160420030352/http://www.lawsofindia.org/pdf/kerala/1969/1969KERALA7.pdf |url-status=usurped }}</ref> ઈડુક્કી જિલ્લામાં મલયાલમ પછી તમિલ સૌથી વધુ બોલાતી બીજા ક્રમની ભાષા છે.<ref name="languages">{{Cite web |title=Table C-16 Population by Mother Tongue: Kerala |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10209/download/13321/DDW-C16-STMT-MDDS-3200.XLSX |website=www.censusindia.gov.in |publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> કેરળની આશરે ૬૬% વીજળીની જરૂરિયાતો ઈડુક્કી જિલ્લામાં આવેલા વિવિધ જળવિદ્યુત પ્રકલ્પ દ્વારા પૂરી થાય છે.<ref name="idkspc">{{cite web |title=The Spice Garden of Kerala |url=https://idukki.nic.in/en/ |access-date=20 June 2022 |website= |publisher=National Informatics Centre, Ministry of Electronics and Information Technology, Government of India}}</ref> સમગ્ર જિલ્લામાં અનેકવિધ રોકડિયા પાકો અને મસાલાઓની ખેતી કરવામાં આવે છે, જેના કારણે તેને 'કેરળનો મસાલા બગીચો' (ધ સ્પાઈસ ગાર્ડન ઓફ કેરળ) કહેવામાં આવે છે.<ref name="idkspc"/> આ જિલ્લાનો એક મોટો વિસ્તાર અનામત જંગલો (રિઝર્વ ફોરેસ્ટ) અને વન્યજીવ અભયારણ્યો તરીકે સંરક્ષિત છે.<ref name="idkspc"/> પેરિયાર નદી એ અહીંની એક મુખ્ય નદી છે જે ઈડુક્કીમાંથી નીકળે છે અને ત્યાંથી જ વહે છે. પમ્બા નદી પણ ઈડુક્કી જિલ્લામાંથી નીકળતી અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ નદી છે. વિસ્તારની દૃષ્ટિએ આ ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો જિલ્લો હોવા છતાં, કેરળના અન્ય તમામ જિલ્લાઓની સરખામણીએ અહીં વસ્તી ગીચતા સૌથી ઓછી છે. જિલ્લામાં માત્ર બે જ નગરપાલિકાઓ આવેલી છે અને તેના પહાડી ભૂપૃષ્ઠના કારણે ગ્રામીણ વસ્તીની સરખામણીમાં શહેરી વસ્તી ઘણી ઓછી છે. ૨,૬૯૫ મીટર (૮,૮૪૨ ફૂટ) ઊંચી અનામૂડી શિખર, જે હિમાલય બહાર ભારતનો સૌથી ઊંચો પર્વત છે, તે ઈડુક્કી જિલ્લાના ઉત્તર ભાગમાં આવેલો છે.<ref name="kertour">{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/munnar/anamudi-peak-kerala.php|title=Anamudi|publisher=Kerala Tourism|access-date= 2022-06-20}}</ref> [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] એ એશિયાના સૌથી ઊંચા આર્ચ (કમાન) ડેમોમાંથી એક છે.<ref name="dam">{{cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala |access-date=20 June 2022 |archive-date=9 સપ્ટેમ્બર 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909225146/https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |url-status=dead }}</ref> ઈડુક્કીનું મુખ્ય પ્રવાસન સ્થળ મુન્નાર છે. == નામકરણ == ઈડુક્કી નામ મલયાલમ શબ્દ 'ઈડુક્કુ' પરથી લેવામાં આવ્યું છે, જેનો અર્થ 'સાંકડી ખીણ' અથવા 'ઘાટી' થાય છે.[15] == પ્રવાસન == === મુન્નાર === [[File:Munnar hill station .JPG|thumb|મુન્નારમાં ચાના બગીચા]] મુન્નાર દક્ષિણ ભારતમાં બ્રિટિશ સરકારનું ગ્રીષ્મકાલીન રિસોર્ટ હતું. આ નગર મુથીરાપ્પુઝા, નલ્લાથન્ની અને કુંડલા નામના ત્રણ પર્વતીય ઝરણાંઓના સંગમ સ્થાન પર સ્થિત છે. મુન્નારમાં વિશ્વના કેટલાક સૌથી મોટા ચાના બગીચાઓ આવેલા છે. સમુદ્ર સપાટીથી ૫,૦૦૦ ફૂટથી પણ વધુ ઊંચાઈ પર આવેલું આ હિલ સ્ટેશન તેના મનોરમ પ્રાકૃતિક દ્રશ્યો માટે જાણીતું પ્રવાસન આકર્ષણ છે.<ref>{{Cite web |title=Munnar – the Hill Station of Kerala in Idukki |url=https://www.keralatourism.org/destination/munnar/202 |access-date=2024-05-01 |website=Kerala Tourism |language=en}}</ref> ચાના બગીચાઓના નિર્માણને કારણે રહેઠાણોના થયેલા ભારે વિભાજનના પરિણામે મુન્નારની મોટાભાગની સ્થાનિક વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ લુપ્ત થઈ ગઈ છે. આમ છતાં, કેટલીક પ્રજાતિઓ નજીકના વિવિધ સંરક્ષિત વિસ્તારોમાં આજે પણ જીવંત છે અને પાંગરી રહી છે, જેમાં પૂર્વમાં નવું કુરિંજિમલા અભયારણ્ય, ચિન્નાર વન્યજીવન અભયારણ્ય, માંજમપટ્ટી ખીણ અને ઉત્તરપૂર્વમાં ઇન્દિરા ગાંધી વન્યજીવન અભયારણ્યનું અમરાવતી અનામત વન, ઉત્તરમાં ઇરાવિકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અનામુડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને દક્ષિણમાં પમ્પાડુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો સમાવેશ થાય છે. ઈડુક્કીની પૂર્વમાં પલાની ટેકરીઓ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તરીકે પ્રસ્તાવિત છે. આ સંરક્ષિત વિસ્તારો ખાસ કરીને કેટલીક લુપ્તપ્રાય અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓ માટે જાણીતા છે, જેમાં નીલગિરી તહર, રાક્ષસી ખિસકોલી, જંગલી કબૂતર, હાથી, ગૌર (ભારતીય બાઇસન), નીલગિરી લંગૂર, સાબર અને નીલકુરિંજી (જે બાર વર્ષમાં માત્ર એક જ વાર ખીલે છે) નો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite news |title=Government of Kerala, Forest and Wildlife Department, Notification No. 36/2006 F&WLD |date=6 October 2006 |access-date=5 December 2007 |url=http://kurinji.in/sro.html |work=Kerala Gazette}}</ref><ref>{{cite news |first=Mathew |last=Roy |date=25 September 2006 |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |access-date=5 December 2007 |url=http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|url-status=dead|work=The Hindu |archive-date=1 October 2007}}</ref> મુન્નારમાં આવેલી કુંડલા વેલી રેલ્વે ૧૯૨૪ના પૂર દરમિયાન નાશ પામી હતી, પરંતુ પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે પ્રવાસન અધિકારીઓ આ રેલ્વે લાઇનનું પુનઃનિર્માણ કરવાનું વિચારી રહ્યા છે.<ref name="indiatimes.com">{{Cite web|url=https://www.indiatimes.com/news/india/munnar-may-soon-get-train-service-nearly-a-century-after-the-great-flood-of-99-washed-away-kerala-s-first-railway-line-369776.html|title=Munnar May Soon Get Train Service, Nearly A Century After The 'Great Flood Of 99' Destroyed It|date=2019-06-24|website=indiatimes.com|language=en|access-date=2019-06-24}}</ref> {{wide image|Munnar_tea_gardens.jpg|1200px|મુન્નાર ખાતે '''[[ચા]]'''ના બગીચાઓ}} === વન્યજીવ અભયારણ્યો === ==== ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ==== ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ૧૯૭૬માં અસ્તિત્વમાં આવ્યું. તે ઇડુક્કી જિલ્લાના થોડુપુઝા અને ઉદુમ્બનચોલા તાલુકામાં આવેલું છે. તેનું ક્ષેત્રફળ ૧૦૫,૩૬૪ વર્ગ કિમી છે. ઊંચાઈ ૪૫૦ થી ૧૨૭૨ મીટર સુધીની છે. સૌથી ઊંચું શિખર વંજુર મેડુ (૧૨૭૨ મીટર) છે. આ વિસ્તારમાંથી વહેતી મુખ્ય નદીઓ પેરિયાર અને ચેરુથોનિયાર છે.<ref>[http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/wildlife/2015-03-16-09-50-24/2015-06-26-09-04-29/idukki-wildlife-sanctuary Idukki Wildlife Sanctuary] kerala.gov.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191103092414/http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/wildlife/2015-03-16-09-50-24/2015-06-26-09-04-29/idukki-wildlife-sanctuary |date=3 November 2019 }}</ref> ==== એરાવિકુલમ વન્યજીવન અભયારણ્ય ==== [[File:Nilgiri Tahr Adult.jpg|thumb|upright|નીલગિરી તહર]] ઇરાવીકુલમ એ અન્ય એક વન્યજીવ અભયારણ્ય છે જેને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (નેશનલ પાર્ક) તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. તે વિશ્વમાં 'નીલગિરી તહર'ની સૌથી મોટી વસ્તી ધરાવે છે. અનામૂડી શિખર આ ઉદ્યાનના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલું છે. આ ઉદ્યાનનો મોટાભાગનો વિસ્તાર ઘાસના મેદાનોથી ઘેરાયેલો છે અને તેની સરેરાશ ઊંચાઈ સમુદ્ર સપાટીથી ૫૦૦૦ ફૂટથી વધુ છે. ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન ભારે વરસાદ અને મજબૂત પવનોને કારણે આ વિસ્તારમાં જવું અશક્ય બની જાય છે. પ્રખ્યાત નીલકુરિંજી અહીં ઊગે છે, જેનો પુષ્પ ખીલવાનો ચક્રગાળો ૧૨ વર્ષનો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.prd.kerala.gov.in/idukki.htm|title=Information and Public Relations Department, Govt. of Kerala|access-date=13 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228064818/http://www.prd.kerala.gov.in/idukki.htm|archive-date=28 February 2014|url-status=dead}}</ref> આ ઉદ્યાનમાં સસ્તન પ્રાણીઓની ૨૬ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે, જેમાં 'નીલગિરી તહર' ની સૌથી મોટી હયાત વસ્તી સમાવિષ્ટ છે,<ref>{{cite web|title=Munnar|url=http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=306|access-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20140118183559/http://www.keralatourism.org/destination/destination.php?id=306|archive-date=18 January 2014|url-status=dead}}</ref> જે અંદાજે ૭૫૦ જેટલી છે. અન્ય ખરીદાર (ખરી ધરાવતા) પ્રાણીઓમાં ગૌર (ભારતીય બાઇસન), ભારતીય મંટજેક (કાકડ/ભસતું હરણ) અને સાબર હરણનો સમાવેશ થાય છે. શિયાળ (ગોલ્ડન જેકલ), જંગલી બિલાડી, જંગલી કૂતરા, દીપડા અને વાઘ અહીંના મુખ્ય શિકારી પ્રાણીઓ છે. આ ઉપરાંત, કેટલીક ઓછી જાણીતી જાતિઓ જેવી કે નીલગિરી લંગૂર, પટ્ટાવાળો નોળિયો, ભારતીય શાહુડી, નીલગિરી માર્ટેન, નાના પંજાવાળો જળબિલાડો, લાલાશ પડતો નોળિયો અને ડસ્કી પામ ખિસકોલી પણ જોવા મળે છે.<ref>UNEP (05/07/2007) World Commission on Protected Areas, World Database on Protected Areas, Eravikulam National Park, Retrieved 7 May 2007 {{cite web |url=http://sea.unep-wcmc.org/wdpa/sitedetails.cfm?siteid=700&level=nat |title=India – Eravikulam |access-date=5 July 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929140736/http://sea.unep-wcmc.org/wdpa/sitedetails.cfm?siteid=700&level=nat |archive-date=29 September 2007 }}</ref> હાથીઓ અહીં મોસમ અનુસાર (ઋતુગત) મુલાકાત લે છે. આ ઉદ્યાનમાં પક્ષીઓની ૧૩૨ પ્રજાતિઓ નોંધાઈ છે, જેમાં બ્લેક-એન્ડ-ઓરેન્જ ફ્લાયકેચર, નીલગિરી પિપિટ, જંગલી કબૂતર, વ્હાઇટ-બેલિડ શોર્ટવિંગ, નીલગિરી ફ્લાયકેચર અને કેરળ લાફિંગથ્રશ જેવી સ્થાનિક પ્રજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે. શોલા-ઘાસના મેદાનોની પરિસ્થિતિ તંત્ર (ઇકોસિસ્ટમ) પૂરતી મર્યાદિત એવી સ્થાનિક પતંગિયાની પ્રજાતિઓ, જેવી કે 'રેડ ડિસ્ક બુશબ્રાઉન' અને 'પલનિ ફોર-વિંગ', આ ઉદ્યાનમાં જોવા મળતી પતંગિયાની ૧૦૧ પ્રજાતિઓમાં સામેલ છે. ==== પંપાદુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ==== પંપાદુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ દક્ષિણ ભારતના કેરળ રાજ્યનો સૌથી નાનો રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન છે.<ref name="envis">{{cite web|url=http://www.kerenvis.nic.in/isbeid/forest.htm |year=2009 |title=Forest |publisher=Kerala State Council for Science, Technology and Environment |access-date=18 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311001130/http://www.kerenvis.nic.in/isbeid/forest.htm |archive-date=11 March 2008 }}</ref><ref>Online Highways LLC. (2004) India | Kerala | Devikulam Pambadum Shola National Park, Retrieved 6 April 2007 [http://www.india9.com/i9show/Pambadum-Shola-National-Park-57785.htm]</ref> આ ઉદ્યાનનું સંચાલન કેરળ વન અને વન્યજીવ વિભાગના મુન્નાર વન્યજીવ પ્રભાગ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેની સાથે નજીકના મથિકેટ્ટન શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ઇરાવીકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, અનામૂડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, ચિન્નર વન્યજીવ અભયારણ્ય અને કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય પણ સામેલ છે.<ref>K.S. Sudhi (3 November 2006) The Hindu, retrieved 21 June 2007 [https://web.archive.org/web/20070930235251/http://www.hindu.com/2006/11/03/stories/2006110300820200.htm ''New lives bloom in Rajamala'']</ref> આ ઉદ્યાન પ્રસ્તાવિત 'પલનિ હિલ્સ વન્યજીવ અભયારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન' અંતર્ગત આવતા 'અલ્લીનાગરમ અનામત વન'ની સરહદને અડીને આવેલો છે. આ ઉદ્યાનો સહિત [[પશ્ચિમ ઘાટ]]નો અનામલાઈ ઉપ-સમૂહ વિશ્વ ધરોહર સ્થળ તરીકે પસંદગી પામવા માટે યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સમિતિની વિચારણા હેઠળ છે.<ref name="UNESCO" >UNESCO, World Heritage sites, Tentative lists, Western Ghats sub cluster, Niligiris. retrieved 20 April 2007 [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2103/ World Heritage sites, Tentative lists]</ref> ==== કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય ==== [[File:Strobilanths kunthiana.jpg|thumb|નીલકુરિંજી]] કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય દક્ષિણ ભારતના કેરળ રાજ્યના ઈડુક્કી જિલ્લાના દેવીકુલમ તાલુકામાં આવેલા કોટ્ટાકમ્બુર અને વટ્ટાવડા ગામોમાં લુપ્તપ્રાય 'નીલકુરિંજી' વનસ્પતિના આશરે ૩૨ ચોરસ કિલોમીટરના મુખ્ય નૈસર્ગિક આવાસનું રક્ષણ કરે છે.<ref>[http://kurinji.in/kurinjimap.html map]</ref> ==== સંરક્ષિત વિસ્તારો ==== [[File:GrizzledSquirell-cauvery wls.jpg|thumb|right|રાક્ષસી ખિસકોલી (ગ્રીઝલડ જાયન્ટ સ્ક્વિરલ)]] આ જિલ્લામાં અનેક સંરક્ષિત વિસ્તારો આવેલા છે, જેમાં દક્ષિણમાં પેરિયાર ટાઇગર રિઝર્વ, પૂર્વમાં કુરિંજીમાલા અભયારણ્ય, ઉત્તર-પૂર્વમાં ચિન્નર વન્યજીવ અભયારણ્ય, ઉત્તરમાં ઇરાવીકુલમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તથા અનામૂડી શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને દક્ષિણમાં પંપાદુમ શોલા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનનો સમાવેશ થાય છે. આ સંરક્ષિત વિસ્તારો વાઘ, નીલગિરી તહર, ગ્રીઝલડ જાયન્ટ સ્ક્વિરલ (રાક્ષસી ખિસકોલી), નીલગિરી વૂડ-પીજન (જંગલી કબૂતર), હાથી, ગૌર (ભારતીય બાઇસન), સાબર હરણ, પર્પલ ફ્રોગ (વાયોલેટ દેડકો) અને નીલકુરિંજી સહિતની અનેક લુપ્તપ્રાય અને સ્થાનિક પ્રજાતિઓ માટે ખૂબ પ્રખ્યાત છે.<ref>Government of Kerala, Forest and Wildlife Department, Notification No. 36/2006 F&WLD (6 October 2006) Retrieved 5 December 2007 [http://kurinji.in/sro.html Kerala Gazette]</ref><ref>{{cite news |first=Mathew |last=Roy |date=25 September 2006 |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |access-date=5 December 2007 |url=http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm|url-status=dead|newspaper=The Hindu |archive-date=1 October 2007}}</ref> ==== થુમ્મનકુથુ ધોધ ==== થુમ્મનકુથુ એ આ જિલ્લામાં આવેલા થોડુપુઝા નજીકનો એક મનોરમ જળધોધ છે. થુમ્મનકુથુ એ માત્ર એક જળધોધ નથી પરંતુ ૫ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલી ૧૨ ધોધની એક શ્રેણી છે.<ref>[http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/idukki/thommankuthu-eco-tourism Thomankoothu eco tourism] kerala.gov.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208131134/http://www.forest.kerala.gov.in/index.php/idukki/thommankuthu-eco-tourism |date=8 December 2019 }}</ref> તે ઈડુક્કી, કેરળના મુખ્ય ઇકો-ટૂરિઝમ કેન્દ્રોમાંનું એક છે. [[ચિત્ર:Marayoor.jpg|thumb|200px|ઇડ્ડક્કિ જિલ્લાના ઉત્તર પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા મારયૂર પ્રદેશની એક નદી]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} == આ પણ જુઓ == * [[ઇડ્ડક્કિ બંધ]] == બાહ્ય કડીઓ == * {{ગુજરાતી વિશ્વકોશ}} {{કેરળના જિલ્લાઓ}} {{સ્ટબ}} [[શ્રેણી:કેરળ]] 7iztk456ztuumnzeetaxox5tla0xhiy 0 7290 903747 881016 2026-08-15T12:51:37Z ~2026-44785-34 88646 ઇતિહાસ 903747 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | native_name = ખેરાલુ | type = નગર | latd = 23.88 | longd = 72.62 | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | district = [[મહેસાણા]] | leader_title = | leader_name = | altitude = 149| population_as_of = ૨૦૧૧<ref name="cencus2011">{{cite web | url=http://www.census2011.co.in/data/town/802459-kheralu-gujarat.html| title = Kheralu Population Census 2011 | access-date = ૨૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬ }}</ref> | population_total = ૨૧૮૪૩ | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = | sex_ratio = ૯૩૧ | literacy = ૮૨.૬ | unlocode = | website = | footnotes = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''ખેરાલુ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લા]]ના [[ખેરાલુ તાલુકો|ખેરાલુ તાલુકા]]નું નગર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. '''૧૨મી સદીમાં ખેર રાજપૂતોએ વસાવેલું - સંવત ૯૨૫માં રૂપેણની આથમણી બાજુએ ખોખા ખેર અને ખલ ગુર્જરે ખેરાલુની સ્થાપના કરી હતી - બે વાર ભૂકંપમાં ભાંગેલું આ નગર રજવાડાંના યુદ્ધમાં પણ તબાહ થઇ ચૂકેલું છે''' મહેસાણા જિલ્લાનું ખેરાલુ નગર હાલમાં ૫૧ જેટલાં ગામોનું તાલુકા મથક કહેવાય છે. એક જમાનામાં ગુર્જર પ્રદેશની રાજધાની ગણાતા અણહિલ પાટણના રાજા સિધ્ધરાજના સમકાલીન કહેવાતા ખેર શાખના જગદેવ પરમારે ચામુંડા દેવીને પોતાના મસ્તક ઉપર પધરાવી સંવત ૧૧૭૪ના ચૈત્ર વદ-૧ને તારીખ ૧૦-૨-૧૧૧૮ને રવિવારે ખેરાલુની સ્થાપના કરી હોવાનું કેટલાંક આધારભુત પ્રમાણો પરથી જાણી શકાયું છે. રાજ્યના પ્રસિધ્ધ પ્રો. કે.કા. શાસ્ત્રી તારીખ ૨૨મી સપ્ટેમ્બર ૧૯૮૨ના રોજ ગુજરાત વિદ્યાપીઠના છાત્રો સાથે જ્યારે તારંગાજી તીર્થધામની મુલાકાતે આવ્યા હતા ત્યારે તેમણે ખેરાલુની મુલાકાત લીધી હતી અને નગરમાં ઠેરઠેર વિખરાયેલા પડેલા પ્રાચિન અવશેષોનું ઝીણવટપૂર્વક નિરીક્ષણ કર્યા બાદ તેમણે ખેરાલુની સ્થાપના વિશે ટૂંક નોંધ તૈયાર કરી સમસ્ત અહેવાલ ભો.જ. વિદ્યાભવન સંશોધન કેન્દ્ર, આશ્રમરોડ અમદાવાદ દ્વારા પ્રકાશિત લોકપ્રિય વ્યાખ્યાન શ્રેણી ગ્રંથ-૧ના પાના નંબર ૧૧૧થી ૧૧૬ ઉપર આલેખ્યો હતો. જોકે ખેરાલુ નગરના અતીતમાં ડોકીયું કરીએ તો ઘણું બધુ જાણવા મળે છે. કહેવાય છે કે ખેરાલુ નગર બે વાર ભૂકંપમાં અને ત્યાર બાદ થયેલાં યુધ્ધોને કારણે અનેક વાર તૂટ્યું છે. પરિણામે આજે ખેરાલુ નગરના પેટાળમાં અતીતનાં અનેક રહસ્યો ધરબાયેલાં છે. મુગલ અમલ, મરાઠા અમલ એટલે કે ગાયકવાડના શાસન બાદ ખેરાલુ આજે લોકશાહીની કેડીએ વિકાસના માર્ગે આવીને ઉભું છે. નગરમાં વસતા નિવૃત્ત શિક્ષક જનાબ ઉમેદખાન બહેલીમે સ્થાનિક વહિવંચા બારોટો અને કેટલાંક પુસ્તકોના એકઠા કરેલા પુરાવારૂપ આધારો પરથી અહીંનો ઈતિહાસ રસપ્રદ જણાયો છે. '''ખેરાલુની ઓળખ ચીમનાબાઇ સરોવર''' ૧૯૦૫માં પડેલા છપ્પનિયા દુષ્કાળ સમયે ખેરાલુમાં ગાયકવાડી શાસન ચાલતું હતું ત્યારે પ્રજાજનોને રોજગારી આપવાના હેતુસર મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડે ખેરાલુના સીમાડે કાદરપુર નજીકથી પસાર થતી રૂપેણના પ્રારંભિક સ્થાન પર આવેલી ૧૬૦૦ એકર ભૂમિ ઉપર ૬૩૨ મીલીયન કયુબીક ફીટની સંગ્રહ શક્તિ ધરાવતું ચિમનાબાઇ સરોવર ખોદાવ્યું હતું. ૪૩૨૦ એકર જમીનને સિંચાઇનાં પાણી પુરૂ પાડતું આ સરોવર આજે પણ હયાત છે. '''અહીંનો ઈતિહાસ છે જાજરમાન...''' દેવકા પટ્ટણમાં વસતા ૭ હજાર હુમ્મડ વાણિયાઓનો યતિ દેવદત્ત સૌ પ્રથમ અહીં આવ્યો હતો. અહીં તેણે સોમશાહ નામના હુમ્મડ વાણિયાના આર્થિક સહયોગથી જૈન દેરાસર બંધાવ્યું હતું. તરસંગમાના રાજા મેપાળદેવ મહિયાલે દેરાસરના દર્શને આવતા યાત્રાળુઓ પાસેથી કર વસૂલવા માટે ખોખા ખેર નામના એક રાજપૂતને ખેરાલુ મોકલ્યો હતો. આ ખોખા ખેરે ખેરાલુની દક્ષિણ દિશામાં આવેલા મોઇઠા નામના સ્થળે લશ્કરી થાણું પણ સ્થાપ્યું હતું. આ જ સમયે ગુર્જર નગરી ભાંગી પડતાં અહીંના ગુર્જરો હજિરત કરવા લાગ્યા હતા. દરમ્યાન સંવત ૯૨૫ને ચૈત્ર સુદ-૭ના દિને રૂપેણ નદીની આથમણી બાજુએ ખોખા ખેર તેમજ ખલ ગુર્જરેે મળી ખેરનગર,ખેરાળુની સ્થાપના કરી હતી અને ભાગેલા કેટલાંક ગુર્જરોને દેવકા પટ્ટણથી આવેલા હુમ્મડ વાણિયાઓની સાથે જે જગ્યાએ વસાવ્યા તે આજે ખેરાલુથી સુવિખ્યાત થયું છે.<ref>{{Cite web|date=2011-07-25|title=ઐતિહાસિક ખેરનગર એટલે આજનું ખેરાલુ|url=https://www.divyabhaskar.co.in/news/uguj-todays-kheralu-are-the-historical-city-khernagar-2292186.html|access-date=2026-08-15|website=Divya Bhaskar|language=gu}}</ref> == નામ == ખેરાલુનું નામ ખેર પરમાર નામના રાજા ઉપરથી પડેલ છે.{{સંદર્ભ}} == વહીવટ == ખેરાલુ નગરનો વહીવટ નગરપાલિકા કરે છે, જેમાં નગરને ૭ વોર્ડમાં વિભાજીત કરેલ છે.<ref name="cencus2011" /> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સ્ટબ}} {{ખેરાલુ તાલુકામાં આવેલાં ગામો}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:ખેરાલુ તાલુકો]] b8xl2if5ontdfa0quv4qrrgw7w05r2b 903748 903747 2026-08-15T13:31:33Z Snehrashmi 41463 સમાચારપત્ર અહેવાલની બેઠી નકલ...[[Special:Contributions/~2026-44785-34|~2026-44785-34]] ([[User talk:~2026-44785-34|talk]])એ કરેલો ફેરફાર [[Special:Diff/903747|903747]] પાછો વાળ્યો 903748 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction | native_name = ખેરાલુ | type = નગર | latd = 23.88 | longd = 72.62 | locator_position = right | state_name = ગુજરાત | district = [[મહેસાણા]] | leader_title = | leader_name = | altitude = 149| population_as_of = ૨૦૧૧<ref name="cencus2011">{{cite web | url=http://www.census2011.co.in/data/town/802459-kheralu-gujarat.html| title = Kheralu Population Census 2011 | access-date = ૨૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬ }}</ref> | population_total = ૨૧૮૪૩ | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = | sex_ratio = ૯૩૧ | literacy = ૮૨.૬ | unlocode = | website = | footnotes = | સ્થિતિ = યોગ્ય }} '''ખેરાલુ''' [[ભારત]] દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[મહેસાણા જિલ્લો|મહેસાણા જિલ્લા]]ના [[ખેરાલુ તાલુકો|ખેરાલુ તાલુકા]]નું નગર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. == નામ == ખેરાલુનું નામ ખેર પરમાર નામના રાજા ઉપરથી પડેલ છે.{{સંદર્ભ}} == વહીવટ == ખેરાલુ નગરનો વહીવટ નગરપાલિકા કરે છે, જેમાં નગરને ૭ વોર્ડમાં વિભાજીત કરેલ છે.<ref name="cencus2011" /> == સંદર્ભ == {{Reflist}} {{સ્ટબ}} {{ખેરાલુ તાલુકામાં આવેલાં ગામો}} [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો]] [[શ્રેણી:ખેરાલુ તાલુકો]] 01d9y9q13mhr71zmm8it0laltbj35ye 0 22543 903787 884152 2026-08-16T00:22:27Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903787 wikitext text/x-wiki [[File:NASA and NOAA Announce Ozone Hole is a Double Record Breaker.png|thumb|right|200px|અત્યાર સુધી નોંધાયેલા સૌથી મોટા એન્ટાર્કટિક ઓઝોન છિદ્રની તસવીર (સપ્ટેમ્બર 2006).]] '''ઓઝોન અવક્ષય''' ના બે તદ્દન જુદા, છતાં સંબંધિત નીરિક્ષણો છેઃ 1970ના દાયકાથી [[પૃથ્વીના]] [[ઊર્ધ્વમંડળ]] (ઓઝોન સ્તર)માંના [[ઓઝોન]]ના કુલ કદમાં પ્રતિ દશકાએ 4% જેટલો ધીમો, સતત ઘટાડો, અને એ જ સમયગાળામાં પૃથ્વીના ધ્રુવીય પ્રદેશો પરના ઊર્ધ્વમંડળીય ઓઝોનમાં ઘણો મોટો, પણ મોસમી ઘટાડો. અહીં જે બીજી ઘટના વર્ણવી છે તેને સામાન્ય રીતે '''ઓઝોન છિદ્ર''' તરીકે સંબંધવામાં આવે છે. [[ઊર્ધ્વમંડળીય ઓઝોન]] અવક્ષયની આ જાણીતી ઘટના ઉપરાંત, વસંત દરમ્યાન ધ્રુવીય વિસ્તારોની સપાટી નજીક ઘટતા [[અધોમંડળીય ઓઝોન અવક્ષયના બનાવો]] પણ નોંધપાત્ર છે. ધ્રુવીય ઓઝોન છિદ્રો આકાર લેવાની ઝીણવટભરી પદ્ધતિ અને મધ્ય-અક્ષાંશ સાંકડા થવાની પ્રક્રિયા એકબીજાથી તદ્દન અલગ છે, પણ આણ્વિક કલોરિન અને બ્રોમિન [[ઉદ્દીપક]] થકી ઓઝોનનો નાશ એ બંનેમાં આકાર લેતી સૌથી અગત્યની પ્રક્રિયા છે.<ref>{{cite web | url = http://www.atm.ch.cam.ac.uk/tour/part3.html | title = Part III. The Science of the Ozone Hole | access-date = 2007-03-05}} </ref> ઊર્ધ્વમંડળના આ [[હેલોજન]] અણુઓનો મુખ્ય સ્રોત [[કલોરોફલુરોકાર્બન]] (CFC) સંયોજનો, જે પ્રચલિત રીતે [[ફ્રેઓન્સ]] તરીકે ઓળખાય છે અને [[બ્રોમોફલુરોકાર્બન]] સંયોજનો, જે [[હૅલોન્સ]] તરીકે ઓળખાય છે તેનો [[ફોટોવિચ્છેદ]] છે. આ સંયોજનો સપાટી પર ધકેલાઈ જાય તે પછી તે ઊર્ધ્વમંડળમાં પરિવહન પામે છે.<ref>{{cite web | url = http://www.sciam.com/article.cfm?id=chlorofluorocarbons-cfcs | title = Chlorofluorocarbons (CFCs) are heavier than air, so how do scientists suppose that these chemicals reach the altitude of the ozone layer to adversely affect it? | access-date = 2009-03-08}} </ref> સીએફસી (CFCs) અને હૅલોન્સ બંનેના બહાર ધકેલાવાની પ્રક્રિયા વધવાથી, બંને ઓઝોન અવક્ષયની પદ્ધતિઓ પણ વધુ બળવાન બની છે. સીએફસી અને અન્ય યોગદાતા તત્ત્વોને પ્રચલિત રીતે '''ઓઝોન-અવક્ષય તત્ત્વો''' (ઓઝોન-ડિપ્લેટિંગ સબસ્ટન્સિસ-ઓડીએસ-'''ODS''' ) કહેવામાં આવે છે. ઓઝોન સ્તર [[નીલાતીત કિરણો]](યુવી કિરણ)ની સૌથી હાનિકર્તા એવી યુવીબી (UVB) તરંગ-લંબાઈઓ(270-315 એનએમ)ને [[પૃથ્વીના વાતાવરણ]]માં પ્રવેશતાં અટકાવે છે, તેથી ઓઝોનમાં જોવામાં આવેલો અને અનુમાનિત ઘટાડો એ વૈશ્વિક ચિંતાનો વિષય બન્યો છે અને તેના પરિણામસ્વરૂપ સીએફસી અને હેલોન્સ તેમ જ [[કાર્બન ટેટ્રાકલોરાઈડ]] અને [[ટ્રાઈકલોરોઈથિલીન]] જેવા અન્ય ઓઝોન અવક્ષય માટે જવાબદાર ગણાતા રસાયણોના ઉત્પાદનને પ્રતિબંધિત કરતો [[મોનટ્રેલ પ્રોટોકોલ]](Montreal Protocol) સ્વીકારવામાં આવ્યો હતો. ઓઝોન અવક્ષયના પરિણામે નીલાતીત કિરણોના વધુ સંસર્ગમાં આવવાથી [[ત્વચાનું કૅન્સર]], [[મોતીયો]], વનસ્પતિઓને નુકસાન, અને મહાસાગરના [[પ્રકાશિત ક્ષેત્ર]]માંની [[પ્લેન્કટન]]ની વસતિમાં ઘટાડો જેવાં વિવિધ જૈવિક પરિણામોનો સામનો કરવાનો આવશે એવી આશંકા સેવવામાં આવે છે. ==ઓઝોન ચક્રની રૂપરેખા== [[ઓઝોન-ઑકિસજન ચક્ર]]માં ઑકિસજનના ત્રણ સ્વરૂપોનો (અથવા [[અલોટ્રોપ્સ]](allotropes)નો) સમાવેશ થાય છેઃ [[ઑકિસજન]] અણુ (O અથવા આણ્વિક ઑકિસજન), ઑકિસજન વાયુ (O₂ અથવા દ્વિ-પરમાણુ ઑકિસજન) અને ઓઝોન વાયુ (O₃અથવા ત્રિ-પરમાણુ ઑકિસજન). જયારે 240 એનએમથી ટૂંકી તરંગલંબાઈ ધરાવતા [[નીલાતીત]] ફોટોન ઊર્ધ્વમંડળમાં શોષાય છે અને ત્યારે ઑકિસજનના પરમાણુઓ [[ફોટો-વિચ્છેદિત]] થાય છે ત્યારે ત્યાં ઊર્ધ્વમંડળ [[ઓઝોન]]નો અણુ બને છે. તેના કારણે ઑકિસજનના બે પરમાણુ રચાય છે. એ વખતે આણ્વિક ઑકિસજન O₂ સાથે સંયોજાઈને O₃ બને છે. ઓઝોનના પરમાણુઓ 310 અને 200 એનએમ વચ્ચેના નીલાતીત કિરણોને શોષે છે, જેના પરિણામે ઓઝોન O₂ના પરમાણુમાં અને આણ્વિક ઑકિસજનમાં વિચ્છેદિત થાય છે. આણ્વિક ઑકિસજન પછી ફરીથી ઓઝોનનો અણુ બનાવવા માટે ઑકિસજનના પરમાણુ સાથે જોડાય છે. આ એક સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે, પણ જયારે એક ઑકિસજનનો અણુ, ઓઝોનના અણુ સાથે "ફરીથી જોડાય" છે અને બે O₂ અણુઓ બનાવે છે, ત્યારે આ પ્રક્રિયા અટકી જાય છેઃ O + O₃ → 2 O₂ [[File:TOMS Global Ozone 65N-65S.png|thumb|350px|વિશ્વનો માસિક એકંદર કુલ ઓઝોન જથ્થો.]][[File:Atmosphere layers-en.svg|thumb|right|upright|વાતાવરણનાં સ્તરો (સ્કેલ મુજબ નહીં)]] ઊર્ધ્વમંડળમાં ઓઝોનનું એકંદર પ્રમાણ ફોટો-રાસાયણિક ઉત્પાદન અને ફેરસંયોજન વચ્ચેની સમતુલાથી નિશ્ચિત થતું હોય છે. અમુક [[મુકત મૂળદ્રવ્ય]] ઉદ્દીપકોથી ઓઝોનનો નાશ થઈ શકે છે, જેમાંના સૌથી અગત્યના છે [[હાયડ્રોકસીલ મૂળદ્રવ્ય]] (OH·), [[નાઈટ્રીક ઑકસાઈડ]] મૂળદ્રવ્ય (NO·), [[કલોરિન]] (Cl·) અને [[બ્રોમિન]](Br·)નો અણુ. આ તમામના કુદરતી અને માનવસર્જિત સ્રોતો અસ્તિત્વ ધરાવે છે; અત્યારે ઊર્ધ્વમંડળમાં મોજૂદ મોટા ભાગના OH· અને NO· કુદરતી ઉદ્ભવ ધરાવે છે, પણ માનવ પ્રવૃત્તિએ ત્યાં કલોરિન અને બ્રોમિનનું પ્રમાણ નાટ્યાત્મક રીતે વધારી દીધું છે. આ ઘટકો અમુક સ્થિર સજીવ સંયોજનોમાં મળી આવે છે, વિશેષ કરીને [[કલોરોફલુરોકાર્બન]] (CFCs), જે તેની ઓછી પ્રતિક્રિયાત્મકતાના કારણે અધોમંડળમાં નાશ પામ્યા વિના સીધું [[ઊર્ધ્વમંડળ]]માં જતું રહી શકે છે. એકવાર ઊર્ધ્વમંડળમાં પહોંચ્યા પછી, નીલાતીત કિરણો સાથેની પ્રક્રિયાને કારણે, Cl અને Br અણુઓ પોતાના પૈતૃક સંયોજનોમાંથી મુકત થાય છે, ઉ.દા. ("એચ(h)" એ [[પ્લાન્કનો સ્થિરાંક]] છે, "વી(ν)" એ [[વીજચુંબકીય વિકિરણો]]નું [[આવર્તન]] છે) CFCl₃ + hν → CFCl₂ + Cl Cl અને Br અણુઓ ઓઝોનના પરમાણુને અનેકવિધ [[ઉત્પ્રેરક]] ચક્રોથી તોડી શકે છે. ઓઝોનના પરમાણુ સાથે પ્રતિક્રિયા કરતો એક કલોરિનનો અણુ, એ આ પ્રકારના ચક્રનું એક સાદામાં સાદું ઉદાહરણ છે,<ref>7.6%</ref> જે ઓઝોનમાંથી એક ઑકિસજનનો અણુ લઈ લે છે (અને ClO બનાવે છે) અને સાદા ઑકિસજનના પરમાણુને છોડી જાય છે. કલોરિન મોનોકસાઈડ (એટલે કે, ClO) વળી ફરીથી ઓઝોનના એક બીજા અણુ (એટલે કે, O₃) સાથે પ્રતિક્રિયા કરી શકે છે અને તેમ કરીને બીજો કલોરિન અણુ અને બે ઑકિસજનના પરમાણુ બનાવે છે. આ વાયુ-તબક્કાની પ્રતિક્રિયાઓને રાસાયણિક લઘુલિપિમાં આ રીતે દર્શાવી શકાયઃ Cl + O₃ → ClO + O₂ ClO + O₃ → Cl + 2 O₂ ઓઝોનની માત્રામાં ઘટાડો તે આ બધાની એકંદર અસર છે. નીચલા ઊર્ધ્વમંડળમાં પણ ઓઝોનના નાશને દોરતી વધુ જટીલ પ્રક્રિયાઓ પણ શોધાઈ છે. કલોરિનનો માત્ર એક અણુ સતત બે વર્ષ સુધી (અધોમંડળમાં પાછા ફરવા લાગતો સમયગાળો) ઓઝોનનો નાશ કર્યા કરી શકે છે (તેથી એક ઉત્પ્રેરક છે) સિવાય કે [[હાઈડ્રોજન કલોરાઈડ]] (HCl) અને [[કલોરિન નાઈટ્રેટ]] (ClONO₂) જેવા તેમને આ ચક્રમાંથી ખસેડી શકે તેવા સંગ્રહિત પ્રકારના સંયોજનો બને. પ્રત્યેક અણુના હિસાબે જોઈએ, તો ઓઝોનને તોડવામાં બ્રોમિન એ કલોરિન કરતાં પણ વધુ કાર્યક્ષમ છે, પણ અત્યારે વાતાવરણમાં બ્રોમિન ખૂબ ઓછા પ્રમાણમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. પરિણામે, ઓઝોનના એકંદર અવક્ષયમાં કલોરિન અને બ્રોમિન, બંને નોંધપાત્ર રીતે જવાબદાર છે. પ્રયોગશાળાના અભ્યાસોએ દર્શાવ્યું છે કે ફલોરિન અને આયોજિડનના અણુઓ પણ સમાન ઉદ્દીપન ચક્રોમાં ભાગ લે છે. અલબત્ત, પૃથ્વીના ઊર્ધ્વમંડળમાં, ફલોરિનના અણુઓ પાણી અને મિથેન સાથે ઝડપી પ્રતિક્રિયા કરે છે અને મજબૂત-બંધારણ ધરાવતો [[HF]] બનાવે છે, જયારે આયોડિન ધરાવતાં સજીવ પરમાણુઓ નીચલા વાતાવરણમાં જ એટલા ઝડપથી પ્રતિક્રિયાઓ કરે છે કે તે નોંધપાત્ર માત્રામાં ઊર્ધ્વમંડળ સુધી પહોંચતા જ નથી. વધુમાં, કલોરિનનો એક અણુ 100,000 ઓઝોન પરમાણુઓ સાથે પ્રતિક્રિયા કરવા સક્ષમ હોય છે. આ હકીકત તથા કલોરોફલુરોકાર્બન (CFCs) થકી વાતાવરણમાં વાર્ષિક ધોરણે મુકત થતા કલોરિનની માત્રા, સીએફસી (CFCs) પર્યાવરણ માટે કેટલા જોખમકારક છે તે દર્શાવે છે.<ref>[http://www.eoearth.org/article/Stratospheric_Ozone_Depletion_by_Chlorofluorocarbons_(Nobel_Lecture) કલોરોફલુરોકાર્બન્સ દ્વારા ઊર્ધ્વમંડળીય ઓઝોનનો અવક્ષય (નોબલ વકતવ્ય) - એનસાયકલોપીડિયા ઓફ અર્થ (પૃથ્વીનો જ્ઞાનકોશ)]</ref> ===રાસાયણિક ઓઝોન ક્ષય પ્રક્રિયાની પરિમાણ સંબંધી સમજણ=== 2007માં ઓઝોન-અવક્ષય રસાયણોમાંના ચાવીરૂપ પરમાણુ તોડવાના સંશોધન દરમ્યાન, [[ડાયકલોરાઈન પેરોકસાઈડ]] (Cl₂O₂), જે ClO ડીમેર તરીકે પણ જાણીતો છે, તેના કારણે ધ્રુવીય ઓઝોન અવક્ષયના હાલના વાતાવરણીય મોડલોની સંપૂર્ણતા પર શંકા ઉદ્ભવી. ClO ડીમેર એ વાતાવરણમાં કલોરિનના સંગ્રાહક તરીકે કામ આપે છે. જયાં સુધી કલોરિન, ડીમેરમાં બંધાયેલો છે ત્યાં સુધી તે ઓઝોનના ઉત્પ્રેરક વિનાશ માટે ઉપલબ્ધ બની શકતો નથી. ડીમેરના ફોટોલિસિસથી બે ClO પરમાણુ છૂટા પડે છે, જે ઓઝોનને તોડવા માટે ઉત્પ્રેરક તરીકે સહભાગી થઈ શકે છે. કલોરિન નાઈટ્રેટ (ClONO₂) એ આવો બીજો અગત્યનો સંગ્રાહક પરમાણુ છે. કૅલિફોર્નિયાના પાસડેનામાં આવેલી નાસાની જેટ પ્રોપલ્શન લેબોરેટરીના રસાયણશાસ્ત્રીઓએ ClO ડીમેર માટે આડા-છેદ લઈ શોષાવાના પ્રમાણની ફેર-માપણી કરી, જે તેમના મતે 300 અને 350 nmના વિસ્તારમાં પહેલાં વિચારવામાં આવ્યો હતો તેના કરતાં ઓછા પ્રમાણમાં નોંધાયો હતો.<ref>{{cite journal |author=Schiermeier Q |title=Chemists poke holes in ozone theory |journal=Nature |volume=449 |issue=7161 |pages=382–3 |year=2007 |month=September |pmid=17898724 |doi=10.1038/449382a |url=http://www.nature.com/news/2007/070924/full/449382a.html |format={{dead link|date=December 2009}}}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Francis D. Pope |author2=Jaron C. Hansen |author3=Kyle D. Bayes |author4=Randall R. Friedl |author5=Stanley P. Sander |title=Ultraviolet Absorption Spectrum of Chlorine Peroxide, ClOOCl |journal=J. Phys. Chem. A |volume=111 |issue=20 |pages=4322–32 |year=2007 |doi=10.1021/jp067660w |url=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/jp067660w |pmid=17474723}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.wmo.ch/pages/publications/bulletin/ozone_en.html |title=બુલેટિન- ધ જર્નલ ઓફ ધ વર્લ્ડ મીટિરિઓલૉજિકલ ઓર્ગેનાઈઝેશન |access-date=2010-03-22 |archive-date=2008-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007215707/http://www.wmo.ch/pages/publications/bulletin/ozone_en.html |url-status=dead }}</ref>. આ ઘટકના ઓછા શોષાવાનો અર્થ એ થયો કે ઊર્ધ્વમંડળમાં ઓઝોનના ઉત્પ્રેરક વિનાશ માટે બહુ ઓછો કલોરિન ઉપલબ્ધ છે, કારણ કે તેમાંનું મોટા ભાગનું ClO ડીમરમાં બંધાયેલું પડ્યું હોવું જોઈએ. આ પરિણામથી પ્રોત્સાહિત થઈને જુદી જુદી પદ્ધતિઓથી વધુ માપણીઓ કરવાને બળ મળ્યું, અને તેનું પરિણામ એ આવ્યું કે વિસંવાદિતાનું નિરાકરણ કરતા જૂના, ઊંચા પ્રમાણ દર્શાવતા આડા-છેદ પણ મળ્યા. ચેન, et al. દ્વારા પ્રસ્તુત પહેલા અહેવાલમાં નવી પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં એક પરમાણુ પટ્ટાને નીલાતીત કિરણો સમક્ષ ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો હતો, જેના આડા છેદ પરથી ડીમેરના ખોવાવાના નિરીક્ષણ પરથી શોષાવાનું પ્રમાણ નિશ્ચિત કરવામાં આવ્યું હતું. <ref>{{cite journal |author=Chen HY, Lien CY, Lin WY, Lee YT, Lin JJ |title=UV absorption cross sections of ClOOCl are consistent with ozone degradation models |journal=Science |volume=324 |issue=5928 |pages=781–4 |year=2009 |month=May |pmid=19423825 |doi=10.1126/science.1171305 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=19423825 }}{{Dead link|date=સપ્ટેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> આ પદ્ધતિની એક નબળાઈ એ હતી કે જયાં તીવ્ર લેસર સ્રોતો હોય એવી તરંગલંબાઈએ જ તેનો ઉપયોગ કરી શકાય તેમ હતું. આ સિવાય, ઓઝોન અવક્ષયનું મોડલ પર પુનર્વિચાર કરવો આવશ્યક નથી એવું દર્શાવતો વધુ એક તાજેતરનો અભ્યાસ સુદ્ધાં છે. નવી માપણીઓમાં એક ઉમેરો કરતાં, એનઓએએ (NOAA) અર્થ સિસ્ટમ્સ લેબોરેટરી<ref>{{cite journal |author1=Dimitrios K. Papanastasiou |author2=Vassileios C. Papadimitriou |author3=David W. Fahey |author4=James B. Burkholder |title=UV Absorption Spectrum of the ClO Dimer (Cl2O2) between 200 and 420 nm |journal=J. Phys. Chem. A |volume=113 |issue=49 |pages=13711–13726 |year=2009 |doi=10.1021/jp9065345 |url=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/jp9065345}}</ref> તરફથી પાપનાસ્ટાસિઓ (Papanastasiou), et al., એવો મત રજૂ કર્યો કે જેપીએલ (JPL) જૂથે તેમના આડા-છેદોના મોડલમાં અનિશ્ચિતતાનો પૂરતો ખ્યાલ આપવામાં આવ્યો નથી, અને જયારે તેને યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે છે, ત્યારે જેપીએલ(JPL)ની ભૂલો અન્ય અંદાજિત પરિણામો પણ દર્શાવે છે, અલબત્ત કેન્દ્રીય અંદાજ ઘણા અંશે એ જ રહે છે. અન્ય અભ્યાસો હજી ચાલુ છે જે ટૂંક સમય જ પ્રકાશિત થશે. 2009ની એજીયુ (AGU) કૉન્ફરન્સમાં હાવર્ડ ખાતેના એન્ડરસન જૂથ તરફથી રજૂ કરાયેલા પ્રાથમિક પરિણામોમાં ઊંચું શોષણ ધરાવતા આડા-છેદોને ટેકો આપવામાં આવ્યો હતો. જેપીએલ (JPL) પરિણામો પરથી પ્રોત્સાહિત, નવા પ્રયોગોના કારણે ClO ડીમર શોષણ આડા-છેદ અંગેની આપણી જાણકારીમાં નોંધપાત્ર રીતે સુધારો થયો છે અને ઓઝોન વિનાશના ફોટો-રાસાયણિક મોડલોમાં આપણો વિશ્વાસ વધ્યો છે. ==ઓઝોન સ્તર અવક્ષય અંગેનાં નિરીક્ષણો== ઓઝોનમાં સૌથી જાણીતો ઘટાડો નીચલા [[ઊર્ધ્વમંડળ]]માં થયો હતો. જો કે, ઓઝોન છિદ્રને સામાન્ય રીતે આ સ્તરોએ (જે વિશિષ્ટ રીતે પ્રતિ કરોડે થોડાક હિસ્સાઓ છે) ઓઝોન કેન્દ્રીકરણમાં માપવામાં નથી આવતો પણ પૃથ્વીની સપાટીથી ઉપર આવેલા એક બિંદુ પછી શરૂ થતા કુલ ''ઓઝોન સ્તંભ'' માં આવતા ઘટાડામાં માપવામાં આવે છે, પૃથ્વીની સપાટીથી આ બિંદુ સુધીના અંતરને સામાન્ય રીતે [[ડોબસન એકમ]]માં અભિવ્યકત કરવામાં આવે છે,જેનું સંક્ષિપ્ત રૂપ "ડીયુ" (DU) છે. 1970ના દાયકાના પૂર્વાર્ધ અને તે પહેલાંની સરખામણીમાં, [[એન્ટાકર્ટિક]] વસંત અને ઉનાળાની શરૂઆતમાં ઓઝોન સ્તંભમાં નોંધનીય ઘટાડો જોવા મળે છે, જે [[ટોટલ ઓઝોન મેપિંગ સ્પેકટ્રોમીટર]] (TOMS) જેવાં સાધનોની મદદથી નોંધવામાં આવ્યો છે.<ref>[http://www.atm.ch.cam.ac.uk/tour/part2.html ઓઝોન છિદ્ર પ્રવાસઃ ભાગ II. તાજેતરનો ઓઝોન અવક્ષય]</ref> [[File:Min ozone.jpg|thumb|250px|દર વર્ષે ઓઝોન છિદ્રમાં TOMS દ્વારા માપવામાં આવેલું ઓઝોનનું સૌથી નીચું મૂલ્ય.]] એન્ટાર્કટિકામાં દક્ષિણી (દક્ષિણ ગોળાર્ધની) વસંતમાં ઓઝોન સ્તંભમાં 70% જેટલો ઘટાડો જોવામાં આવ્યો હતો અને જે 1985માં (ફારમાન et al. 1985) સૌથી પહેલી નોંધણી પછી હજુ સુધી ચાલુ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.wmo.ch/web/arep/reports/o3_assess_rep_2002_front_page.html |title=વર્લ્ડ મીટિરિઓલૉજિકલ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WMO) |access-date=2010-03-22 |archive-date=2007-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070425062749/http://www.wmo.ch/web/arep/reports/o3_assess_rep_2002_front_page.html |url-status=dead }}</ref> 1990ના દાયકામાં સપ્ટેમ્બર અને ઑકટોબર દરમ્યાન કુલ ઓઝોન સ્તંભ, પૂર્વ-ઓઝોન-છિદ્ર મૂલ્યો કરતાં 40–50% જેટલો ઓછો રહેવો ચાલુ રહ્યો હતો. વર્ષ-દર-વર્ષે એન્ટાર્કટિક કરતાં [[આર્કટિક]]માં આ ઘટાડો વધુ બદલાતો રહે છે. સૌથી મોટો ઘટાડો, 30% સુધીનો, શિયાળા અને વસંત દરમ્યાન થાય છે, કે જયારે ઊર્ધ્વમંડળ વધુ ઠંડુ હોય છે. ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળના વાદળો (પોલાર સ્ટ્રેટોસ્ફેરિક કલાઉડ્સ - PSCs) વચ્ચે થતી પ્રતિક્રિયાઓ ઓઝોન અવક્ષય વધારવામાં અગત્યની ભૂમિકા ભજવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.epa.gov/ozone/science/hole/whyant.html#psc |title=યુ.એસ.ઈપીએ (U.S. EPA): ઓઝોન અવક્ષય |access-date=2010-03-22 |archive-date=2006-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060930070256/http://epa.gov/ozone/science/hole/whyant.html#psc |url-status=dead }}</ref> એન્ટાર્કટિક ઊર્ધ્વમંડળની અત્યંત ઠંડીમાં ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળના વાદળો વધુ ઝડપથી રચાય છે. સૌથી પહેલા ઓઝોન છિદ્રો આ કારણે જ રચાયા હતાં, અને તેથી જ એન્ટાર્કટિકા પર તે વધુ ઊંડા(ગહન) છે. શરૂઆતના મોડલો ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળના વાદળોને ધ્યાનમાં લેવાનું ચૂકયા હતા અને તેમણે એકધારા વૈશ્વિક અવક્ષય અનુમાન કર્યું હોવાથી અચાનક એન્ટાર્કટિક ઓઝોન-છિદ્રની વાતે અનેક વિજ્ઞાનીઓને અચંબામાં નાખી દીધા હતા.{{Citation needed|date=March 2008}} મધ્ય અક્ષાંશમાં ઓઝોન-છિદ્રોની વાત કરવા કરતાં ઓઝોન અવક્ષયની વાત કરવી વધુ બહેતર છે. 1980 પૂર્વેનાં મૂલ્યો કરતાં 35–60° ઉત્તરમાં આ ઘટાડો લગભગ 3% નીચો છે અને 35–60° દક્ષિણમાં તે લગભગ 6% જેટલો નીચો છે, ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં, કોઈ ચોક્કસ નોંધપાત્ર વલણ નથી.{{Citation needed|date=March 2008}} ઊર્ધ્વમંડળના અને ઉપલા [[અધોઃમંડળના]] તાપમાનમાં જોવા મળેલો ઘટાડા અંગે પણ ઓઝોન અવક્ષય ઘણીખરી સમજૂતી આપે છે.<ref name="wg1_223"></ref><ref>{{Cite web |url=http://www.giss.nasa.gov/edu/gwdebate/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-22 |archive-date=2008-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007163116/http://www.giss.nasa.gov/edu/gwdebate/ |url-status=dead }}</ref> ઓઝોન દ્વારા થતું નીલાતીત કિરણોનું શોષણ એ ઊર્ધ્વમંડળમાંની હૂંફનો મુખ્ય સ્રોત છે, અને તેથી ઓઝોન ઘટવાથી ત્યાં ઠંડક વધી છે. [[CO2|CO₂]] જેવા [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ]]ઓના કારણે પણ કેટલાક અંશે ઊધ્વમંડળીય ઠંડક વધી હોવાનું અનુમાન કરવામાં આવે છે; જો કે ઓઝોનના કારણે થતી ઠંડક વધુ પ્રબળ જણાય છે.{{Citation needed|date=March 2008}} ઓઝોન સ્તર અંગે અનુમાનો બાંધવા હજી પણ મુશ્કેલ જ છે. [http://www.esrl.noaa.gov/csd/assessments/1998/preface.html વર્લ્ડ મીટિઅરૉલજિકલ ઓર્ગેનાઈઝેશન ગ્લોબલ ઓઝોન રિસર્ચ એન્ડ મોનિટરિંગ પ્રોજેકટ રિપોર્ટ નં.44] (વિશ્વ હવામાનશાસ્ત્રીય સંસ્થા વૈશ્વિક ઓઝોન સંશોધન અને નિયમન પ્રકલ્પ અહેવાલ નં.44) મોન્ટ્રેલ પ્રોટોકોલની પ્રબળ તરફેણ કરે છે, છતાં તેમાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું છે કે [[યુએનઈપી]] (UNEP) 1994ના મૂલ્યાંકનમાં, 1994–1997ના ગાળામાં ઓઝોન ક્ષયનું મૂલ્યાંકન વધુ પડતું કરવામાં આવ્યું છે. ===વાતાવરણમાંનાં રસાયણો=== ====વાતાવરણમાં મોજૂદ સીએફસી (CFCs)==== 1920ના દાયકામાં [[થોમસ મિડગ્લેયે]] કલોરોફલુરોકાર્બન([[CFCs]])ની શોધ કરી હતી. 1980ના દાયકા પહેલાં, [[વાતાનુકૂલન]]/ઠંડક એકમોમાં [[ઍરોસોલ છંટકાવ ધકેલનાર]] તરીકે, અને નાજુક ઈલેકટ્રોનિક સંસાધનોની સફાઈ પ્રક્રિયાઓમાં તેમનો ઉપયોગ થતો હતો. અમુક રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓની આડપેદાશો તરીકે પણ તે પેદા થાય છે. આ સંયોજનોના ઉદ્ભવ માટે કોઈ નોંધપાત્ર કુદરતી સ્રોતો હજુ સુધી ઓળખી શકાયા નથી - વાતાવરણમાં તેમની હાજરીનું કારણ લગભગ સમગ્રપણે મનુષ્યસર્જિત છે. ઉપર ''ઓઝોન ચક્રની રૂપરેખા'' માં દર્શાવ્યું છે તેમ, જયારે આવા ઓઝોન-અવક્ષય માટે કારણભૂત રસાયણો ઊર્ધ્વમંડળમાં પહોંચે છે, ત્યારે તેમનું નીલાતીત કિરણોને કારણે વિઘટન થાય છે અને તેમાંથી કલોરિનનો અણુ મુકત થાય છે. કલોરિનનો અણુ, ઊર્ધ્વમંડળમાંથી દૂર થતાં પહેલાં, એક [[ઉત્પ્રેરક/ઉદ્દીપક]] તરીકે લાખ્ખો ઓઝોન પરમાણુઓને તોડવા માટે સક્ષમ હોય છે. સીએફસી (CFC) પરમાણુઓનું દીર્ધાયુષ્ય ધ્યાનમાં લેતાં, આ પરિસ્થિતિ પર અંકુશ પ્રાપ્ત કરતાં દાયકાઓનો સમય લાગી શકે છે. ગણતરી મુજબ, એક સીએફસી (CFC) પરમાણુને ભૂમિસ્તરથી ઉપલા વાતાવરણમાં જતા એકંદરે 15 વર્ષ જેટલો સમય લાગે છે, અને ત્યાં તે લગભગ એક સદી જેટલો સમય રહી શકે છે જે દરમ્યાન તે એક લાખ ઓઝોન પરમાણુઓનો નાશ કરી શકે છે.<ref>[http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-chlorofl.html કલોરોફલુરોકાર્બન્સ – મુકત કલોરોફલુરોકાર્બન્સ માહિતી |Encyclopedia.com: હકીકતો, ચિત્રો, માહિતી!]</ref> ===નિરીક્ષણોના ખરાપણાની તપાસ=== જટીલ રસાયણશાસ્ત્રના પરિવહન મોડલોના ઉપયોગથી અને નિરીક્ષિત માહિતી સામે તેમના ખરાપણાની તપાસ પછી (ઉ.દા. [[SLIMCAT]], [[CLaMS]]), નોંધાયેલો ઓઝોન અવક્ષય, સીએફસી(CFCs)માંથી માનવસર્જિત (એન્થ્રોપોજેનિક)[[હૅલોજન]] સંયોજનો વધવાના કારણે છે એ બાબતની કડીઓ વિજ્ઞાનીઓ વધુ ને વધુ સ્પષ્ટ રીતે જોડી શકયા છે. આ મોડલો રાસાયણિક સંકેન્દ્રણોની અને હવામાનશાસ્ત્રીય ક્ષેત્રોની ઉપગ્રહથી લેવાયેલી માપણીઓ તથા પ્રયોગશાળામાં પ્રયોગો થકી મેળવેલાં રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા દરના સ્થિરાંકો સાથે મૂકીને કામ કરે છે. તેઓ માત્ર ચાવીરૂપ રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ જ નહીં, પણ સીએફસી(CFC) [[ફોટોલિસિસ]] ઉત્પાદનોને ઓઝોનના સંપર્કમાં લાવતી પરિવહન પ્રક્રિયાઓને પણ ઓળખી શકયા છે. ==ઓઝોન છિદ્ર અને તેનાં કારણો== [[File:Uars ozone waves.jpg|thumb|right|350px|1984 (અસામન્ય રીતે ગરમ જેથી ઓઝોન અવક્ષય ઘટાડો) અને 1997 (અસામાન્ય ઠંડી જે વધુ મોસમી અવક્ષયમાં પરિણમી) દરમ્યાન ઉત્તર અમેરિકામાંનું ઓઝોન છિદ્ર.સ્રોતઃ NASA<ref>http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=1771</ref>]] એન્ટાર્કટિક ઓઝોન છિદ્ર એ એન્ટાર્કટિક ઊર્ધ્વમંડળનું એવું ક્ષેત્ર છે જયાં તાજેતરમાં ઓઝોન સ્તર તેનાં 1975 પૂર્વેનાં મૂલ્યો કરતાં 33% જેટલું નીચું પહોંચી ગયું છે. એન્ટાર્કટિક વસંત દરમ્યાન, એટલે કે સપ્ટેમ્બરથી શરૂ કરીને ડિસેમ્બરના શરૂઆતના સમયગાળા દરમ્યાન જયારે તીવ્ર પશ્ચિમી વાયરાઓ ખંડની આસપાસ વર્તુળાકારે ફરે છે અને વાતાવરણનું પાત્ર (atmospheric container) બનાવે છે ત્યારે આ ઓઝોન છિદ્ર આકાર લે છે. એન્ટાર્કટિક વસંત દરમ્યાન આ [[ધ્રુવીય વમળ]]માં, નીચલા ઊર્ધ્વમંડળનો લગભગ 50% જેટલો ઓઝોન વિનાશ પામે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.nas.nasa.gov/About/Education/Ozone/antarctic.html |title=એન્ટાર્કટિક ઓઝોન છિદ્ર |access-date=2010-03-22 |archive-date=2009-04-03 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20090403024238/http://www.nas.nasa.gov/About/Education/Ozone/antarctic.html |url-status=dead }}</ref> ઉપર વર્ણવ્યું છે તેમ, ઓઝોન અવક્ષયનું મુખ્ય કારણ કલોરિન-ધરાવતા મૂળ વાયુઓની (મુખ્યત્વે સીએફસી(CFCs) અને સંબંધિત હેલોકાર્બન્સ) હાજરી છે. નીલાતીત કિરણોની હાજરીથી, આ વાયુઓ વિઘટિત થાય છે, અને તેમાંથી કલોરિન અણુઓ છૂટા પડે છે, જે પછી ઓઝોનને તોડવા માટે ઉત્પ્રેરકની ભૂમિકા અદા કર્યા કરે છે. Cl-ઉત્પ્રેરક ઓઝોન અવક્ષય વાયુ અવસ્થામાં થઈ શકે છે, પણ [[ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળના વાદળાં]]ઓ(PSCs)ની હાજરીમાં તે નાટકીય ઢબે વૃદ્ધિ પામે છે.<ref>[http://www.faqs.org/faqs/ozone-depletion/antarctic એન્ટાર્કટિક ઓઝોન-અવક્ષય અંગે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો(FAQ), વિભાગ 7]</ref> ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળનાં વાદળાંઓ શિયાળામાં, અત્યંત ઠંડીમાં રચાતાં હોય છે. ધ્રુવપ્રદેશમાં શિયાળો એ 3 મહિનાનો, સૂર્યકિરણો (સૂર્યપ્રકાશ)ની તદ્દન ગેરહાજરીવાળો, અત્યંત અંધકારભર્યો સમયગાળો છે. સૂર્યપ્રકાશની ગેરહાજરી તાપમાનના ઘટાડામાં યોગદાન આપે છે અને [[ધ્રુવીય વમળ]] હવાને બાંધે છે અને ઠંડી પાડે છે. તાપમાન -80°સે.ની આસપાસ અથવા તેથી નીચું બની રહે છે. આ નીચાં તાપમાનો વાદળના રજકણો બાંધે છે અને તે કાં તો નાઈટ્રિક ઍસિડ (PSC પ્રકાર I) અથવા બરફ (PSC પ્રકાર II)થી બંધાય છે. આ બંને પ્રકાર ઓઝોન અવક્ષય કરતી રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ માટે સપાટીઓ પૂરી પાડે છે.{{Citation needed|date=March 2008}} આખી પ્રક્રિયામાં સામેલ [[ફોટોરાસાયણિક]] પ્રક્રિયાઓ જટીલ છે, છતાં સારી રીતે સ્પષ્ટ છે. ચાવીરૂપ નિરીક્ષણ એ છે કે, સામાન્ય રીતે, ઊર્ધ્વમંડળમાંનો મોટા ભાગનો કલોરિન "સંગ્રાહક" સંયોજનોમાં, મુખ્યત્વે હાઈડ્રોકલોરિક ઍસિડ (HCl) અને કલોરિન નાઈટ્રેટ (ClONO₂)ના રૂપમાં સ્થિર હોય છે. એન્ટાર્કટિક શિયાળા અને વસંત દરમ્યાન, અલબત્ત, ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળના વાદળના રજકણોની સપાટી પર થતી પ્રતિક્રિયાઓ આ "સંગ્રાહક" સંયોજનોને પ્રતિક્રિયાશીલ મુકત મૂળદ્રવ્યો(ચલ અને ClO)માં ફેરવે છે. આ વાદળાંઓ વાતાવરણમાંથી NO₂ને પણ નાઈટ્રિક ઍસિડમાં ફેરવીને દૂર કરી શકે છે; જે નવા જ રચાયેલા ClOને ફરીથી ClONO₂માં રૂપાંતરિત થતો અટકાવે છે. વસંત દરમ્યાન એન્ટાર્કટિક ઓઝોન અવક્ષય સૌથી વધુ શા માટે થાય છે તેનું કારણ ઓઝોન અવક્ષયમાં સૂર્યપ્રકાશની ભૂમિકા સ્પષ્ટ કરે છે. શિયાળા દરમ્યાન, ભલે ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળનાં વાદળાંઓ વિપુલ પ્રમાણમાં હોય, પણ ત્યારે ધ્રુવીય પ્રદેશમાં રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓને ગતિ આપનાર પ્રકાશ હોતો નથી. વસંત દરમ્યાન, સૂર્યપ્રકાશ આવે છે, અને તેથી ફોટોરાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ માટે ઊર્જા પેદા થાય છે, ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળનાં વાદળાં ઓગળે છે, અને બંધાયેલાં સંયોજનો મુકત બને છે.{{Citation needed|date=March 2008}} વિઘટન પામતો મોટા ભાગનો ઓઝોન નીચલા ઊર્ધ્વમંડળમાં હોય છે, જયારે તેનાથી વિપરીત એકરૂપ વાયુ અવસ્થાની પ્રતિક્રિયાઓ થકી બહુ ઓછો ઓઝોન અવક્ષય પામે છે, જે મુખ્યત્વે ઉપલા ઊર્ધ્વમંડળમાં બને છે.{{Citation needed|date=March 2008}} વસંતના અંત ભાગમાં, લગભગ મધ્ય-ડિસેમ્બરની આસપાસ, હૂંફાળું તાપમાન વમળને તોડે છે. નીચલા અક્ષાંશો પરથી વહી આવતા હૂંફાળા, ઓઝોન-સમૃદ્ધ પવનને કારણે, ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળનાં વાંદળાં વિખેરાઈ જાય છે, ઓઝોન-અવક્ષયની પ્રક્રિયા અટકી જાય છે, અને ઓઝોન-છિદ્ર બંધ થઈ જાય છે.{{Citation needed|date=March 2008}} ===ઓઝોન સ્તર અવક્ષયે જગાવેલો રસ=== આમ તો વૈશ્વિક સ્તરે ઓઝોન અવક્ષયની ઘટનામાં એન્ટાર્કટિક ઓઝોન છિદ્રની અસર પ્રમાણમાં ઘણી ઓછી, પ્રતિ દાયકાએ લગભગ 4% જેટલી ==ઓઝોન સ્તર અવક્ષયનાં પરિણામો== ઓઝોન સ્તર સૂર્યમાંથી નીકળતાં [[નીલાતીત કિરણો]](UVB)ને શોષી લેતાં હોવાથી, ઓઝોન સ્તરના અવક્ષયથી યુવીબી(UVB) સ્તરો વધુ પ્રમાણમાં સપાટી પર આવશે, જેનાથી [[ત્વચાના કૅન્સર]]માં વધારો સહિત અન્ય હાનિ પહોંચી શકે છે. મોન્ટ્રેલ પ્રોટોકોલ આ જ કારણોસર બનાવવામાં આવ્યો છે. ઊર્ધ્વમંડળમાં ઓઝોન ઘટાડા સાથે સીએફસી(CFCs)ને ગાઢ રીતે સંકળાયેલા છે, અને ઓઝોનમાં ઘટાડો એ યુવીબી(UVB)ને સપાટી પર પહોંચવા દેશે એવું માનવાને પૂરતા સૈદ્ધાન્તિક કારણો છે, છતાં ઓઝોન અવક્ષય અને મનુષ્યોમાં ત્વચાના કૅન્સરનું પ્રમાણ વધવાને સ્પષ્ટ રીતે જોડતા કોઈ સીધા નિરીક્ષણના પુરાવા સાંકળી શકાયા નથી. કેટલાક પ્રકારના ત્વચાના કૅન્સરમાં [[યુવીએ]](UVA) પણ સમાવિષ્ટ હોય છે, અને ઓઝોન આ યુવીએ()નું શોષણ કરતા નથી એ હકીકતના કારણે, અને સામાન્ય જનતાની જીવનશૈલીમાં આવતા બદલાવો અંગેના આંકડાઓને નિયંત્રિત કરવા એ પણ લગભગ અશકય હોવાથી કદાચ આમ બન્યું હોઈ શકે. ===વધુ નીલાતીત કિરણો=== ઓઝોન, ભલે આમ પૃથ્વીના વાતાવરણનો લઘુમતી ઘટક હોય, પણ તે નીલાતીત કિરણોના મોટા ભાગના શોષણ માટે જવાબદાર છે. ઓઝોનના નમતા-ઢાળવાળા સ્તર સાથે, તેમાં પ્રવેશીને બહાર નીકળતા નીલાતીત કિરણોના જથ્થામાં [[બહુ ઝડપી ઘટાડો]] આવે છે. તદનુસાર, વાતાવરણમાં ઓઝોનના ઘટાડાથી સપાટી પાસે નીલાતીત કિરણોનું સ્તર નોંધપાત્ર રીતે વધેશે એવું અનુમાન છે. ઓઝોન છિદ્રના કારણે [[યુવીબી]](UVB)ની સપાટીમાં વધારો થશે એવું અનુમાન અંશતઃ [[કિરણોત્સર્ગી રૂપાંતરણ]] મોડલ(રેડિયેટીવ ટ્રાન્સફર મોડલ)ની ગણતરીઓના આધારે કરવામાં આવ્યું છે, પણ ઐતિહાસિક (ઓઝોન છિદ્ર પૂર્વેના) સમયના વિશ્વસનીય નીલાતીત સપાટીના આંકડાઓના અભાવને કારણે સીધી માપણીઓમાંથી ગણી શકાયું નથી, અલબત્ત હવે વધુ તાજેતરના નીલાતીત સપાટીના નિરીક્ષણ માપણીના કાર્યક્રમો અસ્તિત્વ ધરાવે છે (ઉ.દા. [[ન્યૂઝીલૅન્ડ]]ના લાઉડેર ખાતે).<ref>{{Cite web |url=http://www.niwa.co.nz/services/uvozone |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-22 |archive-date=2005-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050527084105/http://www.niwa.co.nz/services/uvozone/ |url-status=dead }}</ref> સૌથી પહેલાં તો આ જ નીલાતીત કિરણોને કારણે ઓઝોન સ્તરમાં O₂ (સામાન્ય ઑકિસજન)માંથી ઓઝોનનું નિર્માણ થતું હોવાથી, ઊર્ધ્વમંડળીય ઓઝોનનો ઘટાડો એ ખરેખર નીચલા સ્તરોએ ([[અધોમંડળ]]માં) ઓઝોનના ફોટોરાસાયણિક ઉત્પાદનમાં વધારો કરે છે, અલબત્ત નીચે ઉત્પાદિત ઓઝોન સ્વાભાવિક રીતે જ ટૂંકી ફોટોરાસાયણિક આવરદા ધરાવે છે, અને તેથી તે ઉપરના ઓઝોન ઘટાડાને પૂરક બને તેટલા સ્તરના સંકેન્દ્રણ સુધી પહોંચે તે પહેલાં જ નાશ પામે છે, પરિણમો એકંદરે કુલ ઓઝોન સ્તંભમાં ઘટાડો જ દેખાશે.{{Citation needed|date=March 2008}} ===જૈવિક અસરો=== માનવ સ્વાસ્થ્ય પર નીલાતીત કિરણોનો સંસર્ગ વધવાની અને વિદ્યુતચુંબકીય કિરણોત્સર્ગની શું અસર થશે તે ઓઝોન છિદ્ર અંગે લોકોની મુખ્ય ચિંતા હતી. અત્યાર સુધી, મોટા ભાગનાં સ્થળો પર ઓઝોન અવક્ષય લાક્ષણિક ઢબે માત્ર થોડા ટકા જ જોવા મળ્યો છે અને, ઉપર નોંધ્યા મુજબ, મોટા ભાગના અક્ષાંશો પર તેના કારણે આરોગ્યને પહોંચતી હાનિ અંગે કોઈ સીધા પુરાવાઓ મળ્યા નથી. જો ઓઝોન છિદ્રમાં જોવા મળતો ઊંચા સ્તરનો અવક્ષય આખા વિશ્વ પર જોવા મળત, તો તેની અસરો પણ વાસ્તવમાં વધુ નાટકીય હોત. ઉદાહરણ તરીકે, જો એન્ટાર્કટિકા પરનું ઓઝોન છિદ્ર એટલું મોટું થાય કે તે [[ઓસ્ટ્રેલિયા]] અને [[ન્યૂઝીલૅન્ડ]]ના દક્ષિણી વિસ્તારો સુધી પહોંચે, તો વધુ પડતા નીલાતીત કિરણોનો સંપર્ક નોંધપાત્ર અસરો નીપજાવે એવી પર્યાવરણવાદીઓને ચિંતા છે.{{Citation needed|date=March 2008}} ====મનુષ્યો પર અસરો==== [[યુવીબી]](ઓઝોન દ્વારા શોષાઈ જતાં વધુ ઊર્જા ધરાવતાં નીલાતીત કિરણો)ને સામાન્ય રીતે [[ત્વચાના કૅન્સર]] માટે કારણભૂત પરિબળ માનવામાં આવે છે. વધુમાં, સપાટી પર વધુ નીલાતીત કિરણોનું પહોંચવું એટલે અધોમંડળના ઓઝોનમાં વધારો થવો, જે મનુષ્યોના સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકર્તા છે.{{Citation needed|date=March 2008}} નીલાતીત કિરણોનું વધુ પહોંચવું એટલે સૂર્યપ્રકાશની [[વિટામિન ડી]] સેન્દ્રિય ક્ષમતા પણ વધારો થવો.<ref>{{cite journal |author=Gvozdovskyy I, Orlova T, Salkova E, Terenetskaya I, Milinevsky G |title=Ozone and solar UV-B radiation: monitoring of the vitamin D synthetic capacity of sunlight in Kiev and Antarctica |journal=Int J Remote Sens |volume=26 |issue=16 |pages=3555–9 |month=August |year=2005 |doi=10.1080/01431160500076863 |url=http://www.informaworld.com/smpp/content~content=a723976621~db=all}}</ref> વિટામિન ડીની કૅન્સર રોધક અસરો એ ઓઝોન અવક્ષયની એક સંભવતઃ લાભકર્તા અસર છે.<ref>{{cite journal |author=Norval M, Cullen AP, de Gruijl FR, ''et al.'' |title=The effects on human health from stratospheric ozone depletion and its interactions with climate change |journal=Photochem. Photobiol. Sci. |volume=6 |issue=3 |pages=232–51 |year=2007 |month=March |pmid=17344960 |doi=10.1039/b700018a10.1039/b700018a |doi_brokendate=2009-12-22}}</ref><ref>{{cite journal |author=Schwartz GG, Skinner HG |title=Vitamin D status and cancer: new insights |journal=Curr Opin Clin Nutr Metab Care |volume=10 |issue=1 |pages=6–11 |year=2007 |month=January |pmid=17143048 |doi=10.1097/MCO.0b013e328011aa60 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1363-1950&volume=10&issue=1&spage=6 |access-date=2010-03-22 |archive-date=2017-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171022022918/http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1363-1950&volume=10&issue=1&spage=6 |url-status=dead }}</ref> આરોગ્યના સંદર્ભે, નીલાતીત કિરણોના વધુ પ્રમાણના સંભવ લાભો કદાચ તેની હાનિકર્તા અસરો કરતાં વધુ હોઈ શકે. <ref>{{cite journal |author=Grant WB, Garland CF, Holick MF |title=Comparisons of estimated economic burdens due to insufficient solar ultraviolet irradiance and vitamin D and excess solar UV irradiance for the United States |journal=Photochem. Photobiol. |volume=81 |issue=6 |pages=1276–86 |year=2005 |pmid=16159309 |doi=10.1562/2005-01-24-RA-424 |url=http://www3.interscience.wiley.com/resolve/openurl?genre=article&sid=nlm:pubmed&issn=0031-8655&date=2005&volume=81&issue=6&spage=1276 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1 '''બેસલ અને સ્કવામસ સેલ કેરસિનોમાસ''' (Basal and Squamous Cell Carcinomas)-- મનુષ્યોમાં જોવા મળતા ત્વચાના કૅન્સરના સૌથી સામાન્ય પ્રકારો, [[બેસલ]] અને [[સ્કવામસ]] સેલ કેરસિનોમાસ, યુવીબી(UVB) સંસર્ગ સાથે મજબૂત સંબંધ ધરાવે છે. યુવીબી કઈ રીતે આ કૅન્સરોને પ્રેરે છે તે પદ્ધતિ સારી રીતે સ્પષ્ટ થઈ ચૂકી છે - યુવીબી કિરણો શોષાવાથી ડીએનએ(DNA)ના અણુમાં [[ડીમેર]] રચાઈ શકે તેવો પયરીમિડીન પાયો ઊભો થાય છે, જેના પરિણામે જયારે ડીએનએ પ્રતિકૃતિઓ બને છે ત્યારે તેના રૂપાંતરણમાં ચૂક આવે છે. આ કૅન્સરો પ્રમાણમાં હળવા અને ભાગ્યે જ જીવલેણ હોય છે, જો કે સ્કવામસ સેલ કેરસિનોમાની સારવારમાં કયારેક વિસ્તીર્ણ ફેરરચનાત્મક શસ્ત્રક્રિયાની જરૂર પડે છે. પ્રાણીઓ પરના અભ્યાસોના પરિણામો સાથે રોગચાળા વિજ્ઞાનની માહિતી સાંકળીને, વિજ્ઞાનીઓ અનુમાન બાંધ્યું છે કે ઊર્ધ્વમંડળીય ઓઝોનમાં એક ટકાનો ઘટાડો, આવા કૅન્સરોના કિસ્સામાં 2% જેટલો વધારો કરશે.<ref name="gcrio.org-consequnces">{{cite journal |author=Frank R. de Gruijl |title=Impacts of a Projected Depletion of the Ozone Layer |journal=Consequences |volume=1 |issue=2 |date=Summer 1995 |url=http://www.gcrio.org/CONSEQUENCES/summer95/impacts.html |access-date=2010-03-22 |archive-date=2010-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100710042119/http://www.gcrio.org/CONSEQUENCES/summer95/impacts.html |url-status=dead }}</ref> 2. '''મૅલિગ્નન્ટ મેલાનોમા''' (Malignant Melanoma) - ત્વચાના કૅન્સરનો અન્ય એક પ્રકાર, મૅલિગ્નન્ટ મેલાનોમા, ઘણા ઓછા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે પણ તે ખૂબ વધુ જોખમી છે, નિદાન થયેલા 15-20% કિસ્સાઓમાં તે જીવલેણ પુરવાર થતો જોવા મળે છે. મૅલિગ્નન્ટ મેલાનોમા અને નીલાતીત કિરણો સાથે સંસર્ગ વચ્ચેનો સંબંધ હજી સુધી એકદમ સ્પષ્ટ નથી થયો, પણ એવું લાગે છે કે તેમાં યુવીબી(UVB) અને યુવીએ(UVA) બંને સામેલ છે. માછલી પરના પ્રયોગો સૂચવે છે કે 90થી 95% મૅલિગ્નન્ટ મેલાનોમા કદાચ યુવીએ(UVA) અને દશ્યમાન કિરણોત્સર્ગના કારણે થાય છે<ref>{{cite journal |author=Setlow RB, Grist E, Thompson K, Woodhead AD |title=Wavelengths effective in induction of malignant melanoma |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=90 |issue=14 |pages=6666–70 |year=1993 |month=July |pmid=8341684 |pmc=46993 |doi=10.1073/pnas.90.14.6666 }}</ref> જયારે ઓપૉસમ પરના પ્રયોગો તેની પાછળ યીવીબી(UVB)ની મોટી ભૂમિકા સૂચવે છે.<ref name="gcrio.org-consequnces"></ref> આ અનિશ્ચિતતાના કારણે, મૅલાનોમા કિસ્સાઓ અંગે ઓઝોન અવક્ષયની અસરનું અનુમાન બાંધવું મુશ્કેલ છે. એક અભ્યાસ એવું દર્શાવે છે કે યુવીબી કિરણોત્સર્ગમાં થતો 10%નો વધારો પુરુષોમાં મૅલાનોમામાં 19%નો વધારો અને મહિલાઓમાં 16%નો વધારો લાવે છે.<ref>{{cite journal |author=Fears TR, Bird CC, Guerry D, ''et al.'' |title=Average midrange ultraviolet radiation flux and time outdoors predict melanoma risk |journal=Cancer Res. |volume=62 |issue=14 |pages=3992–6 |year=2002 |month=July |pmid=12124332 |url=http://cancerres.aacrjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12124332}}</ref> [[ચિલે]]ની દક્ષિણ પટ્ટી પર આવેલા [[પુન્તા ઍરીનાસ]]ના લોકો પરના એક અભ્યાસ અનુસાર ઓઝોનમાં ઘટાડા અને યુવીબી સ્તરોમાં વધારાની સાથે, સાત વર્ષના ગાળામાં ત્વચાના કૅન્સરના મૅલાનોમા પ્રકારમાં 56% વધારો અને તે સિવાયના ત્વચાના કૅન્સરોમાં 46%નો વધારો જોવા મળ્યો હતો.<ref>{{cite journal |author=Abarca JF, Casiccia CC |title=Skin cancer and ultraviolet-B radiation under the Antarctic ozone hole: southern Chile, 1987-2000 |journal=Photodermatol Photoimmunol Photomed |volume=18 |issue=6 |pages=294–302 |year=2002 |month=December |pmid=12535025 |doi=10.1034/j.1600-0781.2002.02782.x |url=http://www.doi.org/10.1034/j.1600-0781.2002.02782.x}}</ref> 3. '''વલ્કુટીય મોતિયો''' (કોર્ટિકલ કેટરાકટસ) -- સંસર્ગની કાચી ગણતરીઓ અને વિવિધ મોતિયાની મૂલ્યાંકન પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવેલા અભ્યાસો, આંકના વલ્કુટીય [[મોતિયા]] અને યુવી-બી સંસર્ગ વચ્ચેનો સંબંધ બાબતે સૂચક છે. આંખ પર યુવી-બી સંસર્ગનું ઊંડાણપૂર્વકનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે ચેસાપિઅક (Chesapeake) ઉપસાગરના હોડીવાળાઓ પર એક અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં એકંદર વાર્ષિક આંખના યુવી-બી સાથેના સંપર્કમાં વધારાને વલ્કુટીય ધૂંધળાપણા/અસ્પષ્ટતાના વધતા જોખમ સાથે સાંકળવામાં આવ્યો હતો<ref>{{cite journal |author=West SK, Duncan DD, Muñoz B, ''et al.'' |title=Sunlight exposure and risk of lens opacities in a population-based study: the Salisbury Eye Evaluation project |journal=JAMA |volume=280 |issue=8 |pages=714–8 |year=1998 |month=August |pmid=9728643 |url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/280/8/714 |doi=10.1001/jama.280.8.714}}</ref>. મુખ્યત્વે શ્વેત પુરુષોનું વધુ પ્રમાણ ધરાવતું આ સૌથી વધુ સંસર્ગમાં મૂકાયેલું જૂથ, એ આજની તારીખ સુધી મળેલો સૂર્યપ્રકાશના સંસર્ગ અને વલ્કુટીય ધૂંધળાપણાને સાંકળતો સૌથી મજબૂત પુરાવો છે. જો કે, તેના પછી તરત વેસ્ટ ઈન્ડીઝના બિઅવર ડેમ ખાતે કરાયેલો વસતિ-આધારિત અભ્યાસ સૂચવે છે કે આ જોખમ કદાચ પુરુષો પૂરતું મર્યાદિત હોય. બિઅવર ડેમ અભ્યાસમાં, પુરુષો કરતાં સ્ત્રીઓ સૂર્યપ્રકાશના ઓછા સંસર્ગમાં હતી, અને છતાં તેની સાથે કોઈ સંબંધ જણાયો નહોતો.<ref>{{cite journal |author=Cruickshanks KJ, Klein BE, Klein R |title=Ultraviolet light exposure and lens opacities: the Beaver Dam Eye Study |journal=Am J Public Health |volume=82 |issue=12 |pages=1658–62 |year=1992 |month=December |pmid=1456342 |pmc=1694542 |url=http://www.ajph.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=1456342 |doi=10.2105/AJPH.82.12.1658}}</ref> વધુમાં, સૂર્યપ્રકાશના સંસર્ગથી આફ્રિકી અમેરિકનોમાં મોતિયાના જોખમ અંગે કોઈ કડીરૂપ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી, અને એ સાચું છે કે આંખના અન્ય રોગોમાં વિવિધ વંશીય સમુદાયો અનુસાર જુદા જુદા રોગો જોવા મળે છે, અને શ્વેતોની સરખામણીમાં આફ્રિકી અમેરિકનોમાં વલ્કુટીય અસ્પષ્ટતા/ધૂંધળાપણું વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.<ref>{{cite journal |author=West SK, Muñoz B, Schein OD, Duncan DD, Rubin GS |title=Racial differences in lens opacities: the Salisbury Eye Evaluation (SEE) project |journal=Am. J. Epidemiol. |volume=148 |issue=11 |pages=1033–9 |year=1998 |month=December |pmid=9850124 |url=http://aje.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9850124}}</ref><ref>{{cite journal |author=Leske MC, Connell AM, Wu SY, Hyman L, Schachat A |title=Prevalence of lens opacities in the Barbados Eye Study |journal=Arch. Ophthalmol. |volume=115 |issue=1 |pages=105–11 |year=1997 |month=January |pmid=9006434 |url=http://archopht.ama-assn.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=9006434 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 4. '''અધોમંડળીય ઓઝોનમાં વધારો''' -- સપાટી પર વધુ નીલાતીત કિરણો પહોંચવાથી [[અધોમંડળીય]] ઓઝોનમાં વધારો થાય છે. તેના તીવ્ર [[ઓકિસડન્ટ]] ગુણધર્મોના કારણે ઓઝોન વિષકારક હોવાથી ભૂમિગત સ્તર ધરાવતો ઓઝોન સામાન્ય રીતે આરોગ્ય માટે હાનિકર્તા ગણવામાં આવે છે. અત્યારે, ભૂમિગત સ્તરનો ઓઝોન મુખ્યત્વે વાહનોમાં [[દહન]]ને કારણે નીકળતા ધુમાડા/વાયુઓ સાથે નીલાતીત કિરણોની પ્રક્રિયા થવાથી પેદા થાય છે.{{Citation needed|date=March 2008}} ====પાક પર અસરો==== નીલાતીત કિરણોના વધારાની અસર પાક પર પણ થશે એવું અનુમાન છે. [[ડાંગર]] જેવી, આર્થિક રીતે મહત્ત્વની ગણાતી અનેક વનસ્પતિઓ, [[નાઈટ્રોજન]]ના સ્થિરીકરણ માટે તેમનાં મૂળ પર વસતા [[સાયનોબૅકટેરિયા]] પર આધારિત હોય છે. આ સાયનોબૅકટેરિયા નીલાતીત કિરણો પ્રત્યે સંવેદનશીલ છે અને તેના વધારાથી ચોક્કસ તેમના પર અસર થશે.<ref>{{cite journal |author = R. P. Sinha |coauthors = S. C. Singh and D.-P. Häder |title = Photoecophysiology of cyanobacteria |year = 1999 |journal = Journal of Photochemistry and Photobiology |volume = 3 |pages = 91–101}}</ref> ==જાહેર નીતિ== [[File:Future ozone layer concentrations.jpg|thumb|જો કલોરોફલુરોકાર્બનોને પ્રતિબંધિત ન કરવામાં આવ્યા હોત તો ઊર્ધ્વમંડળીય ઓઝોન સંકેન્દ્રરણ અંગે નાસા(NASA)નાં અનુમાનો.]] સીએફસી(CFCs)થી ઓઝોન સ્તરને કેટલું નુકસાન પહોંચ્યું છે તેનો પૂરો અંદાજો આવી શકયો નથી અને દાયકાઓ સુધી આવશે પણ નહીં; છતાં, (ઉપર વર્ણવ્યું છે તેમ) ઓઝન સ્તંભમાં આવેલો નોંધનીય ઘટાડો ધ્યાનમાં આવી ચૂકયો છે. [[યુ.એસ. નેશનલ એકેડમી ઓફ સાયન્સેસ]] રજૂ કરેલા 1976ના અહેવાલ પછી, વિશ્વસનીય વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓ ઓઝોન અવક્ષયની અવધારણાને ટેકો આપે છે એવો નિષ્કર્ષ કાઢવામાં આવ્યો હતો, અને યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ, કૅનેડા, સ્વિડન, અને નોર્વે સહિતાના કેટલાક દેશોએ એરોસોલ છંટકાવ કૅનમાં સીએફસીના ઉપયોગને સદંતર કાઢી નાખવા પગલાં લેવા તૈયાર થયા હતા. એ વખતે આ પગલાને એક વધુ સર્વાંગી નિયમન નીતિ તરફના પહેલા પગલા તરીકે વ્યાપક રીતે આવકારવામાં આવ્યું હતું, પણ એ પછીનાં વર્ષોમાં ખાસ તો રાજકીય પરિબળો (હૅલોકાર્બન ઉદ્યોગ તરફથી ચાલુ રહેલો પ્રતિકાર અને રેગનના વહીવટીકાળના પહેલા બે વર્ષો દરમ્યાન પર્યાવરણ નિયમન બાબતેના અભિગમમાં આવેલો સામાન્ય બદલાવ) અને તેની સાથે વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ (નેશનલ એકેડમી દ્વારા તે પછી તરત થયેલા મૂલ્યાંકનો એવું સૂચવતાં હતાં કે ઓઝોન અવક્ષય બાબતેના પહેલાંનાં અનુમાનો અતિશયોકિતભર્યાં હતાં) જોડાવાથી આ દિશામાં પ્રગતિ ઘણી ધીમી રહી હતી. 1978માં યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સે એરોસોલ કૅનમાં સીએફસી(CFCs)ના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ લાદ્યો. એરોસોલ છંટકાવમાં સીએફસી પર પ્રતિબંધ મૂકવાના પ્રસ્તાવને યુરોપિયન સમુદાયે ફગાવ્યો, અને યુ.એસ.માં તાપહારકો (રેફ્રિજન્ટસ) તરીકે અને સર્કિટ બોર્ડ સાફ કરવા માટે સીએફસીનો ઉપયોગ ચાલુ રહ્યો. યુ.એસ. દ્વારા એરોસોલ પ્રતિબંધિત થયા પછી વૈશ્વિક ધોરણે સીએફસીનું ઉત્પાદન ઝડપથી ઘટયું, પણ 1986 સુધીમાં તે ફરીથી પાછું લગભગ તેના 1976ના સ્તર સુધી પહોંચી ગયું. 1980માં, [[દુપોન્ટે]] હૅલોકાર્બન વિકલ્પો અંગેના પોતાના સંશોધન કાર્યક્રમ પર પણ પૂર્ણવિરામ મૂકયું. 1983માં જયારે [[યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ એન્વાયર્મેન્ટ પ્રોટેકશન એજન્સી]]ના વહીવટકર્તા તરીકે [[એન એમ. બુરફોર્ડ]]ના સ્થાને [[વિલિયમ રકેલશાઉસ]] આવ્યા ત્યારથી યુ.એસ. સરકારના અભિગમમાં ફરીથી બદલાવ આવવો શરૂ થયો. રકેલશાઉસ અને તેમના અનુગામી, લી થોમસના કાર્યકાળ દરમ્યાન, ઈપીએ(EPA)એ હૅલોકાર્બન નિયમન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય અભિગમ/નીતિ ઘડવા માટે ભાર મૂકયો. 1985માં 20 દેશોએ, જેમાં મુખ્ય સીએફસી ઉત્પાદકો પણ સામેલ હતા, [[ઓઝોન સ્તર સંરક્ષણ માટે વિએના કન્વેશન]] પર હસ્તાક્ષર કર્યા, જેના કારણે ઓઝોન અવક્ષય માટે જવાબદાર પદાર્થો અંગેના આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમનો માટે વાટઘાટની ભૂમિકા ઊભી થઈ. એ જ વર્ષે, એન્ટાર્કટિક ઓઝોન છિદ્રની શોધની ઘોષણા થઈ, પરિણામે આ વિષયમાં લોકોનો રસ ફરીથી સજીવન થયો. 1987માં, 43 દેશોના પ્રતિનિધિઓએ [[મોન્ટ્રેલ પ્રોટોકોલ]] પર હસ્તાક્ષર કર્યા. દરમ્યાનમાં, હૅલોકાર્બન ઉદ્યોગોએ પણ પોતાનો મત બદલ્યો અને સીએફસી ઉત્પાદનને મર્યાદિત કરતા પ્રોટોકોલને ટેકો આપવો શરૂ કર્યો. આમ થવા પાછળનાં અંશતઃ કારણો યુએન પર્યાવરણ કાર્યક્રમના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ ડૉ. મોસ્તફા તોલ્બા સમજાવે છે, જેમના શબ્દો ધ [[ન્યૂ સાયન્ટિસ]]ની 30 જૂન 1990ની આવૃત્તિમાં ટાંકવામાં આવ્યા છે, "...1987માં રાસાયણિક ઉદ્યોગે મોન્ટ્રેલ પ્રોટોકોલને ટેકો આપ્યો કારણ કે તેમાં આખા વિશ્વમાંથી સીએફસીને, જે હવે પેટન્ટ (માલિકીહક્ક) દ્વારા સંરક્ષિત નથી (રહી), તબક્કાવાર કાઢવાનું આયોજન હતું. આમ થવાથી કંપનીઓને સામે નવાં, વધુ નફાકારક સંયોજનો વેચવાની પણ સરખી તક મળતી હતી."<ref name="greenpeace-ozone">{{Cite web |url=http://archive.greenpeace.org/ozone/greenfreeze/moral97/6dupont.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-22 |archive-date=2012-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406093303/http://archive.greenpeace.org/ozone/greenfreeze/moral97/6dupont.html |url-status=dead }}</ref><ref name="greenpeace-ozone"/> મોન્ટ્રેલ ખાતે, સહભાગીઓ સીએફસીના ઉત્પાદનને 1986ના સ્તર પર ટકાવી રાખવા અને 1999 સુધીમાં 50% જેટલું ઉત્પાદન ઘટાડવા માટે સહમત થયા હતા. એન્ટાર્કટિક પર ગયેલા શ્રેણીબદ્ધ અભિયાનોએ ઓઝોન છિદ્ર ખરેખર માનવસર્જિત ઓર્ગનોહેલોજન્સમાંથી છૂટા પડેલા કલોરિન અને બ્રોમિનસના કારણે સર્જાય છે તેના પૂરતા પ્રતીતિજનક પુરાવાઓ આપ્યા પછી, 1990માં લંડન ખાતે મળેલી એક બેઠકમાં મોન્ટ્રેલ પ્રોટોકોલને વધુ સશકત બનાવવામાં આવ્યો. સહભાગીઓ 2000 સુધીમાં સીએફસી અને હેલોન્સને સમગ્રપણે (સિવાય કે ખૂબ ઓછી માત્રામાં, જે [[અસ્થમા ઈનહેલર્સ]] જેવા અમુક "આવશ્યક" ઉપયોગો માટે હોય)કાઢી નાખવા સહમત થયા. કોપનહેગન ખાતે મળેલી 1992ની બેઠકમાં, આ દૂર કરવાની તારીખ આગોતરી કરી 1996 ઠરાવવામાં આવી. અમુક અંશે, સીએફસીના સ્થાને ઓછા હાનિકર્તા એવા હાઈડ્રો-કલોરો-ફલુરો-કાર્બન્સ ([[HCFC]]s) આવ્યા છે, અલબત્ત HCFCs માટે પણ આશંકા તો રહે જ છે. કેટલીક પ્રક્રિયાઓમાં, સીએફસીના સ્થાને હાઈડ્રો-ફલુરો-કાર્બન્સ ([[HFC]]s) વાપરવામાં આવ્યા છે. HFCs, કલોરિન કે બ્રોમિન ધરાવતા નથી, એટલે તે ઓઝોન અવક્ષય માટે કારણભૂત બનતા નથી, છતાં તે બળવાન ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ તો છે જ. તેના સૌથી જાણીતાં સંયોજનો કદાચ HFC-134a ([[R-134a]]) છે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ઓટોમોબાઈલ વાતાનુકૂલનોમાં સીએફસી-12([[R-12]])ના સ્થાને તેમનો મોટા પાયે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. પ્રયોગશાળાના પૃથક્કરણો અનુસાર ("આવશ્યક" ઉપયોગમાં) ઓઝોન અવક્ષય માટે કારણભૂત તત્ત્વોની જગ્યાએ વિવિધ અન્ય પ્રવાહી દ્રાવ્ય વાપરી શકાય છે.<ref>[http://www.norden.org/pub/ebook/2003-516.pdf ઓઝોન અવક્ષયકારી તત્ત્વોનો પ્રયોગશાળામાં ઉપયોગ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227052412/http://www.norden.org/pub/ebook/2003-516.pdf |date=2008-02-27 }}[http://www.norden.org/pub/ebook/2003-516.pdf તેમાનોર્ડ (TemaNord) 516/2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227052412/http://www.norden.org/pub/ebook/2003-516.pdf |date=2008-02-27 }}</ref> રિચાર્ડ બેનેડીક કૃત ''ઓઝોન ડિપ્લોમસી'' , (હાવર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ, 1991) વાટાઘાટોની પ્રક્રિયા મોન્ટ્રેલ પ્રોટોકોલ સુધી કેવી રીતે પહોંચી તેનું વિગતવાર વૃત્તાન્ત આપે છે. [http://sciencepolicy.colorado.edu/admin/publication_files/1997.11.pdf પેઈલ્કે અને બેટસિલ] સીએફસી દ્વારા ઓઝોન અવક્ષય અંગેના ઊગતા વિજ્ઞાનને શરૂઆતમાં યુ.એસ. સરકારે આપેલા પ્રતિભાવોની વિસ્તીર્ણ સમાલોચના પૂરી પાડે છે. ==ઓઝોન અવક્ષયનું ભવિષ્ય== [[File:Ozone cfc trends.png|thumb|250px|ઓઝોન-અવક્ષયકારી વાયુઓનાં વલણો.]] મોન્ટ્રેલ પ્રોટોકોલના સ્વીકાર અને દઢીકરણના કારણે વાતાવરણમાં સીએફસી ફેંકાવાના જથ્થામાં ઘટાડો નોંધાયો છે, સૌથી નોંધપાત્ર સંયોજનોનું વાતાવરણીય સંકેન્દ્રીકરણ ઘટી રહ્યું છે. આ તત્ત્વો વાતાવરણમાંથી ધીમે ધીમે દૂર થઈ રહ્યા છે - વાતાવરણમાં ઈફેકિટવ ઈકવીવેલન્ટ કલોરિન(EECl)નું સ્તર, જે ૧૯૯૪માં જે ટોચ પર હતું, તે 2008 સુધીમાં 10% જેટલું ઘટયું છે. 2015 સુધીમાં, એન્ટાર્કટિક ઓઝોન છિદ્ર ૨૫માંથી 10 લાખ કિમી² જેટલું ઓછું થશે (ન્યૂમૅન ''et al.'' , 2004) એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે; પણ એન્ટાર્કટિક ઓઝોન સ્તરની સંપૂર્ણ સામાન્ય સ્થિતિ વર્ષ 2050 સુધીમાં કે તે પછી થાય તેવું ધારવામાં આવતું નથી. અત્યાર સુધી થયેલું કાર્ય એવું સૂચવે છે કે સુધારાની શોધી શકાય તેવી (અને આંકડાકીય રીતે નોંધપાત્ર એવી) સ્થિતિ લગભગ 2024 સુધી નહીં આવે, અને ઓઝોન સ્તરો લગભગ છેક 2068માં 1980 જેવી સારી સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરશે.<ref> {{cite journal | journal = Geophysical Research Letters | volume= 33 | pages = L12814 | year= 2006 | doi = 10.1029/2005GL025232 | title = When will the Antarctic ozone hole recover? | author = Newman, P. A., Nash, E. R., Kawa, S. R., Montzka, S. A. and Schauffler, S. M}}</ref> [[બ્રોમિન]]-ધરાવતાં રસાયણોમાં થયેલો ઘટાડો પણ ઓઝોન-અવક્ષયકારક રસાયણોમાં થયેલા ઘટાડા માટે નોંધપાત્ર પ્રભાવક રહ્યો હતો. વાતાવરણમાંના [[મિથિલિન બ્રોમાઈડ]] (CH₃Br) માટે સારા એવા કુદરતી સ્રોતો અસ્તિત્વ ધરાવે છે એવું આ માહિતી સૂચવે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.wmo.ch/web/arep/reports/ozone_2002/06_chapter1.pdf |title=વર્લ્ડ મીટિરિઓલૉજિકલ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WMO) |access-date=2010-03-22 |archive-date=2007-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070124154637/http://www.wmo.ch/web/arep/reports/ozone_2002/06_chapter1.pdf |url-status=dead }}</ref>. સીએફસીનું નિષ્કાસન એટલે મોન્ટ્રેલ પ્રોટોકોલ હેઠળ જેને નથી આવરવામાં આવ્યો તે [[નાઈટ્રસ ઓકસાઈડ]] (N₂O), હવે ઓઝોન અવક્ષયકારક તરીકે સૌથી વધુ વાતાવરણમાં ધકેલાતું તત્ત્વ બન્યો છે અને સમગ્ર 21મી સદી સુધી તે એમ બની રહેશે એવું ધારવામાં આવે છે.<ref>[http://www.noaanews.noaa.gov/stories2009/20090827_ozone.html અભ્યાસ દર્શાવે છે કે નાઈટ્રસ ઓકસાઈડ હવે ટોચનું ઓઝોન-અવક્ષયકારી ઉત્સર્જન, NOAA, ઑગસ્ટ 27, 2009]</ref> 2004નું ઓઝોન છિદ્ર નવેમ્બર 2004માં પૂરું થયું, તે દરમ્યાન એન્ટાર્કટિકના નીચલા ઊર્ધ્વમંડળમાં દૈનિક લઘુત્તમ ઊર્ધ્વમંડળીય તાપમાનો એ સ્તર સુધી વધ્યા કે જે ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળના વાદળાંઓ (PSCs) રચાવા માટે પૂરતાં હૂંફાળા હતા, અને આ ફેરફાર સૌથી તાજેતરનાં વર્ષો કરતાં 2થી 3 અઠવાડિયાં વહેલો ઘટ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.wmo.ch/web/arep/04/bulletin_7_2004.pdf |title=વર્લ્ડ મીટિરિઓલૉજિકલ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WMO) |access-date=2010-03-22 |archive-date=2007-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070124154226/http://www.wmo.ch/web/arep/04/bulletin_7_2004.pdf |url-status=dead }}</ref> ઊર્ધ્વમંડળમાં 2005નો આર્કટિક શિયાળો અત્યંત ઠંડો હતો; ઉચ્ચ-અક્ષાંશોના અનેક વિસ્તારો પર વિપુલ માત્રામાં ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળનાં વાદળાંઓ મોજૂદ હતાં, જે ઉપલા ઊર્ધ્વમંડળમાં ફેબ્રુઆરી દરમ્યાન શરૂ થયેલી અને માર્ચમાં આખા આર્કટિક ઊર્ધ્વમંડળમાં ફરી વળેલી એક મોટી હૂંફાળી ઘટનાએ છેવટે વિખેરી ન નાખ્યા ત્યાં સુધી આવી જ સ્થિતિ રહી હતી. આર્કટિક વિસ્તારના કદમાં 2004-2005માં કુલ ઓઝોનમાં વિલક્ષણ ઘટાડો એ 1997 પછી અન્ય બીજા કોઈ પણ વર્ષ કરતાં વધારે હતો. 2004-2005ના આર્કટિક વિસ્તારના શિયાળામાં કુલ ઓઝોન મૂલ્યોમાં આવેલો અનિયમિત ઘટાડો બની રહેવાના કારણે ઊર્ધ્વમંડળીય તાપમાનો અત્યંત નીચા બન્યા હતા અને ઓઝોન વિઘટન માટે અનુકૂળ વાયુશાસ્ત્રીય પરિસ્થિતિઓ નિર્માઈ હતી, જેમાં ઊર્ધ્વમંડળમાં ઓઝોન વિનાશક રસાયણોની ચાલુ રહેલી હાજરી ઉમેરાઈ હતી.<ref>[http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/stratosphere/winter_bulletins/nh_04-05/index.html CPC—ઊર્ધ્વમંડળઃ શિયાળુ બુલેટિનો]</ref> ઓઝોન સમસ્યાઓનો 2005નો [[આઈપીસીસી]](IPCC) સારાંશ અનુસાર નિરીક્ષણો અને આદર્શ ગણતરીઓ એવું સૂચવે છે કે ઓઝોન અવક્ષયની એકંદર વૈશ્વિક માત્રા હવે લગભગ સ્થિર બની છે. અલબત્ત દર વર્ષે ઓઝોનમાં નોંધપાત્ર બદલાવ આવશે તેવું ધારવામાં આવે છે, મોન્ટ્રેલ પ્રોટોકોલનું સંપૂર્ણ પાલન થશે એવું ધારીને, ઓઝોન-અવક્ષયકારક તત્ત્વોનું સંકેન્દ્રીકરણ ઘટશે અને તેથી આવતા દાયકાઓમાં જયાં અવક્ષય સૌથી વધુ છે તેવા ધ્રુવીય વિસ્તારો સહિતના વિસ્તારોમાં ઓઝોન સ્તરમાં સુધારો આવવો શરૂ થશે તેવું અપેક્ષિત છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.ipcc.ch/pdf/special-reports/sroc/sroc_spm.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2010-03-22 |archive-date=2011-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601231138/http://www.ipcc.ch/pdf/special-reports/sroc/sroc_spm.pdf |url-status=dead }}</ref> 2006ના આર્કટિક શિયાળા દરમ્યાન, જાન્યુઆરીના ઉત્તરાર્ધ સુધી તાપમાન તેની લાંબા-ગાળાની સરેરાશ સાથે ઘણું સુસંગત બની રહ્યું, જો કે તેનો લઘુત્તમ આંક મોટા ભાગે ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળનાં વાદળાંઓ પેદા કરવા માટે પૂરતો ઠંડો હતો. જાન્યુઆરીના છેલ્લા અઠવાડિયામાં, એક મોટી હૂંફાળી ઘટનાએ તાપમાનને સામાન્ય આંક કરતાં પણ ઉપર લાવી મૂકયું - ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળીય વાદળાંઓ માટે ઘણું વધુ ગરમ એવું વાતાવરણ. માર્ચમાં તાપમાન ફરીથી પાછું સામાન્યની નજીક જેટલું નીચું ઊતર્યું ત્યાં સુધીમાં, ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળીય વાદળાંઓ બની શકે-રહી શકે તેના કરતાં ઘણો ઊંચો મોસમી બદલાવ આવી ગયો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://code916.gsfc.nasa.gov/Data_services/met/ann_data.html |title=ઉપલબ્ધ વાર્ષિક NCEP માહિતી |access-date=2010-03-22 |archive-date=2009-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327191829/http://code916.gsfc.nasa.gov/Data_services/met/ann_data.html |url-status=dead }}</ref> ઉપગ્રહના સાધન-દ્વારા-બનાવાયેલા પ્રાથમિક ઓઝોન નકશાઓ દર્શાવતાં હતા કે અમુક ઊંચી ઓઝોન ઘટનાઓ ઘટવા છતાં, સમગ્ર ઉત્તર અર્ધગોળાર્ધની લાંબા-ગાળાની સરેરાશ કરતાં મોસમી ઓઝોન સહેજ નીચો રહ્યો હતો.<ref>{{Cite web |url=http://es-ee.tor.ec.gc.ca/cgi-bin/dailyMaps |title=ઓઝોન નકશાઓ, વ્યકિતગત સ્રોતો પસંદ કરો |access-date=2010-03-22 |archive-date=2007-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630110101/http://es-ee.tor.ec.gc.ca/cgi-bin/dailyMaps |url-status=dead }}</ref> માર્ચ 2006 દરમ્યાન, 60° ઉત્તર અક્ષાંશનો આર્કટિક ઊર્ધ્વમંડળ પોલવર્ડ, 17 માર્ચથી 19 માર્ચના ત્રણ દિવસના ગાળા સિવાય અનિયમિત નીચા ઓઝોન વિસ્તારોથી મુકત રહ્યો હતો, એ ત્રણ દિવસ દરમ્યાન ગ્રીનલૅન્ડથી સ્કાન્ડિનાવિયા સુધીના ઉત્તર એટલાન્ટિક વિસ્તારના અમુકમાં કુલ ઓઝોન આવરણ 300 ડીયુ કરતાં નીચું પડી ગયું હતું.<ref>[http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/stratosphere/sbuv2to/archive/nh Index of /products/stratosphere/sbuv2to/archive/nh]</ref> લગભગ 20 ઑગસ્ટ 2006 સુધી, 220 ડીયુ કરતાં પણ કુલ ઓઝોન સ્તંભ ઓછો હોય (ઓઝોન છિદ્રની સીમા માટેની સ્વીકૃત વ્યાખ્યા) તેવો વિસ્તાર પ્રમાણમાં ઘણો નાનો હતો. ત્યારપછી ઓઝોન છિદ્રનો વિસ્તાર ઝડપથી વધ્યો છે, અને 24 સપ્ટેમ્બરના તે 29 મિલિયન કિમી²ની ટોચે પહોંચ્યો હતો. ઑકટોબર 2006માં [[નાસા]](NASA)એ અહેવાલ આપ્યો કે તે વર્ષનું ઓઝોન છિદ્ર 7 સપ્ટેમ્બર અને 13 ઑકટોબર 2006ની વચ્ચે 26 મિલિયન કિમી²ની દૈનિક સરેરાશ સાથે વિસ્તરવાનો નવો વિક્રમ સ્થાપી રહ્યું છે; 8 ઑકટોબરના કુલ ઓઝોનની જાડાઈ 85 ડીયુ જેટલી ઓછી થઈ ગઈ હતી. આ બંને ઘટનાઓને સાથે જોઈએ તો, ઓઝોનના નોંધેલા ઇતિહાસમાં 2006ના વર્ષે સૌથી ખરાબ સ્તરનો અવક્ષય જોયો હતો. સર્વગ્રાહી નોંધણી 1979માં શરૂ થઈ હોવાથી આ અવક્ષયે એન્ટાર્કટિક પરના તાપમાનને નોંધાયેલા તાપમાનોમાં સૌથી નીચું તાપમાન બતાવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |url=http://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/ |title=ઓઝોન છિદ્ર ઘડિયાળ |access-date=2010-03-22 |archive-date=2009-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218212230/http://ozonewatch.gsfc.nasa.gov/ |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.theregister.co.uk/2006/10/03/ozone_depletion</ref> ઑકટોબર 2008ના [[ઈકવાડોરિયન સ્પેસ એજન્સી]]એ હિપેરિઅન (HIPERION) નામનો અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યો, જે 10 ઉપગ્રહો અને આખા વિશ્વમાં પથરાયેલા તેમના પોતાના સહિત બીજા ડઝનેક ભૂમિગત સંસાધનો થકી મેળવેલી છેલ્લાં 28 વર્ષોની માહિતી પરનો અભ્યાસ હતો, આ અભ્યાસ પરથી તેમણે શોધી કાઢ્યું કે વિષુવવૃત્તીય અક્ષાંશો પર પહોંચતા નીલાતીત કિરણો ધાર્યા કરતાં ઘણા વધુ પ્રમાણમાં પહોંચે છે, બહુ વસતિ ધરાવતાં કેટલાંક શહેરોમાં તો તે 24 યુવીઆઈ (UVI) સુધી પહોંચે છે, [[વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા]](WHO)એ માન્ય કરેલ [[યુવી સૂચકાંક]] 11ને મહત્તમ અને સ્વાસ્થ્ય માટે મોટા જોખમરૂપ આંક ગણે છે. આ અહેવાલમાં અપાયેલા નિષ્કર્ષ અનુસાર પૃથ્વીના મધ્ય અક્ષાંશોની આસપાસનો ઓઝોન અવક્ષય આ વિસ્તારની વિશાળ વસતિ માટે કયારનો જોખમરૂપ બની ચૂકયો છે. પાછળથી, કોનિડા નામ પેરુવિઅન સ્પેસ એજન્સીએ પોતાની રીતે અભ્યાસ હાથ ધર્યો, અને તેને પણ લગભગ ઈકવાડોરિયન અભ્યાસ જેવાં સરખાં જ તથ્યો મળ્યાં. એન્ટાર્કટિક ઓઝોન છિદ્ર દાયકાઓ સુધી ચાલુ રહેશે એવું ધારવામાં આવે છે. 2020 સુધીમાં એન્ટાર્કટિકા પરના નીચલા ઊર્ધ્વમંડળમાં ઓઝોનનું સંકેન્દ્રીકરણ 5%-10% જેટલું વધશે અને 2060–2075માં, એટલે કે પહેલાંનાં અનુમાનો કરતાં 10–25 વર્ષ પછી, 1980 પૂર્વેની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરશે. વાતાવરણમાંના ઓઝોન અવક્ષયકારક તત્ત્વોના પુનઃ અંદાજના કારણે - અને વિકાસશીલ દેશોમાં ભવિષ્યમાં થનારા ઉપયોગને ધ્યાનમાં લઈને આ અનુમાન બાંધવામાં આવ્યું છે. ઓઝોન અવક્ષયને વકરાવતું બીજું એક પરિબળ છે પવનની બદલાતી ભાતના કારણે ઊર્ધ્વમંડળમાંથી નાઈટ્રોજન ઓકસાઈડની નીચે તારવી લાવતી પ્રક્રિયા.<ref>{{Cite web |url=http://www.newswire.ca/en/releases/archive/October2006/06/c5891.html |title=CNW ગ્રૂપ {{!}} કૅનેડિયન સ્પેસ એજન્સી {{!}} કૅનેડાનો SCISAT ઉપગ્રહ 2006નો ઓઝોન-સ્તર અવક્ષય સમજાવે છે |access-date=2010-03-22 |archive-date=2008-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080111005300/http://www.newswire.ca/en/releases/archive/October2006/06/c5891.html |url-status=dead }}</ref> ==સંશોધનનો ઇતિહાસ== 1930માં [[સિડની ચાપમૅને]] પૃથ્વીના ઊર્ધ્વમંડળમાં ઓઝોન સ્તર બનાવતી પાયાની ભૌતિક અને રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ શોધી કાઢી હતી. [[ઓઝોન-ઑકિસજન ચક્ર]] લેખમાં તેની ચર્ચા થઈ છે - ટૂંકમાં ફરીથી જોઈએ તો, ટૂંકી-તરંગલંબાઈ ધરાવતાં નીલાતીત કિરણો ઑકિસજન(O₂)ના અણુને બે ઑકિસજન (O) પરમાણુમાં છૂટા પાડે છે, અને પછી તે બીજા ઑકિસજન અણુ સાથે જોડાઈને ઓઝોન બનાવે છે. જયારે એક ઑકિસજનનો અણુ અને એક ઓઝોનનો પરમાણુ "ફરીથી જોડાઈને" બે ઑકિસજનના અણુમાં રૂપાંતર પામે છે, એટલે કે O + O₃ → 2O₂, ત્યારે ઓઝોન દૂર થાય છે. 1950ના દાયકામાં, ડેવિડ બેટ્સ અને માર્સેલ નિકોલેટે વિવિધ મુકત મૂળદ્રવ્યો, ખાસ કરીને હાઈડ્રોકિસલ (OH) અને નાઈટ્રિક ઑકસાઈડ (NO), આ ફરીથી જોડાવાની પ્રતિક્રિયામાં ઉત્પ્રેરક બની શકે છે અને તેથી ઓઝોનના એકંદર જથ્થામાં ઘટાડો કરે છે, એ અંગેના પુરાવા રજૂ કર્યા. આ મુકત મૂળદ્રવ્યો ઊર્ધ્વમંડળમાં હાજર હતા, અને તેથી તેમને કુદરતી સમતુલાના હિસ્સા રૂપ ગણવામાં આવ્યા - પરંતુ તેમની ગેરહાજરીમાં, ઓઝોનનું સ્તર અત્યારે છે તેના કરતાં બમણું જાડું હોય એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે. 1970માં પ્રો. [[પોલ ક્રુત્ઝેને]] ધ્યાન દોર્યું કે વાતાવરણમાં ધકેલાતો ''નાઈટ્રસ'' ઑકસાઈડ (N₂O), એ ભૂમિગત બૅકટેરિયા દ્વારા પેદા થતો સ્થિર, દીધાર્યુ વાયુ છે, જે પૃથ્વીની સપાટી પરથી ઊર્ધ્વમંડળમાં ''નાઈટ્રિક'' ઑકસાઈડ(NO)ની માત્રાને અસર પહોંચાડી શકે છે. ક્રુત્ઝેને બતાવ્યું કે નાઈટ્રસ ઑકસાઈડ ઊર્ધ્વમંડળમાં પહોંચવા પૂરતું લાંબું આયુષ્ય ધરાવે છે, પછી ત્યાં તે NOમાં રૂપાંતરિત થાય છે. ક્રુત્ઝને નોંધ્યું કે [[ખાતરો]]નો વધતા ઉપયોગના કારણે કુદરતી ભૂમિકા કરતાં વધુ નાઈટ્રસ ઑકસાઈડ વાતાવરણમાં ધકેલાતો હોઈ શકે, જેના પરિણામે પછી ઊર્ધ્વમંડળમાં NOના જથ્થામાં વધારો થતો હોઈ શકે. આમ માણસની ગતિવિધિઓ ઊર્ધ્વમંડળમાંના ઓઝોન સ્તરને અસર કરી શકે છે. તે પછીના વર્ષે, ક્રુત્ઝેને અને હારોલ્ડ જહોનસ્ટોને (સ્વતંત્રપણે) સૂચવ્યું કે નીચલા ઊર્ધ્વમંડળમાં ઉડ્ડયન કરતા [[સુપર્સોનિક]] [[ઍરક્રાફટ]]માંથી બિલકુલ ધુમાડો ન નીકળતો હોય તો પણ તે ઓઝોન સ્તરમાં અવક્ષય કરી શકે છે. ===રોવલૅન્ડ-મોલિના અવધારણા=== 1974માં ઈરવિન ખાતે કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટીમાં રસાયણશાસ્ત્રના પ્રોફેસર, [[ફ્રાન્ક શેરવુડ રોવલૅન્ડ]], અને તેમના પોસ્ટડૉકટરલ સહકાર્યકર્તા [[મારિયો જે. મોલિના]]એ સૂચવ્યું કે સીએફસી ([[CFC]]s) જેવા દીધાર્યુ જૈવિક હેલોજન સંયોજનો પણ કદાચ ક્રુત્ઝેને જે નાઈટ્રસ ઑકસાઈડ માટે વર્ણવ્યું તેવી રીતે જ વર્તતા હોય તેમ બની શકે છે. [[જેમ્સ લવલોકે]] ([[ગૈયા અવધારણા]]ના રચયિતા તરીકે લોકપ્રિય રીતે જાણીતા) 1971માં દક્ષિણ અટલાન્ટિકની વહાણની મુસાફરી દરમ્યાન ત્યારે તાજેતરમાં જ શોધ્યું હતું કે લગભગ તમામ સીએફસી સંયોજનો 1930માં તેમનું અન્વેષણ અને બનાવટ થઈ ત્યારથી અત્યાર સુધી વાતાવરણમાં મોજૂદ છે. મોલિના અને રોવલૅન્ડે તારણ આપ્યું કે N₂Oની જેમ, સીએફસી પણ ઊર્ધ્વમંડળમાં પહોંચે છે, જયાં નીલાતીત કિરણો તેમનું વિઘટન કરે છે અને Cl અણુઓ મુકત બને છે. (એક વર્ષ પહેલાં, મિશિગન યુનિવર્સિટી ખાતે રિચાર્ડ સ્ટોલારસ્કી અને [[રાલ્ફ સિસેરોને]], ઓઝોનના નાશ માટે Cl એ NO કરતાં પણ વધુ કાર્યક્ષમ ઉત્પ્રેરક છે એ દર્શાવ્યું હતું. હાવર્ડ યુનિવર્સિટીના માઈકલ મૅકઈલરોય અને સ્ટીવન વોફસી પણ એ જ તારણ પર પહોંચ્યા હતા. જો કે, એક પણ જૂથને સીએફસી એ ઊર્ધ્વમંડળમાં કલોરિનનો સંભવતઃ મોટો સ્રોત હોઈ શકે એવો ખ્યાલ આવ્યો નહોતો - તેના બદલે, તેઓ સ્પેસ શટલમાંથી બહાર ધકેલાતા HClની સંભવતઃ અસરોની શોધખોળ કરવામાં વ્યસ્ત હતા, જે પ્રમાણમાં ઘણી નાની/ઓછી હતી.) ઍરોસોલ અને [[હેલોકાર્બન]] ઉદ્યોગોના પ્રતિનિધિઓએ રોવલૅન્ડ-મોલિના અવધારણા અંગે તીવ્ર વિવાદ ઊભો કર્યો. [[દુપોન્ત]] મંડળના અધ્યક્ષને ઓઝન અવક્ષયની થિયરી એ "એક કલ્પિત વિજ્ઞાની કથા છે... નકામી વાત છે...સદંતર બકવાસ છે" એમ કહેતાં ટાંકવામાં આવ્યા.<ref name="greenpeace-ozone"></ref> પ્રિસિઝન વાલ્વ કોર્પોરેશનના પ્રમુખ (અને સૌથી પહેલા વ્યવહારુ એરોસોળ સ્પ્રે કૅન વાલ્વનું અન્વેષણ કરનાર [[રોબર્ટ અબ્પ્લાનાલ્પે]] [[કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી ઈરવિન]]ના કુલપતિને રોવલૅન્ડના જાહેર નિવેદનો અંગે ફરિયાદ કરતો પત્ર પણ લખ્યો (રોન, પૃ.56) આ બધા છતાં, માત્ર ત્રણ જ વર્ષમાં રોવલૅન્ડ અને મોલિનાએ કરેલાં મોટાં ભાગનાં પાયાનાં અનુમાનોને પ્રયોગશાળાની માપણીઓ તથા ઊર્ધ્વમંડળના પ્રત્યક્ષ નિરીક્ષણ દ્વારા પુષ્ટિ આપવામાં આવી. આખા ઊર્ધ્વમંડળમાંના સ્રોત વાયુઓના (સીએફસી અને સંબંધિત સંયોજનોના) સંકેન્દ્રીકરણને અને કલોરિન સંગ્રાહક પ્રકારો(HCl અને ClONO₂)ને માપવામાં આવ્યા, અને તેથી સ્પષ્ટ થયું કે સીએફસી એ ખરેખર ઊર્ધ્વમંડળીય કલોરિનનો મુખ્ય સ્રોત હતા, અને જેટલા સીએફસી વાતાવરણમાં ફેંકાય છે લગભગ તે બધા જ સમયાંતરે ઊર્ધ્વમંડળમાં પહોંચે છે. જેમ્સ જી. એન્ડરસન અને તેમના સહયોગીએ, ઊર્ધ્વમંડળમાંના કલોરિન મોનોકસાઈડ(ClO)ની માપણી કરી તે આ બાબતને વધુ સુસ્પષ્ટ કરી આપનારી રહી. ઓઝોન સાથે Clની પ્રતિક્રિયાથી ClO પેદા થાય છે - આ નિરીક્ષણ દર્શાવતું હતું કે ઊર્ધ્વમંડળમાં Cl મૂળદ્રવ્યો તો મોજૂદ છે જ, એટલું જ નહીં પણ તે ખરેખર ઓઝોન વિનાશની પ્રક્રિયામાં સામેલ છે. મૅકઈલ્રોય અને વુફસીએ, રોવલૅન્ડ અને મોલિનાનું કામ આગળ વધારતાં દર્શાવ્યું કે ઓઝોનના નાશ માટે બ્રોમિન અણુઓ, કલોરિન અણુઓ કરતાં વધુ અસરકારક ઉત્પ્રેરક છે અને [[હૅલોન્સ]] તરીકે જાણીતાં, અને અગ્નિશામક ઉપકરણોમાં વ્યાપક રીતે વપરાતા, બ્રોમિનયુકત સજીવ સંયોજનો જ સંભવતઃ ઊર્ધ્વમંડળીય બ્રોમિનનો મોટો સ્રોત છે એવી દલીલ પણ તેમણે રજૂ કરી. 1976માં યુ.એસ. નેશનલ એકેડમી ઓફ સાયન્સિઝે એક અહેવાલ બહાર પાડ્યો જેમાં ઓઝોન અવક્ષય અવધારણાને મજબૂત વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓથી પુષ્ટિ મળી છે એવો નિષ્કર્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. વૈજ્ઞાનિકોએ ગણતરી કરી કે જો 1990 સુધી સીએફસી ઉત્પાદન દર વર્ષે 10%ના દરથી વધવાનું ચાલુ રહ્યું હોય અને પછી સ્થિર થયું હોય, તો 1995 સુધીમાં આ સીએફસીના કારણે વૈશ્વિક ધોરણે ઓઝનમાં 5થી 7%નો ઘટાડો થયો હોવો જોઈએ, અને 2050 સુધીમાં 30થી 50% જેટલો ઘટાડો થાય. યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના પગલાંના પ્રતિસાદમાં 1978માં કૅનેડા અને નોર્વેએ પણ એરોસોલ સ્પ્રે કેનમાં સીએફસીના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકયો. જો કે, અનુગામી સંશોધન, નેશનલ એકેડમીમાં 1979 અને 1984 વચ્ચેના ગાળામાં રજૂ કરાયેલા અહેવાલોનો નિષ્કર્ષ અનુસાર, વૈશ્વિક ઓઝોન ક્ષય અંગેના પહેલાંનાં અનુમાનો ઘણાં અતિશયોકિતભર્યાં હતાં.<ref name="NAS_report">{{cite paper |title=Causes and Effects of Stratospheric Ozone Reduction: An Update |publisher=National Academy of Sciences |date=(1982 and 1983) |url=http://www.nap.edu/openbook.php?isbn=0309032482}}</ref> ક્રુત્ઝેન, મોલિના, અને રોવલૅન્ડને તેમના ઊર્ધ્વમંડળીય ઓઝોન પરના કામ બદલ 1995નું [[રાસાયણશાસ્ત્રમાં નોબલ પ્રાઈઝ]] એનાયત કરવામાં આવ્યું હતું. ===ઓઝોન છિદ્ર=== [[બ્રિટિશ એન્ટાર્કટિક સર્વેક્ષણ]] વિજ્ઞાનીઓ ફારમૅન, ગાર્ડિનેર અને શાન્કલીન દ્વારા એન્ટાર્કટિક પર "ઓઝોન છિદ્ર"ની (મે 1985માં ''[[નેચર]]'' નામના પત્રમાં ઘોષિત થયેલી) શોધ વિજ્ઞાની સમુદાય માટે આઘાત સમી હતી, કારણ કે તેમાં ધ્રુવીય ઓઝોનમાં જોવા મળેલો અવક્ષય કોઈના પણ અનુમાન કરતાં ઘણો વધારે હતો.{{Citation needed|date=March 2008}} એ જ સમય દરમ્યાન [[દક્ષિણ ધ્રુવ]] પર ઓઝોનનો ભારે અવક્ષય દર્શાવતી ઉપગ્રહ માપણીઓ પણ ઉપલબ્ધ બની હતી. જો કે, આ માહિતીને શરૂઆતમાં માહિતી ગુણવત્તા નિયંત્રણ અલ્ગેરિધમે ગેરવાજબી ગણાવીને નકારી કાઢી હતી (તેમણે મૂલ્યો અનપેક્ષિત રીતે નીચાં હોવાથી તેને ભૂલો તરીકે કાઢી નાખી હતી); ''મૂળ સ્થળ'' નાં નિરીક્ષણોમાં ઓઝોન અવક્ષયના પુરાવા અનુસાર કાચી માહિતી પર ફેરપ્રક્રિયા કરવામાં આવી ત્યારે સેટેલાઈટ માહિતીમાં ઓઝોન છિદ્ર જોઈ શકાયું. જયારે સોફટવેરને ફલેગ વિના ફરીથી ચલાવવામાં આવ્યું, ત્યારે છેક 1976 જેટલા જૂના સમયમાં પણ ઓઝોન છિદ્ર જોઈ શકાયું.<ref>[http://www.nas.nasa.gov/About/Education/Ozone/history.html ઓઝોન અવક્ષય, ઇતિહાસ અને રાજકારણ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090306131834/http://www.nas.nasa.gov/About/Education/Ozone/history.html |date=2009-03-06 }} 18 નવેમ્બર 2007 સુધી પ્રવેશિત.</ref> નેશનલ ઓસિનિક એન્ડ એટમોસ્ફેરિક એડમિનિસ્ટ્રેશન (NOAA) ખાતે વાતાવરણ અંગેના રસાયણશાસ્ત્રી [[સુસાન સોલોમોને]] પ્રસ્તાવ મૂકયો કે, એન્ટાર્કટિકના ઠંડા ઊર્ધ્વમંડળમાં ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળીય વાદળાંઓ (PSCs) પર થયેલી રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓના કારણે ઓઝોન-વિનાશક રૂપમાં, મોજૂદ સક્રિય કલોરિનની માત્રામાં આટલો ભારે, અલબત્ત સ્થાનિક અને મોસમી, વધારો થયો હોવો જોઈએ. એન્ટાર્કટિકામાં ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળીય વાદળાં ત્યારે જ બંધાય છે જયારે ત્યાં તાપમાન ખૂબ નીચું હોય, -80 ડિગ્રી [[સે.]] જેટલું નીચું, અને વસંતની શરૂઆતની પરિસ્થિતિમાં રચાતાં હોય છે. આવી પરિસ્થિતિમાં વાદળાંમાંના હિમ સ્ફટિકો, અક્રિય કલોરિન સંયોજનોને ઓઝોન અવક્ષય આસાનીથી કરી શકતાં સક્રિય કલોરિન સંયોજનોમાં રૂપાંતરિત થવા માટે અનુકૂળ સપાટી પૂરી પાડે છે. વધુમાં, એન્ટાર્કટિકામં રચાતું ધ્રુવીય વમળ ખૂબ તંગ હોય છે અને વાદળાંઓની સપાટી પરનાં કરાં પર થતી પ્રતિક્રિયા એ વાતાવરણમાં થતી પ્રતિક્રિયા કરતાં ઘણી વધુ અલગ હોય છે. આ પરિસ્થિતિઓના કારણે એન્ટાર્કટિકામાં ઓઝોન છિદ્ર બને છે. આ અવધારણાને પહેલાં પ્રયોગશાળાની માપણીઓ અને પછી જમીન પરથી અને ઘણી ઊંચાઈના ઍરોપ્લેન પરથી એન્ટાર્કટિકના ઊર્ધ્વમંડળમાંના કલોરિન મોનોકસાઈડ(ClO)-ના ઊંચા સંકેન્દ્રીકરણની પ્રત્યક્ષ માપણીઓ થકી નિર્ણાયક પુષ્ટિ આપવામાં આવી છે.{{Citation needed|date=March 2008}} વૈકલ્પિક અવધારણામાં ઓઝાન છિદ્ર સૌર નીલાતીત કિરણોત્સર્ગમાં ફેરફારો અથવા વાતાવરણીય પરિભ્રમણની ભાતોમાં આવતા બદલાવોને આભારી બતાવવામાં આવે છે, આ અવધારણાઓનું પણ પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું અને તે અસમર્થ જણાઈ હતી.{{Citation needed|date=March 2008}} દરમ્યાનમાં, જમીન-સ્થિત ડોબસન સ્પેકટ્રોફોટોમીટર(વર્ણપટ પ્રકાશમાપક)ના વિશ્વવ્યાપક નેટવર્કમાંથી ઓઝોન માપણીઓનું વિશ્લેષણ આંતરરાષ્ટ્રીય પૅનલને એવા નિષ્કર્ષ તરફ દોરી ગયું કે ઓઝોન સ્તર ખરેખર ક્ષય પામી રહ્યું છે, વિષુવવૃત્ત બહારના તમામ અક્ષાંશો પર ક્ષય પામી રહ્યું છે.{{Citation needed|date=March 2008}} સેટેલાઈટ માપણીઓએ આ વલણોને પુષ્ટિ આપી છે. પરિણામે, હૅલોકાર્બન ઉત્પાદન કરનારા મુખ્ય દેશો સીએફસી, હૅલોન્સ અને સંબંધિત સંયોજનોના ઉત્પાદનને તબક્કાવાર દૂર કરવા માટે સહમત થયા હતા, જે પ્રક્રિયા 1996માં પૂર્ણ થઈ હતી. 1981થી [[યુનાઈટેડ નેશન્સ એન્વાયર્નમેન્ટ પ્રોગ્રામે]] [[ઓઝોન અવક્ષય અંગે વૈજ્ઞાનિક આકારણી]] કરતા શ્રેણીબદ્ધ અહેવાલોને સ્પોન્સર કર્યા છે. તેમાં સૌથી તાજેતરનો અહેવાલ 2007નો છે જેમાં સેટેલાઈટ માપણીઓ ઓઝોન છિદ્ર નાનું થઈ રહ્યું છે અને હવે છેલ્લા દાયકાથી અત્યાર સુધીનું સૌથી નાનું રહ્યું છે એવું દર્શાવે છે[http://abc.net.au/news/stories/2007/11/16/2092527.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071118121309/http://www.abc.net.au/news/stories/2007/11/16/2092527.htm |date=2007-11-18 }}. ==ઓઝોન અવક્ષય અને ગ્લોબલ વૉર્મિંગ (પૃથ્વીનું વધતું ઉષ્ણતામાન)== ઓઝોન અવક્ષય અને [[ગ્લોબલ વૉર્મિંગ]] વચ્ચે પાંચ સંલગ્ન ક્ષેત્રો છેઃ [[File:Radiative-forcings.svg|thumb|right|વિવિધ ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ અને અન્ય સ્રોતોમાંથી નીકળતા કિરણોત્સર્ગ.]] * CO₂ના એ જ વિકિરણો જે સપાટી-નજીક પૃથ્વીનું ઉષ્ણતામાન વધારે છે તે જ [[ઊર્ધ્વમંડળ]]ને ઠંડું કરતા હોવાનું અનુમાન છે.<ref name="ipcc2007">{{cite web | url=http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter9.pdf | format=[[Portable Document Format|PDF]] | title=Understanding and Attributing Climate Change | work=Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change | access-date=2008-02-01 | publisher=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]] | last=Hegerl | first=Gabriele C. | coauthors=''et al.'' | pages=675 | archive-date=2018-05-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180508152907/http://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar4/wg1/ar4-wg1-chapter9.pdf | url-status=dead }}</ref> આ ઠંડક જ, બદલામાં, ધ્રુવીય [[ઓઝોન]] (O₃) અવક્ષયમાં પ્રમાણમાં ''વધારો'' લાવતી હોવાનું અને ઓઝોન છિદ્ર રચાવાની પુનરાવૃત્તિ વધારતી હોવાનું અનુમાન કરવામાં આવે છે.{{Citation needed|date=December 2009}} * તેનાથી વિપરીત, ઓઝોન અવક્ષય આબોહવા તંત્રની કિરણોત્સર્ગી ઊર્જા રજૂ કરે છે. અહીં બે વિરોધી અસરો છેઃ ઓઝોનના ઘટાડાના કારણે ઊર્ધ્વમંડળ પ્રમાણમાં ઓછા સૌર કિરણોને શોષે છે, અને તેથી ઊર્ધ્વમંડળ ઠંડુ બને છે જયારે [[અધોમંડળ]] ગરમ બને છે; હવે આ ઠંડું ઊર્ધ્વમંડળ લાંબી-તરંગ લંબાઈ ધરાવતાં ઓછાં વિકિરણોને નીચે જવા દે છે, અને આમ અધોમંડળને ઠંડું બનાવે છે. એકંદરે, ઠંડકનું વર્ચસ્વ રહે છે; આઈપીસીસી(IPCC)એ નિષ્કર્ષ આપ્યો છે કે, "''છેલ્લાં બે દશકામાં ઊર્ધ્વમંડળના [[O3|O₃]]માં જોવા મળેલા ઘટાડાથી અધોમંડળની સપાટીના તંત્રમાં નકારાત્મક બળ પેદા થયું છે'' ,"<ref name="wg1_223">{{cite web |url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/223.htm |title=Climate Change 2001: Working Group I: The Scientific Basis |pages=Chapter 6.4 Stratospheric Ozone |date=2001 |work=[[Intergovernmental Panel on Climate Change]] Work Group I |access-date=2010-03-22 |archive-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603033740/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/223.htm |url-status=dead }}</ref> પ્રતિ ચોરસ મીટરે(W/m²) લગભગ −0.15&nbsp;± 0.10 [[વોટ]](watt)નું નકારાત્મક બળ.<ref name="spm_ozone">{{cite paper |title=IPCC/TEAP Special Report on Safeguarding the Ozone Layer and the Global Climate System: Issues Related to Hydrofluorocarbons and Perfluorocarbons (summary for policy makers) |publisher=[[International Panel on Climate Change]] and Technology and Economic Assessment Panel |date=2005 |url=http://www.ipcc.ch/press/SPM.pdf |format=PDF |access-date=2007-03-04 |journal= |archive-date=2007-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221055911/http://www.ipcc.ch/press/SPM.pdf |url-status=dead }}</ref> * ગ્રીનહાઉસ અસરો અંગેના સૌથી મજબૂત અનુમાનોમાંનું એક એ છે કે ઊર્ધ્વમંડળ ઠંડું પડશે.<ref name="ipcc2007"></ref> અવલોકન અનુસાર આ ઠંડું પડવું જોવામાં પણ આવ્યું છે, છતાં બંને છેવટે ઠંડકને જન્મ આપતી હોવાથી [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ]]ઓના સંકેન્દ્રણમાં આવતા બદલાવોની અસર અને ઓઝોન અવક્ષયની અસરોને જુદી પાડવી એ નજીવી બાબત નથી. અલબત્ત, ઊર્ધ્વમંડળના સંખ્યાકીય મૉડલ પરથી આમ કરી શકાય છે. [[નેશનલ ઓસનિક એન્ડ એટમોસ્ફિઅરિક એડમિનિસ્ટ્રેશન]]ની [[જિઓફિઝિકલ ફલુઈડ ડાયનેમિકસ પ્રયોગશાળા]]નાં પરિણામો દર્શાવે છે કે 20 કિ.મી. (૧૨.4 માઈલ)ની ઊંચાઈ પછી, ઠંડક માટે ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ જવાબદાર હોય છે.<ref>{{cite web |title = The Relative Roles of Ozone and Other Greenhouse Gases in Climate Change in the Stratosphere| publisher = Geophysical Fluid Dynamics Laboratory |url = http://www.gfdl.noaa.gov/aboutus/milestones/ozone.html | date = 2007-02-29 | access-date = 2007-03-04}}</ref> * ઓઝોન અવક્ષયકારી રસાયણો એ ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ પણ છે. સુમિશ્રિત ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના સંકેન્દ્રરણમાં થયેલા વધારાના કારણે લગભગ 14% જેટલા કુલ કિરણોત્સર્ગી બળોની સાપેક્ષે, આ રસાયણોના સંકેન્દ્રરણોમાં વધારાથી 0.34&nbsp;± 0.03&nbsp;W/m² જેટલું કિરણોત્સર્ગી બળ પેદા થયું છે.<ref name="spm_ozone"></ref> * આ લાંબા ગાળાની મૉડેલિંગની પ્રક્રિયાઓ, તેની માપણીઓ, અભ્યાસ, થિયરીની ડિઝાઈન અને પરીક્ષણને દસ્તાવેજિત કરવામાં, તેના માટે વ્યાપક સ્વીકૃતિ મેળવતાં અને છેવટે એક પ્રબળ માન્યતામાં રૂપાંતરિત થવામાં દાયકાઓનો સમય લાગે છે. ઓઝોન વિનાશની કેટલીક થિયરીઓની અવધારણા 1980ના દાયકામાં કરવામાં આવી હતી, તેમનું પ્રકાશન 1990ના દાયકામાં થયું હતું, અને તે છેક હમણાં સાબિત થઈ શકી છે. 1990ના દાયકાના ઉત્તરાર્ધમાં ડૉ. ડ્રૂ સ્ચિન્ડેલ, અને ડૉ. પૉલ ન્યૂમૅન, નાસા ગોડ્ડાર્ડએ ઓઝોન વિનાશની પ્રતિકૃતિ બનાવતું [[એસજીઆઈ(SGI) મૂળ 2000]]સુપર કમ્પ્યૂટરનો ઉપયોગ કરીને એક થિયરી રજૂ કરી કે જે અનુસાર 78% ઓઝોન નાશ દર્શાવતી હતી. આ પ્રતિકૃતિને વધુ સૂક્ષ્મ રીતે સુધારતાં તેણે 89% ઓઝોન વિનાશ દર્શાવ્યો, છતાં ઓઝોન છિદ્ર પુરાવાનો અંદાજિત સમય 75 વર્ષમાંથી વધુ આગળ કરી 150 વર્ષ દર્શાવ્યો. (અશ્મિભૂત ઈંધણના અવક્ષયના કારણે ઊર્ધ્વમંડળીય ઉડ્ડયનનો અભાવ તે આ મૉડલનો અગત્યનો ભાગ હતો.) ==ઓઝોન અવક્ષય અંગેની ગેરમાન્યતાઓ== ઓઝોન અવક્ષય અંગે કેટલીક વધુ સામાન્ય રીતે જોવા મળતી ગેરસમજો અંગે અહીં ટૂંકમાં જણાવવામાં આવ્યું છે, વધુ વિગતવાર ચર્ચા [http://www.faqs.org/faqs/ozone-depletion ઓઝોન-અવક્ષય અંગેના વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ]) હેઠળ જોઈ શકાય છે. ;ઊર્ધ્વમંડળમાં પહોંચવા માટે સીએફસી (CFCs) "ઘણા ભારે" છે કેટલીક વખત એવું કહેવામાં આવે છે કે સીએફસીના પરમાણુ નાઈટ્રોજન અથવા ઑકિસજન કરતાં ઘણા ભારે હોવાથી, તે નોંધપાત્ર જથ્થામાં ઊર્ધ્વમંડળમાં પહોંચી શકે નહીં.<ref>{{Cite web |url=http://www.phoenixnewtimes.com/1995-05-04/news/freon-easy/full |title=ફોનિકસ ન્યૂઝ- ફેરોન ઈઝી (FREON EASY) |access-date=2010-03-22 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011180256/http://phoenixnewtimes.com/1995-05-04/news/freon-easy/full |url-status=dead }}</ref> પણ વાતાવરણના વાયુઓ વજન અનુસાર વિભાગાયેલા નથી હોતા; પવનના સપાટા (તોફાનો) વાતાવરણમાંના વાયુઓને સંપૂર્ણપણે એકબીજામાં ભેળવી નાખવા માટે પૂરતા પ્રબળ હોય છે. સીએફસી (CFCs) હવા કરતાં ભારે હોય છે, પણ દીર્ધાયુ ધરાવતાં [[આર્ગન]], [[ક્રિપ્ટોન]] અને અન્ય ભારે વાયુઓની જેમ, તે પણ સમગ્ર [[ટર્બોસ્ફિઅર]]માં એકસમાન રીતે વહેંચાયેલા હોય છે અને ઉપલા વાતાવરણમાં પહોંચે છે.<ref>[http://www.faqs.org/faqs/ozone-depletion/intro/ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો(FAQ), ભાગ I], વિભાગ 1.3.</ref> ;કુદરતી સ્રોતોની સરખામણીમાં માનવ-સર્જિત કલોરિન નહિવત્ છે [[File:Sources of stratospheric chlorine.png|thumb|280px|right]] પ્રસંગોપાત્ત એક બીજો વાંધો ઉઠાવવામાં આવે છે કે ''અધોમંડળીય કલોરિનના કુદરતી સ્રોતો (જવાળામુખીઓ, વડવાનલ, મહાસાગરીય સ્પ્રે, વગેરે) એ માનવ-સર્જિત સ્રોતો કરતાં ચારથી પાંચ ગણા વધુ મોટા કદના છે એ સામાન્ય રીતે સ્વીકૃત ગણાવામાં આવે છે'' . એકદમ સચોટપણે કહીએ તો, ''અધોમંડળમાંના'' કલોરિનનું કોઈ મહત્ત્વ નથી; ઓઝોન અવક્ષયને જે અસર કરે છે તે તો ''ઊર્ધ્વમંડળીય'' કલોરિન છે. [[મહાસાગરીય છંટકાવ]]માંથી ફેલાતો કલોરિન દ્રાવ્ય હોય છે અને તેથી એ ઊર્ધ્વમંડળમાં પહોંચે તે પહેલાં વરસાદથી ધોવાઈ જાય છે. તેનાથી ઊલટું, સીએફસી (CFCs) એ અદ્રાવ્ય અને દીધાર્યુ છે, જેના કારણે તે ઊર્ધ્વમંડળમાં પહોંચી શકે છે. નીચલા વાતાવરણમાં નમક છંટકાવમાંથી HClના રૂપમાં હોય તેના કરતાં પણ સીએફસી(CFCs)ના રૂપમાં વધુ કલોરિન અને [[હૅલોઆલ્કેન્સ]] મોજૂદ છે, અને ઊર્ધ્વમંડળમાં તો હૅલોકાર્બન્સનું પ્રચંડ વર્ચસ્વ હોય છે.<ref>[http://www.faqs.org/faqs/ozone-depletion/stratcl ઓઝોન-અવક્ષય અંગે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો(FAQ), ભાગ II], વિભાગ 4.3.</ref> આ હૅલોકાર્બન્સમાંથી માત્ર એક, મિથાઈલ કલોરાઈડ, પ્રમુખપણે કુદરતી સ્રોત ધરાવે છે<ref>http://www.nature.com/nature/journal/v403/n6767/full/403295a0.html</ref>, અને તે ઊર્ધ્વમંડળમાંના લગભગ 20 ટકા કલોરિન માટે જવાબદાર છે; બાકીનો 80% માનવસર્જિત સંયોજનોમાંથી આવે છે. ખૂબ મોટા જવાળામુખી વિસ્ફોટો HClને સીધા ઊર્ધ્વમંડળમાં ધકેલી આપી શકે છે, પણ પ્રત્યક્ષ માપણીઓ<ref>[http://www.faqs.org/faqs/ozone-depletion/stratcl ઓઝોન-અવક્ષય અંગે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો(FAQ), ભાગ II], વિભાગ 4.4.</ref> દર્શાવે છે કે સીએફસી(CFCs)માંથી આવતા કલોરિનની સરખામણીમાં તેમનું યોગદાન ખૂબ ઓછું છે. આવો જ એક બીજો ભૂલભરેલો દાવો એ છે કે એન્ટાર્કટિક ઓઝોન છિદ્ર માટે મુખ્યત્વે એન્ટાર્કટિકના રોસ દ્વીપ પર આવેલા [[માઉન્ટ ઈરેબસ]]ના જવાળામુખીના ધુમાડાના ગોટામાંના દ્રાવ્ય હૅલોજન સંયોજનો જવાબદાર છે.{{Citation needed|date=March 2008}} ;ઓઝોન છિદ્ર સૌથી પહેલાં 1956માં ધ્યાનમાં આવ્યું હતું [[જી.એમ.બી. દોબસને]] (એકસપ્લોરિંગ ધ એટમોસ્ફિઅર, 2જી આવૃત્તિ, ઓકસફર્ડ, 1968) નોંધ્યું છે કે જયારે 1956માં સૌથી પહેલાં [[હૅલી બે]] ઉપર વસંત સમયના ઓઝોન સ્તર માપવામાં આવ્યા, ત્યારે આર્કટિકના ~450 DU કરતાં લગભગ 150 DU નીચા, એટલે કે ~320 DU જેટલા જોઈને તેમને આશ્ચર્ય થયું હતું. જો કે એ વખતે બીજી કોઈ એન્ટાર્કટિક ઓઝોનની માહિતી ઉપલબ્ધ ન હોવાથી આ જ સામાન્ય આબોહવાને લગતાં જાણીતાં મૂલ્યો હતાં. દોબસને જે વર્ણવ્યું તે ઓઝોન છિદ્ર જેના અનુસંધાને માપી શકાય માટેની ''આધારભૂત રેખા'' હતીઃ વાસ્તવિક ઓઝોન છિદ્રનાં મૂલ્યો 150–100 DUની વચ્ચે હોય છે. દોબસને આર્કટિક અને એન્ટાર્કટિક વચ્ચે જે તફાવત નોંધ્યો તે પ્રાથમિક રૂપે સમયગાળાનો પ્રશ્ન હતોઃ આર્કટિકમાં વસંત દરમ્યાન ઓઝોનનું સ્તર હળવેથી વધે છે, જે એપ્રિલમાં ટોચે પહોંચે છે, જયારે એન્ટાર્કટિકમાં તે વસંતની શરૂઆત દરમ્યાન લગભગ સ્થિર રહે છે, અને નવેમ્બરમાં જયારે ધ્રુવીય વમળ ફાટી નીકળે છે ત્યારે અચાનક અનિયમિત રીતે વધે છે. એન્ટાર્કટિક ઓઝોન છિદ્રનાં લક્ષણો સદંતર જુદાં હોય છે. સ્થિર રહેવાને બદલે, વસંતની શરૂઆતના ગાળામાં ઓઝોન સ્તર અચાનક તેના શિયાળાનાં નીચાં મૂલ્યો કરતાં પણ વધુ નીચા સરી પડે છે, લગભગ 50% જેટલાં નીચાં ઊતરી પડે છે, અને છેક ડિસેમ્બર સુધી તે સામાન્ય મૂલ્યો સુધી પાછાં પહોંચતા નથી.<ref>[http://www.faqs.org/faqs/ozone-depletion/antarctic ઓઝોન-અવક્ષય અંગે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો(FAQ), ભાગ III], વિભાગ 6 </ref> ;જો થિયરી સાચી હોય, તો ઓઝોન છિદ્ર સીએફસી(CFCs)ના સ્રોતોની ઉપર હોવું જોઈએ [[અધોમંડળ]] અને [[ઊર્ધ્વમંડળ]] બંનેમાં સીએફસી(CFCs) સારી રીતે ભળેલા હોય છે. એન્ટાર્કટિકામાં ઓઝોન છિદ્ર રચાય છે તેનું કારણ એ નથી કે ત્યાં વધુ સીએફસી(CFCs) છે, પણ ધ્રુવીય વમળને કારણે ત્યાંનું નીચું તાપમાન છે, જે ધ્રુવીય ઊર્ધ્વમંડળીય વાદળાંઓને રચાવા દે છે.<ref>[http://www.faqs.org/faqs/ozone-depletion/antarctic ઓઝોન-અવક્ષય વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ), એન્ટાર્કટિક]</ref> વિશ્વના અન્ય ભાગોની ઉપર નોંધપાત્ર, ગંભીર, સ્થાનિક "છિદ્રો"ની વિલક્ષણ શોધો પણ થઈ છે.<ref name="autogenerated1">[http://www.answers.com/topic/ozone-depletion ઓઝોન છિદ્રઃ વ્યાખ્યા અને ઘણું વધુ Answers.com પર] </ref> ;"ઓઝોન છિદ્ર" એ ઓઝોન સ્તરમાં થયેલું એક કાણું છે જયારે "ઓઝોન છિદ્ર" રચાય છે, ત્યારે અનિવાર્યપણે નીચલા ઊર્ધ્વમંડળમાંનો તમામ ઓઝોન નાશ પામ્યો હોય છે. ઉપલું ઊર્ધ્વમંડળ પ્રમાણમાં ઘણી ઓછી અસર પામે છે, જો કે તેથી, ખંડ પરના ઓઝોનનો એકંદર કુલ જથ્થો 50 ટકા કે તેથી વધુ જેટલો ક્ષીણ થાય છે. ઓઝોન છિદ્ર આખા સ્તરમાંથી પસાર થતું નથી; તો બીજી તરફ, તે સ્તરનું એકસમાન રીતે "પાતાળા" થવું પણ નથી. અહીં "છિદ્ર" શબ્દપ્રયોગ "જમીનમાંનું છિદ્ર", એટલે કે, ખાડો-ના અર્થમાં થયો છે; નહીં કે "વિન્ડશિલ્ડમાંનું છિદ્ર"ના અર્થમાં. ==વિશ્વ ઓઝોન દિવસ== 1994માં, [[યુનાઈટેડ નેશન્સની સામાન્ય સભા]]એ, 1987માં [[મોન્ટ્રેલ પ્રોટોકોલ]] પર હસ્તાક્ષર કર્યાના સ્મરણમાં, 16 સપ્ટેમ્બરને "વિશ્વ ઓઝોન દિવસ" તરીકે જાહેર કરવાનું ઠરાવ્યું. ==આ પણ જોશો== * [[ઓઝોન-ઑકિસજન ચક્ર]] * [[મોન્ટ્રેલ પ્રોટોકોલ]] * વર્લ્ડ મીટિરીઓલૉજિકલ ઓર્ગેનાઈઝેશન અને યુનાઈટેડ નેશન્સના પર્યાવરણ સંબંધી કાર્યક્રમોની કૃપા રાશિ હેઠળ સંકલિત ટેકનિકલ અહેવાલોની શ્રેણી,"[[ઓઝોન અવક્ષયની વૈજ્ઞાનિક આકારણી]] (સાયન્ટિફિક એસેસમેન્ટ ઓફ ઓઝોન ડિપ્લિશન)". * [[સીએફસી (CFCs)]] * [[મેલાનોમા]], [[ત્વચાનું કૅન્સર]] * [[ગ્રીનહાઉસ વાયુ]] * [[પારજાંબલી/નીલાતીત]] * [[CLaMS]] કેમિકલ લાગ્રનજીઅન મૉડલ ઓફ ધ સ્ટ્રેટોસ્ફિઅર (Chemical Lagrangian Model of the Stratosphere) * [[ગ્લોબલ વૉર્મિંગ]], [[બરફની છાજલીઓ]] * [[વાતાવરણીય બારી]] ==સંદર્ભો== {{reflist|2}} ===બિન-શાસ્ત્રીય(નોન-ટેકનિકલ) પુસ્તકો=== *{{cite book |author=Schiff, Harold; Dotto, Lydia; |title=The Ozone war |publisher=Doubleday |location=Garden City, N.Y |year=1978 |isbn=0-385-12927-0 }} *{{cite book |author=Roan, Sharon |title=Ozone crisis: The 15-year evolution of a sudden global emergency |publisher=Wiley |location=New York |year=1989 |isbn=0-471-52823-4 }} *{{cite book |author=Dray, Philip; Cagin, Seth |title=Between earth and sky: how CFCs changed our world and endangered the ozone layer |publisher=Pantheon Books |location=New York |year=1993 |isbn=0-679-42052-5 }} ===જાહેર નીતિના પ્રશ્નો પરનાં પુસ્તકો=== *{{cite book |author=Richard Elliot Benedick |title=Ozone diplomacy: New directions in safeguarding the planet |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge |year=1991 |isbn=0-674-65001-8 }} (છેવટે મોન્ટ્રેલ પ્રોટોકોલમાં પરિણમેલી બેઠકોમાં મુખ્ય યુ.એસ. મધ્યસ્થીની ભૂમિકા રાજદૂત/એલચી બેનડીકે નિભાવી હતી.) *{{cite book |author=Litfin, Karen |title=Ozone discourses: Science and politics in global environmental cooperation |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=1994 |isbn=0-231-08137-5 }} ===સંશોધન લેખો=== *{{cite journal | journal = Geophysical Research Letters | volume= 31 | pages = L12814 | year= 2004 | doi = 10.1029/2004GL020596 | title = On the size of the Antarctic ozone hole? | author = Newman, P. A., Kawa, S. R. and Nash, E. R.}} *{{cite journal | journal = Nature | volume= 441 | pages = 39–45 | year= 2006 | doi = 10.1038/nature04746 | title = The search for signs of recovery of the ozone layer | author = E. C. Weatherhead, S. B. Andersen | pmid = 16672963 | issue = 7089}} ==બાહ્ય લિંક્સ== *{{dmoz|Science/Environment/Ozone_Layer|Ozone layer}} *[http://www.un.org/wcm/content/site/chronicle/cache/bypass/lang/en/home/archive/Issues2009/pid/5087;jsessionid=9B6FA6D357CDB4E92CAE6B2B784D33BF?ctnscroll_articleContainerList=1_0&ctnlistpagination_articleContainerList=true યુએન(UN) તવારીખ ઓઝોન અસ્તરીકરણઃ ઍન અર્થ સેન્સ સનસ્ક્રીન] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113074331/http://www.un.org/wcm/content/site/chronicle/cache/bypass/lang/en/home/archive/Issues2009/pid/5087;jsessionid=9B6FA6D357CDB4E92CAE6B2B784D33BF?ctnscroll_articleContainerList=1_0&ctnlistpagination_articleContainerList=true |date=2012-01-13 }} *[http://www.esrl.noaa.gov/gmd/about/ozone.html NOAA/ESRL ઓઝોન અવક્ષય] *[http://www.esrl.noaa.gov/gmd/odgi/ NOAA ઓઝોન અવક્ષયકારક વાયુ સૂચિ] {{Global warming }} {{Pollution}} {{DEFAULTSORT:Ozone Depletion}} [[Category:આબોહવા પ્રેરક પરિબળો (એજન્ટો)]] [[Category:ઓઝોન અવક્ષય]] [[Category:પર્યાવરણ સંબંધી પ્રશ્નો]] [[Category:સહસ્ત્રાબ્દી વિકાસ લક્ષ્યાંકો]] [[શ્રેણી:રસાયણવિજ્ઞાન]] 7tblz362nc1e3xr9p0u8lni2lnjfthf 0 28787 903797 824075 2026-08-16T05:39:37Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903797 wikitext text/x-wiki {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''સોનાક્ષી સિંહા'''<ref>{{cite web|title=માય ડાર્લિગ ડૉટર|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/relationships/My-darling-daughter/Article1-604488.aspx|work=હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ|access-date=૨૦૧૦-૦૯-૩૦|date=૨૫ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૦|archive-date=2010-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20101004003530/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/relationships/My-darling-daughter/Article1-604488.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=સોનાક્ષી ઇઝ સલમાન'સ્ ટોપ લિડીંગ લેડી|url=http://www.hindustantimes.com/Sonakshi-is-Salman-s-top-leading-lady/Article1-598173.aspx|work=હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ|access-date=૨૦૧૦-૦૯-૩૦|date=૯ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૦|archive-date=2010-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20101013124229/http://www.hindustantimes.com/Sonakshi-is-Salman-s-top-leading-lady/Article1-598173.aspx|url-status=dead}}</ref> [[ભારત|ભારતીય]] [[અભિનેત્રી]] અને મૉડેલ છે. તેણી ભારતીય ફિલ્મ અભિનેતા અને રાજકારણી શત્રુઘન સિંહાની પુત્રી છે. ==જીવનયાત્રા== ===કારકિર્દી=== સોનાક્ષી સિંહાએ તેની કારકિર્દી લૅકમે ફૅશન વીક ૨૦૦૮ દરમિયાન રૅમ્પ પર ચાલીને મૉડેલ તરીકે શરૂ કરી હતી<ref name="Off the Ramp with Sonakshi Sinha">{{Cite web|url=http://www.starboxoffice.com/newsDetails.aspx?xfile=2009/March/News_20090327_138|title=ઓફ ધ રૅમ્પ વીથ સોનાક્ષી સિંહા|access-date=2021-07-10|archive-date=2013-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130126054043/http://www.starboxoffice.com/newsDetails.aspx?xfile=2009%2FMarch%2FNews_20090327_138|url-status=dead}}</ref> અને ત્યાર બાદ ફરીથી ફૅશન વીક ૨૦૦૯માં પણ આવી હતી.<ref name="Off the Ramp with Sonakshi Sinha"/> તેણીએ તેની અભિનય કારકીર્દિની શરૂઆત [[સલમાન ખાન]] સાથે [[દબંગ]] ફિલ્મથી કરી હતી.<ref>{{Cite web|url=http://www.india.com/entertainment/movies/shatrughan_sinhas_daughter_sallus_heroine_4206|title=શત્રુઘન સિંહા'સ્ ડૉટર ઇઝ સલ્લુ'સ્ હિરોઇન|access-date=2010-12-13|archive-date=2010-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705113719/http://www.india.com/entertainment/movies/shatrughan_sinhas_daughter_sallus_heroine_4206|url-status=dead}}</ref> [[દબંગ]] ફિલ્મ એ બૉલિવૂડની સૌથી વધુ કમાણી કરનાર ફિલ્મોમાં સ્થાન પામે છે.<ref>{{cite web|title='દબંગ' સૌથી વધુ કમાણી કરનારી ફિલ્મોમાં ૧૭માં ક્રમે|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Dabangg-17th-on-list-of-highest-grossers/articleshow/6633161.cms|publisher=ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા|access-date= ૨૦૧૦-૧૧-૧૯}}</ref> ===અંગત જીવન=== સોનાક્ષી સિંહાનો જન્મ [[મુંબઇ]]નાં શ્રીવાસ્તવ (કાયસ્થ) પરિવારમાં થયો હતો. તેણી અભિનેતા અને રાજકારણી એવાં શત્રુઘન સિંહા અને પૂનમ સિંહાની પુત્રી છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.prlog.org/10794403-sonakshi-sinha-in-bollywood-film-dabanng.html|title=સોનાક્ષી સિંહા ઇન બૉલિવૂડ ફિલ્મ દબંગ}}</ref> તેણીને બે ભાઈ નામે લવ સિંહા અને કુશ સિંહા છે. ==ફિલ્મયાત્રા== {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! વર્ષ ! નામ ! ભૂમિકા ! અન્ય નોંધ |- | ૨૦૧૦ || ''[[દબંગ]]'' || રજ્જો પાંડે || [[શ્રેષ્ઠ મહિલા પદાર્પણ માટે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર]] |- | ૨૦૧૨ || ''[[રાઉડી રાઠોર]]'' || પારો || |- | ૨૦૧૨ || ''[[Joker (2012 film)|જોકર]]'' || દિવા || |- | ૨૦૧૨ || ''[[ઓ.એમ.જી.: ઓહ માય ગોડ!]]'' || પોતે || "ગો ગો ગોવિંદા" ગીતમાં ખાસ દેખાવમાં |- | ૨૦૧૨ || ''[[સન ઓફ સરદાર]]'' || સુખમિત || |- | ૨૦૧૨ || ''[[દબંગ ૨]]'' || રજ્જો પાંડે || |- | ૨૦૧૩ || ''[[Himmatwala (2013 film)|હિમ્મતવાલા]]'' || || "થેન્ક ગોડ ઇટ્સ ફ્રાયડે" ગીતમાં ખાસ દેખાવમાં |- | ૨૦૧૩ || ''[[લૂટેરા]]'' || રાની || રજુઆત: ૫ જુલાઇ ૨૦૧૩ |- | ૨૦૧૩ || ''[[વન્સ અપોન અ ટાઇમ ઇન મુંબઇ અગેઇન |વન્સ અપોન અ ટાઇમ ઇન મુંબઇ ૨]]'' || યાસમીન ઠાકુર || રજુઆત: ૮ ઓગસ્ટ ૨૦૧૩) |- | ૨૦૧૩ || ''[[બુલેટ રાજા]]'' || || રજુઆત: ૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩) |- | ૨૦૧૩ || ''[[Rambo Rajkumar (film)|રૅમ્બો રાજકુમાર]]'' || || રજુઆત: ૧૫ નવેમ્બર ૨૦૧૩) |- |2014 || ''[[હોલીડે અ સોલ્જર ઇસ નેવર ઑફ ડ્યૂટી]]'' || સાઈબા થાપર || |- | 2014 || ''[[એકશન જેકસન ]]''|| કુશી || |- | 2014 || ''[[લિંગા ]]''|| મણિ ભરાથી || |- | 2015 || ''[[તેવર ]]''|| રાધિકા મિશ્રા || |- | 2015 ||''[[ઓલ ઇસ વેલ]]'' || પોતાની || |- | 2016 || ''[[અકિરા]]''|| અકિરા || |- | 2016 || '' [[ફોર્સ 2 ]]''|| કમલજીત કૌર || |} ==પુરસ્કારો અને નામાંકન== {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" | વર્ષ ! scope="col" | પુરસ્કાર ! scope="col" | શ્રેણી ! scope="col" | ફિલ્મ ! scope="col" | પરિણામ |- |rowspan="15"|૨૦૧૧ !scope="row"|[[અપ્સરા ફિલ્મ & ટેલિવિઝન પ્રોડ્યુસર્સ ગિલ્ડ અવોર્ડસ્]] |[[Apsara Award for Best Female Debut|શ્રેષ્ઠ મહિલા પદાર્પણ]]<ref>{{cite web|title=વિનર્સ ઓફ 6th અપ્સરા ફિલ્મ & ટેલિવિઝન પ્રોડ્યુસર્સ ગિલ્ડ અવોર્ડસ્|url=http://www.bollywoodhungama.com/features/2011/01/11/7008/index.html|publisher=[[બૉલિવૂડ હંગામા]]|date=૨૦૧૧-૦૧-૧૧|access-date= ૨૦૧૧-૦૧-૧૨}}</ref> | rowspan="15"|''[[દબંગ]]'' |{{won}} |- !scope="row"|[[ફિલ્મફેર પુરસ્કારો]] |[[Filmfare Award for Best Female Debut|શ્રેષ્ઠ મહિલા પદાર્પણ]]<ref name="filmfare">{{cite web|url=http://www.glamsham.com/movies/scoops/11/jan/31-56th-filmfare-awards-2010-a-night-of-glitz-n-glamour-011105.asp|title=56th Filmfare Awards 2010, A Night Of Glitz N' Glamour|date=2011-01-29|access-date=2011-01-31|publisher=Glamsham.com. Fifth Quarter Infomedia Pvt. Ltd|archive-date=2011-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20110203012043/http://www.glamsham.com/movies/scoops/11/jan/31-56th-filmfare-awards-2010-a-night-of-glitz-n-glamour-011105.asp|url-status=dead}}</ref> |{{won}} |- !scope="row"|[[The Global Indian Film and TV Honours]] |Most Promising Fresh New Face- Female<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/features/2011/02/12/7095/index.html|title=Winners of 1st Global Indian Film & Television Honors 2011|publisher=[[Bollywood Hungama]]|date=2011-02-12}}</ref> |{{won}} |- ! scope="row"|[[International Indian Film Academy Awards]] |[[IIFA Award for Star Debut of the Year&nbsp;– Female|Star Debut of the Year&nbsp;– Female]]<ref name="iifa">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/features/2011/06/26/7642/index.html|title=Winners of the IIFA Awards 2011|date=2011-06-26|access-date= 2011-07-10|publisher=[[Bollywood Hungama]]}}</ref> |{{won}} |- !scope="row" rowspan="2"|Lions Gold Awards |Favourite Debutant Actress<ref name="Winners of Lions Gold Awards">{{cite web|title=Winners of Lions Gold Awards 2010|url=http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/lions-gold-awards-2010/winners-lions-gold-awards-2010-0|publisher=Pink Villa|date=|access-date=2011-01-24|archive-date=2011-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20110116044003/http://www.pinkvilla.com/entertainmenttags/lions-gold-awards-2010/winners-lions-gold-awards-2010-0|url-status=dead}}</ref> |{{won}} |- |Lions Favourite Actress<ref name="Winners of Lions Gold Awards"/> |{{won}} |- !scope="row"|[[Star Screen Awards]] |[[Star Screen Award for Most Promising Newcomer – Female|Most Promising Newcomer - Female]]<ref>{{cite web|title=Winners of 17th Annual Star Screen Awards 2011|url=http://www.bollywoodhungama.com/features/2011/01/06/6996/index.html|publisher=[[Bollywood Hungama]]|date=2011-07-06|access-date= 2011-01-12}}</ref> |{{won}} |- !scope="row" rowspan="2"|[[Stardust Awards]] |[[Stardust Award for Superstar of Tomorrow – Female|Superstar of Tomorrow - Female]]<ref>{{cite web|url=http://www.magnamags.com/content/view/7594/358/lang,english/|title=StardustAwardWinner2011|date=2011-02-09|access-date=2011-03-11|publisher=Magnus Mags|archive-date=2012-09-10|archive-url=https://www.webcitation.org/6AYrynIfO?url=http://www.magnamags.com/content/view/7594/358/lang,english/|url-status=dead}}</ref> |{{won}} |- !scope="row" rowspan="2"|[[Zee Cine Awards]] |[[Zee Cine Award for Best Female Debut|Best Female Debut]]<ref name="Hrithik, SRK Top Zee Cine Awards">{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/rithik-srk-top-zee-cine-awards/Article1-650620.aspx|title=Hrithik, SRK Top Zee Cine Awards|date=2011-01-15|access-date=2011-01-31|work=[[The Hindustan Times]]|publisher=HT Media Group|archive-date=2011-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119012038/http://www.hindustantimes.com/rithik-srk-top-zee-cine-awards/article1-650620.aspx|url-status=dead}}</ref> |{{won}} |- !scope="row"|FICCI Frames Excellence Awards |Best Debut Actress<ref>{{cite web|title=SRK gets global entertainment award|url=http://www.hindustantimes.com/SRK-gets-global-entertainment-award/H1-Article1-520802.aspx|work=Hindustan Times|access-date=2011-02-14|author=Indo-Asian News Service|date=19 March 2010|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605021920/http://www.hindustantimes.com/SRK-gets-global-entertainment-award/H1-Article1-520802.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news | url=http://movies.indiatimes.com/News-Gossip/News/SRK-Rahman-win-Global-Icon-honor/articleshow/5701073.cms | work=The Times Of India | title=આર્કાઇવ ક .પિ | access-date=2013-03-07 | archive-date=2010-03-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100323032918/http://movies.indiatimes.com/news-gossip/news/SRK-Rahman-win-Global-Icon-honor/articleshow/5701073.cms | url-status=dead }}</ref> |{{won}} |- !scope="row"|Aaj Tak Awards |Best Debutante Actress<ref>{{cite web|title=Dabangg wins 5 awards by Aaj Tak |url=http://oye.mybigflix.com/web/guest/trade/Dabangg-wins-5-awards-by-Aaj-Tak/846451|date=2011-01-02|access-date= 2011-06-12}}</ref> |{{won}} |- !scope="row"|Dadasaheb Phalke Awards |Best Debutant Actor - Female<ref>{{cite news|title=Priyanka bags Phalke award for '7 Khoon Maaf'|url=http://www.totalfilmy.com/feature/20110504/priyanka_bags_phalke_award_%E2%80%987_khoon_maaf%E2%80%99-33004.html|date=4 may 2011|access-date=7 માર્ચ 2013|archive-date=6 નવેમ્બર 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106002417/http://www.totalfilmy.com/feature/20110504/priyanka_bags_phalke_award_%E2%80%987_khoon_maaf%E2%80%99-33004.html|url-status=dead}}</ref> |{{won}} |- !scope="row"|Bollywood Hungama Surfers Choice Movie Awards |Best Debut Actress<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/features/2011/02/14/7097/index.html|title=Winners of Bollywood Hungama Surfers Choice Movie Awards 2010|access-date= 2011-05-26|author=Bollywood Hungama News Network|date=2011-02-14|work=Bollywood Hungama}}</ref> |{{won}} |- |rowspan="1"|2012 !scope="row"|ETC Business Awards |Highest Grossing Actress<ref>{{cite web|title=ETC Business Awards Winners: 2012 – 2013|url=http://www.indicine.com/movies/bollywood/etc-business-awards-winners-2012-2013/|access-date=2013-02-05|archive-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816195347/http://www.indicine.com/movies/bollywood/etc-business-awards-winners-2012-2013/|url-status=dead}}</ref> |Multiple Films |{{won}} |} ==સંદર્ભ== {{Reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== *{{IMDB name|3848064}} [[Category:મુંબઇની વ્યક્તિઓ]] [[શ્રેણી:જીવિત લોકો]] [[શ્રેણી:૧૯૮૭માં જન્મ]] {{સ્ટબ}} k8xi0chkqjblgp4b228ovwr0ntmxy3l 0 30390 903793 900379 2026-08-16T04:23:16Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903793 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{infobox person/Wikidata | fetchwikidata = ALL | onlysourced = no }} '''મોહમ્મદ રફી''' ({{lang-hi|मोहम्मद रफ़ी}}, {{lang-ur|{{Nastaliq|محمد رفیع}}}}; 24 ડિસેમ્બર, 1924 -31 જુલાઈ, 1980) [[ભારત|ભારતીય]] પાર્શ્વ ગાયક હતા, જેમની કારકિર્દી ચાર દાયકા સુધી હતી.<ref name="allmusicpage">{{Cite web|url= {{Allmusic|class=artist|id=p116605/biography|pure_url=yes}}|title= Mohammed Rafi on [[Allmusic]]| access-date=22 January 2009 |last= Harris|first= Craig|date= |work= |publisher=[[Allmusic]]}}</ref> તેમણે 5 રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર અને 6 ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યા હતા. 1967માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને [[પદ્મશ્રી|પદ્મ શ્રી]]થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=http://india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=2050|title=Padma Shri Awardees|publisher=india.gov.in|access-date=22 December 2010}}</ref>તેમની કારકિર્દીનો સમયગાળો આશરે 40 વર્ષનો રહ્યો, રફીએ 26,000થી વધુ ફિલ્મી ગીતો ગાયા.<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/07/29/stories/2005072902280300.htm|title=Rafi's unmatched track record|author=K. Pradeep|publisher=[[The Hindu]]|access-date=2005-07-29|archive-date=2006-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20060513222805/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/07/29/stories/2005072902280300.htm|url-status=dead}}</ref> તેમના ગીતોમાં શાસ્ત્રીય ગીતોથી માંડીને ભક્તિગીતો, ઉદાસ આક્રંદથી માંડીને અત્યંત વીરશ્રૃંગારરસ, [[કવ્વાલી|કવ્વાલી]]ઓથી માંડીને ગઝલો, અને ભજનો તેમજ ધીમી ઉદાસ ધૂનો તેમજ ઝડપી મસ્તીભર્યા ગીતો સામેલ હતા. [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]] અને [[ઉર્દૂ ભાષા|ઉર્દૂ]] પર તેમની મજબૂત પકડ હતી અને પ્રભાવશાળી ક્ષમતા હતી કે જેમાં આવા વૈવિધ્યને સમાવી શકાય.<ref>{{Cite web | url=http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | title=Mohd. Rafi - Biography | access-date=2010-12-25 | archive-date=2010-08-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804043321/http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | url-status=dead }}</ref> તેમણે ઘણી ભારતીય ભાષાઓ જેવી કે [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], કોકંણી, ઉર્દૂ, ભોજપુરી, [[ઓરિયા ભાષા|ઉડિયા]], [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]], [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], મરાઠી, સિંધી, કન્નડ, [[ગુજરાતી ભાષા|ગુજરાતી]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], મઘી, [[મૈથિલી ભાષા|મૈથિલી]] અને [[આસામી ભાષા|આસામી]] જેવી ભાષાઓમાં ગીતો ગાયા હતા. તેમણે કેટલાક [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[ફારસી|પર્શિયન]], સ્પેનિશ અને ડચ ગીતો પણ રેકોર્ડ કર્યા હતા. 24 જુલાઈ, 2010માં ''ટાઇમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા'' માં પ્રકાશિત એક લેખમાં તેમના અવાજ વિશે સંક્ષિપ્તમાં કહેવાયું હતું, "જો એક ગીતમાં "હુ તને પ્રેમ કરુ છું" તેમ કહેવા માટેના 101 રસ્તાઓ હોય તો મોહમ્મદ રફી તે તમામ જાણતા હતા. યુવાન પ્રેમનું અણઆવડતપણુ, કિશોરાવસ્થાનો પ્રેમ, એક તરફી પ્રેમનું તત્ત્વજ્ઞાન તેમજ દિલ તુટ્યાનો સંતાપ-તેઓ કોઈ પણ ધૂનની તિરાડ શોધી શકતા. તે માત્ર પ્રેમ ન હતો, તેમનો અવાજ જીવનના નવરસને ઝીલી શકતો- એક અસફળ કવિની ઉદાસી, એક આક્રમક સંઘની શક્તિ, દેવામાં ડૂબેલા ખેડૂતની હતાશા, અને બીજું ઘણુ બધું.રફીની કારકિર્દીનો સમયગાળો ચાર દાયકા આસપાસ રહ્યો, તેઓ એક ગાયક હતા કોઈ પણ ઋતુ અને કોઈ પણ કારણ માટે."<ref>{{Cite web | url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/music/news-and-interviews/The-unforgettable-Rafi/articleshow/6209646.cms | title=The unforgettable Rafi - The Times of India | access-date=2010-12-25 }}</ref> ==શરૂઆતના દિવસો અને પૃષ્ઠભૂમિ == પંજાબના (બ્રિટીશ સમયનું ભારત) અમૃતસર નજીક આવેલા કોટલા સુલતાન સિંઘ ગામમાં હાજ્જી અલી મોહમ્મદના છ પુત્રોમાંથી મોહમ્મદ રફી સૌથી નાના હતા.<ref name="tribuneindia_striking">{{Cite web | url=http://www.tribuneindia.com/2006/20060223/aplus.htm#1 | title=Striking the right chord | author=Varinder Walia | publisher=[[The Tribune]]: Amritsar Plus | date=2003-06-16 | access-date=2007-04-28 }}</ref> તેમણે ગામના એક ફકિરની નકલ કરતા કરતા ગાવાનું શરૂ કર્યું, આથી રફીને ફિકોના હુલામણા નામથી ઓળખવામાં આવતા.<ref name="tribuneindia_striking"></ref> 1935-36માં રફીના પિતા [[લાહોર|લાહોર]] ગયા અને બાદમાં તેમના પરિવારે પણ તેમની પાછળ સ્થળાંતર કર્યું. રફીના કુટુંબે લાહોરના નૂર મોહલ્લામાં પુરુષો માટેનું એક સલૂન ખરીદ્યુ.<ref name="dailytimes_way_it_was">{{Cite web | url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_16-6-2003_pg3_6 | title=The Way It Was: Tryst With Bollywood | author=Syed Abid Ali | publisher=Daily Times, Pakistan | date=2003-06-16 | access-date=2007-04-28 | archive-url=https://archive.today/20121221152838/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_16-6-2003_pg3_6 | archive-date=2012-12-21 | url-status=live }}</ref> તેમના સાળા મોહમ્મદ હમીદ હતા કે જેમણે રફીની આવડતને પારખી અને તેમને પ્રોત્સાહિત કર્યા. રફીએ ઉસ્તાદ બડે ગુલામ અલી ખાન, ઉસ્તાદ અબ્દુલ વાહિદ ખાન, પંડિત જીવનલાલ મટ્ટો અને ફિરોઝ નિઝામી પાસે શાસ્ત્રીય સંગીત શીખ્યા.<ref name="indobase">{{Cite web | url=http://music.indobase.com/composers-playback-singers/mohammed-rafi.html | title=Mohammed Rafi | access-date=2007-04-28 }}</ref><ref name="tribuneindia_sang_for_kishore">{{Cite web | url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020923/login/music.htm | title=When Rafi sang for Kishore Kumar | author=Amit Puri | publisher=[[The Tribune]] | access-date=2007-04-28 | archive-date=2016-03-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224601/http://www.tribuneindia.com/2002/20020923/login/music.htm | url-status=dead }}</ref> રફીએ 13 વર્ષની વયે પોતાની પ્રથમ જાહેર રજૂઆત કરી હતી, કે. એલ. સેયગલ માટેના એક સંગીત જલસામાં તેમને ગાવાની તક મળી.<ref name="indobase"></ref> 1941માં [[પંજાબી ભાષા|પંજાબી]] ફિલ્મ ''ગુલ બાલોચ'' માં (1944માં ફિલ્મ રજૂ થઈ) ઝિનત બેગમ સાથે "સોનિયે ની, હીરિયે ની" ગીતમાં શ્યામ સુંદર હેઠળ રફીએ પાર્શ્વ ગાયક તરીકેનું પોતાનું પ્રથમ ગીત ગાયું.<ref name="tribune_his_voice">{{Cite web | url=http://www.tribuneindia.com/2004/20040725/spectrum/main7.htm | title=His voice made him immortal | author=M.L. Dhawan | publisher=Spectrum ([[The Tribune]]) | date=2004-07-25 | access-date=2007-04-28 }}</ref> આજ વર્ષે [[લાહોર|લાહોર]] સ્થિત ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો સ્ટેશને તેમને રેડિયો માટે ગાવા માટેનું આમંત્રણ આપ્યું.<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame">{{Cite web | url=http://www.sangeetmahal.com/hof/Singers_Rafi.asp | title=Hall Of Fame: Saatwan Sur | access-date=2007-04-28 }}</ref> તેમણે પોતાની પ્રથમ શરૂઆત શ્યામ સુંદર-દિગદર્શિત 1941માં ગુલ બાલોચથી કરી, અને પછીના વર્ષોમાં ધી બોમ્બે તેમજ ગાવ કી ગોરી જેવી ફિલ્મોમાં ગીતો આપ્યા. રફીએ કેટલીક ફિલ્મો જેવી કે લૈલા-મજનૂ (1945) અને જુગનુમાં નાની ભૂમિકાઓ પણ ભજવી. લૈલા મજનૂમાં તેરા જલ્વા ગીતમાં તેમણે સમૂહગાનના ભાગરૂપે ગાયું હતું.<ref name="Mohd Rafi - Biography">{{Cite web | url=http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | title=Mohd Rafi - Biography | access-date=2010-12-25 | archive-date=2010-08-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804043321/http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | url-status=dead }}</ref> ==બોમ્બેમાં આગમન== 1944માં રફી [[મુંબઈ|બોમ્બે]] (આજનું મુંબઈ) આવ્યા, ભાઈઓએ ભેગા મળીને ભીંડી બજારના ગીચ વસ્તીવાળા વિસ્તારમાં દસ બાય દસની રૂમ લીધી. અહીં કવિ તનવિર નકવીએ તેમને કેટલાક ફિલ્મ નિર્માતાઓ અબ્દુલ રશિદ કારદાર, મહેબૂબ ખાન, અને અભિનેતા-દિગદર્શક નાઝિર સાથે ઓળખાણ કરાવી આપી.<ref name="dailytimes_way_it_was"></ref> ચોપાટીના દરિયા કિનારે સવારના સમયે લાંબા કલાકો સુધી તેઓ રિયાઝ કરતા. શ્યામ સુંદર મુંબઈમાં હતા અને તેમણે ફરી એકવાર રફીને તક આપી- જીએમ દુર્રાની સાથે ગાંવ કી ગોરીમાં યુગલ ગીત 'અજી દિલ હો કાબુમેં તો દિલદાર કી ઐસી તૈસી...' ગાયું, જે હિન્દી ફિલ્મોમાં રફીનું પ્રથમ રિકોર્ડેડ ગીત હતું. જે બાદ તેમણે બીજા ઘણા ગીતો ગાયા.<ref name="rafisongs.org">{{Cite web |url=http://www.rafisongs.org/2007/07/21/78616/the-king-of-melody-mohammed-rafi/index.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-22 |archive-date=2011-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605111536/http://www.rafisongs.org/2007/07/21/78616/the-king-of-melody-mohammed-rafi/index.html |url-status=dead }}</ref> 1948માં મહાત્માગાંધીની હત્યા બાદ, હુસેનલાલ ભગતરામ-રાજેન્દ્ર ક્રિશ્ના-રફીના જૂથે મળીને રાતો રાત ‘સુનો સુનો એ દુનિયાવાલોં, બાપુજી કી અમર કહાણી’ નામનું એક ગીત તૈયાર કર્યું.<ref name="rafisongs.org"></ref> વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ દ્વારા તેમને આ ગીત ગાવા માટે ગાંધીજીના ઘરે બોલવવામાં આવ્યા હતા. 1948માં સ્વતંત્રતા દિને નહેરુ દ્વારા રફીને મેડલથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. 1949માં રફીએ સંગીતકાર નૌસાદ સાથે ''ચાંદની રાત'',''દિલ્લગી'', અને શ્યામ સુંદર સાથે ''દુલારી'' , ''બાઝાર'' તેમજ હુસેનલાલ ભગતરામ સાથે ''મિનાબાજાર'' માં વ્યક્તિગત ગીતો પણ ગાયા. "હિન્દુસ્તાન કે હમ હૈ" રફીનું નૌસાદ સાથેનું પ્રથમ ગીત હતું, જેમાં શ્યામ કુમાર, અલાઉદ્દીન અને અન્ય પણ હતા, જે એ.આર. કારદેરની ફિલ્મ ''પહેલે આપ'' માંથી હતું (1944) આજ સમયગાળા દરમિયાન રફી 1945માં ''ગાંવ કી ગોરી'' ફિલ્મ માટે "અજી દિલ હો કાબુ મેં" ગીત રેકોર્ડ કર્યું હતું. તેમણે આ ગીતને હિન્દીભાષામાં પોતાનું પ્રથમ ગીત ગણાવ્યું.<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame"></ref> રફી બે ફિલ્મોમાં પણ દેખાયા હતા. 1945માં રફી ''લૈલા મજનુ'' ફિલ્મમાં "તેરા જલવા જિસને દેખા" ગીતમાં પરદા પર જોવા મળ્યા.<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame"></ref> સમૂહગાન તરીકે તેમણે નૌસાદ માટે અનેક ગીતો ગાયા, જેમાં "મેરે સપનો કી રાની", ''શાહજહાન'' (1946) ફિલ્મમાં કે. એલ. સૈયગલ સાથે "રુહી રુહી"નો સમાવેશ થાય છે. મેહમુદ ખાનની ''અનોમલ ઘડી'' (1946) ફિલ્મનું "તેરા ખિલૌના ટુટા બાલક" અને 1947માં ''જુગ્નુ'' ફિલ્મમાં "યહાં બદલા વફા કા" ગીત નૂર જહાં સાથે ગાયું.[[ભારતના ભાગલા|ભારતના ભાગલા]] બાદ રફીએ ભારતમાં જ રોકાઈ જવાનો નિર્ણય કર્યો, અને તેમનું કુંટુંબ મુંબઈ આવી ગયું. તો આ તરફ નૂર જહાં [[પાકિસ્તાન|પાકિસ્તાન]] સ્થળાંતરિત થાય અને તેમણે ગાયક અહમદ ઋષિ સાથે જોડી બનાવી. રફી તે સમયના ગાયકો જેવા કે, કે. એલ. સયગલ, તલત મહોમ્મદ અને ખાસ જાણીતા જી. એમ. દુર્રાનીથી ખૂબ પ્રભાવિત હતા, જેમની શૈલી રફીની ગાયકીમાં જોવા મળતી. તેમણે પોતાના આ પ્રેરણામૂર્તિ સાથે પણ કેટલાક ગીતો ગાયા, જેવા કે "''હમકો હંસતે દેખ જમાના જલતા હૈ'' " (હમ સબ ચોર હૈ, 1959)<ref>http://www.youtube.com/watch?v=j_8DGgVBV8g</ref> અને "''ખબર કિસીકો નહીં વો કિધર દેખતે'' " (બેકસૂર, 1950)<ref>http://www.youtube.com/watch?v=IScyIsMTygM</ref> વિગેરે. ==રેકોર્ડિંગ કારકિર્દી == પોતાના સમયમાં રફી ઘણા સંગીતકારો સાથે જોડાયેલા હતા, જેમાંથી નૌસાદ મુખ્ય હતા. 1950ના અંતમાં અને 1960માં રફીએ ઓ. પી. નૈયર, શંકર જયકિશન, અને એસ. ડી. બર્મન જેવા અન્ય સંગીતકારો સાથે કાર્યું. ===નૌસાદ સાથેની જોડી === નૈસાદના મતે રફી નૌસાદના પિતાની ભલામણનો એક પત્ર લઈને તેમની પાસે આવ્યા હતા.<ref>{{Cite web | url=http://www.mohdrafi.com/meri-awaaz-suno/naushad-remembers-rafi-sahab.html | title=Naushad Remembers Rafi Saheb | access-date=2010-12-25 }}</ref> નૌસાદ માટે રફીએ ગાયેલું સૌપ્રથમ ગીત 1944માં ફિલ્મ'' પહેલે આપ'' નું "હિન્દુસ્તાન કે લીયે હમ હૈ" ("વી બિલોંગ ટુ હિન્દુસ્તાન") હતું. પ્રથમ યુગલગીત એ ''અનમોલ ગાંધી'' ફિલ્મ (1946)નું હતું. રફી પહેલા નૌસાદના પ્રિય ગાયક તલત મહેમૂદ હતા. એક વાર નૌસાદે તલતને રેકોર્ડિંગ દરમિયાન ધૂમ્રપાન કરતા જોઈ લીધા હતા. આ વાતથી તેઓ ભારે ગુસ્સે થયા અને ''બૈજુ બાવરા'' ના તમામ ગીતો ગાવા માટે તેમણે રફીને રાખ્યા.<ref name="Mohd Rafi - Biography"></ref> 1949માં "સુહાની રાત ઢલ ચૂકી" ગીત <ref>http://chandrakantha.com/biodata/mohd_rafi.html</ref>રફીએ નૌસાદ સાથેની બેલડીમાં આપ્યું, જેણે તેમની પૂર્વેની શાખને ફરી પ્રસ્થાપિત કરી અને હિન્દી સિનેમામાં પાર્શ્વ ગાયક તરીકેની ખ્યાતિ આપાવી.<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame"></ref> ''બૈજુ બાવરા'' (1952)ના ગીતો "ઓ દુનિયા કે રખવાલે" અને "મન તડપત હરિ દર્શન કો આજ" એ રફીની ઓળખ બન્યા.<ref name="tribune_his_voice"></ref> રફીએ નૌસાદ માટે કુલ 149 ગીતો ગાયા.<ref name="how_fair_raju1">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld1.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi? | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=2006-08-23 | access-date=2007-04-28 }}</ref> ===એસ. ડી. બર્મન સાથેની જોડી === એસ. ડી. બર્મને રફીને [[દેવ આનંદ|દેવ આનંદ]] અને ગુરુદત્તના અવાજ તરીકે સર્જયા.<ref name="how_fair_raju2">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld2.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi? (Page 2) | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=2006-08-23 | access-date=2007-04-28 }}</ref> રફીએ બર્મન સાથે ''પ્યાસા'' (1957), ''કાગઝ કે ફૂલ'' (1959), ''તેરે ઘર કે સામને'' (1962), ''ગાઇડ'' (1965), ''આરાધના'' (1973), અને ''અભિમાન'' (1973) જેવી ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. એસ. ડી. બર્મન એ નૌસાદ પછીના બીજા સંગીતકાર હતા, જેમણે પોતાના મોટાભાગના ગીતો રફી પાસે ગવડાવ્યા હતા. ===શંકર-જયકિશન સાથેની જોડી === હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં રફી અને શંકર-જયકિશનની ભાગીદારી હતી. શંકર-જયકિશન હેઠળ રફીએ શમ્મી કપૂર અને રાજેન્દ્ર કુમાર જેવા કલાકારો માટે કેટલાક ગીતો પણ તૈયાર કર્યા હતા. રફીને મળેલા છ ફિલ્મફેરમાંથી ત્રણ ગીતો શંકર-જયકિશનના હતા, જેમાં, "તેરી પ્યારી સૂરત કો", "બહારો ફૂલ બરસાવો" અને "દીલ કે ઝરોખે મેં" સામેલ હતા. રફી દ્વારા ગાયેલુ યાહુ! ચાહે કોઈ મુઝે જંગલી કહે એક માત્ર ગીત હતું જે અત્યંત ઝડપી ઓર્કેસ્ટ્રા સાથે તૈયાર કરાયું હતું, જેના સંગીતકાર શંકર જયકિશન હતા. શંકર-જયકિશન-રફીએ ફિલ્મ ''શરારત'' માં કિશોર કુમાર માટે ("અજબ હૈ દાસ્તાન તેરી યે જિંદગી") ગીત ગાયું. રફીએ શંકર-જયકિશન માટે 341 ગીતો ગાયા હતા, (216 વ્યક્તિગત) હતા.<ref name="how_fair_raju1"></ref>જેમાં ''બસંત બહાર'' , ''પ્રોફેસર'' , ''જંગલી'' , ''સુરજ'' , ''બ્રહ્મચારી'' , ''એન ઈવનિંગ ઈન પેરિસ'' , ''દિલ તેરા દિવાના'' , ''યકીન'' , ''પ્રિન્સ'' , ''લવ ઈન ટોકિયો'' , ''બેટી બેટે'' , ''દિલ એક મંદિર'' , ''દિલ અપના ઔર પ્રિત પરાયી'' , ''ગબન'' અને ''જબ પ્યાર કિસીસે હોતા હૈ'' જેવી ફિ્લ્મો સામેલ હતી. ===રવિ સાથેની જોડી === રફીને પ્રથમ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર ''ચૌદવી કા ચાંદ'' ફિલ્મના (1960) ટાઈટલ (મથાળા) ગીત માટે મળ્યો હતો, રવિ એ તૈયાર કર્યું હતું. ફિલ્મ ''નિલ કમલ'' (1968)નું "બાબુલ કી દુઆએં લેતી જા" ગીત પણ રવિ દ્વારા રચાયું હતું, જે માટે રફીને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો હતો. રફી આ ગીતના રેકોર્ડીંગમાં રડી પડ્યા હતા. 1977માં બીબીસી (BBC) સાથેની એક મુલાકાત દરમિયાન તેમણે ખુદ આ વાત કબુલી હતી.<ref name="youtube.com">{{Cite web | url=http://www.youtube.com/watch?v=t46HTraDLnQ | title=BBC Interview : Mohd. Rafi - Audio (You Tube) | access-date=2010-12-25 }}</ref> રવિ અને રેફીએ સાથે મળીને બીજી ઘણી ફિલ્મો જેવી કે ''ચાઈના ટાઉન'' (1962), ''કાજલ'' (1965) અને ''દો બદન'' (1966) માટે ગીતો તૈયાર કર્યા હતા. ===મદન મોહન સાથેની જોડી === મદન મોહન બીજા એવા સંગીતકાર હતા જેમની માટે રફી તેમના પ્રિય ગાયક હતા. રફીનું પ્રથમ વ્યક્તિગત ગીત ''આંખે'' ફિલ્મમાં "હમ ઈશ્ક મેં બદબાદ હૈ બરબાદ રહેંગે" હતું.<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame"></ref> તેમણે સાથે મળીને અનેક ગીતો તૈયાર કર્યા, જેમાં "તેરી આખોં કે સિવા", "રંગ ઔર નૂર કી બારાત", "યે દુનિયા યે મહેફિલ" અને "તુમ જો મિલ ગયે હો" જેવા ગીતો સામેલ છે. ===ઓ. પી. નૈયર સાથેની જોડી === રફી અને ઓ. પી. નૈય્યરે 1950 અને 1960ના દાયકામાં કેટલુંક સંગીત સાથે મળીને તૈયાર કર્યું. ઓ. પી. નૈય્યરે એક વાર કહ્યું હતું "જો મોમ્મદ રફી ના હોત તો ઓ. પી. નૈય્યર પણ ના હોત". તેમણે અને રફીએ સાથે મળી તૈયાર કરેલા ગીતોમાં "યે હૈ બોમ્બે મેરી જાન" હતું. ફિલ્મ ''રાગીણી'' માં ગાયક-અભિનેતા કિશોર કુમાર માટેના ગીત "મન મોરા બાવરાં" માટે તેઓ રફીને મળ્યા હતા.બાદમાં રફીએ કિશોર કુમાર માટે ઘણી ફિલ્મોમાં ગીતો આપ્યા, જેમ કે ''બાગી'' , ''શેહજાદા'' અને ''શરારત'' . ઓ. પી. નૈય્યરે તેમના મોટા ભાગના ગીતો રફી અને આશા ભોસલે પાસે ગવડાવ્યા હતા. 1950ની શરૂઆતના સમયમાં અને 1960માં આ જૂથે ઘણા ગીતો આપ્યા હતા, જેમાં ''નયા દૌર'' (1957), ''તુમસા નહિ દેખા'' (1957), અને ''કશ્મીર કી કલી'' (1964) જેવી ફિલ્મો સામેલ હતી. રફી એ કુલ 197 જેટલા ગીતો (56 વ્યક્તિગત) માત્ર નૈય્યર માટે ગાયા હતા.<ref name="how_fair_raju5">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld5.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi?: Page 5 | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=2006-08-23 | access-date=2007-04-28 }}</ref> "જવાની યે મસ્ત મસ્ત" અને ''તુમસા નહિ દેખા'' ફિલ્મનું ટાઇટલ ગીત "યું તો હમને લાખ હસી દેખે હૈં, તુમસા નહિ દેખા" જેવા ગીતો તેમાં સામેલ હતા. તેમણે પાછળથી ''કાશ્મીર કી કલી'' ફિલ્મનું "તારીફ કરું ક્યા ઉસકી જિસને તુઝે બનાયા" પણ આપ્યા હતા.<ref>{{Cite web | url=http://www.rafisongs.org/2007/07/09/78615/15 | title=Mohd Rafi Sahab: A Legend has no substitute | access-date=2010-12-25 | archive-date=2011-05-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110502082220/http://www.rafisongs.org/2007/07/09/78615/15 | url-status=dead }}</ref> ===લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ સાથેની જોડી === લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલની (L-P) જોડીએ પણ તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ''પારસમણિ'' (1963)થી જ રફીને પોતાના ગાયક તરીકે રાખ્યા હતા. રફી અને એલ-પી (L-P) બંનેને ''દોસ્તી'' (1964) ફિલ્મના "ચાહુંગા મૈં તુઝે શામ સવેરે" ગીત માટે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર પણ મળ્યો હતો. રફીએ એલ-પી (L-P) માટે કુલ મળીને 369 જેટલા ગીતો (186 વ્યક્તિગત) ગાયા હતા.<ref name="how_fair_raju1"></ref> 1950 અને 1970ના સમયગાળા વચ્ચે બોલીવુડમાં સૌથી વધુ માગ ધરાવતા ગાયક રફી હતા.<ref>{{Cite web | url=http://in.rediff.com/movies/2006/aug/21rafi.htm | title=Did Mohammad Rafi get his due? | author=Arthur J Pais | publisher=[[Rediff.com]] | date=2006-08-21 | access-date=2007-04-28 }}</ref> તેમણે હિન્દી ફિલ્મોમાં અનેક અભિનેતાઓ માટે ગીતો ગાયા.<ref>{{Cite web |url=http://www.screenindia.com/20010803/mcover1.html |title=Mohammed Rafi: Everyone's Voice |access-date=2011-02-22 |archive-date=2007-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071205233306/http://www.screenindia.com/20010803/mcover1.html |url-status=dead }}</ref> 1965માં ભારત સરકાર દ્વારા તેમને પદ્મ શ્રી પુરસ્કારથી નવાજવામાં આવ્યા. 1968માં 7" ની રજૂઆત સમયે બે હિન્દી ગીતોને અંગ્રેજીમાં રેકોર્ડ કર્યા હતા. 1960ના અંત ભાગમાં તેઓ મોરેશિયસની મુલાકાતે હતા, તે સમયે તેમણે ક્રિયોલ સાથે પણ એક ગીત ગાયુ હતું.<ref name="indobase"></ref> સાથો સાથ રફીએ બે અંગ્રેજી આલ્બમ પણ આપ્યા હતા. જેમાંથી એક ''પોપ હિટ્સ'' છે. બોલીવુડમાં આલાપવું એ માત્ર કિશોર કુમાર સાથે જોડાયેલું હતું, પરંતુ તેમણે ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં આ આલાપને પાર્શ્વગાયકી તરીકે રજૂ કર્યું. રફીએ તેમના કેટલાક ગીતોમાં આવો આલાપ આપ્યો, જેવા કે "હેલ્લો સ્વીટી સેવન્ટીન" ([[આશા ભોંસલે|આશા ભોસલે]] સાથેનું યુગલગીત), "ઓ ચલે હો કહા", "દિલ કે આયિને મેં" અને "ઉનસે રિપ્પી ટિપ્પી હો ગયે" (ગીતા દત્ત સાથેનું યુગલગીત) વિગેરે. ==વિવાદો== ===રૉયલ્ટિનો મુદ્દો=== લતા મંગેશકર, 1962-1963 સુધીમાં રફીની પ્રતિષ્ઠા ઓળખીને, એમ ઈચ્છતા હતા કે ફિલ્મના નિર્માતા સંગીતકારને પસંદ કરવા માટે મંજૂર રાખતા હતા તે ગીતની રૉયલ્ટિના 5 ટકામાંથી અડધો ભાગ માંગવામાં રફી તેમને ટેકો આપે. લતાની દલીલ એવી હતી કે, એવો કોઈ વિકલ્પ જ ન હતો, કે નિર્માતાઓ અને સંગીતકાર આ ગાયક બેલડીને, સંગીતકારના ગીતની 5 ટકા રૉયલ્ટિના અડધા ભાગ માટે ના પાડી શકે. રફીએ જણાવ્યું કે ફિલ્મના નિર્માતાઓ પાસે તેમની માંગણી, ગીત માટે નક્કી કરેલી ફી ચૂકવાતા જ પૂરી થઈ જાય છે. ત્યાર બાદ, જો ફિલ્મ સફળ સાબિત થાય, તો ચિત્રપટ નિર્માતાનું સારું નસીબ, કે તેઓ તેમાંથી મળતી ગ્રામ્કો (HMV) રોયલ્ટિને આવકારતા રહેશે. રફીએ દલીલ કરી, કે જો ગીત સફળ થવામાં નિષ્ફળ રહે, તો તેમને પહેલેથી જ ગીત ગાવા માટેની ફી ચૂકવાઈ ગઈ હશે, તેથી ફિલ્મ નિર્માતા અને તેઓ સરખેસરખા હતા. રફીએ કહ્યું, “અમે પાર્શ્વ ગાયક કલાકારો ગીતની રચના નથી કરતા, અમે માત્ર, સંગીત નિર્દેશકોના નિર્દેશ મુજબ, પડદા પર તેનું પુનઃનિર્માણ કરીએ છીએ. અમે ગાઈએ છીએ, તેઓ ચૂકવે છે, તેથી ત્યાં જ બંને તરફની પ્રતિબદ્ધતાનો અંત આવે છે.”લતાએ રફીના આ દ્રષ્ટિબિંદુને રૉયલ્ટિના મુદ્દા પર અવરોધ તરીકે નિહાળ્યું. લતાએ કહ્યું કે તેઓ હવે રફી સાથે નહિં ગાય, જેના પર રફીએ, એમ પ્રેક્ષિત કર્યું કે, ત્યાર પછી, જેટલું લતા તેમની સાથે ગાવા ઉત્સુક હતા તેટલું જ તેઓ પણ હતા.<ref name="how_fair_raju3">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld3.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi?: Page 3 | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=2006-08-23 | access-date=2007-04-28 }}</ref><ref name="how_fair_raju4">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld4.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi?: Page 4 | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=2006-08-21 | access-date=2007-04-28 }}</ref> બાદમાં, એસ. ડી. બર્મનના આગ્રહથી, બંનેએ સમાધાન કરવાનું અને યુગલ ગીતો ગાવાનું નક્કી કર્યું. ===ગિનીસ વિશ્વ વિક્રમો=== તેમના છેલ્લા વર્ષોમાં, ગિનીસ બુક ઑફ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સમાં લતા મંગેશકરના પરિચય અંગેના વિવાદમાં રફી સંકળાયેલા હતા. ગિનીસ બુક ઑફ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સને લખાયેલા જૂન 11, 1977ના પત્રમાં, રફીએ એ દાવાને પડકાર્યો કે લતા મંગેશકરે સૌથી વધુ ગીતો રેકોર્ડ કર્યા છે (ગિનીસ મુજબ “25000 કરતાં ઓછા નહિં”). ગિનીસ તરફથી જવાબ મેળવ્યા બાદ, નવેમ્બર 20, 1979ની તારીખના પત્રમાં, તેમણે લખ્યું : “હું નિરાશ થયો છું, કારણ કે સુશ્રી લતા મંગેશકરના દાવા મુજબના વિશ્વ વિક્રમના પુનઃ મૂલ્યાંકનની મારી વિનંતીની ઉપેક્ષા કરાઈ છે.”.<ref name="how_fair_raju6">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld6.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi?: Page 6 | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=2006-08-23 | access-date=2007-04-28 }}</ref>નવેમ્બર 1977માં બીબીસી (BBC) સાથે રેકોર્ડ કરાયેલી મુલાકાતમાં, રફીએ ત્યાર સુધીમાં 25000થી 26000 ગીતો ગાયા હોવાનો દાવો કર્યો.<ref name="youtube.com"></ref>રફીના મૃત્યુ બાદ, તેની 1984ની આવૃત્તિમાં, ''ગિનીસ બુક ઑફ વર્લ્ડ'' રેકોર્ડ્સે “સૌથી વધુ રેકોર્ડિંગ્સ” માટે લતા મંગેશકરનું નામ આપ્યું, પરંતુ એમ પણ જણાવ્યુઃ “મોહમ્મદ રફીએ (d 1 Aug 1980){{sic}} 1944 અને એપ્રિલ 1980ની વચ્ચે 11 ભારતીય ભાષાઓમાં 28000 ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો દાવો કર્યો છે.”.<ref name="how_fair_raju7">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld7.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi?: Page 7 | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=2006-08-23 | access-date=2007-04-28 }}</ref> પ્રાપ્ય આંકડાઓ મુજબ, 1945થી 1980 સુધીમાં રફીએ 4,516 હિન્દી ફિલ્મ ગીતો, 112 હિન્દી સિવાયના ફિલ્મ ગીતો, અને 328 ખાનગી (ફિલ્મ સિવાયના) ગીતો ગાયા છે.<ref name="how_fair_raju7"></ref> પછી 1991માં ગિનીસ બુકે રફી અને લતા બંનેની નોંધ હટાવી દિધી. ==1970ની શરૂઆતનો સમય== 1970ના દાયકાની શરૂઆતમાં, રફી માંદા પડ્યા અને ઓછા ગીતો રેકોર્ડ કર્યા.<ref>http://music.indobase.com/composers-playback-singers/mohammed-rafi.html</ref> અને આ જ સમયમાં, 1969માં રફીની હજ યાત્રા દરમિયાન, વિવાદિતપણે, મોહમ્મદ રફીની ગેરહાજરીમાં ફિલ્મ ''આરાધના'' માટે કિશોર કુમારે ગાયેલા ગીતોના કારણે કિશોર કુમારની લોકપ્રિયતા વધી.<ref name="how_fair_raju3"></ref><ref>{{Cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1050729/asp/etc/story_5037312.asp | title=Forever velvet | author=Anil Grover | publisher=The Telegraph | date=2005-07-29 | access-date=2007-04-28 | archive-date=2007-08-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070819214146/http://www.telegraphindia.com/1050729/asp/etc/story_5037312.asp | url-status=dead }}</ref> ''આરાધના'' માટેના સંગીતની રચના એસ. ડી. બર્મન દ્વારા થઈ હતી, અને બર્મને આ ફિલ્મ માટે રેકોર્ડ કરેલા પ્રથમ બે યુગલ ગીતો, “બાગોમેં બહાર હૈ” અને “ગુનગુના રહે હૈ ભંવરે” માટે પુરુષ પાર્શ્વ ગાયકના અવાજ માટે રફીનો ઉપયોગ કર્યો હતો.<ref name="how_fair_raju2"></ref> આ બે રેકોર્ડિંગ બાદ, એસ. ડી. બર્મન માંદા પડ્યાં અને તેમના પુત્ર અને સહાયક, આર. ડી. બર્મને, રેકોર્ડિંગનું બાકીનું કામ સંભાળ્યું. આર. ડી. બર્મને એકલ ગીતો “રૂપ તેરા મસ્તાના” અને “મેરે સપનો કી રાની” ગાવા માટે કિશોર કુમારને જ પસંદ કર્યા. 1971-1973 દરમિયાન, રફીના સંગીત ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થયો; જો કે, તેમણે ઘણા ગીત ગાયા.<ref>{{Cite web | url=http://www.screenindia.com/20020726/mcov2.html | title=The mammoth myth about Mohammed Rafi | author=Rajiv Vijayakar | publisher=Screen | year=2002 | access-date=2007-06-13 | archive-date=2007-06-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070608072649/http://www.screenindia.com/20020726/mcov2.html | url-status=dead }}</ref> ]1970ના દાયકાની શરૂઆતના રફીના કેટલાક ગીતો લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ, મદન મોહન, આર. ડી. બર્મન અને એસ. ડી. બર્મન જેવા સંગીત નિર્દેશકો સાથે હતા. જેમાં પગલા કહિંકાનું (1971માં રફીની ઓળખ સમાન બનેલું ગીત) “તુમ મુઝે યું ભુલા ના પાઓગે”, ''હીર રાંઝા'' (1970)નું “યે દુનિયા યે મેહફિલ”, ''જીવન મૃત્યુ'' નું “ઝિલમિલ સિતારોં કા” (લતા મંગેશકર સાથેનું યુગલ ગીત, 1970), ''ધ ટ્રેન'' (1970)નું “ગુલાબી આઁખે”, ''મેહબૂબ કિ મેહંદી'' (1971)ના “યે જો ચિલમન હૈ” અને “ઈતના તો યાદ હૈ મુઝે”, “મેરા મન તેરા પ્યાસા” ગેમ્બલર, 1972માં રિલીઝ થયેલી પાકીઝાહના “ચલો દિલદાર ચલો”, ''યાદો કિ બારાત'' ના “ચુરા લિયા હૈ તુમને” (આશા ભોંસલે સાથેનું યુગલ ગીત, 1973), 1973માં રિલીઝ થયેલી દિલિપ કુમારની ફિલ્મ દાસ્તાનનું “ના તુ ઝમીન કે લિયે”, હંસતે ઝખ્મ (1973)નું “તુમ જો મિલ ગયે હો”, અભિમાન(1973)નું, “તેરી બિંદિયા રે” અને લોફર(1973)નું “આજ મૌસમ બડા બેઈમાન હૈ”નો સમાવેશ થાય છે. ==પછીના વર્ષો== 1970ની મધ્યમાં રફીએ મુખ્ય ગાયક તરીકે પુનરાગમન કર્યું. 1974માં, ઉષા ખન્ના દ્વારા રચાયેલા ગીત “તેરી ગલિયોં મેં ના રખ્ખેંગે કદમ આજ કે બાદ” (હવસ, 1974) માટે રફીએ ફિલ્મ વર્લ્ડ મેગેઝિન બેસ્ટ સિંગર અવૉર્ડ જીત્યો.<ref name="how_fair_raju1"></ref>1977માં, આર. ડી. બર્મન દ્વારા રચાયેલા, ''હમ કિસી સે કમ નહીં'' ફિલ્મના ગીત “ક્યા હુઆ તેરા વાદા” માટે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર અને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર એમ બંને જીત્યા.<ref name="how_fair_raju2"></ref> રફીએ રિષી કપૂર માટે ''અમર અકબર એન્થની'' (1977), ''સરગમ'' (1979) અને ''કર્ઝ'' (1980) જેવી ફિલ્મોમાં ગીતો ગાયા. અમર અકબર એન્થની (1977) ફિલ્મની [[કવ્વાલી|કવ્વાલી]] “પરદા હૈ પરદા” ખૂબ સફળ રહી હતી. 1970ના દાયકાના અંતમાં અને 80ના દાયકાની શરૂઆતમાં રફીની નોંધપાત્ર ગાયકીમાં ''લૈલા મજનુ'' (1976), ''અપનાપન'' (1978), ''કુરબાની'' , ''દોસ્તાના'' (1980), ''ધ બર્નિંગ ટ્રેન'' , ''નસીબ'' (1981), ''અબ્દુલ્લાહ'' (1980), ''શાન'' (1980), અને ''આશા'' (1980)નો સમાવેશ થાય છે. ==મૃત્યુ== ગુરુવારે, જુલાઈ 31, 1980ના રોજ, ભારે હૃદય રોગના હુમલાના પગલે, રફીનું રાત્રે 10:50 વાગ્યે મૃત્યુ થયું.<ref>{{Cite web | url= http://www.blonnet.com/life/2005/08/05/stories/2005080500180400.htm | title= The immortal Rafi | author= V. Gangadhar | publisher= [[The Hindu]] Business Line | date= 2005-08-05 | access-date= 2007-04-28 | archive-date= 2007-09-29 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070929120442/http://www.blonnet.com/life/2005/08/05/stories/2005080500180400.htm | url-status= dead }}</ref> તેમનું છેલ્લું ગીત હતું “શામ ફિર ક્યું ઉદાસ હૈ દોસ્ત” (''આસ પાસ'' ), જે તેમણે મૃત્યુના થોડા જ કલાકો પહેલા લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ સાથે રેકોર્ડ કર્યુ હતું.<ref>{{Cite web | last= Salam | first= Ziya U. S. | title= Matchless magic lingers | url= http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/07/31/stories/2002073100290100.htm | date= July 22, 2001 | work= The Hindu | access-date= 2009-04-09 | archive-date= 2010-12-28 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101228033045/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/07/31/stories/2002073100290100.htm | url-status= dead }}</ref><ref>[http://www.zeenews.com/news459223.html Mohammed Rafi: The soulful voice lives on!]. Zee News. 5મી જુલાઇ 2005.</ref> તેઓ ચાર પુત્રો (સઈદ રફી, ખાલિદ રહી, હામિદ રફી, શાહિદ રફી), ત્રણ પુત્રીઓ (પરવીન, નસરીન, યાસમીન) અને 18 પૌત્ર પૌત્રીઓ છોડી ગયા હતા.રફીને જુહુ મુસ્લિમ કબ્રસ્તાનમાં દફનાવાયા હતા.<ref>{{Cite web | url=http://www.culturalindia.net/indian-music/indian-singers/rafi.html | title=Mohammed Rafi Bioagraphy | access-date=2010-12-25 | archive-date=2015-07-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150716050328/http://www.culturalindia.net/indian-music/indian-singers/rafi.html | url-status=dead }}</ref> આ મુંબઈએ જોયેલી સૌથી મોટી અંતિમવિધિઓમાંની એક હતી, જેમાં 10,000 કરતાં વધુ લોકોએ ભાગ લીધો હતો.2010માં, નવા મૃતદેહો માટે જગ્યા કરવા માટે તેમની કબરને તોડી નંખાઈ હતી. મોહમ્મદ રફીના ચાહકો જે દર વર્ષે બે વખત, ડિસેમ્બર 24 અને જુલાઈ 31ના રોજ, તેમની જન્મ અને પુણ્યતિથિએ કબર પર આવે છે, તેઓ નિશાની તરીકે તેમની કબરની સૌથી નજીક આવેલી નારિયેરીનો ઉપોયગ કરે છે.<ref>{{Cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Rafi-Madhubala-dont-rest-in-peace-here/articleshow/5558345.cms |title=Rafi, Madhubala don't rest in peace here |date=11 February 2010 |access-date=2010-02-14 |publisher=[[The Times of India]] |first1=Bella |last1=Jaisinghani}}</ref>તેઓ કદી પણ [[મદ્યપાન]] ન કરનારા, અત્યંત ધાર્મિક અને ખૂબ જ નમ્ર વ્યક્તિ હતા. તેઓ એક ચુસ્ત મુસ્લિમ હતા. એકવાર, જ્યારે ઓછા જાણીતા સંગીતકાર નિસાર બાઝમી (જેઓ પાકિસ્તાનથી સ્થળાંતરિત થયા હતા) પાસે તેમને ચૂકવવા માટે પૂરતા પૈસા ન હતા, ત્યારે તેમણે એક રૂપિયાની ફી લીધી અને તેમના માટે ગીત ગાયું. તેઓ નિર્માતાઓને નાણાકીય મદદ પણ કરતા હતા. એકવાર લક્ષ્મીકાંતે (લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલની જોડીમાંના એક) કહ્યું હતું કે- “તેઓ હંમેશા પાછું મેળવવાનું વિચાર્યા વિના આપતા હતા”.<ref>{{Cite web | url=http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | title=Mohd Rafi Bioagraphy | access-date=2010-12-25 | archive-date=2010-08-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804043321/http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | url-status=dead }}</ref> ==વારસો== ભારત સરકારે રફીના મૃત્યુ બાદ તેમના માનમાં બે દિવસની જાહેર રજા જાહેર કરી હતી.<ref>http://www.zeenews.com/news459223.html</ref> ''ગુમનામ'' (1965) ફિલ્મમાંથી રફીનું ગીત “જાન પહેચાન હો” ના સંગીતની ધ્વનિપટ્ટીનો ''ગોસ્ટ વર્લ્ડ'' (2001)માં ઉપયોગ કરાયો હતો. આ ફિલ્મની શરૂઆતમાં મુખ્યપાત્ર તેના શયનકક્ષની આસપાસ ''ગુમનામ'' ના દ્રશ્યની ફરતે નૃત્ય કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.timeout.com/newyork/DetailsAr.do?file=/film/304/304.film.ghost.open.html |title=Teenage wasteland: Adolescent angst takes on new dimensions in the magnificently mundane Ghost World |author=Mike D'Angelo |access-date=2007-04-28 |archive-date=2006-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060804202534/http://www.timeout.com/newyork/DetailsAr.do?file=%2Ffilm%2F304%2F304.film.ghost.open.html |url-status=dead }}</ref>તેમનું “આજ મૌસમ બડા બેઈમાન હૈ” વર્ષ 2001માં ''મોન્સુન વેડિંગ'' માં ફિલ્માવવામાં આવ્યું.<ref>{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0265343/soundtrack |title=Monsoon Wedding soundtrack listing |access-date=2009-02-03}}</ref>તેમનું એક ગીત “ મેરા મન તેરા પ્યાસા” (''ગેમ્બલર'' , 1970)ની ધ્વનિપટ્ટીનો ઉપયોગ જીમ કેરી-કેટ વિન્સલેટની ભૂમિકાવાળી ફિલ્મ ''ઈટરનલ સનશાઈન ઓફ ધ સ્ટોપલેસ માઈન્ડ'' (2004)માં કરાયો. આ ગીતમાં પાર્શ્વગીત તરીકે કેટ વિન્સલેટના અભિનયવાળા ઘરે જ્યારે મુખ્યપાત્રો ડ્રીક્સ લઈ રહ્યા હતા તે દરમ્યાન ચલાવાયું.- ''અંદાજે 00.11.14 જેટલો સમય ચાલ્યું'' .<ref>{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt0338013/soundtrack |title=Soundtracks for Eternal Sunshine of the Spotless Mind |access-date=2010-12-25 }}</ref>રફીના કેટલાક નહી પ્રસારિત થયેલા ગીતો આવનારી ફિલ્મ ''સૉરી મેડમ'' માં ઉપયોગમાં લેવાશે.<ref>{{Cite web |url=http://www.musicindiaonline.com/n/i/top%20stories/2215/ |title=Tributes to legendary Mohammad Rafi |access-date=2007-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070427030853/http://www.musicindiaonline.com/n/i/top+stories/2215/ |archive-date=2007-04-27 |url-status=live }}</ref> રફીના જીવન પર આધારિત ફિલ્મનું નિર્માણકાર્ય ભારતીય ફિલ્મ વિભાગ દ્વારા થઈ રહ્યુ છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.merinews.com/catFull.jsp?articleID=136367 |title="Films Division to make documentary on Mohammed Rafi" |access-date=2011-02-22 |archive-date=2012-09-05 |archive-url=https://archive.is/20120905023151/http://www.merinews.com/catFull.jsp?articleID=136367 |url-status=dead }}</ref>વર્ષ 2008ના ઉનાળા દરમિયાન બર્મિગહામ શહેરના સિમ્ફની સંગીતવૃંદ દ્વારા રફીની યાદમાં રફીએ ગાયેલા 16 ગીતોની બે સીડી ''રફી રિઝેરેક્ટેડ'' બહાર પડાઈ. બોલીવુડના પાર્શ્વ ગાયક સોનુ નિગમે આ પ્રોજેક્ટ માટે અવાજ આપ્યો અને જુલાઈ 2008માં લંડનમાં ઈંગ્લિશ નેશનલ ઓપેરા, લંડન અને માન્ચેસ્ટરના એપોલો નાટ્યગૃહ તેમજ બર્મિગહામના સિમ્ફની ગૃહમાં સીબીએસઓ (CBSO) સાથે પ્રવાસ કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.cybernoon.com/DisplayArticle.asp?section=fromthepress&subsection=inbombay&xfile=April2007_inbombay_standard12786 |title=Mumbai to Birmingham |date=2007-04-30 |access-date=2007-06-14 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927033111/http://www.cybernoon.com/DisplayArticle.asp?section=fromthepress&subsection=inbombay&xfile=April2007_inbombay_standard12786 |url-status=dead }}</ref>બાન્દ્રામાં [[મુંબઈ|મુંબઈ]] અને પૂણેના બાહ્ય વિસ્તારમાં (એમજી (MG) રોડને લંબાવીને) પદ્મશ્રી મોહમ્મદ રફી ચોક નામ અપાયું.<ref name="how_fair_raju6"></ref>જૂન 2010માં આઉટલૂકની સંગીત મતદાન ગણતરીમાં રફીને સૌથી પ્રખ્યાત પાર્શ્વ ગાયક તરીકેના મતો મળ્યા, જે આઉટલુક સામાયિક દ્વારા લતા મંગેશકરની સાથે કરાયા હતા.<ref>{{Cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?231652 |title=The Most Popular Singer - Outlook Music Poll 2010 }}</ref>. અને આવો જ મત “મન રે, તુ કાહે ના ધીર ધરે” (''ચિત્રલેખા'' , 1964) રફી દ્વારા ગવાયેલાને # 1 ગીત.<ref>{{Cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?231649 |title=The #1 Song - Indian Movies - Outlook Music Poll 2010 }}</ref> ત્રણ ગીતો #2 નબર પર એક સાથે આવ્યા, જેમાંથી બે ગીતો રફીએ ગાયેલા હતા. તે ગીતો હતા” તેરે મેરે સપને અબ એક રંગ હૈ” (''ગાઇડ'' ,1965) અને “ દિન ઢલ જાયે, હે રાત ના જાવે”(''ગાઇડ'' ,1965). આ મત આઉટલુક સામાયિકમાં પ્રકાશિત થયો, જેના નિર્ણાયકના સમૂહમાં ભારતીય સંગીત જગતના અનેક લોકો હતા; અભિજીત, આદેશ શ્રીવાસ્તવ, અલિસા ચિનાઈ, અનુ મલિક, એહસાન, ગુલઝાર, હરિહરન, હિમેશ રેશમિયા, જતિન, જાવેદ અખ્તર, કૈલાસ ખૈર, કવિતા ક્રિષ્નમૂર્તિ, ખાય્યમ, કુમાર સાનુ, લલિત, લોય, મહાલક્ષ્મી ઐયર, મહેન્દ્ર કપૂર, મન્ના ડે, પ્રસુન જોષી, રાજેશ રોશન, સાધના સરગમ, સમીર, સંદેશ સાંડિલ્ય, શાન, શંકર, શાંતનું મોઈત્રા, શ્રેયા ઘોસાલ, સોનું નિગમ અને તલત અઝીઝ.<ref>{{Cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?231648 |title=Outlook Music Poll }}</ref>''ટાઇમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા'' ના એક લેખમાં રફી વિશે લખ્યુ કે “સર્વતોમુખિ પ્રતિભા ધરાવતા ગાયક કે જેઓ શાસ્ત્રીય રોક એન્ડ રોલ તેમજ કોઈ પણ જાતના ગીતો ગાઈ શકે છે, તે 1950 અને 1960 સુધી હિન્દી ફિલ્મ જગતનો માનીતો પુરુષ અવાજ બની ગયા હતા". સંગીતકાર રાકેશ રોશને રફી સાથે કેટલાક ગીતો કર્યા હતા, જેઓ તેમને ”અહમ નહી ધરાવતા પ્રેમાળ હ્રદયના સામાન્ય વ્યક્તિ” તરીકે યાદ કરે છે.<ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Thirty-years-on-Mohd-Rafi-remains-a-favourite/articleshow/6238774.cms |title=Thirty years on, Mohd Rafi remains a favourite }}</ref>સંગીત પ્રેમીઓ{{who|date=December 2010}}ની ભારત સરકારને અપીલ છે કે આવા ગાયકને મરણોત્તર ભારત રત્ન પુરષ્કારથી સન્માન કરે ( ભારતનો સૌથી મોટો નાગરિક એવોર્ડ)<ref name="rafisongs.org"></ref> શાસ્ત્રીય અને પાર્શ્વ ગાયક મન્ના ડે કે જેઓ રફીના સમકાલીન હતા તેઓ રફીને “તેમના બધામાંથી સર્વોત્તમ ગાયક” તરીકે બિરદાવે છે. તેમણે જણાવ્યું કે “મે અને રફીએ ખૂબ ગાયુ છે અને તે એક સારા ખાનદાની હતા. તેઓ મારા કરતા વધારે સારા ગાયક હતા અને હુ એમ કહીશ કે કોઈ તેમની નજીક પણ પહોંચી શક્યું નથી. તેમને જે મળ્યું તેના તેઓ હકદાર હતા. અમારી વચ્ચે સારી સમજણ હતી અને ક્યારેક ઉંચનીચનો ભેદભાવ ન હતો.<ref>{{Cite web |url=http://www.santabanta.com/cinema.asp?pid=28039 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-22 |archive-date=2011-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927221634/http://www.santabanta.com/cinema.asp?pid=28039 |url-status=dead }}</ref><ref>http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata-/Rafi-was-a-better-singer-than-me/articleshow/5085308.cms</ref> જાણીતા અભિનેતા શમ્મી કપૂરે કહ્યુ કે “ હું મોહમ્મદ રફી વગર અધૂરો છું, હુ અવારનવાર તેમની પાસે મારા ગીતના રેકોર્ડિંગ માટે જતો હતો કે જે મોહમ્મદ રફીએ ગાયેલા છે. હુ ફક્ત એટલુ જ કહેવા માટે જતો હતો કે પડદા પર હુ કેવી રીતે તે ગીતને રજૂ કરવાનો છુ, જેથી કરીને તેઓ તેવી રીતે ગાઈ શકે. જોકે તેમને મારી આ રૂચિ ગમતી હતી.”<ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/I-am-incomplete-without-Rafi-Shammi/articleshow/6243555.cms |title=I am incomplete without Rafi: Shammi - The Times of India |access-date=2010-12-25 }}</ref>22 સપ્ટેમ્બર 2007ના રોજ રફીની સમાધિ કલાકાર તસાવર બાસિર દ્વારા ફઝેલ સ્ટ્રીટ, બર્મિંગહામ યુકેમાં બનાવાઈ. બસિરને આશા છે કે તેના પરિણામ સ્વરૂપ રફીને સંતનો દરજ્જો મળશે.<ref>{{Cite web |url=http://www.ethnicnow.com/channels/arts-culture/press-release/5/1450/mohammed-rafi-sainthood-attempt.html |title=Mohammed Rafi Sainthood Attempt |access-date=2011-02-22 |archive-date=2007-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071017134837/http://ethnicnow.com/channels/arts-culture/press-release/5/1450/mohammed-rafi-sainthood-attempt.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bollywoodhungama.com/news/2007/04/04/9212/index.html |title=A shrine to be built in memory of Mohammed Rafi }}</ref>ગાયકો જેવા કે શબ્બીર કુમાર, મોહમ્મદ અઝીઝ અને ઘણા, તાજેતરના સોનુ નિગમ કે જેમણે તેમના શૈલી અપનાવીને નામના મેળવી છે, તેઓ આખી જીંદગી રફીના ઋણી રહેશે.<ref>{{Cite web |url=http://www.hindustantimes.com/Mohammed-Rafi-lives-on/Article1-437996.aspx |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-22 |archive-date=2013-01-25 |archive-url=https://archive.today/20130125203840/http://www.hindustantimes.com/Mohammed-Rafi-lives-on/Article1-437996.aspx |url-status=dead }}</ref>તેમના મૃત્યુ બાદ સાત હિન્દી ફિલ્મો મોહમ્મદ રફીને અર્પણ કરાઈ; ''અલ્લાહ રખા'' , ''મર્દ'' , ''કુલી'' , ''દેશ-પ્રેમી'' , ''નસીબ'' , ''આસ-પાસ'' , અને ''હીરાલાલ-પન્નાલાલ'' .<ref>http://www.imdb.com/name/nm0706327/#Soundtrack</ref> ==અંગત જીવન== 1945માં રફીએ તેમની પિત્રાઈ બિલ્કીસ સાથે તેમના ગામમાં લગ્ન કર્યા.<ref name="tribuneindia_striking"></ref> જેનાથી તેમને ચાર પુત્રો અને ત્રણ પુત્રી થઈ. તેઓ મદ્યપાન નહી કરનારા, ધાર્મિક અને અંત્યત ઉમદા વ્યક્તિ હતા.<ref>{{Cite web | url=http://www.rafisongs.org/2007/07/09/78615/15 | title=Mohd Rafi: A Legend has no substitute | access-date=2010-12-25 | archive-date=2011-05-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110502082220/http://www.rafisongs.org/2007/07/09/78615/15 | url-status=dead }}</ref> તેઓ ઘણા પારિવારીક માણસ હતા, રેકોર્ડિંગ રૂમથી ઘર અને ઘરથી રેકોર્ડિંગરૂમ તેમનો ક્રમ હતો. તેઓ ક્યારે પારિવારી પ્રસંગોમાં હાજરી આપતા નહી તેમજ ધુમ્રપાન કે દારૂનુ સેવન પણ કરતા નહી. તેઓ ભૂલ્યા વગર દરરોજ સવારે 3થી 7 વાગ્યા સુઘી તેમના સંગીતનો અભ્યાસ કરતા. તેમના અન્ય શોખમાં માત્ર કેરમ રમવુ, બેડમિન્ટન અને પતંગ ઉડાડવું હતુ.<ref name="rafisongs.org"></ref> ==જાણવા જેવી બાબતો== * 1960માં ફિલ્મ મુગલ એ આઝમમાં મોહમ્મદ રફીએ “એ મોહબ્બત જિંદાબાદ” ગીત 100 ગાયકો સાથે ગાયુ.<ref name="thecolorsofindia.com">http://www.thecolorsofindia.com/mohd-rafi/facts.html</ref> * રફીએ સૌથી વધુ ગીતો સંગીત દિગ્દર્શક જોડી લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ માટે ગાયા. કુલ 369 ગીતો જેમાથી 189 ગીતો વ્યક્તિગત ગીત છે.<ref name="thecolorsofindia.com"></ref> * તેમણે સૌથી વધુ યુગલ ગીતો આશા ભોસલે (સ્ત્રી) અને મન્ના ડે(પુરુષ) સાથે ગાયા.<ref name="thecolorsofindia.com"></ref> * રફીએ વિક્રમજનક વાર ફિલ્મફેર પુરસ્કારમાં નામાંકન મેળવવાનો રેકોર્ડ નોંધાવ્યો (23). જેમાંથી છ વખત તેઓ વિજેતા બન્યા.<ref name="thecolorsofindia.com"></ref> * રાગીણી ફિલ્મના ગીત “મન મોરા બાવરા....” માટે કિશોર કુમારે રફી સાહેબને વિનંતી કરી કે આ ગીત તેઓ ગાય કારણ કે તે અર્ધશાસ્ત્રીય હતુ અને કિશોર કુમારે કહ્યુ કે “રફી સાહેબ મારા કરતા વધારે સારુ ગાશે”. રફીએ તે ગીત ગાયું.<ref name="rafi.co.in">{{Cite web |url=http://www.rafi.co.in/2009/10/25/iinteresting-facts-about-rafi-sahab-and-kishore-da/512153/index.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-22 |archive-date=2009-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028012015/http://www.rafi.co.in/2009/10/25/iinteresting-facts-about-rafi-sahab-and-kishore-da/512153/index.html |url-status=dead }}</ref> * ગીત ”અજબ હે દાસ્તા તેરી એ જીંદગી...” જે પ્રથમ વખત કિશોર કુમારને ગાવા માટે આપ્યુ અને તેઓએ ''અંતરા'' ની પ્રથમ કડી ગાઈ, પરંતુ બીજા ભાગમાં તેઓને તકલીફ પડી. શંકર જયકિશન જેવું ઈચ્છતા હતા તેવુ તે ગાઈ શક્તા ન હતા, અને અંતે તે ગીત રફીને ગાવા માટે આપ્યું.<ref name="rafi.co.in"></ref> * “હમકો તુમસે હો ગયા હે પ્યાર ક્યા કરે” (અમર, અકબર એન્થોની) ગીત મોહમ્મદ રફીએ કિશોર કુમાર, લતા મંગેશકર અને મુકેશ સાથે મળીને ગાયુ. બધા એક જ ગીતમાં હતા. આવુ ભાગ્યેજ બન્યું કે જ્યારે આ તમામે એક જ ગીત માટે તેમનો અવાજ આપ્યો હોય.<ref>{{Cite web |url=http://www.bobbytalkscinema.com/recentpost.php?postid=postid082610082856 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-22 |archive-date=2012-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121001105504/http://bobbytalkscinema.com/recentpost.php?postid=postid082610082856 |url-status=dead }}</ref> * તે વ્યક્તિએ તેમના જીવના છેલ્લા શ્વાસ સમયે પણ સંગીતનો સાથ ન છોડ્યો, અંત સમયે તેમની અંતિમ ઈચ્છા પૂછવામાં આવી. તેમણે આ ગીત સાંભળવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી હતી, “''ઓ દૂનિયા કે રખવાલે, સુન દર્દ ભરે મેરે નાલે; જીવન અપના વાપસ લેલે, જીવન દેને વાલે'' ”.<ref>http://www.mohdrafi.com/meri-awaaz-suno/a-wide-range-of-fans-for-one-song.html</ref> * રાયપુરમાં શંકર જયકિશન સાથે એક કાર્યક્રમમાં દર્શકોએ વારંવાર “ફરી એકવાર”ના નારા લગાવ્યા. જોકે કે તે સમયે સંગીતકારો ખૂબ જ થાકી ગયા હતા. ત્યારે રફીએ પાંચ ગીતો હારમોનિયમની મદદથી ગાયા. બાદમાં રાષ્ટ્રીય ગીત ગાયું.<ref>http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mohammed_Rafi&amp;action=edit&amp;section=19</ref> * પહેલાના સમયમાં ફિલ્મફેર માત્ર સર્વશ્રેષ્ઠ ગાયકને જ અપાતો ( પુરુષ કે સ્ત્રી ગાયકમાં કોઈ ભેદ નહતો રખાતો) રફીએ તે છ વખત જીત્યો.<ref>{{Cite web |url=http://blogs.hindustantimes.com/capital-closeup/2009/07/29/the-incomparable-mohammad-rafi/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-02-22 |archive-date=2011-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711170404/http://blogs.hindustantimes.com/capital-closeup/2009/07/29/the-incomparable-mohammad-rafi/ |url-status=dead }}</ref> ==પુરસ્કારો== ; માનદ * 1948 - ભારતની આઝાદીના પ્રથમ વર્ષ નિમિતે ભારતના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુના હસ્તે રજત ચંદ્રક એનાયત થયો.<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame"></ref> * 1967 - ભારત સરકાર દ્વારા [[પદ્મશ્રી|પદ્મશ્રી]] પુરસ્કારથી સન્માનિત કરાયા. * 1974 - ફિલ્મ વર્લ્ડ મેગેઝીન દ્વારા સર્વોત્તમ ગાયક તરીકેનો પુરસ્કાર ગીત “ તેરી ગલિયો મે ના રખેંગે કદમ આજ કે બાદ” (હવસ,1974) માટે એનાયત થયો. * 2001 - રફીને “સદીના સર્વોત્તમ ગાયક” તરીકેનું સન્માન હિરો હોન્ડા અને ''સ્ટારડસ્ટ'' સામાયિક દ્વારા મુંબઈમાં જાન્યુઆરી 7, 2001ના રોજ મળ્યું. રફીને 70 ટકા મતો મળ્યા. ; ; રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર વિજેતા: {| class="wikitable sortable" |- ! વર્ષ ! ગીત ! ફિલ્મ ! સંગીતકાર ! ગીતકાર |- | 1957 | "જિન્હે નાઝ હૈ હિન્દ પર" | ''પ્યાસા'' | સચિન દેવ બર્મન | સાહિર લુધયાનવી |- | 1964<ref name="awards">http://calcuttatube.com/mohammed-rafi-the-golden-voice-that-lives-on-and-on/44167/</ref> | "ચાહુંગા મૈં તુઝે"<br /> | ''દોસ્તી '' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | મજરૂહ સુલ્તાનપુરી |- | 1966<ref name="awards"></ref> | "બહારો ફૂલ બરસાઓ" | ''સુરજ'' | શંકર જયકિશન | શૈલેન્દ્ર |- | 1967<ref>http://popcorn.oneindia.in/artist-awards/494/7/mohammed-rafi.html{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.thecolorsofindia.com/mohd-rafi/awards.html</ref> | "બાબુલ કી દુઆએં " | ''નિલ કમલ '' | બોમ્બે રવિ | સાહિર લુધયાનવી |- | 1977<ref name="tribuneindia_sang_for_kishore"></ref> | "ક્યા હુઆ તેરા વાદા" | ''હમ કિસીસે કમ નહીં'' | રાહુલ દેવ બર્મન | મજરૂહ સુલ્તાનપુરી |} ; ફિલ્મફેર પુરસ્કારો<ref name="filmfareawards.indiatimes.com">{{cite news | url=http://filmfareawards.indiatimes.com/ | work=The Times Of India | title=આર્કાઇવ ક .પિ | access-date=2011-02-22 | archive-date=2012-07-08 | archive-url=https://archive.is/20120708102013/http://filmfareawards.indiatimes.com/ | url-status=dead }}</ref> '''વિજેતા''' {| class="wikitable sortable" |- ! વર્ષ ! ગીત ! ફિલ્મ ! સંગીતકાર ! ગીતકાર |- | 1960 | "ચૌદવી કા ચાંદ હો" | ''ચૌદવી કા ચાંદ'' | બોમ્બે રવિ | શકીલ બદાયુનિ |- | 1961 | "તેરી પ્યારી પ્યારી સુરત કો" | ''સસુરાલ '' | શંકર જયકિશન | શૈલેન્દ્ર |- | 1964 | "ચાહુંગા મૈં તુઝે" | ''દોસ્તી '' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | મજરૂહ સુલ્તાનપુરી |- | 1966 | "બહારો ફૂલ બરસાઓ" | ''સુરજ'' | શંકર જયકિશન | શૈલેન્દ્ર |- | 1968 | "દિલ કે ઝરોખે મેં" | ''બ્રહ્મચારી '' | શંકર જયકિશન | શૈલેન્દ્ર |- | 1977 | "ક્યા હુઆ તેરા વાદા" | ''હમ કિસીસે કમ નહીં'' | રાહુલ દેવ બર્મન | મજરૂહ સુલ્તાનપુરી |} '''નામાંકન થયેલા''' :<ref name="filmfareawards.indiatimes.com"></ref> {| class="wikitable sortable" |- ! વર્ષ ! ગીત ! ફિલ્મ ! સંગીતકાર ! ગીતકાર |- | 1961 | "હુસ્નવાલે તેરા જવાબ નહીં" | ''ઘરાના '' | બોમ્બે રવિ | શકિલ બદાયુનિ |- | 1962 | "એય ગુલબદન એય ગુલબદન" | ''પ્રોફેસર'' | શંકર જયકિશન | શૈલેન્દ્ર |- | 1963 | "મેરે મહેબૂબ તુઝે" | ''મેરે મહેબૂબ'' | નૌશાદ | શકીલ બદાયુનિ |- | 1965 | "છૂ લેને દો નાજૂક હોઠો કો" | ''કાજલ'' | બોમ્બે રવિ | સાહિર લુધયાનવી |- | 1968 | "મે ગાઉ તુમ સો જાઓ" | ''બ્રહ્મચારી '' | શંકર જયકિશન | શૈલેન્દ્ર |- | 1969 | "બડી મસ્તાની હૈ" | ''જીને કી રાહ '' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | [[આનંદ બક્ષી|આનંદ બક્ષી]] |- | 1970 | "ખિલોના જાન કર " | ''ખિલોના '' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | આનંદ બક્ષી |- | 1973 | "હમ કો તો જાન સે પ્યારી" | ''નૈના '' | શંકર જયકિશન | હસરત જયપુરી |- | 1974 | "અચ્છા હિ હુઆ દિલ તુટ ગયા" | ''મા બહેન ઔર બીવી'' | શારદા | કમર જલાલાબાદી, વેદપાલ વર્મા |- | 1977 | "પરદા હૈ પરદા " | ''અમર અકબર એન્થની'' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | આનંદ બક્ષી |- | 1978 | "આદમી મુસાફિર હૈ " | ''અપનાપન'' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | આનંદ બક્ષી |- | 1979 | "ચલો રે ડોલી ઉઠાઓ કહાર" | ''જાની દુશ્મન'' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | વર્મા મલિક |- | 1980 | "મેરે દોસ્ત કિસ્સા યે" | ''દોસ્તાના'' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | આનંદ બક્ષી |- | 1980 | "દર્દ-એ-દિલ દર્દ-એ-જિગર " | ''કર્ઝ'' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | આનંદ બક્ષી |- | 1980 | "મૈને પૂછા ચાંદ સે" | ''અબદુલ્લાહ '' | રાહુલ દેવ બર્મન | આનંદ બક્ષી |} ;બંગાલ ફિલ્મ જર્નાલિસ્ટ અસોસિએશન અવોર્ડ '''વિજેતા''' {| class="wikitable sortable" |- ! વર્ષ ! ફિલ્મ ! સંગીતકાર ! ગીતકાર |- | 1957 | ''તુમસા નહિ દેખા '' | ઓ. પી. નૈયર | મજરૂહ સુલ્તાનપુરી |- | 1965<ref>{{cite web |url= http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/196528.htm |title= 1965- 28th Annual BFJA Awards - Awards For The Year 1964 |access-date= 14 December 2008 |last= |first= |coauthors= |date= |work= |publisher= Bengal Film Journalists' Association |archive-date= 8 જાન્યુઆરી 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100108080918/http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/196528.htm |url-status= dead }}</ref> | ''દોસ્તી '' | લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ | મજરૂહ સુલ્તાનપુરી |- | 1966<ref>{{Cite web |url= http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/196629.htm |title= 1966: 29th Annual BFJA Awards - Awards For The Year 1965 |3= Bfjaawards.com |publisher= Bengal Film Journalists' Association |access-date= 22 October 2009 |archive-date= 8 જાન્યુઆરી 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100108052343/http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/196629.htm |url-status= dead }}</ref> | ''આરઝૂ'' | શંકર જયકિશન | હસરત જયપુરી |} ;સુર શ્રીનગર અવોર્ડ '''વિજેતા''' {| class="wikitable sortable" |- ! વર્ષ ! ફિલ્મ ! સંગીતકાર ! ગીતકાર |- | 1964 | ''ચિત્રલેખા'' | રોશન | સાહિર લુધયાનવી<ref>{{Cite web |url=http://www.mohdrafi.com/web/his-voice-swayed-millions.html |title=His Voice swayed millions |access-date=2010-12-25 }}</ref> |} ==સંદર્ભો== {{Reflist|30em}} ==બાહ્ય કડીઓ== * {{IMDb name|nm0706327}} [[શ્રેણી:બોલીવુડ]] [[Category:ભારતીય ફિલ્મ ગાયકો]] [[Category:ભારતીય મુસ્લિમો]] [[Category:ભારતીય પુરૂષ ગાયકો]] [[Category:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[Category:ભારતીય સંગીતકારો]] [[Category:ભારતીય ગાયકો]] [[Category:મુંબઈ ના લોકો]] [[Category:મરાઠી ભાષાના ગાયકો]] k4w0h3wbadfkoex1amncmlbutb0h840 0 31006 903784 903583 2026-08-16T00:00:34Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903784 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Infobox scientist | name = ઍલન ટ્યુરિંગ | image =Alan Turing az 1930-as években.jpg| image_width = | caption = | birth_date = {{Birth date|1912|6|23|df=yes}} | birth_place = [[Maida Vale]], London, England, United Kingdom | death_date = {{Death date and age|1954|6|7|1912|6|23|df=yes}} | death_place = [[Wilmslow]], [[Cheshire]], England, United Kingdom | nationality = British | field = [[Mathematician]], [[logician]], [[cryptanalyst]], [[computer scientist]] | work_institutions = [[University of Cambridge]]<br />[[Government Code and Cypher School]]<br />[[National Physical Laboratory, UK|National Physical Laboratory]]<br />[[University of Manchester]] | alma_mater = [[King's College, Cambridge]]<br />[[Princeton University]] | doctoral_advisor = [[Alonzo Church]] | doctoral_students = [[Robin Gandy]] | known_for = [[Halting problem]]<br />[[Turing machine]]<br />[[Cryptanalysis of the Enigma]]<br />[[Automatic Computing Engine]]<br />[[Turing Award]]<br />[[Turing Test]]<br />[[Turing pattern]]s | prizes = [[Officer of the Order of the British Empire]]<br />[[Fellow of the Royal Society]] }} '''ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ''', ઓબીઈ, એફઆરએસ; 23 જૂન 1912 – 7 જૂન 1954), અંગ્રેજી ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી,સંકેતલિપિના વિશ્લેષક અને કમ્પ્યૂટર વૈજ્ઞાનિક હતા. તેમણે ટ્યુરિંગ મશિન સાથે ગાણિતિક નિયમો અને ગણતરીની વિભાવનાનું નિર્દિષ્ટીકરણ પૂરું પાડીને કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના વિકાસમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી યોગદાન આપ્યું હતું, જેણે આધુનિક [[કમ્પ્યૂટર]]ના સર્જનમાં મહત્તવપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref name="AFP"/> [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમિયાન, ટ્યુરિંગે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાયફર સ્કૂલ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, બ્રિટનના કોડબ્રેકીંગ સેન્ટર માટે કામ કર્યું. થોડા સમય માટે તેઓ હટ 8 વિભાગના મુખ્યાધિકારી હતા, આ વિભાગ જર્મન નૌકા સૈન્યને સંબંધિત સંકેતલિપિના વિશ્લેષણમાટે જવાબદાર હતું. તેમણે જર્મનસંકેતલિપિને તોડતી પદ્ધતિઓમાંની એક યોજના નક્કી કરી રાખી હતી, જેમાં બોમ્બે પદ્ધતિ, ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલમશીન ઈનીગ્મા મશીન માટે ગોઠવણી શોધી શકે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. યુદ્ધ પછી તેમણે નેશનલ ફિઝીકલ લેબોરેટરી ખાતે કામ કર્યું, જ્યાં એસીઈ(ACE), એક સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટર પ્રોગ્રામની સૌ પ્રથમ ડિઝાઈન તૈયાર કરી. તેમના જીવનના અંત ભાગમાં ટ્યુરિંગને ગાણિતિક જીવવિજ્ઞાનમાં રસ પડ્યો. તેમણે આકાર વિકાસ(મૉર્ફોજિનેસિસ)નું રસાયણશાસ્ત્ર આધારિત પેપર લખ્યું,<ref>{{Cite journal| last= Turing | first= A. M. | title = The Chemical Basis of Morphogenesis | journal = Philosophical Transactions of The Royal Society of London, series B | volume = 237 | pages = 37–72 | year = 1952 }}</ref> અને તેમણે ઓસીલેટીંગકેમિકલ રીએક્શન જેમ કે બીલોઅસોય- ઝાબોટીન્સ્કાય રીએક્શનનું અનુમાન કર્યું, જેનું 1960ના દાયકાઓમાં સૌ પ્રથમ વખત અવલોકિત બન્યું. ટ્યુરિંગની સજાતીયતા 1952માં ફોજદારી ફરિયાદમાં પરિણમી- તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સજાતીય વર્તણૂક ગેરકાયદેસર હતી- અને તેમણે જેલના વિકલ્પ તરીકે સ્ત્રી હોર્મોન(રાસાયણિક ખસીકરણ)ની સાથે સારવાર સ્વીકારી હતી. તેઓ 1954માં તેમના 42મા જન્મદિવસનાં કેટલાંક અઠવાડિયા પહેલાં, સાઈનાઈડ ઝેરથી મૃત્યુ પામ્યા. કાયદેસરની તપાસમાં તે આત્મહત્યા હોવાનું શોધાયું હતું, તેમની માતા અને કેટલાક અન્ય લોકો તેમના મોતને એક અકસ્માત હોવાનું માની રહ્યાં હતાં. 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ, ઈન્ટરનેટ ઝુંબેશને અનુસરતાં, યુદ્ધ પછી ટ્યુરિંગની સાથે જે રીતનો વ્યવહાર થયો હતો, તે માટે બ્રિટિશ સરકાર વતી બ્રિટિશ વડાપ્રધાન ગોર્ડોન બ્રાઉને સત્તાવાર જાહેર માફી માંગી હતી. .<ref name="PM-apology">{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8249792.stm | title = PM apology after Turing petition | date = 11 September 2009 | work = BBC News}}</ref> == બાળપણ અને યુવાની == ઍલન ટ્યુરિંગનું ગર્ભધાન [[છત્રપુર]],[[ઓરિસ્સા]], ભારતમાં થયું હતું.<ref name="Hodges1983P5">{{Harvnb|Hodges|1983|p=5}}</ref> તેમના પિતા, જુલિયસ મેથીસન ટ્યુરિંગભારતીય નાગરિક સેવાના સભ્ય હતા. જુલિયસ અને તેની પત્ની સારા (પૂર્વાશ્રમમાં સ્ટોનેય; 1881–1976, એડવર્ડ વોલ્લર સ્ટોનેય, મદ્રાસ રેલ્વેના મુખ્ય એન્જિનીયરની પુત્રી હતાં) ઇચ્છતાં હતાં કે ઍલનનો ઉછેર ઈંગ્લેન્ડમાં થાય, તેથી તેઓ મૈડા વેલે<ref name="englishheritaget">{{Cite web | url = http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.001002006005/chooseLetter/T | title = London Blue Plaques | access-date = 10 February 2007 | work = English Heritage}}</ref>, લંડનમાં પાછાં આવ્યાં, જ્યાં ઍલન ટ્યુરિંગનો જન્મ 23 જૂન 1912ના રોજ થયો, જે પાછળથી કોલોન્નાડે હોટલપર બિલ્ડીંગની બહારની બાજુ<ref>{{openplaque|381}}</ref>એ એક વાદળી તકતી દ્વારા નોંધાયેલું હતું.<ref name="Hodges1983P5"/><ref name="turingorguk">{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/memorial.html | title=The Alan Turing Internet Scrapbook | access-date=26 September 2006}}</ref> તેમને જ્હોન નામનો મોટો ભાઈ હતો. તેમના પિતાનું નાગરિક સેવા કમિશન હજી પણ સક્રિય હતું અને ટ્યુરિંગના બાળપણનાં વર્ષો દરમિયાન તેમનાં માતા-પિતા તેમના બે પુત્રોને નિવૃત્ત આર્મી દંપતી પાસે મૂકી, હેસ્ટીંગ્સ, ઈંગ્લેન્ડ<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=6}}</ref> અને ભારત વચ્ચે આવ-જા કરતાં હતાં. જીવનમાં ખૂબ જ જલદી, ટ્યુરિંગે પાછળથી વધુ પ્રમુખતાઓ દર્શાવી હતી જે પ્રતિભાસંપન્ન હોવાની નિશાની દર્શાવતી હતી.<ref name="toolbox">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Towards a Digital Mind: Part 1 |first=G. James |last=Jones |date=11 December 2001 |url=http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |access-date=27 July 2007 |work=System Toolbox |archive-date=3 ઑગસ્ટ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |url-status=dead }}</ref> છ વર્ષની ઉંમરે તેમના વાલીએ સેન્ટ મિશેલ, દિવસની સ્કૂલમાં તેમનું નામ નોંધાવ્યું હતું. તેમની પ્રતિભા શરૂઆતમાં જ મુખ્ય શિક્ષિકાએ ઓળખી કાઢી, એવી રીતે તેમના ક્રમશઃ ઘણા શિક્ષકોએ તેમની પ્રતિભા ઓળખી હતી. 1924માં, 14 વર્ષની ઉંમરે, તેઓ ડૂરસેટમાં બજાર ભરાય એવા શહેર શેરબોર્નમાં જાણીતી સ્વતંત્ર્ય શાળાશેરબોર્ન શાળામાં ગયા. સત્રના પ્રથમ દિવસે બ્રિટનમાં સામાન્ય હડતાળ હતી, પણ તેને પ્રથમ દિવસે હાજર રહેવું હતું તે નિર્ધારિત હતું, તેથી તેણે તેની સાઈકલ સાઉથએમ્પટોનથી શાળા સુધી {{convert|60|mi|km}}થી વધુ દોરીને લઈ ગયો, આખી રાત પ્રવાસી માટેની વીશીમાં રોકાયો.<ref name="metamagical">{{Cite book|title=Metamagical Themas: Questing for the Essence of Mind and Pattern |first=Douglas R. |last=Hofstadter |year=1985 |publisher=Basic Books |isbn=0-465-04566-9 |oclc=230812136}}</ref> [[ચિત્ર:KingsCollegeChapel.jpg|thumb|કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બ્રીજ ખાતે કમ્પ્યૂટર ખંડનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ 1931માં વિદ્યાર્થી અને 1935માં ફેલો બન્યા હતા.]] ટ્યુરિંગની કુદરતી રુચિ ગણિત અને વિજ્ઞાન હોવાથી શેરબોર્નમાં કેટલાક શિક્ષકો, જેમની શિક્ષણની વ્યાખ્યામાં સાહિત્યપર વધુ ભાર આપતા હતા, પરિણામે તેઓ પ્રત્યેથી તેમને આદર ન મળ્યો. તેમના મુખ્ય શિક્ષકે તેમના વાલીને લખ્યું હતું- "હું આશા રાખું છું કે તે બે સ્ટૂલની વચ્ચે ન પડે. જો તેને જાહેર શાળામાં રહેવું હશે, તો તેણે ચોક્કસપણે ''શિક્ષિત'' થવાનું ધ્યેય રાખવું જ પડશે. જો તેણે માત્ર''વિજ્ઞાનના વિશેષજ્ઞ'' બનવું હશે, તો તે જાહેર શાળામાં તેનો સમય બરબાદ કરી રહ્યો છે. "<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=26}}</ref> આ બધું થવા છતાં, ટ્યુરિંગે અભ્યાસમાં નોંધનીય ક્ષમતા દર્શાવવાની ચાલુ રાખી. 1927માં પ્રાથમિક કલનશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યાં વિના જ તેને જટિલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં મજા આવતી હતી. 1928માં, 16 વર્ષની ઉંમરે, ટ્યુરિંગને [[આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન|આર્બલ્ટ આઈન્સ્ટાઈન]]ના કાર્યનો ભેટો થયો, તેણે માત્ર તેને સમજી લીધું એટલું જ નહીં, પણ તેણે એક લખાણમાંથી, કે જેમાં ક્યારેય એવું સ્પષ્ટપણે દર્શાવાયું નહોતું, તેમાંથી ન્યુટનના ગતિના નિયમોઅંગે આઈન્ટાઈનના પ્રશ્નો અંગે અનુમાન લગાવ્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=34}}</ref> ટ્યુરિંગની આશાઓ અને આકાંક્ષાઓ તેણે શાળામાં પોતાનાથી સહેજ મોટા વિદ્યાર્થી, ક્રિસ્ટોફર મોર્કોમ સાથે વિકસાવેલી નજીકની મિત્રતા દ્વારા વધુ ઊભરી. મોર્કોમ ટ્યુરિંગની પ્રથમ પ્રેમ જિજ્ઞાસા હતી. મોર્કોમ તેઓની શેરબોર્ન ખાતેની છેલ્લા સત્રના માત્ર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં, ગાયનું ચેપી [[દૂધ]] પીધા પછી સંકોચાઈને, ગાયનાં ફેફસાંના ક્ષય રોગની જટિલતાથી મૃત્યુ પામ્યો.<ref name="teuscher">** {{Cite book|last=Teuscher |first=Christof (ed.) |authorlink=Christof Teuscher |title=Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker |year=2004 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]] |isbn=3-540-20020-7 |oclc=53434737 62339998}}</ref> ટ્યુરિંગનો ધાર્મિક વિશ્વાસ કકડભૂસ થઈ ગયો અને તે નાસ્તિક બની ગયો. તેણે તમામ વસ્તુઓ જડવાદજ છે, એવી હકીકત ખાતરીપૂર્વક સ્વીકારી લીધી, જેમાં જીવિત માનવીય મગજનો પણ સમાવેશ થાય છે,<ref>પાઉલ ગ્રે, [http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} સદીના સૌથી મહત્વના ટાઈમ સામાયિકના લોકો, પાન નં ૨</ref> પણ તે હજી પણ એવું માનતા હતાં કે મૃત્યુ પછી આત્માનું અસ્તિત્વ હોય છે.<ref>[http://www.turing.org.uk/turing/scrapbook/spirit.html ધી ઈન્સ્પીરેશન ઓફ લાઈફ એન્ડ ડેથ, 1928–1932] ઍલન ટ્યુરિંગ સ્કેપબુક </ref> == યુનિવર્સિટી અને ગણનક્ષમતા (કમ્પ્યૂટેબિલિટી) અંગેનું કાર્ય == [[ચિત્ર:Alan Turing Memorial Closer.jpg|thumb|સેકવિલે પાર્ક, માન્ચેસ્ટરમાં ઍલન ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળું]] શેરબોર્ન પછી, ટ્યુરિંગ કેમ્બ્રિજ, કિંગસ્ કોલેજમાં અભ્યાસ કરવા ગયો. ત્યાં તેણે તેના ગ્રેજ્યુએશન પહેલાંના ત્રણ વર્ષો 1931થી 1934 પસાર કર્યાં, [[ગણિત]]માં પ્રથમ વર્ગ ઓનર્સ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયો અને 1935માં સેન્ટ્રલ લિમિટ થિયરમ પરના મહાનિબંધની ક્ષમતા પર કિંગ કોલેજ ખાતે ફેલોતરીકે ચૂંટાઈ આવ્યો.<ref>જોહ્ન ઓલ્ડરીચનો ત્રીજો વિભાગ જુઓ, "ઈંગ્લેન્ડ અને કોન્ટીનેન્ટલ પ્રોબેબલીટી ઈન ઈન્ટ વોર યર્સ", જર્નલ ઈલેક્ટોનીક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique, ભાગ 5/2 [http://www.jehps.net/decembre2009.html ડિસેમ્બર 2009] જર્નલ ઈલેક્ટ્રોનિક d'Histoire des Probabilités et de la Statistique</ref> તેમના અતિમહત્ત્વના પેપર "ઓન કમ્યૂટેબલ નંબરસ્, વીથ એન એપ્લીકેશન ટુ ધી ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' ",<ref>{{Cite journal | last= Turing | first= A. M. |year=1936 | publication-date = 1936–37 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 42 | pages = 230–65 | doi= 10.1112/plms/s2-42.1.230 | url = http://www.comlab.ox.ac.uk/activities/ieg/e-library/sources/tp2-ie.pdf}} (અને {{Cite news| last = Turing | first = A.M. | publication-date = 1937 | title = On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem: A correction | periodical = Proceedings of the London Mathematical Society | series = 2 | volume = 43 | pages = 544–6 | doi = 10.1112/plms/s2-43.6.544 | year = 1938 }})</ref> ટ્યુરિંગે ગણતરી અને પ્રૂફની મર્યાદાઓ પરના 1931ના કુર્ટ ગોડેલનાં પરિણામો પર પુનઃસૂત્રો તારવી, ગોડેલના વૈશ્વિક ગાણિતિક આધારિત યાંત્રિક ભાષા સાથે ફેરબદલી કરીને યાંત્રિક અને સરળ ડિવાઈસો મૂક્યા, જે ટ્યુરિંગ મશીનો તરીકે જાણીતાં બન્યાં. તેમણે સાબિત કર્યું કે કેટલાંક આવા મશીનો કોઈપણ કલ્પના જો અલ્ગોરિધમ પ્રમાણે રજૂ કરવામાં આવે તો તેની ગાણિતિક ગણતરી કરવા માટે તે સક્ષમ બનશે. તેઓ સાબિત કરતાં ગયા કે ટ્યુરિંગના મશીન માટે અચકાવવાની સમસ્યા અનિશ્ચિત છે જે સૌ પ્રથમ વખતે દર્શાવતાં ''એન્ટ્સેઈડંગસપ્રોબ્લેમ (Entscheidungsproblem)'' નો કોઈ ઉકેલ નથી કે એવું સાબિત કરતા ગયા હતા. તે નક્કી કરવું શક્ય નથી, વાસ્તવમાં, જ્યારે પણ ગાણિકીત ક્રિયા ટ્યુરિંગ મશીનને આપવામાં આવશે ત્યારે તે હંમેશા અચકાશે કે કેમ. જો કે તેમના લેમ્બડા કલનને આદર આપવામાં એલોન્ઝો ચર્ચને સમકક્ષ પ્રુફ પથી તેમનું પ્રુફ પ્રકાશિત થયું હતું, તે વખતે ટ્યુરિંગ ચર્ચના કામથી અજાણ હતા. ટ્યુરિંગે તેમની યાદશક્તિમાં લખ્યું હતું કે તેઓ આ 1936 પેપર સ્વીકારવા અંગે નિરાશ થયા હતા અને તે અંગે માત્ર બે વ્યક્તિઓએ પ્રતિક્રિયા આપી- તેઓ હતા [[Wikipedia talk:Articles for creation/Heinrich Scholz|હૈન્રીચ સ્કૂલઝ]]અને રિચાર્ડ બેવેન બ્રેઈથવેઈટ. ટ્યુરિંગનો અભિગમ નોંધનીય પણે ઘણો ખુલ્લો અને સ્વયંસ્ફૂર્ત છે. અન્ય કોઈ પણ મશીનની જે એક આવું મશીન પણ કાર્ય કરી શકે એવા વિચારને પણ એક યુનિવર્સલ (ટ્યુરિંગ) મશીનની તેની ધારણામાં નવીનતાથી ઉતાર્યો હતો. અથવા બીજા શબ્દોમાં, કોઈની પણ ગણતરી કરવાની ક્ષમતા સાબિત થાય છે તે ગણતરી કરે છે, તેનો અડસટ્ટો લગાવાય છે. ટ્યુરિંગ મશીનો આ દિવસોમાં ગણતરી કરવાના સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ માટે કેન્દ્રિય ભાગ છે, સ્ટીફન વોલ્ફ્રામ દ્વારા 2 રાજ્ય 3 ચિહ્નો ટ્યુરિંગ મશીન શોધ એક સૌથી સરળ ઉદાહરણબને છે.<ref>[http://www.wired.com/wiredscience/2007/10/college-kid-pro/ કોલેજ કીડ પ્રૂવ ધેટ વોલ્ફ્રામસ ટ્યુરિંગ મશિન યુનિવર્સલ કમ્પ્યૂટરોમાંનું સૌથી સરળ છે] વાયર્ડ 24 ઓક્ટોબર 2007</ref> પેપરવ્યાખ્યાયિત સંખ્યાઓની કલ્પના પણ રજૂ કરે છે. સપ્ટેમ્બર 1936થી જુલાઈ 1938 સુધી તેમણે ઍલોન્ઝો ચર્ચ હેઠળ અભ્યાસ કરવા માટે ઇન્સ્ટિટયૂટ ફોર એડવાન્સડ સ્ટડી, પ્રીન્સેટન, ન્યુ જર્સી ખાતે તેમનો મોટા ભાગનો સમય પસાર કર્યો. સાથો સાથ પોતાના માત્ર ગાણિતને લગતા કામમાં તેમણે સાંકેતિક લિપિનો અભ્યાસ કર્યો અને એક વિદ્યુત યાંત્રિક દ્વિગુણ ગુણકના ચોથા તબક્કામાંથી ત્રણનું નિર્માણ પણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=138}}</ref> જૂન 1938માં તેમણે પ્રીન્સેટનમાંથી તેમની Ph.D.ની ડીગ્રી મેળવીઃ તેમનો મહાનિબંધ સાપેક્ષ ગણતરીની કલ્પનાને રજૂ કરતો હતો, જ્યાં ટ્યુરિંગ મશીનો કહેવાતી ભાવિ આગાહી સાથે દલીલ કરે છે, સમસ્યાઓના અભ્યાસને મંજૂરી આપતાં, તે એક ટ્યુરિંગ મશીન દ્વારા ઉકેલી શકાતું નથી. કેમ્બ્રીજ ખાતે પાછા આવતાં, તેમણે લુડ્વીગ વિટ્ટુજેનસ્ટીન દ્વારા ગણિતની સ્થાપનાઅંગેના વ્યાખ્યામાં હાજરી આપી હતી.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=152}}</ref> શિષ્ટાચારના કડક પાલનથી ટ્યુરિંગના પ્રતિકાર સાથે બે વ્યક્તિઓએ દલીલ કરી અને અસહમતિ દાખવી અને વિટ્ટજેનસ્ટીનની દલીલ એ હતી કે ગણિતશાસ્ત્રી કશા પણ તદ્દન સત્યો શોધી કાઢતા નથી પણ તેના બદલે તેઓ તેનું નવનિર્માણ કરે છે.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=153–154}}</ref> તેમણે અંશકાલીન સમય માટે ગવર્મેન્ટ કોડ અને સિફર સ્કૂલ (GCCS) સાથે કામ પણ કર્યું. == સંકેતલિપિ વિશ્લેષણ == [[ચિત્ર:Turing flat.jpg|thumb|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે તબેલામાં બે કોટેજો.જ્યારે તેઓ હટ 8માં ગયા ત્યારે તેમણે અહીં 1939થી ૧૯૪૦ સુધી કામ કર્યું. ]] બીજા વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જર્મન સંકેતોને તોડવામાંના પ્રયત્નોમાં એક મુખ્ય સહભાગી હતા. યુદ્ધ પહેલાં સીફર બ્યુરોમાંથી પોલેન્ડમાં મેરિન રેજેવ્સ્કી,જેર્ઝી રોઝીસ્કીઅને હેન્રીક ઝીગાલ્સ્કી દ્વારા સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના કામની શરૂઆત પર, તેમણેઈનીગ્મા મશીન અને લોરેન્ઝ એસઝેડ 40/42 (એક ટેલીપ્રિન્ટર(ટેલીટાઈપ) બ્રિટિશ દ્વારા ''ટ્યુની'' કોડવાળું નામ ધરાવનાર સાંકેતિક જોડાણ) એ બંનેને તોડવા માટે ઊંડા જ્ઞાન દ્વારા ફાળો આપ્યો હતો, અને થોડા સમય માટે, જર્મન નૌકાદળના સિગ્નલો વાંચવા માટે જવાબદાર વિભાગ હટ 8ના મુખ્ય વ્યક્તિ હતા. સપ્ટેમ્બર 1938થી ટ્યુરિંગ કોડ તોડતી બ્રિટિશ સંસ્થા ગવર્મેન્ટ કોડ અને સાઈફર સ્કૂલ(GCCS), સાથે ખંડ-સમય માટે (અનુમાન અનુસાર બ્રિટિશ ફોરેન ઓફિસમાટે) કામ કર્યું હતું. તેમણે જર્મન ઈનીગ્મા મશીનની સમસ્યા પર કામ કર્યું અને GCCSના સિનિયર કોડબ્રેકર ડીલ્લી ક્નોક્ષસાથે મળીને કામ કર્યું.<ref>જેક કોપલેન્ડ, "કોલોસ્સસ અને કમ્પ્યૂટરની ઉંમરનું ચિત્ર, પાના નં 352 ''એક્શન ધી ડે'' , 2001</ref> 4 સપ્ટેમ્બર 1939એ જર્મની પર યુકે(UK)એ યુદ્ધનું એલાન કર્યું, ત્યારે ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક, જીસીસીએસના યુદ્ધ સમયના સ્ટેશન પર હાજર થયા હતા.<ref name="Copeland2006p378">કોપલેન્ડ, 2006 પાન નં. 378</ref> 1945માં, ટ્યુરિંગને તેમની યુદ્ધ સમયની સેવાઓ બદલ ઓબીઈ દ્વારા સન્માન આપવામાં આવ્યું, પણ તેમનું કાર્ય ઘણાં વર્ષો સુધી ખાનગી રહ્યું. ટ્યુરિંગ પાસે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કંઈક પ્રતિષ્ઠિત વિચિત્રતા હતી. જેક ગુડ, સંકેતલિપિના વિશ્લેષક, જેમણે તેમની સાથે કામ કર્યું હતું, તેમણે ટ્યુરિંગ વિશે રોનાલ્ડ લેવિને ટાંકીને કહ્યું: <blockquote> દરેક વર્ષે જૂનના પ્રથમ અઠવાડિયામાં તેને હે ફિવર (પરાગને લીધે થતી ઉધરસ અને ક્યારેક દમનો વિકાર)નો ખરાબ હુમલો લાગુ પડતો હતો, અને તેઓ પરાગરજને દૂર રાખવા માટે ઓફિસમાં પહેરવાનો સર્વિસ ગેસ માસ્ક સાયકલ ચલાવતી વખતે પહેરી લેતા. તેમની સાયકલમાં ખરાબી હતીઃ ચેન નિયમિત અંતરાલે ઉતરી જતી. તેને સમી કરાવવાને બદલે તેઓ ગોળ ફરતાં પેડલની ગણતરી કરતાં અને ચેન સરખી કરવાના સમયે સાયકલ પરથી ઉતરી હાથ દ્વારા ચેનને સરખી કરતા. તેમની અન્ય વિચિત્રતા એ હતી કે તેઓ તેમના મગ (પ્યાલા)ને ચોરી થતો અટકાવવા માટે રેડિયેટરની પાઈપ સાથે બાંધી દેતા.<ref>{{Harvnb|Lewin|1978|p=57}}</ref></blockquote> બ્લેત્ચલેય ખાતે કામ કરતી વખતે, ટ્યુરિંગ, એક પ્રતિભાસંપન્ન લાંબુ અંતર દોડનારા હતા, પ્રસંગોપાત્ત જ્યારે તેમની જરૂરિયાતત ઉચ્ચ-સ્તરી બેઠકો માટે પડતી ત્યારે તેઓ {{convert|40|mi}} થી [[લંડન]] સુધી દોડતા.<ref>''બોડીગાર્ડ ઓફ લીઝ'' , એન્થોની કેવ બ્રાઉન દ્વારા, 1975.</ref> === ટ્યુરિંગ- વેલ્ચમેન બોમ્બી === બ્લેત્ચલેય પાર્કમાં આવ્યાં પછી થોડા અઠવાડિયામાં,<ref name="Copeland2006p378"/> ટ્યુરિંગ ચોક્કસ પ્રકારના ઈલેક્ટ્રોમીકેનીકલ મશીન વિશે જણાવ્યું, જે ઈનીગ્માને તોડવા માટે બોમ્બા કરતાં વધુ ઝડપી મદદ કરી શકે છે, 1938 પછી મૂળ પોલીશ-ડિઝાઈન બોમ્બામાં સુધારાવધારા થયા બાદ તેનું નામ બોમ્બી થયું. ગણિતશાસ્ત્રી ગોર્ડોન વેલ્ચમેન દ્વારા વધુ તીવ્ર બનાવવાના સૂચન સાથે બોમ્બી એક પ્રાથમિક સાધનોમાંનું એક બન્યું અને ઈનીગ્મા પર પ્રહાર કરવા-સંદેશાઓના વિનિમયમાં રક્ષણ મેળવવાના ઉપયોગમાં યંત્ર પાસે કામ લેવામાં મુખ્ય બન્યું. [[ચિત્ર:Bombe-rebuild.jpg|thumbnail|બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે બોમ્બીની એક સંપૂર્ણ અને કાર્યશીલ પ્રતિકૃતિ]] જેક ગુડનો મત: <blockquote>મારા ''મતે'' ટ્યુરિંગનો અત્યંત મહત્તવનો ફાળો બોમ્બી, સંકેતલિપિનું વિશ્લેષણ કરતાં મશીનની ડિઝાઈન કરવામાં હતો. તેમની પાસે એવો વિચાર હતો કે જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો, પરિણામ રૂપે, તર્ક શાસ્ત્રનો એક પ્રમેયમાં વાહિયાતની બદલે બિનતાલીમી કાન લાગે છે, તેનાથી વિરોધાભાસી તમે ''દરેક વસ્તુનું'' અનુમાન લગાવી શકો છો.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt1155383/episodes "ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"], UKTV ઔતિહાસિક ચેનલની દસ્તાવેજી શ્રેણીઓનો ચોથો ભાગ [http://www.imdb.com/title/tt1157073/ "હિરોઝ ઓફ વર્લ્ડ વોર 2"]</ref></blockquote> બોમ્બી ઈનીગ્મા સંદેશા (એટલે કે રોટરનો ક્રમ, રોટરની ગોઠવણી, વગેરે)માટે શક્ય એટલી સાચી ગોઠવણોના ઉપયોગ માટે શોધ કરતું હતું, અને યોગ્ય'' ભાષાંતરઃ'' સંભાવ્ય વાક્યનો એક ટુકડાનો ઉપયોગ કરતું. રોટરો(જેને 10¹⁹ દરજ્જાનો ઓર્ડર અથવા યુ બોટ ચાર-રોટર માટે 10²²થી ભિન્ન હોય છે)<ref>"ધી મેન હુ ક્રેક્ડ ઈનીગ્મા"માં પ્રોફેસર જેક ગુડ, 2003: "જો મારી યાદદાસ્ત સાચી છે", તેમની ચેતવણી સાથે </ref>ના દરેક શક્ય ગોઠવણીઓ માટે બોમ્બી ભાષાંતરના આધાર પર તાર્કીક અનુમાનોની સાંકળની ભજવણી કરી, ઈલેક્ટ્રીક રીતે તેનું અમલીકરણ કરતું. જ્યારે વિરોધાભાસ ઉદ્ભવે ત્યારે બોમ્બીને શોધી કાઢવામાં આવે છે, અને તે ગોઠવણીને કાઢી નાખવામાં આવે છે અને પછી બીજા પર આગળ વધવામાં આવે છે. મોટાભાગની શક્ય ગોઠવણીઓ વિરોધાભાસો સર્જે છે અને તેને નાશ કરવામાં આવે છે, માત્ર ખૂબ ઓછા ઊંડાણપૂર્વક સંશોધન કરવા માટે બાકી રહે છે. ટ્યુરિંગનું બોમ્બી 18 માર્ચ 1940માં પ્રથમ વખત ઈન્સ્ટોલ થયું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=191}}</ref> યુદ્ધ પૂર્ણ થતાં પહેલાં 200 થી પણ વધારે બોમ્બીઓ કાર્યાન્વિત કરવામાં આવ્યાં હતાં.<ref name="codebreaker">{{Cite web|title=Alan Turing, Codebreaker and Computer Pioneer |last=Copeland |first=Jack |coauthors=Diane Proudfoot |month=May | year=2004 |url=http://www.alanturing.net/turing_archive/pages/Reference%20Articles/codebreaker.html |access-date=27 July 2007}}</ref> === હટ 8 and નોકાદળનું ઈનીગ્મા === [[ચિત્ર:AlanTuring-Bletchley.jpg|thumbnail|સ્ટેફન કેટ્ટલ દ્વારા બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગનું પૂતળું, અમેરિકાના પરોપકારી સીડની ઈ ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપાયેલું કાર્ય.<ref>[58]</ref>]] ટ્યુરિંગે જર્મન નોકા દળના ઈનીગ્માની ખાસ મુશ્કેલ સમસ્યાને ઉકેલવાનું નક્કી કર્યું "કારણ કે તેના માટે કોઈ અન્ય કંઈ પણ કરી રહ્યા નથી અને હું મારી જાતે તે કરી શકું છું".<ref name="MahonP14">{{Harvnb|Mahon|1945|p=14}}</ref> ડિસેમ્બર 1939માં, ટ્યુરિંગે નોકાદળની સૂચના આપતાં તંત્રના જરૂરી ભાગનો ઉકેલી આપ્યો, જે અન્ય સેવાઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતાં સૂચકોના તંત્ર કરતાં વધુ જટિલ હતો.<ref name="MahonP14"/><ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=184–186}}</ref> જે રાત્રિએ તેમણે નોકાદળના સૂચક તંત્રનો ઉકેલ લાવ્યા તે જ રાત્રિએ તેમને ''બન્બુરીસ્મુસ'' નો વિચાર આવ્યો, આ એક પરિણામરૂપ આંકડાકીય પદ્ધતિ, જે નૌકાદળના ઈનીગ્માને તોડવામાં મદદરૂપ બનવા માટે હતી. (જેને અબ્રાહમ વાલ્ડેપાછળથી સિક્વેન્શ્યલ એનાલિસીસ) "જોકે હું ચોક્કસ ન હતો કે વાસ્તવમાં તે કામ કરી જશે, અને જ્યાં સુધી વાસ્તવમાં કેટલાંક દિવસો સુધી ઈનીગ્માને તોડ્યા ત્યાં સુધી હું ચોક્કસ ન હતો."<ref name="MahonP14"/> આ માટે તેમણે પુરાવાઓનું વજન માપવાની શોધ કરી, જેને તેઓ''બન'' કહેતા હતા. બાનબુરીસ્મઅસ ઈનીગ્મા રોટોરસના કેટલાક આદેશોને ધ્યાન બહાર મૂકી શકતાં, પરિણામરૂપે બોમ્બી પરનો પરીક્ષણ ગોઠવણીનો જરૂરી સમય ઓછો થઈ ગયો. 1941માં, ટ્યુરિંગે હટ 8ના સહકાર્યકર જોઅન ક્લાર્કે, એક સાથી ગણિતશાસ્ત્રી સમક્ષ લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો, પણ તેઓના વિવાહ ખૂબ જ ઓછા સમય માટે રહ્યો. પોતાની સમલૈગિકતા અંગે તેમની વાગ્દત્તાને જણાવ્યાં બાદ, નવાઈ પમાડે તેવી વાત બહાર આવવાથી તેણી અસ્વસ્થ હતી, તેથી ટ્યુરિંગે નક્કી કર્યું કે લગ્ન સાથે આગળ નહીં વધી શકે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|pp=176–178}}</ref> જૂલાઈ 1942માં, જર્મનીના નવા જેહૈમસ્ચ્રૈબર મશિન (''ખાનગી લેખક'' ) દ્વારા લોરેન્ઝ સીફર વિરૂદ્ધ તૈયાર કરવામાં આવેલાં સંદેશાઓના<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=380}}</ref> ઉપયોગ માટે ટ્યુરિંગે ''ટ્યુરિંગ્રેરી'' (અથવા મજાકમાં ''ટ્યુરિંગીસમસ'' )નામની પદ્ધતિની યોજના બનાવી. જેનું બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે કોડનું નામ ''ટ્યુની'' હતું. તેમણે મેક્સ ન્યુમેનના માર્ગદર્શન હેઠળ ટોમ્મી ફ્લાવરસ સાથે ટ્યુની ટીમની પણ શરૂઆત કરી, જે કોલોસ્સઅસ કમ્પ્યૂટર, દુનિયાનું સૌ પ્રથમ ડિઝીટલ ઈલેક્ટ્રોનિક કમ્પ્યૂટરના નિર્માણમાં પડ્યાં હતાં, જે સરળ એવું પહેલાનું મશીન(હીથ રોબિન્સન)ના બદલે મૂકવાનું હતું અને તેની અત્યંત ઝડપી કામ કરવાની ગતિ દરરોજ બદલાતી સાઈફરની ઉપયોગીતાને લાગુ કરવા માટેની ડિક્રિપ્શન તકનીકના ભૌતિક-બળને મંજૂરી આપતું હતું.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=72}}</ref> એક સતત ખોટી ધારણા એ છે કે ટ્યુરિંગ કોલોસ્સઅસના ડિઝાઈનમાં એક મુખ્ય વ્યક્તિ હતી, પણ તે કિસ્સો એવો ન હતો.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|pp=382,383}}</ref> ટ્યુરિંગએ નવેમ્બર 1942માં સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો અને નોકાદળના ઈનીગ્મા પર સંકેતલિપિ વિશ્લેષક તરીકે અને વોશીંગ્ટનમાં બોમ્બીના નિર્માણમાં યુએસ નૌકાદળ સાથે કામ કર્યું, અને સલામત ભાષા ઉપકરણના વિકાસ સાથે બેલ લેબ્સખાતે સહાયક ભૂમિકા ભજવી. તેઓ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે માર્ચ 1943માં પાછા આવ્યા. તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન, હ્યુગ એલેક્ઝેન્ડરેઅધિકૃત રીતે હટ 8ના પ્રમુખ તરીકેનું સ્થાન ગ્રહણ કર્યું હતું, જોકે એલેક્ઝાન્ડર થોડા સમય માટે ''ડે ફાક્ટો'' ના પ્રમુખ તરીકે હતા- ટ્યુરિંગને રોજ-બ-રોજની ભાગાદોડી વાળા વિભાગમાં થોડો રસ હતો. ટ્યુરિંગ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે સંકેતલિપિ વિશ્લેષણના એક સામાન્ય સલાહકાર બન્યા. એલેક્ઝાન્ડરે તેમના યોગદાન અંગે આ પ્રમાણે લખ્યું: <blockquote>હટ 8ની સફળતામાં ટ્યુરિંગનું કામ સોથી મોટું પરિબળ હતું તે બાબતે કોઈના મનમાં પ્રશ્ન ન થવો જોઈએ. શરૂઆતના દિવસોમાં તે માત્ર સંકેતલિપિનો વિશ્લેષક હતો, જે ઉકેલવા લાયક સમસ્યાને વિચારતો અને તે માત્ર હટની અંદરના મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક કામ માટે પ્રાથમિક પણ જવાબદાર ન હતો પણ તે વેલ્ચમેન સાથે દરેક મુદ્દાની રજૂઆત કરતો અને બોન્બીની શોધ માટે મુખ્ય શ્રેય માટે ઉત્સુક હતો. તે હંમેશા કહેવું મુશ્કેલ છે કે દરેક વ્યક્તિ તદ્-ન અનિવાર્ય છે પણ જો હટ 8 માટે કોઈ અનિવાર્ય હતું તો તે ટ્યુરિંગ હતો. જ્યારે અનુભવ અને રોજિંદું કાર્ય પાછળથી સહેલું લાગે છે ત્યારે શરૂઆતનું કામ હંમેશા ભૂલી જવાય છે અને હટ 8માંના ઘણાં એવું અનુભવે છે કે બહારની દુનિયાને ટ્યુરિંગના યોગદાનનું મહત્તવ ક્યારેય સંપૂર્ણ પણે સમજાઈ શકશે નહીં.<ref>{{ Harvnb | Alexander | circa 1945 }}</ref></blockquote> યુદ્ધના પછીના ભાગમાં તેઓ હાન્સ્લોપ પાર્ક ખાતે કામ કરવા ગયા, જ્યાં તેઓ એન્જિનીયર ડોનાલ્ડ બેયલેયની મદદથી ઈલેક્ટ્રોનિકસના જ્ઞાનમાં વધુ વિકાસ કર્યો. તેઓએ સાથે એક પોર્ટેબલ સુરક્ષિત આવાજ સંચાર જેનું કોડનું નામ ''ડેલીલાહ'' હતું, તેનું ડિઝાઈન તૈયાર કરી અને નિર્માણ કર્યું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=270}}</ref> તેનો હેતુ લાંબા અંતરાલ માટે રેડિયો ટ્રાન્સમીશન સાથેના ઉપયોગ માટેની ક્ષમતાની ઉણપ અને કોઈ પણ કિસ્સામાં તેની વિવિધ ઉપયોગીતા માટેનો હતો, ડેલીલાહનું નિર્માણ યુદ્ધ દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવા માટે મોડુ પૂર્ણ થયું હતું. જોકે ટ્યુરિંગે અધિકારીઓને વિંસ્ટન ચર્ચિલનું ભાષણનું રેકોર્ડીંગ એનક્રિપ્ટીંગ/ડિક્રિપ્ટીંગ દ્વારા નિર્દેશિત કર્યું હોવા છતાં, ડેલીલાહનો ઉપયોગ કરવા માટે સ્વીકારવામાં ન આવ્યું. ટ્યુરિંગે SIGSALY, એક સલામત અવાજ તંત્રના વિકાસ માટે બેલ લેબ્સ સાથે સલાહ પણ લીધી, જેનો ઉપયોગ યુદ્ધના પાછળના વર્ષોમાં થયો હતો. == શરૂઆતના કમ્પ્યૂટરો અને ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == તેઓ 1945થી 1947 સુધી ચર્ચ સ્ટ્રીટ, હેમ્પટન<ref>{{openplaque|1619}}</ref> ખાતે રહેતા હતા અને નેશનલ ફિઝીક્સ લેબોરેટરીમાં હતા, જ્યાં તેઓ એસીઈ (ઓટોમેટીક કમ્પ્યૂટીંગ એન્જિન)ની ડિઝાઈન પર કામ કરતા હતા. તેમણે 19 ફેબ્રુઆરી 1946ના રોજ એક પેપરની રજૂઆત કરી, જે એક પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય તેવા કમ્પ્યૂટરની સૌ પ્રથમ વિગત આપતી ડિઝાઈન હતી.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=108}}</ref> જોકે એસીઈ એ શક્ય કરી શકાય એવી ડિઝાઈન હતી, તેમ છતાં યુદ્ધના સમયે બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ગોપનીય વાતાવરણ હોવાથી પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં વિલંબ થયો અને તેમનો ભ્રમ દૂર થયો. 1947ના વર્ષમાં પાછળથી એક સેબિટીકલ વર્ષ (અભ્યાસ અને પ્રયાસ માટે અપાતી રજાઓ) માટે કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યા. જ્યારે તેઓ કેમ્બ્રીજ પાછા આવ્યાં ત્યારે પાયલોટ એસીઈ તેમની ગેરહાજરીમાં તૈયાર થઈ ગયો હતો. તેનો પ્રથમ પ્રોગ્રામ 10 મે 1950ના રોજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો. 1948માં તેમને માન્ચેસ્ટર ખાતે ગણિત વિભાગમાં રીડર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા. 1949માં, તેઓ યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે કમ્પ્યૂટીંગ લેબોરેટરીના ઉપ નિયામક બન્યા, અને સોથી પહેલાં પ્રોગ્રામનો સંગ્રહ કરી શકાય એવા કમ્પ્યૂટરોના એક માન્ચેસ્ટર માર્ક 1ના સોફ્ટવેર અંગે કામ કર્યું. આ સમય દરમિયાન તેમણે વધુ એબસ્ટ્રેક કામ ચાલુ રાખ્યું અને "કમ્પ્યુટીંગ મશીનરી અને ઈન્ટલીજન્સ"માં (માઈન્ડ, ઓક્ટોબર 1950), ટ્યુરિંગ કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તાની સમસ્યાને સંબોધતાં હતા, અને એક સૂચિત પ્રયોગ જે ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ તરીકે જાણીતું બન્યું, મશીન માટે સ્ટાન્ડર્ડ નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયત્ન "બુદ્ધિમત્તા" કહેવાઈ. વિચાર એ હતો કે જો કમ્પ્યૂટરમાં વિચારવામાં ઝીણવટથી તપાસ કરનારની કરામત મૂકી શકાય જે એક વ્યક્તિ સાથે વાર્તાલાપ કરતો હતો તો કમ્પ્યૂટરને "વિચારવાનું" કહી શકાય. પેપરમાં ટ્યુરિંગે સૂચવ્યું હતું કે વયસ્કના મનનું અનુકરણ કરે એવા પ્રોગ્રામને બનાવવા કરતાં એક સરળ પ્રોગ્રામ બનાવવો બાળકોના મનનું અનુકરણ કરે અને પછી શિક્ષણના એક કોર્ષ તરીકેનો ઉદ્દેશ્ય બનાવવો. ટ્યુરિંગ પરીક્ષણથી વિરોધાભાસી સ્વરૂપ ઈન્ટરનેટ પર વ્યાપકપણ ઉપયોગમાં લેવાય છે- વપરાશકાર વ્યક્તિ છે કે કમ્પ્યૂટર એ નક્કી કરવા માટેનો હેતુપૂર્વકનું CAPTCHA (કેપ્ચા) પરીક્ષણ છે. 1948માં, ટ્યુરિંગ તેમના પૂર્વ ઉપસ્નાતક સાથીકાર્યકર ડી.જી.ચેમ્પરનોવ્ની સાથે કામ કરતાં, કમ્પ્યૂટર માટે [[ચેસ]]નો પ્રોગ્રામ લખવાની શરૂઆત કરી, જે હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. 1952માં, પ્રોગ્રામને અમલી બનાવવા માટે પૂરતા પ્રમાણમાં શક્તિશાળી એવા કમ્પ્યૂટરની ઉણપને કારણે, ટ્યુરિંગે રમત રમી જેમાં તેમણે કમ્પ્યૂટરનું અનુકરણ કર્યું, એક ચાલ રમવા માટે લગભગ અડધો કલાક લીધો. રમતની નોંધ લેવાઈ હતી.<ref>[http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1356927 ઍલન ટ્યુરિંગ વિરુદ્ધ એલીક ગ્લેન્ની(1952) "ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ"] Chessgames.com</ref> પ્રોગ્રામ ટ્યુરિંગના સહકાર્યકર એલીક ગ્લેન્નીના માટે ખોઈ દીધો છે, જો કે એવું કહેવામાં આવે છે કે પ્રોગ્રામે ચેમ્પરનોવ્નીની પત્ની વિરુદ્ધ રમત જીતી લીધી હતી. તેમનું ટ્યુરિંગ પરીક્ષણએક મહત્ત્વપૂર્ણ અને ઉત્તેજક વિશેષતા ધરાવતું હતું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંદર્ભેની ચર્ચમાં છેલ્લું યોગદાન હતું, જે અડધી સદી કરતાં વધુ ચાલુ રહ્યું.<ref>સેજીન, એ.પી.., સીકેક્લી, આઈ., અને એકમેન, વી. (2000) ટ્યુરિંગનું પરીક્ષણ: 50 વર્ષો પછી. માઈન્ડસ એન્ડ મશીનસ, Vol. 10, પાનું&nbsp;463–518.</ref> તેમણે લુ વિઘટનની પદ્ધતિ પણ 1948માં શોધી હતી, જેનો વર્તમાન સમયમાં મેટ્રીક્સ સમીકરણના ઉકેલમાં ઉપયોગ થાય છે.<ref>[http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm સ્પાઈસ 1 2 3 અને બીયોન્ડ][http://www.intusoft.com/nlhtm/nl71.htm ઈન્ટુસોફ્ટ ન્યુઝલેટર, ઓગસ્ટ 2003]</ref> == પેટર્નનું બંધારણ અને ગાણિતીય જીવવિજ્ઞાન == ટ્યુરિંગે 1952થી તેમના 1954માં થયેલા મૃત્યુ સુધી ગાણિતીય [[જીવવિજ્ઞાન]] ખાસ કરીને મોર્ફોજીનેસીસ પર કામ કર્યું હતું. તેમણે 1952માં પેટર્ન બંધારણની ટ્યરિંગની પૂર્વધારણા રજૂ કરતું હતું, ધી ''કેમિકલ બેઝીઝ ઓફ મોર્ફોજીનેસીસ'' વિષય પર એક પેપર પ્રકાશિત કર્યું હતું.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061128093244.htm "કંટ્રોલ મિકેનીઝમ ફોર બાયોલોડીકલ પેટર્ન ફોર્મેશન ડેકોડેડ"] ''સાયન્સ ડેઈલી'' , 30 નવેમ્બર 2006</ref> તેમના રસનો કેન્દ્ર વિસ્તાર ફિબોનાકી ફિલ્લોટેક્સીઝ, ગ્રહ માળખામાં ફિબોનાકી આંકડાઓનું અસ્તિત્વ સમજવાનું હતું. તેઓ રીએક્શન-ડીફ્યુઝન સમીકરણોનો ઉપયોગ કરતાં જે પેટર્ન બંધારણના ક્ષેત્રના મધ્યસ્થાને છે. જ્યારે 1992માં ''કલેક્ટેડ વર્ક ઓફ એ.એમ.ટ્યુરિંગ'' પ્રકાશિત થયું ત્યાં સુધી પછીના પેપરો અપ્રકાશિત રહ્યાં. આ ક્ષેત્રમાં તેમનું યોગદાન આધારભૂત ભાગ ગણવામાં આવે છે.<ref>[http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html ટ્યુરિંગઝ લાસ્ટ, લોસ્ટ વર્ક ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030823032620/http://www.swintons.net/deodands/archives/000087.html |date=2003-08-23 }} સ્વીનટનસ</ref> == અનુચિતતા માટે ગુનેગાર ઠરવું == જાન્યુઆરી 1952માં, ટ્યુરિંગ માન્ચેસ્ટરમાં સિનેમાની બહાર આર્નોલ્ડ મૂર્રેને મળ્યાં હતાં. એક બપોરના ભોજના પછી ટ્યુરિંગે મૂર્રેને તેમના ઘરે સપ્તાહાંત પસાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું, મૂર્રેએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યુ હોવા છતાં ટ્યુરિંગના ઘરે દેખાયા નહીં. આ જોડી માન્ચેસ્ટરમાં પછીના સોમવારે ફરીવખત મળી, ત્યારે મૂર્રેએ ટ્યુરિંગને તેમના ઘરે આવવાનું નિમંત્રણ સ્વીકાર્યું. થોડા અઠવાડિયા પછી મૂર્રેએ ટ્યુરિંગના ઘરની ફરી વખત મુલાકાત લીધી અને તે દેખીતું હતું કે રાત પણ ત્યાંજ વીતાવી.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=266}}</ref>તેમના ઘરમાં મળતિયાઓને તોડફોડમાં મૂર્રેએ મદદ કર્યાં બાદ, ટ્યુરિંગે પોલીસમાં ગુનો નોંધાવ્યો. તપાસ દરમિયાન, ટ્યુરિંગે મૂર્રે સાથેના જાતીય સંબંધ સ્વીકાર્યો. તે સમયે યુનાઈટેડ કિંગડ્મમાં સમલૈગિંક કૃત્યો ગેરકાનૂની હતાં<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=458}}</ref> અને તેથી ક્રિમીનલ લો અમેન્ડન્ટ એક્ટ 1885ના સેકશન 11 હેઠળ અનુચિતતા બદલ તે બંને પર આરોપ લગાવવામાં આવ્યો, 15 વર્ષથી વધુ વર્ષ પહેલાં ઓસ્કાર વાઈલ્ડ માટે આ જ ગુના હેઠળ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="LeavittP268">{{Harvnb|Leavitt|2007|p=268}}</ref> ટ્યુરિંગને કેદમાં પૂરાવું અથવા પોતાની કામવાસનાને ઓછી કરવા માટે હોર્મોનની સારવાર સ્વીકારવી એ બે વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઈસ્ટ્રોજન હોર્મોન ઈન્જેક્શન દ્વારા રાસાયણિક કૅસ્ટ્રેશન(ખસીકરણ)નો સ્વીકાર કર્યો.<ref>{{Cite web |url=http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a,2.html |title=ટ્યુરિંગ, ઍલન(1912–1954) |access-date=2011-03-21 |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901020647/http://www.glbtq.com/social-sciences/turing_a%2C2.html |url-status=dead }}</ref> ટ્યુરિંગ ગુનેગાર ઠરતાં તેમની સુરક્ષા મંજૂરીને દૂર કરવામાં આવી અને GCHQ માટે તેમની સંકેતલિપિ વિશ્લેષક સલાહકાર તરીકેનું કામ ચાલુ રાખવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. તેમના બ્રિટિશ પાસપોર્ટ રદ કરી નાખવામાં આવ્યો, જો કે તેમનુ ગુનેગાર ઠરવા પછી યુનાઈટેડ સ્ટેટમાં તેનો પ્રવેશ નિષેધ કરવામાં આવ્યો.{{Citation needed|date=December 2010}} તે સમયે, સોવિએટ એજન્ટો દ્વારા સમલૈગિંકો અને જાસૂસોને ઝાંસામાં લેવાની ઉત્કૃત જીજ્ઞાસા લોકોમાં હતી,<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=269}}</ref> કારણ કે તાજેતરમાં કેમ્બ્રીજ પાંચના પ્રથમ બે સભ્યો ગાય બુર્ગીસ્સ અને ડોનાલ્ડ મેક્લીન KGBના બે તરફ એજન્ટ તરીકે બહાર આવ્યા હતા. ટ્યુરિંગ પર જાસૂસ તરીકેનો ક્યારેય આરોપ લાગ્યો ન હતો, પણ બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે જેટલા પણ લોકોએ કામ કર્યું હતું, તેમને તેમની યુદ્ધ સમયની કામગીરી અંગે ચર્ચા કરતાં અટકાવવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{Harvnb|Copeland|2006|p=143}}</ref> == મૃત્યુ == 8 જૂન 1954એ ટ્યુરિંગના સફાઈ કરનારને જણાયું કે તેમનું મૃત્યુ થયું છે. તેમનું મૃત્યુ આગળના દિવસે થયું હતું. પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં જણાયું હતું કે તેમના મૃત્યુનું કારણ સાઈનાઈડનું ઝેર હતું. જ્યારે એવું જાણવા મળ્યું કે અડધું ખવાયેલું સફરજન તેમની પથારીની બાજુમાં પડ્યું હતું,<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=488}}</ref> અને તેમ છતાં તે સફરજનનો સાઈનાઈડ પરીક્ષણ કરવામાં ન આવ્યું, સફરજનનો ઉપયોગ કરીને તેમને ઘાતક માત્રા સાઈનાઈડ આપવામાં આવ્યું હોઈ શકે એવું અનુમાન કરવામાં આવે છે. એક કાયદાકીય તપાસે એ નક્કી કર્યું હતું કે તેમણે આત્મહત્યા કરી હતી અને તેમને 12 જૂન 1954ના રોજ સ્મશાનમાં અગ્નિદાહ આપવામાં આવ્યો.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|p=529}}</ref> ટ્યુરિંગની માતાએ ઘણી તર્ક પૂર્ણ દલીલો કરી કે લેબોરેટરીનાં રસાયણોની લાપરવાહી ભર્યા સંગ્રહના કારણે સાઈનાઈડ ગળી જવું તે આકસ્મિક હતું. પોતાની માતાને કંઈક સત્યાભાસી અસ્વીકાર લાગે, તે માટે ટ્યુરિંગે જાણી જોઈને પોતાની જાતને સંદિગ્ધ રીતે નાખી હોય તેમ બની શકે એવું તેમના ચરિત્ર લેખક એન્ડ્રુવ હોજેસએ સૂચવ્યું હતું.<ref>{{Harvnb|Hodges|1983|pp=488, 489}}</ref> કેટલાક અન્યોએ એવું સૂચવ્યું હતું કે ટ્યુરિંગ ફરીથી 1937ની ફિલ્મ ''સ્નો વ્હાઈટ'' માંથી પોતાની પસંદગીના પરીકથાના એક દ્રશ્યનું પુનઃઅભિનય કરી રહ્યો હોય તેમ બની શકે, "જેમાં તેને ખાસ કરીને એક ચૂડેલ ઝેરી દારૂમાં પોતાનું સફરજન ડૂબાડે છે એ દૃશ્યમાં ખૂબ મજા આવતી હતી."<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=140}}</ref> === સમાધિલેખ === {{quote| Hyperboloids of wondrous Light<br /> Rolling for aye through Space and Time<br /> Harbour those Waves which somehow Might<br /> Play out God's holy pantomime <ref>{{Cite book|last=Turing |first=A. M. |title=Postcard to [[Robin Gandy]] |year=1954 |publisher=Turing Digital Archive, AMT/D/4 image 16, [http://www.turingarchive.org/ The Turing Digital Archive]}}</ref>}} == માન્યતા અને શ્રદ્ધાંજલિઓ == [[ચિત્ર:Turing Plaque.jpg|thumbnail|વિલ્મસ્લોવ, ચેશીર ખાતે ટ્યુરિંગના ઘર પર તકતીથી કરવામાં આવેલું ચિહ્ન ]] ટ્યુરિંગના મૃત્યુ (અને તેમનું યુદ્ધ સમયનું કાર્ય હજી પણ ઓફિશ્યલ સીક્રેટસ એક્ટનો વિષય હતો) પછી થોડા સમયમાં રોયલ સોસાયટી દ્વારા એક જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત થયું.{{quote|Three remarkable papers written just before the war, on three diverse mathematical subjects, show the quality of the work that might have been produced if he had settled down to work on some big problem at that critical time. For his work at the Foreign Office he was awarded the OBE.|{{Cite book|last=Newman |first=M. H. A. |title=Alan Mathison Turing |year=1955 |publisher=The Royal Society |isbn =|series=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1955, Volume 1}}}1966થી એસોશિયેશન ફોર કમ્પ્યૂટીંગ મશીનરીદ્વારા એવી વ્યક્તિને ટ્યુરિંગ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે, જેણે કમ્પ્યુટીંગ સમુદાયમાં ટેક્નીકલ યોગદાન આપ્યું હોય. તે કમ્પ્યૂટરની દુનિયામાં તેને [[નોબૅલ પારિતોષિક|નોબલ પ્રાઈઝ]]ને સમકક્ષ સર્વોચ્ચતમ સન્માન ગણવામાં આવે છે.<ref>{{Cite web|url=http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|title=ACM'S Turing Award Prize Raised To $250,000|publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] press release|date=27 July 2007|access-date=16 October 2008|author=Steven Geringer|archive-date=30 ડિસેમ્બર 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081230233653/http://www.acm.org/press-room/news-releases-2007/turingaward/|url-status=dead}}</ref>એલન ટ્યુરિંગ અંગેનો હુગ વ્હાઈટમોર દ્વારા ''બ્રેકીંગ ધી કોડ'' 1986નું નાટક છે. આ નાટકના શો લંડનના વેસ્ટ એન્ડમાં નવેમ્બર 1986થી અને બ્રોડવેમાં 15 નવેમ્બર 1987થી શરૂ થયા અને 10 એપ્રિલ 1988માં પૂર્ણ થયા. 1996માં બીબીસી ટેલીવિઝનનું પણ નિર્માણ થયું હતું. દરેક કિસ્સાઓમાં ડેરેક જોકાબી ટ્યુરિંગનું પાત્ર ભજવતા. ટોની એવોર્ડ માટે બ્રોડવે નિર્માણનું ત્રણ વખત નામ નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો જેમાં નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનેતા, નાટકમાં શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતા અને નાટક માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. અને ડ્રામા ડેસ્ક એવોર્ડ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેતા અને શ્રેષ્ઠ અભિનિત અભિનેતાનો સમાવેશ થાય છે. 2008માં "ડેન્જરસ નોલેજ" નામની બીબીસી દસ્તાવેજીફિલ્મમાં તપાસ કરવામાં આવેલાં ચાર ગણીતશાસ્ત્રીઓમાંના એક ટ્યુરિંગ હતું.<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/bbcfour/documentaries/features/dangerous-knowledge.shtml|title=Dangerous Knowledge|publisher=BBC Four|date=11 June 2008|access-date=25 September 2009}}</ref> 23 જૂન 1998ના રોજ, ટ્યુરિંગના 86ના જન્મદિવસે, એન્ડ્રુ હોજેસ, તેમના જીવનચરિત્રકે, તેમના જન્મસ્થાન અને તેમના બાળપણનું ઘર વોર્રીંગટ્ન ક્રીસેન્ટ, લંડન અને પછીથી કોલોન્નેડ હોટલ ખાતે અધિકૃતપણે ઈંગ્લીશ હેરિટેજવાદળી તકતીનું અનાવરણ કર્યું હતું.<ref>{{Cite web| url=http://www.turing.org.uk/bio/oration.html | title=Unveiling the official Blue Plaque on Alan Turing's Birthplace | access-date=26 September 2006}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071013143212/http://www.blueplaque.com/detail.php?plaque_id=348 | archive-date=13 ઑક્ટોબર 2007 | title=About this Plaque&nbsp;– Alan Turing | access-date=25 September 2006 | url-status=dead }}</ref> તેમના મૃત્યુની 50મી વર્ષગાંઠે, એક યાદગાર તકતીનું અનાવરણ તેમના પહેલાંના રહેઠાંણ હોલીમેડ,વિલ્મસ્લો, ચેરશીર ખાતે 7 જૂન 2004માં કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{openplaque|3276}}</ref> 13 માર્ચ 2000ના રોજ, સેઈન્ટ વિન્સેટ અને ગ્રીનાડીન્સે દ્વારા 20મી સદીની શ્રેષ્ઠ સિદ્ધઓની ઉજવણી માટે ટિકિટો બહાર પાડવામાં આવી, જેમાંની એક શૂન્ય અને એક સંખ્યાના પુનરાવર્તિત પૂર્વભૂમિકા સાથે ટ્યુરિંગનું પોર્ટેટ મૂકવામાં આવ્યું છે અને તેની નીચે આ પ્રમાણેનું લખાણ લખવામાં આવ્યું છેઃ"1937: ઍલન ટ્યુરિંગસ થીયરી ઓફ ડીજિટલ કમ્પ્યુટીંગ".28 ઓક્ટોબર 2004ના રોજ,જોહ્ન ડબલ્યુ મીલ્સ દ્વારા સર્જિક ઍલન ટ્યુરિંગનું કાંસ્ય આધારિત શિલ્પ ગીલ્ડફોર્ડમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સૂર્રેય ખાતે અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. જે ટ્યુરિંગના મૃત્યુના 50 વર્ષ સૂચવતું હતું- કેમ્પસમાં તેઓ તેમના પુસ્તકો લઈ જતાં રજૂ કરવામાં આવ્યાં છે.<ref name="univsurrey">{{Cite web |url=http://portal.surrey.ac.uk/press/oct2004/281004a/ |title=The Earl of Wessex unveils statue of Alan Turing |access-date=10 February 2007 |archive-date=23 ઑક્ટોબર 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023193441/http://portal.surrey.ac.uk/portal/page?_pageid=799%2C277813&_dad=portal&_schema=PORTAL |url-status=dead }}</ref>2006માં, બોસ્ટન પ્રાઈડે તેમના માનદ્ ગ્રાન્ડ માર્શલનું નામ ટ્યુરિંગ આપ્યું હતું.<ref name="bostonpride">{{Cite web |url=http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |title=Honorary Grand Marshal |access-date=10 February 2007 |archive-date=1 જાન્યુઆરી 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090101213356/http://www.bostonpride.org/honorarymarshal.php |url-status=dead }}</ref> પ્રિન્સટન એલ્યુમની વિકલીનું નામ ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું, જે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના ઇતિહાસમાં અત્યંત મહત્તવપૂર્ણ વિદ્યાર્થીઓમાં બીજા હતા, બીજા અન્ય રાષ્ટ્રપતિ જેમ્સ મેડિસન હતાં. બ્લેત્ચલેય પાર્ક ખાતે ટ્યુરિંગના જીવન આકાર 1.5 ટનની પ્રતિમાનું અનાવરણ 19 જૂન 2007ના રોજ કરવામાં આવ્યું. વેલ્શ સ્લેટના લગભગ અડધા મિલિયન ટુકડાઓથી તેનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું, સ્ટેપ્હન કેટ્ટલ દ્વારા શિલ્પનું સર્જન કરવામાં આવ્યું હતું, આ કામ સ્વર્ગસ્થ અમેરિકાના અબજોપતિ સિડની ફ્રેન્ક દ્વારા સોંપવામાં આવ્યું હતું.<ref>[http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html બ્લેત્ચલેય પાર્ક અનવેઈલ્સ સ્ટેટ્યુ કમેમરેટીંગ ઍલન ટ્યુરિંગ,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171427/http://www.bletchleypark.org.uk/news/docview.rhtm/454075/article.html |date=2012-02-27 }} , બ્લેત્ચલેય પાર્ક પ્રેસ રીલીઝ, 20 જૂન 2007</ref>ટ્યુરિંગને માન્ચેસ્ટર શહેર, જેમાં તેઓ તેમની જીવનના અંત સુધી કામ કર્યાં રહ્યાં, ત્યાં તેમને વિવિધ રીતે માનસન્માન મળ્યું હતું. 1994માં A6010 રોડ (માન્ચેસ્ટર શહેરનો આંતરિક રિંગ રોડ) બનાવવામાં આવ્યો, જેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ વે રાખવામાં આવ્યું હતું. આ રસ્તો આગળ જતાં વધારે પહોળા પુલમાં લઈ જતો હતો અને તેનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગ બ્રીજ રાખવામાં આવ્યું છે. 23 જૂન 2001માં માન્ચેસ્ટરશહેરમાં ટ્યુરિંગનું પુતળું અનાવૃત કરવામાં આવ્યું હતું. તે સેકવિલે પાર્કમાં, વિટવર્થ સ્ટીટની ઉપર યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટરઅને કેનલ સ્ટ્રીટ ગે વિલેજની વચ્ચે આવેલું છે. યાદગાર પૂતળું, "ફાધર ઓફ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ"ને વર્ણવતું ટ્યુરિંગનું પૂતળું બગીચામાં કેન્દ્ર સ્થાને એક બાંકડાની ઉપર બેઠું છે. આ પૂતળાનું અનાવરણ ટ્યુરિંગના જન્મદિવસે થયું હતું. [[ચિત્ર:Sackville Park Turing plaque.jpg|left|thumbnail|200px|ટ્યુરિંગનું યાદગાર પૂતળાની તકતી ]] ટ્યુરિંગને એક સફરજન પકડીને દર્શાવવામાં આવ્યાં છે. – એક શિષ્ટ પ્રતીક વર્જિત પ્રેમની રજૂઆત કરવામાં વપરાય છે, સફરજન [[આઇઝેક ન્યુટન|આઈઝેક ન્યુટન]]ના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના સિદ્ધાંતના વિચારને રજૂ કરે છે અને ટ્યુરિંગના પોતાના મૃત્યુનો અર્થ પણ સૂચવે છે. બાંકડા પર રાહતમાં બેઠેલાં કાંસામાં પૂતળા હેઠળ આ વાક્ય મૂકવામાં આવ્યું છે 'ઍલન મેથીસન ટ્યુરિંગ 1912–1954', અને જો ઈનીગ્મા મશીન: 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ'નું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો તેમનું જીવનસૂત્ર 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના સ્થાપક' એવું બનશે. પૂતળાના પગ પાસેનું એક તકતી કહે છે 'કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનના પિતા, ગણિતશાસ્ત્રી, તર્કશાસ્ત્રી, યુદ્ધ સમયના કોડ તોડનારા, પૂર્વાગ્રહના શિકાર બનેલા'. બેર્ટ્રાન્ડ રસેલનું વાક્ય પણ આ પ્રમાણે કહે છે 'ગણિત, સાચી રીતે જોવાયેલું, સત્યના માત્ર સ્વામિ નહીં, પણ સર્વોચ્ચ સુંદરતાના સ્વામી- શિલ્પની જેમ ઠંડી અને તપસ્યાની સુંદરતા.' શિલ્પકારે તેના જૂના એમસ્ટ્રાડ કમ્પ્યૂટરને દફનાવી દીધું, જે એક પહેલાંનું જાણીતું કમ્પ્યૂટર હતું, એક શ્રદ્ધાંજલિ તરીકે તકતીની નીચે લખ્યું હતું, " ધી ગોડ ફાધર ઓફ ઓલ મોર્ડન કમ્પ્યૂટર્સ".<ref name="computerburied">^ જુઓ{{Cite news | title = Computer buried in tribute to genius | publisher = Manchester Evening News| date = 15 June 2001 | url = http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/27/27595_computer_buried_in_tribute_to_genius.html | access-date = 23 June 2009 }}</ref> આધુનિક કમ્પ્યૂટરના સર્જનમાં ટ્યુરિંગની ભૂમિકા માટે 1999માં ''ટાઈમ સામાયિકે'' [[Time 100: The Most Important People of the Century|20 સદીના 100 અત્યંત મહત્ત્વના લોકો]]માંના એક તરીકે ટ્યુરિંગનું નામ મૂક્યું હતું, અને કહ્યું હતું: "હકીકત એ છે કે દરેક વ્યક્તિ જે કીબોર્ડ થપાટ લગાવે છે, સ્પ્રેડશીટ અથવા વર્ડ પ્રોસેસીંગ પ્રોગ્રામ ચાલું કરે છે, તે ટ્યુરિંગ મશીનના મૂર્ત સ્વરૂપ પર કામ કરે છે."<ref name="AFP">{{Cite web |title=Alan Turing&nbsp;– Time 100 People of the Century |url=http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |publisher=''[[Time Magazine]]'' |quote=The fact remains that everyone who taps at a keyboard, opening a spreadsheet or a word-processing program, is working on an incarnation of a Turing machine. |access-date=2011-03-21 |archive-date=2011-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226144919/http://205.188.238.181/time/time100/scientist/profile/turing.html |url-status=dead }}</ref> 2002માં,''બીબીસી'' એ વૈશ્વિક સ્તરે કરવામાં આવેલાં 100 શ્રેષ્ઠ બ્રિટીશરોના મતદાનમાં ટ્યુરિંગને 21મો ક્રમાંક મળ્યો હતો.<ref>{{Cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm | title = 100 great British heroes | date = 21 August 2002 | work = BBC News }}</ref> એપલ કમ્પ્યૂટરનો લોગો મોટા ભાગે ઍલન ટ્યુરિંગને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે આત્મહત્યાની તેમની પદ્ધતિને એક કટકાના સાથેના સંદર્ભમાં ખોટી રીતે લેવામાં આવે છે.<ref>{{Cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/media/logos-that-became-legends-icons-from-the-world-of-advertising-768077.html |title=Logos that became legends: Icons from the world of advertising|work= The Independent |publisher=www.independent.co.uk |access-date=14 September 2009 | location=London | date=4 January 2008}}</ref> લોગોના રચયિતા<ref>{{Cite web | url = http://creativebits.org/interview/interview_rob_janoff_designer_apple_logo | title = Interview with Rob Janoff, designer of the Apple logo | publisher = creativebits| access-date = 14 September 2009 }}</ref> અને કંપનીએ લોગોની ડિઝાઈનમાં ટ્યુરિંગને કોઈ પણ અંજલિ આપ્યાનો ઈન્કાર કર્યો છે.<ref>{{Harvnb|Leavitt|2007|p=280}}</ref> 2010માં, અભિનેતા/નાટ્યલેખક જેડ ઈસ્ટેબેનએ ટ્યુરિંગને સોલો સંગીત "આઈકોન્સઃ ધી લેસ્બીયન ઍન્ડ ગે હિસ્ટરી ઓફ ધી વર્લ્ડ, ભાગ 4" માં વર્ણવ્યાં છે. === સરકારનું માફીનામું === ઓગસ્ટ 2009માં, જોહ્ન ગ્રેહામ-ક્યુમીનએ ઍલન ટ્યુરિંહની સામે સમલૈગિંક તરીકે કાયદેસરના પગલાં ભરવા બદલે બ્રિટિશ ગવર્મેન્ટને મરણોત્તર થયેલાં ઍલન ટ્યુરિંગની માફી માંગવાની એક અરજી દાખલ કરવાની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{Cite book|title=Thousands call for Turing apology |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/8226509.stm |publisher=BBC News |date=31&nbsp;August 2009 |access-date=31 August 2009}}</ref><ref>{{Cite book | title = Petition seeks apology for Enigma code-breaker Turing | url = http://www.cnn.com/2009/WORLD/europe/09/01/alan.turing.petition/index.html | publisher = CNN | date = 01&nbsp;September 2009 | access-date = 1 September 2009}}</ref> આ અરજીને ટેકો કરતી હજારો લોકોની સહી મળી.<ref name="PMapology"/><ref>યુકેના નાગરિકો માટે જ અરજી ખુલી હતી. </ref> વડાપ્રધાન ગોર્ડન બ્રાઉને આ અરજીને સ્વીકારી, 10 સપ્ટેમ્બર 2009ના રોજ માફી માંગતું વિધાન રજૂ કર્યું અને ટ્યુરિંગ સાથેના વર્તાવ અંગે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી.<ref name="PM-apology"/><ref name="PMapology">{{Cite web | title = Treatment of Alan Turing was "appalling" | url = http://www.number10.gov.uk/Page20571 | publisher = Prime Minister's Office | date = 10 September 2009 | access-date = 21 માર્ચ 2011 | archive-date = 12 સપ્ટેમ્બર 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912142412/http://www.number10.gov.uk/Page20571 | url-status = dead }}</ref> <blockquote> ઍલન ટ્યુરિંગ માટે ન્યાયની માંગણી માટે હજારો લોકો એકઠા થયા અને તેમની સાથે જે રીતે વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું તે માટે આઘાતની લાગણી વ્યક્ત કરી. જ્યારે ટ્યુરિંગને તે સમયે કાયદા હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા અને આપણે ઘડિયાળને પાછી ફેરવી શકતા નથી, તેમની સાથે કરવામાં આવેલો વ્યવહાર એકદમ અયોગ્ય હતો અને હું અને આપણે તેમની સાથે જે કંઈ થયું તે બદલ હૃદયના ઊંડાણ પૂર્વક માફી માંગવાની મળેલી તક બદલ હું ખુશ છું.... તેથી બ્રિટિશ સરકારના બદલે, અને ઍલનના કામને કારણે એ તમામ જેઓ મુક્તપણે રહે છે, તેમના વતી મને એ કહેતાં અત્યંત ગર્વ થાય છેઃ અમે માફી માંગીએ છીએ, તમે આના કરતાં ઘણી સારી લાયકાત ધરાવો છો.<ref name="PMapology"/> </blockquote> === યુનિવર્સિટીઓ દ્વારા મળેલો આદર === [[ચિત્ર:Alan Turing Building 1.jpg|thumbnail|યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર ખાતે ઍલન ટ્યુરિંગનું બિલ્ડીંગ]] બ્રિટીશ સોસાયટી ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ મેથેમેટીક્સઅને બ્રિટિશ લોજીક કોલોક્વીયમ દ્વારા ટ્યુરિંગના જીવન અને સિદ્ધિઓની ગોઠવણી કરી પ્રસંગની ઉજવણી 5 જૂન 2005ના રોજ કરવામાં આવી હતી. *સુર્રેય યુનિવર્સિટીએ તેના મુખ્ય ચોકમાં ટ્યુરિંગનું પૂતળું મૂક્યું છે. *"ટ્યુરિંગ ડેઈઝ" તરીકે કહેવાતી ગણતરીની થીયરી પર ઈસ્તાનબુલ બીલ્જી યુનિવર્સિટીએ વાર્ષિક કોન્ફરન્સનું આયોજન થયું.<ref name="bilgiuniv">{{Cite web | url = http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | title = Turing Days @ İstanbul Bilgi University | access-date = 10 February 2007 | archive-date = 1 ઑગસ્ટ 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130801193650/http://cs.bilgi.edu.tr/pages/turing_days/ | url-status = dead }}</ref> *ઓસ્ટ્રીન ખાતે ટેક્સાસ યુનિવર્સિટીએ કમ્પ્યૂટર સાયન્સ પ્રોગ્રામનું નામ ટ્યુરિંગ સ્કોલરસ રાખી આદર આપ્યો છે.<ref name="texturingschol">{{Cite web |url=http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |title=Turing Scholars Program at the University of Texas at Austin |access-date=16 August 2009 |archive-date=17 ફેબ્રુઆરી 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217072341/http://www.cs.utexas.edu/academics/undergraduate/honors/turing/ |url-status=dead }}</ref> *ઉતર ફ્રાન્સમાં આવેલી લીલી યુનિવર્સિટી ખાતે આવેલા કમ્પ્યૂટર સાયન્સ વિભાગ (LIFL<ref name="lifl">{{Cite web |url=http://www.lifl.fr/ |title=Laboratoire d'Informatique Fondamentale de Lille |access-date=3 December 2010 |archive-date=22 જુલાઈ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100722014047/http://www.lifl.fr/ |url-status=dead }}</ref>) ના એક પ્રયોગશાળાનું નામ ઍલન એમ. ટ્યુરિંગના સન્માનમાં ટ્યુરિંગ રાખવામાં આવ્યું (કુર્ટ ગોડેલ પછી અન્ય પ્રયોગશાળાનું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું). *ચિલિની પોન્ટીફીકલ કેથોલિક યુનિવર્સિટી, પ્યુરટો રીકોની પોલીટેક્નીક યુનિવર્સિટી, [[કોલમ્બીયા|કોલંબિયા]] બોગોટામાં લોસ એન્ડેસ યુનિવર્સિટી, કિંગસ કોલેજ, વેલ્સમાં કેમ્બ્રીજઅને બેનગોર યુનીવર્સીટીના કમ્પ્યૂટર સાયન્સના વિભાગનું નામ ટ્યુરિંગ પાછળ રાખવામાં આવ્યું હતું. *યુનિવર્સિટી ઓફ માન્ચેસ્ટર, ધી ઓપન યુનિવર્સિટી, ઓક્સફર્ડ બ્રુકસ યુનિવર્સિટી અને આર્હુસ યુનિવર્સિટી (ડેનમાર્ક, અર્હુસમાં) તમામના મકાનનું નામ ટ્યુરિંગના નામથી રાખવામાં આવ્યું છે. *સર્રેય રીસર્ચ પાર્કમાં ઍલન ટ્યુરિંગ રોડનું નામ ઍલન ટ્યુરિંગના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. *હોર્નબોસ્ટેલ મોલમાં આવેલી કાર્નેગી મેલોન યુનિવર્સિટીમાં ગ્રેનાઈટનો બાંકડો છે, જેની પર એ.એમ.ટ્યુરિંગ નામ કોતરાયેલું છે. *તાજેતરમાં ઈકોલ ઈન્ટરનેશનલ ડેસ સાયન્સ ડુ ટ્રાઈટેમેન્ટ ડે ઈન્ફોર્મેશનના બનેલાં ત્રીજા બીલ્ડીંગનું નામ "ટ્યુરિંગ" રાખવામાં આવ્યું છે. == આ પણ જુઓ == {{Portal box|Biography|Logic|LGBT}} *ટ્યુરિંગ ડીગ્રી *ટ્યુરિંગ સ્વીચ *વણ ગોઠવેલું મશીન *ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ *ગુડ-ટ્યુરિંગ પુનરાવર્તનની સંભાવનાઓ *ટુરિંહ મશીનના ઉદાહરણો *ટ્યુરિંગ પરીક્ષણ == નોંધ == {{Reflist|colwidth=30em}} == સંદર્ભો == {{Refbegin|colwidth=30em}} * {{ Cite book | last = Agar | first = Jon | title = The government machine: a revolutionary history of the computer | publisher = MIT Press | year = 2003 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 978-0-262-01202-7 }} * {{ Cite book | last = Alexander | first = C. Hugh O'D. | author-link = Conel Hugh O'Donel Alexander | date = ''circa'' 1945 | title = Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma | url = http://www.ellsbury.com/gne/gne-000.htm | publisher=The National Archives, Kew, Reference HW 25/1}} * {{ Cite book | last = Beniger | first = James | title = The control revolution: technological and economic origins of the information society | publisher = Harvard University Press | year = 1986 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-16986-7 }} * {{Citation | last = Babbage | first = Charles | author-link = Charles Babbage | origyear = 1864 | publication-date = 2008 | editor-last = Campbell-Kelly | editor-first = Martin | editor-link = Martin Campbell-Kelly | title = Passages from the life of a philosopher | publisher = Rough Draft Printing | isbn = 978-1-60386-092-5 }} * {{ Cite book | last = Bodanis | first = David | author-link = David Bodanis | title = Electric Universe: How Electricity Switched on the Modern World | year = 2005 |publisher = Three Rivers Press | location = New York | isbn = 0-307-33598-4 | oclc = 61684223 }} * {{Cite book | last = Campbell-Kelly | first = Martin | authorlink = Martin Campbell-Kelly | last2 = Aspray | first2 = William | title = Computer: A History of the Information Machine | publisher = Basic Books | year = 1996 | location = New York | isbn = 0-465-02989-2 }} * {{Cite book | last = Ceruzzi | first = Paul | authorlink = Paul Ceruzzi | title = A History of Modern Computing | publisher = MIT Press | year = 1998 | location = Cambridge, Massachusetts, and London | isbn = 0-262-53169-0}} * {{ Cite book | last = Chandler | first = Alfred | authorlink = Alfred Chandler | title = The Visible Hand: The Managerial Revolution in American Business | publisher = Belknap Press | year = 1977 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-674-94052-0 }} * {{ Cite journal | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: Its Origins and Originators | journal = [[IEEE Annals of the History of Computing]] | volume = 26 | issue = 4 | pages = 38–45 | year = 2004 |doi = 10.1109/MAHC.2004.26 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack (ed.) | authorlink = B. Jack Copeland | title = The Essential Turing | year = 2004 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-825079-7 | oclc = 156728127 224173329 48931664 57434580 57530137 59399569 }} * {{ Cite book | last = Copeland (ed.) | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Alan Turing's Automatic Computing Engine | year = 2005 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | isbn = 0-19-856593-3 | oclc = 224640979 56539230 }} * {{ Cite book | last = Copeland | first = B. Jack | authorlink = B. Jack Copeland | title = Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers | year = 2006 | publisher = Oxford University Press | isbn = 978-0-19-284055-4 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Edwards | first = Paul N | title = The closed world: computers and the politics of discourse in Cold War America | publisher = MIT Press | year = 1996 | location = Cambridge, Massachusetts | isbn = 0-262-55028-8 }} * {{ Cite book | last = Hodges | first = Andrew | authorlink = Hodges, Andrew | year = 1983 | title = Alan Turing: the enigma |location = London | publisher = Burnett Books | isbn = 0-04-510060-8 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Hochhuth | first = Rolf | authorlink = Rolf Hochhuth | title = Alan Turing: en berättelse | publisher = Symposion | year = 1988 | isbn = 978-91-7868-109-9 }} * {{ Cite book | last = Leavitt | first = David | authorlink = David Leavitt | year = 2007 | title = The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer | publisher = Phoenix | isbn = 978-0-7538-2200-5 | ref = harv }} * {{ Cite book | last = Levin | first = Janna | authorlink = Janna Levin | title = A Madman Dreams Of Turing Machines | publisher = Knopf | year = 2006 | location = New York | isbn = 978-1-4000-3240-2 }} * {{ Cite book | last = Lewin | first = Ronald | authorlink = Ronald Lewin | title = Ultra Goes to War: The Secret Story | edition = Classic Penguin | series = Classic Military History | year = 1978 | publication-date = 2001 | publisher = Hutchinson & Co | location = London, England | isbn = 978-1-56649-231-7 | ref = harv }} * {{Cite book| last = Lubar | first = Steven | year = 1993 | title = Infoculture | location = Boston, Massachusetts and New York | publisher = Houghton Mifflin | isbn = 0-395-57042-5}} * {{ Cite document | last = Mahon | first = A.P. | title = The History of Hut Eight 1939–1945 | publisher = UK National Archives Reference HW 25/2 | year = 1945 | url = http://www.ellsbury.com/hut8/hut8-000.htm | access-date = 10 December 2009 | ref = harv }} *{{MacTutor Biography|id=Turing|title=Alan Mathison Turing}} *પેટઝોલ્ડ, ચાર્લેસ (2008). "ધી એનોટાટેડ ટ્યુરિંગ: અ ગાઈડેડ ટુર થ્રુ ઍલન ટ્યુરિંગસ હિસ્ટોરીક પેપર ઓન કમ્યુટેબીલીટી એન્ડ ધી ટ્યુરિંગ મશીન". ઈન્ડિયાનાપોલીસ: વિલેય પબ્લીશીંગ. આઈએસબીએન 978-0-470-22905-7 *સ્મીથ, રોજર (1997). ''ફોન્ટાના હિસ્ટ્રી ઓફ ધી હ્યુમન સાયન્સીસ'' . લંડન: ફોન્ટાના. *વૈઝેનબૌમ, જોસેફ (1976). ''કમ્પ્યૂટર પાવર એન્ડ હ્યુમન રીઝન'' . લંડન: ડબ્લ્યુ.એચ. ફ્રીમેન. આઈએસબીએન 0-7167-167-0463-3 * {{Cite book | last = Turing | first = Sara Stoney | title = Alan M Turing | publisher = W Heffer | year = 1959 }} ટ્યુરિંગની માતા, જેણે ગ્લોરિફાઈંગ હીઝ લાઈફ નામની ૧૫૭ પાનાનું જીવનચરિત્ર લખી, ઘણાં વર્ષો સુધી તેને જીવિત રાખ્યો. તે 1959માં પ્રકાશિત થઈ હતી, અને તેથી તેનું યુદ્ધનું કાર્ય આવરી ન લઈ શકાયું. ભાગ્યેજ ૩૦૦ પ્રતો વેચાઈ હતી (સારા ટ્યુરિંગ થી લીન ન્યમેન, 1967, સેન્ટ જ્હોન કોલેજ, કેમ્બ્રીજની લાઈબ્રેરી). પ્રસ્તાવનાના ૬ પૃષ્ઠો લીન ઈરવીન દ્વારા લખવામાં આવ્યા હતા, સંભારણાંઓ અને તેના વારંવાર બોલાયેલાં વાક્યોનો સમાવેશ થયો છે. * {{Cite book | last = Whitemore | first = Hugh | authorlink = Hugh Whitemore | last2 = Hodges | first2 = Andrew | authorlink2 = Andrew Hodges | title = Breaking the code | publisher = S. French | year = 1988 }} આ 1986 હ્યુગ વ્હાઈટમોર પ્લે ટ્યુરિંગના જીવન અને મૃત્યુની વાર્તા કહે છે. મૂળ વેસ્ટ એન્ડ અને બ્રોડવેમાં ડેરેક જાકોબીએ ટ્યુરિંગનો અભિનય કર્યો હતો અને તેણે 1997માં નાટક આધારિત ટેલિવિઝન ફિલ્મમાં અભિનયનું પુનસર્જન કર્યું હતું, જે સંયુક્તપણે બીબીસી અને ડબલ્યુજીબીએચ, બોસ્ટન દ્વારા બનાવાઈ હતી. નાટકનું પ્રકાશન અંબર લેન પ્રેસ, ઓક્સફર્ડ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. - એએસઆઈએન: B000B7TM0Q *વિલિયમસ, મિશેલ આર. (1985) ''એ હિસ્ટ્રી ઓફ ક્મ્યુટીંગ ટેક્નોલોજી'' , ઈન્ગલેવુડ ક્લીફ્ફસ, ન્યુ જર્સી: પ્રેન્ટીસ-હોલ, આઈએસબીએન 0-8186-7739-2 *{{Cite book|last=Yates |first=David M. |title=Turing's Legacy: A history of computing at the National Physical Laboratory 1945–1995 |year=1997 |publisher=[[Science Museum, London|London Science Museum]] |location=London |isbn=0-901805-94-7 |oclc=123794619 40624091 }} {{Refend}} == બાહ્ય લિંક્સ == {{External links|date=August 2010}} {{Wikiquote}} {{Commons category|Alan Turing}} *[http://www.turing.org.uk/ ઍલન ટ્યુરિંગ] એક [http://www.turing.org.uk/bio/part1.html ટૂંકી જીવનકથા] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721235734/http://www.turing.org.uk/bio/part1.html |date=2018-07-21 }} સાથે એન્ડ્રુ હોજેસ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સાઈટ *[http://www.alanturing.net/ AlanTuring.net&nbsp;– જેક કોપલેન્ડ દ્વારા ][http://www.alanturing.net/ ટ્યુરિંગ એચીવ ફોર ધી હિસ્ટ્રી ઓફ કમ્પ્યુટીંગ] *[http://www.turingarchive.org/ ધી ટ્યુરિંગ એચીવ]{{Dead link|date=ડિસેમ્બર 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&nbsp;– કિંગ્સ કોલેજ, કેમ્બીજ આર્ચીવ દ્વારા કેટલાંક અપ્રકાશિત દસ્તાવેજોની સ્કેન કરેલી પ્રતો *{{MathGenealogy|id=8014}} *[http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 ઍલન ટ્યુરિંગ- ટુવર્ડઝ એ ડીઝીટલ માઈન્ડઃ ભાગ 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070803163318/http://www.systemtoolbox.com/article.php?history_id=3 |date=2007-08-03 }} સીસ્ટમ ટુલબોક્સ, 11 ડિસેમ્બર 2001 *[http://plato.stanford.edu/entries/turing/ ઍલન ટ્યુરિંગ] ફિલોસોફીનું સ્ટેનફઓર્ટ એનસાઈક્રોપીડિયા. 3 જૂન ૨૦૦૨. *[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html ઍલન ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822093918/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/turing.html |date=2008-08-22 }} ''સમય'' 100 * [http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} Alan Turing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828060019/http://www.rkbexplorer.com/explorer/#display=person%2D%7Bhttp://dblp.rkbexplorer.com/id/people-a27f18ebafc0d76ddb05173ce7b9873d-e0b388b7c1e0985b1371d73ee1fae8b5} |date=2008-08-28 }} RKBExplorer * [http://www.rutherfordjournal.org/article010111.html ''ધી માઈન્ડ એન્ડ ધી કમ્પ્યુટીંગ મશીન'' ] ''ધી રુથફોર્ડ જર્નલ'' - એક 1949 ઍલન ટ્યુરિંગ અને અન્યો પર ચર્ચા * [http://www.turingcentenary.eu/ ઍલન ટ્યુરિંગ વર્ષ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065459/http://turingcentenary.eu/ |date=2019-08-18 }} * [http://cs.swan.ac.uk/cie12/ CiE 2012: ટ્યુરિંગ સેન્ટીનરિ કોન્ફેરન્સ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716163131/http://cs.swan.ac.uk/cie12/ |date=2011-07-16 }} * [http://www.visualturing.org/ વિઝ્યુઅલ ટ્યુરિંગ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728163234/http://www.visualturing.org/ |date=2011-07-28 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.wolframalpha.com/examples/TuringMachines.html ટ્યુરિંગ મશીન કેલક્યુલેટરસ] વોલ્ફ્રામઆલ્ફા === પેપર્સ === * [http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper ટ્યુરિંગના પેપરો, અહેવાલો અને વ્યાખ્યાનો ઉપરાંત અનુવાદિત આવૃત્તિઓ અને સંગ્રહોની વિસ્તૃત યાદી] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120827022642/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-08-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224231856/http://bibnetwiki.org/wiki/Category:Alan_M._Turing_Paper |date=2012-02-24 }} BibNetWiki * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=116 ડોનાલ્ડ ડબલ્યુ. ડેવિસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મિન્નેસોટા; યુ.કે. ખાતે ક્મપ્યુટર પ્રોજેક્ટોને વર્ણવતાં ડેવિઝ નેશનલ ફિઝિક્સ લેબોરેટરી, 1947થી ટ્યુરિંગના ડિઝાઈનીંગ કામની સાથે બે એસીઈ કમ્પ્યૂટરોના વિકાસ સુધી * [http://www.cbi.umn.edu/oh/display.phtml?id=81 નિકોલસ સી. મેટ્રોપોલીસ સાથે મૌખિક ઇતિહાસ મુલાકાત], ચાર્લેસ બાબ્બેજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ, યુનિવર્સિટી ઓફ મીન્નેસોટી. લોસ ઍલામોસ નેશનલ લેબોરેટરી ખાતે, કમ્પ્યૂટર સેવાઓ માટેના પ્રથમ નિયામક મેટ્રોપોલીસ હતાં- ઍલન ટ્યુરિંગ અને જ્હોન વોન ન્યુમનવચ્ચેના સંબંધો સહિતના મુદ્દાઓનો સમાવેશ [[શ્રેણી:વિસંગત પ્રશિસ્ત સ્વરૂપની સાથે લેખો]] [[શ્રેણી:ઍલન ટ્યુરિંગ]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટર ડિઝાઈનરો]] [[શ્રેણી:કમ્પ્યૂટરનો પાયો નાખનારા]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ નાસ્તિકતાવાદીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ કમ્પ્યૂટર વિજ્ઞાનિઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ સંશોધકો]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ તર્કશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ગણિતશાસ્ત્રીઓ]] [[શ્રેણી:અંગ્રેજ ફિલસૂફીઓ]] [[શ્રેણી:દૂરના અંતર સુધી દોડનારાઓ]] [[શ્રેણી:ગણિતશાસ્ત્રી]] [[શ્રેણી:૧૯૧૨માં જન્મ]] [[શ્રેણી:૧૯૫૪માં મૃત્યુ]] 2wxx8g4tzgtwo2yu55wtaalb5xanyfz 0 35975 903791 901813 2026-08-16T02:42:59Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903791 wikitext text/x-wiki {{માહિતીચોકઠું પ્રજનન નિયંત્રણ |image = Kondom.jpg |width = 200 |caption = વાળેલો કોન્ડોમ |bc_type = અવરોધ |date_first_use = પ્રાચીન<br />રબર: ૧૮૫૫<br />લેટેક્સ: ૧૯૨૦<br />પોલીયુરીથેન: ૧૯૪૪<br />પોલીસોપ્રીન: ૨૦૦૮ |rate_type = ગર્ભાધાન |failure_measure = પ્રથમ વર્ષ, લેટેક્સ |perfect_failure% = ૨ |typical_failure% = [[#ગર્ભધાન રોકવાની ક્ષમતામાં|૧૦–૧૮]]<!-- <ref name="hatcher" /><ref name="Kippley1996" /> --> |duration_effect = |reversibility = |user_reminders = લેટેક્સ કોન્ડોમમાં તેલ આધારિત લ્યુબ્રીકન્ટ ન વાપરવા. |clinic_interval = |STD_protection_YesNo = હા |periods = |benefits = ના, દવા કે વૈદકીય સલાહ જરુરી |weight_gain_loss = |risks = |medical_notes = }} '''કોન્ડોમ''' કે '''કોન્ડમ''' એ એક ગર્ભાધાન અવરોધી કે નિરોધી સાધન છે આને [[જાતીય સંભોગ|જાતિય સંભોગ]]<nowiki/>નો સમયે સૌથી સામાન્ય રીતે વપરાતું સાધન છે. ગર્ભાધાન સાથે સાથે આ જાતીય રોગ જેવાકે [[ગોનોરિયા|ગોનોરીયા]], સીફીલીસ અને એચ. આય.વી ને રોકવામાં પણ મદદ કરે છે. આ સાધનને પુરુષના [[લિંગ ઉત્થાન|ઉત્તેજીત લિંગ]] પર પહેરવામાં આવે છે. આ સાધન મોજા કે ફુગ્ગા જેવું હોય છે. આ સાધન પુરુષના [[વીર્ય]]<nowiki/>ને તે સંભોગી સાથીના શરીરમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે. કોન્ડમ પાણી અવરોધી, લચકદાર, અને ટકાઉ હોય છે. સંભોગ દરમ્યાન ગર્ભાધાન અને જાતીય રોગનું સંક્રમણ અટકાવવા સિવાય આના અન્ય ઉપયોગ હોય છે, જેમકે વીર્યના નમૂના લેવા અને બિન લૈંગિક ઉપયોગ જેમકે પાણી રોઘી માઈક્રોફોન બનાવવા અને રાઈફલની બેરલને આટકી જતી અટકાવવા આનો ઉપયોગ થાય છે. હાલના સમયમાં કોન્ડોમ સામાન્ય રીતે લેટેક્સ માંથી બનાવવામાં આવે છે. તે સિવાય અન્ય પદાર્થો જેવાકે પોલીયુરેથેન, પોલીસોપ્રીન કે ઘેટાના આંતરડામાંથી પણ કોન્ડમ બનાવવામાં આવે છે. સ્ત્રીઓ વાપરી શકે તેવા [[સ્ત્રી કોન્ડોમ]] પણ હવે ઉપલબ્ધ છે. તેને મોટે ભાગે નાઈટ્રાઈલ નામના પદાર્થ માંથી બનાવવામાં આવે છે. પ્રજનન રોકવાના સાધન તરીકે પુરુષોના કોન્ડોમ સસ્તા, વાપરવામાં સરળ , અલ્પ આડઅસરો ધરાવનાર અને જાતીય રોગના સંક્રમણ સામે રક્ષણ જેવા ફાયદાઓ ધરાવે છે. અમેરિકાની એક સંસ્થા અમેરિકન સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમીટૅડ ડીસીઝ એસોસિએશન દ્વારા હાથ ધરાયેલા એક અભ્યાસમાં જણાયું કે કોન્ડોમનો ફાટવાનો દર ૨.૩% અને સરકીને નીકળી જવાનો દર ૧.૩% હોય છે, આને કારણે જાતીય રીતે અતિ સક્રીય એવા પુરુષો માટે આ જોખમી હોઈ શકે છે.<ref name="Sexually Transmitted Diseases">{{cite web| last=Macaluso| first=Maurizio MD, DrPH| title=Mechanical Failure of the Latex Condom in a Cohort of Women at High STD Risk | publisher=Wolters Kluwer Health | date=1999-09-01 | access-date=2011-03-13 | url=http://journals.lww.com/stdjournal/Fulltext/1999/09000/Mechanical_Failure_of_the_Latex_Condom_in_a_Cohort.6.aspx}}</ref> પ્રજનન નિયંત્રણમાટૅ જે યુગલો પુરુષ કોન્ડોમ વાપરે છે તેઓ જો યોગ્ય સમજ, ચોકસાઈ અને પદ્ધતિથી કોન્ડોમ વાપરે ત્યારે ગર્ભ રહેવાની શક્યતા દર ૨% રહે છે અને જો તેના ચીલાચાલુ પદ્ધતિ અને યોગ્ય ચોકસાઈ વગરનો વપરાશ કરતા ગર્ભાધાનનો દર ૧૫% જેટલો થઈ જાય છે.<ref name="Summary table of contraceptive efficacy">{{cite web | last=Trussell | first=J | title=Contraceptive efficacy | publisher=Ardent Media | date=2007 | access-date=2011-03-13 | url=http://www.contraceptivetechnology.org/table.html | archive-date=2013-09-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130901110131/http://contraceptivetechnology.org/table.html | url-status=dead }}</ref> કોન્ડોમનો વપરાશ લગભગ ૪૦૦ વર્ષોથી થતો આવ્યો છે. સમગ્ર વિશ્વમાં ૧૯મી સદીથી તે ગર્ભાધાન નિયંત્રણનું સૌથી પ્રખ્યાત સાધન રહ્યું છે. આજના યુગમાં તેને સર્વ સહમતીથી સ્વીકારાયેલ હોવા છતાં [[જાતીય શિક્ષણ]]ના વર્ગોમાં તેનું સ્થાન કેવું હોવું જોઈએ તેના વિષે વિવાદ ચાલુ છે. અમુક ધર્મોમાં, ખાસ કરીને કેથોલિક ચર્ચમાં, તેના ઉપયોગને સહમતિ મળી નથી. પેટેર્નલ ટોલેરેન્સની પ્રક્રિયામાં કોન્ડોમ અવરોધ પેદા કરે છે જેને કારણે સ્ત્રીઓની વીર્ય પ્રતિકારક ક્ષમતાનો વીર્ય સાથેનો સામનો ઘટે છે અને આ વસ્તુ ત્યાર બાદ થતી ગર્ભાધાનની જટીલતાઓને ઓછી કરે છે. <ref name=NewScientist>{{cite news | last=Fox | first=Douglas | title=Gentle Persuasion | publisher=The New Scientist | date=2002-02-09 | access-date=2007-06-17 | url=http://www.newscientist.com/article/mg17323294.200-gentle-persuasion.html}}</ref> == ઇતિહાસ == [[File:De Morbo Gallico.jpg|thumb|૧૫૬૪માં પ્રસિદ્ધ ''ડી મોર્બો ગેલીકો'' (ધ ફ્રેંચ ડીસીઝ) નું એક પાનું, ગેબ્રિયલ ફેલાપીયો દ્વારા સિફીલીસ નામના રોગ પર લકાયેલ ટિપ્પણીઓ. આ પાનું શક્યતઃ કોન્ડોમના પ્રથમ ઉપયોગની તવારીખ આપે છે.]] === ૧૯મી સદી પહેલા=== પ્રચીન સંસ્કૃતિઓમાં કોન્ડોમનો વપરાશ થતો કે નહી તેના વિષે ઇતિહાસ કારો અને પુરાતત્વ વિશારદોમાં આ વિવાદનો વિષય છે.<ref name="collier">{{cite book | first=Aine | last=Collier | year=2007 | title=The Humble Little Condom: A History | publisher=Prometheus Books | location=Amherst, NY | isbn=978-1-59102-556-6}}</ref>{{Rp|11}} પ્રાચીન ઈજિપ્ત, ગ્રીસ અને રોમમાં ગર્ભાધાન આટકાવવાની જવાઅબદારી મહિલાઓની ગણાતી. અને તે હિસાબે મહિલા પ્રજનન રોકવાની પદ્ધતિઓ અને સાધનોનું સારી રીતે આલેખિત વિવરણ મળે છે.<ref name="collier"/>{{Rp|17,23}} એશિયામાં ૧૫મી સદી પહેલા માત્ર શિશ્નને ઢાંકે તેવડા કોન્ડોમનો ઉલ્લેખ મળી આવે છે. કોન્ડોમનો ઉપયોગ પ્રજનન નિયંત્રણમાટૅ થતો હોવાની જાણ છે જોકે માત્ર ઊચ્ચ વર્ગના લોકોને જ તેની જાણ હતી. ચીનમાં, શિશ્ન કોન્ડોમ તેલ લગાડેલા રેશમી કાગળમાંથી કે ઘેટાના આંતરડામાંથી બનાવવામાં આવતા. જાપાનમાં તેને કાચબાના કવચ કે પ્રાણીઓના શિંગડાઓમાંથેએ બનાવાત હતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|60-1}} ૧૬મી સદીમાં ઈટલીના ગેબ્રીયલ ફેલોપીયોએ સીફીલીસ રોગ પર એક ટિપ્પણી લખી.<ref name="collier"/>{{Rp|51,54-5}} સીફીલીસ નામનો ગુપ્ત રોગ યુરોપમાં ૧૪૯૦માં ફેલાયો હતો તેવો ઉલ્લેખ મળે છે.તેને કારણે અત્યંત ખરાબ પરિણામો આવતા અને આ ચેપ લાગવાના અમુક મહિનામાં લોકોના મૃત્યુ સુદ્ધાં થતાં.<ref name=Scars_of_Venus>{{cite book | author=Oriel, JD | title=The Scars of Venus: A History of Venereology | location=London | publisher= Springer-Verlag | year=1994 |isbn=0-387-19844-X}}</ref><ref name=Diamond1>{{cite book | author=Diamond, Jared | year=1997 | title=Guns, Germs and Steel | location=New York | publisher=W.W. Norton | page=210 |isbn=0-393-03891-2}}</ref> ફેલોપીયોની ટિપ્પણી એ કોન્ડોમ વપરાઅશનો ઉલ્લેખ ધરાવતું સર્વ માન્ય પ્રાચીનત્તમ લખાણ છે. તે અનુસાર વપરાશ પહેલા લિનિન (શણનું કાપડ)ના કોન્ડોમને અમુક રસાયણોમાં બોળીને સુકાવીને વાપરવાની સલાહ છે. તેમણે જણાવેલ કાપડનું માપ લિંગના શિશ્નેને ઢાંકવા માટૅ પુરતું હતું. અને તેને એક રીબીન વડે બાંધીને પકડી રખાતું.<ref name="collier"/>{{Rp|51,54-5}}<ref name=pai>{{cite web |title=Special Topic: History of Condom Use |publisher=Population Action International |year=2002 |url=http://www.populationaction.org/Publications/Reports/Condoms_Count/Special_Topic_History_of_Condom_Use.shtml |access-date=2008-02-18 |archive-date=2007-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714101959/http://www.populationaction.org/Publications/Reports/Condoms_Count/Special_Topic_History_of_Condom_Use.shtml |url-status=dead }}</ref> ફેલોપીયોએ દાવો કર્યો હતો કે પ્રાયોગિક ધોરણે કરેલ તપાસણીમાં તેમના દ્વારા બનાવેલ સાધન સીફીલીસ સામે રક્ષણ આપતું હતું.<ref name="youssef">{{cite journal|last=Youssef |first=H |date=1 April 1993|title=The history of the condom | journal = Journal of the Royal Society of Medicine | volume = 86 |pages=226–228 | access-date=2008-06-03 | pmid = 7802734|issue=4|pmc=1293956}}</ref> ત્યાર બાદ સમગ્ર યુરોપમાં જાતીય રોગથી બચવા માટે લિંગ પર આવરણ ચડાવવાના ઘણાં લેખો લખાયા હતાં. [[ગુપ્તરોગ]] નિવારકની અપેક્ષાએ ગર્ભાધાન રોધક તરીકે તેના ઉપયોગ થતો હોવાનો સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ ૧૬૦૫ના લીઓનાર્ડસ લેસીસ દ્વારા લિખિત ''ડૅઍ યુસ્ટીટીયા એટ ઈયુરે''નામના એક ધાર્મિક લેખનમાં મળી આવ્યું છે. તેમાં તેમણે આનો વિરોધ કર્યો છે અને આને અનૈતિક ગણાવ્યું હતું. <ref name="collier"/>{{Rp|56}} In 1666, the English Birth Rate Commission attributed a recent downward fertility rate to use of "condons", the first documented use of that word (or any similar spelling).<ref name="collier"/>{{Rp|66-8}} [[File:Condom 1900.jpg|left|thumb|પ્રાણીના આંતરડામાંથેએ બનાવેલું કોન્ડોમ (અંદાજે ઈ.સ. ૧૯૦૦) ]] લિનિન સિવાય યુરોપના સંક્રાતિ કાળમાં પ્રાણીઓના આંતરડા અને મૂત્રાશયમાંથી પણ કોન્ડોમ બનાવવામાં આવતાં. ૧૫મી સદીની આસપાસ ડચ વ્યાપારીઓએ પાતળા ચામડામાંથી બનેલા કોન્ડોમ જાપાનમાં લાવ્યાં. પહેલા વપરાતા શિશ્ન કોન્ડોમથી વિપરીત આ કોન્ડોમ સંપૂર્ણ લિંગને આવરીત કરતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|61}} [[File:Condoomgebruik in de 19e eeuw.png|right|thumb|170px| ગિયાકોમો કાસાનોવા કોન્ડોમમાં હવા ભરીને તેમાં છીદ્ર છે કે નહીં તે તપાસે છે.]] ગિયાકોમો કાસાનોવા એ પહેલી વ્યક્તિ હતાં કે જેમણે ૧૮મી સદીમાં "એશ્યોરેન્સ કેપ" વાપરીને તેમની રખેલને ગર્ભવતી થતાં રોકી હતી એવી વાત જાહેર કરી હતી.<ref>Fryer P. (1965) 'the Birth controllers', London: Secker and Warburg and Dingwall EJ. (1953) 'Early contraceptive sheaths' BMJ, Jan 1: 40-1 in Lewis M. 'A Brief history of condoms' in Mindel A. (2000) 'Condoms', BMJ books</ref> ૧૮મી સદીથી લઈને અમુક કાયદાકીય અને વૈદકીય વર્તુળોમમ્ આના વપરાશ પર ટીકા થતી આવી છે. આની ટીકાના કારણો મોટે ભાગે એ જ છે, જેમકે; તે ગર્ભધારણેએ શક્યતા ઘટાડે છે, તે દેશમાટે બિન જરૂરી છે, તેઓ ગુપ્ત સંક્રામક રોગ સામે સંપૂર્ણ રક્ષણ નથી અપતાં, આનો ઉપયોગ બેફામ કામુક વૃત્તિ ને જન્માવશે અને તેનો ઉપયોગ ખર્ચાળ, અસગવડીયો અને સંવેદના નષ્ટ કરનરો છે વગેરે વગેરે.<ref name="collier"/>{{Rp|73,86-8,92}} આવ અમુક અવરોધો વચ્ચે પણ કોન્ડોમ ઉદ્યોગ ઝડપથી વિકસ્યો. ૧૬મી સદીમાં કોન્ડોમ વિવિધ પ્રકારની ગુણવત્તા અને માપમાં ઉપલબ્ધ હતાં. તેમને રસાયણ લગાડેલા લિનિન કાપડ કે ચામડા (આંતરડા અને મૂત્રાશય પર ગંધકની પ્રક્રીયા કરી નરમ બનાવેલ) મંથી બનાવવામામ્ આવતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|94-5}} તેમને સમગ્ર [[યુરોપ]] અને [[રશિયા]]માં દારૂનું પીઠા (પબ), હજામની દુકાન, દવાવાળાની દુકાન, થિયેટર પર કે ખુલ્લી બજારોમાં વેંચવામાં આવતા.<ref name="collier"/>{{Rp|90-2,97,104}} પાછળથેએ તે અમેરિકામાં ફેલાયા. પણ ખર્ચ અને જાતીય જ્ઞાનના અભાવને કારણે દરેક ક્ષેત્રમાં તેનો ઉપયોગ માત્ર મધ્યમ વર્ગ અને ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગ પૂરતો મર્યાદિત હતો.<ref name="collier"/>{{Rp|116-21}} === ૧૮૦૦ થી ૧૯૨૦ === ૧૯મી સદીની શરૂઆતમઅં સૌ પ્રથમ વખત પ્રજનન ઓધકોને ગરીબ વર્ગમાં પ્રચારિત કરવામાં આવ્યાં. તે સમયના લેખકો પ્રજનન રોધનની અન્ય પદ્ધતિઓ પર ભાર મૂકતાં હતાં. તે સમયના નારીવાદીઓ પ્રજનન રોધનનો સંપૂર્ણ નિયંત્રણ સ્ત્રીઓ પાસે રહે તેમ ઈચ્છતા હતાં અને તેથી પુરુષ દ્વારા નિયંત્રિત એવી કોન્ડોમને તેઓ નકારી કાઢતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|129,152-3}} અન્ય લેખકો એ કોંડોમના ખર્ચાળ હોવાનો અને તેની વિશ્વાસનીયતા પર પ્રશ્ન મૂક્યો (કેમકે તેમાઁ કાણાઁ હોવાની શક્યતા હતી અને તે સરકીને નીકળી પણ શકતા હતા) પણ કોઇએ તેના સંક્રામક ગુપ્ત રોગ સામે આપતા રક્ષણની વાત કરી નહતી..<ref name="collier"/>{{Rp|88,90,125,129-30}} ગ્હણા દેશોએ ગર્ભ નિરોધક પદાર્થોના નિર્માણ અને પ્રચાર પર રોક મૂકતા કાયદાઓ ઘડ્યાં. <ref name="collier"/>{{Rp|144,163-4,168-71,193}} તેમ છતાં પ્રવાસી વ્યાખ્યાતાઓ દ્વારા અને જે સ્થળોએ આ બિન કાયદેસર હતું ત્યાઁ ચિન્હોવાપરીને સંકેત કરતી જાહેરાત દ્વારા કોંડોમનો વપરાશ નો પ્રચાર થતો રહ્યો..<ref name="collier"/>{{Rp|127,130-2,138,146-7}} યુ.એસ.એ અને યુરોપમાઁ ઘેર બેઠા કોંડોમ કેમ બનાવવા તેની માહિતી વહેંચવામાં આવતી..<ref name="collier"/>{{Rp|126,136}} આમ સામાજિક અને કાયદાના વિરોધ છતાં ૧૯મી સદીના અંત સુધી કોંડોમ યુરોપ અને અમેરિકાનું સૌથ પ્રિય ગર્ભ નિરોધક સાધન બની રહ્યું.<ref name="collier"/>{{Rp|173-4}} [[File:Surgeon Sage Says.jpg|left|thumb|પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ દરમ્યાન, માત્ર યુ.એસની સેનાએ જ કોંડોમ વપરાશનો પ્રચાર ન કર્યો. મૈથુન સંયમ જાળવવા આ પ્રકારના પોસ્ટરો મૂકવામાઁ આવ્યાં હતાં.]] ૧૯મી સદીના મધ્ય ભાગમાં અમેરિકામાં જાતીય રોગો અત્યંત વધી પડ્યાં. અમેરિકન આંતરવિગ્રહને અને તે સમયે પ્રવર્તમાન કોમસ્ટોક કાયદામાં દર્શાવેલ નિયઁત્રણના ઉપાય પ્રત્યે લોકોની અજ્ઞાન આના કારણો ગણાવાયા. <ref name="collier"/>{{Rp|137-8,159}} આ રોગચાળાનો ફેલાવો અટકાવવા સૌ પ્રથમ વખત શાળામાઁ નાતિય શિક્ષણના વર્ગો કલાવવામામ આવ્યાં અને જાતીય રોગો કેમ ફેલાય છે તેનું જ્ઞાન આપવામાં આવ્યું. પ્રાયઃ તેમામ એમ જણાવવામાં આવતું કે સંયમ એ જાતીય રોગથી બચવાનો એક માત્ર માર્ગ છે.<ref name="collier"/>{{Rp|179-80}} જાતીયરોગના રક્ષણ સામે કોંડોમના ઉપય્ગનો પ્રસાર ન કરાયો કારણે કે વૈદકીય વર્તુળો અને પોતાને નિતી રક્ષકો ગણતા લોકો જાતીય રોગોને જાતીય અનાચારની શિક્ષા સમજતા હતાં. આ રોગ પ્રત્યે ની સુગ એટૅલી તીવ્ર હતી કે સીફીલીસ ધરાવતા દર્દીઓને હોસ્પીટલોમાઁ દાખલ પણ ન કરાતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|176}} ૧૯મી સદીની શરૂઆતમાઁ પોતાના સૈનિકોમાઁ કોંડોમના વપ્રાશની હિમાયત અને પ્રસાર કરનાર જર્મન સેના વિશ્વની પ્રથમ સેના હતી.<ref name="collier"/>{{Rp|169,181}} ૨૦મી સદીમાં અમેરિકન સેના એ હાથ ધરેલા અભ્યાસમાઁ જણાયું કે સૈનિકોને કોંડોમ આપતા તેમને જાતીય રોગના સંક્રમણ માં ધરખમ ઘટાડો થયો હતો.<ref name="collier"/>{{Rp|180-3}} દ્વીતીય વિશ્વ યુદ્ધ વખતે માત્ર યુ.એસ (માત્ર યુદ્ધની શરૂઆતમાં) અને બ્રિટેન બેજ એવા દેશ હતાં કે જેમણે પોતાના સૈનિકોને કોન્ડોમ ન વહેંચ્યા અને તેના વપરાશની તરફેણ ન કરી.<ref name="collier"/>{{Rp|187-90}} પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ બાદ એક દાયકા સુધી યુ.એસ અને ઉરોપમાં કોંડોમના ઉપયોગ પર સામાજિક અને કાયદાકીય અંકુશ રહ્યાં.<ref name="collier"/>{{Rp|208-10}} સાયકોએનાલિસીસના સ્થાપક સીગમંડ ફ્ર્યુડ એ તેમની નિષ્ફળતાને કારણે સર્વ ગર્ભ નિરોધકોનો વિરોધ કર્યો. ફ્ર્યુડ ખાસ કરીને કોંડોમનો વિરોધ કરતા કારણ કે તેઓ માનતા હતાં કે કોન્ડોમ વાપરતા મૈથુનનો આનંદ ઓચો થઈ જાય છે. અમુક નારીવાદીઓ પણ પુરુસ દ્વારા નિયંત્રિત એવા ગર્ભ નિરોધકોનો વિરોધ કરતાં રહ્યાં. ૧૯૨૦માં ચર્ચ ઓફ ઇંગલેંડએ લેમ્બેથ પરિસંવાદમાં સર્વ અપ્રાકૃતિક કે કૃત્રીમ ગર્ભ નિરોધકોનો વિરોધ કર્યો. લંડનના બિશપ આર્થર વિનિંગટને રજાઓ પછી ગલીઓ અને મેદાનોમાં મોટી સંખ્યામાં કોંડોમ મળી આવવાની ફરિયાદ કરી હતી. <ref name="collier"/>{{Rp|211-2}} પરંતુ, યુરોપની સર્વ દેશની સેનાઓ તેમના સિપાહીઓમાં રોગ નિવારણ માટે કોંડોમ વહેંચતા પછી ભલે તે કાયદેસર રીતે તેમના સામાન્ય નાગરિકો માટે પ્રતિબંધિત હોય..<ref name="collier"/>{{Rp|213-4}} સમગ્ર ૧૯૨૦ ના દાયકા દરમ્યાન ધ્યાન આકર્ષે તેવા નામ અને આકર્ષક પેકિંગ ઉત્પાદન વેંચવાની મુખ્ય ચાવી હતી. કોંડમ પણ તેમાંથી બકાત ન રહ્યું.<ref name="collier"/>{{Rp|197}} કોન્દોમની ગુણવત્તા ચકાસણી પર વધુ ભાર મુકાયો. જેમાં કોંડોમમાં હવા ભરી તેમાંથી દબાણ ઘટવાની ચકાસણે કરાતી..<ref name="collier"/>{{Rp|204,206,221-2}} ૧૯૨૦ ના દાયકામાં સમગ્ર વિશ્વમાં કોંડોમનું ઉત્પાદન બમણુ થઈ ગયું.<ref name="collier"/>{{Rp|210}} === રબ્બર અને ઉત્પાદન પદ્ધતિઓનો વિકાસ === સામાન્ય સંજોગોમાં પ્રાકૃત્રિક રબ્બર થંડો પડ્આતા અત્યંત કઠણ અને ગરમ કરતાં અત્યંત નરમ થઈ જાય છે.૧૮૩૯માં ચાર્લ્સ ગુડયર નામના વ્યક્તિએ રબ્બર પર પ્ર્ક્રીયા કરવાનો વિકાસ કર્યો. તેમણે એવું રબ્બર વિક્સાવ્યું જે લચકદાર હતું. આ ગુણધર્મો કોન્ડોમની બનાવટ માટૅ ઉપયોગિ હતા. ઘેટાના આંતરડાના કોન્ડમને મુકાબલે આ કોન્ડોમ વધુ લચકદાર અને ટકાઉ હતાં. ૧૮૪૪માં ગુડયર દ્વારા રબરના વલ્કેનાઈઝેશનની વિધી પેટન્ટ કરાવાઈ.<ref>{{cite journal |last=Reprinted from ''India Rubber World'' |title=CHARLES GOODYEAR—The life and discoveries of the inventor of vulcanized India rubber |journal=Scientific American Supplement |issue=787 |publisher=Munn & Co. |location=New York |date=1891-01-31 |url=http://www.gutenberg.org/etext/14009 |access-date=2008-06-08 }}<br /> {{cite journal |title=The Charles Goodyear Story: The Strange Story of Rubber |journal=Reader's Digest |publisher=The Reader's Digest Association |location=Pleasantville, New York |month=January |year=1958 |url=http://www.goodyear.com/corporate/history/history_story.html |access-date=2008-06-08 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509075421/http://www.goodyear.com/corporate/history/history_story.html |url-status=dead }}</ref> ઈ.સ. ૧૮૫૫માં રબર માંથી બનાવાયેલ સૌથી પ્રથમ કોન્ડોમ બનાવાયું.<!-- --><ref name=billy>{{cite web |title=Rubbers haven't always been made of rubber |work=Billy Boy: The excitingly different condom |url=http://www.billy-boy.com/english/info/ |access-date=2006-09-09 }}</ref> શરૂઆતના રબર કોન્ડોમ એક સાંધો ધરાવતા હતા અને તેઓ સાયકલના ટાયરમાણં વપરાતી ટ્યુબ જેટલા જાડા હતાં. આ સિવાય માત્ર શિશ્નને આવરિત કરતાં રબ્બરના કોન્ડોમ પણ અમેરિકા અને ઈંગલેંડમાં વપરાતા. આવા કોન્ડોમની રબ્બર કડી જો ચુસ્ત નહોય તો તે નીકળી જવાની શક્યતા વધુ હતી અને જોટૅ વધુ ચુસ્ત હોય તો તે લિંગને સંકોચી દે તેવો ભય પણ રહેલો હતો. આ પ્રકારના કોન્ડોમ મૂળ કેપોટ ("capote" (ફ્રેંચમાં કોન્ડોમ)) હતાં. તેઓ સ્ત્રીઓ દ્વારા પહેરવામાં આવતા બોનેટને કારણે આમ કહેવાતા હશે. ઘણા વર્ષો સુધી રબ્બરની પટ્ટીઓને લિંગ આકારના ઢાંચા પર લપેટીને બનાવવામાં આવતાં. ત્યારબાદ તેમને રાસાયણિક દ્રાવણમાં ડુબાડીને પ્રક્રિયા કરવામાં આવતી.<ref name="collier"/>{{Rp|148}} ઈ.સ. ૧૯૧૨માં પોલીશ શોધકર્તા જ્યુલીયસ ફ્રોમ્મ એ કોન્ડોમ બનાવવાની નવી પદ્ધતિ વિકસીત કરી. જેમાં કાંચના ઢાંચાને કાચા રબ્બરમાં ડુબાડવામાં આવતી.<ref name="billy" /> આ પદ્ધતિને સિમેંટ ડીપીંગ કહેવાતી. આ પદ્ધતિમાં રબ્બરને નરમ બનાવવા માટે તેમાં ગેસોલીન કે બેન્ઝીન ઉમેરવામાં આવતું. <ref name="collier"/>{{Rp|200}} ૧૯૨૦માં લેટેક્સ એટલેકે પાણીમાં ટાંગેલ રબ્બરમાંથી સૌ પ્રથમ વખત કોન્ડોમ બનાવવામાં આવ્યું. સિમેંટ ડીપ્પ્ડ કોન્ડોમ કરતા લેટેક્સ કોન્ડોમ બનાવવામાં ઓછો શ્રમ પડતો હતો, કેમકે સિમેન્ટ ડીપ કોન્ડોમને લીસા બનાવવા માટે તેને ઘસવા કે કાપવા પડતા. પાણીમાં લટકાવ પદ્ધતિથી બનતા કોન્ડોમને કારણે પહેલા ગેસોલીન અને બેન્ઝીન વાપરવાથી જે જ્વલનનું જોખમ રહેલું હતું તે ઓછું થયું હતું. વપરાશ કર્તાઓ માટે પણ લેટેક્સ કોન્ડોમ વાપરવામાટૅ વધુ સગવડ્આ ભર્યાં હતા. તેઓ રબ્બરના કોન્ડોમ કરતાં વધુ પાતળા અને મજબૂત હતાં. તેમની આયુ રબ્બરના કોંડમને મુકબલે વધુ હતી. (રબ્બર - ૩ મહિના, લેટેક્સ - ૫ વર્ષ).<ref name="collier"/>{{Rp|199-200}} વીસના દાયકામાં સમગ્ર કોન્ડોમને અર્ધ-કેળવાયલા કારીગરો દ્વારા હાથેથી બોળીને બનાવાતા. ૧૯૨૦ ના દાયકા દર્મ્યાન કોન્ડોમ ઉત્પાદનની સ્વયંચાલિત યંત્રણાનો વિકાસ થયો. ૧૯૩૦માં સૌ પ્રથમ વખત કોન્ડોમ ઉત્પાદનની પ્રણાલી નું પેટન્ટ નોંધાઈ. પ્રમુખ કોન્ડોમ ઉત્પાદકો આ ઉત્પાદન પ્રણાલીઓ ખરીદતા કે ભાડે લેતાં અને તેને કારણે નાના ઉત્પાદકો આ ઉદ્યોગમાંથી બહાર પડી ગયાં. <ref name="collier"/>{{Rp|201-3}} લેટેક્સ કોન્ડોમ કરતા મોંઘા એવા સ્કીન કોન્ડોમ તરીકે ઓળખાતાં કોન્ડોમ અમીરોના વપરાશ બની ગઈ.<ref name="collier"/>{{Rp|220}} === ૧૯૩૦થી અત્યાર સુધી === ૧૯૩૦ની લેમ્બેથ પરિસંવાદમાં એન્ગ્લીકન ચર્ચે પરિણીત યુગલો દ્વારા કોન્ડોમના વપ્રાશ પર પ્રતિબંધ જારી કર્યો. ૧૯૩૧માં અમેરિકાના ફેડરલ કાઉન્સીલ ઓફ ચર્ચે પણ આવો ફરમાન જારી કર્યો.<ref name="collier"/>{{Rp|227}} રોમન કેથોલિક ચર્ચ એ કોઈ પણ પ્રકારના ગર્ભ નિરોધકનો વિરોધ કર્યો છે અને કરતો રહ્યો છે.<ref name="collier"/>{{Rp|228-9}} પરંતુ ૧૯૩૦થી કાયદેસર રીતે કોન્ડોઅ પરના પ્રતિબંધોમાં નરમાશ આવી.<ref name="collier"/>{{Rp|216,226,234}}<ref name="note">{{cite web |title=Biographical Note |work=The Margaret Sanger Papers |publisher=Sophia Smith Collection, Smith College, Northampton, Mass. |year=1995 |url=http://asteria.fivecolleges.edu/findaids/sophiasmith/mnsss43_bioghist.html |access-date=2006-10-21 |archive-date=2006-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060912180741/http://asteria.fivecolleges.edu/findaids/sophiasmith/mnsss43_bioghist.html |url-status=dead }}</ref> પરુંતુ આ સમય દરમ્યાન ફાસીવાદના પડછાયામાં રહેલ ઈટલી અને નાઝીવાદના ઓછાયામાં રહેલ જર્મનીએ કોન્ડોમના વપરાશ પર વધુ પ્રતિબંધો લાદ્યા (મર્યાદિત પ્રમાણમાં વેચાણ - રોગ નો ફેલાવો અટકાવવા માટે- રજામંદ હતાં ). .<ref name="collier"/>{{Rp|252,254-5}} મંદીના કાળ દરમ્યાન સ્કેમીડ દ્વારા ઉત્પાદન બનાવાતી પ્રણાલી ની ખપત વધી. સ્કીમીડ હજી પણ સીમેંટ ડીપીંગ પદ્ધતિ વાપરતા જે લેટેક્સ કોન્ડોમ કરતાં બે ફાયદાઓ ધરાવતી હતી. પ્રથમ, સિમેંટ ડીપ કોન્ડોમને તેલ આધારીત લ્યુબ્રિકેંટ વાપરતા કોઈ જોખમ ન હતું. બીજું, આ પ્રાછીન કોન્ડોમને ફરી વાપરી શકાતા હોવાથી તેઓ સસ્તા પડતા હતાં, જે તે કપરા સમયમાં એક અત્યંત જરૂરી હતું.<ref name="collier"/>{{Rp|217-9}} ૧૯૩૦માં યુ.એસ. ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન એ કોન્ડોમની ગુણવત્તા પર નિયંત્રણ લાવવા શરૂઆત કરી ત્યારથી ઉત્પાદકો આની ગુણવત્તા પણ વધુ ધ્યાન દેવા લાગ્યાં.<ref name="collier"/>{{Rp|223-5}} [[બીજું વિશ્વ યુદ્ધ|બીજા વિશ્વ યુદ્ધ]] દરમ્યાન કોન્ડોમને યુ.એસ સેનાના સૈનિકોમાં વિતરિત કરાયા હતાં અને ફીલ્મ, પોસ્ટર અને વ્યાખ્યાનો દ્વારા પણ તેનો ઘણો પ્રચાર કરાયો હતો.<ref name="collier"/>{{Rp|236-8,259}} યુદ્ધની બંને તરફની યુરોપીયન અને એશિયન સેનાઓએ તેમના સૈનિકોને કોન્ડોમ ઉપલબ્ધ કરવ્યાં. જર્મનીએ સુદ્ધા તેમના સૈનિકોને કોન્ડોમ આપ્યાં હતાં જ્યાં નાગરિકોને તે વાપરવા માટે છૂટ ન હતી.<ref name="collier"/>{{Rp|252-4,257-8}} કોન્ડોમ સરળતા પૂર્વક ઉપલબ્ધ હોવાથી સૈનિકોએ કોન્ડોમના અન્ય ઉપયોગ પણ શોધી કાઢ્યા જે હજી આજે પણ ચાલુ છે. યુદ્ધ પછી પણ કોન્ડોમના વેચાણમાં વધારો થતો ગયો. ૧૯૫૫થી ૧૯૬૫ દરમ્યાન ૪૨% વયસ્ક લોકો ગર્ભનિરોધ માટે કોન્ડોમ વાપરતા હતાં. ૧૯૫૦-૬૦ દરમ્યાન ૬૦% યુગલો કોન્ડોમ વાપરતાં હતાં. ૧૯૬૦માં શરૂ થયેલ મોં વાટે લેવાતી ગર્ભ નિરોધક ગોળીઓ પ્રચલિત થઈ અને પ્રથમ ક્રમાંકનું ગર્ભ નિયોજનન સાધન બની પણ કોન્ડોમ સશ્ક્ત બીજા ક્રમાંકે રહ્યું. આંતરરાષ્ટ્રીય વિકાસ સંસ્થાએ વિકાસશીલ દેશોમાં કોન્ડોમના ઉપયોગનો પ્રચાર કર્યો. ૧૯૭૦ સુધીમાં માત્ર ભારતમાં જ કરોડો કોન્ડોમ વપરાતા હતાં. <ref name="collier"/>{{Rp|267-9,272-5}} ( આ વપરાશ ઉત્તરો ત્તર વધતો રહ્યો, ૨૦૦૪માં [[ભારત]] સરકારે તેની સરકારી દવાખાનામાંથેએ વહેંચણી માટૅ ૧.૯ અબજ કોન્ડોમ ખરીદ્યા હતાં. <ref>{{cite journal | first = AP | last = Sharma | title = Annual Report of the Tariff Commission | page = 9 | publisher = India government | year = 2006 | url = http://tc.nic.in/areports/annualreport-2005-06.pdf | format = PDF | access-date = 2009-07-16 | journal = | archive-date = 2009-06-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090619062117/http://tc.nic.in/areports/annualreport-2005-06.pdf | url-status = dead }}</ref> ૨૦મી સદીમાં શોધાયેલા પ્લાસ્ટીક અને અન્ય મનવ નિર્મિત પદાર્થ્ની શોધ છતાં પણ કોન્ડોમની ગુણવત્તામાં કોઈ ફરક ન પડ્યો. જોકે લંબુ ટકી શકે તેવું રબ્બર બન્યું છે. કોન્ડોમ પાતળા અને વધુ વિશ્વાસનીય બન્યાં છે. ૧૯૯૫માં યુ. એસ. એ. માં પ્લાસ્ટીક કોન્ડોમનું વેચાણ શરૂ થયું. ૧૯૬૦ અને ૧૯૭૦ ના ગાળમાં કોન્ડોમની ગુણવત્તાના ધોરણોને વધુ સખત કરવામાં આવ્યાં,<ref>Collier, pp. 267, 285</ref> અને કોન્ડોમના વપરાશ પરના કાયદાકીય બંધનો હટાવી દેવાયા. <ref name="collier"/>{{Rp|276-9}} આયર્લેંડમાં, ૧૯૭૮માં સૌ પ્રથમ્ વખત કાયદેસર કોન્ડોમ વેચાણની રજા મળી હતી.<ref name="collier"/>{{Rp|329-30}} તેમ છતાં કોન્ડોમની જાહેરાત પર પ્રતિબંધ ચાલુ રહ્યાં. ૧૯૫૦માં અમેરિકાના નેશનલ એસોશિએશનઓફ બ્રોડકાસ્ટરએ કોન્ડોમની જાહેરાતો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો કે જે ૧૯૭૯ સુધી ચાલુ રહ્યો. <ref name="collier"/>{{Rp|273-4,285}} ૧૯૮૦માં શોધાયું કે [[એઇડ્સ|એઈડ્સ]] એ રોગ જાતીય સંસર્ગથી ફેલાય છે,<ref>{{cite journal |title=A Cluster of Kaposi's Sarcoma and Pneumocystis carinii Pneumonia among Homosexual Male Residents of Los Angeles and range Counties, California | journal = Morbidity and Mortality Weekly Report | volume = 31 | issue = 23 |pages=305–7 |publisher= Centers for Disease Control and Prevention |date= 1982-06-18 |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00001114.htm |access-date=2008-06-15 |pmid=6811844 |author1=Centers for Disease Control (CDC)}}</ref> આ રોગના કારકો એચ. આઈ. વી.નો પ્રસાર ફેલાવવા માટે કોન્ડોમના વપરાશને પ્રોત્સાહન આપવામં આવ્યું. અમુક રાજકેય, ધાર્મિક અને અન્ય લોકોના વિરોધ છતાં યુ.એસ અને યુરોપમાં કોન્ડોમ વપરાશની ઝુંબેશ ચલાવવામાં આવી.<ref name="collier"/>{{Rp|299,301,306-7,312-8}} જેને કારણે કોન્ડોમના વેચાણમાં વધારો આવ્યો.<ref name="collier"/>{{Rp|309-17}} વધેલી માંગ અને સામાજીક સ્વીકૃતીને કારણે કોન્ડોમ છૂટક વસ્તુઓ વેછતી દુકાનોમાં વેચાવા લાગ્યાં. <ref name="collier"/>{{Rp|305}} ૧૯૯૪ સુધીના સમયમં દર વર્ષે કોન્ડોમના વેચાણમં વદારો નોંધાયો. ૧૯૯૪ થી એઈડ્સ પ્રત્યે પ્રસાર માધ્યમોમાં ધ્યાન પણ ઓછું થયું.<ref name="collier"/>{{Rp|303-4}} રોગનો ફેલાવો રોકનાર સાધન તરીકે કોન્ડોમના વપરાશમઅં ઘટાડો થવાને "પ્રીવેન્સન ફેટીગ" કે "કોન્ડોમ ફેટીગ" કહે છે. નિરીક્ષકોએ યુરોપ અને અમેરિકા બંને જગ્યાએ કોન્ડોમ ફેટીગ પ્રવર્તમાન હોવાનું જણાવ્યું છે.<!-- --><ref>{{cite journal |last=1Adam |first1=Barry D |last2=Husbands |first2=Winston |last3=Murray |first3=James |last4=Maxwell |first4=John |title=AIDS optimism, condom fatigue, or self-esteem? Explaining unsafe sex among gay and bisexual men |journal=Journal of Sex Research |publisher=FindArticles.com |month=August |year=2005 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m2372/is_3_42/ai_n14924891/ |access-date=2008-06-29 |archive-url=https://archive.today/20120530044241/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2372/is_3_42/ai_n14924891/ |archive-date=2012-05-30 |url-status=dead }}</ref><!-- --><ref>{{cite web |last=Walder |first=Rupert |title=Condom Fatigue in Western Europe? |work=Rupert Walder's blog |publisher=RH Reality Check |date=2007-08-31 |url=http://www.rhrealitycheck.org/blog/2007/08/31/condom-fatigue-in-western-europe |access-date=2008-06-29 }}<br /> {{cite web |last=Jazz |title=Condom Fatigue Or Prevention Fatigue |publisher=Isnare.com |url=http://www.isnare.com/?aid=87040&ca=Sexuality |access-date=2008-06-29 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713063621/http://www.isnare.com/?aid=87040&ca=Sexuality |url-status=dead }}</ref> આને પરિણામે એક કોન્ડોમ નિર્માતાએ પોતાને જાહેર ખબરનો ચેતવણી ભર્યો સૂર બદલીને રમૂજી કરી દીધો છે. <ref name="collier"/>{{Rp|303-4}} કોન્દ્મની બજારમાં નવા પ્રયોગો થત રહ્યાં. સૌ પ્રથમ ડ્યુરેક્સ કમ્પનીએ ૧૯૯૦માં પોલીયુરેથીન કોન્ડોમ અવન્તી નામ નીચે બજારમાં મૂક્યા. ,<ref name="collier"/>{{Rp|324-5}} અને ૨૦૦૩માં આકાર પ્રમાણે ચુસ્ત બેસતા ધેફીટ નામના કોન્ડોમ બજારમાં મુકાયા.<ref name="cbstheyfit">{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |title=For Condoms, Maybe Size Matters After All |access-date=2008-11-11 |date=2007-10-11 |publisher=CBS News |archive-date=2008-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081018232455/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |url-status=dead }}</ref> વિશ્વભરમાં કોન્ડોમનો વપરાશ વધતો રહેવાનો અનુમાન છે. એક અભ્યાસ પ્રમાણે વિકાસશીલ દેશોને ૨૦૧૫ સુધી ૧૮.૬ અબજ કોન્ડોમની જરૂર પડશે.<ref name="collier"/>{{Rp|342}} કોન્ડોમ એ આધુનિક સમાજનું અવિભાજ્ય અંગ બની ગયું છે. == નામની વ્યૂત્પતિ અને અન્ય નામો == કોંડોમ શબ્દનો સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ ૧૮મી સદીમાં થયો હતો. આને ઉત્પતિ અજ્ઞાત છે. પ્રચલિત સાહિત્યમાં એમ માનવામાં આવે ચે કે કોંડમના નામનો સંબંધ ઇંગલેંડના રાજા ચાર્લ્સ દ્વીતીય ના સાથી અમુક ડોક્ટર્ક કોંડોમ કે અલ ઓફ કોંડોમ સાથે છે. જોકે આવી કોઈ વ્યક્તિના અસ્તિત્વનો કોઈ પુરાવો મળ્યો નથી. અને રાજકુમર પ્રિંસ ગાદી એ બેઠા તેના ૨૦૦ વર્ષો પહેલાથી કોંડોમનો વપરાશ થતો આવ્યો છે. <ref name="collier"/>{{Rp|54,68}} આ સિવાય લેટિન ભાષામાંથી ઘણા સાબિત થયા વગરના તારણો પણ બતાવવામાં આવ્યાં છે જેમાનું એક ચે કોંડોન (''condon'') (વાસણ),<!-- --><ref name=condon>{{cite journal |last1=James |first1=Susan |last2=Kepron |first2=Charis |title=Of Lemons, Yams and Crocodile Dung: A Brief History of Birth Control |journal=University of Toronto Medical Journal |volume=79 |issue=2 |pages=156–158 |month=March |year=2002 |url=http://www.utmj.org/issues/79.2/Historical.pdf |access-date=2009-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061013222550/http://www.utmj.org/issues/79.2/Historical.pdf |archive-date=2006-10-13 |url-status=dead }}</ref> કે કોંડોમિના ''condamina'' (ઘર),<!-- --><ref>{{cite journal |last=Thundy |first=Zacharias P |title=The Etymology of Condom | journal = American Speech | volume = 60 | issue = 2 |pages=177–179 |date=Summer 1985 | doi = 10.2307/455309 |access-date=2007-04-07 | jstor=455309}}</ref> અને કંડમ ''cumdum'' (મોજું આવરણ કે પેટી).<ref name="collier"/>{{Rp|70-1}} એમ પણ માનવામાં આવે ચે કે આ શબ્દ ઇટાલિયન શબ્દ ગેંટોન (''guantone''), પરથી આવ્યો ચે કે જેનું મૂળ ગેંટો ( ''guanto'') છે અને અર્થ મોજું થાય છે.<!-- --><ref name="oetyd">{{cite web |last=Harper |first=Douglas |title=Condom |work=Online Etymology Dictionary |year=2001 | month = November |url=http://etymonline.com/?term=condom |access-date=2007-04-07 }}</ref> ૧૯૮૧માં વિલિયમ ઇ ક્રૂક નામના લેખકે એક લેખ લખ્યો જેમાં લક્યું કે, "''કોંડોમ શબ્દના વ્યૂત્પતિ વિસે મારે એ જ જણાવવૌં ચે કે આનું મૂળ સંપૂર્ણ રીતે અજ્ઞાત છે અને અહીં તેના વ્યૂત્પતિને શોધવાની મથામણ અટકે છે.''"<!-- --><ref>{{cite journal |last=Kruck |first=William E | authorlink = American Dialect Society |title=Looking for Dr Condom | journal = Publication of the American Dialect Society | volume = 66 | issue = 7 |pages=1–105 |year=1981 }}</ref> આધુનિક શબ્દ કોષ પણ આ શબ્દની વ્યૂત્પતિને અજ્ઞાત વર્ણવે છે..<!-- --><ref>{{cite web |title=Condom |work= [[Merriam-Webster Online Dictionary]] |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/condom |access-date=2009-07-26 }}</ref> <!-- IMPORTANT: When adding a new listing, please include a reliable source that discusses the term. --> કોન્ડોમ માટે અન્ય નામો પણ પ્રચલિત છે. ઉત્તર અમેરિકામાં તેને પ્રોફીલેક્ટીક કે રબર્સના મે ઓળખાય છે. બ્રિટેનમાં તેને ''ફ્રેંચ લેટર્સ'' કહે છે.<!-- --><ref>{{cite web |title=French letter |work = [[Merriam-Webster Online Dictionary]]| publisher = [[Merriam-Webster]] |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/french%20letter |access-date=2009-07-26 }}</ref> આ સિવાય નિર્માણ કરતી કંપનીના નામે પણ તેને ઓળખાય છે. ભારતની સ્થાનિક ભાષાઓમાં તેને '''નિરોધ''' કરીને ઓળખવામાં આવે છે. == વિવિધરૂપો == મોટા ભાગના કોંડોમના બંધ છેડે ટોટી હોય છે. આ ટોટીને કારણે પુરુષના વીર્ય ઉત્સર્જનને ધરવામાં સરળતા રહે છે. કોન્ડોમ વિવિધ માપમાં આવે છે. તે સિવાય વપરાશ કરતાના સાથી ના આનંદને માટે વિવિધ પ્રકારની સપાટીઓ ધરાવતા કોન્ડોમ પણ ઉપલબ્ધ છે. પ્રાયઃ વિધનને સરળ બનાવવા માટે કોન્ડોમ લ્યુબ્રીરીકેન્ટ (ચીકણું દ્રવ્ય) લગાડેલા આવે છે. [[મુખ મૈથુન]] માટે સ્વાદ કે સોડમ ધરવતા કોન્ડોમ પણ મળે છે. મોટાભાગના કોન્ડોમ લેટેક્સથી બનેલા હોય છે પણ પોલીયુરેથેન અને ઘેટાની ચામડીના કોન્ડોમ પણ ઉપલબ્ધ છે. === પદાર્થો === ==== પ્રાકૃતિક લેટેક્સ ==== [[File:Condom unrolled durex.jpg|thumb|375px|ખુલેલો કોન્ડોમ]] લેટેક્સ ખુબજ લચકદાર પદાર્થ છે. તેની ખેંચાણ શક્તિ ૩૦ મેગા પાસ્કલ હોય છે અને તૂટતા પહેલા લેટેક્સને ૮૦૦ ગણો ખેંચી શકાય છે.<!-- --><ref>{{cite journal |author=|title=Relationship of condom strength to failure during use | journal = PIACT Prod News | volume = 2 | issue = 2 |pages=1–2 |year=1980 | pmid = 12264044 |author1=Program for the Introduction and Adaptation of Contraceptive Technology PIACT}}</ref> ૧૯૯૦માં પ્રમાણોની આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાએ કોન્ડોમ ઉત્પાદનો માટૅ ધારાધોરણો નકી કર્યા અને યુરોપીય યુનિયને પણ પોતાના પ્રમાણો ઘોષિત કર્યાં. વિદ્યુત પ્રવાહ દ્વારા કોન્ડોમમાં રહેલા કાણાની તપાસણી કરવામાંઆવે છે. જો તે કસોટીમાં કોન્ડોમ પાર ઉતરે તો તેને વાળીને બાધવામાં આવે છે. આ સાથે દરેક જથ્થામાંથી એક કોન્ડૉમ પાણી ગળવાની અને હવાદ્વારા ફૂટવાની ચકાસણી કરાય છે. <!-- --><ref name="badnews">{{cite journal |last=Nordenberg |first=Tamar |title=Condoms: Barriers to Bad News |journal=FDA Consumer magazine |publisher=U.S. Food and Drug Administration |month=March–April |year=1998 |url=http://www.fda.gov/ForConsumers/ByAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126370.htm |access-date=2007-06-07 |archive-date=2010-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308051921/http://www.fda.gov/ForConsumers/ByAudience/ForPatientAdvocates/HIVandAIDSActivities/ucm126370.htm |url-status=dead }}</ref> લેટેક્સના ફાયદાતેને સૌથી ઉપયોગી કોન્ડમ બનાવટ્આનો પદાર્થ બનાવે છે પણ તેના અમુક ગેરફાયદા પણ છે. જ્યારે કોન્ડોમને તેલ આધારીત લ્યુબ્રીકેન્ટસ જેવા કે પેટૃઓલિયમ જેલી , રાંધવાનું તેલ , બેબી તેલ, મિનરલ તેલ, ત્વાચાન લોશન ઈત્યાદિ સાથે વાપરવામાં આવે છે ત્યારે તેને નુકશાન થાય છે. .<ref>[http://info.k4health.org/pubs/ect/chapter11.pdf Essentials of Contraceptive Technology > Chapter 11 Condoms]{{Dead link|date=ઑક્ટોબર 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} From the Knowledge for Health Project, The Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health. Retrieved July, 2010.</ref> Contact with oil makes latex condoms more likely to break or slip off due to loss of elasticity caused by the oils.<!-- --><ref name="fhi3">{{cite journal |last=Spruyt |first=Alan B |title=Chapter 3: User Behaviors and Characteristics Related to Condom Failure | journal = The Latex Condom: Recent Advances, Future Directions |publisher=Family Health International |url=http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/booksReports/latexcondom/behavcharac.htm |year=1998 |access-date=2007-04-08 }}</ref> આ સિવાય, લેટેક્સ પ્રત્યેની સંવેદન શીલતાને કારણે અમુક અન્ય પદાર્થના કોન્ડોમ બનાવવા જરૂરી જણાય છે. મે ૨૦૦૯માં યુ.એસ્. ફૂડ એન્ડ ડૃઅગ એડમિનોઇસ્ટ્રેશને વિટેક્સ પદાર્થમાંથથી કોન્ડોમ બનાવવાની છૂટ આપી છે. ,<ref>{{cite press release |title=FDA Clearance for Envy Natural Rubber Latex Condom Made with Vytex NRL |publisher=Vystar |date=2009-05-06 |url=http://www.vytex.com/BizDocs/R-EnvyFDA_Clearance.pdf |access-date=2009-08-26 |archivedate=2011-10-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111007172424/http://www.vytex.com/BizDocs/R-EnvyFDA_Clearance.pdf }}</ref> આ એવો લેટેક્સ છે જેમાંથી ૯૦ % સંવેદના ઉત્પન્ન કરનર પ્રોટીનને કાઢી લેવામાં આવે છે. .<ref>{{cite web |title=How Vytex Works |publisher=Vystar |year=2009 |url=http://www.vytex.com/Consumers/howvytexworks.aspx?pageid=C8 |access-date=2009-08-26 |archive-date=2010-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100530223349/http://www.vytex.com/Consumers/howvytexworks.aspx?pageid=C8 |url-status=dead }}</ref> કૃત્રીમ લેટેક્સ (પોલીસોપ્રીન)માંથી બનાવેલા કોન્ડોમ પણ ઉપલબ્ધ છે.<ref name="isoprenepr" /> ==== કૃત્રિમ ==== સૌથી સામાન્ય કોન્ડોમ રીતે મળી રહેતાં કૃત્રીમ કોન્ડોમ પોલીયુરીથેન માંથી બનાવવામાં આવે છે. આ સિવાય અન્ય કૃત્રીમ પદાર્થો જેમકે AT-10 રાળ કે પોલીઆઈસોપ્રીનમાંથી પણ બનાવવામાં આવે છે. <ref name="isoprenepr">{{cite press release | title = Lifestyles Condoms Introduces Polyisoprene Non-latex | publisher = HealthNewsDigest.com | date = 2008-07-31 | url = http://healthnewsdigest.com/news/New_Product_460/Lifestyles_Condoms_printer.shtml | access-date = 2008-08-24 | archivedate = 2008-08-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080823054656/http://healthnewsdigest.com/news/New_Product_460/Lifestyles_Condoms_printer.shtml }}</ref> પોલીયુરીથેન કોન્દોમ લેટેક્સ કોન્ડોમ જેટલીથ પહોળાઈ અને જાડાઈ ધરાવે છે. મોટા ભાગના પોલીયુરીથેન કોન્ડોમ ૦.૦૪ મિમી થી ૦.૦૭મિમી જાડા હોય છે. <ref>{{cite web |title=Condoms |work=Condom Statistics and Sizes |date=2008-03-12 |url=http://www.condomman.com/articles/condom-use/all-you-need-to-know-on-condom-statistics-and-sizes/ |access-date=2008-03-12 |archive-date=2008-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080330190322/http://www.condomman.com/articles/condom-use/all-you-need-to-know-on-condom-statistics-and-sizes/ |url-status=dead }}</ref> પોલીયુરીથેન કોન્ડોમ અમુક દ્રષ્ટીએ લેટેક્સ કોન્ડોમ કરતાં ચડીયાતા હોય છે. તેઓ લેટેક્સ કરતા ઉષ્ણતા વહન વધુ સારી રીતે કરી શકે છે. તેઓ તાપમાન અને અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણો પ્રત્યે લેટેક્સ જેટલા સંવેદનશીલ નથી. તેમેઅને સાચવા માટે લેટેક્સસ્ કોન્ડોમ જેટલી પળોજણ નથી અને તેમની આયુ લંબી હોય છે. તેમને તેલ અધારીત નીજી લ્યુબ્રીકેન્ટ સાથે વાપરી શકાય છે. તેઓ ત્વચા પર લેટેક્સ કરતાં ઓછી આડ અસરો ધરાવે છે. અને તેઓ ગંધ રહીત હોય છે. <ref name="nonlatex">{{cite journal |title=Nonlatex vs Latex Condoms: An Update |journal=The Contraception Report |volume=14 |issue=2 |publisher=Contraception Online |month=September |year=2003 |url=http://www.contraceptiononline.org/contrareport/article01.cfm?art=243 |access-date=2006-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060926035226/http://www.contraceptiononline.org/contrareport/article01.cfm?art=243 |archive-date=2006-09-26 |url-status=dead }}</ref> પોલીયુરીથેન કોન્ડોમને યુ.એસ ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિષ્ટ્રેશને વેચાણ માટે પરવાનગી આપી છે. અને તેઓ રોદ સમ્ક્રમણ અને ગર્ભ જનોઇરોધમાટે લેટેક્સ જેટલા જ કાર્યક્ષમ હોવાનું જણયું છે. <ref name="AlicePolyLatex">{{cite web |title=Are polyurethane condoms as effective as latex ones? |publisher=[[Go Ask Alice!]] |date=February 22, 2005 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/1842.html |access-date=2007-05-25 |archive-date=2007-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070530000038/http://www.goaskalice.columbia.edu/1842.html |url-status=dead }}</ref> પરંતુ પોલીયુરીથેન કોન્ડોમ લેટેક્સ કરતાં ઓછા લચકદાર હોય છે અને તે લેટેક્સ કરતાં ફાટી કે સરકી જવાની વધુ શક્યતા ધરાવે છે. <ref name="nonlatex" /><ref name="AlicePoly">{{cite web |title=Prefers polyurethane protection |publisher=[[Go Ask Alice!]] |date=March 4, 2005 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/1203.html |access-date=2007-05-25 |archive-date=2007-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609115429/http://www.goaskalice.columbia.edu/1203.html |url-status=dead }}</ref> વળી તે લેટેક્સ કરતાં વધુ મોંઘા છે. પોલીઆઈસોપ્રીન એ પ્રાકૃતીક રબ્બર લેટેક્સનું કૃત્રીમ સંસ્કરણ છે. આમ જોતાં તે વધુ મોંઘુ છે,<ref name="isopreneglove">{{cite web | title = Polyisoprene Surgical Gloves | publisher = SurgicalGlove.net | year = 2008 | url = http://www.surgicalglove.net/polyisoprene.html | access-date = 2008-08-24 | archive-date = 2008-09-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080918193917/http://www.surgicalglove.net/polyisoprene.html | url-status = dead }}</ref> પણ તે લેટેક્સના ગુણો ધરાવે છે (પોલીયુરીથેન કરતાં નરમ અને લચકદાર )<ref name="isoprenepr" /> અને તેમાં ત્વચને આડ અસર કરનાર પ્રોટીન નો પણ અભાવ હોય છે. <ref name="isopreneglove" /> ==== ઘેટાંના ચામડામાંથી બનતા કોન્ડોમ ==== ઘેટાંના આંતરડાની ચામડાંમાંથેએ બનતા કોન્ડોમને "લેમ્બસ્કીન" કોન્ડોમ કહે છે. આ પદાર્થમાંથેએ બનતાં કોન્ડોમ છીદ્રાળુ હોવાને કારણે ગુપ્ત રોગોના સંસર્ગથી બચાવ નથી કરતાં. તેમના છીદ્રો વીર્યને રોકવા સમર્થ હોય છે પણ રોગ કારક પદાર્થો તેમાંથી પસાર થઈ શકે છે. <ref>{{cite book |author=Boston Women's Health Book Collective |title=Our Bodies, Ourselves: A New Edition for a New Era |publisher=Touchstone |location=New York, NY |year=2005 |isbn=0-7432-5611-5 |page=333}}</ref>તેઓ ત્વાચાને વધુ સંવેદના આપે છે અને લેટેક્સ કરતાં ઓછા આડઅસર કારક હોય છે. પણ તેમાં મળતા ઓછા સંરક્ષણને પરીણામે લોટેક્ષ પ્રતેય્ સંવેદન શીલ વપરાશ કરતા કે સાથી હોય તેમને લેમ્બસ્કીન કરતાં કૃત્રીમ પોલીયુરીથેન જેવા પદાર્થથી બનેલા કોન્ડોઅમની ભલઆમણ કરાય છે. આ કોન્ડોઅમ અન્ય પ્રકારના કોન્ડોમ કરતાં વધુ મોંઘા હોય છે. === વીર્યહારક/ વીર્યનાશક === અમુક લેટેક્સ કોન્ડોમમાં આંશિક ર્માણમાં નોનોક્સીનોલ-૯ નામનું વીર્ય નાશક ઉમેરવામાં આવે છે. વપરાશકર્તા અહેવાલ મુજબ વીર્યનાશક લગાડેલા કોન્ડોમનો ગર્ભાધાન રોકવામાં કોઈ ખાસ ફાયદો નથી. આવા કોન્ડોમનો આયુષ્યકાળ ઓછો હોય છે અને ઘણી સ્ત્રીઓમાં આને કારણે મૂત્રમાર્ગમાં આડ અસરો પેદા કરે છે. .<!-- --><ref>{{cite web |title=Condoms: Extra protection |work=ConsumerReports.org |month=February |year=2005 |url=http://www.consumerreports.org/cro/cu-press-room/pressroom/archive/2005/02/eng0502tcv.htm?resultPageIndex=1&resultIndex=1&searchTerm=condom |access-date=2009-07-26 |archive-date=2011-03-17 |archive-url=https://archive.is/20110317120248/http://www.consumerreports.org/cro/cu-press-room/pressroom/archive/2005/02/eng0502tcv.htm?resultPageIndex=1&resultIndex=1&searchTerm=condom |url-status=dead }}</ref> આ નાથી વિપરીત કોન્ડોમ પર વપ્રાશ પહેલા વીર્યનાશકો લગાડતા તે ગર્ભાધાન રોકવામાં વધુ કાર્યક્ષમ જણાયા છે. <ref name="simultaneous" /> નોનોક્સીનોલ-૯ ને ગુપ્ત રોગો (એચ આય વી સહીત) ની રોકથામ માં સહાયભૂત માનવામાં આવતું હતું પણ અભ્યાસમાં જણાયું છે કે નોનોક્સીનોલ-૯ નો વારંવાર થતો ઉપયોગ એચ આઈ વી સંક્રમણનું જોખમ વધારી દે છે.<!-- --><ref>{{cite web |title=Nonoxynol-9 and the Risk of HIV Transmission |work=HIV/AIDS Epi Update |publisher=Health Canada, Centre for Infectious Disease Prevention and Control |month=April |year=2003 |url=http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/hiv-vih/nonoxynol-eng.php |access-date=2006-08-06 |archive-date=2009-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090929172125/http://www.phac-aspc.gc.ca/publicat/epiu-aepi/hiv-vih/nonoxynol-eng.php |url-status=dead }}</ref> વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠએ જણાવ્યું છે કે વીર્યનાશક પદાર્થ લગાડેલા કોન્ડોમનો પ્રાચાર થવો જોઈએ નહીં. પણ કોન્ડોમ ન વાપરવા કરતાં નોનોક્સીનોલ-૯ લગાડેલા કોન્ડોમ વાપરવાની તેઓ સલાહ આપે છે. <!-- --><ref>{{cite web |title=Nonoxynol-9 ineffective in preventing HIV infection |work=World Health Organization |year=2006 |url=http://www.who.int/mediacentre/news/notes/release55/en/index.html |access-date=2009-07-26 |archive-date=2011-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110321074537/http://www.who.int/mediacentre/news/notes/release55/en/index.html |url-status=dead }}</ref> ૨૦૦૫થી નવ કોન્ડોમ નિર્માતાઓ નોનોક્સીનોલ-૯ લગડેલા કોન્ડોમનું ઉત્પાદન બંધ કર્યું છે. પ્લાન્ડ પેરેન્ટહુડ નામની સંસ્થાએ પણ આવા કોન્ડોમનું વિતરણ બંધ કર્યું છે.<!-- --><ref>{{cite journal |last=Boonstra |first=Heather |title=Condoms, Contraceptives and Nonoxynol-9: Complex Issues Obscured by Ideology |journal=The Guttmacher Report on Public Policy |volume=8 |issue=2 |year=2005 |month=May |url=http://www.guttmacher.org/pubs/tgr/08/2/gr080204.html |access-date=2007-04-08 |archive-date=2007-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070420165133/http://guttmacher.org/pubs/tgr/08/2/gr080204.html |url-status=dead }}</ref> === વિવિધ સપાટી ધરાવતા કોન્ડોમ === વિવિધ પ્રકારની સપાટીઓ ધરાવતા કોન્ડોમ બજારમાં મળે છે. ટેઓ ઉપસેલા ટીપકાં કે લહેર જેવી પટીઓ ધરાવે છે. આ વા કોન્ડોમ બંને સાથીઓ ને વધુ સંવેદના આપે છે. આવી સપાટીઓ કોન્ડોમની અંડરની , બહરની કે બંને બાજુએએ આવેલી હોય છે. અથવા તો એ કોન્ડોમના ખાસ ક્ષેત્રોમાં મૂકેલી હોય છે જેથી તેઓ જી સ્પોટને કે ફ્રેનુલને વધુ ઉત્તેજીત કરી શકે. પારસ્પરીક આનંદ નામથી વેચાતા કોન્ડોમ તોચ પ્ર બલ્બ જેવો આકાર ધરાવે છે જેથી પોરિષોને વધુ સંવેદના મળે છે. .<ref name="about">{{cite web |title=Condom Types: A look at different condom styles |url=http://contraception.about.com/od/malecondom/tp/CondomTypes.htm |last=Stacey |first=Dawn |authorurl=http://contraception.about.com/bio/Dawn-Stacey-M-Ed-LMHC-24387.htm |access-date=2008-12-08 |archive-date=2008-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219035952/http://contraception.about.com/od/malecondom/tp/CondomTypes.htm |url-status=dead }}</ref> ટીપકાંધરઅવતઅ કોન્ડોમ દ્વારા અમુક મહિલાઓને યોનિમાં સંક્રમણ કે આડ અસર થઈ શકે છે. ===ઉત્તેજનાર્થ કોન્ડોમ=== સ્તંભનમાં અભિ વૃદ્ધિ કરે તેવા કોન્ડોમ યુરોપીય યુનિયનની સંસ્થાની માન્યતા માટે મોકલાવાયા છે. બમણા અંધ પરીક્ષણમાં જણાયું છે કે આવા કોન્ડોમ સાધારણ કોન્ડોમ કરતાં વધુ ફાયદાકારક હતાં. આ વાપરવાથેએ લિંગના કદમાં વધારો અને સ્તંભન લાંબા સુધી ટકતું હોવાનું જણાયું હતું. આ પ્રકરના કોન્ડોમ તેની અણીયાળા ભાગ પર્ એક ખાસ પ્રકારનું જેલ વાપરે છે. આ જેલ લિંગમાંની નસોને વધુ પહોળી કરે છે અને તેથી તેમાં વધારે પ્રમાણમાં થયેલો રક્ત સંચાર વધુ મોટું અને લાંબુ સ્તંભન આપે છે. <ref>{{cite news | url=http://www.reuters.com/article/2011/06/20/us-futura-condom-odds-idUSTRE75J45X20110620?feedType=RSS&feedName=oddlyEnoughNews&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+reuters%2FoddlyEnoughNews+%28News+%2F+US+%2F+Oddly+Enough%29 | work=Reuters | first=Paul | last=Sandle | title=Erection-boosting condom gets EU backing | date=2011-06-20 | access-date=2011-12-04 | archive-date=2012-01-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120126062758/http://www.reuters.com/article/2011/06/20/us-futura-condom-odds-idUSTRE75J45X20110620?feedType=RSS&feedName=oddlyEnoughNews&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+reuters%2FoddlyEnoughNews+%28News+%2F+US+%2F+Oddly+Enough%29 | url-status=dead }}</ref> ===ઓછી ઉંમરના કે કુમાર વયના માટે કોન્ડોમ=== બાલિકોમાં વધતાં જતા ગર્ભ ધારણના કિસ્સાઓને ધ્યાનમાં લઈને સ્વીસ સરકારે માર્ચ ૨૦૧૦માં ઘોષણા કરી કે તો ૧૨-૧૪ વર્ષના કુમારો માટે નાના કદના કોન્ડોમનો પ્રચાર પ્રસાર કરશે. આ સાથે આવા કોન્ડોમ આ વય જૂથના લોકોમામ્ એઈડ્સના પ્રસાર રોકવામાં પણ મદદ કરશે. આ વસ્તુ શરૂ કરવાનું એક કારણ એ પણ હતું કે સામાન્ય કોન્ડોમ ઘણાં પહોળા હતાં અને યોનિ કે ગુદા મૈથુન દરમ્યાન સરકી જતાં ઓછુ સંરક્ષણ આપતાં. સ્વીસ એઈડ્સ ફેડરેશન અને સ્વીસ સરકારે હાથ ધરેલા અભ્યાસ પરથી જાણ્યું હતું કે વધુ પડતી પહોળાઈને કારણે આ વય જૂથના કુમારો તેનો સફળ ઉપયોગ ન કરી શકતા કે આને પસંદ જ કરતાં ન હતાં. <ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/7361181/Extra-small-condoms-for-12-year-old-boys-go-on-sale-in-Switzerland.html | work=The Daily Telegraph | location=London | title=Extra small condoms for 12 year-old boys go on sale in Switzerland Extra small condoms for boys as young as 12 are going on sale in Switzerland. | first=Alexandra | last=Williams | date=2010-03-03 |access-date=2010-04-30 | archive-date=2010-03-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100306121128/http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/7361181/Extra-small-condoms-for-12-year-old-boys-go-on-sale-in-Switzerland.html | url-status=dead }}</ref> આ અભાસને ધ્યાનમાં રાખીને ૧૨-૧૪ વર્ષના કુમરો માટે નાન કોન્ડોમ બનાવવાનું શરૂ થયુ, આજે તે સ્વીટ્ઝર લેંડ અને અમુક અન્ય દેશો માં ઉપલબ્ધ છે. સેયલર નામની કંપની દ્વારા બનાવાતા આ કોન્ડોમ હોટસ્પ્ટ નામે વેચાય છે. આ કોન્ડોમ ટોચ પર ટોટી ધરાવતા કોન્ડોમ છે. આ કોન્ડોમ સાંકડા હોય છે અને તેના બીજે છેડે ખુલ્લા છેડે વધુ ચુસ્ત કડી હોય છે જેથી સંભોગ સમયે તે નીકળી ન જાય. સામાન્ય કોન્ડોમ ૨ ઈંચ કે ૫.૨ સેમી વ્યાસ ધરાવે છે. જ્યારે હોટશોટ ૧.૭ ઈંચ (૪.૫ સેમી નો વ્યાસ ધરાવે છે. જોકે બંનેની લંબાઈ સમાન (૭.૪ ઈંચ, ૧૯ સેમી) હોય છે. જર્મનીમાં ૧૩થી ૧૯ વર્ષના ૧૨,૯૭૦ કુમારોના કરેલા સર્વેક્ષણમાં પણ જણાયું કે સામાન્ય કોન્ડોમનું માપ ઘણું મોટું હતું. ડ્યુરેક્સ જેવા અન્ય ઉત્પાદકો પન નાના કોન્ડોમ બનાવે છે તેઓ ડ્યુરેક્સ લવ ના નામે તે વેચે છે. === અન્ય === બળાત્કાર રોધી કોન્ડોમ મહિલાઓ દ્વારા વપ્રાતા કોન્ડોમ છે. આ કોન્ડોમ ની રચના એવી હોય છે કે તેઓ અત્યારીને પીડા ઉત્પન્ન કરાવે છે જેથી કદાચ પીડિત વ્યક્તિને છટકવાનો સમય મળે. <ref>{{cite web |title=Rape-aXe: Questions and answers |publisher=Rape-aXe |year=2006 |url=http://www.antirape.co.za/questions.htm |access-date=2009-08-13 |archive-date=2009-05-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503104839/http://www.antirape.co.za/questions.htm |url-status=dead }}</ref> સંગ્રાહક કોન્ડોમ એ પ્રજનન સંબંધી તપાસના વીર્ય નમૂના એકત્રિત કરવા માટે વપરાય છે. આ કોન્ડોમની રચના વીર્યનું આયુષ્ય લંબાવે તેવી રીતે કરેલી હોય છે. આનંદ પ્રમોદ માટે પણ અમુક કોન્ડોમ જેવા સાધનો આવે છે જો કે તેઓ ગર્ભ ધારણ કે સંક્રામક રોગ સામે કોઈ રક્ષણ આપતા નથી. <ref name="planned parenthood"/> == સ્ત્રી કોન્ડોમ == [[File:Préservatif féminin.jpg|thumb|right| સ્રી કોન્ડોમ]]મણસો દ્વારા વપરાતા કોન્ડોમ લિંગ પર જડબેસલાક બેસી હાય છે જેઠી તે વીર્યને બહાર નીકળી જતા રોકી શકે. આનાથી વિપરીત સ્ત્રી કોન્ડોમમાં મોટી કડક કડીએ હોય છે જેથી તે શરીરના છીદ્રમાં અંદર ન ચાલ્યો જાય. શરુઆતમાં બનેલ સ્ત્રી કોન્ડોમ પોલીયુરેથીનમાંથેએ બનેલા હતાં પન નવા સમ્સ્કરણો નાઈટ્રાઈલ રબ્બર માંથી બનાવવામાં આવે છે. મેડતેક નામની કંપની લેટેક્સમાંથી સ્ત્રી કોન્ડોમ બનાવે છે. <ref>{{cite web|url=http://www.avert.org/female-condom.htm|title=The Female Condom|publisher=AVERT|access-date=2009-03-26|archive-date=2013-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20131228152904/http://www.avert.org/female-condom.htm|url-status=dead}}</ref> == અસરકારકતા == === ગર્ભધારણ રોકવામાં === {{see also|Comparison of birth control methods#Effectiveness of various methods|l1=Comparison of birth control methods: Effectiveness of various methods}} ગર્ભધારણ રોકવામાં કોન્ડોમની અસરકારકતઅ બે પદ્ધતિઓ દ્વારા માપવામાં આવે છે. "ચોકસાઈ ભર્યો વપરાશ" અને "સામાન્ય વપરાશ". છોકસાઈ ભર્યા વપ્રાઅશમાં માત્ર તેવા જ વ્યક્તિઓને ગણવામાં આવે છે જેઓ વિધી પૂર્વક , ચોકસાઈ થી અને સતત કોન્ડોમ વાપરતા હોય. સામાન્ય કે ચીલાચાલુ વપરાશ પદ્ધતિમાં સર્વ કોન્ડોમ વપરાશ કર્તાને શામિલ કરવામાં આવે છે. આમાં કોન્ડોમને ખોટી પદ્ધતિથી વાપરનારા અને નિયમિત ન વાપરનાર લોકો પણ શામિલ હોય છે. આની ગણતરી પ્રથમ વર્ષ ના વપરાશની જ કરાય છે. <ref name="hatcher">{{cite book |first=RA |last=Hatcher |coauthors=Trussel, J; Nelson, AL; et al. |year=2007 |title=Contraceptive Technology |edition=19th |publisher=Ardent Media |location=New York |isbn=1-59708-001-2 |url=http://www.contraceptivetechnology.com/table.html |access-date=2009-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080531095926/http://www.contraceptivetechnology.com/table.html |archive-date=2008-05-31 |url-status=dead }}</ref> Most commonly the [[Pearl Index]] is used to calculate effectiveness rates, but some studies use [[decrement table]]s.<ref name="kippley">{{cite book | first=John | last=Kippley | coauthors=Kippley, Sheila | year=1996 | title=The Art of Natural Family Planning | edition=4th addition | publisher=The Couple to Couple League | location=Cincinnati, OH | isbn=0-926412-13-2}}</ref>{{Rp|141}} અભ્યાસ હેઠળના વસતિ અનુસાર "સામાન્ય વપરાશ"માં કોન્ડોમની અસરકારતા કે ગર્ભધારણ રોકવાની નિષ્ફળતાનો દર પ્રતિ વર્ષે ૧૦-૧૮% જેટલો હોય છે.<!-- --><ref name="Kippley1996">{{cite book | first=John | last=Kippley | coauthors=Sheila Kippley | year=1996 | title=The Art of Natural Family Planning | edition=4th addition | publisher=The Couple to Couple League | location=Cincinnati, OH | page=146 | isbn=0-926412-13-2}}, which cites: :{{cite journal |last=Guttmacher Institute |title=Choice of Contraceptives | journal = The Medical Letter on Drugs and Therapeutics | volume = 34 |pages=111–114 |year=1992|pmid=1448019 |issue=885 }}</ref> "ચોકસાઈ ભર્યા વપરાશ" કરતાં કોન્ડોમની નિષ્ફળતાનો દર પ્રતિ વર્ષ્હે ૨% જેટલો હોય છે. <ref name="hatcher" /> વધુ પડતી સફળતા માટે કોન્ડોમ સાથે અન્ય ગર્ભ રોધકો જેમજે વીર્ય નાશક આદિનો ઉપયોગ પણ કરી શકાય છે. <ref name="simultaneous">{{cite journal |author=Kestelman, P; Trussell, J |title=Efficacy of the simultaneous use of condoms and spermicides | journal = Fam Plann Perspect | volume = 23 | issue = 5 |pages=226–7, 232 |year=1991| pmid = 1743276 | doi = 10.2307/2135759 |jstor=2135759}}</ref> === ગુપ્ત રોગના પ્રસાર રોકવા === [[File:Condom on Obelisk, Buenos Aires.jpg|thumb|right|200px| આર્જેન્ટિનાના બ્યુએસ નોસ એરિસ નામન શહેરમાં આવેલો મહાકાય કોન્ડોમની પ્રતિકૃતિ, જે ૨૦૦૫ના વિશ્વ એઈડ્સ દિવસની ઉજવણી માટે જન જાગૃતિમાટે ઉભો કરાયોઇ હતો.]] [[ગુપ્ત રોગો]]નો ચેપન લાગે કે તેનો ફેલાવો ન થાય માટે કોન્ડોમ વાપરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. કોન્ડોમનો વપરાશ સ્ત્રીઓ અને પુરુષો બંનેમાં ચેપલાગવાની શક્યામાં ઘટાડો કરે છે. કોન્ડોમ ભલે સંપૂર્ણ પણે અસરકારક ન હોય પણ તે એઈડ્સ, લૈંગિક હર્પિસ, સર્વીકલ કેન્સર, લૈગિક મસા (કે વૉર્ટ),સિફીલીસ, કેલ્મિડિયા, ગોનોરિયા આદિ રોગોનો ચેપ અટકાવવામાં મદદ કરે છે. <ref name="planned parenthood">{{cite web |title=Condom |publisher=Planned Parenthood |year=2008 |url=http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/condom-10187.htm |access-date=2007-11-19 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820174700/http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/condom-10187.htm |url-status=dead }}</ref> આઈયુડી જેવી અસરકારક ગર્ભ નિરોધક પદ્ધતિ સાથે પણ ગુપ્ત રોગ સંક્ર્મણની સંનભાવના ઘટાડવા કોન્ડૉમ વાપરવાની ભલામણ કરાય છે. <ref name=DualProtection>{{cite journal|author=Cates, W., Steiner, M. J.|year=2002|title=Dual Protection Against Unintended Pregnancy and Sexually Transmitted Infections: What Is the Best Contraceptive Approach?|journal=Sexually Transmitted Diseases|volume=29|issue=3|pages=168–174|url=http://journals.lww.com/stdjournal/Fulltext/2002/03000/Dual_Protection_Against_Unintended_Pregnancy_and.7.aspx|doi=10.1097/00007435-200203000-00007|pmid=11875378}}</ref> ૨૦૦૦ની સાલમાં નેશનલ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ હેલ્થ ના રિપોર્ટ અનુસાર ચોકસાઈ પૂર્વક કરેલ કોન્ડોમનો ઉપયોઅ એચ. આઈ . વી કે એઈડ્સનું સંક્રમણ લાગવની શક્યતા ૮૫% જેટલી ઘટાડી દે છે. સન ૨૦૦૦ના એન આઈ એચના એક અભ્યાસ અનુસાર લેટેક્સ કોન્ડોમના ચોકસાઈ પૂર્વકના વપરાશથી એચ.આઈ.વી /એઈડ્સ સંક્ર્મણની શક્યતા ૮૫% સુધી ઘટી જાય છે. <!-- --><ref name="workshop">{{cite conference |last=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |authorlink=National Institute of Allergy and Infectious Diseases |coauthors=National Institutes of Health, Department of Health and Human Services |title=Workshop Summary: Scientific Evidence on Condom Effectiveness for Sexually Transmitted Disease (STD) Prevention |pages=13–15 |date=2001-07-20 |location=Hyatt Dulles Airport, Herndon, Virginia |url=http://www.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/documents/condomreport.pdf |format=PDF |access-date=2010-09-22 |archive-date=2010-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009022150/http://www.niaid.nih.gov/about/organization/dmid/documents/condomreport.pdf |url-status=dead }}</ref> ૨૦૦૭માં ટેક્સાસ વિશ્વવિદ્યાલય દ્વારા પ્રસિદ્ધ એક અભ્યાસમાં <ref>{{cite journal|doi=10.1002/14651858.CD003255|author=Cayley, W.E. & Davis-Beaty, K.|year=2007|title=Effectiveness of Condoms in Reducing Heterosexual Transmission of HIV (Review)|publisher=John Wiley & Sons, Ltd.|url=http://www.mrw.interscience.wiley.com/cochrane/clsysrev/articles/CD003255/frame.html|editor1-last=Weller|editor1-first=Susan C|journal=|access-date=2011-12-04|archive-date=2008-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080629100457/http://mrw.interscience.wiley.com/cochrane/clsysrev/articles/CD003255/frame.html|url-status=dead}}</ref> અને વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન<ref>{{cite book|author=World Health Organization Department of Reproductive Health and Research (WHO/RHR) & Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health/Center for Communication Programs (CCP), INFO Project|year=2007|title=Family Planning: A Global Handbook for Providers|publisher=INFO Project at the Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health|url=http://www.infoforhealth.org/globalhandbook/index.shtml|page=200|access-date=2011-12-04|archive-date=2009-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827081805/http://www.infoforhealth.org/globalhandbook/index.shtml|url-status=dead}}</ref> એ પણ જણાવ્યું કે કોન્ડોમના વપરાશથ્ઐ અઈડ્સ સાંક્ર્મણની શક્યતા ૮૦-૯૫% સુધીએ ઘટી જાય છે. એન. આઈ. એચ. એ. તેના સન ૨૦૦૦ના અહેવાલમાં જણાવ્યું કે કોન્ડોમનો વપરાશ પુરુષોમાં ગોનોરિયાના સંક્રમણની શક્યતાને ઘણી હદે ઘટાડી દે છે. <ref name="workshop"/> ૨૦૦૬ના એક અભ્યાસમાં જણયું છે કે કોન્ડોમનો વપરાશ સ્ત્રીઓને લાગતા માનવ પોપીલોમા વિષાણુના ચેપની શક્યતા ૭૦% ઘટાડી દે છે. <ref>{{cite journal |author=Winer, R; Hughes, J; Feng, Q; O'Reilly, S; Kiviat, N; Holmes, K; Koutsky, L |title=Condom use and the risk of genital human papillomavirus infection in young women |doi=10.1056/NEJMoa053284 |journal=N Engl J Med |volume=354 |issue=25 |pages=2645–54 |year=2006 |pmid=16790697 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/25/2645 |access-date=2007-04-07 |archive-date=2007-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070421144623/http://content.nejm.org/cgi/content/full/354/25/2645 |url-status=dead }}</ref> તે વર્ષ્હે થયેલા એક અન્ય અભ્યાસમાં જણાયું કે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંનેમાં કોન્ડોમના વપરાશ દ્વારા જાતીય હર્પીસના સંક્રમણને રોકવામાં મદદ કરે છે.<ref>{{cite journal |last=Wald |first=Anna |title=The Relationship between Condom Use and Herpes Simplex Virus Acquisition| journal = Annals of Internal Medicine| volume = 143|pages=707–713|year=2005 |pmid=16287791 | url=http://www.annals.org/cgi/content/full/143/10/707 |access-date=2007-04-07 |last2=Langenberg |first2=AG |last3=Krantz |first3=E |last4=Douglas Jr |first4=JM |last5=Handsfield |first5=HH |last6=Dicarlo |first6=RP |last7=Adimora |first7=AA |last8=Izu |first8=AE |last9=Morrow |first9=RA |issue=10}}</ref> કોન્ડોમ ભલે યૌન અંગોને સંક્ર્મણ સામે ઘતા થતા રોકે છે પણ અમુક રોગોના સંક્રમણને તેઓ રોકી શકતાં નથી. રોગ દ્વારા સંક્રમિત ભાગો ને કોન્ડોમ દ્વારા ઢાંકી શકાતા નથી આવા સમયે સીધા સંપર્કમાં આવતાં રોગ ફેલાવાની શક્યતા વધી જાય છે.<ref>{{cite web |last=Villhauer |first=Tanya |title=Condoms Preventing HPV? |publisher=University of Iowa Student Health Service/Health Iowa |date=2005-05-20 |url=http://www.uistudenthealth.com/question/default.aspx?q=738 |access-date=2009-07-26 |archive-date=2010-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100314084306/http://www.uistudenthealth.com/question/default.aspx?q=738 |url-status=dead }}</ref> ગુપ્ત રોગોના સંક્ર્મણ પ્રત્યે કોન્ડોમની અસરકારકતા સામે સૌથી અસંગત મુદ્દો છે તેનો અનિયમિત વપરાશ. .<ref name="badnews" /> કોન્ડોમનો વપરાશ સંભવિત પૂર્વ કેસરકારક સવીકલ બદલાવના ઈલાજમાં મદદ કરે છે. માનવ પેપીલોમા વિષાણુ નું સંક્રમણ (પહેલા થઈ ચૂક્યું હોય તો પણ) પૂર્વ કેંસરકારક બદલવોની શક્યતા અને જોખમને વધારી દે છે. કોન્ડોમનો વપરાશ આ બદલાવોને પ્રતિક્રમિત કરવામાં મદદ કરે છે.<ref name="Hogewoning2003">{{cite journal |last1=Hogewoning |first1=Cornelis J |last2=Bleeker |first2=MC |last3=van den Bruler |first3=AJ |last4=Voorhorst |first4=Feja J |last5=Snijders |first5=Peter JF |last6=Berkhof |first6=Johannes |last7=Westenend |first7=Pieter J |last8=Meijer |first8=Chris JLM |title=Condom use Promotes the Regression of Cervical Intraepithelial Neoplasia and Clearance of HPV: Randomized Clinical Trial | journal = International Journal of Cancer | volume = 107 |pages=811–816 |year=2003| pmid = 14566832 | doi = 10.1002/ijc.11474 |issue= 5}}</ref> આ સિવાય યુ.કેના સંશિધન કર્તાએ ધોધ્યું છે કે વીર્યમાં કે ધાતુમાં રહેલ અમુક જીવરસાયણો (હોર્મોન) વિહરમાન સર્વીકલ કેન્સરને વકરે છે. સંભોગ દરમ્યાન કોન્ડોમનો વપરાશ આ શક્યત ઘટાડે છે. <ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | title=Semen can worsen cervical cancer | date= | publisher=[[Medical Research Council (UK)]] | url=http://www.mrc.ac.uk/NewsViewsAndEvents/News/MRC002621 | work= | pages= | access-date=2007-12-02 | language= | archive-date=2008-08-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080804173650/http://www.mrc.ac.uk/NewsViewsAndEvents/News/MRC002621 | url-status=dead }}</ref> === નિષ્ફળ જવાના કારણો === [[વીર્ય સ્ખલન]] પછી કોન્ડોમ લિંગ પરથી સરકી જઈ શકે છે,<ref>{{cite journal |author=Sparrow, M; Lavill, K |title=Breakage and slippage of condoms in family planning clients |journal=Contraception |volume=50 |issue=2 |pages=117–29 |year=1994 |pmid=7956211 |doi=10.1016/0010-7824(94)90048-5}}</ref> અયોગ્ય રીતે વાપરતા ફાટી (કદાચ પાકીટ ફોડતા પણ) જઈ શકે છે, અથવા લેટેક્સના ક્ષીણ થવાથી ( અંતિમ તારીખ પછી કે તૈલી પદાર્થો સાથે વપરાય તો) તે તૂટી ફાટી શકે છે. આનો તૂટવાનો દર ૦.૪% થી૨.૩% જ્ટ્આલો અને સરકી જવાનો દર ૦૬% થી ૧.૩% જેટલો છે. <ref name="workshop" /> કોન્ડોમ તૂટી કે સરકી ન જાય તો પણ રહી ગયેલા શુક્રાણુઓ પ્રતિ ૧-૨% સ્ત્રીઓ સંવેદન શીલ રહે છે. <ref>{{cite journal |author=Walsh, T; Frezieres, R; Peacock, K; Nelson, A; Clark, V; Bernstein, L; Wraxall, B |title=Effectiveness of the male latex condom: combined results for three popular condom brands used as controls in randomized clinical trials |journal=Contraception |volume=70 |issue=5 |pages=407–13 |year=2004 |pmid=15504381 |doi=10.1016/j.contraception.2004.05.008}}</ref><ref name="pinhole">{{cite journal |author=Walsh, T; Frezieres, R; Nelson, A; Wraxall, B; Clark, V |title=Evaluation of prostate-specific antigen as a quantifiable indicator of condom failure in clinical trials |journal=Contraception |volume=60 |issue=5 |pages=289–98 |year=1999 |pmid=10717781 |doi=10.1016/S0010-7824(99)00098-0}}</ref> "ડબલ બેગીંગ," એક સાથે ઉપરા ઉપરી બે ક્ન્ડોમ વાપ્રતાં પણ નિષ્ફળતા ની શક્યતા વધી જાય છે. <ref>{{cite web |title=Does using two condoms provide more protection than using just one condom? |work=Condoms and Dental Dams |publisher=New York University Student Health Center |url=http://www.nyu.edu/shc/promotion/condoms.dental.dams.html |access-date=2008-06-30}}</ref><ref>{{cite web |title=Are two condoms better than one? |work=[[Go Ask Alice!]] |publisher=Columbia University |date=2005-01-21 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/1139.html |access-date=2008-06-30 |archive-date=2008-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080719202835/http://www.goaskalice.columbia.edu/1139.html |url-status=dead }}</ref> વિવિધ સ્તરે થતી કોન્ડોમની નિષ્ફળતા વિવિધ સ્તરે વીર્ય સામનાનું જોખમ ધરાવે છે. જો કોન્ડોમ પહેરતી વખતેજ નિષ્ફળ નીવડે તો સંભોગ પહેલાં બીજું કોન્ડોમ વાપરી શકાય છે. આવી નિષ્ફળતા વપરાશકર્તા માટૅ કોઈ જોખમ ઊભું કરતી નથી. <ref>{{cite journal |author=Richters, J; Donovan, B; Gerofi, J |title=How often do condoms break or slip off in use? |journal=Int J STD AIDS |volume=4 |issue=2 |pages=90–4 |year= 1993|pmid=8476971}}</ref> કોન્ડોમ ફટવાથી વીર્ય સંપર્કનું જોખમ બિન કોન્ડોમ સંભોગ ની સરખાણી અડધું હોય છે અને કોન્ડોમના સરકવાથેએ આ જોખમ પાંચમા ભાગ જેટલું હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Walsh, T; Frezieres, R; Peacock, K; Nelson, A; Clark, V; Bernstein, L; Wraxall, B |title=Use of prostate-specific antigen (PSA) to measure semen exposure resulting from male condom failures: implications for contraceptive efficacy and the prevention of sexually transmitted disease |journal=Contraception |volume=67 |issue=2 |pages=139–50 |year=2003 |pmid=12586324 |doi=10.1016/S0010-7824(02)00478-X}}</ref> પ્રમાણભૂત માપ ધરાવતા કોન્ડોમ લગભગ દરેક લિંગ પર બેસી શકે છે કો કે આરામ અને સરકી જવાની શક્યતનો સ્તર બદલાય છે. ઘણા કોન્દોમ ઉત્પાદકો "સ્નગ" (સાંકડા) કે "મેગ્નમ" (પહોળા) કોન્ડોમ પણ બનાવે છે. અમુક ઉત્પાદકો ખાસ વપરાશકર્તાની જરૂરીયત મુજબના માપના કોન્ડોમ બનાવે છે. તેમનો દાવો છે કે તે વધુ આરામ/સંવેદના આપે છે અને વધુ ભરોસાપાત્ર હોય છે. <ref name="cbstheyfit" /><ref>{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |title=Next big thing, why condom size matters |access-date=2008-11-11 |publisher=Menstruation.com |date=2007-10-11 |archive-date=2008-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081018232455/http://www.cbsnews.com/stories/2007/10/11/business/main3358444.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.theyfit.ch/launch/ |title=TheyFit: World's First Sized to Fit Condoms |access-date=2008-11-11 |archive-date=2008-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023203354/http://www.theyfit.ch/launch/ |url-status=dead }}</ref>અમુક અભ્યાસ જણાવે છે કે લિંગના મોટા કદ અને કોન્ડોમના નાના કદને પરિણામે કોન્ડોમ તૂટવાની શક્યતા વધે છે અને સરકવાની શક્યતા ઘટે છે. તેજ પ્રમાણે નાના લિંગના કદ અને મોટા કોન્ડોમના કદ ને લીધે તૂટવાની શક્યતા ઘટે છે પણ સરકી જવાની શક્યતા વધે છે. જો કે અન્ય સઅભાસ આવા કોઈ તારણો પર આવ્યાં નથી. <ref name="fhi3" /> કોન્ડોમની જાડાઈ સાથે તેના તૂત્આવાનો કોઈ સંબંધ જણાયો નથી. પાતળા કોન્ડોમ પણ તેટલાજ અસરકારક અને ટકાઉ જણયા છે. <ref>{{cite journal|author=Golombok, S., Harding, R. & Sheldon, J.|title=An evaluation of a thicker versus a standard condom with gay men | journal=AIDS | volume=15|pages=245–250|year=2001|url=http://journals.lww.com/aidsonline/Fulltext/2001/01260/An_evaluation_of_a_thicker_versus_a_standard.15.aspx|doi=10.1097/00002030-200101260-00015|pmid=11216934|issue=2 }}</ref> તેમ છતાં કોન્ડોમ નિર્માતાને વધુ જાડાં કે વધુ પાતળા કોન્ડોમ ન બનાવવાની સલાહ અપાય છે કેમકે તે બંને તેટલા અસરકારક નથી જણાયા. <ref>{{cite book|author=World Health Organization, Department of Reproductive Health and Research|title=The male latex condom: specification and guidelines for condom procurement 2003|year=2004|url=http://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9241591277/en/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20090726015549/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/family_planning/9241591277/en/index.html|archive-date=2009-07-26|access-date=2011-12-04|url-status=live}}</ref> અમુક લોખકો લોકોને વધુ સંવેદના, આરામ અને ટકાઉ પણામાટૅ પાતળા કોન્ડોમ વાપરવાની સલાહ આપે છે,<ref>{{cite book|author=Corina, H.|year=2007|title=S.E.X.: The All-You-Need-To-Know Progressive Sexuality Guide to Get You Through High School and College|publisher=Marlowe and Company|location=New York|pages=207–210|isbn=978-1-60094-010-1}}</ref> પણ અન્ય લેખઓ ચેતવણી આપે છે કે કે પાતળા કોન્ડોમ ને ટોતવા કે ફાટવા ઓછું બળ જોઈએ છે. <ref>{{cite journal|author=World Health Organization and The Joint United Nations Programme on HIV/AIDS|title=The male latex condom|url=http://data.unaids.org/Publications/IRC-pub01/JC003-MaleCondom-FactSheets_en.pdf|format=PDF|journal=|access-date=2011-12-04|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325173328/http://data.unaids.org/Publications/IRC-pub01/JC003-MaleCondom-FactSheets_en.pdf|url-status=dead}}</ref> કોન્ડોમ વપરાશના અનુભવી લોકો કરતાં પ્રથમ વખત વાપરનારામાં કોન્ડોમ ફાટ્આવા કે સરકી જવાની શક્યતા વધુ હોય છે. એમ પણ જણાયુણં છે કે એક કે વધુ ટૂત્આવા કે સરકવાનો અનુભવ કરનાર વ્યક્તિને આવા બીજો પણ અનુભવ થતો હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Valappil T, Kelaghan J, Macaluso M, Artz L, Austin H, Fleenor M, Robey L, Hook E |title=Female condom and male condom failure among women at high risk of sexually transmitted diseases | journal = Sex Transm Dis | volume = 32 | issue = 1 |pages=35–43 |year=2005 | pmid = 15614119 | doi = 10.1097/01.olq.0000148295.60514.0b}}<br />{{cite journal |author=Steiner M, Piedrahita C, Glover L, Joanis C |title=Can condom users likely to experience condom failure be identified? | journal = Fam Plann Perspect | volume = 25 | issue = 5 |pages=220–3, 226 |year=1993| pmid = 8262171 | doi = 10.2307/2136075 |jstor=2136075}}</ref> પોપ્યુલેશન રિપોર્ટ નામના લેખમાં જણાવયું છે કે કોન્ડોમ વપરાશની તાલિમ આપતાં તેના ફાટ્આવા કે સરકવાથી થતી નિષ્ફળતા ઓછી કરી શકાય છે. <ref>{{cite journal |last1=Liskin |first1=Laurie |last2=Wharton |first2=Chris |last3=Blackburn |first3=Richard |title=Condoms – Now More than Ever |journal=Population Reports |volume=H |issue=8 |month=September |year=1991 |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0856/is_n3_v18/ai_10968299 |access-date=2007-02-13 |archive-date=2007-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071116014408/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0856/is_n3_v18/ai_10968299 |url-status=dead }}</ref>ફેમીલી હેલ્થ ઈંટરનેશનલ સંસ્થા ના પ્રકાશનો પણ એવો મત દર્શાવે છે કે તાલિમ દ્વારા ફાટવાનો કે સરકી જવાની શક્યતા ઘટી જાય છે. આસિવાય પણ ફાટવાની અને સરકવાની નિષ્ળતા રોકવા માટે વધુ સંશોધન અપ્ર તેમણે જોર મૂક્યું હતું.<ref name="fhi3" /> જ્યારે કોન્ડોમનો ઉપયોગ ગર્ભધારણના નિયંત્રણ માટે કરવામાં આવે છે ત્યારે તેનો ઉપયોગ ન કરતાં ગર્ભ રહેવાની શક્યતા વધી જાય છે. વપરાશ કારો કદાચ બહારગામ ગયાં હોય અને તેમને પાસે કોન્ડોમ ન હોય અથવા કદાચ વધુ સંવેદના માટે કોન્ડોમનો ઉપયોગ ટાળી " જોખમ" વહોરવાનું વિચારે. આવા પ્રકારનું વર્તન કોન્ડોમ સામન્ય ને ચીલાચાલુ વપરાશની નિષ્ફળતા માટે જવાબદાર હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Steiner, M; Cates, W; Warner, L |title=The real problem with male condoms is nonuse | journal = Sex Transm Dis | volume = 26 | issue = 8 |pages=459–62 |year=1999 | pmid = 10494937 | doi = 10.1097/00007435-199909000-00007}}</ref> કોન્ડોમની નિષ્ફળતાનું એક બીજું મુખ્ય કરણ હોય છે કોન્ડોમ સાથે જાણે કરીને કરાતી છેડતી. તેનો એક ઉદ્દેશ્ય સાથીની ઈચ્છા વિરુદ્ધ બાળક પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા હોઈ શકે છે. <ref>{{cite web |title=Childfree And The Media |publisher=Childfree Resource Network |year=2000 |url=http://www.freewebs.com/childfreelinks/paper.htm |access-date=2007-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030404193507/http://www.freewebs.com/childfreelinks/paper.htm |archive-date=2003-04-04 |url-status=live }}</ref> નાઈજીરીયાના અમુક દેહ વિક્રય કરનારાઓએ કહ્યું હતું કે તેમના ગ્રાહકો કોન્ડોમ પહેરવાને તેમની ઈચ્છા ન હોવાથી કોન્ડોમ સાથે છેડતી કરતાં રહેતાં. <ref>{{cite journal |author=Beckerleg, Susan; Gerofi, John |title=Investigation of Condom Quality: Contraceptive Social Marketing Programme, Nigeria |publisher=Centre for Sexual & Reproductive Health |year=1999 |month=October |url=http://www.jsieurope.org/docs/condom_quality.pdf |format=PDF |access-date=2007-04-08 |pages=6, 32 |journal= |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614112129/http://www.jsieurope.org/docs/condom_quality.pdf |url-status=dead }}</ref> કોન્ડોમના ટોટી પરના છેડા પર સોય દ્વારા કાણાં અક્રતા કોન્ડોમની અસરકારકતઅં અત્યંત ઓછી થઈ જતી હોય છે.<ref name="kippley"/>{{Rp|306-307}}<ref name="pinhole" /> == ફેલાવો == કોન્ડોમ વપરાશનો પ્રસાર વિવિધ દેશો પ્રમાણે બદલાય છે. ગર્ભનિરોધકોના મોટા ભાગના સર્વેક્ષણો પરિણિત કે અનૌપચારિક સંબંધો ધરાવતી સ્ત્રીઓમાં જ કરવામાં આઅવ્યાં છે. જાપાનમાં જોન્ડોમ વપરાશનો દર વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે. આ દેશમાં ૮૦% ગર્ભનિરોધ માટે પરિણિત સ્ત્રીઓ કોન્ડોમનો આશરો લે છે. સરેરાશ વિકસિત દેશોમાં કોન્ડોમ એ પ્રચલિત ગર્ભનિરોધનું સાધન છે. ૨૮ પરિણિત યુગલો કોન્ડોમ પર આધાર રાખે છે. મધ્યમ કે અલ્પ વિકસિત દેશોમાં કોન્ડોમનો વપરાશ ઓછો પ્રચલિત છે ત્યાં ૬-૮% જેટલા પરિણિત યુગલો કોન્ડોમ વાપરે છે.<!-- --><ref name="factsheet">{{cite journal |title=Family Planning Worldwide: 2008 Data Sheet |publisher=Population Reference Bureau |year=2008 |url=http://www.prb.org/pdf08/fpds08.pdf |format=PDF |access-date=2008-06-27 |archive-date=2008-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911033118/http://www.prb.org/pdf08/fpds08.pdf |url-status=dead }} Data from surveys 1997–2007.</ref><!-- Note: percent of married contraceptive users using condoms calculated by dividing % of married women using condoms by percent of married women using any method of contraception --> જાતીય રોગ સંક્રમણના અપ્રસાર માટે કોન્ડોમનો વપરાશ પન વધઘટ થાય છે. યુનાયટેડ સ્ટેટ્સના એક સર્વેક્ષણ અનુસાર ૩૫ % સમલિંગકામી અર્થાત્ત ગે પુરુષોએ બે કોન્ડોમ (ડબલ બેગીંગ) વાપર્યા હતાં.<ref>{{cite journal |author=Wolitski, RJ; Halkitis, PN; Parsons, JT; Gómez, CA |title=Awareness and use of untested barrier methods by HIV-seropositive gay and bisexual men |journal=AIDS Educ Prev |volume=13 |issue=4 |pages=291–301 |year=2001 |month=August |pmid=11565589 |doi= 10.1521/aeap.13.4.291.21430|url=}}</ref> While intended to provide extra protection, double bagging actually [[#Causes of failure|increases the risk of condom failure]]. == વપરાશ == પુરુષોના કોન્ડોમ પ્રાયઃ જળપોશના કાગળમાં સીલ બંધ કરેલા હોય છે. તેમને વાળીને બંધ કરાય છે. કોન્ડોમને તેની ટોટીને પકડીને લિંગની ટોચે ગોઠવીને તેના વળણને પાછળ તરફ ખોલીને ઉત્તેજીત લિંગ પર પહેરી શકાય છે. કોન્ડોમ પહેરતી વખતે એ વાતનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે કે ટોટીનો ભાગ મુક્ત રાકહ્વામામ્ આવે જેમાં ઉત્સર્જિત વીર્યને ગ્રહણ કરી શકાય. તે જગ્યા નહોય તો કોન્ડોમના ખુલ્લા છેડેથી બહાર નીકળી આવવાની શક્યતા રહે છે. વપરાશ પછી કોન્ડોમને કાગળીયામાં વાળીને કે તેની ગાંઠવાળીને નિષ્કાશીત કરાય તે ઈચ્છનીય છે. <ref name="AliceDisposal" /> અમુક યુગલોને લાગે છે કે કોન્ડોમ પહેરવાની પળોજણને લીધે સંભોગમાં બાધા પડે છે. જ્યારે અમુક યુગલો કોન્ડોમ પહેરવાની વિધીને તેમની સંભોગ પૂર્વ ક્રીડા (ફોર પ્લે) નો જ એક ભાગ બનાવી તેનો આનંદ લે છે. અમુક પુરુષો અને સ્ત્રીઓ માને છે કે કોન્ડોમના અવરોધને કારણે તેમના સંભોગ સંવેદનાને મંદ કરી દે છે. આ મંદ સંવેદનાના ફાયદા પણ થાય છે જેમકે લાંબા સમયની ઉત્તેજના અને લંબાયેલ વીર્ય સ્ખલન; અને તેના ગેરફાયદા પણ છે જેમકે મૈથુનિક ઉત્તેજનામાં તીવ્રતામાં કમી. <ref name="planned parenthood" /> કોન્ડોમ વપરાહના સમ્ર્થકો કોન્ડોમના અન્ય ફાયદાઓ પણ જણાવે છે જેમકે સસ્તા, વાપરવામાં સરળ અને ઘણી ઓછી આડાસરો <ref name="planned parenthood" /><ref name="fwhc">{{cite web |title=Male Condom |publisher=Feminist Women's Health Center |date=October 18, 2007 |url=http://www.fwhc.org/birth-control/condom.htm |access-date=2007-11-19 |archive-date=2007-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071121011004/http://www.fwhc.org/birth-control/condom.htm |url-status=dead }}</ref> === જાતીય શિક્ષણ કોન્ડોમનું સ્થાન === જાતીય શિક્ષણ અભિયાનમાં પ્રાયઃ કોન્ડોમને શામિલ કરવામાં આવે છે કારણ કે તેને ચોકસાઈ પૂર્વક વાપરતાં તેઓ ગર્ભ નિરોધક સાથે જાતીય રોગ કે ગુપ્ત રોગોના સંક્રમણને રોકવામાં મદદ કરે છે. અમેરિકન સાયકોલોજીકલ સેસિશિએશનએ તેના તાજેતરના લેખમાં કોન્ડોમની માહિતી જાતીય શિક્ષણમાં ઉમેરવાનું સમર્થન કર્યું છે. તેમણે કહ્યું છે કે," જાતીય શિક્ષણના સંપૂર્ણ આયોજનો કોન્ડોમના ઉચોત વપરાશ વિષે ચર્ચા જરૂર કરે છે. " અને "જાતીય રીતે સક્રિય વર્ગોમાં કોન્ડોમ વપારાશનો પ્રચાર કરે છે"<!-- --><ref>{{cite press release |title=Based on the research, comprehensive sex education is more effective at stopping the spread of HIV infection, says APA committee |publisher=American Psychological Association|date=February 23, 2005 |url=http://www.apa.org/releases/sexeducation.html |access-date=2006-08-11 }}</ref> યુ.એસ.એ માં અમુક જાઅહેર શાળાઓમાં કોન્ડોમના ઉપયોગ વિષેના શિક્ષણ સામે અમુક ધાર્મિક સંગઠનોએ વાંધો ઉઠાવ્યો છે. <!-- --><ref>{{cite journal |author=Rector, Robert E; Pardue, Melissa G; Martin, Shannan |title=What Do Parents Want Taught in Sex Education Programs? |publisher=The Heritage Foundation |date=January 28, 2004 |url=http://www.heritage.org/Research/Welfare/bg1722.cfm |access-date=2006-08-11 |journal= |archive-date=2006-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060810093145/http://www.heritage.org/research/welfare/bg1722.cfm |url-status=dead }}</ref> પ્લાન્ડ પેરેન્ટહુડ નામની સંસ્થા જે પરિવાર નિયોજન અને જાતીય શિક્ષણનું સમર્થન કરે છે તેઓ જણાવે છે કે કોઈ પણ સર્વેક્ષણોમાં જાતીય શિક્ષણમાં બ્રહ્મચાર્યનું પાલન કરવા પર જોર મુકતા નથી માત્ર સંભોગમાં મોડેથી જોડાવું તેવું સૂચવે છે. ૭૬% અમેરિકી માતા-પિતાઓ તેમના બાળકોને કોન્ડોમ ના ઉપયોગ સહિતનું સંપૂર્ણ જાતીય શિક્ષણ મળે એવી ઈચ્છા રાખે છે. <!-- --><ref>{{cite web |title=New Study Supports Comprehensive Sex Ed Programs |publisher=Planned Parenthood of Northeast Ohio |date=2007-07-07 |url=http://www.plannedparenthood.org/about-us/newsroom/local-press-releases/new-study-supports-comprehensive-sex-ed-programs-22184.htm |access-date=2009-07-26 |archive-date=2009-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091018172315/http://www.plannedparenthood.org/about-us/newsroom/local-press-releases/new-study-supports-comprehensive-sex-ed-programs-22184.htm |url-status=dead }}</ref> === વંધત્વ ઈલાજ === <!-- [[Conception device]] links to anchor Infertility treatment --> વીર્ય કે ધાતુની ચકાસણી અને કૃત્રીમ વીર્ય સેચન (રોપણ) આદિ વંધત્વના ઈલાજનો એક ભાગ હોય છે. આ ઈલાજમાં વીર્યના નમૂના લેવાની જરૂર પડે છે. આ નમૂના પ્રાયઃ [[હસ્તમૈથુન]] દ્વારા મેળવવામાં આવે છે. આ સિવાય પણ કલેક્શન કોન્ડોમ તરીકે ઓળખાતા અમુક ખાસ પ્રકારના કોન્ડોમ વાપરતાં સંભોગ સમયે પણ નમૂનો એકત્રીત કરી શકય છે. કલેક્શન કોન્ડોમ સિલિકોન કે પોલીયુરેથીનમાંથી બનાવવામાં આવે છે કેમકે લેટેક્સ વીર્ય માટે નુકશાન કારક હોય છે. ઘણા લોકો હસ્તમૈથુન કરતાં કલેક્શન કોન્ડોમ પસંદ કરે છે અને અમુક ધર્મોમાં હસ્ત મૈથુન પ્રત્યે સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોવાથી પણ કલેશન કોન્ડોમ પસંદ કરાય છે. એમ પણ જણાયું છે કે હસ્તમૈથુન દ્વારા મેળવેલા કોન્ડોમ કરતાં કલેક્શન કોન્ડોમ માં જમા થયેલા વીર્યમાં શુક્રાણુઓની સંખ્યા વધુ હોય છે, તેમની સક્રીયતા વધુ હોય છે, અને બળવાન શુક્રાણુનું પ્રમાણ પણ વધુ હોય છે. આ બધા કારણોને લીધે વીર્ય પરીક્ષણમાં તે વધુ ચોક્કસ પરિણામ આપે છે અને કૃત્રીમ ગર્ભાધાનની પદ્ધતિઓમાં પણ ગર્ભ ધારણની શક્યતાઓ વધારી દે છે. <!-- --><ref>{{cite journal |author=Sofikitis NV, Miyagawa I |title=Endocrinological, biophysical, and biochemical parameters of semen collected via masturbation versus sexual intercourse |journal=J. Androl. |volume=14 |issue=5 |pages=366–73 |year=1993 |pmid=8288490 |url=http://www.andrologyjournal.org/cgi/reprint/14/5/366 |access-date=2009-07-26 |format=PDF |archive-date=2009-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116040622/http://www.andrologyjournal.org/cgi/reprint/14/5/366 |url-status=dead }} :{{cite journal |author=Zavos PM |title=Seminal parameters of ejaculates collected from oligospermic and normospermic patients via masturbation and at intercourse with the use of a Silastic seminal fluid collection device |journal=Fertil. Steril. |volume=44 |issue=4 |pages=517–20 |year=1985 |month=October |pmid=4054324}}</ref> ચુસ્ત કેથોલીક ધર્મ જે ગર્ભનિરોધકોનો પ્રખર વિરોધી છે તેને માનનારા લોકો કલેક્શન કોન્ડોમમાં કાણા પાડીને વીર્ય નમૂના એકત્રિત કરે છે. <ref name="kippley"/>{{Rp|306-307}} વંધત્વના ઈલાજમાં , કલેક્શન કોન્ડોમનો ઉપયોગ સંભોગ દરમ્યાન ઉત્સર્જિત વીર્યના નમૂનાને લેવા માટૅ વપરાઅય છે. જેમાં સ્ત્રીના સાથી દ્વારા ઉત્સર્જીત વીર્ય લેવાય છે. વીર્ય દાતાઓ પણ હસ્ત મૈથુન દ્વારા કે સંભોગ દ્વારા કલેક્શન કોન્ડોમમાં જમા થયેલા વીર્યને ખાસ શીશીમાં નાખી સંગ્રહે શકે છે. આ રીતે દાતા દ્વારા મળેલા વીર્યને જરૂરીયાત મંદ સ્ત્રીને દાન કરી કૃત્રીમ વીર્ય સેચન કરાય છે. અને તે સ્ત્રીના સાથીના વીર્ય મળે તો ફર્ટીલીટી પ્રયોગશાળામાં વધુ પ્રક્રીયા કરવા મોકલાય છે. જોકે સ્થળાંતર દરમ્યાન લાગેલા સમયમાં વીર્યની ફળદ્રુપતા ઓછી કરે છે. જ્યારે વીર્ય વીર્ય બેંક કે ફર્ટીલીટી ક્લિનીકમાં મેઆળ્વાય છે ત્યારે કલેક્શન કોન્ડોમની જરૂર રહેતી નથી. અમુક સ્ત્રીઓમાં વીર્ય વિરોધી પ્રતિદ્રવ્યોનું પ્રમાણ અત્યંત વધુ હોય છે. આવા યુગલોને "કોન્ડોમ થેરેપી" ની સલાહ અપાય છે. એમ માનવામાં આવે છે કે સાથીના વીર્ય સાથેનો ઓછો સંપર્ક સ્ત્રીના શરીરમાં વીર્ય પ્રતિ રોધી દ્રવ્યના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો કરે છે અને કોન્ડોમ થેરેપીનો ઉપયોગ બણ્ધ કરતાં તેના ગર્ભાધાનની શક્યતા વધી જાય છે. જોકે કોન્ડોમ થેરેપી પહેલાં ગર્ભાધાન પાછળના ગર્ભધાનમઅં એટલી સફળ પૂરવાર થઈ નથી. <!-- --><ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1439-0272.1979.tb02229.x |author=Franken D, Slabber C |title=Experimental findings with spermantibodies: condom therapy (a case report) | journal = Andrologia | volume = 11 | issue = 6 |pages=413–6 |year=1979 | pmid = 532982}}<br /> {{cite journal |author=Greentree L |title=Antisperm antibodies in infertility: the role of condom therapy | journal = Fertil Steril | volume = 37 | issue = 3 |pages=451–2 |year=1982 | pmid = 7060795}}<br /> {{cite journal |author=Kremer J, Jager S, Kuiken J |title=Treatment of infertility caused by antisperm antibodies | journal = Int J Fertil | volume = 23 | issue = 4 |pages=270–6 |year=1978 | pmid = 33920}}</ref> === અન્ય ઉપયોગ === <!-- IMPORTANT: When adding a new listing, please include a reliable source that discusses the use. --> કોન્ડોમ એ પાણીરોધી, લચકદાર, ટકાઉ અને મળી આવે તો પણ કોઈને શંકાનું કારણ ન બનતા હોવાથી તેનો ઉપયોગ વિવિધલક્ષી પાત્ર કે થેલી તરીકે વપરાય છે. બીજા વિશ્વ યૂદ્ધ દરમ્યાન કોન્ડોમના આવા વપરાશની શરૂઆત થઈ, જેમ કે: *લ્યુબ્રીકંટ કે ચીકણા દ્રવ્ય ધરાવતા કોન્ડોમને રાઈફલ બેરલ ને ધૂળ કણો આદિથી સૂરક્ષિત રાખવા માટે.<!-- --><ref name="dday">{{cite book |author=Ambrose, Stephen E |title=D-Day, June 6, 1944: the climactic battle of World War II |publisher=Simon & Schuster |location=New York |year=1994 |pages= |isbn=0-671-71359-0}}</ref> * ઓફીસ ઓફ સ્ટ્રેટેજીક સર્વિસેસએ આના અનેક વિધ ઉપાયો શોધ્યાં, જેમાં ઈંધણમાં ઉમેરાતા સાંદ્ર પદાર્થો સંગ્રહવા કે ગળા ગાંસો આપી મારી નાખવા વપરાતા તાર (ગેર્રોટ)ને સાચવવા, કે પોતે ફાટતી ફીલ્મ ડબ્બી , અને સુધારેલા સ્ફોટકો સંગ્રહવા માટે.<ref>OSS Product Catalog, 1944</ref> *નેવી સીલના લડવૈયાઓએ બે કોન્ડોમ ને નીઓપ્રીન સિમેંટ દ્વારા જોડી જલ સ્ફોટકો તૈયાર કર્યાં. — જેને કારણે "બમણી જળરોધી Dual સ્ફોટ પ્રણાલી ("WaterproofFiring Assemblies.") શબ્દ નો જન્મ થયો.<ref>Couch, D (2001). ''The Warrior Elite: The forging of SEAL Class 228''. ISBN 0-609-60710-3</ref> કોન્ડોમના અન્ય ઉપયોગો: * યોનિની અલ્ટ્રાસાઉન્ડ તપાસ કરવા વપરાતા સળીયા પર આવરણ તરીકે.<ref>{{cite journal |author=Jimenez, R; Duff, P |title=Sheathing of the endovaginal ultrasound probe: is it adequate? |journal=Infect Dis Obstet Gynecol |volume=1 |issue=1 |pages=37–9 |year=1993 |pmid=18476204 |pmc=2364667 |doi=10.1155/S1064744993000092 |url=}}</ref> આવા સળીયાને કોન્ડોમ વળે આવરીત કરાતાં તે સળીયાને યોનિમાંથી વહેલા સ્ત્રવો કે લોહીથી ખરડાતા બચાવી શકાય છે અને તેની સફાઈ સરળ થઈ પડે છે. * અસ્તિત્વ માટેની કપરી પરીસ્થિતીમાં કોન્ડોમમાં પાણી સંગ્રહી શકાય છે. <ref>{{Cite web |url=http://photo.net/bboard/q-and-a-fetch-msg?msg_id=00542b&tag= |title=A broken photo probably of a condom carrying water |access-date=2011-12-04 |archive-date=2006-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060118055609/http://www.photo.net/bboard/q-and-a-fetch-msg?msg_id=00542b&tag= |url-status=dead }}</ref> * કોકેન, હેરોઈન કે અન્ય નશીલા પદાર્થોની સીમા પારે કે જેલની અંદર દાણચોરી માટે પણ કોન્ડોમનો ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. કોન્ડોમમાં આ વસ્તુઓ ભરી ગાંઠ વાળીને ગળે જવામાં આવે છે કે તેને ગુદામાં ઠોંસી દેવાય છે. આ વિધીઓ ઘણી ભયંકર અને જાનલેવા પણ સાબિત થઈ શકે છે. જો કોન્ડોમ ફાટી જાયતો આ નશીલા પદાર્થ સીધા રક્તમાં શોષાઈ જઈ અણધારી તકલીફો આપી શકે છે. <ref>"<cite>A 41-year-old man has been remanded in custody after being stopped on Saturday by customs officials at the Norwegian border at Svinesund. He had a kilo of cocaine in his stomach.</cite>" [http://www.thelocal.se/article.php?ID=2671&date=20051212 Smuggler hospitalized as cocaine condom bursts]</ref> * સોવિયેત યુનિયનના ગુલાગમાં કોન્ડોમમાં દારૂ ભરીને કેદીઓ સુધી પહોંચાડવામાં આવતો હતો. જ્યારે કોઈ કેદી બહાર કામ કરવા જતો ત્યારે ત્ કોન્ડોઅ ગળી જતો. જેના છેડે એક પાતળી રબ્બરની નળે એ જોડેલી હોતી. આ નળીનો એક છેડો દાંત વડે દાબી રખાતો. દાણચોર આ સિરિંજ મારફતે આ નળી અને કોન્ડોમમાં ત્રણ લિટર જેટલો દારુ ભરતો. આવો દારુ ભરેલા કોન્ડોમ શરીરમાં ભરી કેદી કારાવાસમાં લઈ જતો. ત્યાં તેને ઉલટો લટકવી મોંની નળી મારફતે તે દારુ કઢાવતાં. ૩ લિટર વોડકામાં પાણી ઉમેરી સાત લિટર સામાન્ય વોડકા બનાવવામાં આવતી. કોન્ડોમ ફાટતાં કેદી માટે જીવનું જોખમ હતું પણ તેને કારાવાસમાં એટલી સારી રકમ મળતી કે કેદીઓ જીવ જોખમમાં નાખવા તૈયાર થતાં. <ref>{{cite book |author=Applebaum, Anne |title=Gulag : A History |publisher=Anchor |location=Garden City, N.Y. |year=2004 |page=482 |isbn=1-4000-3409-4}}</ref> * ડગ્લસ એડમ્સ નામના શોધકરતઅ એ પોતાઅના પુસ્તક લાસ્ટ ચાન્સ ટુ સી માં એવું લખ્યું છે કે માઈક્રો ફોનને કોન્ડોમમાં નાખી તેઓ પાણીની અંદર જઈ નોંધ કાર્ય કરતાં. જ્યારે પાણી રોધી માઈક્રોફોન ન મળે ત્યારે બીબીસી પ્રાયઃ કોન્ડોમમાં માઈક્રોફોન ભરીને કાર્ય ચલાવતી. <ref name="adams">{{cite book |author=Carwardine, Mark; Adams, Douglas |title=Last chance to see |publisher=Harmony Books |location=New York |year=1991 |pages= |isbn=0-517-58215-5}}</ref> * માટીની તપાસની દરમ્યાન માટીને સૂકી રાખવા એંજીનીયરો કોન્ડોમનો ઉપયોગ કરતાં. <ref>{{cite news |last=Kestenbaum |first=David |title=A Failed Levee in New Orleans: Part Two |publisher=National Public Radio |date=May 19, 2006 |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5418811 |access-date=2006-09-09}}</ref> * કોન પેનીટ્રેશન ટેસ્ટમાં એંજીનીયરો ખોદનાર સ્ટીલ પ્રોબમાં સંવેદકોને કોન્ડોમમામ્ ભરીને મુકતાં જેથી તેને નુકશાન ન થાય. <ref>personal experience of L. Gow working on [[Chek Lap Kok]] airport platform/reclamation project 1992–94.</ref> * હોસ્પીટલેની બહાર ચેસ્ટ ડીકંપ્ર્શન કરવા માટે કોન્ડોમનો ઉપયોગ એક માર્ગી વાલ્વ બનાવવા થાય છે.<ref>{{cite web |title=Decompression of a Tension Pneumothorax |publisher=Academy of medicine |url=http://www.academyofmedicine.org/webpages1/ems/paramedicprotocol.pdf |access-date=2006-12-27|format=PDF}}</ref> == વિવાદ અને નિંદા == કોન્ડોમના ફાયદાઓ વિષે વૈજ્ઞાનિક રીતે સિદ્ધ થયેલ ફાયદા છતાંપણ નૈતિક અને વૈજ્ઞાનિક વર્તુળોમાં તેની ટિકા થતી રહી છે. આ ટીકા ખાસ કરીને છેલ્લા દાયકામાં થયેલાં સંશોધનને વધી ગઈ. ===સંભોગની અવસ્થા દરમ્યાન નિંદા=== કોન્ડોમનો વિરોધ માટ્ર તેના વિરોધકો જ નહીં સ્વયં કોન્ડોમ વાપરનાર લોકો પણ કરતાં હોય છે. તેમાંની અમુક મુખ્ય ટીકાઓ આપ્રમાને ની છે: * "કોન્ડોમ ઘનં વજનદાર હોય છે", એટલેકે કોન્ડોમનું કાપડ ઘણે હદે લિંગને અને યોનિ બંનેને મળતી સ્પર્શ સંવેદનાને ઘણે હદે ઓછી કરી નાખે છે કેમકે તેમાં કાપડનો અવરોધ હોય છે. આ સમસ્યાનું નિકારણ લાવવાઅ કોન્ડોમ ઉત્પાદકો પાતળા અને અત્યંત પાતળા કાપડ ધરાવતાં કોન્ડોમ નિર્માણ કરે છે. અત્યંત પાતળું કાપડ હોવા છતાં પણ અમુક સ્ત્રીઓ અને પુરુષો ફરિયાદ કરે છે તેનાથી મુક્ત સંભોઅ જેવો આનંદ નથી મળતો. * અમુક મણસો કોન્ડોમ વાપરતાં ખરેખર સ્તંભન જાળવી નથી શકતાં. અમુક લોકો એવી શિખામણ આપે છે કે કોન્ડોમ પહેરતી વખતે હસ્ત મૈથુન કે અન્ય વિકલ્પ લી આવા લોકોએ સ્તંભન જાળવી રાખવું જોઈએ. જોકે અમુક માણસો તો પન ફરિયાદ કરે છે ક્ તેઓ કોન્ડૉમ સાથે કઈમ્ પન કરે તેમ છતાં સ્તંભન જાળવી શકતાં નથી. * અમુક માણસો કોન્ડોમ પહેરી સ્તંભન જાળવી શકે છે પણ સ્ખલન પામી શતાં નથી. આમ કરતાં કોન્ડોમનો વીર્યને યોનિમાં પ્રવેશતા અટકાવવાનો જે મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે તે જ નાશ પામે છે. આનાથી વિપરીત રતિક્ષણ સુધી લિંગને ઉત્તેજીત કરીને સ્ખલનનઐ ઘડી પહેલાં જ કોન્ડોમ પહેરવું એ પ્રાયોગિક રીતે શક્ય નથી === ધાર્મિક === રોમન કેતોલિક ચર્ચ (સંપ્રદાય) લગ્ન બહારના સર્વ જાતીય કર્મોની નિંદા કરે છે. આ સાથે એવા જતીય સંભોગ કે જેમાં જાણે કરીને ગર્ભાધાનને રોકવાના પ્રયાસ કરવામં આવ્યાં હોય (નસબંદી આદિ) કે બાહ્ય અવરોધ વપરાયા (દા.ત કોન્ડોમ વાપરીને) હોય તેવા દરેક સંભોગને તેઓ વર્જ્ય ગણે છે. <ref>{{cite web|title=Humanæ Vitæ |author=[[Pope Paul VI]] |date=1968-07-25 |url=http://www.vatican.va/holy_father/paul_vi/encyclicals/documents/hf_p-vi_enc_25071968_humanae-vitae_en.html |access-date=2009-07-23}}</ref> જાતીય રોગના સંક્રમણને રોકવા માટે વપરાયેલા કોન્ડોમ પ્રત્યે કેથોલિક સંઘને કોઈ છોછ જણાતી નથી, જોકે આ મુદ્દો અત્યારે કેથોલિક સંપ્રદાય ના વડેરાઓમાં ચર્ચાનો વિષય છે. બેલ્જીયન કાર્ડિનલ ચર્ચ જેવા અમુક સંપ્રદાયો મને છે કે એઈડ્સ જેવા રોગને પ્રસરતો રોકવા માટે કોન્ડોમના ઉપયોગને ટેકો આપવો જોઈએ.<ref>{{cite news |last1=Hooper |first1=John |last2=Osborn |first2=Andrew |title=Cardinal backs use of condoms |work=The Guardian |date=2004-01-13 |url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/jan/13/religion.catholicism |access-date=2009-08-26 | location=London}}</ref> જોકે, વેટિકનના સત્તાવાર મત સહિત બહુમત એવો છે કે— કોન્ડોમને કારણે અમર્યાદિત કામભોગ વૃત્તિને પોષણ મળે છે જેને કારણ્ ગુપ્ત રોગ સંક્રમણમાં વધારો થાય છે.<!-- --><ref name="catholicafrica">{{cite journal |last=Alsan |first=Marcella |title=The Church & AIDS in Africa: Condoms & the Culture of Life |journal=Commonweal: a Review of Religion, Politics, and Culture |volume=133 |issue=8 |month=April |year=2006 |url=http://www.aids.net.au/us-catholic-20060421.htm |access-date=2006-11-28 |archive-date=2006-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060821143901/http://www.aids.net.au/us-catholic-20060421.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="vatican">{{cite web | last = Trujillo | first = Alfonso Cardinal López | title = Family Values Versus Safe Sex | publisher = Pontifical Council for the Family | date = 2003-12-01 | url = http://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_councils/family/documents/rc_pc_family_doc_20031201_family-values-safe-sex-trujillo_en.html#Pregnancy | access-date = 2009-07-18}}</ref> This view was most recently reiterated in 2009 by [[Pope Benedict XVI]].<ref>{{cite news | title = Condoms 'not the answer to AIDS': Pope | work = World News Australia | publisher = SBS | date = 2009-03-17 | url = http://www.sbs.com.au/news/article/1012144/Condoms-'not-the-answer-to-AIDS':-Pope | access-date = 2009-07-26 | archive-date = 2013-06-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130618074844/http://www.sbs.com.au/news/article/1012144/Condoms-%27not-the-answer-to-AIDS%27%3A-Pope | url-status = dead }}</ref> રોમન કેથોલિક એ વિશ્વનું સૌથી મોટું ધાર્મિક સંગઠન છે. <ref>{{cite web |title=Major Branches of Religions |url=http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |publisher=adherents.com |access-date=2006-09-14 |archive-date=2015-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315022054/http://www.adherents.com/adh_branches.html#Christianity |url-status=dead }}</ref> આ ચર્ચ દ્વારા આફીકન દેશોમાં ફેલાયેલા એઈડ્સના ફેલાવાને રોકવાના કાર્યક્રમો ચલાવવામાં આવે છે.<!-- --><ref>{{cite journal |last=Karanja |first=David |title=Catholics fighting AIDS |journal=Catholic Insight |month=March |year=2005 |url=http://catholicinsight.com/online/bioethics/AIDSAfrica.shtml |access-date=2007-12-23 |archive-date=2008-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080104093716/http://catholicinsight.com/online/bioethics/AIDSAfrica.shtml |url-status=dead }}</ref> પણ આ કાર્યક્રમોમાં તેમનો કોન્ડોમના વપરાશ પ્રત્યેનો વિરોધ એક મોટા વિવાદનો વિષય રહ્યો છે.<!-- --><ref>{{cite news |last=Barillari |first=Joseph |title=Condoms and the church: a well-intentioned but deadly myth |work=Daily Princetonian |date=October 21, 2003 |url=http://www.dailyprincetonian.com/2003/10/21/8911/ |access-date=2007-12-23 |archive-date=2009-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418153048/http://www.dailyprincetonian.com/2003/10/21/8911/ |url-status=dead }}</ref> હાલમાં અપાયેલ મુલાકાતમાં પ્રથમ વખત તેમણે જાતીય રોગના સંક્રમણ રોકવા પર ચર્ચા કરી હતી. અમુક જૂજ વ્યક્તિઓમામ્ કોન્ડોમના વપરાશને યોગ્ય ગણી શકાય જ્યારે વાત એચાઅઈવી જેવા સંક્રમણેને અટકાવવાની હોય.<ref>{{Cite news |author=Jonathan Wynne-Jones |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/religion/the-pope/8148944/The-Pope-drops-Catholic-ban-on-condoms-in-historic-shift.html |title=The Pope drops Catholic ban on condoms in historic shift |publisher=The Tepegraph |date=20 November 2010 |access-date=20 November 2010 |location=London |archive-date=4 ઑગસ્ટ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804013026/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/the-pope/8148944/The-Pope-drops-Catholic-ban-on-condoms-in-historic-shift.html |url-status=dead }}</ref> ===વૈજ્ઞાનિક અને પર્યાવરણ=== સામાન્ય રીતે વૈજ્ઞાનિક સંશોધન કર્તાઓએ કોન્ડોમની બનાવટમાં વપરાતા પદાર્થો જેમકે ટેલ્ક અને નાઈટ્રોસેમાઈન ના ઉપયોગ વિષે ચિંતા વ્યક્ત કરે છે. કોન્ડોમના લેટેક્સના વળણો ચીટકી ન જાય તેમાટે તેના પર સુક્કા પાઉડરનો છંટકાવ કરવામાં આવે છે. પહેલાના વખતમાં તેલ્કમ પાઉડર વપરાતો પણ આજકાલ મકાઈની સ્ટાર્ચ નો પાઊડર વપરાય છે. <!-- --><ref name="fhi4">{{cite journal |last=Gilmore | first =Caroline E |title=Chapter 4: Recent Advances in the Research, Development and Manufacture of Latex Rubber Condoms | journal = The Latex Condom: Recent Advances, Future Directions |publisher=Family Health International |url=http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/booksReports/latexcondom/recentadvances.htm |access-date=2007-04-08 |year=1998 }}</ref> જો ટેલ્ક પેટના પોલાણમાં પ્રવેશેતો ઝેરી સાબિત થઈ શકે છે (યોનિ માર્ગે). કોર્ન સ્ટાર્ચને તેના મુકાબલે સલામત માનવામં આવે છે જોકે અમુક સંશોધન કર્તાઓએ તેના વપરાશ અપ્ર પણ પ્રશ્નો ઊભા કર્યાં છે. <ref name="fhi4" /><ref>{{cite journal |author=Wright, H; Wheeler, J; Woods, J; Hesford, J; Taylor, P; Edlich, R |title=Potential toxicity of retrograde uterine passage of particulate matter |journal=J Long Term Eff Med Implants |volume=6 |issue=3–4 |pages=199–206 |year=1996 |pmid=10167361}}</ref> [[File:Used condom.jpg|thumb| રસ્તા પર પડેલો વપરાયેલો કોન્ડોમ]] નાઈટ્રોસેમાઈન એ માણસોમાટે એક કેન્સરકારક પદાર્થ છે,<!-- --><ref>{{cite journal |author=Jakszyn, P; Gonzalez, C |title=Nitrosamine and related food intake and gastric and oesophageal cancer risk: a systematic review of the epidemiological evidence |journal=World J Gastroenterol |volume=12 |issue=27 |pages=4296–303 |year=2006 |pmid=16865769 |url=http://www.wjgnet.com/1007-9327/12/4296.asp |access-date=2007-04-08 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927224721/http://www.wjgnet.com/1007-9327/12/4296.asp |url-status=dead }}</ref>આ પદાર્થ લેટેક્સની તણાઈ શકવાની ક્ષમતાને વધારવા માટે વપરાય છે.<!-- --><ref name="dw">{{cite news |last=DW staff |title=German Study Says Condoms Contain Cancer-causing Chemical |publisher=Deutsche Welle |date=2004-05-29 |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,1220847,00.html |access-date=2007-04-08 }}</ref> ૨૦૦૧માં એક સંશોધનમઅં એવું તારણ નીકળ્યું હતું કે કોન્ડોમના ઉપયોગની અપેક્ષાએ મણસોને ખોરાક અને તંબાકુ ધરાવત પદાર્થો થકી નાઈટ્રોસેમાઈનના જોખમનો ૧૦૦૦ થી ૧૦,૦૦૦ ગણો વધુ સામનો કરવો પડે છે તથા કોન્ડોમના વપરાશ થકી કેન્સર થવાની શક્યતા ઘણી ઓછી હોય છે. <ref>{{cite journal |author=Proksch, E |title=Toxicological evaluation of nitrosamines in condoms | doi = 10.1078/1438-4639-00087|journal=Int J Hyg Environ Health |volume=204 |issue=2–3 |pages=103–10 |year=2001 |pmid=11759152}}</ref> જોકે ૨૦૦૪ના જર્મનીમાં થયેલા અભ્યાસ પરથી જણાઈ આવ્યું છે કે ચકાસાયેલી ૩૨ બ્રાંડ માંથી ૨૯માં નાઈટ્રોસેમાઈનના અંશ મળી આવ્યાં હતં અને આવા કોન્ડોમ વાપરવથી ખોરાકની દ્વારા નઈટ્રોસેમાઈનની અસરનું જોખમ ૧.૫ થી ૩ ગણું વધી જાય છે. <ref name="dw" /><ref>{{cite journal |author=Altkofer, W; Braune, S; Ellendt, K; Kettl-Grömminger, M; Steiner, G |title=Migration of nitrosamines from rubber products—are balloons and condoms harmful to the human health? |journal=Mol Nutr Food Res |volume=49 |issue=3 |pages=235–8 |year=2005 |pmid=15672455 | doi = 10.1002/mnfr.200400050}}</ref> આ સિવાય એક વખનો ઉપયોગ કરી ફેંકી દેવાતા કોન્ડોમના મોટા પ્રમાણમાં વપરાશથી પર્યાવરણ સામે જોખમ ઊભું થયું છે. જોઆ કોન્ડોમને સંપૂર્ણ રીતે બાળીને કે અન્ય રીતે નષ્ટ કરવામાં ન આવે તો કચરા સ્વરૂપે આ વપરાયેલ કોન્ડોમ વન્ય જીવન ના પર્યાવરણ સુધી પહોંચી જવાની શક્યતા રહેલી છે. પોલીયુરીથેનના કોન્ડોમ પ્લાસ્ટીકનો એક પ્રકાર હોવાથી તેનું જૈવિક વિધટન થતું નથી અને લેટેક્સનું અપઘટન થતા ઘણો લાંબો સમય લાગે છે. એવર્ટ નામની સંસ્થા કોન્ડોમને ફ્લશ કરવાને બદલે કચરાના ડબ્બામાં ફેંકવાની સલાહ આપે છે. કોન્ડોમને ફ્લશ કરતાં તે પાઈપ આદિમાં ભરાઈને વહેણ રોકી દે છે. <ref name="AliceDisposal">{{cite web |title=Environmentally-friendly condom disposal |publisher=[[Go Ask Alice!]] |date=December 20, 2002 |url=http://www.goaskalice.columbia.edu/2311.html |access-date=2007-10-28 |archive-date=2007-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020050953/http://www.goaskalice.columbia.edu/2311.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.avert.org/condom.htm |title=Using Condoms, Condom Types & Condom Sizes |publisher=AVERT |access-date=2009-03-26}}</ref> પ્લાસ્ટીક કે ફોઈલ્ના કાગળો કે જેમાં કોન્ડૉમને વેચવામાં આવે છે તે પણ જૈવિક વિઘટન શીલ નથી હોતાં. જોકે કોન્ડોમ દ્વારા થતાં ફાયદાઓની સરખમણીમાં તેમના દ્વારા રોકાતી જમીન ભરણીની જગ્યા ખૂબ નજીવી હોઈ તેને અવગણી શકાય છે. <ref name="AliceDisposal" /> કોન્ડોમ કે તેના પડીકાને જાહેર બગીચા આદિ સ્થળોએ ફેંકી દેતા કચરાની સમસ્યા આજે દરેક સ્થળે પ્રવર્તમાન છે. <ref name="power">{{cite web |last=Power |first=Robert |title=The black plastic bag of qualitative research | work = BMJ.com |url=http://www.bmj.com/cgi/eletters/318/7175/48#1918 |access-date=2007-12-02}}</ref> જૈવિક વિઘટનશીલ લેટેક્સના કોન્ડોમને જો અયોગ્ય રીતે નિષ્કાસીત કરવામાં આવે આવે તો તે પર્યાવરણને નુકશાન પહોંચાડી શકે છે.<ref name="AliceDisposal" />. સમુદ્રી સંવર્ધન અનુસાર, કોન્ડોમ, અન્ય પ્રકારના કચરાઓની સાથે મળી તે કોરલ રીફ (વાદળી)ને ઢાંકી દે છે અને અને દરિયાઈ ઘાસ અને સમુદ્ર પટના અન્ય સજીવોને અન્યને ગૂંગળાવી દે છે. પ્રાણીઓ આને પોતનો આહાર સમજીને આરોગી જવાનો ભય યુનાયટેડ સ્ટેટ્સની પર્યાવરણ સંસ્થાએ વ્યક્ત કર્યો છે. <ref>{{cite journal |last1=Hightower |first1=Eve |last2=Hall |first2=Phoebe |title=Clean sex, wasteful computers and dangerous mascara – Ask E |journal=E – the environmental magazine |date=March–April 2003 |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1594/is_2_14/ai_98469962 |access-date=2007-10-28 |archive-date=2007-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227050429/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1594/is_2_14/ai_98469962 |url-status=dead }}</ref> ===સ્વાસ્થ્ય સંબંધી તકલીફો=== પેટેર્નલ ટોલેરન્સ પ્રણાલીમાં હસ્તક્ષેપ કરી કોન્ડોમ ગર્ભાધાનમાં પ્રી-ઈક્લેમ્પ્સીઆ અને ગર્ભપાત જેવી તકલીફો સર્જી શકે છે. <ref name="NewScientist"/> લેટેક્સ પ્રત્યે એલર્જી ધરાવતા લોકોમાં કોન્ડોમ ત્વચા સંબંધી તકલીફો ઉત્પન્ન કરી શકે છે. લેટેક્સ પ્રત્યે અત્યંત સંવેદન શીલ લોકોમાં કોન્ડોમ જીવન માટૅ જોખમી પણ હોઈ શકે છે. લેટેક્સ કોન્ડોમનો વારંવાર થતો ઉપયોગ પણ અમુક માણસોને તેના પ્રત્યે સંવેદન શીલ બનાવે છે. == કોન્ડોમ વપરાશ સામેના સાંસ્કૃતિક અવરોધ == ૧૯૬૦માં જ્યારે સૌ પ્રથમ વખત ગર્ભનિરોધમાટે મોં વાટે લેવાતી ગોળીઓ બજારમાં આવી ત્યારથે પશ્ચિમ વિશ્વમાં કોન્ડોમના વપરાશમાં ગટાડો થયો છે. <ref name="collier"/>{{Rp|267-9,272-5}} જાપનમાં ૧૯૯૯ સુધી મોંવાટે લેવાતા ગર્ભ નીરોધકોને મંજૂરી મળી નહતી. ત્યાર બાદ પણ અન્ય ઔદ્યોગિક રાષ્ટ્રોની સરખામણીએ અહીં તેની ઉપલબ્ધતા મર્યાદિત હતી.<!-- --><ref name="cbs">{{cite news |author=Hayashi, Aiko |url=http://www.cbsnews.com/stories/2004/08/20/health/main637523.shtml |title=Japanese Women Shun The Pill |publisher=CBS News |date=2004-08-20 |access-date=2006-06-12 |archive-date=2006-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060629074107/http://www.cbsnews.com/stories/2004/08/20/health/main637523.shtml |url-status=dead }}</ref> કદાચ આ જ કારણે જાપનમાં ગર્ભનીરોધ કરીકે કોન્ડોમનો સૌથી વધુ વપરાશ થાય છે. ૨૦૦૮માં , ૮૦% ગર્ભનીરોધ કોન્ડોમ દ્વારા થતો હતો. <ref name="factsheet"/> લિંગભેદ અનુસાર સામાજિક કાર્યો, ગર્ભનીરોધન અને સંભોગ પ્રત્યે આ અભિગમો જુદા જુદા સમાજમાં હોય છે. અમુક સમજમાં અત્યંત ચુસ્તતા તો અમુક સમજમાં અત્યંત સ્વતંત્રતા જોવા મળે છે. અમુક સમાજો કે સંસ્કૃતિઓમાં કોન્ડોમના વપરાશ પ્રત્યે ગેરસમજો પ્રવર્તે છે તેમાં કોન્ડોમને અનૈતિક અને દાનવી સાધન માનવામાં આવે છે અને તેને અસ્વીકાર્ય ગણવામાં આવે છે. આવા કારકો તે સમાજ -સંસ્કૃતિમાં કોન્ડોમના વપરાશના પ્રમાણ પર સીધી અસર અક્રે છે. અવિકસીત અને અલ્પ શિક્ષીત સ્થળોએ ગુપ્ત રોગના ફેલાવા વિષે અને ગર્ભ નીરોધ પ્રવર્તતી ગેરસમજોને કારણે કોન્ડોમના વપરાસહ પર અસર પડે છે. અમુક સમજમાં સામાજીક સ્તરને કારણે અમુક સ્ત્રીઓ દ્વારા તેમના પુરુષ સાથી કોન્ડોમ વાપરે તેવી માંગણી કરવી પણ અયોગ્ય લાગતી હોય છે. દા.ત. યુનાયટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્થાયી થયેલા લેટિન લોકોને કોન્ડોમ વાપરવા સામે સાંસ્કૃતિક બંધનો નડે છે. લેટિન સમાજમાં સ્ત્રીઓના દરજ્જાને કારણે કોન્ડોમ વાપરવાનો વિષય કઢતાં પણ સ્ત્રીઓ ગભરાય છે એમ જર્નલ ઓફ સેક્સ હેલ્થ રિસર્ચમાં જણાવાયું છે. સ્ત્રીઓએ જણાવ્યું હતું કે લેટિન સંસ્કૃતિ પર જનરલ મેચિશ્મોનો પ્રભાવ હોવાથી જ્યારે સ્ત્રીઓ તેમના પુરુષ સાથીઓને કોન્ડોમ વાપરવા જણાવતી ત્યારે પુરુષો ગુસ્સે થતાં કે હિંસક બનતાં. <ref>{{cite journal |last=Gomez |first=Cynthia A |year=1996 |title=Gender, Culture, and Power: Barriers to HIV-Prevention Strategies for Women |journal=The Journal of Sex Research |volume=33 |issue=4 |pages=355–362 |author2=Marín |doi=10.1080/00224499609551853 |jstor=3813287}}</ref> આવો જ પ્રતિભાવ અમેરિકન શ્યાવર્ણી મહિલાઓએ પણ આપ્યો. કોન્ડોમ વાપરવાની સલાહ આપતાં જ તેમના પુરુષ સાથીઓ હિંસા પર ઉતારુ થઈ જતાં. <ref>{{cite journal |last1=Kalichman |first1=SC |last2=Williams |first2=EA |last3=Cherry |first3=C |last4=Belcher |first4=L |last5=Nachimson |first5=D |date=April 1998 |title=Sexual coercion, domestic violence, and negotiating condom use among low-income African American women |journal=Journal of Women's Health |volume=7 |issue=3 |pages=371–378 |url=http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=4306315 |doi=10.1089/jwh.1998.7.371 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> રેન્ડ કોર્પોરેશન અને ઓરેગોન સ્ટેટ યુનિવર્સીટીએ કર્લા એક ટેલિફોન સર્વે માં જણાયું કે અમેરિકાના શ્યામ વર્ણી પુરુષોમાં એઈડ્સ પ્રસારનું ષડયંત્ર અને કોન્ડોમના વપરાશ વચ્ચે સંબંધ હતો. સર્વેક્ષણ કરાયેલા જે નર સમૂહમાં એઈડ્સના કાવતરાની વાત ફેલાઈ હતી તેમનામાં કોન્ડોમ વપરાશનો દર ઘટી ગયો હતો. જો કે સ્ત્રીઓ દ્વારા કોન્ડોમનો વપરાશ ઘટ્યો નહતો.<ref>{{cite web|url=http://sexualhealth.e-healthsource.com/?p=news1&id=523594|title=AIDS Conspiracy Theory Belief Linked to Less Condom Use|last=Dotinga|first=Randy|publisher=SexualHealth.com|access-date=2009-03-26|archive-date=2010-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20100702133205/http://sexualhealth.e-healthsource.com/?p=news1&id=523594|url-status=dead}}</ref> આફ્રીકા ખંડમાં અમુક મુસ્લીમ <ref name="northeast kenya"/> અને ખ્રીસ્તી પાદરીઓ દ્વારા કરાતાં કોન્ડૉમ વિરોધી પ્રચારને કારણે કોન્ડોમ વપરાશ ના પ્રસારમાં અડચણો આવે છે. <ref name="catholicafrica"/> મસાઈ જતિના લોકોમાં વીર્યને પ્રજનનથી પણ વધારે સામાજીક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ મળે છે તેને કારણે કોન્ડોમના વપરાશ દ્વારા વીર્યને વ્યર્થ જવાઅ દેવા પર સામજિક બંધન છે. આ સમાજમં વીર્યને સ્ત્રીઓમાટેનું અમૃત ગણવામાં આવે છે અને તેના દ્વારા સ્ત્રીઓનું સ્વાસ્થ્ય સારું રહે છે એમ માનવામાં આવે છે. મસાઈ સ્ત્રીઓ માને છે કે એક વખત ગર્ભ ધારણ પછી તેમણે વારંવાર સંભોગ કરવો જોઈએ જેથી વધારાનું વીર્ય તેમના બાળકના વિકાસમાં મદદ કરતું રહે. અમુક મસાઈ લોકો એમ પણ માને છે કે વધુ પડતા કોન્ડોમ વાપરવાથેએ [[નપુંસકતા]] આવે છે. <ref>{{cite journal |last=Coast |first=Ernestina |year=2007 |title=Wasting semen: context and condom use among the Maasai |journal=Culture, health, and sexuality |url=http://eprints.lse.ac.uk/2502/1/Wasting_semen-context_and_condom_use_among_the_Maasai(LSERO).pdf |access-date=2009-07-26}}</ref> આફ્રીકાની અમુક સ્ત્રીઓ માને છે કે કોન્ડોમ એ દેહ વિક્રય કરનાર મહિલાઓ માટે હોય છે અને સમાજની સન્નારીઓએ તેમને ન વાપરવા જોઈએ. <ref name="northeast kenya">{{cite web|url=http://www.plusnews.org/Report.aspx?ReportId=74336|title=Muslim opposition to condoms limits distribution|date=Sept. 17, 2007|publisher=PlusNews|access-date=2009-03-26|archive-date=2007-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20071003165407/http://www.plusnews.org/Report.aspx?ReportId=74336|url-status=dead}}</ref> અમુક ધર્મગુરુઓ એવો પણ પ્રચાર કરે છે કે કોન્ડોમને ખાસ એચ. આઈ. વી. લગાડવામાં આવે છે. <ref>{{cite web |url=http://www.huffingtonpost.com/pius-kamau/islam-condoms-and-aids_b_120418.html |title=Islam, Condoms and AIDS |last=Kamau |first=Pius |date=August 24, 2008 |publisher=The Huffington Post |access-date=2009-03-26}}</ref> == પ્રમુખ ઉત્પાદકો == એક વિવેચકે એવું જણાવ્યું છે કે કોન્ડોમ બજારનું કદ જોઈ મગજ ચકરાવો મારી જાય છે. ઘંણાં બધા નાના ઉત્પાદકો, બિનધંધાદારી સંગઠનો અને સરકાર દ્વારા ચાલનરાઅ ઉદ્યમો સમગ્ર વિશ્વમાં ફ્લાયેલા છે. <ref name="collier"/>{{Rp|322,328}} કોન્ડોમ બજારમાં અમુક ઘણાં મોટા ખેલાડીઓ છે, તેમાં ધંધાદારી અને ધર્માદા સંગઠનો પણ છે. મોટા ઉત્પાદકોના મૂળ આ ધંધામાં ૧૯મી સદીથી જોડાયેલા છે. ડ્યુરેક્સ * જ્યુલિયસ સ્કીંડ, ઈન્ક. ની સ્થાપના ૧૮૨૨ માં થઈ હતી તેઓ શૈક અને રામ્સેસ બ્રાંડના કોન્ડોમ બનાવતાં.<ref name="collier"/>{{Rp|154-6}} ધ લંડન રબ્બર કંપની એ ૧૯૩૨માં ડ્યુરેક્સ બ્રાંડ હેઠળ કોન્ડોમ નું ઉત્પાદન શરુ કર્યું.<ref name="collier"/>{{Rp|199,201,218}} આ બંને કંપની ઓ હવે એસ.એસ.એલ ઈંટરનેશનલ (સેટન સ્કોલ લિમિટેડ)નો ભાગ છે..<ref name="collier"/>{{Rp|327}} *૧૯મી સદીમાં મેર્લે યંગ્સએ અમેરિકામાં ટ્રોજન બ્રાંડના કોન્ડોમ નો ઉદ્યોગ શરુ કર્યો. <ref name="collier"/>{{Rp|191}} અત્યારે તેઓ ચર્ચ એન્ડ ડ્વાઈટનો ભાગ છે.<ref name="collier"/>{{Rp|323-4}} *૧૮૯૦માં ડનલોપ રબ્બરે કોન્ડોમ બનાવવાના શરુ કર્યાં. ૧૯૦૫માં ડનલોપે તેમનું કોન્ડોમ બનાવવાનું યંત્ર તેમના એરીક એસ્નેલ નામના એક કામદારને વેંચી દીધું. તેમને એસનેલ રબ્બરની સ્થાપના કરી. ૧૯૬૯મામ્ અએસનેલ ફરીથી ડનલોપને વેંચી દેવાઈ. .<ref name="collier"/>{{Rp|327}} ૧૯૮૭માં બ્રિટેશ વ્યવસાયી રીચાર્ડ બેન્સને એસનેલને એચ આઈ વી અને એઈડ્સ વિરોધી ઝુંબેસમાં સહાય કરવાની વાત કરી. એસનેલએ ઓછા નફાથી કે નફા વગર મેટ નામના કોન્ડોમ બનાવવાની હા પાડી જે થી કોન્ડોમ વપરાશનો પ્રસાર થાય. બ્રેન્સને મેટ્સ બ્રાંડ એન્સેલને વેંચી દીધી અને તેની રોયલ્ટી વર્જીન યુનાઈટ નામની સંસ્થાને લખી આપી. <ref name="collier"/>{{Rp|309,311}}<ref> વર્જેન જૂથ દ્વારા શરૂ કરાયેલ સ્વાસ્થ્ય સંગઠનનું નામ ૨૦૦૪માં બદલાયું. </ref> મેટ્સ બ્રાંડ સાથે આજકાલે તેઓ અમેરિકાની બજાર માટે લાઈફષ્તાઈલ નામે કોન્ડોમ બનાવે છે. <ref name="collier"/>{{Rp|333}} * ૧૯૩૪માં જાપાનમાં કોકુસિયા રબ્બર નામે કંપની શરૂ કરવામાં આવી. આજે તે ઓકામોટો રબ્બર મેન્યુફેક્ચરીંગ કંપની તરીકે ઓળખાય છે. <ref name="collier"/>{{Rp|257}} *૧૯૭૦માં તીમ બ્લેક અને ફીલીપ હાર્વીએ પોપ્યુલેશન પ્લાનીંગ એસોસીયેટ્સ નામનું જૂથ શરુ કર્યું આજ કાલે તેને આદમ એન્ડ ઈવ્સ ના નામે ઓળખાય છે. આ સંસ્થાઅ ટપાલ મારફતે કોન્ડોમ પહોંચાડતી અને તેમણૅ પોતાના કોન્ડોમનો અમેરિકી કોલેજના છાત્રોમાં પ્રચાર કર્યો. આ કંપની તેના નફાનો ઉપયોગ પોપ્યુલેશન સર્વિસેસ ઈંટરનેશનલ નામની સંસ્થા ચલાવતા,<ref name="collier"/>{{Rp|286-7,337-9}} ત્યાર બાદ તેમણે એક અન્ય બિનધંધાદારી સંસ્થા ખોલી ડી.કે.ટી. ઈંટરનેશનલ, આ સંસ્થા દર વર્ષે વિકાસશીલ દેશોમાં કરોડો કોન્ડોમ સસ્તા ભાવે વેચે છે .<ref name="collier"/>{{Rp|286-7,337-9}} == સંશોધન == {{see also|Male contraceptive}} લેટેક્સના સ્પ્રે-ઓન કોન્ડોમ પર અમુક તૈલી પદાર્થનો લેપ કરાય છે જેથી તે વાપરવામાં અને ગુપ્ત રોગોના પ્રસારને અટકાવવામાં વધુ અસરકારક રહે. ૨૦૦૯ સુધી આવા કોન્ડોમને બજર સુધી ન પહોંચાડી શકાતાં કેમકે તેના સુકાવવાનો સમય બેકે ત્રણ મિનિટથી વધુ ઘટાડી શકાયો ન હતો.<ref name="time">{{cite news | last = Lefevre | first = Callie | title = Spray-On Condoms: Still a Hard Sell | work = TIME Magazine | date = 2008-08-13 | url = http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1832445,00.html | access-date = 2009-07-26 | archive-date = 2009-05-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090523103504/http://www.time.com/time/business/article/0,8599,1832445,00.html | url-status = dead }}</ref><ref name="spraytv">{{cite web |url=http://www.sf.tv/var/videoplayer.php?videourl=http%3A%2F%2Freal.xobix.ch%2Framgen%2Fsfdrs%2F10vor10%2F2006%2F10vor10_29112006.rm%3Fstart%3D0%3A23%3A35.732%26amp%3Bend%3D0%3A27%3A02.140 |title=Spray-On-Condom |access-date=2006-12-03 |publisher=Schweizer Fernsehen News |date=November 29, 2006 |format=streaming video [Real format] |archive-date=2006-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061206171909/http://www.sf.tv/var/videoplayer.php?videourl=http%3A%2F%2Freal.xobix.ch%2Framgen%2Fsfdrs%2F10vor10%2F2006%2F10vor10_29112006.rm%3Fstart%3D0%3A23%3A35.732%26amp%3Bend%3D0%3A27%3A02.140 |url-status=dead }}</ref><ref name="spray">{{cite web |url=http://www.spraykondom.de/spraycondom/index.php? |title=Spray-On-Condom |access-date=2006-12-03 |publisher=Institut für Kondom-Beratung |year=2006 |archive-date=2006-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061211204724/http://www.spraykondom.de/spraycondom/index.php |url-status=dead }}</ref> ક્યુબેક , કેનેડાના લવાલ વિશ્વ વિદ્યાલયએ એક અદ્રશ્ય કોન્ડોમ શોધ્યા છે, જે એક જેલ સ્વરૂપે હોય છે અને યોનિ કે ગુદામાં ઘૂસાડતા વધુ તાપમાન મળવાથી તે જેલ સુકાઈને કડક થઈ જાય છે. પર્યોગ શાળાન પરીક્ષણોમાં જણાયું છે કેતે અસરકારક રીતે એચ.આઈ.વી. અને માનવ હર્પીસના વિષાણુને સફળતા પૂર્વક રોકી શકે છે. અમુક કલકો પછી આ સુકાયેલો લેપ આપોઆપ પેગળી જાય છે. ૨૦૦૫ સુધી આ કોન્ડોમ પર ચિકિત્સા પ્રયોગો ચાલુ હતાં, પણ હજી સુધી તેના વપરાશને માન્યતા નથી મળી.<!-- --><ref>{{cite web |title=Safety, Tolerance and Acceptability Trial of the Invisible Condom in Healthy Women |work=ClinicalTrials.gov |publisher=U.S. National Institutes of Health |month=August | year=2005 |url=http://www.clinicaltrials.gov/ct/gui/show/NCT00136643?order=6 |access-date=2006-08-14 }}</ref> ૨૦૦૫માં એક ઈલેક્ટ્રોજેનેટિક સંયોજન સાથે પ્રક્રીયા કરાયેલ કોન્ડોમનો પણ વિકાસ થયો. દવા લગાડાયેલા આવા કોન્ડોમ વપરાશ કરનારને તેના સ્તંભનને જાળવી રાખવામાં અને કોન્ડોમને સરકી જતો અટકાવવામાં સહાય કરે છે. જો માન્યતા મળશે તો આવા કોન્ડૉમ ડ્યુરેક્સ બ્રાંડ હેઠળ બહાર પાડવામાં આવશે. ૨૦૦૭ સુધી આ કોન્ડોમ પ્રાયોગિક ધોરણે ચકાસણી હેઠળ હતું.<ref name="collier"/>{{Rp|345}} ૨૦૦૯માં એન્સેલ હેલથ કેરે દ્વારા X2 નામના કોન્ડૉમ બહાર પાડવામાં આવ્યાં આ કોન્ડોમ પર એમિનો એસિડ-૧ આર્જીનાઈન નો લેપ લગાડેલો હતો જેને એક્સાઅઈટ જેલ નામ અપાયું. આ જેલ સ્તંભન શક્તિ મજબૂત બનાવવામાં સહય કરશે એમ મનાય છે. <ref>{{Cite web |url=http://www.lifestyles.com/condoms.php |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2011-12-04 |archive-date=2011-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110109010100/http://www.lifestyles.com/condoms.php |url-status=dead }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist|colwidth=30em}} == પૂરક વાચન == * {{cite book | first=શીર્લી | last=ગ્રીન | year=1972 | title=ધ ક્યુરીયસ હીસ્ટરી ઓફ કોનૃઆસેપ્શન | publisher=સેંટ માર્ટિનસ પ્રેસ | location=ન્યૂ યોર્ક }} == બાહ્ય કડીઓ == {{Wikibooks|Sexual Health|Barrier Birth Control and Spermicide}} {{Commons category|Condoms}} * [http://www.cdc.gov/nchstp/od/condoms.pdf મેલ લેટેક્સ કોન્ડોમ એન્ડ સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમીટેડ ડીસીસ] – યુએસ સેંટર ઓફ ડીસીસ કન્ટ્રોલ. * [http://www.videojug.com/film/how-to-put-on-a-condom-2 કોન્ડોમ કેમ પહેરવું] – વિડિયો જગ દ્વારા [[શ્રેણી:મૈથુન]] [[શ્રેણી:જાતીય શિક્ષણ]] 91wmb8a6t3n90mhltrbifyf83z95q5q 0 50973 903796 856840 2026-08-16T05:21:13Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903796 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Echinochloa colona.jpg |regnum = [[Plantae]] |unranked_divisio = સપુષ્પી |unranked_classis = એકદળી |unranked_ordo = કોમ્મેલિનિડ્સ |ordo = પોએલ્સ |familia = પોએસી |subfamilia = પેનીકોઇડી |genus = ઍચિનોક્લોઆ (''Echinochloa'') |species = કોલોના ('''''E. colona''''') |binomial = ઍચિનોક્લોઆ કોલોના (''Echinochloa colona'') |binomial_authority = લિનિયસ (L.) લિન્ક (Johann Heinrich Friedrich Link) |synonyms = *''Panicum colonum'' L. *''Echinochloa colonum'' <small>(L.) Link</small> (''[[lapsus]]'') *''Echinochloa equitans'' <small>(Hochst ex A. Rich.) Hubb. ex Troup.</small> *''Echinochloa zonalis'' <small>(Guss.) Parl.</small> *''Milium colonum'' <small>(L.) Moench</small> *''Oplismenus clonus'' <small>(L.) Kunth</small> *''Oplismenus muticus'' <small>Philippi</small> *''Oplismenus repens'' <small>J. Presl</small> *''Panicum equitans'' <small>Hochst. ex A. Rich.</small> *''Panicum incertum'' <small>Bosc ex Steud.</small> *''Panicum musei'' <small>Steud.</small> *''Panicum prorepens'' <small>Steud.</small> *''Panicum zonale'' <small>Guss.</small> }} '''સામો''' કે ''' સાંબો''' અથવા '''મોરિયો''' કે '''મોરૈયો''' એક ખડધાન્ય છે જે વાનસ્પતિક દૃષ્ટિએ ઘાસના બીજ છે. એ ઘાસનું વૈજ્ઞાનિક નામ ઍચિનોક્લોઅ કોલોના (''Echinochloa colona'') છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ઉપવાસના દિવસોમાં સામો કે મોરિયાની ખીચડી<ref>{{Cite web |url=http://www.ezcookbook.net/2012/07/moraiyosamo-khichdi-fasting-recipe.html |title=ઇઝીકુકબુક પર વાનગીની રીત |access-date=2013-08-15 |archive-date=2013-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130215022929/http://www.ezcookbook.net/2012/07/moraiyosamo-khichdi-fasting-recipe.html |url-status=dead }}</ref> અને અન્ય વ્યંજનો બનાવીને ખવાય છે. સંસ્કૃતમાં આને શ્યામક/શ્યામાક (श्यामक/श्यामाक) અને પ્રાકૃત ભાષામાં તેને સામય(सामय) કહે છે. હિંદીમાં તેને સાંવાં (साँवाँ) અને મરાઠીમાં આને "વરી ચા તાંદુળ" (वरी चा तांदुळ) કે સાંવા (सांवा) કહેવાય છે. પહેલાના કાળમાં આ જાતિનું વર્ગીકરણ પેનીકમ પ્રજાતિમાં કરાતું હતું. આ ઘાસ ઍચિનોક્લોઆ ફ્રમેન્ટેશિયા એટલે કે સાવા મીલેટનો જંગલી પૂર્વજ મનાય છે.<ref name="Hilu">{{Cite journal |doi = 10.1007/BF00939730 | volume = 189 |issue = 3 |pages = 247–257 | last = Hilu |first = Khidir W. | title = Evidence from RAPD markers in the evolution of ''Echinochloa'' millets (Poaceae) | journal = Plant Systematics and Evolution | access-date = 2010-07-29 | year = 1994 }}</ref> તેનાં પાન લાંબાં અને સાંકડાં થાય છે. ફૂલની ચમરી પાસે પાસે આવેલી, ધોળા રંગની હોય છે. છે. આ ધાન્યને ખોદતાં તેમાંથી નાના કણના ચોખા નીકળે છે. આ ઘાસ ઢોરને વિશેષ ખવરાવે છે. સામાના દાણા માણસો ખાય છે. ઋષિવ્રતમાં તે ફરાળ તરીકે ખવાય છે. ભાદરવા સુદ પાંચમે તે ખાવાનું માહાત્મ્ય છે. આયુર્વેદિક મત પ્રમાને સામો ગુણે શોષક, વાતલ, કફઘ્ન અને પિત્તહર છે.<ref> [http://gujaratilexicon.com/dictionary/GG/%E0%AA%B8%E0%AA%BE%E0%AA%AE%E0%AB%8B*/ ગુજરાતી લેક્સિકોન - સામો]</ref> ==વહેંચણી અને સ્થાન== વગર ખેડ્યે કે વાવ્યે આ ખડધાન્ય ઉગી નીકળતું હોય છે.<ref> [http://gujaratilexicon.com/dictionary/GG/%E0%AA%B8%E0%AA%BE%E0%AA%AE%E0%AB%8B*/ ગુજરાતી લેક્સિકોન - સામો]</ref> આ ઘાસ સમષીતોષ્ણ એશિયા અને આફ્રિકાના ખેતરોમાં અને રસ્તાની બાજુએ ઉગતું જોવા મળે છે. ઉત્તર અમેરિકામાં આનું અનુકૂલન કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{PLANTS|symbol = ECCO2|taxon = Echinochloa colona| access-date = 8 April 2013}}</ref> ==સંદર્ભ== {{Reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== * [http://www.ipm.ucdavis.edu/PMG/WEEDS/junglerice.html ''Echinochloa colona''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305102125/http://www.ipm.ucdavis.edu/PMG/WEEDS/junglerice.html |date=2009-03-05 }} UC Davis IPM. [[શ્રેણી:ખોરાક]] [[શ્રેણી:ધાન્ય]] [[શ્રેણી:અનાજ]] bs4phc3kym6n5o895pqseghulaln2oi 0 84641 903795 903478 2026-08-16T05:00:39Z ~2026-44671-08 88654 Replaced Dead Link With Live Link 903795 wikitext text/x-wiki {{ભાષાંતર}} [[Image:Somanatha view-II.JPG|thumb|પ્રભાસ પાટણનું [[સોમનાથ|સોમનાથ મંદિર]]]] '''પ્રભાસ પાટણ''', '''સોમનાથ પાટણ''' તરીકે પણ ઓળખાય છે, ઐતિહાસિક નામ '''દેવ પાટણ''', એ [[ભારત]]નાં [[ગુજરાત]] રાજ્યના [[ગીર સોમનાથ જિલ્લો|ગીર સોમનાથ જિલ્લામાં]] [[વેરાવળ]]થી ૭ કિ.મી.ના અંતરે આવેલું નગર છે.<ref>{{cite web|title= Prabhas Patan Visa Oswal Jain Sangh|url= http://prabhaspatan.com/about.htm|quote= We, the community of Prabhaspatan Visa Oswal Jain Sangh are the natives of holy place Prabhaspatan popularly known as Somnath Patan. Prabhaspatan is located on the sea shore of Saurashtra about 7&nbsp;km south of Veraval (Vallabhipur) the popular harbor of Saurashtra, Gujarat.|access-date= 2017-08-27|archive-date= 2011-07-15|archive-url= https://web.archive.org/web/20110715111849/http://prabhaspatan.com/about.htm|url-status= dead}}</ref> ભગવાન [[શિવ]]ના ૧૨ પવિત્ર [[જ્યોતિર્લિંગ]]માનું એક જ્યોતિર્લિગ [[સોમનાથ]] (સોમનાથ મંદિર) અહીં આવેલું છે. ==મહત્વનાં સ્થળો== '''જૂનાગઢ દરવાજો<ref>{{Cite web |url=http://www.letsseeindia.com/tourist-places/Junagadh-gate-place/205 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170208014148/http://www.letsseeindia.com/tourist-places/Junagadh-gate-place/205 |url-status=dead }}</ref>''' - એ સોમનાથમાં પ્રવેશનું મુખ્ય દ્વાર છે. વેરાવળ તરફથી આવતા પ્રવાસીઓનો પ્રભાસ પાટણમાં પ્રવેશ આ દરવાજેથી થાય છે. કેટલીક સદીઓ પુરાણી પ્રાચીન બાંધણી અને ઐતિહાસિક મહત્વ ધરાવતો આ દરવાજો ત્રણ દરવાજા ધરાવે છે. આ દરવાજાની દિવાલો પર ઘણી બધી જગ્યાએ જટિલ કોતરણીઓ જોવા મળે છે. વિદેશી આક્રમણકાર મહમદ ગઝનીએ આ દરવાજો તોડી અને શહેરમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. '''દૈત્યસુદન કે દૈત્યુસુદન મંદિર<ref>{{Cite web |url=http://www.gujarattourism.com/destination/details/10/266 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930041709/http://www.gujarattourism.com/destination/details/10/266 |url-status=dead }}</ref>''' - આ પ્રાચીન મંદિરમાં ઈસાની સાતમી સદીનું ભગવાન [[વિષ્ણુ]]નું ચિત્ર છે. આ મંદિર સોમનાથ મંદિરની નજીક, ઉત્તર બાજુ, ચંદ્રપ્રભા સ્વામી જૈન મંદિરને અડીને આવેલું છે. '''મહાકાળી મંદિર''' - સોમનાથ મંદિરની નજીક આવેલું આ મંદિર ઈ.સ. ૧૭૮૩માં [[ઈંદોર]]નાં મહારાણી અહલ્યાબાઈ હોલકરે બંધાવેલું. મંદિરમાં કાપરડી વિનાયક મંદિર અને હનુમાન મંદિર તથા વલ્લભઘાટ આવેલાં છે. વલ્લભઘાટ પરથી આથમતા સૂર્યનું સુંદર દૃશ્ય જોઈ શકાય છે.<ref>{{Cite web |url=http://www.somnath.org/Home/Somnath-Darshan |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170828025607/http://www.somnath.org/home/somnath-darshan |url-status=dead }}</ref> '''પુરાતત્વીય સંગ્રહાલય [પ્રભાસ પાટણ સંગ્રહાલય]<ref>{{Cite web |url=http://www.sycd.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=4629&lang=English |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2016-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160629154715/http://www.sycd.gujarat.gov.in/showpage.aspx?contentid=4629&lang=English |url-status=dead }}</ref>''' [ખુલવાનો સમય સવારે ૮:૩૦ – ૧૨:૧૫ અને બપોર પછી ૨:૩૦ - ૬] - Down the lane to the north of the temple is a museum with important archaeological remains from the former Somnath Temple. Though lacking in proper documentation or guidebooks, the time spent here is worth the journey, with the remains of the ancient shrine reconstructed by the Chalukyan Maharaja Shri Mularaja Deva Solanki of Anhilvada Patan. To some, the museum is even more interesting than the modern temple, for it preserves stone sculptures, inscriptions and pottery from several periods. '''બાલાજી મંદિર''' – સોમનાથ મંદિર તરફ જતા રસ્તાનાં મુખ્ય ચોકમાં, સોમનાથ મંદિરની નજીક, આ દ્રવિડિયન શૈલીનું મંદિર આવેલું છે. '''બ્રહ્મ કુંડ અને સરસ્વતી દેવી મંદિર''' – સોમનાથના સમુદ્ર કિનારે આ સ્થળો આવેલાં છે. '''સોમનાથ સમુદ્ર કિનારો<ref>{{Cite web |url=http://www.gujarat-tourism.net/Gujarat_Beaches.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2016-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117025127/http://gujarat-tourism.net/Gujarat_Beaches.htm |url-status=dead }}</ref>''' – is a nice one, located close to Somnath Mahadev temple. Beach offers an escape into the roaring silence of nature, yet swimming here is not recommended. One can enjoy little snacks here, and explore beach side on a camel ride. '''હરીહર વન''' – આ સુંદર બાગ ત્રિવેણી સંગમસ્થાને આવેલો છે. '''રુદ્રાલય મહાદેવ કે રુદ્રેશ્વર મંદિર<ref>{{Cite web |url=http://www.somnath.org/ |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2020-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200507185302/https://somnath.org/ |url-status=dead }}</ref>''' – ઈસાની ૧૧મી કે ૧૩મી સદીમાં બંધાયેલું આ મંદિર ત્રિવેણી ઘાટ તરફ જતાં રસ્તાની ડાબી બાજુ આવેલું છે. '''પરશુરામ મંદિર<ref>{{Cite web |url=http://www.somnath.org/home/other-temples |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831232705/http://www.somnath.org/Home/Other-Temples |url-status=dead }}</ref>''' – located to the right of the road to triveni sangam, opposite to Rudralay temple, is popular among devotees. Lord Parshuram, the son of Goddess Renuka and a pious sage Jamadagni is believed to be the sixth incarnation of Lord Vishnu and one of the seven immortals (chiranjiv) as stated in Hindu mythology. This locale is believed to be the very place where Lord Parshuram had performed a severe penance in the honor of Lord Somnath in order to get rid of the sin committing Kshatriya Vadh. The Parshuram Temple of Triveni Tirtha happens to be one of the rare temples dedicated to Lord Parshuram. This baroque temple adjoined by two ancient bathing water tanks (holy kunds) is a much sought after religious destination where devotees spend time in prayers and meditation. The temple edifice is divided into three sub structures; sabha mandap, central mandap and a garbhagriha. The garbhagriha of this shrine houses the idol of Lord Parshuram sided by two idols of Kala and Kama. The temple complex also comprises the sub shrines dedicated to Lord Hanuman and Lord Ganesha. Additionally, a smaller shrine consecrating the Goddess Renuka is also positioned behind the main temple. Endowed with its religious and mythological significance as well as its charismatic scenic background, this temple is much frequented by the devotees and the tourists all round the year. '''સ્મશાન ઘાટ''' – પરશુરામજી મંદિરની બાજુમાં સ્થિત છે. '''કાલી મંદિર''' – ત્રિવેણી ઘાટના પશ્ચિમ છેડે, પરશુરામજી મંદિરની પાછળ, ત્રિવેણી બંધ-પાળા તરફ જતા રસ્તા પર, આ મંદિર આવેલું છે. '''ત્રિવેણી સંગમ સ્નાન ઘાટ; [[હીરણ નદી]]''' of Somnath established at the confluence of the three holy rivers Saraswati, Kapila and Hiran is a sacrosanct locale highly revered by Hindus as the Moksha Teerth. This is the place where the three blessed rivers flow into the Arabian Sea. As the sea is the ultimate destination of a river, obtaining Moksha is the ultimate goal of the human life. The three rivers Saraswati, Kapila and Hiran stand for the three stages of the life; birth, life and death. Triveni Sangam Snanghat is the sacred site for taking a divine and sin cleansing dip in the Triveni Sangam. Apart from that, this Snanghat is also acclaimed as the place where ‘Pitru - tarpana’ can be offered to your departed ancestors. Triveni Ghat has a significant place in Hindu Mythology and Puranas. It is believed that Lord Krishna walked to this holy spot after he was struck by an arrow shot by Jara, a hunter in Bhalka tirth. This is a highly revered place in Somnath. This location is a very peaceful and amazing, yet underrated - Many famous temples are located on the banks of Triveni Ghat. '''દેહોત્સર્ગ કે શ્રી કૃષ્ણ નિજધામ પ્રસ્થાન તિર્થ''' - Krishna, reclining under a pipal tree was shot in the foot by a Bhil huntsman named Jara who had mistaken him for a deer. Limping a long way eastward, Shri Krishna reached the bank of the river Hiranya just above the triveni sangam, and breathed his last in a small cave. His body was taken to the triveni sangam and cremated there. The site where he was shot is known as Bhalka Tirtha, and the site of his cremation, near a temple to Maha Kali, is called Dehotsarg. The term ‘Dehotsarg’ means ‘leaving the body’. Lord Krishna took his journey to Nija Dham [permanent abode] from Dehotsarg Teerth leaving behind his mortal body, hence is also called as Golak Dham Teerth or Shri Krishna Nija Dham Tirth. Ahir community women of this area wear black even to this day symbolizing mourning at his death . Dehotsarg is located on the bank of river Hiran which is about 1½ km from Somnath Temple. Krishna's footprint in marble is made at this place and named as "Golok Dham". The place is in an open area and very peaceful. The tranquil water of river Hiran and trees make the place very lovely. '''બલરામજીની ગુફા''' (બલદેવ ગુફા કે દાઉજીની ગુફા) - Balarama the elder brother of Lord Sri Krishna was all through accompanying Sri Krishna in His final journey. After witnessing the Niryana of Lord Sri Krishna, Balarama (Aadisesha Avathara) cast off his human form and left for his abode from a nearby place in his original serpent form. This place is marked by an ancient holy cave known as Dauji - ni - Gufa where you can find the mark of Aadisesha depicted on the cave wall from where he said to have departed. This place is adjacent to the place of Sri Krishna’s Niryana. '''કામનાથ મહાદેવ મંદિર અને શારદા પીઠ<ref>{{Cite web |url=http://www.visitsomnath.com/Somnath-sightseeing/panch-pandav-gufa |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2016-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418180353/http://www.visitsomnath.com/Somnath-sightseeing/panch-pandav-gufa |url-status=dead }}</ref>''' – Built about 200 years ago by a Mayurdhwaj King, Kamnath Mahadev is a renowned temple located in Somnath, opposite to triveni sangam, close to suraj mandir. This is a large temple complex with a holy pond known as Dudhiyu Talav, water well known as Gangvo Kuvo and a bathing pool named as Mahadev no Kund. It is believed that Mayurdhwaj King recovered from leprosy after taking bath in this place, and devotees to this day take dip in this water for its healing powers. There is a saying in Gujarat, "He who does not bath at the Kund is as good as dead or is a living dead". A huge temple of the main deity, Kamnath, occupies the center surrounded by many small structures. It is believed that ages ago Shiva had reduced Kama to ashes by unleashing the fury of his third eye, hence the name Kamanath. In the interiors, there is a long, narrow cave where Adi Shankaracharya meditated for years. A spectacular presentation of all the twelve jyotirlings of Shiva is shown at the opening of this cave. '''સુરજ મંદિર<ref>{{Cite web |url=http://www.visitsomnath.com/Somnath-sightseeing/panch-pandav-gufa |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2016-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418180353/http://www.visitsomnath.com/Somnath-sightseeing/panch-pandav-gufa |url-status=dead }}</ref>''' - also popularly known as Sun Temple, in Somnath is also an ancient temple dating back to the origin of Somnath temple. This temple is situated at the north of the Triveni Ghat. The temple architecture is amazing with many images of elephants, lions and other birds and animals. There is also a step well in the temple premises. This temple too was attacked many a times by Muslim foreign invaders. '''પાંચ પાંડવ ગુફા<ref>{{Cite web |url=http://www.visitsomnath.com/Somnath-sightseeing/panch-pandav-gufa |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2016-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418180353/http://www.visitsomnath.com/Somnath-sightseeing/panch-pandav-gufa |url-status=dead }}</ref>''' (હિંગળાજ માતા ગુફા) - established near Lalghati in Somnath, close to Suraj Mandir is a cave temple that was expanded to present form in 1949 by the late Baba Narayandas. The pandav brothers, during their exile, are believed to have done penance in the caves in order to impress lord Shiva. Pandav brothers also worshiped Hinglaj Mataji along with lord Shiva here. Old temple might have been built around 15th century. Positioned at an elevated locus on a small hillock and offering the panoramic prospects of the adjoining Somnath town and the Sea, this temple is dedicated to the five Pandava brothers [narrow steps lead to the cave and temple]. Apart from the idols of Pandavas, this temple also enshrines the idols of Lord Shiva, Goddess Durga, Lord Rama, Devi Sita, Laxman and Hanuman. Set up amidst the picturesque milieu and the calm and cool spiritual ambiance, the Panch Pandava Gufa temple also accommodates a Sanskrit college in its premises. Cave here is also referred as Aravalem caves; another namesake cave located in Goa is very popular] '''ગીતા મંદિર<ref>{{Cite web |url=http://www.somnath.org/home/other-temples |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831232705/http://www.somnath.org/Home/Other-Temples |url-status=dead }}</ref>''' - also known as Birla Mandir, placed at the confluence of three holy rivers known as Triveni Tirtha, is a Krishna temple built by Birla family in 1970. As the legend goes, the Gita Mandir is nested at the very exact spot where Lord Sri Krishna after being shot by a hunter at the Bhalka Teerth had rested for a while before departing for His ‘Neej Dham’ at Dehotsarg. Lord Krishna with his bleeding foot is said to have walked about 4&nbsp;km from Bhalka Teerth to this location. Marvelously built in polished marble stone, the Gita Mandir enshrines the idol of Lord Krishna in its sanctum. This idol of the presiding deity is flanked by two statues of Lord Laxminarayan and Lord SitaRam. The footprint of Lord Shri Krishna is carved here to mark the divine memory of Shri Krishna Neejdham Prasthan Leela. The most remarkable aspect of the Gita Mandir is its eighteen marble pillars that bear the 18 Adhyays of Shrimad Bhagwat Geeta carved on them. The interiors of the temple are decorated with several paintings depicting various life episodes of Lord Krishna. The Gita Mandir is constructed in such a way that any sound made within the temple is echoed. As a result, the Krishna Bhajans and Stotras recited inside the temple echo in the environment and create a spiritual appeal. '''લક્ષ્મી નારાયણ મંદિર<ref>{{Cite web |url=http://www.tourismguideindia.com/somnath.htm |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722035752/http://www.tourismguideindia.com/somnath.htm |url-status=dead }}</ref>''' - located adjacent to the Gita Mandir along river Hiren is dedicated to Lord Vishnu and Goddess Laxmi. Positioned along the pristine Beachside this Mandir is revered for enshrining the divine ‘Shree vigraha’ of Bhagwan Laxminarayan. Supposed to be fashioned after the Laxminarayan Temple of Badrinath, this temple is built in modern Indian style of architecture. This daunting structure erected in glossy marbles and ornamented with beautiful carvings and engravings is distinguished for its commanding architectonics. The carvings on the temple walls depict the episodes chronicled in the Hindu Puranas. Apart from the idol of Lord Laxminarayan, this temple also enshrines several other idols of various Hindu Gods and Goddesses. ''કાશી વિશ્વનાથ મંદિર'' – આ નાનું પણ પ્રાચીન મંદિર લક્ષ્મી નારાયણ મંદિરની બાજુમાં સ્થિત છે. '''શ્રી મહાપ્રભુજી બેઠકજી''' - ગીતા મંદિર પાસે સ્થિત છે. અહીં દેહોત્સર્ગ તિર્થ પર [[વલ્લભાચાર્ય|શ્રી વલ્લભાચાર્ય]]એ સાત દિવસ સુધી [[શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા]] પર પ્રવચન આપેલું, અને આ સ્થાન મહાપ્રભુજીની ૮૪ બેઠકમાંની ૬૫મી બેઠક છે. '''ભીમનાથ મહાદેવ''' – ગીતા મંદિરથી જરાક જ ઉત્તરમાં આવેલાં આ નાના પણ પ્રાચીન મંદિરમાં ભૂતકાળમાં [[મુસ્લિમ]] શાસકો દ્વારા લૂંટફાટ થયેલી. '''જૈન મંદિર''' – જૂના ભીમનાથ મંદિરથી જરાક જ ઉત્તરમાં સ્થિત છે. '''ધોલેશ્વર મહાદેવ મંદિર''' – જૈન મંદિર પરિસરથી વધુ ઉત્તરમાં, નદી કિનારે, આ પ્રાચીન મંદિર આવેલું છે. '''શ્રી વેણેશ્વર મહાદેવ મંદિર<ref>{{Cite web |url=http://www.somnath.org/home/other-temples |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831232705/http://www.somnath.org/Home/Other-Temples |url-status=dead }}</ref>''' – dedicated to Lord Shiv –located in center of town opposite the Somnath Trust Dharamshala Gate, can also be reached Westerly from Dholeshvar mandir on a narrow path. The Rajputa “Vaja” clan was in charge of Somnath during the Muslim desecrations. As the legend goes, when Mahmud of Ghazni invaded Somnath in 1025 AD, the king gave him a tough resistance. As the king was not surrendering, Mahmud of Ghazni hatched a new plan. He found out that the king had a daughter named Veni who used to pay a visit to a this Shiva Temple stationed outside the fort wall of Prabhas Patan every day. Mahmud of Ghazni decided that he would kidnap Veni and then force the king to yield. When the soldiers of Gazani attempted so later, the Shiv ling spontaneously got divided and the princess got buried into it. The Shiv temple here since then is known as “Veneshwar temple”. The prints of the Veni as well as the marks of the Shiva Lingam being split open can still be seen on the Lingam here. This incredible episode of Princess Veni’s deliverance is eulogized in his novel by the prolific Gujarati novelist K M Munshi. '''ગૌરીકુંડ કે બાણગંગા<ref>{{Cite web |url=http://www.pilgrimage-india.com/west-india-pilgrimage/somnath-temple.html |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170913165635/http://www.pilgrimage-india.com/west-india-pilgrimage/somnath-temple.html |url-status=dead }}</ref>''' - As per 68'th Adhyay of Prabhas Khund of Skund Purana, Gaurikund is named after Holy Shree Parvati Mata made Tapasya here. Once Lord Shiva comments on Pravati Maa that she looks Blackish (Kali). Little perturbed by his remark Parvati decides to do tapasya here in Prabhas. After much time the lord Shiva impressed by her tapasya tells her that she is now Gauri (the white one). She was also given a "Vardhan" that the place henceforth will be known as "Gaurishwar" and whoever worships here gets his wishes fulfiled. '''બૌદ્ધ ગુફાઓ<ref>http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Govt-plans-to-preserve-Buddhist-caves/articleshow/7819408.cms</ref>''' આ ખુબ જ પ્રાચીન ગુફાઓ ધોલેશ્વર મંદિરથી ઉત્તર-પશ્ચિમે, ધોરીમાર્ગને અડીને, આવેલી છે. '''માઈ પુરી મસ્જિદ<ref>{{Cite web |url=http://www.gujarattourism.com/destination/details/6/270 |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804104226/http://www.gujarattourism.com/destination/details/6/270 |url-status=dead }}</ref>''' [Hazrat Maai Puri Masjid] - is located one kilometer from the Junagadh Gate which is the main gateway to Somnath from Veraval. It was originally a Hindu temple built for Sun God, and it was converted into a mosque during the period of Mohamed of Ghazni. Mai Puri Masjid is an impressive piece of architecture, covered with blue and white tiles. In its surroundings, there are several tombs that accentuate the fact that this ground belonged to the Muslim community. '''પીર હાજી માંગરોળી શાહ<ref>{{Cite web |url=http://www.accollegemendarda.org/pdf/Executive%20Summary%20of%20MRP%20of%20Dr.D.P.Vala.pdf |title=આર્કાઇવ ક .પિ |access-date=2017-08-27 |archive-date=2017-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329041947/http://www.accollegemendarda.org/pdf/Executive%20Summary%20of%20MRP%20of%20Dr.D.P.Vala.pdf |url-status=dead }}</ref>''' – Tomb of Haji Mangroli Shah is a revered place for Muslims, located close to Hazrat Maai Puri Masjid. His original name was khwaja Abul Hasan baghdadi urf haji piya, and he was a is Great saint from Baghdad who came to India before Huzur Garib Nawaz. '''ખ્વાજા મિયાં ગુલામ મોહમ્મદ મસ્જિદ''' - દૈત્યસુદન મંદિર પાસે આવેલી આ મસ્જિદ સોમનાથનાં મુસ્લિમ લોકોનું વધુ એક પવિત્ર ધર્મસ્થાન છે. [[Image:Bhalka Tirth-Krishna Deha Visargana.jpg|thumb|૧૯૫૭માં, [[સી. રાજગોપાલાચારી]] (ભારતના પૂર્વ ગવર્નર જનરલ) ભાલકા તિર્થ ખાતે વૃક્ષારોપણ કરતા]] ===રેલ્વે સ્ટેશન=== સોમનાથ રેલ્વે સ્ટેશન તેની મંદિર આકારની બાંધણીને કારણે પ્રવાસીઓનું આકર્ષણ કેન્દ્ર બનેલું છે. ==સંદર્ભો== {{reflist}} ==બાહ્ય કડીઓ== *https://www.somnathyatra.com/prabhas-patan-guide/{{Dead link|date=August 16 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *http://tourism-of-india.com/somnath.html *http://www.gujaratplus.com/web/gujarat/info/pilgrim/pilgrim2.html [[શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો]] [[શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ]] [[શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો]] [[શ્રેણી:ગીર સોમનાથ જિલ્લો]] a40n5vfqxyucr5bba5v3ic5j8zv5r2u 0 94607 903783 903697 2026-08-15T23:39:56Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903783 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam |name = ઇડ્ડક્કિ બંધ |image = Idukki009.jpg |image_caption = ઇડ્ડક્કિ બંધ |location_map = India3#India Kerala#India Tamil Nadu |coordinates = {{coord|9|50|34|N|76|58|34|E|type:landmark|display=inline}} |location = [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો]], કેરળ, ભારત |purpose = જળવિદ્યુત |status = O |construction_began = ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ |opening = ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩ |owner = કેરળ રાજ્ય વિદ્યુત બોર્ડ |dam_type = કોંક્રીટ, બેવડો વળાંક, પાતળી કમાન |dam_crosses = પેરિયાર નદી |dam_height = {{Convert|168.91|m|ft|0|abbr=on}} |dam_length = {{Convert|365.85|m|ft|0|abbr=on}} |dam_volume = {{convert|450000|m3|abbr=on}} |res_capacity_total = {{Convert|1996|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_active = {{Convert|1459|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_capacity_inactive = {{Convert|536|e6m3|acre.ft|0|abbr=on}} |res_catchment = {{Convert|649.3|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_surface = {{Convert|60|km2|mi2|0|abbr=on}} |res_elevation = {{Convert|732.62|m|ft|0|abbr=on}} |plant_commission = ૧૯૭૫ |plant_turbines = 6 x 130 મેગાવોટ પેલેટોન પ્રકાર |plant_capacity = ૭૮૦ મેગાવોટ }} [[ચિત્ર:Idukki_Dam_Reservoir.jpg|thumb|ઇડ્ડક્કિ બંધ જળાશય]] '''ઇડ્ડક્કિ બંધ''' એ ભારતના [[કેરળ]] રાજ્યના [[ઇડ્ડક્કિ જિલ્લો|ઇડુક્કી જિલ્લા]]માં પેરિયાર નદી પર નિર્માણ કરવામાં આવેલો એક બેવડા વળાંક ધરાવતી કમાનો વાળો બંધ છે. આ ડેમ સ્થાનિક રીતે 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' તરીકે ઓળખાતી બે ગ્રેનાઈટ ટેકરીઓની વચ્ચે આવેલી સાંકડી ઘાટી પર બનાવવામાં આવ્યો છે. આ ડેમનું નિર્માણ કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડ (KSEB) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને તેની માલિકી પણ તેમની પાસે છે. અને તેના વડે ૭૮૦ મેગાવોટ જળવિદ્યુત પેદા થાય છે, જેની શરૂઆત ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫માં થઇ હતી.<ref name="idukki">{{Cite web|url=http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|title=Idukki District Hydroelectric projects|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭|archive-date=2015-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819084557/http://idukki.nic.in/dam-hist.htm|url-status=dead}}</ref> આ બંધ કોંક્રિટનો અને બેવડો વળાંક ધરાવતો પાતળો કમાન બંધ છે.<ref>{{Cite web|url=http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html|title=Salient Features - Dam|access-date=૧૨ માર્ચ ૨૦૦૭}}</ref> આ ડેમનું નિર્માણ ચેરુથોની અને કુલમાવુ ખાતે આવેલા અન્ય બે ડેમની સાથે કરવામાં આવ્યું હતું. આ ત્રણેય મુખ્ય ડેમ અને બે સેડલ ડેમ — કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જંકશન નજીક) અને કુલમાવુ સેડલ ડેમ (જમણો કાંઠો) — ભેગા મળીને૬૦ ચોરસ કિલોમીટર (૨૩ ચોરસ માઈલ)ના ક્ષેત્રફળ ધરાવતું એક વિશાળ કૃત્રિમ સરોવર (જળાશય) બનાવે છે. અહીં સંગ્રહિત કરવામાં આવેલા પાણીનો ઉપયોગ નજીકમાં આવેલી ખડકાળ ગુફાઓની અંદર સ્થિત મૂલામટ્ટમ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરવામાં આવે છે.<ref name="idukki_gov_in">{{cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |publisher=Idukki District Administration |access-date=2026-08-14 |archive-date=2025-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250909225146/https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |url-status=dead }}</ref> ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીની ક્ષમતા અને આવક વધારવા માટે પાછળથી નરકક્કાનમ, અઝુથા, વઝીક્કડવુ, વડક્કેપુઝા અને કુટ્ટિયાર ડાયવર્ઝન યોજનાઓ ઉમેરવામાં આવી હતી. == ઇતિહાસ == === પ્રારંભિક સર્વેક્ષણ === વીજ ઉત્પાદન માટે ડેમ બનાવવાનો વિચાર સૌથી પહેલાં ૧૯૧૯માં ઇટાલિયન એન્જિનિયર જેકબ દ્વારા ત્રાવણકોર સરકારને સુપ્રત કરાયેલા એક અહેવાલમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ સરકારે તેનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. ઇતિહાસ અનુસાર, ૧૯૨૨માં 'ઉરાલી' આદિવાસી સમુદાયના વડા શ્રી ચેમ્બન કરુવેલ્લાયન કોલુમ્બન વર્તમાન આર્ચ ડેમ નજીકના જંગલોમાં શિકાર કરવા આવેલા મલંકરા એસ્ટેટના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ ડબલ્યુ. જે. જોન અને તેમના મિત્ર એ. સી. થૉમસ એડત્તુને રસ્તો બતાવ્યો હતો. અહીં 'કુરાવન' અને 'કુરાથી' ટેકરીઓની પૌરાણિક કથા સાંભળ્યા બાદ અને બે પર્વતો વચ્ચે પાણીના મનોહર પ્રવાહને જોઈને, એ. સી. થૉમસ ખૂબ પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમણે આ સ્થળને આર્ચ ડેમ નિર્માણ માટે અત્યંત યોગ્ય ગણાવ્યું હતું.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/man-who-changed-the-course-of-a-river/article6721679.ece|title=Man who changed the course of a river|newspaper=The Hindu|date=24 December 2014|last1=Raman|first1=Giji K.}}</ref> ૧૯૩૨માં, ડબલ્યુ. જે. જોને વીજળી ઉત્પાદન માટે ઇડુક્કી ખાતે ડેમ બનાવવાની શક્યતા અંગે ત્રાવણકોર સરકારને એક અહેવાલ સોંપ્યો હતો.<ref>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://www.keralatourism.org/munnar/idukki-dam.php |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ૧૯૩૫માં, વિધાનસભાના સભ્ય શ્રી કે. એ. નારાયણ પિલ્લાઈ ઇડુક્કી પ્રોજેક્ટને ત્રાવણકોર સરકારના ધ્યાન પર લાવ્યા હતા. ૧૯૩૭માં, ઇટાલિયન એન્જિનિયરો એન્જેલો ઓમેડાયો અને ક્લાંથેયો માસેલે આ ક્ષેત્રમાં એક અભ્યાસ હાથ ધર્યો હતો, પરંતુ તે સમયે વાત આગળ વધી શકી નહોતી. ૧૯૪૭માં, ત્રાવણકોર સરકારના તત્કાલીન મુખ્ય વિદ્યુત ઇજનેર શ્રી પી. જોસેફ જોન દ્વારા એક પ્રાથમિક તપાસ અહેવાલ તૈયાર કરીને સરકારને સુપરત કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૫૬માં રાજ્ય સરકારની વિનંતી પર કેન્દ્રીય જળ આયોગ દ્વારા વિસ્તૃત તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ યોજનાનો પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ ૧૯૬૧માં તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો અને આયોજન પંચ દ્વારા ૧૯૬૩માં આ યોજનાના અમલીકરણ માટે મંજૂરી આપી હતી. ૧૯૬૪માં, અધિક્ષક ઇજનેર શ્રી ઈ. યુ. ફિલિપોઝના નેતૃત્વ હેઠળ પ્રોજેક્ટના પ્રારંભિક કાર્યોની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. <gallery> File:WillowsPhilipose.jpg|કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના અધિક્ષક ઇજનેર ઇ.યુ. ફિલિપોઝ, પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટ કાર્યના હવાલામાં, મુલાકાતી કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ શ્રી અને શ્રીમતી ફ્રેડ વિલોઝ સાથે. File:KolumbanIdukkiDamSite.jpg|આદિવાસી વડા, ચેમ્બન વેલ્લાયન કોલુમ્બન, જેમણે કેનેડિયન સરકારના મહાનુભાવ ફ્રેડ વિલોઝ સાથે ઇડુક્કી કમાન બંધ સ્થળ તરફ ધ્યાન દોર્યું. File:IdukkiDamSite.jpg|બાંધકામ પહેલાં ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ સાઇટ </gallery> === બાંધકામ === આ બંધનું બાંધકામ ૩૦ એપ્રિલ ૧૯૬૯ ના રોજ શરૂ થયું હતું. આ પ્રોજેક્ટનું નેતૃત્વ ઇડુક્કી હાઇડલ પ્રોજેક્ટના કો-ઓર્ડિનેટર અને જિલ્લા કલેક્ટર તરીકે નિયુક્ત થયેલા ડૉ. ડી. બાબુ પોલ IAS દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું, જેમને કેરળ રાજ્ય વીજળી બોર્ડના નિવૃત્ત ચીફ એન્જિનિયરો શ્રી સી.વી. મેથ્યુઝ અને શ્રી એમ. રામચંદ્રન જેવા અનેક અગ્રણી એન્જિનિયરોનો સાથ મળ્યો હતો. કેનેડા સરકારે લાંબા ગાળાની લોન અને ગ્રાન્ટ આપીને આ પ્રોજેક્ટમાં આર્થિક મદદ કરી હતી. કેનેડિયન સહાય હેઠળ એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રે જાણીતી એસએનસી-લાવાલિન કંપનીના કન્સલ્ટિંગ એન્જિનિયરો પ્રોજેક્ટના એન્જિનિયરોને સલાહ અને મદદ આપી રહ્યા હતા, જ્યારે વાલચંદ ગ્રુપની હિન્દુસ્તાન કન્સ્ટ્રક્શન કંપનીએ બાંધકામ માટેની બોલી (બીડ) જીતી હતી.<ref>{{cite web |title=Dams and Barrages |url=https://hccindia.com/products/dams-and-barrages |website=hccindia.com |publisher=Hindustan Construction Company}}</ref> ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૩માં ઇડુક્કી જળાશયમાં પાણીનો સંગ્રહ કરવાનું શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ ૪ ઓક્ટોબર ૧૯૭૫ના રોજ પ્રથમ મશીનના ટ્રાયલ રનનું ઉદ્‌ઘાટન કરવામાં આવ્યું, અને ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૬ ના રોજ તત્કાલીન વડાપ્રધાન શ્રીમતી ઇન્દિરા ગાંધી દ્વારા પાવર સ્ટેશનનું વાણિજ્યિક સંચાલન રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/building-idukki-dam-workers-hired-project-recall-struggle-85857|title = The building of Idukki dam: Workers hired for project recall the struggle|date = 2 August 2018}}</ref> === ૨૦૧૮નું પૂર === ૧૯૭૬માં ઇડુક્કી જળાશયના ઉદ્‌ઘાટન પછી, તેની સાથે જોડાયેલા ચેરુથોની ડેમ પર આવેલા ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) માત્ર બે જ વાર ખોલવામાં આવ્યા હતા — ઓક્ટોબર ૧૯૮૧ અને ઓક્ટોબર ૧૯૯૨ માં, અને તે બંને વખતે ઉત્તર-પૂર્વના ચોમાસા દરમિયાન ખોલાયા હતા.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ૨૦૧૮ ના કેરળના પૂર દરમિયાન, નૈઋત્યના ચોમાસામાં થયેલા અભૂતપૂર્વ અને ભારે વરસાદને કારણે જળાશયનું પાણી તેના નિર્ધારિત સમય કરતા ઘણું વહેલું અસાધારણ સ્તરે ભરાઈ ગયું હતું. આના લીધે સત્તાવાળાઓને ઈતિહાસમાં પ્રથમ વખત નૈઋત્યના ચોમાસા દરમિયાન જળાશયમાંથી પાણી છોડવાની ફરજ પડી હતી.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> ૯ ઓગસ્ટ ૨૦૧૮ના રોજ ચેરુથોની ડેમનો પહેલો દરવાજો ખોલવામાં આવ્યો હતો, અને જળસ્તર ૨,૪૦૦ ફીટને વટાવી જતાં લગભગ ૨૬ કલાકની અંદર જ તમામ પાંચેય રેડિયલ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) ખોલી દેવામાં આવ્યા હતા. બંધના ઈતિહાસમાં આ પ્રથમ વાર બન્યું હતું કે જ્યારે તમામ પાંચેય દરવાજા એકસાથે ખોલવામાં આવ્યા હોય.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> ઇડુક્કી જળાશયમાંથી નિયંત્રિત રીતે છોડવામાં આવેલા પાણીના કારણે પેરિયાર નદીમાં પૂરની પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની હતી, જે નદી રેકોર્ડબ્રેક વરસાદને લીધે પહેલાથી જ ઓવરફ્લો થઈ રહી હતી. આના પરિણામે નીચાણવાળા વિસ્તારોમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકોનું સ્થાનાંતરણ કરવું પડ્યું હતું, અને પાણી છોડવાના સમયગાળાને લઈને રાજ્ય સરકારને ટીકાઓનો સામનો પણ કરવો પડ્યો હતો.<ref>{{cite web|url=https://sandrp.in/2018/08/10/idukki-releases-water-when-kerala-is-in-floods-could-this-be-avoided/|title=Idukki Dam releases water when Kerala is in Floods: Could this have been avoided?|work=SANDRP|date=10 August 2018}}</ref> જોકે, ત્યારબાદ કેન્દ્રિય જળ આયોગ (CWC) દ્વારા કરવામાં આવેલા પૃથ્થકરણમાં જાણવા મળ્યું કે પૂર દરમિયાન ઇડુક્કી અને નજીકના ઇડામાલયાર જળાશયોમાંથી છોડવામાં આવેલું પાણી નિયંત્રિત હતું અને તે ડેમની મહત્તમ પાણી છોડવાની ક્ષમતા કરતાં ઘણું ઓછું હતું. કમિશને તારણ કાઢ્યું હતું કે આ ડેમોએ પૂરની સ્થિતિ બગાડવાને બદલે તેને અમુક અંશે રોકવામાં મદદ કરી હતી.<ref>{{cite web|url=https://india.mongabay.com/2018/09/cwc-report-on-kerala-floods-dams-not-to-be-blamed/|title=CWC report on Kerala floods: Dams not to be blamed|work=Mongabay-India|date=18 September 2018}}</ref> જળસ્તર ઘટ્યા બાદ, લગભગ એક મહિના સુધી ખુલ્લા રહ્યા પછી આ ફ્લડગેટ્સ (દરવાજા) બંધ કરવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web|url=https://thefederal.com/states/south/kerala/idukki-dam-how-keralas-prized-asset-sometimes-turns-fiend|title=Idukki dam: How Kerala's prized asset sometimes turns fiend|work=The Federal|date=20 October 2021}}</ref> == વિશેષતાઓ == [[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|thumb|180px|left|નીચાણવાળા વિસ્તારમાંથી દેખાતો ઇડ્ડક્કિ બંધ]] ઇડુક્કી ડેમ ૧૬૮.૯૧ મીટર (૫૫૪.૨ ફીટ) ઊંચો છે, જે કુરાવનમાલા (૮૩૯ મીટર / ૨,૭૫૩ ફીટ) અને કુરાથીમાલા (૯૨૫ મીટર / ૩,૦૩૫ ફીટ) નામના બે પર્વતોની વચ્ચે બાંધવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |title=Idukki Arch Dam |url=https://idukki.nic.in/en/tourist-place/idukki-arch-dam/ |website=Government of Kerala - Idukki District}}</ref> બંધની ટોચ પરની લંબાઈ ૩૬૫.૮૫ મીટર (૧,૨૦૦.૩ ફીટ) છે. તેની પહોળાઈ ઉપરના ભાગે ૭.૬૨ મીટર (૨૫.૦ ફીટ) અને તળિયાના ભાગે ૧૯.૮૧ મીટર (૬૫.૦ ફીટ) છે. તેની કુલ જળ સંગ્રહ ક્ષમતા ૧.૯૯૬ ઘન કિલોમીટર (૭૦.૫૦ TMC ફીટ) છે. બંધના નિર્માણમાં અંદાજે ૪,૬૪,૦૦૦ ઘન મીટર (૧.૬૪ કરોડ ઘન ફીટ) કોંક્રિટનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટ ઇડુક્કી જિલ્લામાં સ્થિત છે અને તેનું ભૂગર્ભ પાવર હાઉસ મૂલામટ્ટમ ખાતે આવેલું છે, જે ડેમથી આશરે ૪૩ કિમી (૨૭ માઈલ) દૂર છે. ઇડુક્કી કમાન બંધમાં એક પણ શટર (દરવાજા) નથી. જળાશયમાં પાણીના સ્તરનું સંચાલન અને નિયંત્રણ નજીકના ચેરુથોની ડેમમાં આવેલા શટરો દ્વારા કરવામાં આવે છે.<ref name=lim>{{cite web |title=Idukki Dam |url=https://dams.kseb.in/?p=108 |website=KSEB.in |publisher=KSEB Limited Dam Safety Organisation}}</ref>{{clear|left}} == ઉપયોગ == <mapframe text="પેરિયાર બેસિનમાં આવેલા બંધ" width="300" height="300" zoom="9" latitude="9.8696" longitude="76.8399" align="right"> [ { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.144167,9.528611, ] }, "properties": { "title": "[[Mullaperiyar Dam]]", "description": "[[File:Mullapperiyardam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "Idukki Dam", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "ff0000" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.966944,9.845278] }, "properties": { "title": "[[Cheruthoni Dam]]", "description": "[[File:Cheruthoni004.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.896111,9.802942] }, "properties": { "title": "[[Kulamavu Dam]]", "description": "[[File:View on Kulamavu Dam Reservoir.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 77.124,10.106] }, "properties": { "title": "[[Mattupetty Dam]]", "description": "[[File:Mattupetty Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.9548034,9.962278] }, "properties": { "title": "[[Lower Periyar Dam]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.9968439,9.9829676] }, "properties": { "title": "[[Kallarkutty Dam]]", "description": "[[File:Kallar kutty005.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.705833,10.221667] }, "properties": { "title": "[[Idamalayar Dam]]", "description": "[[File:Idamalayar Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.1763,10.0218] }, "properties": { "title": "[[Anayirankal Dam]]", "description": "[[File:Anayirankal dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.19,10.14] }, "properties": { "title": "[[Kundala Dam]]", "description": "[[File:Kundala Dam and Lake.JPG|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } }, { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.662222,10.136389] }, "properties": { "title": "[[Bhoothathankettu]]", "description": "[[File:Bhoothathankettu Dam.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "large", "marker-color": "0050d0" } } ] </mapframe> <mapframe text="ઇડ્ડક્કિ બંધ" width=350 height=350 zoom=13 latitude=9.842778 longitude=76.976111 align=right> { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.976111,9.842778 ] }, "properties": { "title": "ઇડ્ડક્કિ બંધ", "description": "[[File:IdukkiDamConcaveSide.jpg|200px]]", "marker-symbol": "dam", "marker-size": "small", "marker-color": "0050d0" } } </mapframe> === વીજ ઉત્પાદન === આ પ્રોજેક્ટ કેરળની સૌથી મોટી નદી પેરિયારમાં પાણીની વિશાળ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરે છે. આ માટે ૨,૦૦૦ મિલિયન ઘન મીટર (૨ અબજ ટન) ની ક્ષમતા ધરાવતું એક વિરાટ જળાશય બનાવવામાં આવ્યું છે. આ રીતે સંગ્રહિત કરાયેલા પાણીને પાવર ટનલ અને બે અંડરગ્રાઉન્ડ પ્રેશર શાફ્ટ ધરાવતી 'વોટર કન્ડક્ટર સિસ્ટમ' દ્વારા મૂલામટ્ટમ ખાતે આવેલા ભૂગર્ભ પાવર હાઉસ તરફ વાળવામાં આવે છે. પાવર હાઉસની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા ૭૮૦ મેગાવોટ છે, જેમાં ૧૩૦ મેગાવોટની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવતા પેલ્ટન-પ્રકારના ટર્બાઇનના ૬ યુનિટ સમાવિષ્ટ છે. ભૂગર્ભ પાવર હાઉસમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરતી વખતે પેરિયાર નદીનું નિયંત્રિત પાણી આશરે ૬૬૯.૨ મીટર (૨,૧૯૬ ફીટ) ની ઊંચાઈ પરથી નીચે પડે છે. અહીં ઉત્પન્ન થતી વીજળી બે સબ-સ્ટેશનોને પૂરી પાડવામાં આવે છે: કલામાસેરી માટે એક ડબલ સર્કિટ લાઇન; તમિલનાડુ માટે એક સિંગલ સર્કિટ લાઇન; પલ્લોમ માટે એક સિંગલ સર્કિટ લાઇન, ભવિષ્ય માટે 3 ફીડર બેઝ.<ref name=lim/> === સિંચાઈ === ટનલ અને ખુલ્લી કેનાલ દ્વારા કૂદાયથુરપુઝા નદી તરફ વહેતા ટેલ-વોટર (વીજ ઉત્પાદન પછી બાકી બચેલા પાણી) ને મુવાત્તુપુઝા વેલીમાં સિંચાઈના હેતુઓ માટે વાળવામાં આવે છે. === પ્રવાસન === અગાઉ સુરક્ષા કારણોસર ઇડ્ડક્કિ બંધમાં સર્વસામાન્ય લોકોના પ્રવેશ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હતો. ત્યારબાદ તેમાં છૂટછાટ આપવામાં આવી અને ઓણમ તેમજ ક્રિસમસના તહેવારો દરમિયાન સામાન્ય જનતા માટે ૧૦ દિવસ માટે ડેમ ખુલ્લો મૂકવામાં આવ્યો. પાછળથી આ સમયગાળો વધારીને એક મહિનાનો કરવામાં આવ્યો હતો. ડેમ વિસ્તારની અંદર કેમેરા અને સેલ ફોન લઈ જવાની સખત મનાઈ છે. પ્રવેશ ફી પુખ્ત વયના લોકો માટે ₹૨૫ અને બાળકો માટે ₹૫ ફી નક્કી કરવામાં આવી છે. પાંચ વ્યક્તિઓ માટે 15 મિનિટની બોટિંગ સેવા માટે ફી ૬૦૦રૂપિયા છે.<ref>{{cite news|title=Filled to its brim, Idukki dam woos tourists|url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/filled-to-its-brim-idukki-dam-woos-tourists/article5147668.ece|access-date=21 September 2013|newspaper=The Hindu}}</ref> ઇડુક્કી ખીણ પ્રદેશ કોટ્ટાયમથી ૧૨૧ કિમી (૭૫ માઈલ) દૂર આવેલો છે. તે સુંદર, ઘનઘોર જંગલોથી ઘેરાયેલી ખીણો અને વાંકાચૂંકા વહેતા ઝરણાઓથી ઘેરાયેલું એક નાનું પહાડી નગર છે. ઇડુક્કી એ કેરળનું એક ખૂબ જ જાણીતું પ્રવાસન કેન્દ્ર છે. ઇડુક્કી વન્યજીવ અભયારણ્ય ઇડુક્કી જિલ્લાના થોડુપુઝા અને ઉદુમ્બનચોલા તાલુકાઓમાં ૭૭ ચોરસ કિમી (૪૮ ચોરસ માઈલ) ના ક્ષેત્રફળમાં ફેલાયેલું છે. આ વિસ્તાર દરિયાઈ સપાટીથી આશરે ૪૫૦–૭૪૮ મીટર (૧,૪૭૬–૨,૪૫૪ ફીટ) ની ઊંચાઈ પર સ્થિત છે. અહીં હાથી, ભારતીય બાઇસન (ગૌર), સાંભર હરણ, જંગલી કૂતરા (કોલસુન), જંગલી બિલાડી, વાઘ, અને જંગલી ભૂંડ જેવા પ્રાણીઓ જોવા મળે છે. નાગ (કોબ્રા), વાઇપર, કરૈત જેવા ઝેરી સાપ ઉપરાંત અનેક પ્રકારના બિન-ઝેરી સાપો પણ અહીં વસે છે. જંગલી મરઘી, મેના, લાફિંગ થ્રશ, બ્લેક બુલબુલ, મોર, લક્કડખોદ, કિંગફિશર અને ગરુડ જેવા વિવિધ પક્ષીઓ જોવા મળે છે.<ref>{{cite web |title=Idukki Wildlife Sanctuary |url=https://www.keralatourism.org/destination/idukki-wildlife-santuary/188 |website=keralatourism.org |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala}}</ref> ચેરુથોની, ઇડુક્કી અને કુલમાવુ — આ ત્રણેય ડેમો દ્વારા બનેલું ઇડુક્કી જળાશય ૩૩ કિમી (૨૧ માઈલ) સુધી વિસ્તરેલું છે. {{wide image|Idukki Reservoir Pano Calvary Mount Kerala Mar22 A7C 01220-23 Pano.jpg|800px|માઉન્ટ કાલવરી પરથી ઇડુક્કી જળાશયનું વિહંગાવલોકન}} == સંદર્ભો == {{reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Idukki Dam|ઇડ્ડક્કિ બંધ}} *[https://www.youtube.com/watch?v=ye1xxCcEktw ઇડુક્કી ડેમ શોર્ટ ફિલ્મ] *{{usurped|[https://web.archive.org/web/20070112200411/http://www.hinduonnet.com/2004/02/07/stories/2004020709440500.htm ઇડુક્કી ડેમ સુરક્ષિત: કડાવુર]}} *[http://expert-eyes.org/deepak/idukki.html ઇડુક્કી હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ] *[http://www.timescontent.com/tss/showcase/preview-buy/129514/Feature/Idukki-Project-Hydro-Electricity-Pr.html જૂના ફોટા] * [https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ ઇડુક્કી આર્ચ ડેમ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250909225146/https://idukki.gov.in/tourist-place/idukki-arch-dam/ |date=2025-09-09 }} * [https://www.myidukki.com/idukki-dam/ ઇડુક્કી ડેમ વિશે રસપ્રદ તથ્યો] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180522041946/https://www.myidukki.com/idukki-dam/ |date=22 May 2018 }} [[શ્રેણી:ભારતના જળબંધો]] [[શ્રેણી:કેરળ]] lb90aema0vs1ptm0d4538ovhe6fstcb 0 111572 903789 837057 2026-08-16T00:42:36Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903789 wikitext text/x-wiki '''કુલી-બેગાર આંદોલન''' ઈ.સ. ૧૯૨૧ માં સંયુક્ત પ્રાંત (આગ્રા અને અવધ)ના કુમાઉં ક્ષેત્રના બાગેશ્વર શહેરમાં સામાન્ય લોકો દ્વારા ચલાવાયેલું અહિંસક આંદોલન હતું. આ આંદોલનનું નેતૃત્વ બદ્રી દત્ત પાંડેએ કર્યું હતું. તમેને આ આંદોલનની સફળતા પછી 'કુમાઉં કેસરી' ના બિરુદથી સન્માનવામાં આવ્યા હતા. આ આંદોલનનો હેતુ અંગ્રેજો ઉપર કુલી-બેગારની પ્રથાને સમાપ્ત કરવા માટે દબાણ લાવવાનો હતો. [[મહાત્મા ગાંધી]]એ આંદોલનની પ્રશંસા કરી તેનું નામ 'રક્તપાતવિહીન ક્રાંતિ' આપ્યું હતું. == પરિચય અને કારણો == 'કુલી બેગાર' એવા એક કાયદાને આપવામાં આવ્યું હતું જેની જોગવાઈ અનુસાર કુમાઉંના પર્વતીય પ્રદેશોના લોકોને ત્યાં મુસાફરી કરનારા બ્રિટીશ અધિકારીઓના સામાન માટે મફત પરિવહન સેવા પ્રદાન કરવાની ફરજ પાડવામાં આવતી હતી.{{Sfn|Coolie Begar and Forest Dissent}} ચોક્કસ સમયગાળા માટે ચોક્કસ સંખ્યામાં કૂલીઝ (ભારવાહક) ઉપલબ્ધ કરાવાની વિવિધ ગામોના મુખીઓની જવાબદારી રહેતી.<ref>Dainik Jagran 13 January 2016</ref> આ કાર્ય માટે, નિયમિત રજિસ્ટર હતું, જેમાં તમામ ગામના લોકોના નામ લખાયેલા હતા અને દરેકને આ કામ એકાંતરે કરવાની ફરજ પડી હતી.<ref>Dainik Jagran 13 January 2016</ref> ગામના મુખીઓ, જમીનદારો અને પટવારીઓની સાઠગાંઠને કારણે લોકોમાં અસંતોષ વધ્યો. ગામના મુખી અને પટવારીએ તેમના અંગત હિતો પાર પાડવા, આ કાયદાનો લાભ લેતા આથી લોકો વચ્ચેનો ભેદભાવ વધ્યો હતો. કેટલીકવાર, લોકોને અત્યંત ઘૃણાસ્પદ કાર્યોઓ કરવા માટે પણ દબાણ કરવામાં આવતું હતું, જેમ કે કચરો ઉપાડવો અથવા બ્રિટિશરો માટે કપડાં ધોવા વગેરે. બ્રિટિશ લોકો દ્વારા શારીરિક અને માનસિક રીતે સ્થાનિક લોકોનું શોષણ કરવામાં આવતું હતું. આખરે, લોકોએ તેનો વિરોધ કરવા એક થવાનું શરૂ કર્યું. == ઇતિહાસ == ચાંદ શાસકોએ તેમના શાસનકાળ દરમિયાન રાજ્યમાં ઘોડાઓને લગતા કરવેરાની શરૂઆત કરી. તે સંભવતઃ કૂલી બેગાર શોષણનું પ્રારંભિક સ્વરૂપ હતું. ગોરખાઓના શાસન હેઠળ આ પ્રથાએ વ્યાપક સ્વરૂપ લીધું હતું. <ref>Pathak 1991</ref> અંગ્રેજોએ શરૂઆતમાં આ પ્રથા બંધ કરી હતી, પરંતુ તેઓએ ધીરે ધીરે આ પ્રણાલીને ફરીથી અમલમાં જ ન આણી, પરંતુ તેબે વધુ શોષક સ્વરૂપે લાવ્યા.<ref>Pathak 1991</ref> પહેલા આ કાયદો સામાન્ય લોકો પર લદાયો નહોતો, પરંતુ તે પગારદાર ખેડુતો પર હતું જેઓ જમીન માલિકો અથવા કલેક્ટર્સ પાસેથી ટેક્સ વસૂલતા હતા. આથી, આ પ્રથા સીધી રીતે જમીન ધરાવનાર ભાડૂતોને અસર કરતો હતો. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ હતી કે આ સમૃદ્ધ જમીનદારો અને ન્યાયાધીશોએ ભૂમિહિન ખેડૂતો, મજૂરો અને સમાજના નબળા વર્ગ પર આ કાયદા થકી ગુલામી લાદી હતી. અને લોકોએ તેનો શરતી મહેનતાણા તરીકે સ્વીકાર કરવો પડતો હતો. આમ, સ્થાનિક લોકોના વિરોધ છતાં આ પ્રથા ચાલુ રહી. == પૃષ્ઠભૂમિ == ઈ.સ. [[૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિ]] દરમિયાન હલ્દવાની, કુમાઉં વિસ્તારનો પ્રવેશદ્વાર હતો. આ પ્રદેશને રોહિલખંડના બળવાખોરો દ્વારા કબજે કરવામાં આવ્યો હતો. અંગ્રેજોએ આ વિદ્રોહને તેની બાલ્યાવસ્થામાં જ કચડી નાખવામાં સફળતા મેળવી હતી પણ તે સમયના દમનનો તણાવ છૂટાછવાયા સમયે જુદા જુદા સ્વરૂપોમાં ભડકતો રહ્યો.<ref>Dainik Jagran 17 May 2013</ref> કુમાંઉના જંગલોમાં અંગ્રેજોના શોષણ અંગે પણ અસંતોષ હતો.{{Sfn|Coolie Begar and Forest Dissent}} ઈ. સ. ૧૯૧૩માં કુલી-બેગારને કુમાઉં વિભાગના તમામ રહેવાસીઓ માટે ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યો હતો. તેનો બધે વિરોધ કરવામાં આવ્યો; બદ્રી દત્ત પાંડેએ [[અલમોડા]]માં આંદોલનનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. અનુસૂયા પ્રસાદ બહુગુણા અને [[ગોવિંદ વલ્લભ પંત]] જેવા અન્ય નેતાઓએ પણ અનુક્રમે ગઢવાલ અને કાશીપુરમાં આ ચળવળમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવી હતી.<ref>Amar Ujala 10 September 2016</ref> ''અલમોરા અખબાર'' નામના વર્તમાન પત્ર દ્વારા બદરી દત્ત પાંડેએ આ દુષ્ટતાનો વિરોધ શરૂ કર્યો. <ref>Amar Ujala 15 August 2016</ref> કુલી બેગાર આંદોલનના સફળ વિરોધ માટે [[મહાત્મા ગાંધી|ગાંધીજી]]ના આશીર્વાદ લેવા માટે ઈ. સ. ૧૯૨૦ના, [[ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ|કોંગ્રેસ]]ના [[નાગપુર]] વાર્ષિક અધિવેશનમાં પં. [[ગોવિંદ વલ્લભ પંત]], બદરી દત્ત પાંડે, [[હરગોવિંદ પંત]], વિક્ટર મોહન જોશી, શ્યામ લાલ શાહ વગેરે સહિતના અનેક નેતાઓ સત્રમાં સામેલ થયા હતા. <ref>Dainik Jagran 17 May 2013</ref> જ્યારે તેઓ પાછા આવ્યા, ત્યારે તેઓએ આ અનિષ્ટ સામે જાગૃતિ લાવવાનું શરૂ કર્યું. == ચળવળ == ૧૪ જાન્યુઆરી ૧૯૨૧, ઉત્તરાયણી મેળાના પ્રસંગે, સરયૂ અને ગોમતી નદીના સંગમ પાસેના મેદાનથી આ ચળવળની શરૂઆત થઈ.<ref>The Times of India 3 January 2015</ref> <ref>Amar Ujala 12 January 2014</ref> <ref>The Tribune 14 January 2014</ref> આ આંદોલન શરૂ થતા પહેલા જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ દ્વારા પં. હરગોવિંદ પંત, લાલા ચિરંજીલાલ અને બદરી દત્ત પાંડે ને નોટિસ આપવામાં આવી હતી, પરંતુ તેનો તેમના પર કોઈ પ્રભાવ પડ્યો નહીં.<ref>Dainik Jagran 13 January 2016</ref> આ આંદોલનમાં ભાગ લેવા માટે, વિવિધ ગામોના લોકો મેળાના મેદાનમાં ઉતર્યા હતા, અને તેને એક વિશાળ પ્રદર્શનમાં ફેરવી દીધો હતો.<ref>Amar Ujala 12 January 2014</ref> લોકો પહેલા બગનાથ મંદિરમાં પ્રાર્થના કરવા ગયા અને ત્યારબાદ લગભગ ૪૦ હજાર લોકો સરયુના મેદાનમાં ધ્વજ સાથે સરઘસ સ્વરૂપે ગયા. તેમના ધ્વજ પર લખેલું હતું "કૂલી બેગાર હટાવો". તે પછી, સરયુ મેદાનમાં એક સભા ભરાઈ હતી. બદરી દત્ત પાંડેએ, સભાને સંબોધન કરતાં, શપથ લેતાં કહ્યું કે, "પવિત્ર સરયુનું જળ લઈ, અને બગનાથ મંદિરની સાક્ષી તરીકે, અમે વચન આપીએ છીએ કે અમે 'કૂલી ઉતાર', 'કૂલી બેગાર' અને 'કૂલી બુર્દાયશ' હવે સહન નહીં કરીએ." તમામ લોકોએ આ શપથ લીધા હતા અને ભારત માતાના જયઘોષમાં નારા લગાવતા સૂત્રોચ્ચાર કર્યા હતા અને મુખીઓએ લાવેલા આ રજિસ્ટરને સંગમમાં વહાવી દીધા હતા.<ref>Dainik Jagran 17 May 2013</ref> [[અલમોડા જિલ્લો|અલમોડા જિલ્લાના]] તત્કાલીન ડેપ્યુટી કમિશનર પણ ટોળામાં ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. તેઓ ભીડ પર ગોળીઓ ચલાવવા માંગતા હતા પણ પોલીસ બંદોબસ્તના અભાવને કારણે તેણે પાછો પગ ભરવા પડ્યા. == પરિણામ == આ આંદોલનની સફળતા બાદ લોકોએ બદરી દત્ત પાંડેને 'કુમાઉં કેસરી' પદવી આપી . લોકોએ માત્ર આંદોલનને ટેકો આપ્યો જ નહીં, પણ કડક રીતે તેનું પાલન કર્યું હતું અને આ પ્રથાનો વિરોધ ચાલુ રાખ્યો હતો. પરિણામ એ આવ્યું કે સરકારને વિધાન સભામાં ખરડો આ લાવીને પરંપરાને ખતમ કરવાની ફરજ પડી હતી. <ref>Amar Ujala 12 January 2014</ref> <ref>Amar Ujala 15 August 2016</ref> [[મહાત્મા ગાંધી]] આ આંદોલનથી ખૂબ પ્રભાવિત થયા હતા અને તેમણે ૧૯૨૯ માં બાગેશ્વર અને કૌસાનીની મુલાકાત લીધી હતી. <ref>The Times of India 3 January 2015</ref> <ref>Dainik Jagran 13 January 2016</ref> તેમણે ચાણુંડામાં ગાંધી આશ્રમની સ્થાપના પણ કરી. આ પછી, ગાંધીજીએ યંગ ઇન્ડિયામાં આ ચળવળ વિશે લખ્યું હતું કે "તેની અસર સંપૂર્ણ પડી હતી, તે રક્તપાતવિહીન ક્રાંતિ હતી." <ref>The Times of India 3 January 2015</ref> == નોંધો == {{Reflist|30em}} == સંદર્ભ == * {{Cite journal|last=Pathak|first=Shekhar|date=1 September 1991|title=The begar abolition movements in British Kumaun|journal=The Indian Economic & Social History Review|language=en|volume=28|issue=3|pages=261–279|doi=10.1177/001946469102800302|issn=0019-4646|ref=harv}} * {{Cite web|url=http://www.uou.ac.in/book/uttg/coolie-begar-forest-dissent|title=Coolie Begar and Forest Dissent|website=www.uou.ac.in|publisher=Uttarakhand Open University|language=en|access-date=7 July 2017|ref={{sfnref|Coolie Begar}}|archive-date=21 જુલાઈ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721160259/http://www.uou.ac.in/book/uttg/coolie-begar-forest-dissent|url-status=dead}} * {{Cite news|title=Struggle against 'kuli beggar' was launched on Uttarayani|url=http://www.tribuneindia.com/news/uttarakhand/community/struggle-against-kuli-beggar-was-launched-on-uttarayani/183569.html|access-date=7 July 2017|publisher=The Tribune (Chandigarh)|date=14 January 2014|location=Pithoragarh|archive-date=27 ડિસેમ્બર 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227194441/https://www.tribuneindia.com/Home/Error|url-status=dead}} * {{Cite news|title=Uttarayani fest to bring Kumaon, Garhwal together|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Uttarayani-fest-to-bring-Kumaon-Garhwal-together/articleshow/45744879.cms|access-date=7 July 2017|agency=TNN|publisher=The Times of India|date=3 January 2015|location=Almora}} * {{Cite news|title=काशीपुर में चलाया था स्वराज आंदोलन|url=http://www.amarujala.com/uttarakhand/udham-singh-nagar/swaraj-movement-was-launched-in-kashipur|access-date=7 July 2017|publisher=Amar Ujala|date=10 September 2016|location=Rudrapur, Uttarakhand|language=hi}} * {{Cite news|title=1857 के गदर से आई कुमाऊं में क्रांति की लहर|url=http://www.jagran.com/uttarakhand/almora-10401645.html|access-date=7 July 2017|publisher=Dainik Jagran|date=17 May 2013|location=Almora|language=hi}} * {{Cite news|title=रक्तहीन क्रांति का मूक गवाह है सरयू बगड़|url=http://www.jagran.com/uttarakhand/bageshwar-13438992.html|access-date=7 July 2017|publisher=Dainik Jagran|date=13 January 2016|location=Bageshwar|language=hi}} * {{Cite news|title=कुली बेगार उन्मूलन का माध्यम बना उत्तरायणी मेला|url=http://www.amarujala.com/uttarakhand/bageshwar/Bageshwar-70475-114|access-date=7 July 2017|publisher=Amar Ujala|date=12 January 2014|location=Bageshwar|language=hi}} * {{Cite news|title=कुली उतार आंदोलन ने से मिली थी नई ऊर्जा|url=http://www.amarujala.com/uttarakhand/bageshwar/porter-was-removed-from-the-new-energy-movement|access-date=7 July 2017|publisher=Amar Ujala|date=15 August 2016|location=Bageshwar|language=hi}} [[શ્રેણી:ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ]] 179tdhkxpja5sbwxahqy7uv6h8jrej6 0 139106 903792 902723 2026-08-16T03:47:51Z CommonsDelinker 264 Removing [[:c:File:Governor_Arif_Mohammad_Khan.jpg|Governor_Arif_Mohammad_Khan.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 8 August 2026. 903792 wikitext text/x-wiki '''રાજયપાલ''' અને '''ઉપરાજ્યપાલ''' એ એક બંધારણીય હોદ્દો છે જેઓ રાજ્ય તેમજ કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશોના પ્રથમ નાગરિક પણ હોય છે. ભારતીય સંવિધાનના આર્ટિકલ ૧૫૪ - રાજ્યની કારોબારી સત્તા મુજબ રાજ્યપાલ અને ઉપરાજ્યપાલને સત્તા આપવામાં આવી છે. રાજયોનો તમામ વહીવટ રાજ્યપાલના નામે ચાલે છે. તેઓ મુખ્યમંત્રીની સલાહ મુજબ રાજ્યના પ્રધાન મંડળની રચના કરે છે.<ref>{{Cite web|title=રાજ્યપાલનું સ્થાન અને કાર્યો|url=https://www.zigya.com/gseb/|url-status=dead|access-date=2023-03-17|website=www.zigya.com|language=gu|archive-date=2023-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317195732/https://www.zigya.com/gseb/}}</ref><ref>{{Cite web|title=ભારત નું સંવિધાન ગુજરાતીમાં|url=http://legislative.gov.in/sites/default/files/constitution_india_gujarati_18122017.pdf|url-status=live|access-date=2023-03-17|website=}}</ref> રાજ્યપાલ તેમજ ઉપરાજ્યપાલની નિમણુકો [[ભારતના રાષ્ટ્રપતિ]] દ્વારા કરવામાં આવે છે, રાષ્ટ્રપતિ જ તેમને હોદ્દા પરથી દૂર પણ કરી શકે છે. તેમની મુદ્દત ૫ વર્ષની હોય છે, પરંતુ આ પહેલા પણ તેમને દૂર કરી શકાય છે. તેઓ રાષ્ટ્રપતિની સલાહ મુજબ રાષ્ટ્રપતિ શાસન પણ લગાવી શકે છે અને આ દરમિયાન તેઓ રાજ્યની સર્વોચ્ચ સત્તા ધરાવે છે. ==રાજ્યપાલો== {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" ! scope="col" style="width: 175px;" |રાજ્ય ! scope="col" style="width: 175px;" |નામ ! scope="col" class="unsortable" |છબી ! scope="col" style="width: 125px;" |પદ પર {{small|(અવધિ)}} !વિગતો ! scope="col" class="unsortable" |{{abbr|સં.|સંદર્ભ}} |- |[[આંધ્ર પ્રદેશ]] !એસ. અબ્દુલ નઝિર |[[ચિત્ર:Justice_S._Abdul_Nazeer.jpg|142x142px]] |{{dts|2023|2|20|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|20}})}} |[https://rajbhavan.ap.gov.in/rajbvn/governor.aspx] | |- |[[અરુણાચલ પ્રદેશ|અરણાચલ પ્રદેશ]] !કૈવલ્ય ત્રિવિક્રમ પરનાઇક |[[ચિત્ર:Kaiwalya_Trivikram_Parnaik.jpg|157x157px]] |{{dts|2023|2|16|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|16}})}} |[https://arunachalgovernor.nic.in/html/profile.htm] | |- |[[આસામ]] !ગુલાબ ચંદ કટારિયા |[[ચિત્ર:Gulab_Chand_Kataria_Minister.jpg|141x141px]] |{{dts|2023|2|22|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|22}})}} |[https://www.rajbhavanassam.gov.in/excellency.html] | |- |[[બિહાર]] !રાજેન્દ્ર અર્લેકર |[[ચિત્ર:Rajendra_Arlekar.jpg|117x117px]] |{{dts|2023|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|18}})}} |[https://governor.bih.nic.in/governor.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124033133/https://governor.bih.nic.in/Governor.html |date=2022-01-24 }} | |- |[[છત્તીસગઢ]] !બિશ્વભૂષણ હરીચંદન |[[ચિત્ર:The_Governor_of_Andhra_Pradesh,_Shri_Biswabhusan_Harichandan.jpg|123x123px]] |{{dts|2023|2|22|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|22}})}} |[https://rajbhavancg.gov.in/honorable-governors/honorable-governors.php]{{Dead link|date=માર્ચ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | |- |[[ગોવા]] !પી. એસ. શ્રીધરન પિલ્લાઇ |[[ચિત્ર:PS_Sreedharan_Pillai.jpg|133x133px]] |{{dts|2021|7|15|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|15}})}} |[https://www.rajbhavan.goa.gov.in/present-governor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220320013719/https://rajbhavan.goa.gov.in/present-governor |date=2022-03-20 }} | |- |[[ગુજરાત]] ![[આચાર્ય દેવ વ્રત|આચાર્ય દેવવ્રત]] |[[ચિત્ર:The_Governor_of_Himachal_Pradesh,_Shri_Acharya_Devvrat_calling_on_the_Union_Home_Minister,_Shri_Rajnath_Singh,_in_New_Delhi_on_July_29,_2016_(cropped).jpg|130x130px]] |{{dts|2019|7|22|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|7|22}})}} |[https://rajbhavan.gujarat.gov.in/honorable-governors/honorable-governors-english.aspx] |<ref>{{Cite web|date=2019-07-21|title=Acharya Devvrat takes oath as new Gujarat governor|url=https://www.ndtv.com/india-news/acharya-devvrat-takes-oath-as-new-gujarat-governor-2073313|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902070737/https://www.ndtv.com/india-news/acharya-devvrat-takes-oath-as-new-gujarat-governor-2073313|archive-date=2 September 2019|access-date=2019-07-22|website=NDTV}}</ref> |- |[[હરિયાણા]] !બાંગડરુ દત્તાત્રેય |[[ચિત્ર:The_ILO_Deputy_Director_General_(Policy)_International_Labour_Organization,_Ms._Deborah_Greenfield_meeting_the_Minister_of_State_for_Labour_and_Employment_(Independent_Charge),_Shri_Bandaru_Dattatreya,_in_New_Delhi_(cropped).jpg|147x147px]] |{{dts|2021|7|15|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|15}})}} |[https://haryanarajbhavan.gov.in/whoswho/shri-bandaru-dattatraya/] | |- |[[હિમાચલ પ્રદેશ]] !શિવ પ્રતાપ શુક્લા |[[ચિત્ર:Shivpratap_Shukla.jpg|132x132px]] |{{dts|2023|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|18}})}} |[https://himachalrajbhavan.nic.in/governor.html] | |- |[[ઝારખંડ]] !સી. પી. રાધાકૃષ્ણ | |{{dts|2023|02|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|02|18}})}} |[http://rajbhavanjharkhand.nic.in/the_governer.html] |<ref>{{cite news|title=C.P. Radhakrishnan takes oath as Jharkhand Governor|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/cp-radhakrishnan-takes-oath-as-jharkhand-governor/article66524298.ece|access-date=18 February 2023|work=The Hindu|date=18 February 2023|language=en-IN}}</ref> |- |[[કર્ણાટક]] !થાવર ચંદ ગેહલોત |[[ચિત્ર:The_Minister_for_Social_Justice_and_Empowerment,_Himachal_Pradesh,_Shri_Rajiv_Saizal_calling_on_the_Union_Minister_for_Social_Justice_and_Empowerment,_Shri_Thaawar_Chand_Gehlot,_in_New_Delhi_on_April_25,_2018_(cropped).JPG|135x135px]] |{{dts|2021|7|11|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|11}})}} |[https://rajbhavan.karnataka.gov.in/27/hon%27ble-governor-bio-data/en] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230318051332/https://rajbhavan.karnataka.gov.in/27/hon%27ble-governor-bio-data/en |date=2023-03-18 }} |<ref>{{cite news|title=Thawar Gehlot sworn in as Governor of Karnataka|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/thawar-chand-gehlot-sworn-in-as-governor-of-karnataka/article35268302.ece|access-date=1 August 2021|work=The Hindu|date=11 July 2021|language=en-IN}}</ref> |- |[[કેરળ]] !આરિફ મહંમદ ખાન | |{{dts|2019|9|6|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|9|6}})}} |[http://www.rajbhavan.kerala.gov.in/index.php/the-governor/governor-profile] |<ref>{{cite web|title=Arif Mohammed Khan sworn in as Kerala governor|url=https://www.ndtv.com/kerala-news/arif-mohammad-khan-sworn-in-as-kerala-governor-2096562?&tb_cb=1|access-date=6 September 2019}}</ref> |- |[[મધ્ય પ્રદેશ]] !મંગુભાઇ સી. પટેલ |[[ચિત્ર:Mangubhai_C._Patel_(cropped).jpg|133x133px]] |{{dts|2021|7|08|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|08}})}} |[http://www.governor.mp.gov.in/honorable-governorMCP.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221128140122/http://governor.mp.gov.in/honorable-governorMCP.aspx |date=2022-11-28 }} |<ref>{{cite news|title=Mangubhai Patel takes oath as Madhya Pradesh Governor|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/mangubhai-patel-takes-oath-as-madhya-pradesh-governor/article35207585.ece|access-date=1 August 2021|work=The Hindu|date=8 July 2021|language=en-IN}}</ref> |- |[[મહારાષ્ટ્ર]] !રમેશ બાઇસ | |{{dts|2023|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|18}})}} |[https://rajbhavan-maharashtra.gov.in/en/governors-profile/] |<ref>{{cite web|title=Bhagat Singh Koshyari sworn in as new governor of Maharashtra|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/bhagat-singh-koshyari-sworn-in-as-new-governor-of-maharashtra|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905151022/https://www.freepressjournal.in/mumbai/bhagat-singh-koshyari-sworn-in-as-new-governor-of-maharashtra|archive-date=5 September 2019|access-date=5 September 2019|publisher=Free Press Journal}}</ref> |- |[[મણિપુર]] !અનુસુયા ઉકે |[[ચિત્ર:The_Vice_President,_National_Commission_for_Scheduled_Tribes_(NCST),_Mo_Tribal_Affairs,_Ms._Anusuiya_Uikey_addressing_a_press_conference,_in_New_Delhi_on_September_24,_2018_(1)_(cropped).JPG|126x126px]] |{{dts|2023|2|22|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|22}})}} |[https://rajbhavanmanipur.nic.in/governorprofile.html] | |- |[[મેઘાલય]] !ફાગુ ચૌહાણ |[[ચિત્ર:Phagu_Chauhan.jpg|117x117px]] |{{dts|2023|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|18}})}} |[http://meggovernor.gov.in/present_gov.html] | |- |[[મિઝોરમ]] !કામભાંપતિ હરિ બાબુ |[[ચિત્ર:K._Hari_Babu.jpg|111x111px]] |{{dts|2021|7|19|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|19}})}} |[https://rajbhavan.mizoram.gov.in/page/governor-profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220922100155/https://rajbhavan.mizoram.gov.in/page/governor-profile |date=2022-09-22 }} |<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/dr-k-haribabu-takes-oath-as-governor-of-mizoram/articleshow/84553462.cms Haribabu takes oath as Governor of Mizoram | Guwahati News - Times of India<!-- Bot generated title -->]</ref> |- |[[નાગાલેંડ]] !લા. ગણેશન |[[ચિત્ર:La_Ganesan_Ji_(cropped).jpg|120x120px]] |{{dts|2023|02|20|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|02|20}})}} |[https://rajbhavan.nagaland.gov.in/governors-profile/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240802231253/https://rajbhavan.nagaland.gov.in/governors-profile/ |date=2024-08-02 }} | |- |[[ઑડિશા]] !ગણેશી લાલ |[[ચિત્ર:Governor_of_Odisha_Ganeshi_Lal_at_the_Puri_Rath_Yatra.jpg|100x100px]] |{{dts|2018|5|29|format=dmy}}{{small|({{ayd|2018|5|29}})}} |[https://www.rajbhavanodisha.gov.in/view/profile.php] |<ref>[https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha/article24028943.ece "Ganeshi Lal sworn in as new governor of Odisha"]. ''The Hindu''. Press Trust of India. 30 May 2018.</ref> |- |[[પંજાબ]] !બનવારીલાલ પુરોહિત |[[ચિત્ર:The_Governor_of_Assam,_Shri_Banwarilal_Purohit_calling_on_the_Union_Minister_for_Finance_and_Corporate_Affairs,_Shri_Arun_Jaitley,_in_New_Delhi_on_August_30,_2016_(cropped).jpg|135x135px]] |{{dts|2021|8|31|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|8|31}})}} |[https://punjabrajbhavan.gov.in/home/governor] | |- |[[રાજસ્થાન]] !કલરાજ મિશ્રા |[[ચિત્ર:The_Union_Minister_for_Micro,_Small_and_Medium_Enterprises,_Shri_Kalraj_Mishra_calling_on_the_Vice_President,_Shri_Mohd._Hamid_Ansari,_in_New_Delhi_on_November_13,_2015_(cropped).jpg|151x151px]] |{{dts|2019|9|9|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|9|9}})}} |[https://rajbhawan.rajasthan.gov.in/content/rajbhawan/en/knowthegovernor.html] |<ref>{{Cite web|title=Kalraj Mishra sworn in as Rajasthan Governor|url=https://www.indiatoday.in/india/story/kalraj-mishra-sworn-in-as-rajasthan-governor-1597193-2019-09-09|access-date=9 September 2019|website=India Today}}</ref> |- |[[સિક્કિમ]] !લક્ષ્મણ આચાર્ય | |{{dts|2023|2|16|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|2|16}})}} |[http://rajbhavansikkim.gov.in/Governor] | |- |[[તમિલનાડુ]] !આર. એન. રવિ |[[ચિત્ર:R.N._Ravi.jpg|134x134px]] |{{dts|2021|09|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|09|18}})}} |[https://www.tnrajbhavan.gov.in/Profile.htm] | |- |[[તેલંગાણા]] !તમિસાઇ સુંદરાજન |[[ચિત્ર:Tamilisai_Soundararajan_with_her_book_"Suvai_Migu_Theneer_Thuligal".jpg|link=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Tamilisai_Soundararajan_with_her_book_%22Suvai_Migu_Theneer_Thuligal%22.jpg|131x131px]] |{{dts|2019|9|8|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|9|8}})}} |[http://www.governor.telangana.gov.in/present_governor.do] |<ref>{{cite web|title=Tamil Nadu BJP chief Tamilisai Soundararajan sworn in as second Telangana Governor|url=https://m.hindustantimes.com/south/tamil-nadu-bjp-chief-tamilisai-soundararajan-sworn-in-as-second-telangana-governor/story-9nC3bd0AwN16es6wZGzIQO.html|access-date=8 September 2019|publisher=Hindustan Times}}{{Dead link|date=મે 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |[[ત્રિપુરા]] !સત્યદેવ નારાયણ આર્ય |[[ચિત્ર:Satyadev_Narayan_Arya_in_August_2018.JPG|100x100px]] |{{dts|2021|7|14|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|7|14}})}} |[https://rajbhavan.tripura.gov.in/gov_profile] | |- |[[ઉત્તર પ્રદેશ]] ![[આનંદીબેન પટેલ]] | |{{dts|2019|7|29|format=dmy}}{{small|({{ayd|2019|7|29}})}} |[http://upgovernor.gov.in/en/page/profile] |<ref>{{cite web|title=Anandiben Patel Takes Oath As Uttar Pradesh Governor|url=https://www.ndtv.com/india-news/anandiben-patel-takes-oath-as-uttar-pradesh-governor-2076920?&tb_cb=1|access-date=29 July 2019|publisher=NDTV}}</ref> |- |[[ઉત્તરાખંડ]] !ગુરમિત સિંહ |[[ચિત્ર:Lt._Gen._Gurmit_Singh.jpg|107x107px]] |{{dts|2021|9|15|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|9|15}})}} |[https://governoruk.gov.in/our-governor-bioprofile-of-honble-governor-uttarakhand/] |<ref>{{cite web|title=Lt Gen Gurmit Singh sworn-in as Governor of Uttarakhand|URL=https://indianexpress.com/article/india/lt-gen-gurmit-singh-sworn-in-as-governor-of-uttarakhand-7510078/|access-date=15 September 2021|publisher=Indian Express}}</ref> |- |[[પશ્ચિમ બંગાળ]] !સી. વી. આનંદ બોઝ |[[ચિત્ર:C._V._Ananda_Bose.jpg|100x100px]] |{{dts|2022|11|23|format=dmy}}{{small|({{ayd|2022|11|23}})}} |[http://rajbhavankolkata.gov.in/html/ourgovernor.html] |<ref>{{cite web|title=Jagdeep Dhankhar takes oath as West Bengal governor|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/jagdeep-dhankar-takes-oath-as-west-bengal-governor/articleshow/70448453.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190731094051/https://timesofindia.indiatimes.com/india/jagdeep-dhankar-takes-oath-as-west-bengal-governor/articleshow/70448453.cms|archive-date=31 July 2019|access-date=30 July 2019|publisher=Times of India}}</ref> |} == ઉપરાજ્યપાલો (લેફ્ટનન્ટ) == {| class="sortable wikitable" style="text-align:center" ! scope="col" style="width: 175px;" |કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશ !વિધાન સભા? ! scope="col" style="width: 175px;" |નામ<ref name="Lt. Governors and Administrators">[https://www.india.gov.in/my-government/whos-who/lt-governors-administrators "Lt. Governors & Administrators"]. [[India.gov.in]]. Retrieved on 29 August 2018.</ref> ! scope="col" class="unsortable" |છબી ! scope="col" style="width: 125px;" |પદ પર {{small|(અવધિ)}} ! scope="col" class="unsortable" |સંદર્ભ |- |[[અંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ|આંદામાન અને નિકોબાર]] !{{n}} !એડમિરલ દેવેન્દ્ર કુમાર જોષી |[[ચિત્ર:Lieutenant_Governor_of_Andaman_and_Nicobar_Islands_Devendra_Kumar_Joshi.jpg|100x100px]] |{{dts|2017|10|08|format=dmy}}{{small|({{ayd|2017|10|08}})}} |<ref>[https://web.archive.org/web/20171022032628/http://reflectornews.in/city/admiral-d-k-joshi-retd-sworn-in-as-the-13th-lt-governor-of-a-n-islands/ "Admiral D K Joshi (Retd.) sworn in as the 13th Lt. Governor of A& N Islands"]. ''The Island Reflector''. 8 October 2017. Archived from |[http://reflectornews.in/city/admiral-d-k-joshi-retd-sworn-in-as-the-13th-lt-governor-of-a-n-islands/ the original] on 22 October 2017.</ref> |- |[[દિલ્હી]] !{{y}} !વિનય કુમાર સક્સેના |[[ચિત્ર:Vinai_Kumar_Saxena_in_2018.jpg|123x123px]] |{{dts|2022|05|26|format=dmy}}{{small|({{ayd|2022|05|26}})}} | |- |[[જમ્મુ અને કાશ્મીર]] !{{y}} !મનોજ સિંહા | |{{dts|2020|08|07|format=dmy}}{{small|({{ayd|2020|08|07}})}} |<ref>[https://www.indiatoday.in/india/story/manoj-sinha-takes-oath-as-jammu-and-kashmir-lg-1708801-2020-08-07 "Manoj Sinha takes oath as Jammu and Kashmir LG, says dialogue with people will start soon"]. ''India Today''. 7 August 2020.</ref> |- |[[લદ્દાખ|લડ્ડાખ]] !{{n}} !બી. ડી. મિશ્રા |[[ચિત્ર:The_Minister_of_State_for_Tourism_(IC),_Shri_Alphons_Kannanthanam_meeting_the_Governor_of_Arunachal_Pradesh,_Brigadier_(Retd.)_(Dr.)_B.D._Mishra,_in_New_Delhi_on_July_31,_2018_(cropped).JPG|124x124px]] |{{dts|2023|02|12|format=dmy}}{{small|({{ayd|2023|02|12}})}} |<ref>{{Cite web|date=2023-02-12|title=India Political Updates: Resignation of Ladakh L-G R K Mathur accepted, Brig B D Mishra appointed in his place|url=https://www.deccanherald.com/national/political-news-live-bjp-narendra-modi-congress-rahul-gandhi-aap-karnataka-elections-tripura-meghalaya-nagaland-kharge-brs-1190396.html|access-date=2023-02-12|website=Deccan Herald|language=en}}</ref> |- |[[પુડુચેરી]] !{{y}} !તમિસાઇ સુંદરાજન {{small|(વધારાનો હવાલો)}} |[[ચિત્ર:Tamilisai_Soundararajan_with_her_book_"Suvai_Migu_Theneer_Thuligal".jpg|link=https://simple.wikipedia.org/wiki/File:Tamilisai_Soundararajan_with_her_book_%22Suvai_Migu_Theneer_Thuligal%22.jpg|131x131px]] |{{dts|2021|2|18|format=dmy}}{{small|({{ayd|2021|2|18}})}} | |} == સંદર્ભો == {{Reflist}} kosirbkatcq92hmfkd4ulwscvzrxn7t 0 154755 903756 902819 2026-08-15T15:29:01Z Snehrashmi 41463 /* ભૌગોલિક સંકેત */ આ પણ જુઓ 903756 wikitext text/x-wiki {{Infobox geographical indication | name = એલેપ્પી લીલી એલચી | image = Cardamom Anakkara.jpg | image_size = 200px | caption = | description = દક્ષિણ [[પશ્ચિમ ઘાટ]]માં ઉગાડવામાં આવતી એલચી | type = કૃષિ | area = દક્ષિણ કેરળ <br> પશ્ચિમ (કોંગુનાડુ) અને દક્ષિણ તમિળનાડુ | country = ભારત | registered = ૨૦૦૭–૦૮ | material = | official website = }} '''એલેપ્પી લીલી એલચી''' એ એલચીની એક પ્રજાતિ છે, જેનો ઉદ્ભવ વર્તમાન ભારતીય રાજ્ય [[કેરળ]]માંથી થયો છે. એલચીની આ પ્રજાતિનું ઉત્પાદન ક્ષેત્ર પશ્ચિમ ઘાટ સાથે જોડાયેલા દક્ષિણ કેરળ, તથા પશ્ચિમ અને દક્ષિણ તમિળનાડુમાં ફેલાયેલું છે. પ્રાચીન હિંદુ ગ્રંથોમાં પણ તેનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે અને તે પ્રાચીન કાળથી વેપારમાં ઉપયોગમાં લેવાતા મસાલાઓમાંથી એક છે. == ઇતિહાસ == આ મસાલાનો ઉલ્લેખ પ્રાચીન હિંદુ ગ્રંથો જેવાં કે 'અર્થશાસ્ત્ર', 'સુશ્રુત સંહિતા' અને 'ચરક સંહિતા'માં જોવા મળે છે. ઈ.સ. પૂર્વે ચોથી સદીમાં, ગ્રીકો સાથે તેનો વેપાર થતો હતો. પાછળથી તે પ્રાચીન રોમનો, અરબો અને અન્ય યુરોપીય સામ્રાજ્યો સાથેના મસાલાના વેપારનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બન્યો. ૧૮મી સદીમાં, બ્રિટિશ રાજ સાથેની એક સમજૂતી હેઠળ ત્રાવણકોર રાજ્યનો એલચીના વેપાર અને નિકાસ પર એકાધિકાર હતો. આ કારણે ત્રાવણકોરની તમામ એલચી માત્ર એલેપ્પી ખાતે આવેલા સરકારી ડેપોમાં જ વેચવી પડતી હતી, જે તે સમયે મુખ્ય વેપારી બંદર હતું. એલચીની આ પ્રજાતિને 'એલેપ્પી એલચી' એટલા માટે નથી કહેવામાં આવતી કે તે એલેપ્પીમાં ઉગે છે, પરંતુ એટલા માટે કહેવાય છે કારણ કે એલેપ્પી એ મુખ્ય ડેપો હતો જ્યાં આ એલચીનું પ્રોસેસિંગ (પ્રક્રિયા) કરવામાં આવતું હતું.<ref>{{cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-03-29/news/29357836_1_byadgi-chilli-cochin-ginger-vj-kurien|title=GI status to spice up branding of unique crop varieties|newspaper=The Times of India|date=29 March 2011|access-date=21 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305043105/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-03-29/news/29357836_1_byadgi-chilli-cochin-ginger-vj-kurien|archive-date=5 March 2016|url-status=dead}}</ref> == વાવેતર == આ પાકની ખેતી પશ્ચિમ ઘાટના દક્ષિણી ઢોળાવો પર ૮૦૦ થી ૧૩૦૦ મીટર (૨૬૦૦ થી ૪૩૦૦ ફૂટ) ની ઊંચાઈએ કરવામાં આવે છે. તે ૭ કરતાં ઓછા pH મૂલ્ય ધરાવતી રેતાળ ગોરાડુ કે ચીકણી ગોરાડુ જમીનમાં ઉગે છે. આ છોડ ૩ મીટર (૯.૮ ફૂટ) સુધી ઊંચો વધે છે. તે મુખ્યત્વે વરસાદ આધારિત પાક છે, જે સામાન્ય રીતે જુલાઈથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાની ઋતુમાં વાવવામાં આવે છે. ચોમાસા દરમિયાન બીજની વાવણી કરવામાં આવે છે અને પાંચથી સાત અઠવાડિયા પછી બીજનું અંકુરણ થાય છે. રોપણી કર્યાના લગભગ ત્રણ વર્ષ પછી છોડ પર એલચીના ડોડા (capsules) બેસવાનું શરૂ થાય છે. એપ્રિલ-મે મહિના દરમિયાન ફૂલો આવવાની શરૂઆત થાય છે અને લગભગ ચાર મહિનામાં ફળ પાકીને તૈયાર થઈ જાય છે. ઓક્ટોબર-નવેમ્બર દરમિયાન આ ડોડાની લણણી કરવામાં આવે છે અને એક જ સીઝનમાં ઘણી વાર લણણી કરી શકાય છે.<ref name="Kerala"/> એલચીની આ પ્રજાતિનું ઉત્પાદન ક્ષેત્ર [[પશ્ચિમ ઘાટ]] સાથે જોડાયેલા દક્ષિણ કેરળ તેમજ પશ્ચિમ અને દક્ષિણ તમિળનાડુમાં ફેલાયેલું છે. તે અરબો સાથે અને પાછળથી યુરોપિયનો સાથે વેપાર કરવામાં આવતા મુખ્ય મસાલાઓમાંથી એક હતો.<ref name="Kerala"/> == વિવરણ == તે એલચીની સૌથી જૂની અને અત્યંત લોકપ્રિય પ્રજાતિઓમાંથી એક છે. તે 'અલ્પીનિયોઇડી' (Alpinioideae) ઉપ-પરિવારના 'ઇલેટેરિયા કાર્ડામોમમ' (Elettaria cardamomum) છોડના પરિપક્વ, કાચા અને સૂકવેલા ફળોમાંથી મેળવવામાં આવે છે. આ મસાલો આછા લીલા રંગનો, ત્રિકોણીય ડોડા (capsule) આકારનો અને સપાટી પર કરચલીઓવાળો દેખાવ ધરાવે છે. સરેરાશ રીતે, તે ૨૧ એમએમ (૦.૮૩ ઈંચ) લંબાઈ અને ૮ એમેમ (૦.૩૧ ઈંચ) વ્યાસ ધરાવે છે. તે મીઠો સ્વાદ અને ફળો જેવી મધુર સુગંધ ધરાવે છે. આ વિશિષ્ટ સ્વાદ ટર્પિનાઇલ એસિટેટ (Terpinyl acetate), સિનિઓલ (cineole), લીનાલૂલ (Linalool) અને લીનાલાઇલ એસિટેટ (Linalyl acetate) ની હાજરીને કારણે હોય છે. તેમાં તેલનું પ્રમાણ વધુ હોવાને કારણે, તેનો ઉપયોગ તેલ ઉત્પાદન માટે થાય છે, જેનો ઉપયોગ સુગંધિત તેલ અને જંતુનાશક તરીકે કરવામાં આવે છે.<ref name="Kerala">{{cite report|url=https://sites.cdit.org/wto/index.php/alleppey-green-cardamom|title=Alleppey Green Cardamom|publisher=Government of Kerala|access-date=1 December 2023}}</ref> == ઉત્પાદન પ્રક્રિયા == લણણી કરેલા એલચીના ડોડાને વહેતા પાણીમાં ધોવામાં આવે છે. સાફ કરેલા આ ડોડામાં ભેજનું પ્રમાણ ઘટાડવા માટે તેને ભઠ્ઠીઓ (kilns) પર સૂકવવામાં આવે છે. આ ડોડાને કુદરતી રીતે તડકામાં અથવા કૃત્રિમ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને સૂકવી શકાય છે. સૂકવેલા ડોડાને વજન, કદ, રંગ અને સુગંધ જેવા વિવિધ ધોરણોના આધારે અલગ-અલગ ગ્રેડમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. આ એલચી સામાન્ય રીતે આછા લીલા રંગની હોય છે, પરંતુ જો લણણી કર્યા પછી તેને સૂકવવામાં વિલંબ થાય, તો તે બદામી રંગની થઈ શકે છે. ભેજ એકઠો થતો અટકાવવા માટે વેન્ટિલેશન (હવાની અવરજવર) ધરાવતી જગ્યાએ ૬૫ °C (૧૪૯ °F) સુધીના ઊંચા તાપમાને તેને સામાન્ય રીતે શણના કોથળાઓમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે.<ref name="Kerala"/> == ભૌગોલિક સંકેત == તેને ૨૦૦૭-૦૮ માં ભૌગોલિક સંકેત (GI Tag) તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{cite report|url=https://ipindia.gov.in/registered-gls.htm|title=Geographical indications in India|publisher=Government of India|access-date=1 December 2023|archive-date=3 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203233006/https://ipindia.gov.in/registered-gls.htm|url-status=live}}</ref> નોંધણી માટેની અરજી સ્પાઇસ બોર્ડ, વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય, ભારત સરકાર દ્વારા કરવામાં આવી હતી.<ref name="GIJ">{{cite web|title=GT Application No. 72|url=https://search.ipindia.gov.in/GIRPublic/Application/Details/72|publisher=Government of India|access-date=1 December 2023}}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[મરાયૂર ગોળ]] * [[અટ્ટાપડી તુવેર]] * [[ચેંગાલિકોડન નેન્દ્રન કેળાં]] * [[એડયુર મરચું]] * [[કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી]] * [[મલબાર મરી]] * [[તિરુર નાગરવેલનું પાન]] == સંદર્ભ == {{reflist}} 9xtm6m15933zc217311j0y7bduvp1sy 0 154769 903755 903248 2026-08-15T15:27:02Z Snehrashmi 41463 /* ભૌગોલિક સંકેત */ આ પણ જુઓ 903755 wikitext text/x-wiki {{Infobox geographical indication | name = મધ્ય ત્રાવણકોર ગોળ (સેન્ટ્રલ ત્રાવણકોર જેગરી - CTJ) | image = | alt = | caption = | alternative names = CTJ | description =કેરળના કોટ્ટાયમ અને પથાનામથિટ્ટા જિલ્લાઓ તેમજ અલાપ્પુઝા જિલ્લાના ચેંગન્નુર તાલુકામાં શેરડીના તાજા રસમાંથી બનાવવામાં આવતો ગોળ (કૃષિ-ઉત્પાદન) | type =[[ગોળ]] | area = મધ્ય ત્રાવણકોર, [[કેરળ]] | country = ભારત | registered = ૩૧ મે ૨૦૧૦ | material = | official website ={{URL|https://search.ipindia.gov.in/GirPublic/Application/Details/163|ipindia.gov.in}} }} '''મધ્ય ત્રાવણકોર ગોળ''' (સેન્ટ્રલ ત્રાવણકોર જેગરી - CTJ) એ ભારતના કેરળ રાજ્યમાં શેરડીના તાજા રસમાંથી બનાવવામાં આવતી ગોળની એક વિશિષ્ટ જાત (નોન-સેન્ટ્રીફ્યુગલ કેન સુગર) છે.<ref>{{cite book |last1=PRESIDENCY |first1=THE MADRAS |title=THE LAND REVENUE |date=1864 |url=https://www.google.co.in/books/edition/THE_LAND_REVENUE/xaAIAAAAQAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=travancore+jaggery&pg=RA15-PA13&printsec=frontcover |access-date=15 November 2024 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Committee |first1=Indian National Congress National Planning |title=Rural and Cottage Industries |date=1948 |publisher=Vora |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rural_and_Cottage_Industries/hY8EAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=travancore+jaggery&dq=travancore+jaggery&printsec=frontcover |access-date=15 November 2024 |language=en}}</ref> આ એક કૃષિ આધારિત ઉત્પાદન છે જે શેરડીમાંથી બનાવવામાં આવે છે. શેરડી એ કોટ્ટાયમ અને પથાનામથિટ્ટા જિલ્લાઓ તેમજ અલાપ્પુઝા જિલ્લાના ચંગનાસ્સેરી (ચેંગન્નુર) તાલુકામાં વ્યાપકપણે ઉગાડવામાં આવતો મુખ્ય પાક છે.<ref>{{cite book |title=Census of India, 1991: Bhārata Kī Janagaṇanā, 1991, Śœrṅkhalā 12, Kerala. Kerala |date=1995 |publisher=Controller of Publications |url=https://www.google.co.in/books/edition/Census_of_India_1991/9HsESBNV5uYC?hl=en&gbpv=1&bsq=Chengannur+taluk+sugarcane&dq=Chengannur+taluk+sugarcane&printsec=frontcover |access-date=15 November 2024 |language=la}}</ref><ref>{{cite book |last1=Agriculture |first1=Travancore (India) Dept of |title=Administration Report |date=1927 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Administration_Report/q_kfAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Chengannur+taluk+sugarcane&dq=Chengannur+taluk+sugarcane&printsec=frontcover |access-date=15 November 2024 |language=en}}</ref> આ વિસ્તારમાં મુખ્યત્વે પંબા, મણિમાલા, અચનકોવિલ અને મીનાચિલ નદીઓના કિનારા અને તેની આસપાસના વિસ્તારોનો ઉપયોગ શેરડીની ખેતી માટે થાય છે.<ref>{{cite news |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |title=A schoolteacher popularises Central Travancore jaggery, and triggers a sweet revolution |url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/schoolteacher-popularises-central-travancore-jaggery/article36336470.ece |access-date=14 November 2024 |work=The Hindu |date=7 September 2021 |language=en-IN}}</ref><ref>{{cite web |title=Agricultural Research Station, Thiruvalla |url=https://iisr.icar.gov.in/iisr/aicrp/pages/thiruvalla.htm |website=All India Coordinated Research Project on Sugarcane |access-date=14 November 2024 |archive-date=27 નવેમ્બર 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127174139/https://iisr.icar.gov.in/iisr/aicrp/pages/thiruvalla.htm |url-status=dead }}</ref> == નામકરણ == મધ્ય ત્રાવણકોરનો ગોળ એ શેરડીમાંથી બનાવવામાં આવતું મધ્ય ત્રાવણકોર વિસ્તારનું એક મૂલ્યવાન કૃષિ ઉત્પાદન છે. આ ગોળનું નામ જૂના તિરુવિથામકુર રાજ્ય અથવા ત્રાવણકોર સામ્રાજ્યના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે, જેમાં વર્તમાન કોટ્ટાયમ, પથાનામથિટ્ટા અને અલાપ્પુઝા જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{cite book |last1=Roy |first1=Chandan |title=The Role of Intellectual Property Rights in Agriculture and Allied Sciences |date=17 July 2018 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-351-12526-0 |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Role_of_Intellectual_Property_Rights/jDNlDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=central+travancore+jaggery&pg=PT157&printsec=frontcover |access-date=14 November 2024 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Delhi |first1=Indian Agricultural Research Institute |title=Bulletin |date=1918 |publisher=Superintendent, government printing, India |url=https://www.google.co.in/books/edition/Bulletin/oEESAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=travancore+jaggery&dq=travancore+jaggery&printsec=frontcover |access-date=15 November 2024 |language=en}}</ref> === સ્થાનિક નામ === તે તેના ટૂંકા અક્ષરી નામ "CTJ" (સીટીજે) તરીકે પણ ઓળખાય છે. તેને 'પથિયાં સરકરા' (Pathiyan Sarkara) જેવા સ્વરૂપોમાં તૈયાર કરવામાં આવે છે. પથિયાં સરકરા એ સોનેરી બદામીથી લઈને ઘેરા બદામી રંગનો, ઉત્તમ સ્વાદ અને વિશિષ્ટ સુગંધ ધરાવતો અર્ધ-પ્રવાહી/અર્ધ-ઘન પ્રકારનો ગોળ છે. સ્થાનિક મલયાલમ ભાષામાં "પથિયાં" શબ્દ તેની નરમ અને લવચીક રચના (પોત) દર્શાવે છે, જ્યારે "સરકરા" નો અર્થ સ્થાનિક રાજ્ય ભાષા મલયાલમમાં ખાંડનું કાચું સ્વરૂપ (અપરિષ્કૃત શર્કરા) થાય છે.<ref>{{cite web |title=GEOGRAPHICAL INDICATIONS JOURNAL NO. 34 MAY 31, 2010 |url=https://ipindia.gov.in/writereaddata/Portal/Images/pdf/Journal_34.pdf |website=Intellectual Property India |access-date=14 November 2024}}</ref> હસ્તનિર્મિત ગોળનો અન્ય એક પ્રકાર 'ઉંડા સરકરા' છે, જે ગોળાકાર (દડા જેવા) સ્વરૂપમાં ઉપલબ્ધ છે. તે તેની કઠણતા, સંગ્રહ કરવાની સરળતા અને લાંબી શેલ્ફ લાઈફ (ટકાઉપણા) માટે જાણીતો છે, અને તેનો રંગ સોનેરી બદામીથી લઈને ઘેરો બદામી હોય છે. સ્થાનિક મલયાલમ ભાષામાં "ઉંડા" નો અર્થ 'દડો' કે 'ગોળો' થાય છે.<ref>{{cite news |title=Travelling To Kerala? 8 GI Tagged Foods To Bring Home With You |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/food/reviews/travelling-to-kerala-8-gi-tagged-foods-to-bring-home-with-you-article-110654912 |access-date=14 November 2024 |work=Times Now |date=3 June 2024 |language=en}}</ref> આ વિસ્તારનો ગોળ તેના અત્યંત મીઠા સ્વાદ અને ખારાશના અભાવને કારણે ખૂબ જ માંગમાં રહે છે, જે અન્ય સ્થળોએ ક્ષારીય (Alkaline) જમીનમાં ઉગાડવામાં આવતી શેરડીમાંથી બનાવવામાં આવતા ગોળથી સાવ અલગ પડે છે.[૧૦] == પરંપરાગત ગોળનું ઉત્પાદન == આ ગોળ બનાવવા માટે સૌપ્રથમ ઇલેક્ટ્રિક ક્રશરમાં શેરડીને પીસીને રસ કાઢવામાં આવે છે. ત્યારબાદ શેરડીના કૂચાનો જ બળતણ તરીકે ઉપયોગ કરીને તાંબા, એલ્યુમિનિયમ કે ટીનના મોટા વાસણોમાં તે રસને ઉકાળવામાં આવે છે. ગોળના વિવિધ સ્વરૂપો તૈયાર કરવા માટે આ મિશ્રણને અલગ-અલગ તાપમાને આંચ પરથી શેકીને ઉતારી લેવામાં આવે છે અને પછી તેને ઠંડું પાડીને ચોક્કસ આકાર આપવામાં આવે છે. મિશ્રણ ગરમ હોય ત્યારે જ તેને ગોળાકાર આકાર આપીને 'ઉંડા' (Unda) બનાવવામાં આવે છે અથવા અર્ધ-પ્રવાહી/અર્ધ-ઘન સ્વરૂપ આપવા માટે તેને ટીનના ડબ્બાઓમાં રેડીને 'પથિયાં' તૈયાર કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web |title=Central Travancore Jaggery |url=https://sites.cdit.org/wto/index.php/central-travancore-jaggerry |website=Central Travancore Jaggerry Centre for Development of Imaging Technology, C-DIT |access-date=14 November 2024}}</ref> == ઉપયોગ == તેના સોનેરી બદામી રંગ, ઉત્કૃષ્ટ મીઠાશ અને ઓર્ગેનિક (પ્રાકૃતિક) ગુણધર્મો માટે પ્રખ્યાત, મધ્ય ત્રાવણકોર ગોળ કેરળમાં આયુર્વેદિક દવાઓ તૈયાર કરવા માટે પ્રાથમિક અને પસંદગીના આધાર (base) તરીકે વપરાય છે.<ref>{{cite news |last1=Hiran |first1=U. |title=Taste tradition of central Travancore makes a sweet revival |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/taste-tradition-of-central-travancore-makes-a-sweet-revival/article68501431.ece |access-date=14 November 2024 |work=The Hindu |date=10 August 2024 |language=en-IN}}</ref> == ભૌગોલિક સંકેત == તેને ૩૧ મે ૨૦૧૦ના રોજ ભારત સરકાર હેઠળના જિયોગ્રાફિકલ ઈન્ડિકેશન્સ રજિસ્ટ્રી તરફથી ભૌગોલિક સંકેત (GI) ટેગનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો, જે ૧ માર્ચ ૨૦૨૯ સુધી માન્ય છે.<ref>{{cite web |title=Geographical Indications |publisher=Intellectual Property India |url=https://search.ipindia.gov.in/GIRPublic/Application/Details/163 |access-date=15 November 2024}}</ref> થિસુરના કેરળ કૃષિ યુનિવર્સિટીના સંશોધન નિયામકે સેન્ટ્રલ ત્રાવણકોર ગોળના GI રજિસ્ટ્રેશનનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. માર્ચ ૨૦૦૯માં અરજી દાખલ કર્યા બાદ, ૨૦૧૦માં ચેન્નઈ સ્થિત ભૌગોલિક સંકેત રજિસ્ટ્રી દ્વારા આ ગોળને GI ટેગ આપવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી "સેન્ટ્રલ ત્રાવણકોર જેગરી" (મધ્ય ત્રાવણકોર ગોળ) નામ માત્ર આ વિસ્તારમાં ઉત્પાદિત થતા ગોળ માટે જ વિશિષ્ટ બની ગયું. આમ તે, કેરળ સહિત સમગ્ર દેશની GI ટેગ મેળવનારી ગોળની પ્રથમ જાત અને કેરળની ૧૮મી ચીજવસ્તુ બની હતી.<ref>{{cite book |last1=Organization |first1=World Intellectual Property |title=Food Security and Intellectual Property - How the Private and the Public Sectors Use IP to Enhance Agricultural Productivity |date=29 September 2011 |publisher=WIPO |isbn=978-92-805-2122-1 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Food_Security_and_Intellectual_Property/4JfuDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=central+travancore+jaggery&pg=PA72&printsec=frontcover |access-date=14 November 2024 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Mohan |first1=Narendra |last2=Singh |first2=Priyanka |title=Sugar and Sugar Derivatives: Changing Consumer Preferences |date=24 December 2020 |publisher=Springer Nature |isbn=978-981-15-6663-9 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Sugar_and_Sugar_Derivatives_Changing_Con/iPYQEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=travancore+sugarcane++jaggery&pg=PA294&printsec=frontcover |access-date=15 November 2024 |language=en}}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[મરાયૂર ગોળ]] * [[એલેપ્પી લીલી એલચી]] * [[અટ્ટાપડી તુવેર]] * [[ચેંગાલિકોડન નેન્દ્રન કેળાં]] * [[એડયુર મરચું]] * [[કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી]] * [[મલબાર મરી]] * [[તિરુર નાગરવેલનું પાન]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} npcj3trwpwaj2v8hvrony7wt4sr2hh0 0 154782 903754 902911 2026-08-15T15:23:18Z Snehrashmi 41463 /* આ પણ જુઓ */ 903754 wikitext text/x-wiki [[File:Saree of Kasaragod.jpg|alt=Kasaragod Saree|thumb|કાસરગોડ સાડી]] '''કાસરગોડ સાડી''' એ કેરળના [[કાસરગોડ જિલ્લો|કાસરગોડ જિલ્લા]]માં સાલિયા સમુદાયના વણકરો દ્વારા બનાવવામાં આવતી એક પરંપરાગત સુતરાઉ સાડીનો પ્રકાર છે. તે હાથવણાટથી બનેલી અને ટકાઉ હોય છે. તે પરંપરાગત કેરળ સાડીથી અલગ છે અને તેમાં પડોશી કરાવલી (કોંકણ/કર્ણાટક કાંઠાના) શૈલીઓની અસર જોવા મળે છે.<ref>{{Cite web|title=Kasaragod: Exploring North Kerala|url=https://www.outlookindia.com/outlooktraveller/explore/story/69390/kasaragod-exploring-north-kerala|access-date=2021-05-30|website=www.outlookindia.com/outlooktraveller/|language=en}}</ref> == ઇતિહાસ == આ વણાટ પરંપરાનો ઇતિહાસ ૧૮મી સદી જૂનો છે. તેની શરૂઆત સાલિયા સમુદાયના સભ્યો દ્વારા કરવામાં આવી હતી જેઓ કરાવલી વિસ્તારમાંથી તમિળનાડુ સ્થળાંતર કરી રહ્યા હતા, તેમજ પદ્મસાલીયાઓ દ્વારા કરવામાં આવી હતી જેઓ મૈસૂર રાજ્યમાંથી આ વિસ્તારમાં આવ્યા હતા અને સ્થાનિક વસાહતો સ્થાપી હતી.<ref>{{Cite web|title=Kasaragod Sarees (Kerala) (GI Regn No. 170) {{!}} Textiles Committee|url=https://textilescommittee.nic.in/kasaragod-sarees-kerala-gi-regn-no-170#:~:text=GI%20Regn%20No.-,170),State%20en%20route%20Tamil%20Nadu.|access-date=2021-05-30|website=textilescommittee.nic.in}}</ref> == મહત્વ == તે કેરળમાં પ્રચલિત ચાર મુખ્ય વણાટ પરંપરાઓમાંથી એક છે. બાકીની ત્રણ બલરામપુરમ, કુથમપલ્લી અને [[ચેંદમંગલમ સાડી|ચેંદમંગલમ]] છે.<ref>{{Cite web|title=Weaving tradition of Kasaragod Sarees|url=https://www.keralatourism.org/photo-gallery/kasaragod-sarees/2252|access-date=2021-05-30|website=Kerala Tourism|language=en}}</ref> આ સાડીનો મુખ્ય ભાગ સામાન્ય રીતે સાદો અથવા રંગેલા તાંતણાઓથી પટ્ટાવાળો હોય છે. તેની કિનારીઓ 'જેક્વાર્ડ' અથવા 'ડોબી' પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને હાથથી બનાવવામાં આવે છે, જેના કારણે તે ખૂબ જ આકર્ષક લાગે છે. આ સાડીઓ ૬૦ થી ૧૦૦ ની ઉચ્ચ તાંતણાની સંખ્ય) ધરાવતા કાપડમાંથી બનાવવામાં આવે છે અને તેમાં રિંગાયેલા વેટ ડાઈ નો ઉપયોગ થાય છે, જે તેને ખૂબ ટકાઉ બનાવે છે.<ref>{{Cite web|date=2020-08-05|title=Kasaragod Cotton|url=https://isha.sadhguru.org/in/en/outreach/save-the-weave/indian-weaves/kasaragod-cotton|access-date=2021-05-30|website=Isha Sadhguru|language=en}}</ref> હાલના સમયમાં આ સાડીઓની સિલ્ક મિશ્રિત આવૃત્તિઓ પણ ઉપલબ્ધ છે. ૧૯૩૮માં સ્થપાયેલી 'ધ કાસારગોડ વણકર કો-ઓપરેટિવ પ્રોડક્શન એન્ડ સેલ સોસાયટી લિમિટેડ' આ સાડીઓનું ઉત્પાદન, વેચાણ અને વણાટકામની તાલીમ આપીને આ પરંપરાને જીવંત રાખી રહી છે.<ref>{{Cite web|author=P. Sudhakaran|date=Dec 28, 2013|title=Kasargod Saree: Reviving a tradition {{!}} Bengaluru News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/kasargod-saree-reviving-a-tradition/articleshow/28055734.cms|access-date=2021-05-30|website=The Times of India|language=en}}</ref> રોજિંદા વપરાશ અને પહેરવેશ માટે અત્યંત અનુકૂળ હોવાથી આ સાડીઓને સતત ગ્રાહકોનો ટેકો મળતો રહ્યો છે.<ref>{{Cite web|author=P. Sudhakaran|date=Dec 28, 2013|title=Kasargod Saree: Reviving a tradition {{!}} Bengaluru News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/kasargod-saree-reviving-a-tradition/articleshow/28055734.cms|access-date=2021-05-30|website=The Times of India|language=en}}</ref> == ભૌગોલિક ઓળખ == વર્ષ ૨૦૦૯માં, કેરળ સરકારે કાસારગોડ સાડીઓ માટે ભૌગોલિક ઓળખ (GI) માટે અરજી કરી હતી. ભારત સરકારે વર્ષ ૨૦૧૦થી તેને સત્તાવાર રીતે ભૌગોલિક ઓળખ તરીકે માન્યતા આપી છે.<ref>{{Cite web|title=Details {{!}} Geographical Indications {{!}} Intellectual Property India|url=http://ipindiaservices.gov.in/GIRPublic/Application/Details/170|access-date=2021-05-30|website=ipindiaservices.gov.in}}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[ચેંદમંગલમ સાડી]] * [[કુથમપલ્લી ધોતી અને સેટ મુંડુ]] * [[કુથમપલ્લી સાડી]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} 0pmra69t3j0so8rvnugfdqmfoh2taxo 0 154784 903757 902961 2026-08-15T15:31:54Z Snehrashmi 41463 /* આ પણ જુઓ */ 903757 wikitext text/x-wiki '''કુથમપલ્લી સાડી''' એ ભારતના કેરળ રાજ્યના ત્રિસુર જિલ્લાની થિરુવિલવામાલા ગ્રામ પંચાયતના કુથમપલ્લી ગામના વણકરો દ્વારા પરંપરાગત રીતે બનાવવામાં આવતી સાડીનો એક પ્રકાર છે. કુથમપલ્લી સાડી[૧] તેની વિશેષ સાડી બોર્ડર (કિનારીઓ) માટે જાણીતી છે. == ઇતિહાસ == વર્ષ ૧૯૭૨માં, ૧૦૨ સભ્યો સાથે 'કુથમપલ્લી હેન્ડલૂમ ઈન્ડસ્ટ્રિયલ કો-ઓપરેટિવ સોસાયટી'ની નોંધણી કરવામાં આવી હતી. કુથમપલ્લીમાં મુખ્યત્વે કન્નડ લોકો વસે છે. તેમનો જ્ઞાતિ સમુદાય બેંગલુરુ અને મૈસૂર મૂળનો 'દેવાંગ ચેટ્ટિયાર' છે. હાલમાં કુથમપલ્લીમાં પોતાની માલિકીના બિલ્ડિંગ સાથે આ સોસાયટી ૮૧૪ સભ્યો ધરાવે છે. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧માં, કુથમપલ્લી સાડીને ભૌગોલિક ઓળખ (GI) કાયદા હેઠળ વિશિષ્ટ બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો પ્રાપ્ત થયા છે.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/Kuthampully-sarees-get-an-IP-address-weave-history/articleshow/9816811.cms |title=Kuthampully sarees get an IP address, weave history |newspaper=The Times of India |access-date=2012-06-13}}</ref><ref>{{cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-10/thiruvananthapuram/32155187_1_branding-exercise-regional-brands-international-branding |newspaper=The Times of India |title=Kerala handloom to get international branding |accessdate=2012-06-13 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thiruvilwamala.com/about-village.html |title=Kuthampully |publisher=Thiruvilwamala |accessdate=2012-06-13}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.malabarshopping.com/women-collections/womens-dresses/kerala-set-saree |title=Kuthampully Kerala Saree |access-date=2026-07-27 |archive-date=2016-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160515065143/http://www.malabarshopping.com/women-collections/womens-dresses/kerala-set-saree |url-status=dead }}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[ચેંદમંગલમ સાડી]] * [[કાસરગોડ સાડી]] * [[કુથમપલ્લી સાડી]] * [[કુથમપલ્લી ધોતી અને સેટ મુંડુ]] * [[આરણમુલા કન્નાડી]] * [[પય્યન્નુર પવિત્ર વીંટી]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} gex54oa0mlkjw1brp2mu2f551gkin2r 903758 903757 2026-08-15T15:32:22Z Snehrashmi 41463 /* આ પણ જુઓ */ 903758 wikitext text/x-wiki '''કુથમપલ્લી સાડી''' એ ભારતના કેરળ રાજ્યના ત્રિસુર જિલ્લાની થિરુવિલવામાલા ગ્રામ પંચાયતના કુથમપલ્લી ગામના વણકરો દ્વારા પરંપરાગત રીતે બનાવવામાં આવતી સાડીનો એક પ્રકાર છે. કુથમપલ્લી સાડી[૧] તેની વિશેષ સાડી બોર્ડર (કિનારીઓ) માટે જાણીતી છે. == ઇતિહાસ == વર્ષ ૧૯૭૨માં, ૧૦૨ સભ્યો સાથે 'કુથમપલ્લી હેન્ડલૂમ ઈન્ડસ્ટ્રિયલ કો-ઓપરેટિવ સોસાયટી'ની નોંધણી કરવામાં આવી હતી. કુથમપલ્લીમાં મુખ્યત્વે કન્નડ લોકો વસે છે. તેમનો જ્ઞાતિ સમુદાય બેંગલુરુ અને મૈસૂર મૂળનો 'દેવાંગ ચેટ્ટિયાર' છે. હાલમાં કુથમપલ્લીમાં પોતાની માલિકીના બિલ્ડિંગ સાથે આ સોસાયટી ૮૧૪ સભ્યો ધરાવે છે. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧માં, કુથમપલ્લી સાડીને ભૌગોલિક ઓળખ (GI) કાયદા હેઠળ વિશિષ્ટ બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો પ્રાપ્ત થયા છે.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/Kuthampully-sarees-get-an-IP-address-weave-history/articleshow/9816811.cms |title=Kuthampully sarees get an IP address, weave history |newspaper=The Times of India |access-date=2012-06-13}}</ref><ref>{{cite web |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-10/thiruvananthapuram/32155187_1_branding-exercise-regional-brands-international-branding |newspaper=The Times of India |title=Kerala handloom to get international branding |accessdate=2012-06-13 }}{{Dead link|date=જુલાઈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thiruvilwamala.com/about-village.html |title=Kuthampully |publisher=Thiruvilwamala |accessdate=2012-06-13}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.malabarshopping.com/women-collections/womens-dresses/kerala-set-saree |title=Kuthampully Kerala Saree |access-date=2026-07-27 |archive-date=2016-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160515065143/http://www.malabarshopping.com/women-collections/womens-dresses/kerala-set-saree |url-status=dead }}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[ચેંદમંગલમ સાડી]] * [[કાસરગોડ સાડી]] * [[કુથમપલ્લી ધોતી અને સેટ મુંડુ]] * [[આરણમુલા કન્નાડી]] * [[પય્યન્નુર પવિત્ર વીંટી]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} htznzrxnw7p1tbl9up6bexgrxflg05z 0 154793 903752 903249 2026-08-15T15:19:20Z Snehrashmi 41463 /* આ પણ જુઓ */ 903752 wikitext text/x-wiki {{Infobox geographical indication | name = મરાયૂર ગોળ | image = Marayoor Jaggery in bar form.jpg | alt = ચોસલા સ્વરૂપમાં મરાયૂર ગોળ | caption = | alternative names = મરાયૂર શર્કરા | description =ભારતના કેરળ રાજ્યના ઇડુક્કી જિલ્લામાં આવેલા મરાયૂર અને કાંતલ્લૂર ગ્રામ પંચાયત વિસ્તારમાં શેરડીના તાજા રસમાંથી બનાવવામાં આવતી એક જાણીતી કૃષિ પેદાશ (ગોળ).<ref>{{cite web |title=10 Different Types Of Jaggery To Try |url=https://www.timesnownews.com/web-stories/lifestyle/different-types-of-jaggery-to-try/photostory/106820168.cms |website=www.timesnownews.com |access-date=15 November 2024}}</ref> | type =[[ગોળ]] | area = મરાયૂર, કેરળ | country = ભારત | registered = ૬ માર્ચ ૨૦૧૯ | material = | official website ={{URL|https://search.ipindia.gov.in/GirPublic/Application/Details/613|ipindia.gov.in}}}} '''મરાયૂર ગોળ''' એ ભારતના કેરળ રાજ્યમાં શેરડીના તાજા રસમાંથી બનાવવામાં આવતો ગોળનો એક પ્રકાર છે.<ref>{{cite web |title=6 Types Of Jaggery You Must Know |url=https://www.news18.com/web-stories/lifestyle/6-types-of-jaggery-you-must-know-2-1638083/ |website=www.news18.com |access-date=15 November 2024 |language=en}}</ref><ref name=":0">{{cite news |title=The Sweet History GI Tagged Marayoor Jaggery From Kerala |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/food/news/the-sweet-history-of-keralas-gi-tagged-marayoor-jaggery-article-111033930 |access-date=15 November 2024 |work=Times Now |date=16 June 2024 |language=en}}</ref> તે ઇડુક્કી જિલ્લાના દેવીકુલમ તાલુકાની મરાયૂર અને કાંતલ્લૂર ગ્રામ પંચાયતોમાં વ્યાપકપણે થતી શેરડીમાંથી ઉત્પાદિત કરવામાં આવતી એક કૃષિ પેદાશ છે, જે મુખ્યત્વે મુથુવા આદિવાસી સમુદાયના ખેડૂતો દ્વારા ઉગાડવામાં આવે છે.<ref>{{cite news |title=Kerala: Tribal honey finds a haven in Marayoor |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2018/May/07/kerala-tribal-honey-finds-a-haven-in-marayoor-1811129.html |access-date=15 November 2024 |work=The New Indian Express |date=7 May 2018 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Marayoor To Coconut: 6 Types Of Jaggery To Replace Your Sugar |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/food/news/marayoor-to-coconut-6-types-of-jaggery-to-replace-your-sugar-article-110917931 |access-date=15 November 2024 |work=Times Now |date=11 June 2024 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Raman |first1=Giji K. |title=Marayur jaggery finally gets Geographical Indication tag |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/marayur-jaggery-finally-gets-geographical-indication-tag/article26460646.ece |access-date=15 November 2024 |work=The Hindu |date=7 March 2019 |language=en-IN}}</ref> આ વિસ્તાર 'વર્ષા છાયા' (Rain shadow) ક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે, જ્યાં પશ્ચિમ ઘાટ પર્વતમાળાના લેવર્ડ (પવનની વિરુદ્ધ તરફની) બાજુએ સ્થિત હોવાને કારણે આસપાસના વિસ્તારોની સરખામણીમાં ઓછો વરસાદ પડે છે.<ref>{{cite web |title=Marayoor Jaggery |url=https://www.mofpi.gov.in/mediapr/enewsfeb5.html |website=Ministry of Food Processing Industries |access-date=15 November 2024 |archive-date=25 જૂન 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240625164222/https://mofpi.gov.in/mediapr/enewsfeb5.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |last1=Vellaram |first1=Sandeep |title=Tribal farmers join hands to launch jaggery production unit |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/tribal-farmers-join-hands-to-launch-jaggery-production-unit/article68577184.ece |access-date=15 November 2024 |work=The Hindu |date=28 August 2024 |language=en-IN}}</ref><ref>{{cite news |last1=Sulaiman |first1=Nejma |title=Kerala: Jaggery from tribal hamlets of Marayur to hit the market under new brand name |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2024/Aug/30/kerala-jaggery-from-tribal-hamlets-of-marayur-to-hit-the-market-under-new-brand-name |access-date=15 November 2024 |work=The New Indian Express |date=30 August 2024 |language=en}}</ref> == નામ == શેરડીમાંથી બનાવવામાં આવતો મરાયૂર ગોળ એ મરાયૂર શહેરનો એક મૂલ્યવાન પાક છે અને તેના પરથી જ આ નામ આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite news |title=6 nutrient-rich jaggery varieties you need to try |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/6-nutrient-rich-jaggery-varieties-you-need-to-try/photostory/104828643.cms?picid=104828673 |access-date=15 November 2024 |work=The Times of India |date=30 October 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Marayoor Jaggery |url=https://forest.kerala.gov.in/index.php/vanasree/marayoor-jaggery#:~:text=%E0%B4%AE%E0%B4%B2%E0%B4%AF%E0%B4%BE%E0%B4%B3%E0%B4%82-,Marayoor%20Jaggery,crop%20of%20Marayoor%20and%20Kanthalloor. |website=Kerala Forest Department |access-date=15 November 2024}}</ref> === સ્થાનિક નામ === તે "મરાયૂર શર્કરા" તરીકે પણ ઓળખાય છે.<ref>{{cite book |last1=Raj |first1=Ashok |title=Magical Minds and Magical Hands All the Handicrafts and Handlooms Of Madhya Pradesh |publisher=True Sign Publishing House |isbn=978-93-5988-684-8 |url=https://books.google.com/books?id=AZgNEQAAQBAJ&dq=Marayoor+Jaggery&pg=PT158 |access-date=15 November 2024 |language=en}}</ref> તે હાથથી બનાવવામાં આવતા ગોળના સ્વરૂપમાં તૈયાર કરવામાં આવે છે, જેને 'ઉંડા શર્કરા' કહેવામાં આવે છે. તે ગોળ કઠણાઈ, સરળ સંગ્રહ ક્ષમતા, લાંબી શેલ્ફ લાઈફ (લાંબા સમય સુધી બગાડ વગર રહેવાનો ગુણ) અને સોનેરી બદામીથી બદામી રંગની વિશેષતા ધરાવતા ગોળાકાર (દડા જેવા) સ્વરૂપમાં ઉપલબ્ધ હોય છે. સ્થાનિક મલયાલમ ભાષામાં "ઉંડા" નો અર્થ 'દડો/ગોળો' અને 'શર્કરા' નો અર્થ 'ખાંડનું કાચું સ્વરૂપ (ગોળ)' થાય છે.<ref>{{cite web |title=GEOGRAPHICAL INDICATIONS JOURNAL NO. 113 NOVEMBER 05, 2018 |url=https://ipindia.gov.in/writereaddata/Portal/IPOJournal/1_2680_1/Journal_113.pdf |website=Intellectual Property India |access-date=15 November 2024}}</ref> == વિવરણ == મરાયૂર ગોળ એ ચોક્કસ વિશિષ્ટતાઓ ધરાવતી એક ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત અને કુદરતી પેદાશ છે. તે બદામીથી ઘેરો બદામી રંગ, મધ્યમ કઠણાઈ અને ન ચોંટે તેવી સપાટી ધરાવે છે, જેના પર તેના હાથબનાવટ ઉત્પાદન પ્રક્રિયાના આંગળીઓના નિશાન સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. કુદરતી કે કૃત્રિમ રંગો અથવા કૃત્રિમ ગળપણ આપતા પદાર્થોના ઉમેરા વગર બનાવવામાં આવતા આ ગોળમાં એક અનોખી ખારાશ-રહિત મિષ્ટતા અને આગવી સ્વાદિષ્ટતા હોય છે. તેનું યોગ્ય રીતે સુકાયેલું સ્વરૂપ અને પાણીમાં અદ્રાવ્ય પદાર્થોનું ઓછું પ્રમાણ તેમાં ધૂળ અને માટીના કણો નહિવત હોવાની ખાતરી આપે છે, જે તેને બજારમાં મળતા અન્ય ગોળ કરતાં અલગ પાડે છે.<ref>{{cite web |title=Vanasree Products |url=https://forest.kerala.gov.in/index.php/vanasree |website=Kerala Forest Department |access-date=15 November 2024}}</ref><ref>{{cite book |last1=Experts |first1=Arihant |title=AMU Aligarh Muslim University B.A. Bachelor Of Arts 2022 |date=30 November 2021 |publisher=Arihant Publications India limited |isbn=978-93-257-9605-8 |url=https://books.google.com/books?id=K0BZEAAAQBAJ&dq=Marayoor+Jaggery+hand&pg=PP48 |access-date=15 November 2024 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Spurious products pose threat to Kerala's GI tagged Marayoor jaggery |url=https://www.deccanherald.com/india/kerala/spurious-products-pose-threat-to-keralas-gi-tagged-marayoor-jaggery-2824806 |access-date=15 November 2024 |work=Deccan Herald |language=en}}</ref> == પરંપરાગત ગોળ ઉત્પાદન == મરાયૂરમાં ગોળ બનાવવાની કળાનો એક સમૃદ્ધ ઇતિહાસ છે, જેનો પ્રાચીન ઉલ્લેખ સદીઓ જૂના ઋગ્વેદ અને આયુર્વેદિક ગ્રંથોમાં જોવા મળે છે.<ref name=":0" /> તેની ઉત્કૃષ્ટ ગુણવત્તા માટે જાણીતો મરાયૂર ગોળ, આ પ્રદેશના શેરડીના ખેતરોમાં પથરાયેલા અંદાજે ૧૫૦ જેટલા પરંપરાગત ઉત્પાદન મથકો (દેશી કોટેજ શેડ)માં પરંપરાગત પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવે છે.<ref>{{cite news |last1=Vellaram |first1=Sandeep |title=Sweet victory: Idukki's Marayoor Jaggery gets GI tag |url=https://www.thenewsminute.com/kerala/sweet-victory-idukki-s-marayoor-jaggery-gets-gi-tag-97960 |access-date=15 November 2024 |work=The News Minute |date=8 March 2019 |language=en}}</ref> આ શ્રમપ્રધાન પ્રક્રિયાની શરૂઆત કાળજીપૂર્વક પસંદ કરેલી, સ્વચ્છ શેરડીમાંથી રસ કાઢવાથી થાય છે, ત્યારબાદ તેમાં રહેલી અશુદ્ધિઓને દૂર કરવા માટે તેનું ગાળણ કરવામાં આવે છે. રસને સ્પષ્ટ કરવા માટે તેમાં ચૂનો (Lime) ઉમેરવામાં આવે છે. ત્યારપછી આ રસને ભઠ્ઠી પર રાખેલા તાંબા કે ગેલ્વેનાઈઝ્ડ લોખંડના મોટા વાસણોમાં ઉકાળવામાં આવે છે, જેમાં ઇંધણ તરીકે શેરડીના કૂચા નો ઉપયોગ થાય છે. આ ભઠ્ઠીઓમાં ગરમીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ થાય તે માટે ચીમની અને બેફલ્સ (Baffles)ની રચના કરવામાં આવી હોય છે. મોટા લાકડાના ચમચા વડે સતત હલાવતા રહેવાથી રસને બળતો અટકાવી શકાય છે, જ્યારે કુશળ કારીગરો "કોલ્ડ વોટર ટેસ્ટ" પ્રમાણે ઠંડા પાણીમાં આંગળીઓ બોળ્યા પછી ઉકળતા રસમાં બોળીને ચકાસણી કરવા જેવી પરંપરાગત પદ્ધતિઓ દ્વારા રસની ઘટ્ટતા માપે છે. એકવાર યોગ્ય ઘટ્ટતા આવી જાય એટલે આ ઘટ્ટ રસને ઠારવા માટે લાકડાના મોટા પાત્રો (Troughs)માં ફેરવવામાં આવે છે, ત્યારબાદ તેને હાથથી ગોળાકાર (દડા જેવા) સ્વરૂપમાં વાળવામાં આવે છે, જેના પર કારીગરની આંગળીઓના નિશાન પડે છે. આ પરંપરાગત ઉત્પાદન પ્રક્રિયા દ્વારા દર વર્ષે અંદાજે ૬,૦૦૦ ટન ઉત્કૃષ્ટ ગુણવત્તાવાળો મરાયૂર ગોળનું ઉત્પાદન થાય છે. આ ઉત્પાદન મુખ્યત્વે તેના ખાસ ઘન ગોળાકાર સ્વરૂપ ('ઉંડા શર્કરા')માં થાય છે, જ્યારે અમુક સહેજ માત્રામાં પ્રવાહી ('પાણી') અને પાવડર સ્વરૂપમાં પણ બનાવવામાં આવે છે. આ તમામ ઉત્પાદન કોઈપણ કૃત્રિમ રંગો, રસાયણો કે ગળપણ આપતા પદાર્થોથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત હોય છે.<ref>{{cite news |title=The Sweet History GI Tagged Marayoor Jaggery From Kerala |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/food/news/the-sweet-history-of-keralas-gi-tagged-marayoor-jaggery-article-111033930 |access-date=15 November 2024 |work=Times Now |date=16 June 2024 |language=en}}</ref> == ઉપયોગ == તેનો ઉપયોગ પરંપરાગત ગળપણ (મિષ્ટાન) તરીકે અને આયુર્વેદિક દવાઓમાં મુખ્ય ઘટક તરીકે થાય છે.<ref>{{cite web |last1=Krishnan |first1=Anjali |title=The 'Gur' Old Story of Why Jaggery is India's Favourite Sweetener |url=https://thebetterindia.com/281019/jaggery-health-benefits-marayur-patali-gur-natural-sweetener-indian-food/ |website=The Better India |access-date=15 November 2024 |date=31 March 2022}}</ref> કેરળના મંદિરોમાં તેનું વિશેષ સ્થાન છે, જ્યાં પરંપરાગત ધાર્મિક વિધિઓ અને પૂજા-અર્ચનામાં તેનો અભિન્ન ભાગ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |title=Kerala, an Authentic Handbook |date=2010 |publisher=Information-Public Relations Department, Government of Kerala |url=https://books.google.com/books?id=QEU8VKzq-XIC&q=Marayoor+Jaggery |access-date=15 November 2024 |language=en}}</ref> તે કેરળની પરંપરાગત વાનગીઓની મિજબાની 'સદ્યા'માં પણ વપરાય છે. આ ઉપરાંત, ગોળનું કોટિંગ ધરાવતી કેળાની વેફર (કાતરી), જેને 'શર્કરાપેરાટ્ટી' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે અહીંની એક મુખ્ય વાનગી છે જેને અન્ય પરંપરાગત વાનગીઓ સાથે પીરસવામાં આવે છે.<ref>{{cite news |last=Sanand |first=Swapna Raghu |date=18 March 2019 |title=Sweetest ever Marayur jaggery gets GI tag: This labour of love will move you! |newspaper=The Financial Express (India)|url=https://www.financialexpress.com/life/lifestyle-sweetest-ever-marayur-jaggery-gets-gi-tag-this-labour-of-love-will-move-you-1519642/ |access-date=15 November 2024 }}</ref> == ભૌગોલિક ઓળખ == ભારત સરકારના ભૌગોલિક ઓળખ રજિસ્ટ્રી દ્વારા ૬ માર્ચ ૨૦૧૯ના રોજ આ ગોળને 'ભૌગોલિક ઓળખ' (GI) ટેગ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો (જે ૧૫ માર્ચ ૨૦૨૮ સુધી માન્ય છે).<ref>{{cite web |title=Geographical Indications |publisher=Intellectual Property India |url=https://search.ipindia.gov.in/GIRPublic/Application/Details/613 |access-date=15 November 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Paul |first=Biju E. |title=Onattukara sesame enters list of GI-tagged products from Kerala, thanks to KAU |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2023/Jan/03/onattukara-sesame-enters-list-of-gi-tagged-products-from-kerala-thanks-to-kau-2534085.html |access-date=15 November 2024 |newspaper=The New Indian Express |date=3 January 2023 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Kerala's Marayoor jaggery shipped to Canada |url=https://english.mathrubhumi.com/news/money/kerala-s-marayoor-jaggery-shipment-to-canada-flags-off-1.8176552 |access-date=15 November 2024 |newspaper=English.Mathrubhumi |date=30 December 2022 |language=en}}</ref> મરાયૂર શહેરના 'અંચુનાડુ કરીમ્બુ ઉત્પાદન વિપણન સંઘ' દ્વારા મરાયૂર ગોળ માટે GI નોંધણીની દરખાસ્ત મૂકવામાં આવી હતી. માર્ચ ૨૦૧૮માં અરજી કર્યા પછી, ચેન્નઈ સ્થિત ભૌગોલિક ઓળખ રજિસ્ટ્રી દ્વારા ૨૦૧૯માં આ ગોળને GI ટેગ આપવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી "મરાયૂર ગોળ" નામ માત્ર આ જ વિસ્તારમાં ઉત્પાદિત ગોળ માટે જ વિશિષ્ટ બની ગયું. આ સાથે તે [[મધ્ય ત્રાવણકોર ગોળ]] પછી કેરળમાંથી GI ટેગ મેળવનારી ગોળની બીજી જાત અને GI ટેગ મેળવનારી કેરળની ૩૧મી વસ્તુ બની હતી.<ref>{{cite web |date=9 March 2018 |title=GI Registration of Marayoor Jaggery |publisher=IPR Cell, Kerala Agricultural University |url=https://www.origin-gi.com/wp-content/uploads/2022/02/2019-04-16_18.59.55.pdf |via=oriGIn {{!}} Organization for an International Geographical Indications Network |access-date=15 November 2024 }}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[મધ્ય ત્રાવણકોર ગોળ]] * [[એડયુર મરચું]] * [[કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી]] * [[અટ્ટાપડી તુવેર]] * [[ચેંગાલિકોડન નેન્દ્રન કેળાં]] * [[ મલબાર મરી]] * [[મટ્ટા ચોખા]] * [[વાયનાડ જીરાકસાલા ચોખા]] * [[ વાયનાડ ગંધકસાલા ચોખા]] * [[પોક્કાલી ચોખા]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} mo3pjnwsx9v17va34dm2hy6txuybpk2 903753 903752 2026-08-15T15:20:42Z Snehrashmi 41463 /* આ પણ જુઓ */ 903753 wikitext text/x-wiki {{Infobox geographical indication | name = મરાયૂર ગોળ | image = Marayoor Jaggery in bar form.jpg | alt = ચોસલા સ્વરૂપમાં મરાયૂર ગોળ | caption = | alternative names = મરાયૂર શર્કરા | description =ભારતના કેરળ રાજ્યના ઇડુક્કી જિલ્લામાં આવેલા મરાયૂર અને કાંતલ્લૂર ગ્રામ પંચાયત વિસ્તારમાં શેરડીના તાજા રસમાંથી બનાવવામાં આવતી એક જાણીતી કૃષિ પેદાશ (ગોળ).<ref>{{cite web |title=10 Different Types Of Jaggery To Try |url=https://www.timesnownews.com/web-stories/lifestyle/different-types-of-jaggery-to-try/photostory/106820168.cms |website=www.timesnownews.com |access-date=15 November 2024}}</ref> | type =[[ગોળ]] | area = મરાયૂર, કેરળ | country = ભારત | registered = ૬ માર્ચ ૨૦૧૯ | material = | official website ={{URL|https://search.ipindia.gov.in/GirPublic/Application/Details/613|ipindia.gov.in}}}} '''મરાયૂર ગોળ''' એ ભારતના કેરળ રાજ્યમાં શેરડીના તાજા રસમાંથી બનાવવામાં આવતો ગોળનો એક પ્રકાર છે.<ref>{{cite web |title=6 Types Of Jaggery You Must Know |url=https://www.news18.com/web-stories/lifestyle/6-types-of-jaggery-you-must-know-2-1638083/ |website=www.news18.com |access-date=15 November 2024 |language=en}}</ref><ref name=":0">{{cite news |title=The Sweet History GI Tagged Marayoor Jaggery From Kerala |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/food/news/the-sweet-history-of-keralas-gi-tagged-marayoor-jaggery-article-111033930 |access-date=15 November 2024 |work=Times Now |date=16 June 2024 |language=en}}</ref> તે ઇડુક્કી જિલ્લાના દેવીકુલમ તાલુકાની મરાયૂર અને કાંતલ્લૂર ગ્રામ પંચાયતોમાં વ્યાપકપણે થતી શેરડીમાંથી ઉત્પાદિત કરવામાં આવતી એક કૃષિ પેદાશ છે, જે મુખ્યત્વે મુથુવા આદિવાસી સમુદાયના ખેડૂતો દ્વારા ઉગાડવામાં આવે છે.<ref>{{cite news |title=Kerala: Tribal honey finds a haven in Marayoor |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2018/May/07/kerala-tribal-honey-finds-a-haven-in-marayoor-1811129.html |access-date=15 November 2024 |work=The New Indian Express |date=7 May 2018 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Marayoor To Coconut: 6 Types Of Jaggery To Replace Your Sugar |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/food/news/marayoor-to-coconut-6-types-of-jaggery-to-replace-your-sugar-article-110917931 |access-date=15 November 2024 |work=Times Now |date=11 June 2024 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Raman |first1=Giji K. |title=Marayur jaggery finally gets Geographical Indication tag |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/marayur-jaggery-finally-gets-geographical-indication-tag/article26460646.ece |access-date=15 November 2024 |work=The Hindu |date=7 March 2019 |language=en-IN}}</ref> આ વિસ્તાર 'વર્ષા છાયા' (Rain shadow) ક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે, જ્યાં પશ્ચિમ ઘાટ પર્વતમાળાના લેવર્ડ (પવનની વિરુદ્ધ તરફની) બાજુએ સ્થિત હોવાને કારણે આસપાસના વિસ્તારોની સરખામણીમાં ઓછો વરસાદ પડે છે.<ref>{{cite web |title=Marayoor Jaggery |url=https://www.mofpi.gov.in/mediapr/enewsfeb5.html |website=Ministry of Food Processing Industries |access-date=15 November 2024 |archive-date=25 જૂન 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240625164222/https://mofpi.gov.in/mediapr/enewsfeb5.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |last1=Vellaram |first1=Sandeep |title=Tribal farmers join hands to launch jaggery production unit |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/tribal-farmers-join-hands-to-launch-jaggery-production-unit/article68577184.ece |access-date=15 November 2024 |work=The Hindu |date=28 August 2024 |language=en-IN}}</ref><ref>{{cite news |last1=Sulaiman |first1=Nejma |title=Kerala: Jaggery from tribal hamlets of Marayur to hit the market under new brand name |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2024/Aug/30/kerala-jaggery-from-tribal-hamlets-of-marayur-to-hit-the-market-under-new-brand-name |access-date=15 November 2024 |work=The New Indian Express |date=30 August 2024 |language=en}}</ref> == નામ == શેરડીમાંથી બનાવવામાં આવતો મરાયૂર ગોળ એ મરાયૂર શહેરનો એક મૂલ્યવાન પાક છે અને તેના પરથી જ આ નામ આપવામાં આવ્યું છે.<ref>{{cite news |title=6 nutrient-rich jaggery varieties you need to try |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/6-nutrient-rich-jaggery-varieties-you-need-to-try/photostory/104828643.cms?picid=104828673 |access-date=15 November 2024 |work=The Times of India |date=30 October 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Marayoor Jaggery |url=https://forest.kerala.gov.in/index.php/vanasree/marayoor-jaggery#:~:text=%E0%B4%AE%E0%B4%B2%E0%B4%AF%E0%B4%BE%E0%B4%B3%E0%B4%82-,Marayoor%20Jaggery,crop%20of%20Marayoor%20and%20Kanthalloor. |website=Kerala Forest Department |access-date=15 November 2024}}</ref> === સ્થાનિક નામ === તે "મરાયૂર શર્કરા" તરીકે પણ ઓળખાય છે.<ref>{{cite book |last1=Raj |first1=Ashok |title=Magical Minds and Magical Hands All the Handicrafts and Handlooms Of Madhya Pradesh |publisher=True Sign Publishing House |isbn=978-93-5988-684-8 |url=https://books.google.com/books?id=AZgNEQAAQBAJ&dq=Marayoor+Jaggery&pg=PT158 |access-date=15 November 2024 |language=en}}</ref> તે હાથથી બનાવવામાં આવતા ગોળના સ્વરૂપમાં તૈયાર કરવામાં આવે છે, જેને 'ઉંડા શર્કરા' કહેવામાં આવે છે. તે ગોળ કઠણાઈ, સરળ સંગ્રહ ક્ષમતા, લાંબી શેલ્ફ લાઈફ (લાંબા સમય સુધી બગાડ વગર રહેવાનો ગુણ) અને સોનેરી બદામીથી બદામી રંગની વિશેષતા ધરાવતા ગોળાકાર (દડા જેવા) સ્વરૂપમાં ઉપલબ્ધ હોય છે. સ્થાનિક મલયાલમ ભાષામાં "ઉંડા" નો અર્થ 'દડો/ગોળો' અને 'શર્કરા' નો અર્થ 'ખાંડનું કાચું સ્વરૂપ (ગોળ)' થાય છે.<ref>{{cite web |title=GEOGRAPHICAL INDICATIONS JOURNAL NO. 113 NOVEMBER 05, 2018 |url=https://ipindia.gov.in/writereaddata/Portal/IPOJournal/1_2680_1/Journal_113.pdf |website=Intellectual Property India |access-date=15 November 2024}}</ref> == વિવરણ == મરાયૂર ગોળ એ ચોક્કસ વિશિષ્ટતાઓ ધરાવતી એક ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત અને કુદરતી પેદાશ છે. તે બદામીથી ઘેરો બદામી રંગ, મધ્યમ કઠણાઈ અને ન ચોંટે તેવી સપાટી ધરાવે છે, જેના પર તેના હાથબનાવટ ઉત્પાદન પ્રક્રિયાના આંગળીઓના નિશાન સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. કુદરતી કે કૃત્રિમ રંગો અથવા કૃત્રિમ ગળપણ આપતા પદાર્થોના ઉમેરા વગર બનાવવામાં આવતા આ ગોળમાં એક અનોખી ખારાશ-રહિત મિષ્ટતા અને આગવી સ્વાદિષ્ટતા હોય છે. તેનું યોગ્ય રીતે સુકાયેલું સ્વરૂપ અને પાણીમાં અદ્રાવ્ય પદાર્થોનું ઓછું પ્રમાણ તેમાં ધૂળ અને માટીના કણો નહિવત હોવાની ખાતરી આપે છે, જે તેને બજારમાં મળતા અન્ય ગોળ કરતાં અલગ પાડે છે.<ref>{{cite web |title=Vanasree Products |url=https://forest.kerala.gov.in/index.php/vanasree |website=Kerala Forest Department |access-date=15 November 2024}}</ref><ref>{{cite book |last1=Experts |first1=Arihant |title=AMU Aligarh Muslim University B.A. Bachelor Of Arts 2022 |date=30 November 2021 |publisher=Arihant Publications India limited |isbn=978-93-257-9605-8 |url=https://books.google.com/books?id=K0BZEAAAQBAJ&dq=Marayoor+Jaggery+hand&pg=PP48 |access-date=15 November 2024 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Spurious products pose threat to Kerala's GI tagged Marayoor jaggery |url=https://www.deccanherald.com/india/kerala/spurious-products-pose-threat-to-keralas-gi-tagged-marayoor-jaggery-2824806 |access-date=15 November 2024 |work=Deccan Herald |language=en}}</ref> == પરંપરાગત ગોળ ઉત્પાદન == મરાયૂરમાં ગોળ બનાવવાની કળાનો એક સમૃદ્ધ ઇતિહાસ છે, જેનો પ્રાચીન ઉલ્લેખ સદીઓ જૂના ઋગ્વેદ અને આયુર્વેદિક ગ્રંથોમાં જોવા મળે છે.<ref name=":0" /> તેની ઉત્કૃષ્ટ ગુણવત્તા માટે જાણીતો મરાયૂર ગોળ, આ પ્રદેશના શેરડીના ખેતરોમાં પથરાયેલા અંદાજે ૧૫૦ જેટલા પરંપરાગત ઉત્પાદન મથકો (દેશી કોટેજ શેડ)માં પરંપરાગત પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવે છે.<ref>{{cite news |last1=Vellaram |first1=Sandeep |title=Sweet victory: Idukki's Marayoor Jaggery gets GI tag |url=https://www.thenewsminute.com/kerala/sweet-victory-idukki-s-marayoor-jaggery-gets-gi-tag-97960 |access-date=15 November 2024 |work=The News Minute |date=8 March 2019 |language=en}}</ref> આ શ્રમપ્રધાન પ્રક્રિયાની શરૂઆત કાળજીપૂર્વક પસંદ કરેલી, સ્વચ્છ શેરડીમાંથી રસ કાઢવાથી થાય છે, ત્યારબાદ તેમાં રહેલી અશુદ્ધિઓને દૂર કરવા માટે તેનું ગાળણ કરવામાં આવે છે. રસને સ્પષ્ટ કરવા માટે તેમાં ચૂનો (Lime) ઉમેરવામાં આવે છે. ત્યારપછી આ રસને ભઠ્ઠી પર રાખેલા તાંબા કે ગેલ્વેનાઈઝ્ડ લોખંડના મોટા વાસણોમાં ઉકાળવામાં આવે છે, જેમાં ઇંધણ તરીકે શેરડીના કૂચા નો ઉપયોગ થાય છે. આ ભઠ્ઠીઓમાં ગરમીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ થાય તે માટે ચીમની અને બેફલ્સ (Baffles)ની રચના કરવામાં આવી હોય છે. મોટા લાકડાના ચમચા વડે સતત હલાવતા રહેવાથી રસને બળતો અટકાવી શકાય છે, જ્યારે કુશળ કારીગરો "કોલ્ડ વોટર ટેસ્ટ" પ્રમાણે ઠંડા પાણીમાં આંગળીઓ બોળ્યા પછી ઉકળતા રસમાં બોળીને ચકાસણી કરવા જેવી પરંપરાગત પદ્ધતિઓ દ્વારા રસની ઘટ્ટતા માપે છે. એકવાર યોગ્ય ઘટ્ટતા આવી જાય એટલે આ ઘટ્ટ રસને ઠારવા માટે લાકડાના મોટા પાત્રો (Troughs)માં ફેરવવામાં આવે છે, ત્યારબાદ તેને હાથથી ગોળાકાર (દડા જેવા) સ્વરૂપમાં વાળવામાં આવે છે, જેના પર કારીગરની આંગળીઓના નિશાન પડે છે. આ પરંપરાગત ઉત્પાદન પ્રક્રિયા દ્વારા દર વર્ષે અંદાજે ૬,૦૦૦ ટન ઉત્કૃષ્ટ ગુણવત્તાવાળો મરાયૂર ગોળનું ઉત્પાદન થાય છે. આ ઉત્પાદન મુખ્યત્વે તેના ખાસ ઘન ગોળાકાર સ્વરૂપ ('ઉંડા શર્કરા')માં થાય છે, જ્યારે અમુક સહેજ માત્રામાં પ્રવાહી ('પાણી') અને પાવડર સ્વરૂપમાં પણ બનાવવામાં આવે છે. આ તમામ ઉત્પાદન કોઈપણ કૃત્રિમ રંગો, રસાયણો કે ગળપણ આપતા પદાર્થોથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત હોય છે.<ref>{{cite news |title=The Sweet History GI Tagged Marayoor Jaggery From Kerala |url=https://www.timesnownews.com/lifestyle/food/news/the-sweet-history-of-keralas-gi-tagged-marayoor-jaggery-article-111033930 |access-date=15 November 2024 |work=Times Now |date=16 June 2024 |language=en}}</ref> == ઉપયોગ == તેનો ઉપયોગ પરંપરાગત ગળપણ (મિષ્ટાન) તરીકે અને આયુર્વેદિક દવાઓમાં મુખ્ય ઘટક તરીકે થાય છે.<ref>{{cite web |last1=Krishnan |first1=Anjali |title=The 'Gur' Old Story of Why Jaggery is India's Favourite Sweetener |url=https://thebetterindia.com/281019/jaggery-health-benefits-marayur-patali-gur-natural-sweetener-indian-food/ |website=The Better India |access-date=15 November 2024 |date=31 March 2022}}</ref> કેરળના મંદિરોમાં તેનું વિશેષ સ્થાન છે, જ્યાં પરંપરાગત ધાર્મિક વિધિઓ અને પૂજા-અર્ચનામાં તેનો અભિન્ન ભાગ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite book |title=Kerala, an Authentic Handbook |date=2010 |publisher=Information-Public Relations Department, Government of Kerala |url=https://books.google.com/books?id=QEU8VKzq-XIC&q=Marayoor+Jaggery |access-date=15 November 2024 |language=en}}</ref> તે કેરળની પરંપરાગત વાનગીઓની મિજબાની 'સદ્યા'માં પણ વપરાય છે. આ ઉપરાંત, ગોળનું કોટિંગ ધરાવતી કેળાની વેફર (કાતરી), જેને 'શર્કરાપેરાટ્ટી' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે અહીંની એક મુખ્ય વાનગી છે જેને અન્ય પરંપરાગત વાનગીઓ સાથે પીરસવામાં આવે છે.<ref>{{cite news |last=Sanand |first=Swapna Raghu |date=18 March 2019 |title=Sweetest ever Marayur jaggery gets GI tag: This labour of love will move you! |newspaper=The Financial Express (India)|url=https://www.financialexpress.com/life/lifestyle-sweetest-ever-marayur-jaggery-gets-gi-tag-this-labour-of-love-will-move-you-1519642/ |access-date=15 November 2024 }}</ref> == ભૌગોલિક ઓળખ == ભારત સરકારના ભૌગોલિક ઓળખ રજિસ્ટ્રી દ્વારા ૬ માર્ચ ૨૦૧૯ના રોજ આ ગોળને 'ભૌગોલિક ઓળખ' (GI) ટેગ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો (જે ૧૫ માર્ચ ૨૦૨૮ સુધી માન્ય છે).<ref>{{cite web |title=Geographical Indications |publisher=Intellectual Property India |url=https://search.ipindia.gov.in/GIRPublic/Application/Details/613 |access-date=15 November 2024}}</ref><ref>{{cite news |last=Paul |first=Biju E. |title=Onattukara sesame enters list of GI-tagged products from Kerala, thanks to KAU |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2023/Jan/03/onattukara-sesame-enters-list-of-gi-tagged-products-from-kerala-thanks-to-kau-2534085.html |access-date=15 November 2024 |newspaper=The New Indian Express |date=3 January 2023 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Kerala's Marayoor jaggery shipped to Canada |url=https://english.mathrubhumi.com/news/money/kerala-s-marayoor-jaggery-shipment-to-canada-flags-off-1.8176552 |access-date=15 November 2024 |newspaper=English.Mathrubhumi |date=30 December 2022 |language=en}}</ref> મરાયૂર શહેરના 'અંચુનાડુ કરીમ્બુ ઉત્પાદન વિપણન સંઘ' દ્વારા મરાયૂર ગોળ માટે GI નોંધણીની દરખાસ્ત મૂકવામાં આવી હતી. માર્ચ ૨૦૧૮માં અરજી કર્યા પછી, ચેન્નઈ સ્થિત ભૌગોલિક ઓળખ રજિસ્ટ્રી દ્વારા ૨૦૧૯માં આ ગોળને GI ટેગ આપવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી "મરાયૂર ગોળ" નામ માત્ર આ જ વિસ્તારમાં ઉત્પાદિત ગોળ માટે જ વિશિષ્ટ બની ગયું. આ સાથે તે [[મધ્ય ત્રાવણકોર ગોળ]] પછી કેરળમાંથી GI ટેગ મેળવનારી ગોળની બીજી જાત અને GI ટેગ મેળવનારી કેરળની ૩૧મી વસ્તુ બની હતી.<ref>{{cite web |date=9 March 2018 |title=GI Registration of Marayoor Jaggery |publisher=IPR Cell, Kerala Agricultural University |url=https://www.origin-gi.com/wp-content/uploads/2022/02/2019-04-16_18.59.55.pdf |via=oriGIn {{!}} Organization for an International Geographical Indications Network |access-date=15 November 2024 }}</ref> == આ પણ જુઓ == * [[મધ્ય ત્રાવણકોર ગોળ]] * [[એડયુર મરચું]] * [[કુટ્ટિયાટ્ટુર કેરી]] * [[અટ્ટાપડી તુવેર]] * [[ચેંગાલિકોડન નેન્દ્રન કેળાં]] * [[ મલબાર મરી]] * [[મટ્ટા ચોખા]] * [[વાયનાડ જીરાકસાલા ચોખા]] * [[ વાયનાડ ગંધકસાલા ચોખા]] * [[પોક્કાલી ચોખા]] * [[એલેપ્પી લીલી એલચી]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} 1wembfc6ll08d2cf8as9yn4ud1ab9wi 0 154801 903751 902990 2026-08-15T15:16:14Z Snehrashmi 41463 /* આ પણ જુઓ */ 903751 wikitext text/x-wiki [[File:Payyanur Pavithram Ring.jpg|thumbnail|પય્યન્નુર પવિત્ર વીંટી]] [[File:Payyannur Sree Subrahmanya swamy Temple Pond.jpg|thumbnail|શ્રી સુબ્રમણ્ય સ્વામી મંદિર, પયન્નુર]] [[File:Pavithram made by Halfa grass.jpg|thumbnail|ઐતિહાસિક પવિત્ર વીંટી]] '''પયન્નુર પવિત્ર મોથિરમ''' એ એક પ્રકારની સોનાની વીંટી છે જે પયન્નુરના સ્થાનિક હિન્દુઓ દ્વારા તેના ધાર્મિક મહત્વ માટે પહેરવામાં આવે છે. આ પવિત્ર વીંટી પિતૃ બલિ (પિતૃઓના તર્પણ અથવા મૃત પૂર્વજો માટેની પ્રાર્થના) ની વિધિઓ દરમિયાન પહેરવામાં આવે છે. આ વીંટી પારંપરિક રીતે દર્ભ ઘાસમાંથી બનાવવામાં આવતી હતી. જો કે, આધુનિક પવિત્ર મોથિરમ સોનાની બનેલી હોય છે. આ વીંટીનો આકાર અનન્ય છે અને તે ગાંઠ જેવો દેખાય છે.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/gi-registration-for-payyannur-pavithra-ring-revoked/article4107531.ece|title=GI registration for 'Payyannur Pavithra' ring revoked|author=R. Sivaraman|work=The Hindu| date=17 November 2012 }}</ref> આ વીંટી બનાવવા માટે ચાંદીનો પણ ઉપયોગ થાય છે. મૃત પૂર્વજો માટે પૂજા કરતી વખતે તેને જમણા હાથની અનામિકા (ત્રીજી આંગળી) માં પહેરવામાં આવે છે. == ઇતિહાસ == આ પવિત્ર વીંટીનો ઉદ્ભવ પયન્નુર સુબ્રહ્મણ્ય મંદિરના ઇતિહાસ સાથે જોડાયેલો છે.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Payyannur-Pavithra-Mothiram-in-a-Geographical-Indication-tag-ownership-tussle/articleshow/40549595.cms|title=Payyannur Pavithra Mothiram in a Geographical Indication tag ownership tussle|work=The Times of India|date=21 August 2014 }}</ref> આ મંદિરમાં પવિત્ર વિધિઓ કરતી વખતે ઘાસની વીંટી પહેરવાનો આગ્રહ રાખવામાં આવતો હતો. પાછળથી, પૂજારીઓએ ટકાઉપણાના હેતુથી સોનાની વીંટીઓ અપનાવી. એક પારંપરિક કારીગરને એક વીંટી બનાવવામાં આખો દિવસ લાગે છે. પવિત્ર વીંટી બનાવનાર કારીગર બનવા માટે તેઓ તેમના સમગ્ર જીવન દરમિયાન માંસાહાર કે દારૂનું સેવન કરી શકતા નથી. == વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર == 'પવિત્રમ' શબ્દનો અર્થ 'પવિત્રતા' અને 'મોથિરમ' નો અર્થ 'વીંટી' થાય છે. પ્રથમ શબ્દ સંસ્કૃત ભાષામાંથી લેવામાં આવ્યો છે જ્યારે બીજો શબ્દ મલયાલમ ભાષામાંથી છે, જે ભારતના કેરળ રાજ્યની સ્થાનિક ભાષા છે.<ref>{{cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=52DeArixNoQ|title=Market Scene - Payyanur Pavithra Mothiram|date=16 December 2014|publisher=|via=YouTube}}</ref> == આકાર == વીંટીની બહારની સપાટી પર ત્રણ રેખાઓ હોય છે જે માનવ શરીરની ત્રણ નાડીઓ (નદીઓ) નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે: ઇડા, પિંગળા અને સુષુમ્ણા. આ ત્રણેય નાડીઓનો સંયોગ માનવ શરીરમાં જીવંત ઉર્જા અથવા 'કુંડળી શક્તિ' ને જાગૃત કરી શકે છે. == ત્રિમૂર્તિ ચૈતન્યમ == પયન્નુરના હિન્દુઓની માન્યતા અનુસાર, આ પવિત્ર વીંટી પહેરવાથી હિન્દુ ધર્મના ત્રણ દેવો: બ્રહ્મા, શિવ અને વિષ્ણુની શક્તિ જાગૃત થઈ શકે છે. વીંટી બનાવનાર અને તેને પહેરનાર વ્યક્તિએ કઠોર વિધિઓનું પાલન કરવું પડે છે. તેઓ કોઈપણ પ્રકારનું માંસાહાર કરી શકતા નથી અને દારૂ સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત છે. સ્ત્રીઓએ માસિક ધર્મ દરમિયાન આ વીંટી ઉતારી દેવી પડે છે. પયન્નુરના સુબ્રહ્મણ્ય મંદિરમાં પવિત્ર (અભિમંત્રિત) કર્યા પછી જ આ વીંટી શ્રદ્ધાળુંને આપવામાં આવે છે. == લોકપ્રિયતા == પયન્નુર પવિત્ર મોથિરમ દુનિયાભરના અનેક સંગ્રહાલયોમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે.<ref>{{cite web|url=https://www.keralatourism.org/shopping-options/shop-payyannur-pavithra-mothiram-kerala/1|title=Pavithra Mothiram|publisher=}}</ref> ભારતના નોંધપાત્ર સ્વાતંત્ર્ય સેનાની શ્રી સી.વી. કુંહંબુ આ પવિત્ર વીંટી બનાવવામાં નિષ્ણાત હતા. == યોગ સાથે સંબંધ == પ્રાચીન ભારતીય યોગ સંકલ્પનાઓ અનુસાર, માનવ શરીરમાં ઊર્જાની ત્રણ નાડીઓ હોય છે અને આ નાડીઓનો સરળ પ્રવાહ વ્યક્તિના સ્વાસ્થ્ય અને સમૃદ્ધિને સુનિશ્ચિત કરે છે. * પિંગળા: શરીરની જમણી બાજુએ આવેલી છે જે સૌર ઊર્જાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. * ઇડા: કરોડરજ્જુની ડાબી બાજુએ આવેલી છે જે ચંદ્રની ઊર્જાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. * સુષુમ્ણા: મધ્યમાં આવેલી છે જે બ્રહ્માંડીય ઊર્જાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. કુંડળી શક્તિ આ ત્રણેય નદીઓના તળિયે રહેલી છે અને તે માનવ શરીરમાં શક્તિશાળી લાગણીઓને જાગૃત કરી શકે છે. ભારતીયો માને છે કે આ વીંટી તેની અનન્ય ડિઝાઇનને કારણે દૈવી શક્તિઓને જાગૃત કરી શકે છે. તેને ફક્ત જમણા હાથની અનામિકા (ત્રીજી આંગળી) માં જ પહેરી શકાય છે. આ વીંટી પહેરનાર વ્યક્તિ ઉચ્ચ સ્તરની બુદ્ધિમત્તા, સુખ અને ડહાપણ ધરાવે છે તેવું માનવામાં આવે છે. ==વ્યાપારી પાસાઓ == પયન્નુર પવિત્ર વીંટીની કલ્પનાનો વ્યાપારી ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.pavithramothiram.com/|title=Payyanur Pavithra Mothiram|publisher=}}</ref> ઘણા ઝવેરીઓ અસલી પયન્નુર પવિત્ર વીંટી બનાવવાનો દાવો કરે છે. વિક્રેતાઓ દાવો કરે છે કે આ વીંટી તેનો ઉપયોગ કરનાર વ્યક્તિમાં ઉચ્ચ સ્તરની જાગૃતિ અને પ્રેરણા લાવી શકે છે. તેની ગુણવત્તા અને શ્રેણીના આધારે એક પવિત્ર વીંટીની કિંમત $ ૪૦૦ થી $ ૧,૫૦૦ સુધીની હોઈ શકે છે. આજકાલ આ વીંટી ૨૨ કેરેટ સોનામાંથી બનાવવામાં આવે છે. == પહેરવાની રીત == પવિત્ર મોથિરમ ફક્ત જમણા હાથમાં અને તેમાં પણ માત્ર અનામિકા (ત્રીજી આંગળી) માં જ પહેરી શકાય છે. હિન્દુ શાસ્ત્રો અનુસાર, માનવ શરીરની દરેક આંગળીના અલગ-અલગ અર્થ અને કાર્યો છે: * અંગૂઠો: અગ્નિનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. * તર્જની (પહેલી આંગળી): આકાશ અને ફૂલોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. * વચ્ચેની આંગળી (મધ્યમા): અગ્નિ અને પવિત્ર દીવાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. * અનામિકા (વીંટી પહેરવાની આંગળી): પાણીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. * કનિષ્ઠિકા (છેલ્લી આંગળી): પૃથ્વી અને ચંદનના લેપનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. == આ પણ જુઓ == * [[આરણમુલા કન્નાડી]] * [[કેરળની સ્ક્રૂ પાઈન હસ્તકલા]] * [[કેરળની પિત્તળના જડતરકામવાળી નાળિયેરના કાચલાની હસ્તકળા]] == સંદર્ભ == {{Reflist}} 98fq819tr483bpa5457kn0uvo5j116s 0 154820 903750 903121 2026-08-15T15:10:53Z Snehrashmi 41463 /* મુખ્ય પ્રવાસી આકર્ષણો */ 903750 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ફોર્ટ કોચી | other_name = | settlement_type = | image_skyline = Kochi, Fishing nets at sunset, Kerala, India.jpg | image_caption = | pushpin_map = India Kerala#India#India Kochi | coordinates = {{coord|9.9658|N|76.2421|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[ભારત]] | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name2 = [[એર્ણાકુલમ જીલ્લો|અર્નાકુલમ]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | parts_type = તાલુકા | leader_title = અધ્યક્ષ | leader_name = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = ૨૯ | population_footnotes = | population_total = ૨૩૪૯૯૦ | population_as_of = | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], [[પોર્ટુગીઝ ભાષા|પોર્ટુગીઝ]] (ઐતિહાસિક) | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ૬૮૨૦૦૧ | area_code_type = Telephone code | area_code = ૦૪૮૪ | registration_plate = KL-૪૩ | website = }} [[File:Kochi, Fishing nets, Kerala, India.jpg|thumb|right|ચાઇનીઝ માછીમાર જાળી]] '''ફોર્ટ કોચી''', જે અગાઉ '''ફોર્ટ કોચિન''' તરીકે પણ ઓળખાતું હતું,<ref>{{Cite web |last=Service |first=Express News |date=2016-01-05 |title=It's 127 Years Since 'Chandrabhanu' Gutted 'Cochi' |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2016/Jan/05/its-127-years-since-chandrabhanu-gutted-cochi-864792.html |access-date=2024-06-17 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref> તે ભારતના કેરળ રાજ્યના કોચી શહેરનો એક વિસ્તાર છે.<ref>{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/kochi/fort-kochi.php |title=Fort Kochi, Ernakulam, Kerala, India |website=Kerala Tourism - Kochi |language=en |access-date=2026-07-28}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://ernakulam.nic.in/en/tourist-place/fort-kochi/ |title=FORT KOCHI {{!}} Ernakulam District Website {{!}} India |language=en-US |access-date=2026-07-28}}</ref><ref>[https://www.keralatourism.org/destination/fort-kochi/422/ Fort Kochi]</ref> ફોર્ટ કોચીનું નામ કોચીના 'ફોર્ટ ઇમાન્યુઅલ' પરથી પડ્યું છે,<ref>{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016 | archive-date=15 માર્ચ 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160315175638/http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | url-status=dead }}</ref> જે ભારતીય ભૂમિ પર પોર્ટુગીઝ ઇસ્ટ ઇન્ડીઝ દ્વારા નિયંત્રિત પ્રથમ યુરોપીયન કિલ્લો હતો.<ref>{{cite web | url=http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | title=THE MELTING POT OF CULTURES | publisher=Kimansion | access-date=25 June 2016 | archive-date=15 માર્ચ 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160315175638/http://www.kimansion.com/fort-kochi.htm | url-status=dead }}</ref> આ વિસ્તાર મુખ્ય કોચી શહેરની દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં આવેલા પાણીથી ઘેરાયેલા દ્વીપો અને નાના ટાપુઓનો એક ભાગ છે, જે સામૂહિક રીતે 'જૂનું કોચી' અથવા 'વેસ્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાય છે. મટ્ટાનચેરી એ ફોર્ટ કોચીની નજીકમાં જ આવેલો વિસ્તાર છે. ૧૯૬૭માં, આ ત્રણેય નગરપાલિકાઓ અને તેની આસપાસના કેટલાક વિસ્તારોને ભેગા કરીને 'કોચી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન'ની રચના કરવામાં આવી હતી. ફોર્ટ કોચી તેના વારસા અને સંસ્કૃતિ માટે જાણીતું છે અને તે સ્થાનિક તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓ માટે એક અગ્રણી પ્રવાસન સ્થળ છે. નેશનલ જિયોગ્રાફિકની "૨૦૨૦માં મુલાકાત લેવા યોગ્ય ટોચના પ્રવાસન સ્થળો"ની યાદીમાં ટોચના ૨૫ સ્થળોમાંથી તેને નવમું સ્થાન મળ્યું હતું.<ref>{{cite web|url=https://www.goodmorningamerica.com/travel/story/book-trip-2020-national-geographic-67111675|title=Here's where you should book a trip in 2020|website=Good Morning America}}</ref> == સંપર્ક સુવિધા == ફોર્ટ કોચી સુધી એરનાકુલમથી સડક માર્ગ અને જળ માર્ગ દ્વારા પહોંચી શકાય છે. શહેરના વિવિધ ભાગોમાંથી ફોર્ટ કોચી માટે ખાનગી અને સરકારી બસો ઉપલબ્ધ રહે છે. આ સ્થળની મુલાકાતે આવતા પ્રવાસીઓની મોટી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકાર દ્વારા આ રૂટ પર ખાસ લો-ફ્લોર વોલ્વો બસો શરૂ કરવામાં આવી હતી. આવી બસો કોચિન ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (CIAL), વાયટિલા મોબિલિટી હબ અને કાકનાડ ઇન્ફો પાર્ક જેવા લોકપ્રિય રૂટ પર કાર્યરત છે. == પૂર્વ-વસાહતી યુગ == ઈ.સ. પૂર્વેના સમયગાળા દરમિયાન, જે પ્રદેશ આજે [[કેરળ]] તરીકે ઓળખાય છે તે મેન્ગ્રોવના જંગલોથી ઘેરાયેલો હતો. સમુદ્રની સપાટીમાં વધારો થવાને કારણે કાંપ અને રેતીના ઢગલા રચાયા, જેણે આજે જોવા મળતા દરિયાકાંઠાનો આકાર આપ્યો. 'કોચી' નામની ઉત્પત્તિ મલયાલમ શબ્દ કોચુ અઝી (kochu azhi) પરથી થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેનો અર્થ 'નાનો ખાડી-વિસ્તાર' (small lagoon) થાય છે. મટ્ટાનચેરી એ જૂના ઐતિહાસિક કોચીનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. જૂની મલયાલમ ભાષામાં તેને માડન-ચેરી કહેવાતું, જેમાં ચેરીનો અર્થ નગર થાય છે. 'માડ' એટલે કે ગાય એ કોચીના રાજાના જૂના શાહી કિલ્લાની છાપ (પ્રતીક) હતી. ઈ.સ. ૧૩૪૧માં આવેલી એક પ્રચંડ સુનામીને કારણે કોડુંગલ્લુર બંદર નષ્ટ થઈ ગયા પછી રાજાએ અહીં પોતાના મહેલનું નિર્માણ કર્યું હતું. પેરુમ્પડપ્પુ સ્વરૂપમ (અથવા રાજાનો કિલ્લો) નો મહેલ કાલવથી નદીના કિનારે આવેલો હતો. કોઝિકોડના ઝામોરિન રાજા અને પશ્ચિમી સંસ્થાનવાદી દળો વચ્ચેના સતત યુદ્ધોને કારણે રાજા આ જગ્યા છોડીને ત્રિપુનિથુરા ચાલ્યા ગયા હતા. રાજા વૈષ્ણવ વિચારધારા ધરાવતા હતા અને ગાય (માડુ) તેમનું પ્રતીક હતું. == ઇતિહાસ == મધ્યકાલીન કેરળના કિનારે કોઝિકોડ બંદર આર્થિક અને રાજકીય રીતે અગ્રણી સ્થાન ધરાવતું હતું, જ્યારે કન્નુર, કોલ્લમ અને કોચી વ્યાપારી દ્રષ્ટિએ મહત્ત્વના ગૌણ બંદરો હતાં, જ્યાં વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાંથી વેપારીઓ એકઠા થતા હતા. સંસ્થાનવાદી યુગ પહેલાના કેરળમાં ફોર્ટ કોચી એ કોચી રાજ્યનું એક નાનું માછીમારોનું ગામ હતું. શોધ યુગ (Age of Discovery) દરમિયાન ૧૪૯૮માં પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના કપ્પડ ખાતે પહોંચ્યા હતા, જેનાથી યુરોપથી ભારત સુધીનો સીધો દરિયાઈ માર્ગ ખુલ્યો હતો. ૧૫૦૩માં, અફોન્સો ડી અલ્બુકર્કના સૈન્યએ કોચીના રાજાને કોઝિકોડના સામુથીરી (ઝામોરિન)ના દળો સામે લડવામાં મદદ કરી હતી; ત્યારબાદ રાજા દ્વારા પોર્ટુગીઝોને તે વિસ્તાર આપવામાં આવ્યો હતો જે પાછળથી 'ફોર્ટ કોચી' તરીકે ઓળખાયો. રાજાએ પોર્ટુગીઝોને તેમના વ્યાપારી હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે દરિયાકિનારા નજીક 'ફોર્ટ ઇમેન્યુઅલ' બાંધવાની પણ પરવાનગી આપી હતી. 'ફોર્ટ કોચી' ના નામનો પ્રથમ ભાગ આ કિલ્લા પરથી આવ્યો છે, જેને પાછળથી ડચ લોકોએ નષ્ટ કરી દીધો હતો. પોર્ટુગીઝોએ કિલ્લાની પાછળ પોતાની વસાહત ઊભી કરી હતી, જેમાં એક લાકડાનું ચર્ચ પણ સામેલ હતું. આ ચર્ચને ૧૫૧૬માં કાયમી માળખા તરીકે પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે આજે '[[સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ, કોચી|સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ]]' તરીકે ઓળખાય છે. ફોર્ટ કોચી ૧૬૦ વર્ષ સુધી પોર્ટુગીઝોના કબજામાં રહ્યું. ૧૬૮૩માં ડચ લોકોએ પોર્ટુગીઝો પાસેથી આ પ્રદેશ આંચકી લીધો અને ઘણી પોર્ટુગીઝ સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને મઠો સહિતની કેથોલિક સંસ્થાઓનો નાશ કર્યો. ડચ લોકોએ ૧૭૯૫ સુધી ૧૧૨ વર્ષ સુધી ફોર્ટ કોચી પર પોતાનું નિયંત્રણ રાખ્યું, જ્યારે અંગ્રેજોએ ડચ લોકોને હરાવીને તેનો કબજો મેળવ્યો. ૧૯૪૭માં ભારતની આઝાદી સાથે ફોર્ટ કોચી પરનો વિદેશી સત્તાનો અંત આવ્યો. [[File:Kathedralbasilika Santa Cruz 2018-04-04a.jpg|thumb| right| સાન્ટા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા, ફોર્ટ કોચી]] [[File:Fort Cochin view.JPG|thumb|કોચીનું સામાન્ય દ્રશ્ય]] [[File:Mad Crab.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી ખાતે, દરિયા કિનારા(બીચ)ને કચરાથી બચાવવા માટે ફેંકી દેવાયેલી પ્લાસ્ટિક બોટલોમાંથી બનાવેલ કરચલાની રચના]] [[File:Kerala jain temple.jpg|thumb|right|ફોર્ટ કોચીમાં જૈન મંદિર]] આ સંસ્થાનવાદી સમયગાળા દરમિયાન પોર્ટુગીઝ, ડચ અને અંગ્રેજો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા જૂના મકાનોનું મિશ્રણ આજે પણ ફોર્ટ કોચીની શેરીઓમાં જોવા મળે છે. સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચનું નિર્માણ ૧૫૦૩માં પોર્ટુગીઝો દ્વારા કેથોલિક ચર્ચ તરીકે કરવામાં આવ્યું હતું. વાસ્કો ડા ગામાને એક સમયે આ ચર્ચમાં દફનાવવામાં આવ્યા હતા, જે હવે 'ચર્ચ ઓફ સાઉથ ઇન્ડિયા' હેઠળ આવે છે અને એક રાષ્ટ્રીય સ્મારક છે. ૧૫૫૮માં પોર્ટુગીઝ પેડ્રોઆડો હેઠળ કોચિનના કેથોલિક ડાયોસિસ (ધર્મપ્રદેશ)ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જેનું મુખ્ય મથક ફોર્ટ કોચીમાં હતું.<ref>{{Cite web |title=Diocese of Cochin |url=https://catholicism.en-academic.com/13839/Diocese_of_Cochin |access-date=2022-07-27 |website=Academic Dictionaries and Encyclopedias |language=en}}</ref> ૧૬મી સદીમાં પોર્ટુગીઝો દ્વારા બાંધવામાં આવેલું 'સેન્ટા ક્રુઝ બેસિલિકા' ચર્ચ પણ પાછળથી અંગ્રેજો દ્વારા નષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું અને ૧૯મી સદીના અંત ભાગમાં તેનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.<ref>{{Cite web |title=Santa Cruz Cathedral Basilica Fort Kochi - History, Architecture |url=https://www.tradekerala.com/directory-trade_kerala/listing/santa-cruz-cathedral-basilica-fort-kochi-history-architecture/ |access-date=2022-07-27 |website=Trade Kerala |language=en-US |archive-date=2022-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819180832/https://www.tradekerala.com/directory-trade_kerala/listing/santa-cruz-cathedral-basilica-fort-kochi-history-architecture/ |url-status=dead }}</ref> આ સમયગાળાના અન્ય રહેણાંક મકાનો અને 'ઓલ્ડ હાર્બર હાઉસ' જેવી હોટેલો પણ આવેલી છે, જેમાંથી કેટલીકનું હાલના સમયમાં નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે. જાહેર જનતા અને પ્રવાસીઓમાં સૌથી વધુ આકર્ષણ ઊભું કરતું મુખ્ય સ્થળ દરિયાકિનારે આવેલી સંસ્થાનવાદ-પૂર્વ સમયની 'ચીની માછીમારી જાળીઓ' ની શ્રેણી છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ૧૪મી સદીની શરૂઆતમાં ચીની વેપારીઓ દ્વારા આ જાળીઓ અહીં લાવવામાં આવી હતી. === પ્રથમ સ્રોતો === ઇસવીસનની શરૂઆતથી જ અરબી અને ચીની વેપારીઓ કોચી પ્રદેશમાંથી મસાલા—ખાસ કરીને મરી, તજ, એલચી, લવિંગ અને ચંદન વગેરે મેળવતા હતા. આ મૂલ્યવાન વસ્તુઓના ઉત્પાદન અને વેપારે આ પ્રદેશના ઇતિહાસને એક નવો આકાર આપ્યો. આજે પણ કોચી મસાલાની નિકાસનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. આ મસાલાઓ વિશે જાણકારી મેળવનાર અરબી વેપારીઓ સૌપ્રથમ હતા, અને તેઓ આ અત્યંત માંગ ધરાવતા સામાનને યુરોપ લઈ જતા હતા. સદીઓ પછી, તેમની પાછળ પોર્ટુગીઝો, ત્યારબાદ ડચ અને પછીથી અંગ્રેજો આવ્યા. === ઈ.સ. ૬૦૦ની આસપાસ === માલાબાર કિનારા વિશેના લેખિત દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે આ પ્રદેશમાં હિન્દુ, ખ્રિસ્તી અને લઘુમતી યહૂદી સમુદાયના લોકો રહેતા હતા.<ref>{{Cite book |last=Slapak |first=Orpa |url=https://books.google.com/books?id=qhKGPprbQaYC&q=two+millennia |title=The Jews of India: A Story of Three Communities |publisher=The Israel Museum |year=2003 |isbn=965-278-179-7 |location=Jerusalem |pages=27}}</ref> === ઈ.સ. ૧૩૪૧ ની આસપાસ === પૂરની ઘટનાને કારણે કોચીના કુદરતી બંદરનું નિર્માણ થયું હતું, જેણે કોડુંગલ્લુર શહેરના બંદરને પણ નષ્ટ કરી દીધું હતું. ત્યારબાદ, આ શહેર ભારતના પશ્ચિમ કિનારાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદરોમાંથી એક તરીકે વિકસિત થયું, જેણે ચીન અને મધ્ય પૂર્વ સાથેના મસાલાના વેપાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. === ઈ.સ. ૧૫૦૦ ની આસપાસ === આ સમયગાળા દરમિયાન, કોઝિકોડ પર રાજા ઝામોરિનનું શાસન હતું અને કોચી પર કોચીના મહારાજાનું શાસન હતું. આ એ સમય હતો જ્યારે પ્રથમ પોર્ટુગીઝ જહાજો માલાબાર કિનારે આવ્યા હતા: વાસ્કો ડા ગામા કોઝિકોડ ખાતે અને પેડ્રો અલ્વારેસ કૅબ્રાલ કોચી ખાતે આવ્યા હતા. કોચીના મહારાજાને કોઝિકોડના ઝામોરિન તરફથી જોખમ અનુભવાતું હતું, અને તેમને આશા હતી કે પોર્ટુગીઝો કોઝિકોડના પાડોશી રાજા સામેના તેમના રક્ષણમાં મદદ કરશે. મહારાજાએ પોર્ટુગીઝોનું સ્વાગત કર્યું, અને તેમણે કોચીમાં પોતાનું પ્રથમ વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપ્યું. જોકે, કોચીના મહારાજાને મોટે ભાગે તેમની સત્તાથી વંચિત કરી દેવામાં આવ્યા હતા, અને કોચી ભારતમાં પ્રથમ યુરોપીયન વસાહત બન્યું. પોર્ટુગીઝોએ નાના યહૂદી સમુદાય અને સૂરિયાની (સિરિયાક) ખ્રિસ્તીઓ પર પણ દબાણ લાવવાનું શરૂ કર્યું, કારણ કે તેઓ નેસ્ટોરિયનવાદનું પાલન કરતા હતા. પોર્ટુગીઝોએ સૂરિયાની ખ્રિસ્તી ચર્ચને લેટિન ચર્ચ સાથે વિલિન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આનાથી સંઘર્ષ ઉભો થયો કારણ કે મોટાભાગના સૂરિયાની ખ્રિસ્તીઓ પૂર્વના વિવિધ ચર્ચો સાથે જોડાયેલા હતા અને તેમણે પોપ તથા લેટિન ચર્ચની સત્તાનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. આ પરિસ્થિતિને કારણે મટ્ટાનચેરીના કુનન કુરિશ ચર્ચ ખાતે પ્રખ્યાત 'કુનન કુરિશ શપથ'ની ઘટના બની હતી. ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરે પણ હજારો લોકોને બાપ્તિસ્મા આપ્યું, જેનાથી કોચીમાં કેથોલિક વસ્તીમાં વધારો થયો.<ref>{{cite web | url=http://www.cochin.org.uk/culture/history.html | title=Cochin History | publisher=Cochin.org | access-date=25 June 2016}}</ref> === ઈ.સ. ૧૬૬૩ ની આસપાસ=== કોચિન રાજપરિવારના એક પદભ્રષ્ટ રાજકુમાર અને કોચિનના વંશપરંપરાગત વડાપ્રધાન 'પાલિયત અછન'ના આમંત્રણ પર, ડચ લોકો કોચી આવ્યા અને તેમણે ૧૬૬૩માં કોચી પર વિજય મેળવ્યો. આ શહેર 'ડચ માલાબાર'ની રાજધાની બન્યું અને ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના વૈશ્વિક વેપાર નેટવર્કનો એક ભાગ બન્યું. ડચ લોકોએ કોચીમાં ઘણી કેથોલિક સંસ્થાઓનો પણ નાશ કર્યો હતો.<ref>{{cite web | url=http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | title=Fort Kochi | publisher=Travel India | access-date=25 June 2016 | archive-date=29 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160629073150/http://travel.india.com/kochi/places-to-visit/forts-fort-kochi/ | url-status=dead }}</ref> === ૧૮મી સદી === ઈ.સ. ૧૭૬૦ની આસપાસ પ્રાદેશિક સત્તાઓ વચ્ચેના ઘર્ષણને કારણે કોચી માટે અશાંતિનો સમય શરૂ થયો. હૈદર અલી અને ત્યારબાદ તેના પુત્ર ટીપુ સુલતાન દ્વારા કોચીને ભારે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હતું. ટીપુ સુલતાને આ શહેરને અસ્થાયી રૂપે મૈસૂર રાજ્યના આધીન કરી દીધું હતું. ઈ.સ. ૧૭૯૦ ની આસપાસ કોચી અંગ્રેજોના પ્રભાવ હેઠળ આવ્યું. === ૧૯મી સદી === ઈ.સ. ૧૮૧૪માં, કોચી મદ્રાસ પ્રેસિડેન્સીનો એક ભાગ બન્યું, જેનાથી તે બ્રિટિશ વસાહતી સામ્રાજ્યમાં સામેલ થઈ ગયું. બ્રિટિશરોએ ૨૦મી સદી સુધી આ વિસ્તારના વિકાસને આકાર આપ્યો, અને કોચી હંમેશાં એક મહત્વપૂર્ણ બંદર તેમજ વેપાર કેન્દ્ર બની રહ્યું. ફોર્ટ કોચી મ્યુનિસિપાલિટીની રચના ૧ નવેમ્બર ૧૮૬૬ના રોજ બ્રિટિશ ભારતીય સામ્રાજ્યના મદ્રાસ એક્ટ ૧૦ (નગરોમાં સુધારા અધિનિયમ ૧૮૫૦)<ref name="Ref1">{{cite web |url=http://www.lawmin.nic.in/chronology.doc |title=CHRONOLOGICAL LIST OF CENTRAL ACTS (Updated up to 17-10-2014) |website=Lawmin.nic.in |access-date=2016-08-07 |archive-date=7 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107091128/http://lawmin.nic.in/chronology.doc |url-status=dead }}</ref><ref name="c1881">{{cite book |last1=Lewis McIver |first1=G. Stokes |title=Imperial Census of 1881 Operations and Results in the Presidency of Madras |date=1883 |publisher=E.Keys at the Government Press |location=Madras |page=444 |edition=(Vol II) |url=https://books.google.com/books?id=b_YIAAAAQAAJ |access-date=5 December 2020}}</ref><ref name="google.co.in">{{cite book |last1=Presidency |first1=Madras (India |title=Madras District Gazetteers, Statistical Appendix For Malabar District. |date=1915 |publisher=The Superintendent, Government Press |location=Madras |page=20 |edition=Vol.2 |url=https://books.google.com/books?id=aUEwnQEACAAJ |access-date=2 December 2020 |language=en}}</ref><ref name="frowde">{{cite book |last1=HENRY FROWDE, M.A. |first1=Imperial Gazetteer of India |title=Imperial Gazetteer of India |date=1908 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |edition=New |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ |access-date=2 December 2020}}</ref> અનુસાર કરવામાં આવી હતી, જેમાં કોઝિકોડ, કન્નુર, થાલાસેરી અને પલક્કડની નગરપાલિકાઓનો સમાવેશ થતો હતો, જેનાથી તેઓ આધુનિક કેરળ રાજ્યની પ્રથમ આધુનિક નગરપાલિકા બની હતી, જે મલબાર જિલ્લાનો ભાગ હતી. જાન્યુઆરી ૧૮૮૯ માં, કોચિનમાં ફાટી નીકળેલી વિશાળ આગને કારણે અંદાજે ૩૦૦ ઘરો અને વ્યાપારી મિલકતો નાશ પામી હતી. [[File:Street Art in Fort Kochi by Ijas Muhammed.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચીમાં સ્ટ્રીટ આર્ટ]] [[File:Fort kochi steam boilers.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ પર સ્ટીમ બોઈલર|right]] [[File:Fort Kochi Beach Walk Way DSC01048.JPG|thumb|ફોર્ટ કોચી બીચ વોકવે|right]] [[File:Fort Kochi Water metro station IMG 20250624 133852300.jpg|thumb|ફોર્ટ કોચી વોટર મેટ્રો સ્ટેશન]] == મુખ્ય પ્રવાસી આકર્ષણો == * ફોર્ટ કોચીમાં સ્ટ્રીટ આર્ટ * ફોર્ટ કોચી બીચ પર સ્ટીમ બોઇલર્સ * ફોર્ટ કોચી બીચ વોકવે * ફોર્ટ કોચી વોટર મેટ્રો સ્ટેશન * કોચીન કાર્નિવલ * ભારત-પોર્ટુગીઝ સંગ્રહાલય * ફોર્ટ કોચી બીચ * કોચી ડચ કબ્રસ્તાન * સધર્ન નેવલ કમાન્ડ મેરીટાઇમ મ્યુઝિયમ * કોચીન તિરુમાલા દેવસ્વોમ * શ્રી ગોપાલકૃષ્ણ દેવસ્વોમ મંદિર (કેરળમાં એકમાત્ર દૈવજ્ઞ બ્રાહ્મણ મંદિર) * કુનન કુરિશ ચર્ચ, મટ્ટનચેરી; (ચર્ચ જ્યાં કુનન કુરિશ શપથ લેવામાં આવ્યા હતા.) * અવર લેડી ઓફ લાઇફ ચર્ચ મટ્ટનચેરી * સેન્ટ લોરેન્સ ચર્ચ એડાકોચીન * સેન્ટ લુઇસ ચર્ચ મુંડમવેલી * સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ચર્ચ * સાન્ટા ક્રુઝ કેથેડ્રલ બેસિલિકા * બિશપ હાઉસ-રોમન કેથોલિક ડાયોસીસ ઓફ કોચીન * ફોર્ટ એમેન્યુઅલ * યહૂદી સિનાગોગ * મટ્ટનચેરી પેલેસ * જૈન મંદિર * અવર લેડી ઓફ હોપ ચર્ચ * કોચી-મુઝિરિસ બિએનાલે * શ્રી જનાર્દન મંદિર == સંદર્ભો == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == {{Commons category|Fort Kochi|ફોર્ટ કોચી}} * [https://www.youtube.com/watch?v=p4TNrIoSfjk ફોર્ટ કોચી અને તેની આસપાસના સ્થળોની મુલાકાત લેવા યોગ્ય દૃશ્યો દર્શાવતો એક ટૂંકો YouTube વિડિઓ] * [http://www.thehindu.com/features/metroplus/column-of-fire/article5526421.ece/ ૧૮૮૯માં કોચીનમાં આગ લાગી - ''ધ હિન્દુ'' દ્વારા લખાયેલ લેખ] * [https://josbinitty.com/travel/fort-kochi-its-beauty-culture-and-history. કોચીનો કિલ્લો, તેનો ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિ - જોસબિન ઇટ્ટી] [[શ્રેણી:કેરળ]] 0ctwv65lp1pvv1sxun42exmpd9c4y1l 0 154992 903759 903744 2026-08-15T15:43:55Z Snehrashmi 41463 /* પ્રારંભિક જીવન */ 903759 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.<ref name="tbi" /> યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.<ref>{{Cite news |date=10 January 2020 |title=KJ Yesudas: A name that spells melody |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |access-date=14 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204175059/https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |url-status=live |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |last2=M |first2=Athira |last3=Pradeep |first3=K. }}</ref> આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.<ref>{{Cite web |date=10 January 2018 |title=With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78 |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |access-date=14 November 2020 |website=Malayala Manorama |archive-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114110818/https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |url-status=live }}</ref> કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>{{cite web |title=This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2020/01/10/yesudas-birthday-special-note-wife-prabha.html |website=Malayala Manorama |publisher=Onmanorama |access-date=6 October 2023}}</ref> ૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=14 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200112/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |url-status=live }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} 08movh7ocn215cgca0l4x9bhoeedykt 903760 903759 2026-08-15T15:53:18Z Snehrashmi 41463 /* કારકિર્દી */ પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક 903760 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.<ref name="tbi" /> યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.<ref>{{Cite news |date=10 January 2020 |title=KJ Yesudas: A name that spells melody |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |access-date=14 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204175059/https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |url-status=live |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |last2=M |first2=Athira |last3=Pradeep |first3=K. }}</ref> આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.<ref>{{Cite web |date=10 January 2018 |title=With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78 |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |access-date=14 November 2020 |website=Malayala Manorama |archive-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114110818/https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |url-status=live }}</ref> કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>{{cite web |title=This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2020/01/10/yesudas-birthday-special-note-wife-prabha.html |website=Malayala Manorama |publisher=Onmanorama |access-date=6 October 2023}}</ref> ૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=14 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200112/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |url-status=live }}</ref> == કારકિર્દી == [[File:Onvk2.JPG|thumb|250px|left|કવિ અને ગીતકાર ઓ. એન. વી. કુરૂપ સાથે યેસુદાસ]] === પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક === યેશુદાસે ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૧ના રોજ પોતાનું પહેલું લોકપ્રિય ગીત "જાતિ ભેદમ માથા દ્વેષમ" (સંગીત: એમ. બી. શ્રીનિવાસન) રેકોર્ડ કર્યું. ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરવા માટે તેમને ગાવા મળેલી ચાર પંક્તિઓ તેમને એક મોટો આશીર્વાદ માને છે કારણ કે તે કેરળના સૌથી આદરણીય સંત-કવિ-સમાજ સુધારક શ્રી નારાયણ ગુરુ દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ "કલ્પાદુકલ" (૧૯૬૨) હતી, જે શ્રી નારાયણ ગુરુના જીવન અને સમય દરમિયાન સામાજિક સુધારા પર આધારિત હતી. તેમણે તે સમયના લોકપ્રિય ગાયકો જેમ કે પી. લીલા, સંથા પી. નાયર, કે. પી. ઉદયભાનુ, એસ. જાનકી વગેરે અને પી. ભાસ્કરન અને નામ્બિયથ જેવા ગીતકારો સાથે જોડાણ કર્યું. તેમણે આ ફિલ્મ માટે કવિ કુમારન આસનની પંક્તિઓ ગાયી હતી. શરૂઆતના વર્ષો પછી તેઓ તે સમયના સ્થાપિત સંગીત દિગ્દર્શકો, જેમ કે એમ. બી. શ્રીનિવાસન, જી. દેવરાજન, વી. દક્ષિણામૂર્તિ, બી.આર. લક્ષ્મણન, એમ. એસ. બાબુરાજ અને અન્ય ઘણા લોકો દ્વારા સૌથી વધુ માંગવામાં આવતા હતા. આમ તેમણે પ્લેબેક સિંગિંગમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી જેમાં ત્યારબાદ મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને કન્નડ ફિલ્મોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="rediff_2001" /> તેમને પહેલો મોટો બ્રેક મલયાલમ ફિલ્મ "ભાર્યા" (જી. દેવરાજન દ્વારા સંગીત અને વાયલર રામવર્મા દ્વારા ગીતો) થી મળ્યો. ૧૯૬૭માં, તેમણે પી. વેણુ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ "ઉદ્યોગસ્થ" માટે એમ.એસ.બાબુરાજની રચનામાં હિટ ગીતો ગાયા. તેમણે પહેલા બોમ્મઈ (સંગીત: એસ. બાલાચંદર) માટે તમિલમાં પણ ગાયું, પરંતુ પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ "કોન્જુમ કુમારી" (સંગીત: વેદ) હતી. ૧૯૬૫માં, તેમને સોવિયેત યુનિયન સરકાર દ્વારા યુએસએસઆરના વિવિધ શહેરોમાં સંગીત સમારોહમાં પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને રેડિયો કઝાકિસ્તાન પર એક રશિયન ગીત પણ ગાયું હતું.<ref name="stateofkerala.in" /> સલિલ, યેસુદાસ અને પ્રેમ નઝીરની ત્રિપુટીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. યેસુદાસે કેરળમાં પુલામંથોલ મૂસ પરંપરા હેઠળ આયુર્વેદિક સારવાર કરાવી હોવાનું કહેવાય છે.<ref>Reliable independent source</ref> ૧૯૭૦માં તેમને કેરળ સંગીત નાટક એકેડેમીના વડા તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ આ પદ સંભાળનારા સૌથી નાની ઉંમરના વ્યક્તિ હતા.<ref name="stateofkerala.in">{{cite news|url=http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |title=CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES |publisher=stateofkerala.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205230708/http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |archive-date= 5 December 2011 }}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} p36anibj437hfwjrvtd8qeczydmxhaw 903761 903760 2026-08-15T16:11:35Z Snehrashmi 41463 /* બોલીવુડ: ૧૯૭૦નો દાયકો */ 903761 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.<ref name="tbi" /> યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.<ref>{{Cite news |date=10 January 2020 |title=KJ Yesudas: A name that spells melody |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |access-date=14 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204175059/https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |url-status=live |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |last2=M |first2=Athira |last3=Pradeep |first3=K. }}</ref> આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.<ref>{{Cite web |date=10 January 2018 |title=With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78 |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |access-date=14 November 2020 |website=Malayala Manorama |archive-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114110818/https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |url-status=live }}</ref> કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>{{cite web |title=This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2020/01/10/yesudas-birthday-special-note-wife-prabha.html |website=Malayala Manorama |publisher=Onmanorama |access-date=6 October 2023}}</ref> ૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=14 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200112/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |url-status=live }}</ref> == કારકિર્દી == [[File:Onvk2.JPG|thumb|250px|left|કવિ અને ગીતકાર ઓ. એન. વી. કુરૂપ સાથે યેસુદાસ]] === પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક === યેશુદાસે ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૧ના રોજ પોતાનું પહેલું લોકપ્રિય ગીત "જાતિ ભેદમ માથા દ્વેષમ" (સંગીત: એમ. બી. શ્રીનિવાસન) રેકોર્ડ કર્યું. ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરવા માટે તેમને ગાવા મળેલી ચાર પંક્તિઓ તેમને એક મોટો આશીર્વાદ માને છે કારણ કે તે કેરળના સૌથી આદરણીય સંત-કવિ-સમાજ સુધારક શ્રી નારાયણ ગુરુ દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ "કલ્પાદુકલ" (૧૯૬૨) હતી, જે શ્રી નારાયણ ગુરુના જીવન અને સમય દરમિયાન સામાજિક સુધારા પર આધારિત હતી. તેમણે તે સમયના લોકપ્રિય ગાયકો જેમ કે પી. લીલા, સંથા પી. નાયર, કે. પી. ઉદયભાનુ, એસ. જાનકી વગેરે અને પી. ભાસ્કરન અને નામ્બિયથ જેવા ગીતકારો સાથે જોડાણ કર્યું. તેમણે આ ફિલ્મ માટે કવિ કુમારન આસનની પંક્તિઓ ગાયી હતી. શરૂઆતના વર્ષો પછી તેઓ તે સમયના સ્થાપિત સંગીત દિગ્દર્શકો, જેમ કે એમ. બી. શ્રીનિવાસન, જી. દેવરાજન, વી. દક્ષિણામૂર્તિ, બી.આર. લક્ષ્મણન, એમ. એસ. બાબુરાજ અને અન્ય ઘણા લોકો દ્વારા સૌથી વધુ માંગવામાં આવતા હતા. આમ તેમણે પ્લેબેક સિંગિંગમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી જેમાં ત્યારબાદ મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને કન્નડ ફિલ્મોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="rediff_2001" /> તેમને પહેલો મોટો બ્રેક મલયાલમ ફિલ્મ "ભાર્યા" (જી. દેવરાજન દ્વારા સંગીત અને વાયલર રામવર્મા દ્વારા ગીતો) થી મળ્યો. ૧૯૬૭માં, તેમણે પી. વેણુ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ "ઉદ્યોગસ્થ" માટે એમ.એસ.બાબુરાજની રચનામાં હિટ ગીતો ગાયા. તેમણે પહેલા બોમ્મઈ (સંગીત: એસ. બાલાચંદર) માટે તમિલમાં પણ ગાયું, પરંતુ પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ "કોન્જુમ કુમારી" (સંગીત: વેદ) હતી. ૧૯૬૫માં, તેમને સોવિયેત યુનિયન સરકાર દ્વારા યુએસએસઆરના વિવિધ શહેરોમાં સંગીત સમારોહમાં પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને રેડિયો કઝાકિસ્તાન પર એક રશિયન ગીત પણ ગાયું હતું.<ref name="stateofkerala.in" /> સલિલ, યેસુદાસ અને પ્રેમ નઝીરની ત્રિપુટીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. યેસુદાસે કેરળમાં પુલામંથોલ મૂસ પરંપરા હેઠળ આયુર્વેદિક સારવાર કરાવી હોવાનું કહેવાય છે.<ref>Reliable independent source</ref> ૧૯૭૦માં તેમને કેરળ સંગીત નાટક એકેડેમીના વડા તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ આ પદ સંભાળનારા સૌથી નાની ઉંમરના વ્યક્તિ હતા.<ref name="stateofkerala.in">{{cite news|url=http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |title=CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES |publisher=stateofkerala.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205230708/http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |archive-date= 5 December 2011 }}</ref> === બોલીવુડ: ૧૯૭૦નો દાયકો === દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોમાં એક દાયકા સુધી ગાયા પછી, ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં યેસુદાસને બોલિવૂડમાં સફળ બ્રેક મળ્યો. તેમણે ગાયેલું પહેલું હિન્દી ગીત 'જય જવાન જય કિસાન' (૧૯૭૧) ફિલ્મ માટે હતું, પરંતુ તેમની પ્રથમ રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'છોટી સી બાત' હતી, જેના કારણે "જાનેમન જાનેમન" જેવા ગીતો ગાઈને તેઓ ખૂબ લોકપ્રિય બન્યા. તેમણે અમિતાભ બચ્ચન, અમોલ પાલેકર અને જીતેન્દ્ર સહિત હિન્દી સિનેમાના ઘણા મુખ્ય કલાકારો માટે હિન્દી ગીતો ગાયા છે. તેમણે રવીન્દ્ર જૈન, બપ્પી લહિરી, ખય્યામ, રાજ કમલ અને સલિલ ચૌધરી સહિતના સંગીતકારો માટે અનેક સદાબહાર હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાયા છે. યેશુદાસના સૌથી લોકપ્રિય હિન્દી ગીતો ૧૯૭૬ની ફિલ્મ 'ચિતચોર'માં છે, જેમાં સંગીત રવીન્દ્ર જૈને આપ્યું હતું. ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ, પેરિસ ખાતે યોજાયેલા "મ્યુઝિક ફોર પીસ" કાર્યક્રમમાં યુનેસ્કો દ્વારા યેસુદાસને "સંગીત અને શાંતિ ક્ષેત્રે અસાધારણ સિદ્ધિઓ" માટે માનદ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કોન્સર્ટ નવી સહસ્ત્રાબ્દીના આગમનની ઉજવણી માટે યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લાયોનલ રિચી, રે ચાર્લ્સ, મોન્ટસેરાત કબાલે અને ઝુબિન મહેતા જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |title=KJ Yesudas completes 50 glorious years as singer |publisher=Asianet india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124040600/http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |archive-date=24 January 2012 }}</ref> ૨૦૦૧માં તેમણે 'અહિંસા' આલ્બમ માટે સંસ્કૃત, લેટિન અને અંગ્રેજી ભાષામાં તથા ન્યૂ-એજ અને કર્ણાટક સંગીતના મિશ્રણ સહિતની શૈલીઓમાં ગીતો ગાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |title=Ahimsa Album |publisher=Hinduonnet.com |date=19 February 2001 |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210180308/http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |archive-date=10 December 2006 |url-status=usurped}}</ref> મધ્ય પૂર્વમાં (મિડલ ઈસ્ટ) પોતાના સંગીત કાર્યક્રમોમાં તેઓ કર્ણાટક શૈલીમાં અરબી ગીતો ગાય છે.<ref>{{cite web|author=Vineet Pillai |url=http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |title=Exclusive&nbsp;– Interview with Yesudas on 15th November 2003 |publisher=Indien-netzwerk.de |date=15 November 2003 |access-date=1 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531061214/http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |archive-date=31 May 2010 }}</ref> તેઓ વિદેશમાં પોતાના પ્રદર્શન દ્વારા ભારતીય સંગીતને પ્રોત્સાહિત કરીને અવારનવાર ભારતના સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. ૨૦૦૯માં યેસુદાસે 'મ્યુઝિક ફોર પીસ' (શાંતિ માટે સંગીત) ના સૂત્ર સાથે તિરુવનંતપુરમથી આતંકવાદ સામે દેશવ્યાપી સંગીત અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite news |url=https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |title=Yesudas' Musical Campaign for peace |date=13 January 2009 |publisher=Oneindia |access-date=9 January 2012 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112833/https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |url-status=live }}</ref> હેમંત કરકરેના પત્ની કવિતા કરકરેએ યેશુદાસને મશાલ સોંપીને આ 'શાંતિ સંગીત યાત્રા' નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો.<ref name="hindu_jan12">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |title=Tributes paid to Hemant Karkare |date=12 January 2009 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205714/http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |archive-date=3 November 2012 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> સોર્યા કૃષ્ણમૂર્તિ દ્વારા આયોજિત ૩૬ વર્ષ જૂના 'સોર્યા મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ' માં યેશુદાસે સતત ૩૬ વખત પોતાની પ્રસ્તુતિ આપી છે.<ref>{{cite web|url=http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|title=Gaanagandharvan graces the Soorya festival for the 36th time|website=thiraseela.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630110641/http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|archive-date=30 June 2017|url-status=live}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} lrchv0z1dp0j8ldt80ux64hkntv4fx9 903762 903761 2026-08-15T16:17:50Z Snehrashmi 41463 /* અંગત જીવન અને પ્રભાવો */ 903762 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.<ref name="tbi" /> યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.<ref>{{Cite news |date=10 January 2020 |title=KJ Yesudas: A name that spells melody |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |access-date=14 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204175059/https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |url-status=live |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |last2=M |first2=Athira |last3=Pradeep |first3=K. }}</ref> આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.<ref>{{Cite web |date=10 January 2018 |title=With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78 |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |access-date=14 November 2020 |website=Malayala Manorama |archive-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114110818/https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |url-status=live }}</ref> કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>{{cite web |title=This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2020/01/10/yesudas-birthday-special-note-wife-prabha.html |website=Malayala Manorama |publisher=Onmanorama |access-date=6 October 2023}}</ref> ૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=14 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200112/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |url-status=live }}</ref> == કારકિર્દી == [[File:Onvk2.JPG|thumb|250px|left|કવિ અને ગીતકાર ઓ. એન. વી. કુરૂપ સાથે યેસુદાસ]] === પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક === યેશુદાસે ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૧ના રોજ પોતાનું પહેલું લોકપ્રિય ગીત "જાતિ ભેદમ માથા દ્વેષમ" (સંગીત: એમ. બી. શ્રીનિવાસન) રેકોર્ડ કર્યું. ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરવા માટે તેમને ગાવા મળેલી ચાર પંક્તિઓ તેમને એક મોટો આશીર્વાદ માને છે કારણ કે તે કેરળના સૌથી આદરણીય સંત-કવિ-સમાજ સુધારક શ્રી નારાયણ ગુરુ દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ "કલ્પાદુકલ" (૧૯૬૨) હતી, જે શ્રી નારાયણ ગુરુના જીવન અને સમય દરમિયાન સામાજિક સુધારા પર આધારિત હતી. તેમણે તે સમયના લોકપ્રિય ગાયકો જેમ કે પી. લીલા, સંથા પી. નાયર, કે. પી. ઉદયભાનુ, એસ. જાનકી વગેરે અને પી. ભાસ્કરન અને નામ્બિયથ જેવા ગીતકારો સાથે જોડાણ કર્યું. તેમણે આ ફિલ્મ માટે કવિ કુમારન આસનની પંક્તિઓ ગાયી હતી. શરૂઆતના વર્ષો પછી તેઓ તે સમયના સ્થાપિત સંગીત દિગ્દર્શકો, જેમ કે એમ. બી. શ્રીનિવાસન, જી. દેવરાજન, વી. દક્ષિણામૂર્તિ, બી.આર. લક્ષ્મણન, એમ. એસ. બાબુરાજ અને અન્ય ઘણા લોકો દ્વારા સૌથી વધુ માંગવામાં આવતા હતા. આમ તેમણે પ્લેબેક સિંગિંગમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી જેમાં ત્યારબાદ મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને કન્નડ ફિલ્મોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="rediff_2001" /> તેમને પહેલો મોટો બ્રેક મલયાલમ ફિલ્મ "ભાર્યા" (જી. દેવરાજન દ્વારા સંગીત અને વાયલર રામવર્મા દ્વારા ગીતો) થી મળ્યો. ૧૯૬૭માં, તેમણે પી. વેણુ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ "ઉદ્યોગસ્થ" માટે એમ.એસ.બાબુરાજની રચનામાં હિટ ગીતો ગાયા. તેમણે પહેલા બોમ્મઈ (સંગીત: એસ. બાલાચંદર) માટે તમિલમાં પણ ગાયું, પરંતુ પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ "કોન્જુમ કુમારી" (સંગીત: વેદ) હતી. ૧૯૬૫માં, તેમને સોવિયેત યુનિયન સરકાર દ્વારા યુએસએસઆરના વિવિધ શહેરોમાં સંગીત સમારોહમાં પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને રેડિયો કઝાકિસ્તાન પર એક રશિયન ગીત પણ ગાયું હતું.<ref name="stateofkerala.in" /> સલિલ, યેસુદાસ અને પ્રેમ નઝીરની ત્રિપુટીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. યેસુદાસે કેરળમાં પુલામંથોલ મૂસ પરંપરા હેઠળ આયુર્વેદિક સારવાર કરાવી હોવાનું કહેવાય છે.<ref>Reliable independent source</ref> ૧૯૭૦માં તેમને કેરળ સંગીત નાટક એકેડેમીના વડા તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ આ પદ સંભાળનારા સૌથી નાની ઉંમરના વ્યક્તિ હતા.<ref name="stateofkerala.in">{{cite news|url=http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |title=CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES |publisher=stateofkerala.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205230708/http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |archive-date= 5 December 2011 }}</ref> === બોલીવુડ: ૧૯૭૦નો દાયકો === દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોમાં એક દાયકા સુધી ગાયા પછી, ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં યેસુદાસને બોલિવૂડમાં સફળ બ્રેક મળ્યો. તેમણે ગાયેલું પહેલું હિન્દી ગીત 'જય જવાન જય કિસાન' (૧૯૭૧) ફિલ્મ માટે હતું, પરંતુ તેમની પ્રથમ રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'છોટી સી બાત' હતી, જેના કારણે "જાનેમન જાનેમન" જેવા ગીતો ગાઈને તેઓ ખૂબ લોકપ્રિય બન્યા. તેમણે અમિતાભ બચ્ચન, અમોલ પાલેકર અને જીતેન્દ્ર સહિત હિન્દી સિનેમાના ઘણા મુખ્ય કલાકારો માટે હિન્દી ગીતો ગાયા છે. તેમણે રવીન્દ્ર જૈન, બપ્પી લહિરી, ખય્યામ, રાજ કમલ અને સલિલ ચૌધરી સહિતના સંગીતકારો માટે અનેક સદાબહાર હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાયા છે. યેશુદાસના સૌથી લોકપ્રિય હિન્દી ગીતો ૧૯૭૬ની ફિલ્મ 'ચિતચોર'માં છે, જેમાં સંગીત રવીન્દ્ર જૈને આપ્યું હતું. ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ, પેરિસ ખાતે યોજાયેલા "મ્યુઝિક ફોર પીસ" કાર્યક્રમમાં યુનેસ્કો દ્વારા યેસુદાસને "સંગીત અને શાંતિ ક્ષેત્રે અસાધારણ સિદ્ધિઓ" માટે માનદ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કોન્સર્ટ નવી સહસ્ત્રાબ્દીના આગમનની ઉજવણી માટે યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લાયોનલ રિચી, રે ચાર્લ્સ, મોન્ટસેરાત કબાલે અને ઝુબિન મહેતા જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |title=KJ Yesudas completes 50 glorious years as singer |publisher=Asianet india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124040600/http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |archive-date=24 January 2012 }}</ref> ૨૦૦૧માં તેમણે 'અહિંસા' આલ્બમ માટે સંસ્કૃત, લેટિન અને અંગ્રેજી ભાષામાં તથા ન્યૂ-એજ અને કર્ણાટક સંગીતના મિશ્રણ સહિતની શૈલીઓમાં ગીતો ગાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |title=Ahimsa Album |publisher=Hinduonnet.com |date=19 February 2001 |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210180308/http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |archive-date=10 December 2006 |url-status=usurped}}</ref> મધ્ય પૂર્વમાં (મિડલ ઈસ્ટ) પોતાના સંગીત કાર્યક્રમોમાં તેઓ કર્ણાટક શૈલીમાં અરબી ગીતો ગાય છે.<ref>{{cite web|author=Vineet Pillai |url=http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |title=Exclusive&nbsp;– Interview with Yesudas on 15th November 2003 |publisher=Indien-netzwerk.de |date=15 November 2003 |access-date=1 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531061214/http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |archive-date=31 May 2010 }}</ref> તેઓ વિદેશમાં પોતાના પ્રદર્શન દ્વારા ભારતીય સંગીતને પ્રોત્સાહિત કરીને અવારનવાર ભારતના સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. ૨૦૦૯માં યેસુદાસે 'મ્યુઝિક ફોર પીસ' (શાંતિ માટે સંગીત) ના સૂત્ર સાથે તિરુવનંતપુરમથી આતંકવાદ સામે દેશવ્યાપી સંગીત અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite news |url=https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |title=Yesudas' Musical Campaign for peace |date=13 January 2009 |publisher=Oneindia |access-date=9 January 2012 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112833/https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |url-status=live }}</ref> હેમંત કરકરેના પત્ની કવિતા કરકરેએ યેશુદાસને મશાલ સોંપીને આ 'શાંતિ સંગીત યાત્રા' નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો.<ref name="hindu_jan12">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |title=Tributes paid to Hemant Karkare |date=12 January 2009 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205714/http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |archive-date=3 November 2012 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> સોર્યા કૃષ્ણમૂર્તિ દ્વારા આયોજિત ૩૬ વર્ષ જૂના 'સોર્યા મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ' માં યેશુદાસે સતત ૩૬ વખત પોતાની પ્રસ્તુતિ આપી છે.<ref>{{cite web|url=http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|title=Gaanagandharvan graces the Soorya festival for the 36th time|website=thiraseela.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630110641/http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|archive-date=30 June 2017|url-status=live}}</ref> == અંગત જીવન અને પ્રભાવો == યેશુદાસના લગ્ન ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦થી પ્રભા સાથે થયા છે. તેમને ત્રણ પુત્રો છે: વિનોદ (જન્મ ૧૯૭૭), વિજય (જન્મ ૧૯૭૯) અને વિશાલ (જન્મ ૧૯૮૧). તેમના બીજા પુત્ર વિજય પણ એક સંગીતકાર છે, જેમણે ૨૦૦૭, ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૮માં શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nritoday.net/movies-a-music/336-kj-yesudas-singer-with-a-golden-voice |title=Dr. KJ Yesudas: Singer with a Golden Voice |author=Ajay Gosh}}</ref> [[File:Ram Nath Kovind presenting the Rajat Kamal Award to Padma Vibhushan Dr. K.J. Yesudas (Best Male Playback Singer) for the film VISWASAPOORVAM MANSOOR (Malayalam), at the 65th National Film Awards Function, in New Delhi.JPG|250px|thumbnail|left|યેશુદાસને રજત કમલ એવોર્ડ અર્પણ કરી રહેલા ભારતના રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ .]] શ્રી નારાયણ ગુરુના સંદેશ "સંપૂર્ણ માનવજાત માટે એક ધર્મ અને એક ઈશ્વર" એ યુવાન યેસુદાસને અન્ય લોકો સાથેના વ્યવહારમાં ખૂબ પ્રભાવિત કર્યા હતા. સંગીતકારોમાં પણ તેમના પોતાના આદર્શો (હીરો) હતા. મોહમ્મદ રફી, ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતર અને બાલમુરલી કૃષ્ણા એવા સંગીતકારો છે જેમની તેઓ સૌથી વધુ પ્રશંસા કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |title='I do not sing trendy music': Yesudas |work=Rediff.com |date=7 May 2001 |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601053019/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |archive-date=1 June 2010 |url-status=live }}</ref> યેસુદાસ જ્ઞાન, સંગીત અને કળાની દેવી સરસ્વતીના કીર્તન ગાવા માટે પોતાના જન્મદિવસે કર્ણાટકના કોલ્લુર સ્થિત કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરની મુલાકાત લેતા આવ્યા છે. આ સંગીત ઉત્સવની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૦માં તેમના ૬૦મા જન્મદિવસે થઈ હતી. નવ દિવસીય આ સંગીત મહોત્સવ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરે શરૂ થાય છે. રવિવાર, ૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ના રોજ, તેમણે કોલ્લુર શ્રી મૂકામ્બિકા મંદિરે દેવી મૂકામ્બિકા સમક્ષ ૭૦ ગાયકો સાથે 'સંગીતાર્ચના' (શાસ્ત્રીય ભક્તિ ગીતો) કરીને પોતાનો ૭૦મો જન્મદિવસ (સપ્તતિ) ઉજવ્યો હતો. આ સંગીતાર્ચનામાં ત્યાગરાજની કવિતાઓના "પંચરત્ન ગાયન"નો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે વિદ્યારંભ વિધિમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોએ આ ખાસ સંગીતાર્ચનાનું સમગ્ર કેરળમાં પ્રસારણ કર્યું હતું. યેસુદાસે હિટ ગીત "હરિવરાસનમ્" સહિત અય્યપ્પા સ્વામીને સમર્પિત ઘણા ગીતો પણ ગાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://jaimusiconline.com |title=Gandharva of songs : K.J Yesudas celebrates 70th birthday |publisher=Non Resident Kerala Associations |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227012349/http://jaimusiconline.com/ |archive-date=27 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/top-stories/2009/k-j-yesudas-birthday-190109.html |title=Yesudas celebrated Birthday at Kollur |publisher=Oneindia Entertainment |date=19 January 2009 |access-date=1 May 2010 }}</ref><ref name="hindu_jan10" /><ref>{{cite web |url=http://newindianexpress.com/states/karnataka/article220681.ece |title=Yesudas celebrates 70th birthday in Kollur |publisher=The New Indian Express |date=11 January 2010 |access-date=1 May 2010 }}</ref> ૨૦૦૨માં મરાડ નર સંહાર દરમિયાન, તેમણે પીઢ કવયિત્રી સુગથાકુમારી સાથે તે સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને હિંસા વિરુદ્ધ જાગૃતિ વર્ગો ચલાવ્યા હતા. સબરીમાલા મંદિરના દ્વાર બંધ કરતા પહેલા ગવાતી ભક્તિ રચના 'હરિવરાસનમ્'નું સંગીત સંસ્કરણ જી. દેવરાજન દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને યેસુદાસે ગાયું હતું. જોકે ઘણા જાણીતા ગાયકો દ્વારા આ ગીતની અલગ-અલગ પ્રસ્તુતિઓ કરવામાં આવી છે, તેમ છતાં સબરીમાલા ખાતે રોજ હરિવરાસનમ્ માટે અધિકૃત રીતે યેસુદાસના અવાજનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="hindu_jan10" /> == સંદર્ભ == {{Reflist}} f3oyuvvy468u5u5a78e6gikvt09jjo0 903763 903762 2026-08-15T16:22:09Z Snehrashmi 41463 /* સંગીત કંપની અને શાળા */ 903763 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.<ref name="tbi" /> યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.<ref>{{Cite news |date=10 January 2020 |title=KJ Yesudas: A name that spells melody |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |access-date=14 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204175059/https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |url-status=live |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |last2=M |first2=Athira |last3=Pradeep |first3=K. }}</ref> આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.<ref>{{Cite web |date=10 January 2018 |title=With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78 |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |access-date=14 November 2020 |website=Malayala Manorama |archive-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114110818/https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |url-status=live }}</ref> કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>{{cite web |title=This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2020/01/10/yesudas-birthday-special-note-wife-prabha.html |website=Malayala Manorama |publisher=Onmanorama |access-date=6 October 2023}}</ref> ૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=14 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200112/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |url-status=live }}</ref> == કારકિર્દી == [[File:Onvk2.JPG|thumb|250px|left|કવિ અને ગીતકાર ઓ. એન. વી. કુરૂપ સાથે યેસુદાસ]] === પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક === યેશુદાસે ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૧ના રોજ પોતાનું પહેલું લોકપ્રિય ગીત "જાતિ ભેદમ માથા દ્વેષમ" (સંગીત: એમ. બી. શ્રીનિવાસન) રેકોર્ડ કર્યું. ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરવા માટે તેમને ગાવા મળેલી ચાર પંક્તિઓ તેમને એક મોટો આશીર્વાદ માને છે કારણ કે તે કેરળના સૌથી આદરણીય સંત-કવિ-સમાજ સુધારક શ્રી નારાયણ ગુરુ દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ "કલ્પાદુકલ" (૧૯૬૨) હતી, જે શ્રી નારાયણ ગુરુના જીવન અને સમય દરમિયાન સામાજિક સુધારા પર આધારિત હતી. તેમણે તે સમયના લોકપ્રિય ગાયકો જેમ કે પી. લીલા, સંથા પી. નાયર, કે. પી. ઉદયભાનુ, એસ. જાનકી વગેરે અને પી. ભાસ્કરન અને નામ્બિયથ જેવા ગીતકારો સાથે જોડાણ કર્યું. તેમણે આ ફિલ્મ માટે કવિ કુમારન આસનની પંક્તિઓ ગાયી હતી. શરૂઆતના વર્ષો પછી તેઓ તે સમયના સ્થાપિત સંગીત દિગ્દર્શકો, જેમ કે એમ. બી. શ્રીનિવાસન, જી. દેવરાજન, વી. દક્ષિણામૂર્તિ, બી.આર. લક્ષ્મણન, એમ. એસ. બાબુરાજ અને અન્ય ઘણા લોકો દ્વારા સૌથી વધુ માંગવામાં આવતા હતા. આમ તેમણે પ્લેબેક સિંગિંગમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી જેમાં ત્યારબાદ મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને કન્નડ ફિલ્મોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="rediff_2001" /> તેમને પહેલો મોટો બ્રેક મલયાલમ ફિલ્મ "ભાર્યા" (જી. દેવરાજન દ્વારા સંગીત અને વાયલર રામવર્મા દ્વારા ગીતો) થી મળ્યો. ૧૯૬૭માં, તેમણે પી. વેણુ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ "ઉદ્યોગસ્થ" માટે એમ.એસ.બાબુરાજની રચનામાં હિટ ગીતો ગાયા. તેમણે પહેલા બોમ્મઈ (સંગીત: એસ. બાલાચંદર) માટે તમિલમાં પણ ગાયું, પરંતુ પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ "કોન્જુમ કુમારી" (સંગીત: વેદ) હતી. ૧૯૬૫માં, તેમને સોવિયેત યુનિયન સરકાર દ્વારા યુએસએસઆરના વિવિધ શહેરોમાં સંગીત સમારોહમાં પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને રેડિયો કઝાકિસ્તાન પર એક રશિયન ગીત પણ ગાયું હતું.<ref name="stateofkerala.in" /> સલિલ, યેસુદાસ અને પ્રેમ નઝીરની ત્રિપુટીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. યેસુદાસે કેરળમાં પુલામંથોલ મૂસ પરંપરા હેઠળ આયુર્વેદિક સારવાર કરાવી હોવાનું કહેવાય છે.<ref>Reliable independent source</ref> ૧૯૭૦માં તેમને કેરળ સંગીત નાટક એકેડેમીના વડા તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ આ પદ સંભાળનારા સૌથી નાની ઉંમરના વ્યક્તિ હતા.<ref name="stateofkerala.in">{{cite news|url=http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |title=CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES |publisher=stateofkerala.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205230708/http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |archive-date= 5 December 2011 }}</ref> === બોલીવુડ: ૧૯૭૦નો દાયકો === દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોમાં એક દાયકા સુધી ગાયા પછી, ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં યેસુદાસને બોલિવૂડમાં સફળ બ્રેક મળ્યો. તેમણે ગાયેલું પહેલું હિન્દી ગીત 'જય જવાન જય કિસાન' (૧૯૭૧) ફિલ્મ માટે હતું, પરંતુ તેમની પ્રથમ રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'છોટી સી બાત' હતી, જેના કારણે "જાનેમન જાનેમન" જેવા ગીતો ગાઈને તેઓ ખૂબ લોકપ્રિય બન્યા. તેમણે અમિતાભ બચ્ચન, અમોલ પાલેકર અને જીતેન્દ્ર સહિત હિન્દી સિનેમાના ઘણા મુખ્ય કલાકારો માટે હિન્દી ગીતો ગાયા છે. તેમણે રવીન્દ્ર જૈન, બપ્પી લહિરી, ખય્યામ, રાજ કમલ અને સલિલ ચૌધરી સહિતના સંગીતકારો માટે અનેક સદાબહાર હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાયા છે. યેશુદાસના સૌથી લોકપ્રિય હિન્દી ગીતો ૧૯૭૬ની ફિલ્મ 'ચિતચોર'માં છે, જેમાં સંગીત રવીન્દ્ર જૈને આપ્યું હતું. ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ, પેરિસ ખાતે યોજાયેલા "મ્યુઝિક ફોર પીસ" કાર્યક્રમમાં યુનેસ્કો દ્વારા યેસુદાસને "સંગીત અને શાંતિ ક્ષેત્રે અસાધારણ સિદ્ધિઓ" માટે માનદ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કોન્સર્ટ નવી સહસ્ત્રાબ્દીના આગમનની ઉજવણી માટે યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લાયોનલ રિચી, રે ચાર્લ્સ, મોન્ટસેરાત કબાલે અને ઝુબિન મહેતા જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |title=KJ Yesudas completes 50 glorious years as singer |publisher=Asianet india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124040600/http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |archive-date=24 January 2012 }}</ref> ૨૦૦૧માં તેમણે 'અહિંસા' આલ્બમ માટે સંસ્કૃત, લેટિન અને અંગ્રેજી ભાષામાં તથા ન્યૂ-એજ અને કર્ણાટક સંગીતના મિશ્રણ સહિતની શૈલીઓમાં ગીતો ગાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |title=Ahimsa Album |publisher=Hinduonnet.com |date=19 February 2001 |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210180308/http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |archive-date=10 December 2006 |url-status=usurped}}</ref> મધ્ય પૂર્વમાં (મિડલ ઈસ્ટ) પોતાના સંગીત કાર્યક્રમોમાં તેઓ કર્ણાટક શૈલીમાં અરબી ગીતો ગાય છે.<ref>{{cite web|author=Vineet Pillai |url=http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |title=Exclusive&nbsp;– Interview with Yesudas on 15th November 2003 |publisher=Indien-netzwerk.de |date=15 November 2003 |access-date=1 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531061214/http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |archive-date=31 May 2010 }}</ref> તેઓ વિદેશમાં પોતાના પ્રદર્શન દ્વારા ભારતીય સંગીતને પ્રોત્સાહિત કરીને અવારનવાર ભારતના સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. ૨૦૦૯માં યેસુદાસે 'મ્યુઝિક ફોર પીસ' (શાંતિ માટે સંગીત) ના સૂત્ર સાથે તિરુવનંતપુરમથી આતંકવાદ સામે દેશવ્યાપી સંગીત અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite news |url=https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |title=Yesudas' Musical Campaign for peace |date=13 January 2009 |publisher=Oneindia |access-date=9 January 2012 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112833/https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |url-status=live }}</ref> હેમંત કરકરેના પત્ની કવિતા કરકરેએ યેશુદાસને મશાલ સોંપીને આ 'શાંતિ સંગીત યાત્રા' નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો.<ref name="hindu_jan12">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |title=Tributes paid to Hemant Karkare |date=12 January 2009 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205714/http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |archive-date=3 November 2012 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> સોર્યા કૃષ્ણમૂર્તિ દ્વારા આયોજિત ૩૬ વર્ષ જૂના 'સોર્યા મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ' માં યેશુદાસે સતત ૩૬ વખત પોતાની પ્રસ્તુતિ આપી છે.<ref>{{cite web|url=http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|title=Gaanagandharvan graces the Soorya festival for the 36th time|website=thiraseela.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630110641/http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|archive-date=30 June 2017|url-status=live}}</ref> == અંગત જીવન અને પ્રભાવો == યેશુદાસના લગ્ન ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦થી પ્રભા સાથે થયા છે. તેમને ત્રણ પુત્રો છે: વિનોદ (જન્મ ૧૯૭૭), વિજય (જન્મ ૧૯૭૯) અને વિશાલ (જન્મ ૧૯૮૧). તેમના બીજા પુત્ર વિજય પણ એક સંગીતકાર છે, જેમણે ૨૦૦૭, ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૮માં શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nritoday.net/movies-a-music/336-kj-yesudas-singer-with-a-golden-voice |title=Dr. KJ Yesudas: Singer with a Golden Voice |author=Ajay Gosh}}</ref> [[File:Ram Nath Kovind presenting the Rajat Kamal Award to Padma Vibhushan Dr. K.J. Yesudas (Best Male Playback Singer) for the film VISWASAPOORVAM MANSOOR (Malayalam), at the 65th National Film Awards Function, in New Delhi.JPG|250px|thumbnail|left|યેશુદાસને રજત કમલ એવોર્ડ અર્પણ કરી રહેલા ભારતના રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ .]] શ્રી નારાયણ ગુરુના સંદેશ "સંપૂર્ણ માનવજાત માટે એક ધર્મ અને એક ઈશ્વર" એ યુવાન યેસુદાસને અન્ય લોકો સાથેના વ્યવહારમાં ખૂબ પ્રભાવિત કર્યા હતા. સંગીતકારોમાં પણ તેમના પોતાના આદર્શો (હીરો) હતા. મોહમ્મદ રફી, ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતર અને બાલમુરલી કૃષ્ણા એવા સંગીતકારો છે જેમની તેઓ સૌથી વધુ પ્રશંસા કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |title='I do not sing trendy music': Yesudas |work=Rediff.com |date=7 May 2001 |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601053019/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |archive-date=1 June 2010 |url-status=live }}</ref> યેસુદાસ જ્ઞાન, સંગીત અને કળાની દેવી સરસ્વતીના કીર્તન ગાવા માટે પોતાના જન્મદિવસે કર્ણાટકના કોલ્લુર સ્થિત કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરની મુલાકાત લેતા આવ્યા છે. આ સંગીત ઉત્સવની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૦માં તેમના ૬૦મા જન્મદિવસે થઈ હતી. નવ દિવસીય આ સંગીત મહોત્સવ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરે શરૂ થાય છે. રવિવાર, ૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ના રોજ, તેમણે કોલ્લુર શ્રી મૂકામ્બિકા મંદિરે દેવી મૂકામ્બિકા સમક્ષ ૭૦ ગાયકો સાથે 'સંગીતાર્ચના' (શાસ્ત્રીય ભક્તિ ગીતો) કરીને પોતાનો ૭૦મો જન્મદિવસ (સપ્તતિ) ઉજવ્યો હતો. આ સંગીતાર્ચનામાં ત્યાગરાજની કવિતાઓના "પંચરત્ન ગાયન"નો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે વિદ્યારંભ વિધિમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોએ આ ખાસ સંગીતાર્ચનાનું સમગ્ર કેરળમાં પ્રસારણ કર્યું હતું. યેસુદાસે હિટ ગીત "હરિવરાસનમ્" સહિત અય્યપ્પા સ્વામીને સમર્પિત ઘણા ગીતો પણ ગાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://jaimusiconline.com |title=Gandharva of songs : K.J Yesudas celebrates 70th birthday |publisher=Non Resident Kerala Associations |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227012349/http://jaimusiconline.com/ |archive-date=27 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/top-stories/2009/k-j-yesudas-birthday-190109.html |title=Yesudas celebrated Birthday at Kollur |publisher=Oneindia Entertainment |date=19 January 2009 |access-date=1 May 2010 }}</ref><ref name="hindu_jan10" /><ref>{{cite web |url=http://newindianexpress.com/states/karnataka/article220681.ece |title=Yesudas celebrates 70th birthday in Kollur |publisher=The New Indian Express |date=11 January 2010 |access-date=1 May 2010 }}</ref> ૨૦૦૨માં મરાડ નર સંહાર દરમિયાન, તેમણે પીઢ કવયિત્રી સુગથાકુમારી સાથે તે સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને હિંસા વિરુદ્ધ જાગૃતિ વર્ગો ચલાવ્યા હતા. સબરીમાલા મંદિરના દ્વાર બંધ કરતા પહેલા ગવાતી ભક્તિ રચના 'હરિવરાસનમ્'નું સંગીત સંસ્કરણ જી. દેવરાજન દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને યેસુદાસે ગાયું હતું. જોકે ઘણા જાણીતા ગાયકો દ્વારા આ ગીતની અલગ-અલગ પ્રસ્તુતિઓ કરવામાં આવી છે, તેમ છતાં સબરીમાલા ખાતે રોજ હરિવરાસનમ્ માટે અધિકૃત રીતે યેસુદાસના અવાજનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="hindu_jan10" /> == સંગીત કંપની અને શાળા == ૧૯૮૦માં યેસુદાસે તિરુવનંતપુરમ ખાતે 'તરંગિણી સ્ટુડિયો'ની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૯૨માં તેની ઓફિસ અને સ્ટુડિયો ચેન્નાઈ ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને ૧૯૯૮માં યુ.એસ. (US) ખાતે કંપનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તરંગિણી સ્ટુડિયો અને તરંગિણી રેકોર્ડ્સ કેરળમાં એક એવું રેકોર્ડિંગ સેન્ટર બની ગયું, જેણે પ્રથમ વખત સ્ટીરિયો (stereo) સાઉન્ડમાં મલયાલમ ફિલ્મી ગીતોની ઓડિયો કેસેટ બહાર પાડી હતી. આ રેકોર્ડ કંપની ચેન્નાઈના 'સ્ટુડિયો ૨૭' ખાતે વોઈસ મિક્સિંગ સ્ટુડિયો પણ ધરાવતી હતી. આ સ્ટુડિયો સમગ્ર વિશ્વમાં ફિલ્મ અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના કાર્યક્રમો સહિત યેસુદાસના વિવિધ કાર્યક્રમોનું પ્રોડક્શન અને પ્રસ્તુતિ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|title=Dr. K. J. Yesudas|publisher=keralatourism.org|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601083704/http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|archive-date=1 June 2010|url-status=dead}}</ref> વિદ્યાર્થીઓને સંગીતની વિવિધ શાખાઓમાં તાલીમ આપવા માટે યેસુદાસે ૧૯૭૫માં 'તરંગિણીસરી સ્કૂલ ઓફ મ્યુઝિક'ની સ્થાપના કરી હતી. આ શાળા કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત છે. તેનું સંચાલન 'ટ્રાવણકોર-કોચિન લિટરરી, સાયન્ટિફિક એન્ડ ચેરિટેબલ સોસાયટીઝ એક્ટ ૧૨ ઓફ ૧૯૫૫' હેઠળ નોંધાયેલ સોસાયટી દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ શાળા ઈડાપળંજી, તિરુવનંતપુરમ ખાતે આવેલી છે.<ref>{{Cite web |title=About Tharanganisari |url=https://tharanganisari.com/about-tharanganisari/ |access-date=2 August 2024 |website=Tharanganisari.com}}</ref> શાળામાં દર મહિનાના બીજા શનિવારે 'સંગીત રસાસ્વાદ' (Music appreciation) ક્લાસ યોજવામાં આવે છે. આ ક્લાસ દરેક માટે મફત છે અને તમામ ઉંમરના લોકો માટે ખુલ્લો છે.<ref>{{Cite web |date=15 February 2009 |title=A singer of all kinds of bhajans |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2009/Feb/15/a-singer-of-all-kinds-of-bhajans-26027.html |access-date=2 August 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> સંગીતકાર પેરુમ્બાવુર જી. રવીન્દ્રનાથે ૧૯૭૬માં અહીં સંગીત શિક્ષક તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{Cite web |date=5 January 2024 |title=80ന്റെ നിറവിൽ പെരുമ്പാവൂർ ജി രവീന്ദ്രനാഥ് |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620104328/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019 |archive-date=20 June 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> આ શાળાના કેટલાક નોંધપાત્ર ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓમાં (અલમનાઈ) સંગીતકાર મોહન સિથારા, મુરલી સિથારા અને ગિટારવાદક જોન એન્ટોનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web |last=Kavu |first=Sweety |date=24 July 2020 |title=പത്തിന് പകരം നൂറ് തരുന്ന ദാസേട്ടന്‍; ഈശ്വരകൃപയാല്‍ മുപ്പതിലധികം കൊല്ലത്തെ സംഗീതജീവിതം സംതൃപ്തം |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718172636/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484 |archive-date=18 July 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> Murali Sithara<ref>{{Cite web |date=12 July 2021 |title=Music director Murali Sithara, 66, found dead |url=https://english.mathrubhumi.com/movies-music/news/music-director-murali-sithara-66-found-dead-1.5823587 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> and guitarist John Antony.<ref>{{Cite web |date=16 January 2017 |title=Interview with John Anthony |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/interview-with-john-anthony/articleshow/31032314.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705093519/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/Interview-with-John-Anthony/articleshow/31032314.cms |archive-date=5 July 2022 |access-date=2 August 2024 |website=The Times of India}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} tm30w1u7zfkihtuiw07jy9eatijs4li 903764 903763 2026-08-15T16:24:52Z Snehrashmi 41463 /* સંગીત કંપની અને શાળા */ 903764 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.<ref name="tbi" /> યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.<ref>{{Cite news |date=10 January 2020 |title=KJ Yesudas: A name that spells melody |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |access-date=14 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204175059/https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |url-status=live |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |last2=M |first2=Athira |last3=Pradeep |first3=K. }}</ref> આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.<ref>{{Cite web |date=10 January 2018 |title=With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78 |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |access-date=14 November 2020 |website=Malayala Manorama |archive-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114110818/https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |url-status=live }}</ref> કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>{{cite web |title=This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2020/01/10/yesudas-birthday-special-note-wife-prabha.html |website=Malayala Manorama |publisher=Onmanorama |access-date=6 October 2023}}</ref> ૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=14 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200112/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |url-status=live }}</ref> == કારકિર્દી == [[File:Onvk2.JPG|thumb|250px|left|કવિ અને ગીતકાર ઓ. એન. વી. કુરૂપ સાથે યેસુદાસ]] === પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક === યેશુદાસે ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૧ના રોજ પોતાનું પહેલું લોકપ્રિય ગીત "જાતિ ભેદમ માથા દ્વેષમ" (સંગીત: એમ. બી. શ્રીનિવાસન) રેકોર્ડ કર્યું. ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરવા માટે તેમને ગાવા મળેલી ચાર પંક્તિઓ તેમને એક મોટો આશીર્વાદ માને છે કારણ કે તે કેરળના સૌથી આદરણીય સંત-કવિ-સમાજ સુધારક શ્રી નારાયણ ગુરુ દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ "કલ્પાદુકલ" (૧૯૬૨) હતી, જે શ્રી નારાયણ ગુરુના જીવન અને સમય દરમિયાન સામાજિક સુધારા પર આધારિત હતી. તેમણે તે સમયના લોકપ્રિય ગાયકો જેમ કે પી. લીલા, સંથા પી. નાયર, કે. પી. ઉદયભાનુ, એસ. જાનકી વગેરે અને પી. ભાસ્કરન અને નામ્બિયથ જેવા ગીતકારો સાથે જોડાણ કર્યું. તેમણે આ ફિલ્મ માટે કવિ કુમારન આસનની પંક્તિઓ ગાયી હતી. શરૂઆતના વર્ષો પછી તેઓ તે સમયના સ્થાપિત સંગીત દિગ્દર્શકો, જેમ કે એમ. બી. શ્રીનિવાસન, જી. દેવરાજન, વી. દક્ષિણામૂર્તિ, બી.આર. લક્ષ્મણન, એમ. એસ. બાબુરાજ અને અન્ય ઘણા લોકો દ્વારા સૌથી વધુ માંગવામાં આવતા હતા. આમ તેમણે પ્લેબેક સિંગિંગમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી જેમાં ત્યારબાદ મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને કન્નડ ફિલ્મોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="rediff_2001" /> તેમને પહેલો મોટો બ્રેક મલયાલમ ફિલ્મ "ભાર્યા" (જી. દેવરાજન દ્વારા સંગીત અને વાયલર રામવર્મા દ્વારા ગીતો) થી મળ્યો. ૧૯૬૭માં, તેમણે પી. વેણુ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ "ઉદ્યોગસ્થ" માટે એમ.એસ.બાબુરાજની રચનામાં હિટ ગીતો ગાયા. તેમણે પહેલા બોમ્મઈ (સંગીત: એસ. બાલાચંદર) માટે તમિલમાં પણ ગાયું, પરંતુ પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ "કોન્જુમ કુમારી" (સંગીત: વેદ) હતી. ૧૯૬૫માં, તેમને સોવિયેત યુનિયન સરકાર દ્વારા યુએસએસઆરના વિવિધ શહેરોમાં સંગીત સમારોહમાં પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને રેડિયો કઝાકિસ્તાન પર એક રશિયન ગીત પણ ગાયું હતું.<ref name="stateofkerala.in" /> સલિલ, યેસુદાસ અને પ્રેમ નઝીરની ત્રિપુટીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. યેસુદાસે કેરળમાં પુલામંથોલ મૂસ પરંપરા હેઠળ આયુર્વેદિક સારવાર કરાવી હોવાનું કહેવાય છે.<ref>Reliable independent source</ref> ૧૯૭૦માં તેમને કેરળ સંગીત નાટક એકેડેમીના વડા તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ આ પદ સંભાળનારા સૌથી નાની ઉંમરના વ્યક્તિ હતા.<ref name="stateofkerala.in">{{cite news|url=http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |title=CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES |publisher=stateofkerala.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205230708/http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |archive-date= 5 December 2011 }}</ref> === બોલીવુડ: ૧૯૭૦નો દાયકો === દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોમાં એક દાયકા સુધી ગાયા પછી, ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં યેસુદાસને બોલિવૂડમાં સફળ બ્રેક મળ્યો. તેમણે ગાયેલું પહેલું હિન્દી ગીત 'જય જવાન જય કિસાન' (૧૯૭૧) ફિલ્મ માટે હતું, પરંતુ તેમની પ્રથમ રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'છોટી સી બાત' હતી, જેના કારણે "જાનેમન જાનેમન" જેવા ગીતો ગાઈને તેઓ ખૂબ લોકપ્રિય બન્યા. તેમણે અમિતાભ બચ્ચન, અમોલ પાલેકર અને જીતેન્દ્ર સહિત હિન્દી સિનેમાના ઘણા મુખ્ય કલાકારો માટે હિન્દી ગીતો ગાયા છે. તેમણે રવીન્દ્ર જૈન, બપ્પી લહિરી, ખય્યામ, રાજ કમલ અને સલિલ ચૌધરી સહિતના સંગીતકારો માટે અનેક સદાબહાર હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાયા છે. યેશુદાસના સૌથી લોકપ્રિય હિન્દી ગીતો ૧૯૭૬ની ફિલ્મ 'ચિતચોર'માં છે, જેમાં સંગીત રવીન્દ્ર જૈને આપ્યું હતું. ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ, પેરિસ ખાતે યોજાયેલા "મ્યુઝિક ફોર પીસ" કાર્યક્રમમાં યુનેસ્કો દ્વારા યેસુદાસને "સંગીત અને શાંતિ ક્ષેત્રે અસાધારણ સિદ્ધિઓ" માટે માનદ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કોન્સર્ટ નવી સહસ્ત્રાબ્દીના આગમનની ઉજવણી માટે યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લાયોનલ રિચી, રે ચાર્લ્સ, મોન્ટસેરાત કબાલે અને ઝુબિન મહેતા જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |title=KJ Yesudas completes 50 glorious years as singer |publisher=Asianet india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124040600/http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |archive-date=24 January 2012 }}</ref> ૨૦૦૧માં તેમણે 'અહિંસા' આલ્બમ માટે સંસ્કૃત, લેટિન અને અંગ્રેજી ભાષામાં તથા ન્યૂ-એજ અને કર્ણાટક સંગીતના મિશ્રણ સહિતની શૈલીઓમાં ગીતો ગાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |title=Ahimsa Album |publisher=Hinduonnet.com |date=19 February 2001 |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210180308/http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |archive-date=10 December 2006 |url-status=usurped}}</ref> મધ્ય પૂર્વમાં (મિડલ ઈસ્ટ) પોતાના સંગીત કાર્યક્રમોમાં તેઓ કર્ણાટક શૈલીમાં અરબી ગીતો ગાય છે.<ref>{{cite web|author=Vineet Pillai |url=http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |title=Exclusive&nbsp;– Interview with Yesudas on 15th November 2003 |publisher=Indien-netzwerk.de |date=15 November 2003 |access-date=1 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531061214/http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |archive-date=31 May 2010 }}</ref> તેઓ વિદેશમાં પોતાના પ્રદર્શન દ્વારા ભારતીય સંગીતને પ્રોત્સાહિત કરીને અવારનવાર ભારતના સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. ૨૦૦૯માં યેસુદાસે 'મ્યુઝિક ફોર પીસ' (શાંતિ માટે સંગીત) ના સૂત્ર સાથે તિરુવનંતપુરમથી આતંકવાદ સામે દેશવ્યાપી સંગીત અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite news |url=https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |title=Yesudas' Musical Campaign for peace |date=13 January 2009 |publisher=Oneindia |access-date=9 January 2012 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112833/https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |url-status=live }}</ref> હેમંત કરકરેના પત્ની કવિતા કરકરેએ યેશુદાસને મશાલ સોંપીને આ 'શાંતિ સંગીત યાત્રા' નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો.<ref name="hindu_jan12">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |title=Tributes paid to Hemant Karkare |date=12 January 2009 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205714/http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |archive-date=3 November 2012 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> સોર્યા કૃષ્ણમૂર્તિ દ્વારા આયોજિત ૩૬ વર્ષ જૂના 'સોર્યા મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ' માં યેશુદાસે સતત ૩૬ વખત પોતાની પ્રસ્તુતિ આપી છે.<ref>{{cite web|url=http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|title=Gaanagandharvan graces the Soorya festival for the 36th time|website=thiraseela.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630110641/http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|archive-date=30 June 2017|url-status=live}}</ref> == અંગત જીવન અને પ્રભાવો == યેશુદાસના લગ્ન ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦થી પ્રભા સાથે થયા છે. તેમને ત્રણ પુત્રો છે: વિનોદ (જન્મ ૧૯૭૭), વિજય (જન્મ ૧૯૭૯) અને વિશાલ (જન્મ ૧૯૮૧). તેમના બીજા પુત્ર વિજય પણ એક સંગીતકાર છે, જેમણે ૨૦૦૭, ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૮માં શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nritoday.net/movies-a-music/336-kj-yesudas-singer-with-a-golden-voice |title=Dr. KJ Yesudas: Singer with a Golden Voice |author=Ajay Gosh}}</ref> [[File:Ram Nath Kovind presenting the Rajat Kamal Award to Padma Vibhushan Dr. K.J. Yesudas (Best Male Playback Singer) for the film VISWASAPOORVAM MANSOOR (Malayalam), at the 65th National Film Awards Function, in New Delhi.JPG|250px|thumbnail|left|યેશુદાસને રજત કમલ એવોર્ડ અર્પણ કરી રહેલા ભારતના રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ .]] શ્રી નારાયણ ગુરુના સંદેશ "સંપૂર્ણ માનવજાત માટે એક ધર્મ અને એક ઈશ્વર" એ યુવાન યેસુદાસને અન્ય લોકો સાથેના વ્યવહારમાં ખૂબ પ્રભાવિત કર્યા હતા. સંગીતકારોમાં પણ તેમના પોતાના આદર્શો (હીરો) હતા. મોહમ્મદ રફી, ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતર અને બાલમુરલી કૃષ્ણા એવા સંગીતકારો છે જેમની તેઓ સૌથી વધુ પ્રશંસા કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |title='I do not sing trendy music': Yesudas |work=Rediff.com |date=7 May 2001 |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601053019/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |archive-date=1 June 2010 |url-status=live }}</ref> યેસુદાસ જ્ઞાન, સંગીત અને કળાની દેવી સરસ્વતીના કીર્તન ગાવા માટે પોતાના જન્મદિવસે કર્ણાટકના કોલ્લુર સ્થિત કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરની મુલાકાત લેતા આવ્યા છે. આ સંગીત ઉત્સવની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૦માં તેમના ૬૦મા જન્મદિવસે થઈ હતી. નવ દિવસીય આ સંગીત મહોત્સવ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરે શરૂ થાય છે. રવિવાર, ૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ના રોજ, તેમણે કોલ્લુર શ્રી મૂકામ્બિકા મંદિરે દેવી મૂકામ્બિકા સમક્ષ ૭૦ ગાયકો સાથે 'સંગીતાર્ચના' (શાસ્ત્રીય ભક્તિ ગીતો) કરીને પોતાનો ૭૦મો જન્મદિવસ (સપ્તતિ) ઉજવ્યો હતો. આ સંગીતાર્ચનામાં ત્યાગરાજની કવિતાઓના "પંચરત્ન ગાયન"નો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે વિદ્યારંભ વિધિમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોએ આ ખાસ સંગીતાર્ચનાનું સમગ્ર કેરળમાં પ્રસારણ કર્યું હતું. યેસુદાસે હિટ ગીત "હરિવરાસનમ્" સહિત અય્યપ્પા સ્વામીને સમર્પિત ઘણા ગીતો પણ ગાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://jaimusiconline.com |title=Gandharva of songs : K.J Yesudas celebrates 70th birthday |publisher=Non Resident Kerala Associations |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227012349/http://jaimusiconline.com/ |archive-date=27 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/top-stories/2009/k-j-yesudas-birthday-190109.html |title=Yesudas celebrated Birthday at Kollur |publisher=Oneindia Entertainment |date=19 January 2009 |access-date=1 May 2010 }}</ref><ref name="hindu_jan10" /><ref>{{cite web |url=http://newindianexpress.com/states/karnataka/article220681.ece |title=Yesudas celebrates 70th birthday in Kollur |publisher=The New Indian Express |date=11 January 2010 |access-date=1 May 2010 }}</ref> ૨૦૦૨માં મરાડ નર સંહાર દરમિયાન, તેમણે પીઢ કવયિત્રી સુગથાકુમારી સાથે તે સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને હિંસા વિરુદ્ધ જાગૃતિ વર્ગો ચલાવ્યા હતા. સબરીમાલા મંદિરના દ્વાર બંધ કરતા પહેલા ગવાતી ભક્તિ રચના 'હરિવરાસનમ્'નું સંગીત સંસ્કરણ જી. દેવરાજન દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને યેસુદાસે ગાયું હતું. જોકે ઘણા જાણીતા ગાયકો દ્વારા આ ગીતની અલગ-અલગ પ્રસ્તુતિઓ કરવામાં આવી છે, તેમ છતાં સબરીમાલા ખાતે રોજ હરિવરાસનમ્ માટે અધિકૃત રીતે યેસુદાસના અવાજનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="hindu_jan10" /> == સંગીત કંપની અને શાળા == ૧૯૮૦માં યેસુદાસે તિરુવનંતપુરમ ખાતે 'તરંગિણી સ્ટુડિયો'ની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૯૨માં તેની ઓફિસ અને સ્ટુડિયો ચેન્નાઈ ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને ૧૯૯૮માં યુ.એસ. (US) ખાતે કંપનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તરંગિણી સ્ટુડિયો અને તરંગિણી રેકોર્ડ્સ કેરળમાં એક એવું રેકોર્ડિંગ સેન્ટર બની ગયું, જેણે પ્રથમ વખત સ્ટીરિયો (stereo) સાઉન્ડમાં મલયાલમ ફિલ્મી ગીતોની ઓડિયો કેસેટ બહાર પાડી હતી. આ રેકોર્ડ કંપની ચેન્નાઈના 'સ્ટુડિયો ૨૭' ખાતે વોઈસ મિક્સિંગ સ્ટુડિયો પણ ધરાવતી હતી. આ સ્ટુડિયો સમગ્ર વિશ્વમાં ફિલ્મ અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના કાર્યક્રમો સહિત યેસુદાસના વિવિધ કાર્યક્રમોનું પ્રોડક્શન અને પ્રસ્તુતિ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|title=Dr. K. J. Yesudas|publisher=keralatourism.org|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601083704/http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|archive-date=1 June 2010|url-status=dead}}</ref> વિદ્યાર્થીઓને સંગીતની વિવિધ શાખાઓમાં તાલીમ આપવા માટે યેસુદાસે ૧૯૭૫માં 'તરંગિણીસરી સ્કૂલ ઓફ મ્યુઝિક'ની સ્થાપના કરી હતી. આ શાળા કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત છે. તેનું સંચાલન 'ટ્રાવણકોર-કોચિન લિટરરી, સાયન્ટિફિક એન્ડ ચેરિટેબલ સોસાયટીઝ એક્ટ ૧૨ ઓફ ૧૯૫૫' હેઠળ નોંધાયેલ સોસાયટી દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ શાળા ઈડાપળંજી, તિરુવનંતપુરમ ખાતે આવેલી છે.<ref>{{Cite web |title=About Tharanganisari |url=https://tharanganisari.com/about-tharanganisari/ |access-date=2 August 2024 |website=Tharanganisari.com}}</ref> શાળામાં દર મહિનાના બીજા શનિવારે 'સંગીત રસાસ્વાદ' (Music appreciation) ક્લાસ યોજવામાં આવે છે. આ ક્લાસ દરેક માટે મફત છે અને તમામ ઉંમરના લોકો માટે ખુલ્લો છે.<ref>{{Cite web |date=15 February 2009 |title=A singer of all kinds of bhajans |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2009/Feb/15/a-singer-of-all-kinds-of-bhajans-26027.html |access-date=2 August 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> સંગીતકાર પેરુમ્બાવુર જી. રવીન્દ્રનાથે ૧૯૭૬માં અહીં સંગીત શિક્ષક તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{Cite web |date=5 January 2024 |title=80ന്റെ നിറവിൽ പെരുമ്പാവൂർ ജി രവീന്ദ്രനാഥ് |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620104328/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019 |archive-date=20 June 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> આ શાળાના કેટલાક નોંધપાત્ર ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓમાં (અલમનાઈ) સંગીતકાર મોહન સિથારા,<ref>{{Cite web |last=Kavu |first=Sweety |date=24 July 2020 |title=പത്തിന് പകരം നൂറ് തരുന്ന ദാസേട്ടന്‍; ഈശ്വരകൃപയാല്‍ മുപ്പതിലധികം കൊല്ലത്തെ സംഗീതജീവിതം സംതൃപ്തം |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718172636/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484 |archive-date=18 July 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> મુરલી સિથારા<ref>{{Cite web |date=12 July 2021 |title=Music director Murali Sithara, 66, found dead |url=https://english.mathrubhumi.com/movies-music/news/music-director-murali-sithara-66-found-dead-1.5823587 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> અને ગિટારવાદક જોન એન્ટોનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web |date=16 January 2017 |title=Interview with John Anthony |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/interview-with-john-anthony/articleshow/31032314.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705093519/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/Interview-with-John-Anthony/articleshow/31032314.cms |archive-date=5 July 2022 |access-date=2 August 2024 |website=The Times of India}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} 3j99atozuie3bcjn7yfuxx0529twerz 903765 903764 2026-08-15T16:34:18Z Snehrashmi 41463 /* પુરસ્કાર અને સન્માન */ 903765 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.<ref name="tbi" /> યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.<ref>{{Cite news |date=10 January 2020 |title=KJ Yesudas: A name that spells melody |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |access-date=14 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204175059/https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |url-status=live |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |last2=M |first2=Athira |last3=Pradeep |first3=K. }}</ref> આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.<ref>{{Cite web |date=10 January 2018 |title=With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78 |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |access-date=14 November 2020 |website=Malayala Manorama |archive-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114110818/https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |url-status=live }}</ref> કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>{{cite web |title=This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2020/01/10/yesudas-birthday-special-note-wife-prabha.html |website=Malayala Manorama |publisher=Onmanorama |access-date=6 October 2023}}</ref> ૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=14 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200112/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |url-status=live }}</ref> == કારકિર્દી == [[File:Onvk2.JPG|thumb|250px|left|કવિ અને ગીતકાર ઓ. એન. વી. કુરૂપ સાથે યેસુદાસ]] === પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક === યેશુદાસે ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૧ના રોજ પોતાનું પહેલું લોકપ્રિય ગીત "જાતિ ભેદમ માથા દ્વેષમ" (સંગીત: એમ. બી. શ્રીનિવાસન) રેકોર્ડ કર્યું. ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરવા માટે તેમને ગાવા મળેલી ચાર પંક્તિઓ તેમને એક મોટો આશીર્વાદ માને છે કારણ કે તે કેરળના સૌથી આદરણીય સંત-કવિ-સમાજ સુધારક શ્રી નારાયણ ગુરુ દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ "કલ્પાદુકલ" (૧૯૬૨) હતી, જે શ્રી નારાયણ ગુરુના જીવન અને સમય દરમિયાન સામાજિક સુધારા પર આધારિત હતી. તેમણે તે સમયના લોકપ્રિય ગાયકો જેમ કે પી. લીલા, સંથા પી. નાયર, કે. પી. ઉદયભાનુ, એસ. જાનકી વગેરે અને પી. ભાસ્કરન અને નામ્બિયથ જેવા ગીતકારો સાથે જોડાણ કર્યું. તેમણે આ ફિલ્મ માટે કવિ કુમારન આસનની પંક્તિઓ ગાયી હતી. શરૂઆતના વર્ષો પછી તેઓ તે સમયના સ્થાપિત સંગીત દિગ્દર્શકો, જેમ કે એમ. બી. શ્રીનિવાસન, જી. દેવરાજન, વી. દક્ષિણામૂર્તિ, બી.આર. લક્ષ્મણન, એમ. એસ. બાબુરાજ અને અન્ય ઘણા લોકો દ્વારા સૌથી વધુ માંગવામાં આવતા હતા. આમ તેમણે પ્લેબેક સિંગિંગમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી જેમાં ત્યારબાદ મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને કન્નડ ફિલ્મોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="rediff_2001" /> તેમને પહેલો મોટો બ્રેક મલયાલમ ફિલ્મ "ભાર્યા" (જી. દેવરાજન દ્વારા સંગીત અને વાયલર રામવર્મા દ્વારા ગીતો) થી મળ્યો. ૧૯૬૭માં, તેમણે પી. વેણુ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ "ઉદ્યોગસ્થ" માટે એમ.એસ.બાબુરાજની રચનામાં હિટ ગીતો ગાયા. તેમણે પહેલા બોમ્મઈ (સંગીત: એસ. બાલાચંદર) માટે તમિલમાં પણ ગાયું, પરંતુ પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ "કોન્જુમ કુમારી" (સંગીત: વેદ) હતી. ૧૯૬૫માં, તેમને સોવિયેત યુનિયન સરકાર દ્વારા યુએસએસઆરના વિવિધ શહેરોમાં સંગીત સમારોહમાં પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને રેડિયો કઝાકિસ્તાન પર એક રશિયન ગીત પણ ગાયું હતું.<ref name="stateofkerala.in" /> સલિલ, યેસુદાસ અને પ્રેમ નઝીરની ત્રિપુટીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. યેસુદાસે કેરળમાં પુલામંથોલ મૂસ પરંપરા હેઠળ આયુર્વેદિક સારવાર કરાવી હોવાનું કહેવાય છે.<ref>Reliable independent source</ref> ૧૯૭૦માં તેમને કેરળ સંગીત નાટક એકેડેમીના વડા તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ આ પદ સંભાળનારા સૌથી નાની ઉંમરના વ્યક્તિ હતા.<ref name="stateofkerala.in">{{cite news|url=http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |title=CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES |publisher=stateofkerala.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205230708/http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |archive-date= 5 December 2011 }}</ref> === બોલીવુડ: ૧૯૭૦નો દાયકો === દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોમાં એક દાયકા સુધી ગાયા પછી, ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં યેસુદાસને બોલિવૂડમાં સફળ બ્રેક મળ્યો. તેમણે ગાયેલું પહેલું હિન્દી ગીત 'જય જવાન જય કિસાન' (૧૯૭૧) ફિલ્મ માટે હતું, પરંતુ તેમની પ્રથમ રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'છોટી સી બાત' હતી, જેના કારણે "જાનેમન જાનેમન" જેવા ગીતો ગાઈને તેઓ ખૂબ લોકપ્રિય બન્યા. તેમણે અમિતાભ બચ્ચન, અમોલ પાલેકર અને જીતેન્દ્ર સહિત હિન્દી સિનેમાના ઘણા મુખ્ય કલાકારો માટે હિન્દી ગીતો ગાયા છે. તેમણે રવીન્દ્ર જૈન, બપ્પી લહિરી, ખય્યામ, રાજ કમલ અને સલિલ ચૌધરી સહિતના સંગીતકારો માટે અનેક સદાબહાર હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાયા છે. યેશુદાસના સૌથી લોકપ્રિય હિન્દી ગીતો ૧૯૭૬ની ફિલ્મ 'ચિતચોર'માં છે, જેમાં સંગીત રવીન્દ્ર જૈને આપ્યું હતું. ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ, પેરિસ ખાતે યોજાયેલા "મ્યુઝિક ફોર પીસ" કાર્યક્રમમાં યુનેસ્કો દ્વારા યેસુદાસને "સંગીત અને શાંતિ ક્ષેત્રે અસાધારણ સિદ્ધિઓ" માટે માનદ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કોન્સર્ટ નવી સહસ્ત્રાબ્દીના આગમનની ઉજવણી માટે યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લાયોનલ રિચી, રે ચાર્લ્સ, મોન્ટસેરાત કબાલે અને ઝુબિન મહેતા જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |title=KJ Yesudas completes 50 glorious years as singer |publisher=Asianet india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124040600/http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |archive-date=24 January 2012 }}</ref> ૨૦૦૧માં તેમણે 'અહિંસા' આલ્બમ માટે સંસ્કૃત, લેટિન અને અંગ્રેજી ભાષામાં તથા ન્યૂ-એજ અને કર્ણાટક સંગીતના મિશ્રણ સહિતની શૈલીઓમાં ગીતો ગાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |title=Ahimsa Album |publisher=Hinduonnet.com |date=19 February 2001 |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210180308/http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |archive-date=10 December 2006 |url-status=usurped}}</ref> મધ્ય પૂર્વમાં (મિડલ ઈસ્ટ) પોતાના સંગીત કાર્યક્રમોમાં તેઓ કર્ણાટક શૈલીમાં અરબી ગીતો ગાય છે.<ref>{{cite web|author=Vineet Pillai |url=http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |title=Exclusive&nbsp;– Interview with Yesudas on 15th November 2003 |publisher=Indien-netzwerk.de |date=15 November 2003 |access-date=1 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531061214/http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |archive-date=31 May 2010 }}</ref> તેઓ વિદેશમાં પોતાના પ્રદર્શન દ્વારા ભારતીય સંગીતને પ્રોત્સાહિત કરીને અવારનવાર ભારતના સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. ૨૦૦૯માં યેસુદાસે 'મ્યુઝિક ફોર પીસ' (શાંતિ માટે સંગીત) ના સૂત્ર સાથે તિરુવનંતપુરમથી આતંકવાદ સામે દેશવ્યાપી સંગીત અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite news |url=https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |title=Yesudas' Musical Campaign for peace |date=13 January 2009 |publisher=Oneindia |access-date=9 January 2012 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112833/https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |url-status=live }}</ref> હેમંત કરકરેના પત્ની કવિતા કરકરેએ યેશુદાસને મશાલ સોંપીને આ 'શાંતિ સંગીત યાત્રા' નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો.<ref name="hindu_jan12">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |title=Tributes paid to Hemant Karkare |date=12 January 2009 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205714/http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |archive-date=3 November 2012 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> સોર્યા કૃષ્ણમૂર્તિ દ્વારા આયોજિત ૩૬ વર્ષ જૂના 'સોર્યા મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ' માં યેશુદાસે સતત ૩૬ વખત પોતાની પ્રસ્તુતિ આપી છે.<ref>{{cite web|url=http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|title=Gaanagandharvan graces the Soorya festival for the 36th time|website=thiraseela.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630110641/http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|archive-date=30 June 2017|url-status=live}}</ref> == અંગત જીવન અને પ્રભાવો == યેશુદાસના લગ્ન ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦થી પ્રભા સાથે થયા છે. તેમને ત્રણ પુત્રો છે: વિનોદ (જન્મ ૧૯૭૭), વિજય (જન્મ ૧૯૭૯) અને વિશાલ (જન્મ ૧૯૮૧). તેમના બીજા પુત્ર વિજય પણ એક સંગીતકાર છે, જેમણે ૨૦૦૭, ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૮માં શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nritoday.net/movies-a-music/336-kj-yesudas-singer-with-a-golden-voice |title=Dr. KJ Yesudas: Singer with a Golden Voice |author=Ajay Gosh}}</ref> [[File:Ram Nath Kovind presenting the Rajat Kamal Award to Padma Vibhushan Dr. K.J. Yesudas (Best Male Playback Singer) for the film VISWASAPOORVAM MANSOOR (Malayalam), at the 65th National Film Awards Function, in New Delhi.JPG|250px|thumbnail|left|યેશુદાસને રજત કમલ એવોર્ડ અર્પણ કરી રહેલા ભારતના રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ .]] શ્રી નારાયણ ગુરુના સંદેશ "સંપૂર્ણ માનવજાત માટે એક ધર્મ અને એક ઈશ્વર" એ યુવાન યેસુદાસને અન્ય લોકો સાથેના વ્યવહારમાં ખૂબ પ્રભાવિત કર્યા હતા. સંગીતકારોમાં પણ તેમના પોતાના આદર્શો (હીરો) હતા. મોહમ્મદ રફી, ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતર અને બાલમુરલી કૃષ્ણા એવા સંગીતકારો છે જેમની તેઓ સૌથી વધુ પ્રશંસા કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |title='I do not sing trendy music': Yesudas |work=Rediff.com |date=7 May 2001 |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601053019/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |archive-date=1 June 2010 |url-status=live }}</ref> યેસુદાસ જ્ઞાન, સંગીત અને કળાની દેવી સરસ્વતીના કીર્તન ગાવા માટે પોતાના જન્મદિવસે કર્ણાટકના કોલ્લુર સ્થિત કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરની મુલાકાત લેતા આવ્યા છે. આ સંગીત ઉત્સવની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૦માં તેમના ૬૦મા જન્મદિવસે થઈ હતી. નવ દિવસીય આ સંગીત મહોત્સવ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરે શરૂ થાય છે. રવિવાર, ૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ના રોજ, તેમણે કોલ્લુર શ્રી મૂકામ્બિકા મંદિરે દેવી મૂકામ્બિકા સમક્ષ ૭૦ ગાયકો સાથે 'સંગીતાર્ચના' (શાસ્ત્રીય ભક્તિ ગીતો) કરીને પોતાનો ૭૦મો જન્મદિવસ (સપ્તતિ) ઉજવ્યો હતો. આ સંગીતાર્ચનામાં ત્યાગરાજની કવિતાઓના "પંચરત્ન ગાયન"નો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે વિદ્યારંભ વિધિમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોએ આ ખાસ સંગીતાર્ચનાનું સમગ્ર કેરળમાં પ્રસારણ કર્યું હતું. યેસુદાસે હિટ ગીત "હરિવરાસનમ્" સહિત અય્યપ્પા સ્વામીને સમર્પિત ઘણા ગીતો પણ ગાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://jaimusiconline.com |title=Gandharva of songs : K.J Yesudas celebrates 70th birthday |publisher=Non Resident Kerala Associations |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227012349/http://jaimusiconline.com/ |archive-date=27 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/top-stories/2009/k-j-yesudas-birthday-190109.html |title=Yesudas celebrated Birthday at Kollur |publisher=Oneindia Entertainment |date=19 January 2009 |access-date=1 May 2010 }}</ref><ref name="hindu_jan10" /><ref>{{cite web |url=http://newindianexpress.com/states/karnataka/article220681.ece |title=Yesudas celebrates 70th birthday in Kollur |publisher=The New Indian Express |date=11 January 2010 |access-date=1 May 2010 }}</ref> ૨૦૦૨માં મરાડ નર સંહાર દરમિયાન, તેમણે પીઢ કવયિત્રી સુગથાકુમારી સાથે તે સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને હિંસા વિરુદ્ધ જાગૃતિ વર્ગો ચલાવ્યા હતા. સબરીમાલા મંદિરના દ્વાર બંધ કરતા પહેલા ગવાતી ભક્તિ રચના 'હરિવરાસનમ્'નું સંગીત સંસ્કરણ જી. દેવરાજન દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને યેસુદાસે ગાયું હતું. જોકે ઘણા જાણીતા ગાયકો દ્વારા આ ગીતની અલગ-અલગ પ્રસ્તુતિઓ કરવામાં આવી છે, તેમ છતાં સબરીમાલા ખાતે રોજ હરિવરાસનમ્ માટે અધિકૃત રીતે યેસુદાસના અવાજનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="hindu_jan10" /> == સંગીત કંપની અને શાળા == ૧૯૮૦માં યેસુદાસે તિરુવનંતપુરમ ખાતે 'તરંગિણી સ્ટુડિયો'ની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૯૨માં તેની ઓફિસ અને સ્ટુડિયો ચેન્નાઈ ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને ૧૯૯૮માં યુ.એસ. (US) ખાતે કંપનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તરંગિણી સ્ટુડિયો અને તરંગિણી રેકોર્ડ્સ કેરળમાં એક એવું રેકોર્ડિંગ સેન્ટર બની ગયું, જેણે પ્રથમ વખત સ્ટીરિયો (stereo) સાઉન્ડમાં મલયાલમ ફિલ્મી ગીતોની ઓડિયો કેસેટ બહાર પાડી હતી. આ રેકોર્ડ કંપની ચેન્નાઈના 'સ્ટુડિયો ૨૭' ખાતે વોઈસ મિક્સિંગ સ્ટુડિયો પણ ધરાવતી હતી. આ સ્ટુડિયો સમગ્ર વિશ્વમાં ફિલ્મ અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના કાર્યક્રમો સહિત યેસુદાસના વિવિધ કાર્યક્રમોનું પ્રોડક્શન અને પ્રસ્તુતિ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|title=Dr. K. J. Yesudas|publisher=keralatourism.org|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601083704/http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|archive-date=1 June 2010|url-status=dead}}</ref> વિદ્યાર્થીઓને સંગીતની વિવિધ શાખાઓમાં તાલીમ આપવા માટે યેસુદાસે ૧૯૭૫માં 'તરંગિણીસરી સ્કૂલ ઓફ મ્યુઝિક'ની સ્થાપના કરી હતી. આ શાળા કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત છે. તેનું સંચાલન 'ટ્રાવણકોર-કોચિન લિટરરી, સાયન્ટિફિક એન્ડ ચેરિટેબલ સોસાયટીઝ એક્ટ ૧૨ ઓફ ૧૯૫૫' હેઠળ નોંધાયેલ સોસાયટી દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ શાળા ઈડાપળંજી, તિરુવનંતપુરમ ખાતે આવેલી છે.<ref>{{Cite web |title=About Tharanganisari |url=https://tharanganisari.com/about-tharanganisari/ |access-date=2 August 2024 |website=Tharanganisari.com}}</ref> શાળામાં દર મહિનાના બીજા શનિવારે 'સંગીત રસાસ્વાદ' (Music appreciation) ક્લાસ યોજવામાં આવે છે. આ ક્લાસ દરેક માટે મફત છે અને તમામ ઉંમરના લોકો માટે ખુલ્લો છે.<ref>{{Cite web |date=15 February 2009 |title=A singer of all kinds of bhajans |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2009/Feb/15/a-singer-of-all-kinds-of-bhajans-26027.html |access-date=2 August 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> સંગીતકાર પેરુમ્બાવુર જી. રવીન્દ્રનાથે ૧૯૭૬માં અહીં સંગીત શિક્ષક તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{Cite web |date=5 January 2024 |title=80ന്റെ നിറവിൽ പെരുമ്പാവൂർ ജി രവീന്ദ്രനാഥ് |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620104328/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019 |archive-date=20 June 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> આ શાળાના કેટલાક નોંધપાત્ર ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓમાં (અલમનાઈ) સંગીતકાર મોહન સિથારા,<ref>{{Cite web |last=Kavu |first=Sweety |date=24 July 2020 |title=പത്തിന് പകരം നൂറ് തരുന്ന ദാസേട്ടന്‍; ഈശ്വരകൃപയാല്‍ മുപ്പതിലധികം കൊല്ലത്തെ സംഗീതജീവിതം സംതൃപ്തം |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718172636/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484 |archive-date=18 July 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> મુરલી સિથારા<ref>{{Cite web |date=12 July 2021 |title=Music director Murali Sithara, 66, found dead |url=https://english.mathrubhumi.com/movies-music/news/music-director-murali-sithara-66-found-dead-1.5823587 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> અને ગિટારવાદક જોન એન્ટોનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web |date=16 January 2017 |title=Interview with John Anthony |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/interview-with-john-anthony/articleshow/31032314.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705093519/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/Interview-with-John-Anthony/articleshow/31032314.cms |archive-date=5 July 2022 |access-date=2 August 2024 |website=The Times of India}}</ref> == પુરસ્કારો અને સન્માન == [[File:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Vibhushan Award to Dr. K.J. Yesudas, at the Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 13, 2017.jpg|thumb|૧૩ એપ્રિલ ૨૦૧૭ના રોજ નવી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત નાગરિક અલંકરણ સમારોહ દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી પ્રણવ મુખર્જી ડો. કે. જે. યેશુદાસને પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર એનાયત કરી રહ્યા છે.]] યેશુદાસે ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો રેકોર્ડ કર્યા છે અને પ્રતિષ્ઠિત [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫),<ref name=PadmaShri>{{cite web|title=Padma Shri Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs (India)|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165547/http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨),<ref name=PadmaBhushan>{{cite web|title=Padma Bhushan Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165432/http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭)<ref>{{cite web |url=http://padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |title=Padma Awards 2017 |access-date=25 January 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129231739/http://www.padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |archive-date=29 January 2017}}</ref> અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેના આઠ નેશનલ એવોર્ડ્સ સહિત અનેક પુરસ્કારો જીત્યા છે. * [[ભારત સરકાર]] દ્વારા રેકોર્ડ ૮ વખત શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ<ref name="record" /> * કેરળ સરકાર દ્વારા રેકોર્ડ ૨૫ વખત શ્રેષ્ઠ ગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ, જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ (૨૦૦૨) અને સ્વાતી સંગીત પુરસ્કારમ્ (૨૦૧૦) * તમિલનાડુ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૫ વખત તમિલનાડુ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ, કલાઈમામણિ (૧૯૮૬)<ref>{{cite web|title=Yesudas Awards|url=http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|access-date=16 September 2020|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127205010/http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|url-status=live}}</ref> અને એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી એવોર્ડ (૨૦૨૫)<ref>{{Cite web |date=24 September 2025 |title=TN govt announces Kalaimamani awards, Yesudas chosen for MS Subbulakshmi award |url=http://www.uniindia.com/tn-govt-announces-kalaimamani-awards-yesudas-chosen-for-ms-subbulakshmi-award/south/news/3588429.html |access-date=24 September 2025 |website=United News of India}}</ref> * આંધ્રપ્રદેશ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૪ વખત આંધ્રપ્રદેશ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ * કર્ણાટક સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૨ વખત કર્ણાટક સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ અને કર્ણાટક રાજ્ય ઉત્સવ એવોર્ડ<ref name="raj">{{Cite web |url=https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |title=Singer Yesudas among 62 chosen for Karnataka Rajyotsava Award |website=The Week (Indian magazine) |access-date=13 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |url-status=live }}</ref> * પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે પશ્ચિમ બંગાળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ * અન્નામલાઈ યુનિવર્સિટી, કેરળ યુનિવર્સિટી અને એમજી યુનિવર્સિટી તરફથી માનદ ડોક્ટરેટ<ref>{{Cite web |date=7 May 2001 |title='I don't sing trendy music' |url=https://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |access-date=16 September 2020 |website=Rediff.com |archive-date=19 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619205218/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |url-status=live }}</ref> University of Kerala<ref>{{Cite web |title=A Brief History of the University |url=https://www.keralauniversity.ac.in/history |website=University of Kerala |access-date=8 November 2020 |archive-date=30 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230043516/https://keralauniversity.ac.in/history |url-status=live }}</ref> and Mahatma Gandhi University, Kerala<ref>{{Cite web |date=19 May 2009 |title=Varsity confers honorary doctorate on CJI, Yesudas |url=https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |access-date=8 November 2020 |website=WebIndia123 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112900/https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |url-status=live }}</ref> * શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૧ વખત આનંદલોક બેસ્ટ મેલ પ્લેબેક એવોર્ડ * ધ ઈન્ડિયન ફાઈન આર્ટ્સ સોસાયટી, ચેન્નાઈ દ્વારા 'સંગીત કલાસિખામણિ' (૨૦૦૨) * ભારતીય વિદ્યા ભવન, બેંગલુરુ દ્વારા 'પદ્મભૂષણ બી. સરોજાદેવી નેશનલ એવોર્ડ' (૨૦૧૫)<ref>{{Cite web |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/saroji-devi-honours-yesudas-741466.html |title=Saroji Devi Honours Yesudas |date=12 April 2015 |access-date=9 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/Saroji-Devi-Honours-Yesudas-741466.html |url-status=live }}</ref> 'સ્વરાલય યેસુદાસ એવોર્ડ' એ સંગીત કલાકારોના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શનની પ્રશંસા રૂપે આપવામાં આવતો એક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર છે. આ એવોર્ડ સંગીતને પ્રોત્સાહન આપતી સંસ્થા 'સ્વરાલય' અને ત્રિવેન્દ્રમ (કેરળ) સ્થિત 'કૈરાલી ચેનલ' દ્વારા સંયુક્ત રીતે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. ૨૦૦૦ની સાલથી દર વર્ષે આ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે. યેશુદાસ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં 'ગંધર્વ સંધ્યા' કાર્યક્રમ દરમિયાન આ પુરસ્કારો એનાયત કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|title=Swaralaya awards presented|date=20 January 2003|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304221841/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|archive-date=4 March 2010|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|title=Swaralaya award for Shankar Mahadevan|date=16 December 2007|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20080424081543/http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|archive-date=24 April 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="hindu_jan12"/> == સંદર્ભ == {{Reflist}} g6wu6ahwtyr40ws7oelgqq5bskfcnb0 903767 903765 2026-08-15T17:13:36Z Snehrashmi 41463 /* પુરસ્કારો અને સન્માન */ 903767 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.<ref name="tbi" /> યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.<ref>{{Cite news |date=10 January 2020 |title=KJ Yesudas: A name that spells melody |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |access-date=14 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204175059/https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |url-status=live |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |last2=M |first2=Athira |last3=Pradeep |first3=K. }}</ref> આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.<ref>{{Cite web |date=10 January 2018 |title=With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78 |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |access-date=14 November 2020 |website=Malayala Manorama |archive-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114110818/https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |url-status=live }}</ref> કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>{{cite web |title=This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2020/01/10/yesudas-birthday-special-note-wife-prabha.html |website=Malayala Manorama |publisher=Onmanorama |access-date=6 October 2023}}</ref> ૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=14 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200112/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |url-status=live }}</ref> == કારકિર્દી == [[File:Onvk2.JPG|thumb|250px|left|કવિ અને ગીતકાર ઓ. એન. વી. કુરૂપ સાથે યેસુદાસ]] === પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક === યેશુદાસે ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૧ના રોજ પોતાનું પહેલું લોકપ્રિય ગીત "જાતિ ભેદમ માથા દ્વેષમ" (સંગીત: એમ. બી. શ્રીનિવાસન) રેકોર્ડ કર્યું. ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરવા માટે તેમને ગાવા મળેલી ચાર પંક્તિઓ તેમને એક મોટો આશીર્વાદ માને છે કારણ કે તે કેરળના સૌથી આદરણીય સંત-કવિ-સમાજ સુધારક શ્રી નારાયણ ગુરુ દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ "કલ્પાદુકલ" (૧૯૬૨) હતી, જે શ્રી નારાયણ ગુરુના જીવન અને સમય દરમિયાન સામાજિક સુધારા પર આધારિત હતી. તેમણે તે સમયના લોકપ્રિય ગાયકો જેમ કે પી. લીલા, સંથા પી. નાયર, કે. પી. ઉદયભાનુ, એસ. જાનકી વગેરે અને પી. ભાસ્કરન અને નામ્બિયથ જેવા ગીતકારો સાથે જોડાણ કર્યું. તેમણે આ ફિલ્મ માટે કવિ કુમારન આસનની પંક્તિઓ ગાયી હતી. શરૂઆતના વર્ષો પછી તેઓ તે સમયના સ્થાપિત સંગીત દિગ્દર્શકો, જેમ કે એમ. બી. શ્રીનિવાસન, જી. દેવરાજન, વી. દક્ષિણામૂર્તિ, બી.આર. લક્ષ્મણન, એમ. એસ. બાબુરાજ અને અન્ય ઘણા લોકો દ્વારા સૌથી વધુ માંગવામાં આવતા હતા. આમ તેમણે પ્લેબેક સિંગિંગમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી જેમાં ત્યારબાદ મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને કન્નડ ફિલ્મોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="rediff_2001" /> તેમને પહેલો મોટો બ્રેક મલયાલમ ફિલ્મ "ભાર્યા" (જી. દેવરાજન દ્વારા સંગીત અને વાયલર રામવર્મા દ્વારા ગીતો) થી મળ્યો. ૧૯૬૭માં, તેમણે પી. વેણુ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ "ઉદ્યોગસ્થ" માટે એમ.એસ.બાબુરાજની રચનામાં હિટ ગીતો ગાયા. તેમણે પહેલા બોમ્મઈ (સંગીત: એસ. બાલાચંદર) માટે તમિલમાં પણ ગાયું, પરંતુ પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ "કોન્જુમ કુમારી" (સંગીત: વેદ) હતી. ૧૯૬૫માં, તેમને સોવિયેત યુનિયન સરકાર દ્વારા યુએસએસઆરના વિવિધ શહેરોમાં સંગીત સમારોહમાં પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને રેડિયો કઝાકિસ્તાન પર એક રશિયન ગીત પણ ગાયું હતું.<ref name="stateofkerala.in" /> સલિલ, યેસુદાસ અને પ્રેમ નઝીરની ત્રિપુટીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. યેસુદાસે કેરળમાં પુલામંથોલ મૂસ પરંપરા હેઠળ આયુર્વેદિક સારવાર કરાવી હોવાનું કહેવાય છે.<ref>Reliable independent source</ref> ૧૯૭૦માં તેમને કેરળ સંગીત નાટક એકેડેમીના વડા તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ આ પદ સંભાળનારા સૌથી નાની ઉંમરના વ્યક્તિ હતા.<ref name="stateofkerala.in">{{cite news|url=http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |title=CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES |publisher=stateofkerala.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205230708/http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |archive-date= 5 December 2011 }}</ref> === બોલીવુડ: ૧૯૭૦નો દાયકો === દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોમાં એક દાયકા સુધી ગાયા પછી, ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં યેસુદાસને બોલિવૂડમાં સફળ બ્રેક મળ્યો. તેમણે ગાયેલું પહેલું હિન્દી ગીત 'જય જવાન જય કિસાન' (૧૯૭૧) ફિલ્મ માટે હતું, પરંતુ તેમની પ્રથમ રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'છોટી સી બાત' હતી, જેના કારણે "જાનેમન જાનેમન" જેવા ગીતો ગાઈને તેઓ ખૂબ લોકપ્રિય બન્યા. તેમણે અમિતાભ બચ્ચન, અમોલ પાલેકર અને જીતેન્દ્ર સહિત હિન્દી સિનેમાના ઘણા મુખ્ય કલાકારો માટે હિન્દી ગીતો ગાયા છે. તેમણે રવીન્દ્ર જૈન, બપ્પી લહિરી, ખય્યામ, રાજ કમલ અને સલિલ ચૌધરી સહિતના સંગીતકારો માટે અનેક સદાબહાર હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાયા છે. યેશુદાસના સૌથી લોકપ્રિય હિન્દી ગીતો ૧૯૭૬ની ફિલ્મ 'ચિતચોર'માં છે, જેમાં સંગીત રવીન્દ્ર જૈને આપ્યું હતું. ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ, પેરિસ ખાતે યોજાયેલા "મ્યુઝિક ફોર પીસ" કાર્યક્રમમાં યુનેસ્કો દ્વારા યેસુદાસને "સંગીત અને શાંતિ ક્ષેત્રે અસાધારણ સિદ્ધિઓ" માટે માનદ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કોન્સર્ટ નવી સહસ્ત્રાબ્દીના આગમનની ઉજવણી માટે યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લાયોનલ રિચી, રે ચાર્લ્સ, મોન્ટસેરાત કબાલે અને ઝુબિન મહેતા જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |title=KJ Yesudas completes 50 glorious years as singer |publisher=Asianet india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124040600/http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |archive-date=24 January 2012 }}</ref> ૨૦૦૧માં તેમણે 'અહિંસા' આલ્બમ માટે સંસ્કૃત, લેટિન અને અંગ્રેજી ભાષામાં તથા ન્યૂ-એજ અને કર્ણાટક સંગીતના મિશ્રણ સહિતની શૈલીઓમાં ગીતો ગાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |title=Ahimsa Album |publisher=Hinduonnet.com |date=19 February 2001 |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210180308/http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |archive-date=10 December 2006 |url-status=usurped}}</ref> મધ્ય પૂર્વમાં (મિડલ ઈસ્ટ) પોતાના સંગીત કાર્યક્રમોમાં તેઓ કર્ણાટક શૈલીમાં અરબી ગીતો ગાય છે.<ref>{{cite web|author=Vineet Pillai |url=http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |title=Exclusive&nbsp;– Interview with Yesudas on 15th November 2003 |publisher=Indien-netzwerk.de |date=15 November 2003 |access-date=1 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531061214/http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |archive-date=31 May 2010 }}</ref> તેઓ વિદેશમાં પોતાના પ્રદર્શન દ્વારા ભારતીય સંગીતને પ્રોત્સાહિત કરીને અવારનવાર ભારતના સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. ૨૦૦૯માં યેસુદાસે 'મ્યુઝિક ફોર પીસ' (શાંતિ માટે સંગીત) ના સૂત્ર સાથે તિરુવનંતપુરમથી આતંકવાદ સામે દેશવ્યાપી સંગીત અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite news |url=https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |title=Yesudas' Musical Campaign for peace |date=13 January 2009 |publisher=Oneindia |access-date=9 January 2012 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112833/https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |url-status=live }}</ref> હેમંત કરકરેના પત્ની કવિતા કરકરેએ યેશુદાસને મશાલ સોંપીને આ 'શાંતિ સંગીત યાત્રા' નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો.<ref name="hindu_jan12">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |title=Tributes paid to Hemant Karkare |date=12 January 2009 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205714/http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |archive-date=3 November 2012 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> સોર્યા કૃષ્ણમૂર્તિ દ્વારા આયોજિત ૩૬ વર્ષ જૂના 'સોર્યા મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ' માં યેશુદાસે સતત ૩૬ વખત પોતાની પ્રસ્તુતિ આપી છે.<ref>{{cite web|url=http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|title=Gaanagandharvan graces the Soorya festival for the 36th time|website=thiraseela.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630110641/http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|archive-date=30 June 2017|url-status=live}}</ref> == અંગત જીવન અને પ્રભાવો == યેશુદાસના લગ્ન ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦થી પ્રભા સાથે થયા છે. તેમને ત્રણ પુત્રો છે: વિનોદ (જન્મ ૧૯૭૭), વિજય (જન્મ ૧૯૭૯) અને વિશાલ (જન્મ ૧૯૮૧). તેમના બીજા પુત્ર વિજય પણ એક સંગીતકાર છે, જેમણે ૨૦૦૭, ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૮માં શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nritoday.net/movies-a-music/336-kj-yesudas-singer-with-a-golden-voice |title=Dr. KJ Yesudas: Singer with a Golden Voice |author=Ajay Gosh}}</ref> [[File:Ram Nath Kovind presenting the Rajat Kamal Award to Padma Vibhushan Dr. K.J. Yesudas (Best Male Playback Singer) for the film VISWASAPOORVAM MANSOOR (Malayalam), at the 65th National Film Awards Function, in New Delhi.JPG|250px|thumbnail|left|યેશુદાસને રજત કમલ એવોર્ડ અર્પણ કરી રહેલા ભારતના રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ .]] શ્રી નારાયણ ગુરુના સંદેશ "સંપૂર્ણ માનવજાત માટે એક ધર્મ અને એક ઈશ્વર" એ યુવાન યેસુદાસને અન્ય લોકો સાથેના વ્યવહારમાં ખૂબ પ્રભાવિત કર્યા હતા. સંગીતકારોમાં પણ તેમના પોતાના આદર્શો (હીરો) હતા. મોહમ્મદ રફી, ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતર અને બાલમુરલી કૃષ્ણા એવા સંગીતકારો છે જેમની તેઓ સૌથી વધુ પ્રશંસા કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |title='I do not sing trendy music': Yesudas |work=Rediff.com |date=7 May 2001 |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601053019/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |archive-date=1 June 2010 |url-status=live }}</ref> યેસુદાસ જ્ઞાન, સંગીત અને કળાની દેવી સરસ્વતીના કીર્તન ગાવા માટે પોતાના જન્મદિવસે કર્ણાટકના કોલ્લુર સ્થિત કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરની મુલાકાત લેતા આવ્યા છે. આ સંગીત ઉત્સવની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૦માં તેમના ૬૦મા જન્મદિવસે થઈ હતી. નવ દિવસીય આ સંગીત મહોત્સવ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરે શરૂ થાય છે. રવિવાર, ૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ના રોજ, તેમણે કોલ્લુર શ્રી મૂકામ્બિકા મંદિરે દેવી મૂકામ્બિકા સમક્ષ ૭૦ ગાયકો સાથે 'સંગીતાર્ચના' (શાસ્ત્રીય ભક્તિ ગીતો) કરીને પોતાનો ૭૦મો જન્મદિવસ (સપ્તતિ) ઉજવ્યો હતો. આ સંગીતાર્ચનામાં ત્યાગરાજની કવિતાઓના "પંચરત્ન ગાયન"નો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે વિદ્યારંભ વિધિમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોએ આ ખાસ સંગીતાર્ચનાનું સમગ્ર કેરળમાં પ્રસારણ કર્યું હતું. યેસુદાસે હિટ ગીત "હરિવરાસનમ્" સહિત અય્યપ્પા સ્વામીને સમર્પિત ઘણા ગીતો પણ ગાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://jaimusiconline.com |title=Gandharva of songs : K.J Yesudas celebrates 70th birthday |publisher=Non Resident Kerala Associations |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227012349/http://jaimusiconline.com/ |archive-date=27 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/top-stories/2009/k-j-yesudas-birthday-190109.html |title=Yesudas celebrated Birthday at Kollur |publisher=Oneindia Entertainment |date=19 January 2009 |access-date=1 May 2010 }}</ref><ref name="hindu_jan10" /><ref>{{cite web |url=http://newindianexpress.com/states/karnataka/article220681.ece |title=Yesudas celebrates 70th birthday in Kollur |publisher=The New Indian Express |date=11 January 2010 |access-date=1 May 2010 }}</ref> ૨૦૦૨માં મરાડ નર સંહાર દરમિયાન, તેમણે પીઢ કવયિત્રી સુગથાકુમારી સાથે તે સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને હિંસા વિરુદ્ધ જાગૃતિ વર્ગો ચલાવ્યા હતા. સબરીમાલા મંદિરના દ્વાર બંધ કરતા પહેલા ગવાતી ભક્તિ રચના 'હરિવરાસનમ્'નું સંગીત સંસ્કરણ જી. દેવરાજન દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને યેસુદાસે ગાયું હતું. જોકે ઘણા જાણીતા ગાયકો દ્વારા આ ગીતની અલગ-અલગ પ્રસ્તુતિઓ કરવામાં આવી છે, તેમ છતાં સબરીમાલા ખાતે રોજ હરિવરાસનમ્ માટે અધિકૃત રીતે યેસુદાસના અવાજનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="hindu_jan10" /> == સંગીત કંપની અને શાળા == ૧૯૮૦માં યેસુદાસે તિરુવનંતપુરમ ખાતે 'તરંગિણી સ્ટુડિયો'ની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૯૨માં તેની ઓફિસ અને સ્ટુડિયો ચેન્નાઈ ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને ૧૯૯૮માં યુ.એસ. (US) ખાતે કંપનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તરંગિણી સ્ટુડિયો અને તરંગિણી રેકોર્ડ્સ કેરળમાં એક એવું રેકોર્ડિંગ સેન્ટર બની ગયું, જેણે પ્રથમ વખત સ્ટીરિયો (stereo) સાઉન્ડમાં મલયાલમ ફિલ્મી ગીતોની ઓડિયો કેસેટ બહાર પાડી હતી. આ રેકોર્ડ કંપની ચેન્નાઈના 'સ્ટુડિયો ૨૭' ખાતે વોઈસ મિક્સિંગ સ્ટુડિયો પણ ધરાવતી હતી. આ સ્ટુડિયો સમગ્ર વિશ્વમાં ફિલ્મ અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના કાર્યક્રમો સહિત યેસુદાસના વિવિધ કાર્યક્રમોનું પ્રોડક્શન અને પ્રસ્તુતિ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|title=Dr. K. J. Yesudas|publisher=keralatourism.org|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601083704/http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|archive-date=1 June 2010|url-status=dead}}</ref> વિદ્યાર્થીઓને સંગીતની વિવિધ શાખાઓમાં તાલીમ આપવા માટે યેસુદાસે ૧૯૭૫માં 'તરંગિણીસરી સ્કૂલ ઓફ મ્યુઝિક'ની સ્થાપના કરી હતી. આ શાળા કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત છે. તેનું સંચાલન 'ટ્રાવણકોર-કોચિન લિટરરી, સાયન્ટિફિક એન્ડ ચેરિટેબલ સોસાયટીઝ એક્ટ ૧૨ ઓફ ૧૯૫૫' હેઠળ નોંધાયેલ સોસાયટી દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ શાળા ઈડાપળંજી, તિરુવનંતપુરમ ખાતે આવેલી છે.<ref>{{Cite web |title=About Tharanganisari |url=https://tharanganisari.com/about-tharanganisari/ |access-date=2 August 2024 |website=Tharanganisari.com}}</ref> શાળામાં દર મહિનાના બીજા શનિવારે 'સંગીત રસાસ્વાદ' (Music appreciation) ક્લાસ યોજવામાં આવે છે. આ ક્લાસ દરેક માટે મફત છે અને તમામ ઉંમરના લોકો માટે ખુલ્લો છે.<ref>{{Cite web |date=15 February 2009 |title=A singer of all kinds of bhajans |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2009/Feb/15/a-singer-of-all-kinds-of-bhajans-26027.html |access-date=2 August 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> સંગીતકાર પેરુમ્બાવુર જી. રવીન્દ્રનાથે ૧૯૭૬માં અહીં સંગીત શિક્ષક તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{Cite web |date=5 January 2024 |title=80ന്റെ നിറവിൽ പെരുമ്പാവൂർ ജി രവീന്ദ്രനാഥ് |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620104328/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019 |archive-date=20 June 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> આ શાળાના કેટલાક નોંધપાત્ર ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓમાં (અલમનાઈ) સંગીતકાર મોહન સિથારા,<ref>{{Cite web |last=Kavu |first=Sweety |date=24 July 2020 |title=പത്തിന് പകരം നൂറ് തരുന്ന ദാസേട്ടന്‍; ഈശ്വരകൃപയാല്‍ മുപ്പതിലധികം കൊല്ലത്തെ സംഗീതജീവിതം സംതൃപ്തം |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718172636/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484 |archive-date=18 July 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> મુરલી સિથારા<ref>{{Cite web |date=12 July 2021 |title=Music director Murali Sithara, 66, found dead |url=https://english.mathrubhumi.com/movies-music/news/music-director-murali-sithara-66-found-dead-1.5823587 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> અને ગિટારવાદક જોન એન્ટોનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web |date=16 January 2017 |title=Interview with John Anthony |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/interview-with-john-anthony/articleshow/31032314.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705093519/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/Interview-with-John-Anthony/articleshow/31032314.cms |archive-date=5 July 2022 |access-date=2 August 2024 |website=The Times of India}}</ref> == પુરસ્કારો અને સન્માન == [[File:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Vibhushan Award to Dr. K.J. Yesudas, at the Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 13, 2017.jpg|thumb|૧૩ એપ્રિલ ૨૦૧૭ના રોજ નવી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત નાગરિક અલંકરણ સમારોહ દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી પ્રણવ મુખર્જી ડો. કે. જે. યેશુદાસને પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર એનાયત કરી રહ્યા છે.]] યેશુદાસે ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો રેકોર્ડ કર્યા છે અને પ્રતિષ્ઠિત [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫),<ref name=PadmaShri>{{cite web|title=Padma Shri Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs (India)|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165547/http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨),<ref name=PadmaBhushan>{{cite web|title=Padma Bhushan Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165432/http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭)<ref>{{cite web |url=http://padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |title=Padma Awards 2017 |access-date=25 January 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129231739/http://www.padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |archive-date=29 January 2017}}</ref> અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેના આઠ નેશનલ એવોર્ડ્સ સહિત અનેક પુરસ્કારો જીત્યા છે. * [[ભારત સરકાર]] દ્વારા રેકોર્ડ ૮ વખત શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ<ref name="record" /> * કેરળ સરકાર દ્વારા રેકોર્ડ ૨૫ વખત શ્રેષ્ઠ ગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ, જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ (૨૦૦૨) અને સ્વાતી સંગીત પુરસ્કારમ્ (૨૦૧૦) * તમિલનાડુ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૫ વખત તમિલનાડુ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ, કલાઈમામણિ (૧૯૮૬)<ref>{{cite web|title=Yesudas Awards|url=http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|access-date=16 September 2020|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127205010/http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|url-status=live}}</ref> અને એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી એવોર્ડ (૨૦૨૫)<ref>{{Cite web |date=24 September 2025 |title=TN govt announces Kalaimamani awards, Yesudas chosen for MS Subbulakshmi award |url=http://www.uniindia.com/tn-govt-announces-kalaimamani-awards-yesudas-chosen-for-ms-subbulakshmi-award/south/news/3588429.html |access-date=24 September 2025 |website=United News of India}}</ref> * આંધ્રપ્રદેશ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૪ વખત આંધ્રપ્રદેશ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ * કર્ણાટક સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૨ વખત કર્ણાટક સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ અને કર્ણાટક રાજ્ય ઉત્સવ એવોર્ડ<ref name="raj">{{Cite web |url=https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |title=Singer Yesudas among 62 chosen for Karnataka Rajyotsava Award |website=The Week (Indian magazine) |access-date=13 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |url-status=live }}</ref> * પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે પશ્ચિમ બંગાળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ * અન્નામલાઈ યુનિવર્સિટી,<ref>{{Cite web |date=7 May 2001 |title='I don't sing trendy music' |url=https://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |access-date=16 September 2020 |website=Rediff.com |archive-date=19 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619205218/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |url-status=live }}</ref> કેરળ યુનિવર્સિટી<ref>{{Cite web |title=A Brief History of the University |url=https://www.keralauniversity.ac.in/history |website=University of Kerala |access-date=8 November 2020 |archive-date=30 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230043516/https://keralauniversity.ac.in/history |url-status=live }}</ref> અને મહાત્મા ગાંધી યુનિવર્સિટી, કેરળા તરફથી માનદ ડોક્ટરેટ<ref>{{Cite web |date=19 May 2009 |title=Varsity confers honorary doctorate on CJI, Yesudas |url=https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |access-date=8 November 2020 |website=WebIndia123 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112900/https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |url-status=live }}</ref> * શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૧ વખત આનંદલોક બેસ્ટ મેલ પ્લેબેક એવોર્ડ * ધ ઈન્ડિયન ફાઈન આર્ટ્સ સોસાયટી, ચેન્નાઈ દ્વારા 'સંગીત કલાસિખામણિ' (૨૦૦૨) * ભારતીય વિદ્યા ભવન, બેંગલુરુ દ્વારા 'પદ્મભૂષણ બી. સરોજાદેવી નેશનલ એવોર્ડ' (૨૦૧૫)<ref>{{Cite web |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/saroji-devi-honours-yesudas-741466.html |title=Saroji Devi Honours Yesudas |date=12 April 2015 |access-date=9 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/Saroji-Devi-Honours-Yesudas-741466.html |url-status=live }}</ref> 'સ્વરાલય યેસુદાસ એવોર્ડ' એ સંગીત કલાકારોના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શનની પ્રશંસા રૂપે આપવામાં આવતો એક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર છે. આ એવોર્ડ સંગીતને પ્રોત્સાહન આપતી સંસ્થા 'સ્વરાલય' અને ત્રિવેન્દ્રમ (કેરળ) સ્થિત 'કૈરાલી ચેનલ' દ્વારા સંયુક્ત રીતે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. ૨૦૦૦ની સાલથી દર વર્ષે આ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે. યેશુદાસ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં 'ગંધર્વ સંધ્યા' કાર્યક્રમ દરમિયાન આ પુરસ્કારો એનાયત કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|title=Swaralaya awards presented|date=20 January 2003|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304221841/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|archive-date=4 March 2010|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|title=Swaralaya award for Shankar Mahadevan|date=16 December 2007|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20080424081543/http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|archive-date=24 April 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="hindu_jan12"/> == સંદર્ભ == {{Reflist}} czgjuup34klgolignhd55wjjf0aehrq 903768 903767 2026-08-15T17:17:33Z Snehrashmi 41463 /* પુરસ્કારો અને સન્માન */ 903768 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.<ref name="tbi" /> યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.<ref>{{Cite news |date=10 January 2020 |title=KJ Yesudas: A name that spells melody |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |access-date=14 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204175059/https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |url-status=live |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |last2=M |first2=Athira |last3=Pradeep |first3=K. }}</ref> આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.<ref>{{Cite web |date=10 January 2018 |title=With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78 |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |access-date=14 November 2020 |website=Malayala Manorama |archive-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114110818/https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |url-status=live }}</ref> કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>{{cite web |title=This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2020/01/10/yesudas-birthday-special-note-wife-prabha.html |website=Malayala Manorama |publisher=Onmanorama |access-date=6 October 2023}}</ref> ૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=14 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200112/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |url-status=live }}</ref> == કારકિર્દી == [[File:Onvk2.JPG|thumb|250px|left|કવિ અને ગીતકાર ઓ. એન. વી. કુરૂપ સાથે યેસુદાસ]] === પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક === યેશુદાસે ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૧ના રોજ પોતાનું પહેલું લોકપ્રિય ગીત "જાતિ ભેદમ માથા દ્વેષમ" (સંગીત: એમ. બી. શ્રીનિવાસન) રેકોર્ડ કર્યું. ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરવા માટે તેમને ગાવા મળેલી ચાર પંક્તિઓ તેમને એક મોટો આશીર્વાદ માને છે કારણ કે તે કેરળના સૌથી આદરણીય સંત-કવિ-સમાજ સુધારક શ્રી નારાયણ ગુરુ દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ "કલ્પાદુકલ" (૧૯૬૨) હતી, જે શ્રી નારાયણ ગુરુના જીવન અને સમય દરમિયાન સામાજિક સુધારા પર આધારિત હતી. તેમણે તે સમયના લોકપ્રિય ગાયકો જેમ કે પી. લીલા, સંથા પી. નાયર, કે. પી. ઉદયભાનુ, એસ. જાનકી વગેરે અને પી. ભાસ્કરન અને નામ્બિયથ જેવા ગીતકારો સાથે જોડાણ કર્યું. તેમણે આ ફિલ્મ માટે કવિ કુમારન આસનની પંક્તિઓ ગાયી હતી. શરૂઆતના વર્ષો પછી તેઓ તે સમયના સ્થાપિત સંગીત દિગ્દર્શકો, જેમ કે એમ. બી. શ્રીનિવાસન, જી. દેવરાજન, વી. દક્ષિણામૂર્તિ, બી.આર. લક્ષ્મણન, એમ. એસ. બાબુરાજ અને અન્ય ઘણા લોકો દ્વારા સૌથી વધુ માંગવામાં આવતા હતા. આમ તેમણે પ્લેબેક સિંગિંગમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી જેમાં ત્યારબાદ મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને કન્નડ ફિલ્મોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="rediff_2001" /> તેમને પહેલો મોટો બ્રેક મલયાલમ ફિલ્મ "ભાર્યા" (જી. દેવરાજન દ્વારા સંગીત અને વાયલર રામવર્મા દ્વારા ગીતો) થી મળ્યો. ૧૯૬૭માં, તેમણે પી. વેણુ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ "ઉદ્યોગસ્થ" માટે એમ.એસ.બાબુરાજની રચનામાં હિટ ગીતો ગાયા. તેમણે પહેલા બોમ્મઈ (સંગીત: એસ. બાલાચંદર) માટે તમિલમાં પણ ગાયું, પરંતુ પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ "કોન્જુમ કુમારી" (સંગીત: વેદ) હતી. ૧૯૬૫માં, તેમને સોવિયેત યુનિયન સરકાર દ્વારા યુએસએસઆરના વિવિધ શહેરોમાં સંગીત સમારોહમાં પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને રેડિયો કઝાકિસ્તાન પર એક રશિયન ગીત પણ ગાયું હતું.<ref name="stateofkerala.in" /> સલિલ, યેસુદાસ અને પ્રેમ નઝીરની ત્રિપુટીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. યેસુદાસે કેરળમાં પુલામંથોલ મૂસ પરંપરા હેઠળ આયુર્વેદિક સારવાર કરાવી હોવાનું કહેવાય છે.<ref>Reliable independent source</ref> ૧૯૭૦માં તેમને કેરળ સંગીત નાટક એકેડેમીના વડા તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ આ પદ સંભાળનારા સૌથી નાની ઉંમરના વ્યક્તિ હતા.<ref name="stateofkerala.in">{{cite news|url=http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |title=CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES |publisher=stateofkerala.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205230708/http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |archive-date= 5 December 2011 }}</ref> === બોલીવુડ: ૧૯૭૦નો દાયકો === દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોમાં એક દાયકા સુધી ગાયા પછી, ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં યેસુદાસને બોલિવૂડમાં સફળ બ્રેક મળ્યો. તેમણે ગાયેલું પહેલું હિન્દી ગીત 'જય જવાન જય કિસાન' (૧૯૭૧) ફિલ્મ માટે હતું, પરંતુ તેમની પ્રથમ રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'છોટી સી બાત' હતી, જેના કારણે "જાનેમન જાનેમન" જેવા ગીતો ગાઈને તેઓ ખૂબ લોકપ્રિય બન્યા. તેમણે અમિતાભ બચ્ચન, અમોલ પાલેકર અને જીતેન્દ્ર સહિત હિન્દી સિનેમાના ઘણા મુખ્ય કલાકારો માટે હિન્દી ગીતો ગાયા છે. તેમણે રવીન્દ્ર જૈન, બપ્પી લહિરી, ખય્યામ, રાજ કમલ અને સલિલ ચૌધરી સહિતના સંગીતકારો માટે અનેક સદાબહાર હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાયા છે. યેશુદાસના સૌથી લોકપ્રિય હિન્દી ગીતો ૧૯૭૬ની ફિલ્મ 'ચિતચોર'માં છે, જેમાં સંગીત રવીન્દ્ર જૈને આપ્યું હતું. ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ, પેરિસ ખાતે યોજાયેલા "મ્યુઝિક ફોર પીસ" કાર્યક્રમમાં યુનેસ્કો દ્વારા યેસુદાસને "સંગીત અને શાંતિ ક્ષેત્રે અસાધારણ સિદ્ધિઓ" માટે માનદ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કોન્સર્ટ નવી સહસ્ત્રાબ્દીના આગમનની ઉજવણી માટે યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લાયોનલ રિચી, રે ચાર્લ્સ, મોન્ટસેરાત કબાલે અને ઝુબિન મહેતા જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |title=KJ Yesudas completes 50 glorious years as singer |publisher=Asianet india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124040600/http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |archive-date=24 January 2012 }}</ref> ૨૦૦૧માં તેમણે 'અહિંસા' આલ્બમ માટે સંસ્કૃત, લેટિન અને અંગ્રેજી ભાષામાં તથા ન્યૂ-એજ અને કર્ણાટક સંગીતના મિશ્રણ સહિતની શૈલીઓમાં ગીતો ગાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |title=Ahimsa Album |publisher=Hinduonnet.com |date=19 February 2001 |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210180308/http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |archive-date=10 December 2006 |url-status=usurped}}</ref> મધ્ય પૂર્વમાં (મિડલ ઈસ્ટ) પોતાના સંગીત કાર્યક્રમોમાં તેઓ કર્ણાટક શૈલીમાં અરબી ગીતો ગાય છે.<ref>{{cite web|author=Vineet Pillai |url=http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |title=Exclusive&nbsp;– Interview with Yesudas on 15th November 2003 |publisher=Indien-netzwerk.de |date=15 November 2003 |access-date=1 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531061214/http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |archive-date=31 May 2010 }}</ref> તેઓ વિદેશમાં પોતાના પ્રદર્શન દ્વારા ભારતીય સંગીતને પ્રોત્સાહિત કરીને અવારનવાર ભારતના સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. ૨૦૦૯માં યેસુદાસે 'મ્યુઝિક ફોર પીસ' (શાંતિ માટે સંગીત) ના સૂત્ર સાથે તિરુવનંતપુરમથી આતંકવાદ સામે દેશવ્યાપી સંગીત અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite news |url=https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |title=Yesudas' Musical Campaign for peace |date=13 January 2009 |publisher=Oneindia |access-date=9 January 2012 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112833/https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |url-status=live }}</ref> હેમંત કરકરેના પત્ની કવિતા કરકરેએ યેશુદાસને મશાલ સોંપીને આ 'શાંતિ સંગીત યાત્રા' નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો.<ref name="hindu_jan12">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |title=Tributes paid to Hemant Karkare |date=12 January 2009 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205714/http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |archive-date=3 November 2012 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> સોર્યા કૃષ્ણમૂર્તિ દ્વારા આયોજિત ૩૬ વર્ષ જૂના 'સોર્યા મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ' માં યેશુદાસે સતત ૩૬ વખત પોતાની પ્રસ્તુતિ આપી છે.<ref>{{cite web|url=http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|title=Gaanagandharvan graces the Soorya festival for the 36th time|website=thiraseela.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630110641/http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|archive-date=30 June 2017|url-status=live}}</ref> == અંગત જીવન અને પ્રભાવો == યેશુદાસના લગ્ન ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦થી પ્રભા સાથે થયા છે. તેમને ત્રણ પુત્રો છે: વિનોદ (જન્મ ૧૯૭૭), વિજય (જન્મ ૧૯૭૯) અને વિશાલ (જન્મ ૧૯૮૧). તેમના બીજા પુત્ર વિજય પણ એક સંગીતકાર છે, જેમણે ૨૦૦૭, ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૮માં શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nritoday.net/movies-a-music/336-kj-yesudas-singer-with-a-golden-voice |title=Dr. KJ Yesudas: Singer with a Golden Voice |author=Ajay Gosh}}</ref> [[File:Ram Nath Kovind presenting the Rajat Kamal Award to Padma Vibhushan Dr. K.J. Yesudas (Best Male Playback Singer) for the film VISWASAPOORVAM MANSOOR (Malayalam), at the 65th National Film Awards Function, in New Delhi.JPG|250px|thumbnail|left|યેશુદાસને રજત કમલ એવોર્ડ અર્પણ કરી રહેલા ભારતના રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ .]] શ્રી નારાયણ ગુરુના સંદેશ "સંપૂર્ણ માનવજાત માટે એક ધર્મ અને એક ઈશ્વર" એ યુવાન યેસુદાસને અન્ય લોકો સાથેના વ્યવહારમાં ખૂબ પ્રભાવિત કર્યા હતા. સંગીતકારોમાં પણ તેમના પોતાના આદર્શો (હીરો) હતા. મોહમ્મદ રફી, ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતર અને બાલમુરલી કૃષ્ણા એવા સંગીતકારો છે જેમની તેઓ સૌથી વધુ પ્રશંસા કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |title='I do not sing trendy music': Yesudas |work=Rediff.com |date=7 May 2001 |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601053019/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |archive-date=1 June 2010 |url-status=live }}</ref> યેસુદાસ જ્ઞાન, સંગીત અને કળાની દેવી સરસ્વતીના કીર્તન ગાવા માટે પોતાના જન્મદિવસે કર્ણાટકના કોલ્લુર સ્થિત કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરની મુલાકાત લેતા આવ્યા છે. આ સંગીત ઉત્સવની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૦માં તેમના ૬૦મા જન્મદિવસે થઈ હતી. નવ દિવસીય આ સંગીત મહોત્સવ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરે શરૂ થાય છે. રવિવાર, ૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ના રોજ, તેમણે કોલ્લુર શ્રી મૂકામ્બિકા મંદિરે દેવી મૂકામ્બિકા સમક્ષ ૭૦ ગાયકો સાથે 'સંગીતાર્ચના' (શાસ્ત્રીય ભક્તિ ગીતો) કરીને પોતાનો ૭૦મો જન્મદિવસ (સપ્તતિ) ઉજવ્યો હતો. આ સંગીતાર્ચનામાં ત્યાગરાજની કવિતાઓના "પંચરત્ન ગાયન"નો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે વિદ્યારંભ વિધિમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોએ આ ખાસ સંગીતાર્ચનાનું સમગ્ર કેરળમાં પ્રસારણ કર્યું હતું. યેસુદાસે હિટ ગીત "હરિવરાસનમ્" સહિત અય્યપ્પા સ્વામીને સમર્પિત ઘણા ગીતો પણ ગાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://jaimusiconline.com |title=Gandharva of songs : K.J Yesudas celebrates 70th birthday |publisher=Non Resident Kerala Associations |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227012349/http://jaimusiconline.com/ |archive-date=27 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/top-stories/2009/k-j-yesudas-birthday-190109.html |title=Yesudas celebrated Birthday at Kollur |publisher=Oneindia Entertainment |date=19 January 2009 |access-date=1 May 2010 }}</ref><ref name="hindu_jan10" /><ref>{{cite web |url=http://newindianexpress.com/states/karnataka/article220681.ece |title=Yesudas celebrates 70th birthday in Kollur |publisher=The New Indian Express |date=11 January 2010 |access-date=1 May 2010 }}</ref> ૨૦૦૨માં મરાડ નર સંહાર દરમિયાન, તેમણે પીઢ કવયિત્રી સુગથાકુમારી સાથે તે સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને હિંસા વિરુદ્ધ જાગૃતિ વર્ગો ચલાવ્યા હતા. સબરીમાલા મંદિરના દ્વાર બંધ કરતા પહેલા ગવાતી ભક્તિ રચના 'હરિવરાસનમ્'નું સંગીત સંસ્કરણ જી. દેવરાજન દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને યેસુદાસે ગાયું હતું. જોકે ઘણા જાણીતા ગાયકો દ્વારા આ ગીતની અલગ-અલગ પ્રસ્તુતિઓ કરવામાં આવી છે, તેમ છતાં સબરીમાલા ખાતે રોજ હરિવરાસનમ્ માટે અધિકૃત રીતે યેસુદાસના અવાજનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="hindu_jan10" /> == સંગીત કંપની અને શાળા == ૧૯૮૦માં યેસુદાસે તિરુવનંતપુરમ ખાતે 'તરંગિણી સ્ટુડિયો'ની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૯૨માં તેની ઓફિસ અને સ્ટુડિયો ચેન્નાઈ ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને ૧૯૯૮માં યુ.એસ. (US) ખાતે કંપનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તરંગિણી સ્ટુડિયો અને તરંગિણી રેકોર્ડ્સ કેરળમાં એક એવું રેકોર્ડિંગ સેન્ટર બની ગયું, જેણે પ્રથમ વખત સ્ટીરિયો (stereo) સાઉન્ડમાં મલયાલમ ફિલ્મી ગીતોની ઓડિયો કેસેટ બહાર પાડી હતી. આ રેકોર્ડ કંપની ચેન્નાઈના 'સ્ટુડિયો ૨૭' ખાતે વોઈસ મિક્સિંગ સ્ટુડિયો પણ ધરાવતી હતી. આ સ્ટુડિયો સમગ્ર વિશ્વમાં ફિલ્મ અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના કાર્યક્રમો સહિત યેસુદાસના વિવિધ કાર્યક્રમોનું પ્રોડક્શન અને પ્રસ્તુતિ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|title=Dr. K. J. Yesudas|publisher=keralatourism.org|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601083704/http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|archive-date=1 June 2010|url-status=dead}}</ref> વિદ્યાર્થીઓને સંગીતની વિવિધ શાખાઓમાં તાલીમ આપવા માટે યેસુદાસે ૧૯૭૫માં 'તરંગિણીસરી સ્કૂલ ઓફ મ્યુઝિક'ની સ્થાપના કરી હતી. આ શાળા કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત છે. તેનું સંચાલન 'ટ્રાવણકોર-કોચિન લિટરરી, સાયન્ટિફિક એન્ડ ચેરિટેબલ સોસાયટીઝ એક્ટ ૧૨ ઓફ ૧૯૫૫' હેઠળ નોંધાયેલ સોસાયટી દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ શાળા ઈડાપળંજી, તિરુવનંતપુરમ ખાતે આવેલી છે.<ref>{{Cite web |title=About Tharanganisari |url=https://tharanganisari.com/about-tharanganisari/ |access-date=2 August 2024 |website=Tharanganisari.com}}</ref> શાળામાં દર મહિનાના બીજા શનિવારે 'સંગીત રસાસ્વાદ' (Music appreciation) ક્લાસ યોજવામાં આવે છે. આ ક્લાસ દરેક માટે મફત છે અને તમામ ઉંમરના લોકો માટે ખુલ્લો છે.<ref>{{Cite web |date=15 February 2009 |title=A singer of all kinds of bhajans |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2009/Feb/15/a-singer-of-all-kinds-of-bhajans-26027.html |access-date=2 August 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> સંગીતકાર પેરુમ્બાવુર જી. રવીન્દ્રનાથે ૧૯૭૬માં અહીં સંગીત શિક્ષક તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{Cite web |date=5 January 2024 |title=80ന്റെ നിറവിൽ പെരുമ്പാവൂർ ജി രവീന്ദ്രനാഥ് |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620104328/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019 |archive-date=20 June 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> આ શાળાના કેટલાક નોંધપાત્ર ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓમાં (અલમનાઈ) સંગીતકાર મોહન સિથારા,<ref>{{Cite web |last=Kavu |first=Sweety |date=24 July 2020 |title=പത്തിന് പകരം നൂറ് തരുന്ന ദാസേട്ടന്‍; ഈശ്വരകൃപയാല്‍ മുപ്പതിലധികം കൊല്ലത്തെ സംഗീതജീവിതം സംതൃപ്തം |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718172636/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484 |archive-date=18 July 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> મુરલી સિથારા<ref>{{Cite web |date=12 July 2021 |title=Music director Murali Sithara, 66, found dead |url=https://english.mathrubhumi.com/movies-music/news/music-director-murali-sithara-66-found-dead-1.5823587 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> અને ગિટારવાદક જોન એન્ટોનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web |date=16 January 2017 |title=Interview with John Anthony |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/interview-with-john-anthony/articleshow/31032314.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705093519/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/Interview-with-John-Anthony/articleshow/31032314.cms |archive-date=5 July 2022 |access-date=2 August 2024 |website=The Times of India}}</ref> == પુરસ્કારો અને સન્માન == [[File:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Vibhushan Award to Dr. K.J. Yesudas, at the Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 13, 2017.jpg|thumb|૧૩ એપ્રિલ ૨૦૧૭ના રોજ નવી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત નાગરિક અલંકરણ સમારોહ દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી પ્રણવ મુખર્જી ડો. કે. જે. યેશુદાસને પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર એનાયત કરી રહ્યા છે.]] યેશુદાસે ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો રેકોર્ડ કર્યા છે અને પ્રતિષ્ઠિત [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫),<ref name=PadmaShri>{{cite web|title=Padma Shri Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs (India)|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165547/http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨),<ref name=PadmaBhushan>{{cite web|title=Padma Bhushan Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165432/http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭)<ref>{{cite web |url=http://padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |title=Padma Awards 2017 |access-date=25 January 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129231739/http://www.padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |archive-date=29 January 2017}}</ref> અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેના આઠ નેશનલ એવોર્ડ્સ સહિત અનેક પુરસ્કારો જીત્યા છે. * [[ભારત સરકાર]] દ્વારા રેકોર્ડ ૮ વખત શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ<ref name="record" /> * કેરળ સરકાર દ્વારા રેકોર્ડ ૨૫ વખત શ્રેષ્ઠ ગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ, જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ (૨૦૦૨) અને સ્વાતી સંગીત પુરસ્કારમ્ (૨૦૧૦) * તમિલનાડુ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૫ વખત તમિલનાડુ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ, કલાઈમામણિ (૧૯૮૬)<ref>{{cite web|title=Yesudas Awards|url=http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|access-date=16 September 2020|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127205010/http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|url-status=live}}</ref> અને એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી એવોર્ડ (૨૦૨૫)<ref>{{Cite web |date=24 September 2025 |title=TN govt announces Kalaimamani awards, Yesudas chosen for MS Subbulakshmi award |url=http://www.uniindia.com/tn-govt-announces-kalaimamani-awards-yesudas-chosen-for-ms-subbulakshmi-award/south/news/3588429.html |access-date=24 September 2025 |website=United News of India}}</ref> * આંધ્રપ્રદેશ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૪ વખત આંધ્રપ્રદેશ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ * કર્ણાટક સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૨ વખત કર્ણાટક સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ અને કર્ણાટક રાજ્ય ઉત્સવ એવોર્ડ<ref name="raj">{{Cite web |url=https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |title=Singer Yesudas among 62 chosen for Karnataka Rajyotsava Award |website=The Week (Indian magazine) |access-date=13 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |url-status=live }}</ref> * પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે પશ્ચિમ બંગાળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ * અન્નામલાઈ યુનિવર્સિટી,<ref>{{Cite web |date=7 May 2001 |title='I don't sing trendy music' |url=https://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |access-date=16 September 2020 |website=Rediff.com |archive-date=19 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619205218/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |url-status=live }}</ref> કેરળ યુનિવર્સિટી<ref>{{Cite web |title=A Brief History of the University |url=https://www.keralauniversity.ac.in/history |website=University of Kerala |access-date=8 November 2020 |archive-date=30 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230043516/https://keralauniversity.ac.in/history |url-status=live }}</ref> અને મહાત્મા ગાંધી યુનિવર્સિટી, કેરળા તરફથી માનદ ડોક્ટરેટ<ref>{{Cite web |date=19 May 2009 |title=Varsity confers honorary doctorate on CJI, Yesudas |url=https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |access-date=8 November 2020 |website=WebIndia123 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112900/https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |url-status=live }}</ref> * શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૧ વખત આનંદલોક બેસ્ટ મેલ પ્લેબેક એવોર્ડ * ધ ઈન્ડિયન ફાઈન આર્ટ્સ સોસાયટી, ચેન્નાઈ દ્વારા 'સંગીત કલાસિખામણિ' (૨૦૦૨) * ભારતીય વિદ્યા ભવન, બેંગલુરુ દ્વારા 'પદ્મભૂષણ બી. સરોજાદેવી નેશનલ એવોર્ડ' (૨૦૧૫)<ref>{{Cite web |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/saroji-devi-honours-yesudas-741466.html |title=Saroji Devi Honours Yesudas |date=12 April 2015 |access-date=9 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/Saroji-Devi-Honours-Yesudas-741466.html |url-status=live }}</ref> 'સ્વરાલય યેસુદાસ એવોર્ડ' એ સંગીત કલાકારોના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શનની પ્રશંસા રૂપે આપવામાં આવતો એક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર છે. આ એવોર્ડ સંગીતને પ્રોત્સાહન આપતી સંસ્થા 'સ્વરાલય' અને ત્રિવેન્દ્રમ (કેરળ) સ્થિત 'કૈરાલી ચેનલ' દ્વારા સંયુક્ત રીતે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. ૨૦૦૦ની સાલથી દર વર્ષે આ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે. યેશુદાસ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં 'ગંધર્વ સંધ્યા' કાર્યક્રમ દરમિયાન આ પુરસ્કારો એનાયત કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|title=Swaralaya awards presented|date=20 January 2003|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304221841/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|archive-date=4 March 2010|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|title=Swaralaya award for Shankar Mahadevan|date=16 December 2007|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20080424081543/http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|archive-date=24 April 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="hindu_jan12"/> == પ્રશંસા == સ્વરાલય કૈરાલી યેસુદાસ એવોર્ડ (૨૦૦૬) સ્વીકારતી વખતે પોતાના વક્તવ્યમાં એ. આર. રહેમાને કહ્યું હતું, "સ્વરાલયના આ પદક્ષેપથી હું ખૂબ જ સન્માનિત અનુભવું છું, અને મારા સૌથી પ્રિય ગાયક શ્રી યેસુદાસના હસ્તે આ એવોર્ડ મેળવી રહ્યો છું. તેઓ વિશ્વમાં મારા સૌથી પ્રિય અવાજોમાંથી એક છે." અન્ય એક પ્રસંગે ઈન્ટરવ્યુ દરમિયાન તેમણે યેસુદાસ વિશે કહ્યું હતું, "તેમનો અવાજ અતુલ્ય છે, તેમનો અવાજ ઈશ્વરદત્ત છે અને હું ૩ વર્ષનો હતો ત્યારથી તેમના ગીતો સાંભળતો આવ્યો છું." એક ઈન્ટરવ્યુમાં પ્રખ્યાત સંગીતકાર રવીન્દ્ર જૈને કબૂલ્યું હતું કે જો ક્યારેય તેમની દૃષ્ટિ પાછી આવે, તો તેઓ જે પ્રથમ વ્યક્તિને જોવા માંગશે તે યેશુદાસ હશે. ૨૦૦૩માં, અબજોપતિ અને ઉદ્યોગપતિ બી. આર. શેટ્ટીએ 'ધી ઈન્ડિયન હાઈસ્કૂલ, દુબઈ' ખાતે યોજાયેલી તેમની સંગીતસભા સાંભળ્યા પછી તેમને પોતાની ૧૯૯૨ મોડેલની 'રોલ્સ-રોયસ સિલ્વર સ્પિરિટ' (Rolls-Royce Silver Spirit) કાર ભેટમાં આપી હતી. શેટ્ટીએ કહ્યું હતું: "હું માત્ર તેમના સંગીત કાર્યક્રમથી જ નહીં, પરંતુ માનવજાત પ્રત્યે ઈશ્વરની દયા વિશે વાત કરનારા વ્યક્તિ તરીકે પણ તેમના વ્યક્તિત્વથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયો હતો."<ref>{{cite web|title=Yesudas gets a Rolls Royce!|url=http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|archive-url=https://web.archive.org/web/20031224023805/http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|url-status=dead|archive-date=24 December 2003|website=Sify|access-date=26 June 2019|date=4 December 2003}}</ref> ૨૦૧૨માં 'ફિલ્મફેર' સાથેના એક ઈન્ટરવ્યુમાં બપ્પી લહિરીએ કહ્યું હતું: "'યેસુદાસ'ના અવાજ પર ઈશ્વરની કૃપા છે. કિશોર દા (કિશોર કુમાર) પછી તેઓ બીજા એવા ગાયક હતા જેમણે મારી અંદરથી શ્રેષ્ઠ સંગીત બહાર લાવ્યું. તેઓ એક યોગી અને રહસ્યવાદી (સાધક) છે જેઓ સંગીત માટે જીવે છે. તેઓ તમારી ધૂનને એક અલગ જ સ્તરે લઈ જાય છે. અને તેમનો સૂર એકદમ ચોક્કસ હોય છે, તમે પ્રથમ પ્રયાસે જ તેને યોગ્ય રીતે રજૂ કરવા માટે તેમના પર ભરોસો મૂકી શકો છો. તેમની સાથે કામ કરવાથી મારી અંદર રહેલું મધુર સંગીતકારનું પાસું બહાર આવ્યું. હિન્દી ફિલ્મોમાં તેમનો પૂરતો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. હું ઈચ્છું છું કે આજના હિન્દી ફિલ્મ સંગીતકારો તેમની આ પ્રતિભાને ઓળખે અને તેમને કામ આપે."<ref>{{Cite web|url=http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|title=King of Ooh la la land|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702015357/http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|archive-date=2 July 2016|url-status=live}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} g17johwfcoaeyawh39mazh453gjb8il 903769 903768 2026-08-15T17:26:12Z Snehrashmi 41463 /* પુસ્તકો */ 903769 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.<ref name="tbi" /> યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.<ref>{{Cite news |date=10 January 2020 |title=KJ Yesudas: A name that spells melody |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |access-date=14 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204175059/https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |url-status=live |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |last2=M |first2=Athira |last3=Pradeep |first3=K. }}</ref> આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.<ref>{{Cite web |date=10 January 2018 |title=With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78 |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |access-date=14 November 2020 |website=Malayala Manorama |archive-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114110818/https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |url-status=live }}</ref> કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>{{cite web |title=This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2020/01/10/yesudas-birthday-special-note-wife-prabha.html |website=Malayala Manorama |publisher=Onmanorama |access-date=6 October 2023}}</ref> ૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=14 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200112/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |url-status=live }}</ref> == કારકિર્દી == [[File:Onvk2.JPG|thumb|250px|left|કવિ અને ગીતકાર ઓ. એન. વી. કુરૂપ સાથે યેસુદાસ]] === પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક === યેશુદાસે ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૧ના રોજ પોતાનું પહેલું લોકપ્રિય ગીત "જાતિ ભેદમ માથા દ્વેષમ" (સંગીત: એમ. બી. શ્રીનિવાસન) રેકોર્ડ કર્યું. ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરવા માટે તેમને ગાવા મળેલી ચાર પંક્તિઓ તેમને એક મોટો આશીર્વાદ માને છે કારણ કે તે કેરળના સૌથી આદરણીય સંત-કવિ-સમાજ સુધારક શ્રી નારાયણ ગુરુ દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ "કલ્પાદુકલ" (૧૯૬૨) હતી, જે શ્રી નારાયણ ગુરુના જીવન અને સમય દરમિયાન સામાજિક સુધારા પર આધારિત હતી. તેમણે તે સમયના લોકપ્રિય ગાયકો જેમ કે પી. લીલા, સંથા પી. નાયર, કે. પી. ઉદયભાનુ, એસ. જાનકી વગેરે અને પી. ભાસ્કરન અને નામ્બિયથ જેવા ગીતકારો સાથે જોડાણ કર્યું. તેમણે આ ફિલ્મ માટે કવિ કુમારન આસનની પંક્તિઓ ગાયી હતી. શરૂઆતના વર્ષો પછી તેઓ તે સમયના સ્થાપિત સંગીત દિગ્દર્શકો, જેમ કે એમ. બી. શ્રીનિવાસન, જી. દેવરાજન, વી. દક્ષિણામૂર્તિ, બી.આર. લક્ષ્મણન, એમ. એસ. બાબુરાજ અને અન્ય ઘણા લોકો દ્વારા સૌથી વધુ માંગવામાં આવતા હતા. આમ તેમણે પ્લેબેક સિંગિંગમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી જેમાં ત્યારબાદ મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને કન્નડ ફિલ્મોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="rediff_2001" /> તેમને પહેલો મોટો બ્રેક મલયાલમ ફિલ્મ "ભાર્યા" (જી. દેવરાજન દ્વારા સંગીત અને વાયલર રામવર્મા દ્વારા ગીતો) થી મળ્યો. ૧૯૬૭માં, તેમણે પી. વેણુ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ "ઉદ્યોગસ્થ" માટે એમ.એસ.બાબુરાજની રચનામાં હિટ ગીતો ગાયા. તેમણે પહેલા બોમ્મઈ (સંગીત: એસ. બાલાચંદર) માટે તમિલમાં પણ ગાયું, પરંતુ પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ "કોન્જુમ કુમારી" (સંગીત: વેદ) હતી. ૧૯૬૫માં, તેમને સોવિયેત યુનિયન સરકાર દ્વારા યુએસએસઆરના વિવિધ શહેરોમાં સંગીત સમારોહમાં પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને રેડિયો કઝાકિસ્તાન પર એક રશિયન ગીત પણ ગાયું હતું.<ref name="stateofkerala.in" /> સલિલ, યેસુદાસ અને પ્રેમ નઝીરની ત્રિપુટીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. યેસુદાસે કેરળમાં પુલામંથોલ મૂસ પરંપરા હેઠળ આયુર્વેદિક સારવાર કરાવી હોવાનું કહેવાય છે.<ref>Reliable independent source</ref> ૧૯૭૦માં તેમને કેરળ સંગીત નાટક એકેડેમીના વડા તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ આ પદ સંભાળનારા સૌથી નાની ઉંમરના વ્યક્તિ હતા.<ref name="stateofkerala.in">{{cite news|url=http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |title=CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES |publisher=stateofkerala.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205230708/http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |archive-date= 5 December 2011 }}</ref> === બોલીવુડ: ૧૯૭૦નો દાયકો === દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોમાં એક દાયકા સુધી ગાયા પછી, ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં યેસુદાસને બોલિવૂડમાં સફળ બ્રેક મળ્યો. તેમણે ગાયેલું પહેલું હિન્દી ગીત 'જય જવાન જય કિસાન' (૧૯૭૧) ફિલ્મ માટે હતું, પરંતુ તેમની પ્રથમ રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'છોટી સી બાત' હતી, જેના કારણે "જાનેમન જાનેમન" જેવા ગીતો ગાઈને તેઓ ખૂબ લોકપ્રિય બન્યા. તેમણે અમિતાભ બચ્ચન, અમોલ પાલેકર અને જીતેન્દ્ર સહિત હિન્દી સિનેમાના ઘણા મુખ્ય કલાકારો માટે હિન્દી ગીતો ગાયા છે. તેમણે રવીન્દ્ર જૈન, બપ્પી લહિરી, ખય્યામ, રાજ કમલ અને સલિલ ચૌધરી સહિતના સંગીતકારો માટે અનેક સદાબહાર હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાયા છે. યેશુદાસના સૌથી લોકપ્રિય હિન્દી ગીતો ૧૯૭૬ની ફિલ્મ 'ચિતચોર'માં છે, જેમાં સંગીત રવીન્દ્ર જૈને આપ્યું હતું. ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ, પેરિસ ખાતે યોજાયેલા "મ્યુઝિક ફોર પીસ" કાર્યક્રમમાં યુનેસ્કો દ્વારા યેસુદાસને "સંગીત અને શાંતિ ક્ષેત્રે અસાધારણ સિદ્ધિઓ" માટે માનદ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કોન્સર્ટ નવી સહસ્ત્રાબ્દીના આગમનની ઉજવણી માટે યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લાયોનલ રિચી, રે ચાર્લ્સ, મોન્ટસેરાત કબાલે અને ઝુબિન મહેતા જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |title=KJ Yesudas completes 50 glorious years as singer |publisher=Asianet india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124040600/http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |archive-date=24 January 2012 }}</ref> ૨૦૦૧માં તેમણે 'અહિંસા' આલ્બમ માટે સંસ્કૃત, લેટિન અને અંગ્રેજી ભાષામાં તથા ન્યૂ-એજ અને કર્ણાટક સંગીતના મિશ્રણ સહિતની શૈલીઓમાં ગીતો ગાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |title=Ahimsa Album |publisher=Hinduonnet.com |date=19 February 2001 |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210180308/http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |archive-date=10 December 2006 |url-status=usurped}}</ref> મધ્ય પૂર્વમાં (મિડલ ઈસ્ટ) પોતાના સંગીત કાર્યક્રમોમાં તેઓ કર્ણાટક શૈલીમાં અરબી ગીતો ગાય છે.<ref>{{cite web|author=Vineet Pillai |url=http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |title=Exclusive&nbsp;– Interview with Yesudas on 15th November 2003 |publisher=Indien-netzwerk.de |date=15 November 2003 |access-date=1 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531061214/http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |archive-date=31 May 2010 }}</ref> તેઓ વિદેશમાં પોતાના પ્રદર્શન દ્વારા ભારતીય સંગીતને પ્રોત્સાહિત કરીને અવારનવાર ભારતના સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. ૨૦૦૯માં યેસુદાસે 'મ્યુઝિક ફોર પીસ' (શાંતિ માટે સંગીત) ના સૂત્ર સાથે તિરુવનંતપુરમથી આતંકવાદ સામે દેશવ્યાપી સંગીત અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite news |url=https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |title=Yesudas' Musical Campaign for peace |date=13 January 2009 |publisher=Oneindia |access-date=9 January 2012 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112833/https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |url-status=live }}</ref> હેમંત કરકરેના પત્ની કવિતા કરકરેએ યેશુદાસને મશાલ સોંપીને આ 'શાંતિ સંગીત યાત્રા' નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો.<ref name="hindu_jan12">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |title=Tributes paid to Hemant Karkare |date=12 January 2009 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205714/http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |archive-date=3 November 2012 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> સોર્યા કૃષ્ણમૂર્તિ દ્વારા આયોજિત ૩૬ વર્ષ જૂના 'સોર્યા મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ' માં યેશુદાસે સતત ૩૬ વખત પોતાની પ્રસ્તુતિ આપી છે.<ref>{{cite web|url=http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|title=Gaanagandharvan graces the Soorya festival for the 36th time|website=thiraseela.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630110641/http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|archive-date=30 June 2017|url-status=live}}</ref> == અંગત જીવન અને પ્રભાવો == યેશુદાસના લગ્ન ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦થી પ્રભા સાથે થયા છે. તેમને ત્રણ પુત્રો છે: વિનોદ (જન્મ ૧૯૭૭), વિજય (જન્મ ૧૯૭૯) અને વિશાલ (જન્મ ૧૯૮૧). તેમના બીજા પુત્ર વિજય પણ એક સંગીતકાર છે, જેમણે ૨૦૦૭, ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૮માં શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nritoday.net/movies-a-music/336-kj-yesudas-singer-with-a-golden-voice |title=Dr. KJ Yesudas: Singer with a Golden Voice |author=Ajay Gosh}}</ref> [[File:Ram Nath Kovind presenting the Rajat Kamal Award to Padma Vibhushan Dr. K.J. Yesudas (Best Male Playback Singer) for the film VISWASAPOORVAM MANSOOR (Malayalam), at the 65th National Film Awards Function, in New Delhi.JPG|250px|thumbnail|left|યેશુદાસને રજત કમલ એવોર્ડ અર્પણ કરી રહેલા ભારતના રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ .]] શ્રી નારાયણ ગુરુના સંદેશ "સંપૂર્ણ માનવજાત માટે એક ધર્મ અને એક ઈશ્વર" એ યુવાન યેસુદાસને અન્ય લોકો સાથેના વ્યવહારમાં ખૂબ પ્રભાવિત કર્યા હતા. સંગીતકારોમાં પણ તેમના પોતાના આદર્શો (હીરો) હતા. મોહમ્મદ રફી, ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતર અને બાલમુરલી કૃષ્ણા એવા સંગીતકારો છે જેમની તેઓ સૌથી વધુ પ્રશંસા કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |title='I do not sing trendy music': Yesudas |work=Rediff.com |date=7 May 2001 |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601053019/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |archive-date=1 June 2010 |url-status=live }}</ref> યેસુદાસ જ્ઞાન, સંગીત અને કળાની દેવી સરસ્વતીના કીર્તન ગાવા માટે પોતાના જન્મદિવસે કર્ણાટકના કોલ્લુર સ્થિત કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરની મુલાકાત લેતા આવ્યા છે. આ સંગીત ઉત્સવની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૦માં તેમના ૬૦મા જન્મદિવસે થઈ હતી. નવ દિવસીય આ સંગીત મહોત્સવ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરે શરૂ થાય છે. રવિવાર, ૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ના રોજ, તેમણે કોલ્લુર શ્રી મૂકામ્બિકા મંદિરે દેવી મૂકામ્બિકા સમક્ષ ૭૦ ગાયકો સાથે 'સંગીતાર્ચના' (શાસ્ત્રીય ભક્તિ ગીતો) કરીને પોતાનો ૭૦મો જન્મદિવસ (સપ્તતિ) ઉજવ્યો હતો. આ સંગીતાર્ચનામાં ત્યાગરાજની કવિતાઓના "પંચરત્ન ગાયન"નો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે વિદ્યારંભ વિધિમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોએ આ ખાસ સંગીતાર્ચનાનું સમગ્ર કેરળમાં પ્રસારણ કર્યું હતું. યેસુદાસે હિટ ગીત "હરિવરાસનમ્" સહિત અય્યપ્પા સ્વામીને સમર્પિત ઘણા ગીતો પણ ગાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://jaimusiconline.com |title=Gandharva of songs : K.J Yesudas celebrates 70th birthday |publisher=Non Resident Kerala Associations |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227012349/http://jaimusiconline.com/ |archive-date=27 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/top-stories/2009/k-j-yesudas-birthday-190109.html |title=Yesudas celebrated Birthday at Kollur |publisher=Oneindia Entertainment |date=19 January 2009 |access-date=1 May 2010 }}</ref><ref name="hindu_jan10" /><ref>{{cite web |url=http://newindianexpress.com/states/karnataka/article220681.ece |title=Yesudas celebrates 70th birthday in Kollur |publisher=The New Indian Express |date=11 January 2010 |access-date=1 May 2010 }}</ref> ૨૦૦૨માં મરાડ નર સંહાર દરમિયાન, તેમણે પીઢ કવયિત્રી સુગથાકુમારી સાથે તે સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને હિંસા વિરુદ્ધ જાગૃતિ વર્ગો ચલાવ્યા હતા. સબરીમાલા મંદિરના દ્વાર બંધ કરતા પહેલા ગવાતી ભક્તિ રચના 'હરિવરાસનમ્'નું સંગીત સંસ્કરણ જી. દેવરાજન દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને યેસુદાસે ગાયું હતું. જોકે ઘણા જાણીતા ગાયકો દ્વારા આ ગીતની અલગ-અલગ પ્રસ્તુતિઓ કરવામાં આવી છે, તેમ છતાં સબરીમાલા ખાતે રોજ હરિવરાસનમ્ માટે અધિકૃત રીતે યેસુદાસના અવાજનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="hindu_jan10" /> == સંગીત કંપની અને શાળા == ૧૯૮૦માં યેસુદાસે તિરુવનંતપુરમ ખાતે 'તરંગિણી સ્ટુડિયો'ની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૯૨માં તેની ઓફિસ અને સ્ટુડિયો ચેન્નાઈ ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને ૧૯૯૮માં યુ.એસ. (US) ખાતે કંપનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તરંગિણી સ્ટુડિયો અને તરંગિણી રેકોર્ડ્સ કેરળમાં એક એવું રેકોર્ડિંગ સેન્ટર બની ગયું, જેણે પ્રથમ વખત સ્ટીરિયો (stereo) સાઉન્ડમાં મલયાલમ ફિલ્મી ગીતોની ઓડિયો કેસેટ બહાર પાડી હતી. આ રેકોર્ડ કંપની ચેન્નાઈના 'સ્ટુડિયો ૨૭' ખાતે વોઈસ મિક્સિંગ સ્ટુડિયો પણ ધરાવતી હતી. આ સ્ટુડિયો સમગ્ર વિશ્વમાં ફિલ્મ અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના કાર્યક્રમો સહિત યેસુદાસના વિવિધ કાર્યક્રમોનું પ્રોડક્શન અને પ્રસ્તુતિ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|title=Dr. K. J. Yesudas|publisher=keralatourism.org|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601083704/http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|archive-date=1 June 2010|url-status=dead}}</ref> વિદ્યાર્થીઓને સંગીતની વિવિધ શાખાઓમાં તાલીમ આપવા માટે યેસુદાસે ૧૯૭૫માં 'તરંગિણીસરી સ્કૂલ ઓફ મ્યુઝિક'ની સ્થાપના કરી હતી. આ શાળા કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત છે. તેનું સંચાલન 'ટ્રાવણકોર-કોચિન લિટરરી, સાયન્ટિફિક એન્ડ ચેરિટેબલ સોસાયટીઝ એક્ટ ૧૨ ઓફ ૧૯૫૫' હેઠળ નોંધાયેલ સોસાયટી દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ શાળા ઈડાપળંજી, તિરુવનંતપુરમ ખાતે આવેલી છે.<ref>{{Cite web |title=About Tharanganisari |url=https://tharanganisari.com/about-tharanganisari/ |access-date=2 August 2024 |website=Tharanganisari.com}}</ref> શાળામાં દર મહિનાના બીજા શનિવારે 'સંગીત રસાસ્વાદ' (Music appreciation) ક્લાસ યોજવામાં આવે છે. આ ક્લાસ દરેક માટે મફત છે અને તમામ ઉંમરના લોકો માટે ખુલ્લો છે.<ref>{{Cite web |date=15 February 2009 |title=A singer of all kinds of bhajans |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2009/Feb/15/a-singer-of-all-kinds-of-bhajans-26027.html |access-date=2 August 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> સંગીતકાર પેરુમ્બાવુર જી. રવીન્દ્રનાથે ૧૯૭૬માં અહીં સંગીત શિક્ષક તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{Cite web |date=5 January 2024 |title=80ന്റെ നിറവിൽ പെരുമ്പാവൂർ ജി രവീന്ദ്രനാഥ് |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620104328/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019 |archive-date=20 June 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> આ શાળાના કેટલાક નોંધપાત્ર ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓમાં (અલમનાઈ) સંગીતકાર મોહન સિથારા,<ref>{{Cite web |last=Kavu |first=Sweety |date=24 July 2020 |title=പത്തിന് പകരം നൂറ് തരുന്ന ദാസേട്ടന്‍; ഈശ്വരകൃപയാല്‍ മുപ്പതിലധികം കൊല്ലത്തെ സംഗീതജീവിതം സംതൃപ്തം |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718172636/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484 |archive-date=18 July 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> મુરલી સિથારા<ref>{{Cite web |date=12 July 2021 |title=Music director Murali Sithara, 66, found dead |url=https://english.mathrubhumi.com/movies-music/news/music-director-murali-sithara-66-found-dead-1.5823587 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> અને ગિટારવાદક જોન એન્ટોનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web |date=16 January 2017 |title=Interview with John Anthony |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/interview-with-john-anthony/articleshow/31032314.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705093519/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/Interview-with-John-Anthony/articleshow/31032314.cms |archive-date=5 July 2022 |access-date=2 August 2024 |website=The Times of India}}</ref> == પુરસ્કારો અને સન્માન == [[File:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Vibhushan Award to Dr. K.J. Yesudas, at the Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 13, 2017.jpg|thumb|૧૩ એપ્રિલ ૨૦૧૭ના રોજ નવી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત નાગરિક અલંકરણ સમારોહ દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી પ્રણવ મુખર્જી ડો. કે. જે. યેશુદાસને પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર એનાયત કરી રહ્યા છે.]] યેશુદાસે ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો રેકોર્ડ કર્યા છે અને પ્રતિષ્ઠિત [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫),<ref name=PadmaShri>{{cite web|title=Padma Shri Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs (India)|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165547/http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨),<ref name=PadmaBhushan>{{cite web|title=Padma Bhushan Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165432/http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭)<ref>{{cite web |url=http://padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |title=Padma Awards 2017 |access-date=25 January 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129231739/http://www.padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |archive-date=29 January 2017}}</ref> અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેના આઠ નેશનલ એવોર્ડ્સ સહિત અનેક પુરસ્કારો જીત્યા છે. * [[ભારત સરકાર]] દ્વારા રેકોર્ડ ૮ વખત શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ<ref name="record" /> * કેરળ સરકાર દ્વારા રેકોર્ડ ૨૫ વખત શ્રેષ્ઠ ગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ, જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ (૨૦૦૨) અને સ્વાતી સંગીત પુરસ્કારમ્ (૨૦૧૦) * તમિલનાડુ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૫ વખત તમિલનાડુ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ, કલાઈમામણિ (૧૯૮૬)<ref>{{cite web|title=Yesudas Awards|url=http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|access-date=16 September 2020|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127205010/http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|url-status=live}}</ref> અને એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી એવોર્ડ (૨૦૨૫)<ref>{{Cite web |date=24 September 2025 |title=TN govt announces Kalaimamani awards, Yesudas chosen for MS Subbulakshmi award |url=http://www.uniindia.com/tn-govt-announces-kalaimamani-awards-yesudas-chosen-for-ms-subbulakshmi-award/south/news/3588429.html |access-date=24 September 2025 |website=United News of India}}</ref> * આંધ્રપ્રદેશ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૪ વખત આંધ્રપ્રદેશ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ * કર્ણાટક સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૨ વખત કર્ણાટક સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ અને કર્ણાટક રાજ્ય ઉત્સવ એવોર્ડ<ref name="raj">{{Cite web |url=https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |title=Singer Yesudas among 62 chosen for Karnataka Rajyotsava Award |website=The Week (Indian magazine) |access-date=13 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |url-status=live }}</ref> * પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે પશ્ચિમ બંગાળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ * અન્નામલાઈ યુનિવર્સિટી,<ref>{{Cite web |date=7 May 2001 |title='I don't sing trendy music' |url=https://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |access-date=16 September 2020 |website=Rediff.com |archive-date=19 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619205218/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |url-status=live }}</ref> કેરળ યુનિવર્સિટી<ref>{{Cite web |title=A Brief History of the University |url=https://www.keralauniversity.ac.in/history |website=University of Kerala |access-date=8 November 2020 |archive-date=30 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230043516/https://keralauniversity.ac.in/history |url-status=live }}</ref> અને મહાત્મા ગાંધી યુનિવર્સિટી, કેરળા તરફથી માનદ ડોક્ટરેટ<ref>{{Cite web |date=19 May 2009 |title=Varsity confers honorary doctorate on CJI, Yesudas |url=https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |access-date=8 November 2020 |website=WebIndia123 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112900/https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |url-status=live }}</ref> * શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૧ વખત આનંદલોક બેસ્ટ મેલ પ્લેબેક એવોર્ડ * ધ ઈન્ડિયન ફાઈન આર્ટ્સ સોસાયટી, ચેન્નાઈ દ્વારા 'સંગીત કલાસિખામણિ' (૨૦૦૨) * ભારતીય વિદ્યા ભવન, બેંગલુરુ દ્વારા 'પદ્મભૂષણ બી. સરોજાદેવી નેશનલ એવોર્ડ' (૨૦૧૫)<ref>{{Cite web |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/saroji-devi-honours-yesudas-741466.html |title=Saroji Devi Honours Yesudas |date=12 April 2015 |access-date=9 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/Saroji-Devi-Honours-Yesudas-741466.html |url-status=live }}</ref> 'સ્વરાલય યેસુદાસ એવોર્ડ' એ સંગીત કલાકારોના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શનની પ્રશંસા રૂપે આપવામાં આવતો એક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર છે. આ એવોર્ડ સંગીતને પ્રોત્સાહન આપતી સંસ્થા 'સ્વરાલય' અને ત્રિવેન્દ્રમ (કેરળ) સ્થિત 'કૈરાલી ચેનલ' દ્વારા સંયુક્ત રીતે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. ૨૦૦૦ની સાલથી દર વર્ષે આ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે. યેશુદાસ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં 'ગંધર્વ સંધ્યા' કાર્યક્રમ દરમિયાન આ પુરસ્કારો એનાયત કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|title=Swaralaya awards presented|date=20 January 2003|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304221841/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|archive-date=4 March 2010|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|title=Swaralaya award for Shankar Mahadevan|date=16 December 2007|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20080424081543/http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|archive-date=24 April 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="hindu_jan12"/> == પ્રશંસા == સ્વરાલય કૈરાલી યેસુદાસ એવોર્ડ (૨૦૦૬) સ્વીકારતી વખતે પોતાના વક્તવ્યમાં એ. આર. રહેમાને કહ્યું હતું, "સ્વરાલયના આ પદક્ષેપથી હું ખૂબ જ સન્માનિત અનુભવું છું, અને મારા સૌથી પ્રિય ગાયક શ્રી યેસુદાસના હસ્તે આ એવોર્ડ મેળવી રહ્યો છું. તેઓ વિશ્વમાં મારા સૌથી પ્રિય અવાજોમાંથી એક છે." અન્ય એક પ્રસંગે ઈન્ટરવ્યુ દરમિયાન તેમણે યેસુદાસ વિશે કહ્યું હતું, "તેમનો અવાજ અતુલ્ય છે, તેમનો અવાજ ઈશ્વરદત્ત છે અને હું ૩ વર્ષનો હતો ત્યારથી તેમના ગીતો સાંભળતો આવ્યો છું." એક ઈન્ટરવ્યુમાં પ્રખ્યાત સંગીતકાર રવીન્દ્ર જૈને કબૂલ્યું હતું કે જો ક્યારેય તેમની દૃષ્ટિ પાછી આવે, તો તેઓ જે પ્રથમ વ્યક્તિને જોવા માંગશે તે યેશુદાસ હશે. ૨૦૦૩માં, અબજોપતિ અને ઉદ્યોગપતિ બી. આર. શેટ્ટીએ 'ધી ઈન્ડિયન હાઈસ્કૂલ, દુબઈ' ખાતે યોજાયેલી તેમની સંગીતસભા સાંભળ્યા પછી તેમને પોતાની ૧૯૯૨ મોડેલની 'રોલ્સ-રોયસ સિલ્વર સ્પિરિટ' (Rolls-Royce Silver Spirit) કાર ભેટમાં આપી હતી. શેટ્ટીએ કહ્યું હતું: "હું માત્ર તેમના સંગીત કાર્યક્રમથી જ નહીં, પરંતુ માનવજાત પ્રત્યે ઈશ્વરની દયા વિશે વાત કરનારા વ્યક્તિ તરીકે પણ તેમના વ્યક્તિત્વથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયો હતો."<ref>{{cite web|title=Yesudas gets a Rolls Royce!|url=http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|archive-url=https://web.archive.org/web/20031224023805/http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|url-status=dead|archive-date=24 December 2003|website=Sify|access-date=26 June 2019|date=4 December 2003}}</ref> ૨૦૧૨માં 'ફિલ્મફેર' સાથેના એક ઈન્ટરવ્યુમાં બપ્પી લહિરીએ કહ્યું હતું: "'યેસુદાસ'ના અવાજ પર ઈશ્વરની કૃપા છે. કિશોર દા (કિશોર કુમાર) પછી તેઓ બીજા એવા ગાયક હતા જેમણે મારી અંદરથી શ્રેષ્ઠ સંગીત બહાર લાવ્યું. તેઓ એક યોગી અને રહસ્યવાદી (સાધક) છે જેઓ સંગીત માટે જીવે છે. તેઓ તમારી ધૂનને એક અલગ જ સ્તરે લઈ જાય છે. અને તેમનો સૂર એકદમ ચોક્કસ હોય છે, તમે પ્રથમ પ્રયાસે જ તેને યોગ્ય રીતે રજૂ કરવા માટે તેમના પર ભરોસો મૂકી શકો છો. તેમની સાથે કામ કરવાથી મારી અંદર રહેલું મધુર સંગીતકારનું પાસું બહાર આવ્યું. હિન્દી ફિલ્મોમાં તેમનો પૂરતો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. હું ઈચ્છું છું કે આજના હિન્દી ફિલ્મ સંગીતકારો તેમની આ પ્રતિભાને ઓળખે અને તેમને કામ આપે."<ref>{{Cite web|url=http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|title=King of Ooh la la land|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702015357/http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|archive-date=2 July 2016|url-status=live}}</ref> == પુસ્તકો == યેશુદાસ વિશે ઘણા પુસ્તકો પ્રકાશિત થયા છે – તેમની આત્મકથા, જીવનચરિત્ર (બાયોગ્રાફી), સંગીતયાત્રા, તેમના ગીતો પરના અભ્યાસ, તસવીરો, ઈન્ટરવ્યુ, સંસ્મરણો વગેરે. તેમાંથી કેટલાક નીચે મુજબ છે: * ''યેસુદાસિન્તે કથા'' (SPCS – NBS – ૧૯૮૧), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા મલયાલમમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર.<ref>{{Cite web |title=Yesudhasinte Kadha by Mathukutty J. Kunnappally |url=http://library.assumptioncollege.edu.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=33058 |access-date=29 July 2024 |website=Assumption College, Changanasserry Library| date=1981 }}</ref> * ''એળિસાઈ નાયકન'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૧૯૯૮), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.<ref>{{Cite web |title=Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan |url=https://catalogue.statelibrary.kerala.gov.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=265718 |access-date=29 July 2024 |website=State Central Library, Kerala| date=1998 }}</ref> * ''યેસુદાસ: ધ કિંગ ઓફ મેલોડીઝ'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૦), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.<ref>{{Cite web |title=Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan |url=https://catalogue.statelibrary.kerala.gov.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=212010 |access-date=29 July 2024 |website=State Central Library, Kerala}}</ref> * ''ધ ગ્રેટેસ્ટ સિંગર યેસુદાસ'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૫), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર, જેનો આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |title=The Greatest Singer Yesudas |url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/greatest-singer-yesudas-naw606/ |access-date=29 July 2024 |website=Exotic India Arts}}</ref> * ''માય લાઈફ એન્ડ માય થોટ્સ'' (અયાન પબ્લિકેશન્સ – ૨૦૧૦), વિવિધ સામયિકોમાં પ્રકાશિત લેખોના સ્વરૂપમાં મૂળ મલયાલમમાં લખાયેલી યેસુદાસની આત્મકથા, જેનું સંકલન અને અંગ્રેજી અનુવાદ કે. વી. પિશારડી દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web |last=George |first=Liza |date=3 July 2010 |title=Ode to a singer |url=https://www.thehindu.com/books/Ode-to-a-singer/article16183648.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518231836/https://www.thehindu.com/books/Ode-to-a-singer/article16183648.ece |archive-date=18 May 2024 |access-date=29 July 2024 |website=The Hindu }}</ref> * ''અતિશયરાગમ'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), રવિ મેનન દ્વારા લખાયેલું પુસ્તક, જે માત્ર ગાયકના સર્જનને જ નહીં પરંતુ ઉભરતા સ્ટાર સાથે જોડાયેલા અનેક લોકોના જીવનને પણ દર્શાવે છે.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/book-on-yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=29 July 2024 |website=The Times of India}}</ref> * ''દાસ કેપિટલ'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), સુભાષ ચંદ્રનની આત્મકથા, જેમના જીવનની યાત્રા યેસુદાસના માધ્યમથી વણાયેલી છે.<ref>{{Cite book |author=Subhash Chandran |url=https://www.mbibooks.com/product/das-capital-2/ |title=Das Capital |publisher=Mathrubhumi Books |year=2011 |isbn=9788182652606 |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''સંગીતમે જીવનમ્'' (લિપી પબ્લિકેશન્સ - ૨૦૧૨), કુન્હિહકન્નલ વાણિમેલ દ્વારા મલયાલમમાં યેસુદાસ પર લખાયેલી પ્રથમ સર્વગ્રાહી પાઠ્યપુસ્તક.<ref>{{Cite web |title=Sangeethame Jeevitham – Padmasree Dr. K.J. Yesudas |url=https://lipipublications.com/product/sangeethame-jeevitham-padmasree-dr-k-j-yesudas/ |access-date=29 July 2024 |website=Lipi Publications}}</ref> * ''યેસુદાસ: ઓપ્પમ નડન્ના કેમેરા'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૨), પી. આઈ. ડેવિડ દ્વારા ૧૯૬૩થી લેવાયેલી યેસુદાસની ૧૫૦થી વધુ તસવીરોનો સંગ્રહ, જે મુખ્યત્વે બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ છે.<ref>{{Cite web |last=Ajith Kumar |first=P. K. |date=25 May 2015 |title=Clicking the celstial voice |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/clicking-the-celestial-voice/article7242971.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729121955/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/clicking-the-celestial-voice/article7242971.ece |archive-date=29 July 2024 |access-date=29 July 2024 |website=The Hindu }}</ref> * ''સ્વરગંધર્વમ્'' (ધી ન્યૂ મીડિયા સ્પેસ બુક્સ – ૨૦૧૪), સજી શ્રીવલ્સમ દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસની સંગીતયાત્રા પરનું એક પુસ્તક.<ref>{{Cite web |date=5 October 2014 |title=Book on K J Yesudas Released |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2014/Oct/05/book-on-k-j-yesudas-released-668197.html |access-date=29 July 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> * ''પાટ્ટિન્તે પાલાઝી'' (સાઈકથમ બુક્સ – ૨૦૧૭), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસનું સંપૂર્ણ જીવનચરિત્ર.<ref>{{Cite book |url=https://www.saikathambooks.com/Malayalam%20books,%20Saikatham%20books,%20Pattinte%20Palazhi,%20Mathukutty%20J.%20Kunnappally |title=Pattinte Palazhi |publisher=Saikatham Books |year=2017 |isbn=9789386222268 |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''ઇતિહાસ ગાયકન'' (મનોરમા બુક્સ - ૨૦૨૦), શાન જે. મેથ્યુ દ્વારા લખાયેલ.<ref>{{Cite book |url=https://keralabookstore.com/book/ithihaasa-gaayakan-yesudasinte-sangeetham-jeevitham/18666/ |title=Ithihaasa Gaayakan Yesudasinte Sangeetham Jeevitham |publisher=Malayala Manorama Books |year=2020 |isbn=9789389649192 |edition=1st |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''યેસુદાસ: મલયાલથિન્તે સ્વરસાગરમ'' (SPCS - NBS - ૨૦૨૧), એસ. શારદાક્કુટ્ટી દ્વારા તેમની સંગીતયાત્રાના ૬૦મા વર્ષ પર પ્રકાશિત એક પુસ્તક, જેમાં યેસુદાસના સહકર્મીઓ, સમીક્ષકો અને ચાહકોના લેખોનું સંકલન છે.<ref>{{Cite book |author=S. Saradakkutty |url=https://www.spcsindia.com/book/yesudas-malayalathinte-swarasagaram |title=Yesudas: Malayalathinte Swarasagaram |publisher=Sahithya Pravarthaka Co-operative Society |year=2021 |isbn=9789391946517 |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''યેસુદાસ: સાગરસંગીતમ્'' (કેરળ ભાષા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ - ૨૦૨૪), જી. બી. હરિન્દ્રનાથ દ્વારા યેસુદાસના જીવન અને સંગીતની ઉજવણી કરતું એક વ્યાપક પુસ્તક.<ref>{{Cite web |date=2 July 2024 |title=Kerala Bhasha Institute to launch 'Yesudas Sagarasangeetham' book |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2024/Jul/02/kerala-bhasha-institute-to-launch-yesudas-sagarasangeetham-book |access-date=29 July 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} ted6so5153utg4uqgnnjeex2jof8u2k 903770 903769 2026-08-15T17:26:34Z Snehrashmi 41463 [[શ્રેણી:૧૯૪૦માં જન્મ]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 903770 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.<ref name="tbi" /> યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.<ref>{{Cite news |date=10 January 2020 |title=KJ Yesudas: A name that spells melody |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |access-date=14 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204175059/https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |url-status=live |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |last2=M |first2=Athira |last3=Pradeep |first3=K. }}</ref> આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.<ref>{{Cite web |date=10 January 2018 |title=With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78 |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |access-date=14 November 2020 |website=Malayala Manorama |archive-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114110818/https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |url-status=live }}</ref> કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>{{cite web |title=This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2020/01/10/yesudas-birthday-special-note-wife-prabha.html |website=Malayala Manorama |publisher=Onmanorama |access-date=6 October 2023}}</ref> ૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=14 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200112/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |url-status=live }}</ref> == કારકિર્દી == [[File:Onvk2.JPG|thumb|250px|left|કવિ અને ગીતકાર ઓ. એન. વી. કુરૂપ સાથે યેસુદાસ]] === પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક === યેશુદાસે ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૧ના રોજ પોતાનું પહેલું લોકપ્રિય ગીત "જાતિ ભેદમ માથા દ્વેષમ" (સંગીત: એમ. બી. શ્રીનિવાસન) રેકોર્ડ કર્યું. ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરવા માટે તેમને ગાવા મળેલી ચાર પંક્તિઓ તેમને એક મોટો આશીર્વાદ માને છે કારણ કે તે કેરળના સૌથી આદરણીય સંત-કવિ-સમાજ સુધારક શ્રી નારાયણ ગુરુ દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ "કલ્પાદુકલ" (૧૯૬૨) હતી, જે શ્રી નારાયણ ગુરુના જીવન અને સમય દરમિયાન સામાજિક સુધારા પર આધારિત હતી. તેમણે તે સમયના લોકપ્રિય ગાયકો જેમ કે પી. લીલા, સંથા પી. નાયર, કે. પી. ઉદયભાનુ, એસ. જાનકી વગેરે અને પી. ભાસ્કરન અને નામ્બિયથ જેવા ગીતકારો સાથે જોડાણ કર્યું. તેમણે આ ફિલ્મ માટે કવિ કુમારન આસનની પંક્તિઓ ગાયી હતી. શરૂઆતના વર્ષો પછી તેઓ તે સમયના સ્થાપિત સંગીત દિગ્દર્શકો, જેમ કે એમ. બી. શ્રીનિવાસન, જી. દેવરાજન, વી. દક્ષિણામૂર્તિ, બી.આર. લક્ષ્મણન, એમ. એસ. બાબુરાજ અને અન્ય ઘણા લોકો દ્વારા સૌથી વધુ માંગવામાં આવતા હતા. આમ તેમણે પ્લેબેક સિંગિંગમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી જેમાં ત્યારબાદ મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને કન્નડ ફિલ્મોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="rediff_2001" /> તેમને પહેલો મોટો બ્રેક મલયાલમ ફિલ્મ "ભાર્યા" (જી. દેવરાજન દ્વારા સંગીત અને વાયલર રામવર્મા દ્વારા ગીતો) થી મળ્યો. ૧૯૬૭માં, તેમણે પી. વેણુ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ "ઉદ્યોગસ્થ" માટે એમ.એસ.બાબુરાજની રચનામાં હિટ ગીતો ગાયા. તેમણે પહેલા બોમ્મઈ (સંગીત: એસ. બાલાચંદર) માટે તમિલમાં પણ ગાયું, પરંતુ પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ "કોન્જુમ કુમારી" (સંગીત: વેદ) હતી. ૧૯૬૫માં, તેમને સોવિયેત યુનિયન સરકાર દ્વારા યુએસએસઆરના વિવિધ શહેરોમાં સંગીત સમારોહમાં પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને રેડિયો કઝાકિસ્તાન પર એક રશિયન ગીત પણ ગાયું હતું.<ref name="stateofkerala.in" /> સલિલ, યેસુદાસ અને પ્રેમ નઝીરની ત્રિપુટીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. યેસુદાસે કેરળમાં પુલામંથોલ મૂસ પરંપરા હેઠળ આયુર્વેદિક સારવાર કરાવી હોવાનું કહેવાય છે.<ref>Reliable independent source</ref> ૧૯૭૦માં તેમને કેરળ સંગીત નાટક એકેડેમીના વડા તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ આ પદ સંભાળનારા સૌથી નાની ઉંમરના વ્યક્તિ હતા.<ref name="stateofkerala.in">{{cite news|url=http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |title=CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES |publisher=stateofkerala.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205230708/http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |archive-date= 5 December 2011 }}</ref> === બોલીવુડ: ૧૯૭૦નો દાયકો === દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોમાં એક દાયકા સુધી ગાયા પછી, ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં યેસુદાસને બોલિવૂડમાં સફળ બ્રેક મળ્યો. તેમણે ગાયેલું પહેલું હિન્દી ગીત 'જય જવાન જય કિસાન' (૧૯૭૧) ફિલ્મ માટે હતું, પરંતુ તેમની પ્રથમ રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'છોટી સી બાત' હતી, જેના કારણે "જાનેમન જાનેમન" જેવા ગીતો ગાઈને તેઓ ખૂબ લોકપ્રિય બન્યા. તેમણે અમિતાભ બચ્ચન, અમોલ પાલેકર અને જીતેન્દ્ર સહિત હિન્દી સિનેમાના ઘણા મુખ્ય કલાકારો માટે હિન્દી ગીતો ગાયા છે. તેમણે રવીન્દ્ર જૈન, બપ્પી લહિરી, ખય્યામ, રાજ કમલ અને સલિલ ચૌધરી સહિતના સંગીતકારો માટે અનેક સદાબહાર હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાયા છે. યેશુદાસના સૌથી લોકપ્રિય હિન્દી ગીતો ૧૯૭૬ની ફિલ્મ 'ચિતચોર'માં છે, જેમાં સંગીત રવીન્દ્ર જૈને આપ્યું હતું. ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ, પેરિસ ખાતે યોજાયેલા "મ્યુઝિક ફોર પીસ" કાર્યક્રમમાં યુનેસ્કો દ્વારા યેસુદાસને "સંગીત અને શાંતિ ક્ષેત્રે અસાધારણ સિદ્ધિઓ" માટે માનદ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કોન્સર્ટ નવી સહસ્ત્રાબ્દીના આગમનની ઉજવણી માટે યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લાયોનલ રિચી, રે ચાર્લ્સ, મોન્ટસેરાત કબાલે અને ઝુબિન મહેતા જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |title=KJ Yesudas completes 50 glorious years as singer |publisher=Asianet india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124040600/http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |archive-date=24 January 2012 }}</ref> ૨૦૦૧માં તેમણે 'અહિંસા' આલ્બમ માટે સંસ્કૃત, લેટિન અને અંગ્રેજી ભાષામાં તથા ન્યૂ-એજ અને કર્ણાટક સંગીતના મિશ્રણ સહિતની શૈલીઓમાં ગીતો ગાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |title=Ahimsa Album |publisher=Hinduonnet.com |date=19 February 2001 |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210180308/http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |archive-date=10 December 2006 |url-status=usurped}}</ref> મધ્ય પૂર્વમાં (મિડલ ઈસ્ટ) પોતાના સંગીત કાર્યક્રમોમાં તેઓ કર્ણાટક શૈલીમાં અરબી ગીતો ગાય છે.<ref>{{cite web|author=Vineet Pillai |url=http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |title=Exclusive&nbsp;– Interview with Yesudas on 15th November 2003 |publisher=Indien-netzwerk.de |date=15 November 2003 |access-date=1 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531061214/http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |archive-date=31 May 2010 }}</ref> તેઓ વિદેશમાં પોતાના પ્રદર્શન દ્વારા ભારતીય સંગીતને પ્રોત્સાહિત કરીને અવારનવાર ભારતના સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. ૨૦૦૯માં યેસુદાસે 'મ્યુઝિક ફોર પીસ' (શાંતિ માટે સંગીત) ના સૂત્ર સાથે તિરુવનંતપુરમથી આતંકવાદ સામે દેશવ્યાપી સંગીત અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite news |url=https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |title=Yesudas' Musical Campaign for peace |date=13 January 2009 |publisher=Oneindia |access-date=9 January 2012 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112833/https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |url-status=live }}</ref> હેમંત કરકરેના પત્ની કવિતા કરકરેએ યેશુદાસને મશાલ સોંપીને આ 'શાંતિ સંગીત યાત્રા' નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો.<ref name="hindu_jan12">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |title=Tributes paid to Hemant Karkare |date=12 January 2009 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205714/http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |archive-date=3 November 2012 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> સોર્યા કૃષ્ણમૂર્તિ દ્વારા આયોજિત ૩૬ વર્ષ જૂના 'સોર્યા મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ' માં યેશુદાસે સતત ૩૬ વખત પોતાની પ્રસ્તુતિ આપી છે.<ref>{{cite web|url=http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|title=Gaanagandharvan graces the Soorya festival for the 36th time|website=thiraseela.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630110641/http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|archive-date=30 June 2017|url-status=live}}</ref> == અંગત જીવન અને પ્રભાવો == યેશુદાસના લગ્ન ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦થી પ્રભા સાથે થયા છે. તેમને ત્રણ પુત્રો છે: વિનોદ (જન્મ ૧૯૭૭), વિજય (જન્મ ૧૯૭૯) અને વિશાલ (જન્મ ૧૯૮૧). તેમના બીજા પુત્ર વિજય પણ એક સંગીતકાર છે, જેમણે ૨૦૦૭, ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૮માં શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nritoday.net/movies-a-music/336-kj-yesudas-singer-with-a-golden-voice |title=Dr. KJ Yesudas: Singer with a Golden Voice |author=Ajay Gosh}}</ref> [[File:Ram Nath Kovind presenting the Rajat Kamal Award to Padma Vibhushan Dr. K.J. Yesudas (Best Male Playback Singer) for the film VISWASAPOORVAM MANSOOR (Malayalam), at the 65th National Film Awards Function, in New Delhi.JPG|250px|thumbnail|left|યેશુદાસને રજત કમલ એવોર્ડ અર્પણ કરી રહેલા ભારતના રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ .]] શ્રી નારાયણ ગુરુના સંદેશ "સંપૂર્ણ માનવજાત માટે એક ધર્મ અને એક ઈશ્વર" એ યુવાન યેસુદાસને અન્ય લોકો સાથેના વ્યવહારમાં ખૂબ પ્રભાવિત કર્યા હતા. સંગીતકારોમાં પણ તેમના પોતાના આદર્શો (હીરો) હતા. મોહમ્મદ રફી, ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતર અને બાલમુરલી કૃષ્ણા એવા સંગીતકારો છે જેમની તેઓ સૌથી વધુ પ્રશંસા કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |title='I do not sing trendy music': Yesudas |work=Rediff.com |date=7 May 2001 |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601053019/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |archive-date=1 June 2010 |url-status=live }}</ref> યેસુદાસ જ્ઞાન, સંગીત અને કળાની દેવી સરસ્વતીના કીર્તન ગાવા માટે પોતાના જન્મદિવસે કર્ણાટકના કોલ્લુર સ્થિત કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરની મુલાકાત લેતા આવ્યા છે. આ સંગીત ઉત્સવની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૦માં તેમના ૬૦મા જન્મદિવસે થઈ હતી. નવ દિવસીય આ સંગીત મહોત્સવ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરે શરૂ થાય છે. રવિવાર, ૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ના રોજ, તેમણે કોલ્લુર શ્રી મૂકામ્બિકા મંદિરે દેવી મૂકામ્બિકા સમક્ષ ૭૦ ગાયકો સાથે 'સંગીતાર્ચના' (શાસ્ત્રીય ભક્તિ ગીતો) કરીને પોતાનો ૭૦મો જન્મદિવસ (સપ્તતિ) ઉજવ્યો હતો. આ સંગીતાર્ચનામાં ત્યાગરાજની કવિતાઓના "પંચરત્ન ગાયન"નો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે વિદ્યારંભ વિધિમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોએ આ ખાસ સંગીતાર્ચનાનું સમગ્ર કેરળમાં પ્રસારણ કર્યું હતું. યેસુદાસે હિટ ગીત "હરિવરાસનમ્" સહિત અય્યપ્પા સ્વામીને સમર્પિત ઘણા ગીતો પણ ગાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://jaimusiconline.com |title=Gandharva of songs : K.J Yesudas celebrates 70th birthday |publisher=Non Resident Kerala Associations |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227012349/http://jaimusiconline.com/ |archive-date=27 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/top-stories/2009/k-j-yesudas-birthday-190109.html |title=Yesudas celebrated Birthday at Kollur |publisher=Oneindia Entertainment |date=19 January 2009 |access-date=1 May 2010 }}</ref><ref name="hindu_jan10" /><ref>{{cite web |url=http://newindianexpress.com/states/karnataka/article220681.ece |title=Yesudas celebrates 70th birthday in Kollur |publisher=The New Indian Express |date=11 January 2010 |access-date=1 May 2010 }}</ref> ૨૦૦૨માં મરાડ નર સંહાર દરમિયાન, તેમણે પીઢ કવયિત્રી સુગથાકુમારી સાથે તે સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને હિંસા વિરુદ્ધ જાગૃતિ વર્ગો ચલાવ્યા હતા. સબરીમાલા મંદિરના દ્વાર બંધ કરતા પહેલા ગવાતી ભક્તિ રચના 'હરિવરાસનમ્'નું સંગીત સંસ્કરણ જી. દેવરાજન દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને યેસુદાસે ગાયું હતું. જોકે ઘણા જાણીતા ગાયકો દ્વારા આ ગીતની અલગ-અલગ પ્રસ્તુતિઓ કરવામાં આવી છે, તેમ છતાં સબરીમાલા ખાતે રોજ હરિવરાસનમ્ માટે અધિકૃત રીતે યેસુદાસના અવાજનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="hindu_jan10" /> == સંગીત કંપની અને શાળા == ૧૯૮૦માં યેસુદાસે તિરુવનંતપુરમ ખાતે 'તરંગિણી સ્ટુડિયો'ની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૯૨માં તેની ઓફિસ અને સ્ટુડિયો ચેન્નાઈ ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને ૧૯૯૮માં યુ.એસ. (US) ખાતે કંપનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તરંગિણી સ્ટુડિયો અને તરંગિણી રેકોર્ડ્સ કેરળમાં એક એવું રેકોર્ડિંગ સેન્ટર બની ગયું, જેણે પ્રથમ વખત સ્ટીરિયો (stereo) સાઉન્ડમાં મલયાલમ ફિલ્મી ગીતોની ઓડિયો કેસેટ બહાર પાડી હતી. આ રેકોર્ડ કંપની ચેન્નાઈના 'સ્ટુડિયો ૨૭' ખાતે વોઈસ મિક્સિંગ સ્ટુડિયો પણ ધરાવતી હતી. આ સ્ટુડિયો સમગ્ર વિશ્વમાં ફિલ્મ અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના કાર્યક્રમો સહિત યેસુદાસના વિવિધ કાર્યક્રમોનું પ્રોડક્શન અને પ્રસ્તુતિ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|title=Dr. K. J. Yesudas|publisher=keralatourism.org|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601083704/http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|archive-date=1 June 2010|url-status=dead}}</ref> વિદ્યાર્થીઓને સંગીતની વિવિધ શાખાઓમાં તાલીમ આપવા માટે યેસુદાસે ૧૯૭૫માં 'તરંગિણીસરી સ્કૂલ ઓફ મ્યુઝિક'ની સ્થાપના કરી હતી. આ શાળા કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત છે. તેનું સંચાલન 'ટ્રાવણકોર-કોચિન લિટરરી, સાયન્ટિફિક એન્ડ ચેરિટેબલ સોસાયટીઝ એક્ટ ૧૨ ઓફ ૧૯૫૫' હેઠળ નોંધાયેલ સોસાયટી દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ શાળા ઈડાપળંજી, તિરુવનંતપુરમ ખાતે આવેલી છે.<ref>{{Cite web |title=About Tharanganisari |url=https://tharanganisari.com/about-tharanganisari/ |access-date=2 August 2024 |website=Tharanganisari.com}}</ref> શાળામાં દર મહિનાના બીજા શનિવારે 'સંગીત રસાસ્વાદ' (Music appreciation) ક્લાસ યોજવામાં આવે છે. આ ક્લાસ દરેક માટે મફત છે અને તમામ ઉંમરના લોકો માટે ખુલ્લો છે.<ref>{{Cite web |date=15 February 2009 |title=A singer of all kinds of bhajans |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2009/Feb/15/a-singer-of-all-kinds-of-bhajans-26027.html |access-date=2 August 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> સંગીતકાર પેરુમ્બાવુર જી. રવીન્દ્રનાથે ૧૯૭૬માં અહીં સંગીત શિક્ષક તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{Cite web |date=5 January 2024 |title=80ന്റെ നിറവിൽ പെരുമ്പാവൂർ ജി രവീന്ദ്രനാഥ് |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620104328/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019 |archive-date=20 June 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> આ શાળાના કેટલાક નોંધપાત્ર ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓમાં (અલમનાઈ) સંગીતકાર મોહન સિથારા,<ref>{{Cite web |last=Kavu |first=Sweety |date=24 July 2020 |title=പത്തിന് പകരം നൂറ് തരുന്ന ദാസേട്ടന്‍; ഈശ്വരകൃപയാല്‍ മുപ്പതിലധികം കൊല്ലത്തെ സംഗീതജീവിതം സംതൃപ്തം |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718172636/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484 |archive-date=18 July 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> મુરલી સિથારા<ref>{{Cite web |date=12 July 2021 |title=Music director Murali Sithara, 66, found dead |url=https://english.mathrubhumi.com/movies-music/news/music-director-murali-sithara-66-found-dead-1.5823587 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> અને ગિટારવાદક જોન એન્ટોનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web |date=16 January 2017 |title=Interview with John Anthony |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/interview-with-john-anthony/articleshow/31032314.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705093519/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/Interview-with-John-Anthony/articleshow/31032314.cms |archive-date=5 July 2022 |access-date=2 August 2024 |website=The Times of India}}</ref> == પુરસ્કારો અને સન્માન == [[File:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Vibhushan Award to Dr. K.J. Yesudas, at the Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 13, 2017.jpg|thumb|૧૩ એપ્રિલ ૨૦૧૭ના રોજ નવી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત નાગરિક અલંકરણ સમારોહ દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી પ્રણવ મુખર્જી ડો. કે. જે. યેશુદાસને પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર એનાયત કરી રહ્યા છે.]] યેશુદાસે ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો રેકોર્ડ કર્યા છે અને પ્રતિષ્ઠિત [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫),<ref name=PadmaShri>{{cite web|title=Padma Shri Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs (India)|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165547/http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨),<ref name=PadmaBhushan>{{cite web|title=Padma Bhushan Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165432/http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭)<ref>{{cite web |url=http://padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |title=Padma Awards 2017 |access-date=25 January 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129231739/http://www.padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |archive-date=29 January 2017}}</ref> અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેના આઠ નેશનલ એવોર્ડ્સ સહિત અનેક પુરસ્કારો જીત્યા છે. * [[ભારત સરકાર]] દ્વારા રેકોર્ડ ૮ વખત શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ<ref name="record" /> * કેરળ સરકાર દ્વારા રેકોર્ડ ૨૫ વખત શ્રેષ્ઠ ગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ, જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ (૨૦૦૨) અને સ્વાતી સંગીત પુરસ્કારમ્ (૨૦૧૦) * તમિલનાડુ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૫ વખત તમિલનાડુ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ, કલાઈમામણિ (૧૯૮૬)<ref>{{cite web|title=Yesudas Awards|url=http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|access-date=16 September 2020|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127205010/http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|url-status=live}}</ref> અને એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી એવોર્ડ (૨૦૨૫)<ref>{{Cite web |date=24 September 2025 |title=TN govt announces Kalaimamani awards, Yesudas chosen for MS Subbulakshmi award |url=http://www.uniindia.com/tn-govt-announces-kalaimamani-awards-yesudas-chosen-for-ms-subbulakshmi-award/south/news/3588429.html |access-date=24 September 2025 |website=United News of India}}</ref> * આંધ્રપ્રદેશ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૪ વખત આંધ્રપ્રદેશ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ * કર્ણાટક સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૨ વખત કર્ણાટક સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ અને કર્ણાટક રાજ્ય ઉત્સવ એવોર્ડ<ref name="raj">{{Cite web |url=https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |title=Singer Yesudas among 62 chosen for Karnataka Rajyotsava Award |website=The Week (Indian magazine) |access-date=13 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |url-status=live }}</ref> * પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે પશ્ચિમ બંગાળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ * અન્નામલાઈ યુનિવર્સિટી,<ref>{{Cite web |date=7 May 2001 |title='I don't sing trendy music' |url=https://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |access-date=16 September 2020 |website=Rediff.com |archive-date=19 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619205218/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |url-status=live }}</ref> કેરળ યુનિવર્સિટી<ref>{{Cite web |title=A Brief History of the University |url=https://www.keralauniversity.ac.in/history |website=University of Kerala |access-date=8 November 2020 |archive-date=30 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230043516/https://keralauniversity.ac.in/history |url-status=live }}</ref> અને મહાત્મા ગાંધી યુનિવર્સિટી, કેરળા તરફથી માનદ ડોક્ટરેટ<ref>{{Cite web |date=19 May 2009 |title=Varsity confers honorary doctorate on CJI, Yesudas |url=https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |access-date=8 November 2020 |website=WebIndia123 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112900/https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |url-status=live }}</ref> * શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૧ વખત આનંદલોક બેસ્ટ મેલ પ્લેબેક એવોર્ડ * ધ ઈન્ડિયન ફાઈન આર્ટ્સ સોસાયટી, ચેન્નાઈ દ્વારા 'સંગીત કલાસિખામણિ' (૨૦૦૨) * ભારતીય વિદ્યા ભવન, બેંગલુરુ દ્વારા 'પદ્મભૂષણ બી. સરોજાદેવી નેશનલ એવોર્ડ' (૨૦૧૫)<ref>{{Cite web |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/saroji-devi-honours-yesudas-741466.html |title=Saroji Devi Honours Yesudas |date=12 April 2015 |access-date=9 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/Saroji-Devi-Honours-Yesudas-741466.html |url-status=live }}</ref> 'સ્વરાલય યેસુદાસ એવોર્ડ' એ સંગીત કલાકારોના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શનની પ્રશંસા રૂપે આપવામાં આવતો એક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર છે. આ એવોર્ડ સંગીતને પ્રોત્સાહન આપતી સંસ્થા 'સ્વરાલય' અને ત્રિવેન્દ્રમ (કેરળ) સ્થિત 'કૈરાલી ચેનલ' દ્વારા સંયુક્ત રીતે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. ૨૦૦૦ની સાલથી દર વર્ષે આ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે. યેશુદાસ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં 'ગંધર્વ સંધ્યા' કાર્યક્રમ દરમિયાન આ પુરસ્કારો એનાયત કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|title=Swaralaya awards presented|date=20 January 2003|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304221841/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|archive-date=4 March 2010|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|title=Swaralaya award for Shankar Mahadevan|date=16 December 2007|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20080424081543/http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|archive-date=24 April 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="hindu_jan12"/> == પ્રશંસા == સ્વરાલય કૈરાલી યેસુદાસ એવોર્ડ (૨૦૦૬) સ્વીકારતી વખતે પોતાના વક્તવ્યમાં એ. આર. રહેમાને કહ્યું હતું, "સ્વરાલયના આ પદક્ષેપથી હું ખૂબ જ સન્માનિત અનુભવું છું, અને મારા સૌથી પ્રિય ગાયક શ્રી યેસુદાસના હસ્તે આ એવોર્ડ મેળવી રહ્યો છું. તેઓ વિશ્વમાં મારા સૌથી પ્રિય અવાજોમાંથી એક છે." અન્ય એક પ્રસંગે ઈન્ટરવ્યુ દરમિયાન તેમણે યેસુદાસ વિશે કહ્યું હતું, "તેમનો અવાજ અતુલ્ય છે, તેમનો અવાજ ઈશ્વરદત્ત છે અને હું ૩ વર્ષનો હતો ત્યારથી તેમના ગીતો સાંભળતો આવ્યો છું." એક ઈન્ટરવ્યુમાં પ્રખ્યાત સંગીતકાર રવીન્દ્ર જૈને કબૂલ્યું હતું કે જો ક્યારેય તેમની દૃષ્ટિ પાછી આવે, તો તેઓ જે પ્રથમ વ્યક્તિને જોવા માંગશે તે યેશુદાસ હશે. ૨૦૦૩માં, અબજોપતિ અને ઉદ્યોગપતિ બી. આર. શેટ્ટીએ 'ધી ઈન્ડિયન હાઈસ્કૂલ, દુબઈ' ખાતે યોજાયેલી તેમની સંગીતસભા સાંભળ્યા પછી તેમને પોતાની ૧૯૯૨ મોડેલની 'રોલ્સ-રોયસ સિલ્વર સ્પિરિટ' (Rolls-Royce Silver Spirit) કાર ભેટમાં આપી હતી. શેટ્ટીએ કહ્યું હતું: "હું માત્ર તેમના સંગીત કાર્યક્રમથી જ નહીં, પરંતુ માનવજાત પ્રત્યે ઈશ્વરની દયા વિશે વાત કરનારા વ્યક્તિ તરીકે પણ તેમના વ્યક્તિત્વથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયો હતો."<ref>{{cite web|title=Yesudas gets a Rolls Royce!|url=http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|archive-url=https://web.archive.org/web/20031224023805/http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|url-status=dead|archive-date=24 December 2003|website=Sify|access-date=26 June 2019|date=4 December 2003}}</ref> ૨૦૧૨માં 'ફિલ્મફેર' સાથેના એક ઈન્ટરવ્યુમાં બપ્પી લહિરીએ કહ્યું હતું: "'યેસુદાસ'ના અવાજ પર ઈશ્વરની કૃપા છે. કિશોર દા (કિશોર કુમાર) પછી તેઓ બીજા એવા ગાયક હતા જેમણે મારી અંદરથી શ્રેષ્ઠ સંગીત બહાર લાવ્યું. તેઓ એક યોગી અને રહસ્યવાદી (સાધક) છે જેઓ સંગીત માટે જીવે છે. તેઓ તમારી ધૂનને એક અલગ જ સ્તરે લઈ જાય છે. અને તેમનો સૂર એકદમ ચોક્કસ હોય છે, તમે પ્રથમ પ્રયાસે જ તેને યોગ્ય રીતે રજૂ કરવા માટે તેમના પર ભરોસો મૂકી શકો છો. તેમની સાથે કામ કરવાથી મારી અંદર રહેલું મધુર સંગીતકારનું પાસું બહાર આવ્યું. હિન્દી ફિલ્મોમાં તેમનો પૂરતો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. હું ઈચ્છું છું કે આજના હિન્દી ફિલ્મ સંગીતકારો તેમની આ પ્રતિભાને ઓળખે અને તેમને કામ આપે."<ref>{{Cite web|url=http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|title=King of Ooh la la land|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702015357/http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|archive-date=2 July 2016|url-status=live}}</ref> == પુસ્તકો == યેશુદાસ વિશે ઘણા પુસ્તકો પ્રકાશિત થયા છે – તેમની આત્મકથા, જીવનચરિત્ર (બાયોગ્રાફી), સંગીતયાત્રા, તેમના ગીતો પરના અભ્યાસ, તસવીરો, ઈન્ટરવ્યુ, સંસ્મરણો વગેરે. તેમાંથી કેટલાક નીચે મુજબ છે: * ''યેસુદાસિન્તે કથા'' (SPCS – NBS – ૧૯૮૧), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા મલયાલમમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર.<ref>{{Cite web |title=Yesudhasinte Kadha by Mathukutty J. Kunnappally |url=http://library.assumptioncollege.edu.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=33058 |access-date=29 July 2024 |website=Assumption College, Changanasserry Library| date=1981 }}</ref> * ''એળિસાઈ નાયકન'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૧૯૯૮), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.<ref>{{Cite web |title=Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan |url=https://catalogue.statelibrary.kerala.gov.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=265718 |access-date=29 July 2024 |website=State Central Library, Kerala| date=1998 }}</ref> * ''યેસુદાસ: ધ કિંગ ઓફ મેલોડીઝ'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૦), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.<ref>{{Cite web |title=Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan |url=https://catalogue.statelibrary.kerala.gov.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=212010 |access-date=29 July 2024 |website=State Central Library, Kerala}}</ref> * ''ધ ગ્રેટેસ્ટ સિંગર યેસુદાસ'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૫), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર, જેનો આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |title=The Greatest Singer Yesudas |url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/greatest-singer-yesudas-naw606/ |access-date=29 July 2024 |website=Exotic India Arts}}</ref> * ''માય લાઈફ એન્ડ માય થોટ્સ'' (અયાન પબ્લિકેશન્સ – ૨૦૧૦), વિવિધ સામયિકોમાં પ્રકાશિત લેખોના સ્વરૂપમાં મૂળ મલયાલમમાં લખાયેલી યેસુદાસની આત્મકથા, જેનું સંકલન અને અંગ્રેજી અનુવાદ કે. વી. પિશારડી દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web |last=George |first=Liza |date=3 July 2010 |title=Ode to a singer |url=https://www.thehindu.com/books/Ode-to-a-singer/article16183648.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518231836/https://www.thehindu.com/books/Ode-to-a-singer/article16183648.ece |archive-date=18 May 2024 |access-date=29 July 2024 |website=The Hindu }}</ref> * ''અતિશયરાગમ'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), રવિ મેનન દ્વારા લખાયેલું પુસ્તક, જે માત્ર ગાયકના સર્જનને જ નહીં પરંતુ ઉભરતા સ્ટાર સાથે જોડાયેલા અનેક લોકોના જીવનને પણ દર્શાવે છે.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/book-on-yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=29 July 2024 |website=The Times of India}}</ref> * ''દાસ કેપિટલ'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), સુભાષ ચંદ્રનની આત્મકથા, જેમના જીવનની યાત્રા યેસુદાસના માધ્યમથી વણાયેલી છે.<ref>{{Cite book |author=Subhash Chandran |url=https://www.mbibooks.com/product/das-capital-2/ |title=Das Capital |publisher=Mathrubhumi Books |year=2011 |isbn=9788182652606 |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''સંગીતમે જીવનમ્'' (લિપી પબ્લિકેશન્સ - ૨૦૧૨), કુન્હિહકન્નલ વાણિમેલ દ્વારા મલયાલમમાં યેસુદાસ પર લખાયેલી પ્રથમ સર્વગ્રાહી પાઠ્યપુસ્તક.<ref>{{Cite web |title=Sangeethame Jeevitham – Padmasree Dr. K.J. Yesudas |url=https://lipipublications.com/product/sangeethame-jeevitham-padmasree-dr-k-j-yesudas/ |access-date=29 July 2024 |website=Lipi Publications}}</ref> * ''યેસુદાસ: ઓપ્પમ નડન્ના કેમેરા'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૨), પી. આઈ. ડેવિડ દ્વારા ૧૯૬૩થી લેવાયેલી યેસુદાસની ૧૫૦થી વધુ તસવીરોનો સંગ્રહ, જે મુખ્યત્વે બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ છે.<ref>{{Cite web |last=Ajith Kumar |first=P. K. |date=25 May 2015 |title=Clicking the celstial voice |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/clicking-the-celestial-voice/article7242971.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729121955/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/clicking-the-celestial-voice/article7242971.ece |archive-date=29 July 2024 |access-date=29 July 2024 |website=The Hindu }}</ref> * ''સ્વરગંધર્વમ્'' (ધી ન્યૂ મીડિયા સ્પેસ બુક્સ – ૨૦૧૪), સજી શ્રીવલ્સમ દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસની સંગીતયાત્રા પરનું એક પુસ્તક.<ref>{{Cite web |date=5 October 2014 |title=Book on K J Yesudas Released |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2014/Oct/05/book-on-k-j-yesudas-released-668197.html |access-date=29 July 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> * ''પાટ્ટિન્તે પાલાઝી'' (સાઈકથમ બુક્સ – ૨૦૧૭), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસનું સંપૂર્ણ જીવનચરિત્ર.<ref>{{Cite book |url=https://www.saikathambooks.com/Malayalam%20books,%20Saikatham%20books,%20Pattinte%20Palazhi,%20Mathukutty%20J.%20Kunnappally |title=Pattinte Palazhi |publisher=Saikatham Books |year=2017 |isbn=9789386222268 |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''ઇતિહાસ ગાયકન'' (મનોરમા બુક્સ - ૨૦૨૦), શાન જે. મેથ્યુ દ્વારા લખાયેલ.<ref>{{Cite book |url=https://keralabookstore.com/book/ithihaasa-gaayakan-yesudasinte-sangeetham-jeevitham/18666/ |title=Ithihaasa Gaayakan Yesudasinte Sangeetham Jeevitham |publisher=Malayala Manorama Books |year=2020 |isbn=9789389649192 |edition=1st |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''યેસુદાસ: મલયાલથિન્તે સ્વરસાગરમ'' (SPCS - NBS - ૨૦૨૧), એસ. શારદાક્કુટ્ટી દ્વારા તેમની સંગીતયાત્રાના ૬૦મા વર્ષ પર પ્રકાશિત એક પુસ્તક, જેમાં યેસુદાસના સહકર્મીઓ, સમીક્ષકો અને ચાહકોના લેખોનું સંકલન છે.<ref>{{Cite book |author=S. Saradakkutty |url=https://www.spcsindia.com/book/yesudas-malayalathinte-swarasagaram |title=Yesudas: Malayalathinte Swarasagaram |publisher=Sahithya Pravarthaka Co-operative Society |year=2021 |isbn=9789391946517 |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''યેસુદાસ: સાગરસંગીતમ્'' (કેરળ ભાષા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ - ૨૦૨૪), જી. બી. હરિન્દ્રનાથ દ્વારા યેસુદાસના જીવન અને સંગીતની ઉજવણી કરતું એક વ્યાપક પુસ્તક.<ref>{{Cite web |date=2 July 2024 |title=Kerala Bhasha Institute to launch 'Yesudas Sagarasangeetham' book |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2024/Jul/02/kerala-bhasha-institute-to-launch-yesudas-sagarasangeetham-book |access-date=29 July 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૪૦માં જન્મ]] 5jvzyb8ackvrgsr2xjbx6k18rhsf998 903772 903770 2026-08-15T17:27:29Z Snehrashmi 41463 [[શ્રેણી:ગાયક]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 903772 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.<ref name="tbi" /> યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.<ref>{{Cite news |date=10 January 2020 |title=KJ Yesudas: A name that spells melody |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |access-date=14 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204175059/https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |url-status=live |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |last2=M |first2=Athira |last3=Pradeep |first3=K. }}</ref> આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.<ref>{{Cite web |date=10 January 2018 |title=With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78 |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |access-date=14 November 2020 |website=Malayala Manorama |archive-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114110818/https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |url-status=live }}</ref> કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>{{cite web |title=This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2020/01/10/yesudas-birthday-special-note-wife-prabha.html |website=Malayala Manorama |publisher=Onmanorama |access-date=6 October 2023}}</ref> ૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=14 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200112/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |url-status=live }}</ref> == કારકિર્દી == [[File:Onvk2.JPG|thumb|250px|left|કવિ અને ગીતકાર ઓ. એન. વી. કુરૂપ સાથે યેસુદાસ]] === પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક === યેશુદાસે ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૧ના રોજ પોતાનું પહેલું લોકપ્રિય ગીત "જાતિ ભેદમ માથા દ્વેષમ" (સંગીત: એમ. બી. શ્રીનિવાસન) રેકોર્ડ કર્યું. ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરવા માટે તેમને ગાવા મળેલી ચાર પંક્તિઓ તેમને એક મોટો આશીર્વાદ માને છે કારણ કે તે કેરળના સૌથી આદરણીય સંત-કવિ-સમાજ સુધારક શ્રી નારાયણ ગુરુ દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ "કલ્પાદુકલ" (૧૯૬૨) હતી, જે શ્રી નારાયણ ગુરુના જીવન અને સમય દરમિયાન સામાજિક સુધારા પર આધારિત હતી. તેમણે તે સમયના લોકપ્રિય ગાયકો જેમ કે પી. લીલા, સંથા પી. નાયર, કે. પી. ઉદયભાનુ, એસ. જાનકી વગેરે અને પી. ભાસ્કરન અને નામ્બિયથ જેવા ગીતકારો સાથે જોડાણ કર્યું. તેમણે આ ફિલ્મ માટે કવિ કુમારન આસનની પંક્તિઓ ગાયી હતી. શરૂઆતના વર્ષો પછી તેઓ તે સમયના સ્થાપિત સંગીત દિગ્દર્શકો, જેમ કે એમ. બી. શ્રીનિવાસન, જી. દેવરાજન, વી. દક્ષિણામૂર્તિ, બી.આર. લક્ષ્મણન, એમ. એસ. બાબુરાજ અને અન્ય ઘણા લોકો દ્વારા સૌથી વધુ માંગવામાં આવતા હતા. આમ તેમણે પ્લેબેક સિંગિંગમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી જેમાં ત્યારબાદ મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને કન્નડ ફિલ્મોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="rediff_2001" /> તેમને પહેલો મોટો બ્રેક મલયાલમ ફિલ્મ "ભાર્યા" (જી. દેવરાજન દ્વારા સંગીત અને વાયલર રામવર્મા દ્વારા ગીતો) થી મળ્યો. ૧૯૬૭માં, તેમણે પી. વેણુ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ "ઉદ્યોગસ્થ" માટે એમ.એસ.બાબુરાજની રચનામાં હિટ ગીતો ગાયા. તેમણે પહેલા બોમ્મઈ (સંગીત: એસ. બાલાચંદર) માટે તમિલમાં પણ ગાયું, પરંતુ પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ "કોન્જુમ કુમારી" (સંગીત: વેદ) હતી. ૧૯૬૫માં, તેમને સોવિયેત યુનિયન સરકાર દ્વારા યુએસએસઆરના વિવિધ શહેરોમાં સંગીત સમારોહમાં પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને રેડિયો કઝાકિસ્તાન પર એક રશિયન ગીત પણ ગાયું હતું.<ref name="stateofkerala.in" /> સલિલ, યેસુદાસ અને પ્રેમ નઝીરની ત્રિપુટીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. યેસુદાસે કેરળમાં પુલામંથોલ મૂસ પરંપરા હેઠળ આયુર્વેદિક સારવાર કરાવી હોવાનું કહેવાય છે.<ref>Reliable independent source</ref> ૧૯૭૦માં તેમને કેરળ સંગીત નાટક એકેડેમીના વડા તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ આ પદ સંભાળનારા સૌથી નાની ઉંમરના વ્યક્તિ હતા.<ref name="stateofkerala.in">{{cite news|url=http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |title=CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES |publisher=stateofkerala.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205230708/http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |archive-date= 5 December 2011 }}</ref> === બોલીવુડ: ૧૯૭૦નો દાયકો === દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોમાં એક દાયકા સુધી ગાયા પછી, ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં યેસુદાસને બોલિવૂડમાં સફળ બ્રેક મળ્યો. તેમણે ગાયેલું પહેલું હિન્દી ગીત 'જય જવાન જય કિસાન' (૧૯૭૧) ફિલ્મ માટે હતું, પરંતુ તેમની પ્રથમ રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'છોટી સી બાત' હતી, જેના કારણે "જાનેમન જાનેમન" જેવા ગીતો ગાઈને તેઓ ખૂબ લોકપ્રિય બન્યા. તેમણે અમિતાભ બચ્ચન, અમોલ પાલેકર અને જીતેન્દ્ર સહિત હિન્દી સિનેમાના ઘણા મુખ્ય કલાકારો માટે હિન્દી ગીતો ગાયા છે. તેમણે રવીન્દ્ર જૈન, બપ્પી લહિરી, ખય્યામ, રાજ કમલ અને સલિલ ચૌધરી સહિતના સંગીતકારો માટે અનેક સદાબહાર હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાયા છે. યેશુદાસના સૌથી લોકપ્રિય હિન્દી ગીતો ૧૯૭૬ની ફિલ્મ 'ચિતચોર'માં છે, જેમાં સંગીત રવીન્દ્ર જૈને આપ્યું હતું. ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ, પેરિસ ખાતે યોજાયેલા "મ્યુઝિક ફોર પીસ" કાર્યક્રમમાં યુનેસ્કો દ્વારા યેસુદાસને "સંગીત અને શાંતિ ક્ષેત્રે અસાધારણ સિદ્ધિઓ" માટે માનદ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કોન્સર્ટ નવી સહસ્ત્રાબ્દીના આગમનની ઉજવણી માટે યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લાયોનલ રિચી, રે ચાર્લ્સ, મોન્ટસેરાત કબાલે અને ઝુબિન મહેતા જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |title=KJ Yesudas completes 50 glorious years as singer |publisher=Asianet india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124040600/http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |archive-date=24 January 2012 }}</ref> ૨૦૦૧માં તેમણે 'અહિંસા' આલ્બમ માટે સંસ્કૃત, લેટિન અને અંગ્રેજી ભાષામાં તથા ન્યૂ-એજ અને કર્ણાટક સંગીતના મિશ્રણ સહિતની શૈલીઓમાં ગીતો ગાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |title=Ahimsa Album |publisher=Hinduonnet.com |date=19 February 2001 |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210180308/http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |archive-date=10 December 2006 |url-status=usurped}}</ref> મધ્ય પૂર્વમાં (મિડલ ઈસ્ટ) પોતાના સંગીત કાર્યક્રમોમાં તેઓ કર્ણાટક શૈલીમાં અરબી ગીતો ગાય છે.<ref>{{cite web|author=Vineet Pillai |url=http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |title=Exclusive&nbsp;– Interview with Yesudas on 15th November 2003 |publisher=Indien-netzwerk.de |date=15 November 2003 |access-date=1 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531061214/http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |archive-date=31 May 2010 }}</ref> તેઓ વિદેશમાં પોતાના પ્રદર્શન દ્વારા ભારતીય સંગીતને પ્રોત્સાહિત કરીને અવારનવાર ભારતના સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. ૨૦૦૯માં યેસુદાસે 'મ્યુઝિક ફોર પીસ' (શાંતિ માટે સંગીત) ના સૂત્ર સાથે તિરુવનંતપુરમથી આતંકવાદ સામે દેશવ્યાપી સંગીત અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite news |url=https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |title=Yesudas' Musical Campaign for peace |date=13 January 2009 |publisher=Oneindia |access-date=9 January 2012 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112833/https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |url-status=live }}</ref> હેમંત કરકરેના પત્ની કવિતા કરકરેએ યેશુદાસને મશાલ સોંપીને આ 'શાંતિ સંગીત યાત્રા' નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો.<ref name="hindu_jan12">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |title=Tributes paid to Hemant Karkare |date=12 January 2009 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205714/http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |archive-date=3 November 2012 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> સોર્યા કૃષ્ણમૂર્તિ દ્વારા આયોજિત ૩૬ વર્ષ જૂના 'સોર્યા મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ' માં યેશુદાસે સતત ૩૬ વખત પોતાની પ્રસ્તુતિ આપી છે.<ref>{{cite web|url=http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|title=Gaanagandharvan graces the Soorya festival for the 36th time|website=thiraseela.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630110641/http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|archive-date=30 June 2017|url-status=live}}</ref> == અંગત જીવન અને પ્રભાવો == યેશુદાસના લગ્ન ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦થી પ્રભા સાથે થયા છે. તેમને ત્રણ પુત્રો છે: વિનોદ (જન્મ ૧૯૭૭), વિજય (જન્મ ૧૯૭૯) અને વિશાલ (જન્મ ૧૯૮૧). તેમના બીજા પુત્ર વિજય પણ એક સંગીતકાર છે, જેમણે ૨૦૦૭, ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૮માં શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nritoday.net/movies-a-music/336-kj-yesudas-singer-with-a-golden-voice |title=Dr. KJ Yesudas: Singer with a Golden Voice |author=Ajay Gosh}}</ref> [[File:Ram Nath Kovind presenting the Rajat Kamal Award to Padma Vibhushan Dr. K.J. Yesudas (Best Male Playback Singer) for the film VISWASAPOORVAM MANSOOR (Malayalam), at the 65th National Film Awards Function, in New Delhi.JPG|250px|thumbnail|left|યેશુદાસને રજત કમલ એવોર્ડ અર્પણ કરી રહેલા ભારતના રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ .]] શ્રી નારાયણ ગુરુના સંદેશ "સંપૂર્ણ માનવજાત માટે એક ધર્મ અને એક ઈશ્વર" એ યુવાન યેસુદાસને અન્ય લોકો સાથેના વ્યવહારમાં ખૂબ પ્રભાવિત કર્યા હતા. સંગીતકારોમાં પણ તેમના પોતાના આદર્શો (હીરો) હતા. મોહમ્મદ રફી, ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતર અને બાલમુરલી કૃષ્ણા એવા સંગીતકારો છે જેમની તેઓ સૌથી વધુ પ્રશંસા કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |title='I do not sing trendy music': Yesudas |work=Rediff.com |date=7 May 2001 |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601053019/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |archive-date=1 June 2010 |url-status=live }}</ref> યેસુદાસ જ્ઞાન, સંગીત અને કળાની દેવી સરસ્વતીના કીર્તન ગાવા માટે પોતાના જન્મદિવસે કર્ણાટકના કોલ્લુર સ્થિત કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરની મુલાકાત લેતા આવ્યા છે. આ સંગીત ઉત્સવની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૦માં તેમના ૬૦મા જન્મદિવસે થઈ હતી. નવ દિવસીય આ સંગીત મહોત્સવ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરે શરૂ થાય છે. રવિવાર, ૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ના રોજ, તેમણે કોલ્લુર શ્રી મૂકામ્બિકા મંદિરે દેવી મૂકામ્બિકા સમક્ષ ૭૦ ગાયકો સાથે 'સંગીતાર્ચના' (શાસ્ત્રીય ભક્તિ ગીતો) કરીને પોતાનો ૭૦મો જન્મદિવસ (સપ્તતિ) ઉજવ્યો હતો. આ સંગીતાર્ચનામાં ત્યાગરાજની કવિતાઓના "પંચરત્ન ગાયન"નો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે વિદ્યારંભ વિધિમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોએ આ ખાસ સંગીતાર્ચનાનું સમગ્ર કેરળમાં પ્રસારણ કર્યું હતું. યેસુદાસે હિટ ગીત "હરિવરાસનમ્" સહિત અય્યપ્પા સ્વામીને સમર્પિત ઘણા ગીતો પણ ગાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://jaimusiconline.com |title=Gandharva of songs : K.J Yesudas celebrates 70th birthday |publisher=Non Resident Kerala Associations |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227012349/http://jaimusiconline.com/ |archive-date=27 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/top-stories/2009/k-j-yesudas-birthday-190109.html |title=Yesudas celebrated Birthday at Kollur |publisher=Oneindia Entertainment |date=19 January 2009 |access-date=1 May 2010 }}</ref><ref name="hindu_jan10" /><ref>{{cite web |url=http://newindianexpress.com/states/karnataka/article220681.ece |title=Yesudas celebrates 70th birthday in Kollur |publisher=The New Indian Express |date=11 January 2010 |access-date=1 May 2010 }}</ref> ૨૦૦૨માં મરાડ નર સંહાર દરમિયાન, તેમણે પીઢ કવયિત્રી સુગથાકુમારી સાથે તે સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને હિંસા વિરુદ્ધ જાગૃતિ વર્ગો ચલાવ્યા હતા. સબરીમાલા મંદિરના દ્વાર બંધ કરતા પહેલા ગવાતી ભક્તિ રચના 'હરિવરાસનમ્'નું સંગીત સંસ્કરણ જી. દેવરાજન દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને યેસુદાસે ગાયું હતું. જોકે ઘણા જાણીતા ગાયકો દ્વારા આ ગીતની અલગ-અલગ પ્રસ્તુતિઓ કરવામાં આવી છે, તેમ છતાં સબરીમાલા ખાતે રોજ હરિવરાસનમ્ માટે અધિકૃત રીતે યેસુદાસના અવાજનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="hindu_jan10" /> == સંગીત કંપની અને શાળા == ૧૯૮૦માં યેસુદાસે તિરુવનંતપુરમ ખાતે 'તરંગિણી સ્ટુડિયો'ની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૯૨માં તેની ઓફિસ અને સ્ટુડિયો ચેન્નાઈ ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને ૧૯૯૮માં યુ.એસ. (US) ખાતે કંપનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તરંગિણી સ્ટુડિયો અને તરંગિણી રેકોર્ડ્સ કેરળમાં એક એવું રેકોર્ડિંગ સેન્ટર બની ગયું, જેણે પ્રથમ વખત સ્ટીરિયો (stereo) સાઉન્ડમાં મલયાલમ ફિલ્મી ગીતોની ઓડિયો કેસેટ બહાર પાડી હતી. આ રેકોર્ડ કંપની ચેન્નાઈના 'સ્ટુડિયો ૨૭' ખાતે વોઈસ મિક્સિંગ સ્ટુડિયો પણ ધરાવતી હતી. આ સ્ટુડિયો સમગ્ર વિશ્વમાં ફિલ્મ અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના કાર્યક્રમો સહિત યેસુદાસના વિવિધ કાર્યક્રમોનું પ્રોડક્શન અને પ્રસ્તુતિ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|title=Dr. K. J. Yesudas|publisher=keralatourism.org|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601083704/http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|archive-date=1 June 2010|url-status=dead}}</ref> વિદ્યાર્થીઓને સંગીતની વિવિધ શાખાઓમાં તાલીમ આપવા માટે યેસુદાસે ૧૯૭૫માં 'તરંગિણીસરી સ્કૂલ ઓફ મ્યુઝિક'ની સ્થાપના કરી હતી. આ શાળા કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત છે. તેનું સંચાલન 'ટ્રાવણકોર-કોચિન લિટરરી, સાયન્ટિફિક એન્ડ ચેરિટેબલ સોસાયટીઝ એક્ટ ૧૨ ઓફ ૧૯૫૫' હેઠળ નોંધાયેલ સોસાયટી દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ શાળા ઈડાપળંજી, તિરુવનંતપુરમ ખાતે આવેલી છે.<ref>{{Cite web |title=About Tharanganisari |url=https://tharanganisari.com/about-tharanganisari/ |access-date=2 August 2024 |website=Tharanganisari.com}}</ref> શાળામાં દર મહિનાના બીજા શનિવારે 'સંગીત રસાસ્વાદ' (Music appreciation) ક્લાસ યોજવામાં આવે છે. આ ક્લાસ દરેક માટે મફત છે અને તમામ ઉંમરના લોકો માટે ખુલ્લો છે.<ref>{{Cite web |date=15 February 2009 |title=A singer of all kinds of bhajans |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2009/Feb/15/a-singer-of-all-kinds-of-bhajans-26027.html |access-date=2 August 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> સંગીતકાર પેરુમ્બાવુર જી. રવીન્દ્રનાથે ૧૯૭૬માં અહીં સંગીત શિક્ષક તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{Cite web |date=5 January 2024 |title=80ന്റെ നിറവിൽ പെരുമ്പാവൂർ ജി രവീന്ദ്രനാഥ് |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620104328/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019 |archive-date=20 June 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> આ શાળાના કેટલાક નોંધપાત્ર ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓમાં (અલમનાઈ) સંગીતકાર મોહન સિથારા,<ref>{{Cite web |last=Kavu |first=Sweety |date=24 July 2020 |title=പത്തിന് പകരം നൂറ് തരുന്ന ദാസേട്ടന്‍; ഈശ്വരകൃപയാല്‍ മുപ്പതിലധികം കൊല്ലത്തെ സംഗീതജീവിതം സംതൃപ്തം |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718172636/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484 |archive-date=18 July 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> મુરલી સિથારા<ref>{{Cite web |date=12 July 2021 |title=Music director Murali Sithara, 66, found dead |url=https://english.mathrubhumi.com/movies-music/news/music-director-murali-sithara-66-found-dead-1.5823587 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> અને ગિટારવાદક જોન એન્ટોનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web |date=16 January 2017 |title=Interview with John Anthony |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/interview-with-john-anthony/articleshow/31032314.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705093519/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/Interview-with-John-Anthony/articleshow/31032314.cms |archive-date=5 July 2022 |access-date=2 August 2024 |website=The Times of India}}</ref> == પુરસ્કારો અને સન્માન == [[File:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Vibhushan Award to Dr. K.J. Yesudas, at the Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 13, 2017.jpg|thumb|૧૩ એપ્રિલ ૨૦૧૭ના રોજ નવી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત નાગરિક અલંકરણ સમારોહ દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી પ્રણવ મુખર્જી ડો. કે. જે. યેશુદાસને પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર એનાયત કરી રહ્યા છે.]] યેશુદાસે ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો રેકોર્ડ કર્યા છે અને પ્રતિષ્ઠિત [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫),<ref name=PadmaShri>{{cite web|title=Padma Shri Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs (India)|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165547/http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨),<ref name=PadmaBhushan>{{cite web|title=Padma Bhushan Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165432/http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭)<ref>{{cite web |url=http://padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |title=Padma Awards 2017 |access-date=25 January 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129231739/http://www.padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |archive-date=29 January 2017}}</ref> અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેના આઠ નેશનલ એવોર્ડ્સ સહિત અનેક પુરસ્કારો જીત્યા છે. * [[ભારત સરકાર]] દ્વારા રેકોર્ડ ૮ વખત શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ<ref name="record" /> * કેરળ સરકાર દ્વારા રેકોર્ડ ૨૫ વખત શ્રેષ્ઠ ગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ, જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ (૨૦૦૨) અને સ્વાતી સંગીત પુરસ્કારમ્ (૨૦૧૦) * તમિલનાડુ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૫ વખત તમિલનાડુ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ, કલાઈમામણિ (૧૯૮૬)<ref>{{cite web|title=Yesudas Awards|url=http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|access-date=16 September 2020|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127205010/http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|url-status=live}}</ref> અને એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી એવોર્ડ (૨૦૨૫)<ref>{{Cite web |date=24 September 2025 |title=TN govt announces Kalaimamani awards, Yesudas chosen for MS Subbulakshmi award |url=http://www.uniindia.com/tn-govt-announces-kalaimamani-awards-yesudas-chosen-for-ms-subbulakshmi-award/south/news/3588429.html |access-date=24 September 2025 |website=United News of India}}</ref> * આંધ્રપ્રદેશ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૪ વખત આંધ્રપ્રદેશ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ * કર્ણાટક સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૨ વખત કર્ણાટક સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ અને કર્ણાટક રાજ્ય ઉત્સવ એવોર્ડ<ref name="raj">{{Cite web |url=https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |title=Singer Yesudas among 62 chosen for Karnataka Rajyotsava Award |website=The Week (Indian magazine) |access-date=13 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |url-status=live }}</ref> * પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે પશ્ચિમ બંગાળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ * અન્નામલાઈ યુનિવર્સિટી,<ref>{{Cite web |date=7 May 2001 |title='I don't sing trendy music' |url=https://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |access-date=16 September 2020 |website=Rediff.com |archive-date=19 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619205218/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |url-status=live }}</ref> કેરળ યુનિવર્સિટી<ref>{{Cite web |title=A Brief History of the University |url=https://www.keralauniversity.ac.in/history |website=University of Kerala |access-date=8 November 2020 |archive-date=30 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230043516/https://keralauniversity.ac.in/history |url-status=live }}</ref> અને મહાત્મા ગાંધી યુનિવર્સિટી, કેરળા તરફથી માનદ ડોક્ટરેટ<ref>{{Cite web |date=19 May 2009 |title=Varsity confers honorary doctorate on CJI, Yesudas |url=https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |access-date=8 November 2020 |website=WebIndia123 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112900/https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |url-status=live }}</ref> * શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૧ વખત આનંદલોક બેસ્ટ મેલ પ્લેબેક એવોર્ડ * ધ ઈન્ડિયન ફાઈન આર્ટ્સ સોસાયટી, ચેન્નાઈ દ્વારા 'સંગીત કલાસિખામણિ' (૨૦૦૨) * ભારતીય વિદ્યા ભવન, બેંગલુરુ દ્વારા 'પદ્મભૂષણ બી. સરોજાદેવી નેશનલ એવોર્ડ' (૨૦૧૫)<ref>{{Cite web |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/saroji-devi-honours-yesudas-741466.html |title=Saroji Devi Honours Yesudas |date=12 April 2015 |access-date=9 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/Saroji-Devi-Honours-Yesudas-741466.html |url-status=live }}</ref> 'સ્વરાલય યેસુદાસ એવોર્ડ' એ સંગીત કલાકારોના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શનની પ્રશંસા રૂપે આપવામાં આવતો એક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર છે. આ એવોર્ડ સંગીતને પ્રોત્સાહન આપતી સંસ્થા 'સ્વરાલય' અને ત્રિવેન્દ્રમ (કેરળ) સ્થિત 'કૈરાલી ચેનલ' દ્વારા સંયુક્ત રીતે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. ૨૦૦૦ની સાલથી દર વર્ષે આ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે. યેશુદાસ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં 'ગંધર્વ સંધ્યા' કાર્યક્રમ દરમિયાન આ પુરસ્કારો એનાયત કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|title=Swaralaya awards presented|date=20 January 2003|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304221841/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|archive-date=4 March 2010|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|title=Swaralaya award for Shankar Mahadevan|date=16 December 2007|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20080424081543/http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|archive-date=24 April 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="hindu_jan12"/> == પ્રશંસા == સ્વરાલય કૈરાલી યેસુદાસ એવોર્ડ (૨૦૦૬) સ્વીકારતી વખતે પોતાના વક્તવ્યમાં એ. આર. રહેમાને કહ્યું હતું, "સ્વરાલયના આ પદક્ષેપથી હું ખૂબ જ સન્માનિત અનુભવું છું, અને મારા સૌથી પ્રિય ગાયક શ્રી યેસુદાસના હસ્તે આ એવોર્ડ મેળવી રહ્યો છું. તેઓ વિશ્વમાં મારા સૌથી પ્રિય અવાજોમાંથી એક છે." અન્ય એક પ્રસંગે ઈન્ટરવ્યુ દરમિયાન તેમણે યેસુદાસ વિશે કહ્યું હતું, "તેમનો અવાજ અતુલ્ય છે, તેમનો અવાજ ઈશ્વરદત્ત છે અને હું ૩ વર્ષનો હતો ત્યારથી તેમના ગીતો સાંભળતો આવ્યો છું." એક ઈન્ટરવ્યુમાં પ્રખ્યાત સંગીતકાર રવીન્દ્ર જૈને કબૂલ્યું હતું કે જો ક્યારેય તેમની દૃષ્ટિ પાછી આવે, તો તેઓ જે પ્રથમ વ્યક્તિને જોવા માંગશે તે યેશુદાસ હશે. ૨૦૦૩માં, અબજોપતિ અને ઉદ્યોગપતિ બી. આર. શેટ્ટીએ 'ધી ઈન્ડિયન હાઈસ્કૂલ, દુબઈ' ખાતે યોજાયેલી તેમની સંગીતસભા સાંભળ્યા પછી તેમને પોતાની ૧૯૯૨ મોડેલની 'રોલ્સ-રોયસ સિલ્વર સ્પિરિટ' (Rolls-Royce Silver Spirit) કાર ભેટમાં આપી હતી. શેટ્ટીએ કહ્યું હતું: "હું માત્ર તેમના સંગીત કાર્યક્રમથી જ નહીં, પરંતુ માનવજાત પ્રત્યે ઈશ્વરની દયા વિશે વાત કરનારા વ્યક્તિ તરીકે પણ તેમના વ્યક્તિત્વથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયો હતો."<ref>{{cite web|title=Yesudas gets a Rolls Royce!|url=http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|archive-url=https://web.archive.org/web/20031224023805/http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|url-status=dead|archive-date=24 December 2003|website=Sify|access-date=26 June 2019|date=4 December 2003}}</ref> ૨૦૧૨માં 'ફિલ્મફેર' સાથેના એક ઈન્ટરવ્યુમાં બપ્પી લહિરીએ કહ્યું હતું: "'યેસુદાસ'ના અવાજ પર ઈશ્વરની કૃપા છે. કિશોર દા (કિશોર કુમાર) પછી તેઓ બીજા એવા ગાયક હતા જેમણે મારી અંદરથી શ્રેષ્ઠ સંગીત બહાર લાવ્યું. તેઓ એક યોગી અને રહસ્યવાદી (સાધક) છે જેઓ સંગીત માટે જીવે છે. તેઓ તમારી ધૂનને એક અલગ જ સ્તરે લઈ જાય છે. અને તેમનો સૂર એકદમ ચોક્કસ હોય છે, તમે પ્રથમ પ્રયાસે જ તેને યોગ્ય રીતે રજૂ કરવા માટે તેમના પર ભરોસો મૂકી શકો છો. તેમની સાથે કામ કરવાથી મારી અંદર રહેલું મધુર સંગીતકારનું પાસું બહાર આવ્યું. હિન્દી ફિલ્મોમાં તેમનો પૂરતો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. હું ઈચ્છું છું કે આજના હિન્દી ફિલ્મ સંગીતકારો તેમની આ પ્રતિભાને ઓળખે અને તેમને કામ આપે."<ref>{{Cite web|url=http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|title=King of Ooh la la land|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702015357/http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|archive-date=2 July 2016|url-status=live}}</ref> == પુસ્તકો == યેશુદાસ વિશે ઘણા પુસ્તકો પ્રકાશિત થયા છે – તેમની આત્મકથા, જીવનચરિત્ર (બાયોગ્રાફી), સંગીતયાત્રા, તેમના ગીતો પરના અભ્યાસ, તસવીરો, ઈન્ટરવ્યુ, સંસ્મરણો વગેરે. તેમાંથી કેટલાક નીચે મુજબ છે: * ''યેસુદાસિન્તે કથા'' (SPCS – NBS – ૧૯૮૧), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા મલયાલમમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર.<ref>{{Cite web |title=Yesudhasinte Kadha by Mathukutty J. Kunnappally |url=http://library.assumptioncollege.edu.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=33058 |access-date=29 July 2024 |website=Assumption College, Changanasserry Library| date=1981 }}</ref> * ''એળિસાઈ નાયકન'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૧૯૯૮), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.<ref>{{Cite web |title=Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan |url=https://catalogue.statelibrary.kerala.gov.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=265718 |access-date=29 July 2024 |website=State Central Library, Kerala| date=1998 }}</ref> * ''યેસુદાસ: ધ કિંગ ઓફ મેલોડીઝ'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૦), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.<ref>{{Cite web |title=Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan |url=https://catalogue.statelibrary.kerala.gov.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=212010 |access-date=29 July 2024 |website=State Central Library, Kerala}}</ref> * ''ધ ગ્રેટેસ્ટ સિંગર યેસુદાસ'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૫), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર, જેનો આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |title=The Greatest Singer Yesudas |url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/greatest-singer-yesudas-naw606/ |access-date=29 July 2024 |website=Exotic India Arts}}</ref> * ''માય લાઈફ એન્ડ માય થોટ્સ'' (અયાન પબ્લિકેશન્સ – ૨૦૧૦), વિવિધ સામયિકોમાં પ્રકાશિત લેખોના સ્વરૂપમાં મૂળ મલયાલમમાં લખાયેલી યેસુદાસની આત્મકથા, જેનું સંકલન અને અંગ્રેજી અનુવાદ કે. વી. પિશારડી દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web |last=George |first=Liza |date=3 July 2010 |title=Ode to a singer |url=https://www.thehindu.com/books/Ode-to-a-singer/article16183648.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518231836/https://www.thehindu.com/books/Ode-to-a-singer/article16183648.ece |archive-date=18 May 2024 |access-date=29 July 2024 |website=The Hindu }}</ref> * ''અતિશયરાગમ'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), રવિ મેનન દ્વારા લખાયેલું પુસ્તક, જે માત્ર ગાયકના સર્જનને જ નહીં પરંતુ ઉભરતા સ્ટાર સાથે જોડાયેલા અનેક લોકોના જીવનને પણ દર્શાવે છે.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/book-on-yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=29 July 2024 |website=The Times of India}}</ref> * ''દાસ કેપિટલ'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), સુભાષ ચંદ્રનની આત્મકથા, જેમના જીવનની યાત્રા યેસુદાસના માધ્યમથી વણાયેલી છે.<ref>{{Cite book |author=Subhash Chandran |url=https://www.mbibooks.com/product/das-capital-2/ |title=Das Capital |publisher=Mathrubhumi Books |year=2011 |isbn=9788182652606 |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''સંગીતમે જીવનમ્'' (લિપી પબ્લિકેશન્સ - ૨૦૧૨), કુન્હિહકન્નલ વાણિમેલ દ્વારા મલયાલમમાં યેસુદાસ પર લખાયેલી પ્રથમ સર્વગ્રાહી પાઠ્યપુસ્તક.<ref>{{Cite web |title=Sangeethame Jeevitham – Padmasree Dr. K.J. Yesudas |url=https://lipipublications.com/product/sangeethame-jeevitham-padmasree-dr-k-j-yesudas/ |access-date=29 July 2024 |website=Lipi Publications}}</ref> * ''યેસુદાસ: ઓપ્પમ નડન્ના કેમેરા'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૨), પી. આઈ. ડેવિડ દ્વારા ૧૯૬૩થી લેવાયેલી યેસુદાસની ૧૫૦થી વધુ તસવીરોનો સંગ્રહ, જે મુખ્યત્વે બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ છે.<ref>{{Cite web |last=Ajith Kumar |first=P. K. |date=25 May 2015 |title=Clicking the celstial voice |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/clicking-the-celestial-voice/article7242971.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729121955/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/clicking-the-celestial-voice/article7242971.ece |archive-date=29 July 2024 |access-date=29 July 2024 |website=The Hindu }}</ref> * ''સ્વરગંધર્વમ્'' (ધી ન્યૂ મીડિયા સ્પેસ બુક્સ – ૨૦૧૪), સજી શ્રીવલ્સમ દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસની સંગીતયાત્રા પરનું એક પુસ્તક.<ref>{{Cite web |date=5 October 2014 |title=Book on K J Yesudas Released |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2014/Oct/05/book-on-k-j-yesudas-released-668197.html |access-date=29 July 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> * ''પાટ્ટિન્તે પાલાઝી'' (સાઈકથમ બુક્સ – ૨૦૧૭), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસનું સંપૂર્ણ જીવનચરિત્ર.<ref>{{Cite book |url=https://www.saikathambooks.com/Malayalam%20books,%20Saikatham%20books,%20Pattinte%20Palazhi,%20Mathukutty%20J.%20Kunnappally |title=Pattinte Palazhi |publisher=Saikatham Books |year=2017 |isbn=9789386222268 |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''ઇતિહાસ ગાયકન'' (મનોરમા બુક્સ - ૨૦૨૦), શાન જે. મેથ્યુ દ્વારા લખાયેલ.<ref>{{Cite book |url=https://keralabookstore.com/book/ithihaasa-gaayakan-yesudasinte-sangeetham-jeevitham/18666/ |title=Ithihaasa Gaayakan Yesudasinte Sangeetham Jeevitham |publisher=Malayala Manorama Books |year=2020 |isbn=9789389649192 |edition=1st |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''યેસુદાસ: મલયાલથિન્તે સ્વરસાગરમ'' (SPCS - NBS - ૨૦૨૧), એસ. શારદાક્કુટ્ટી દ્વારા તેમની સંગીતયાત્રાના ૬૦મા વર્ષ પર પ્રકાશિત એક પુસ્તક, જેમાં યેસુદાસના સહકર્મીઓ, સમીક્ષકો અને ચાહકોના લેખોનું સંકલન છે.<ref>{{Cite book |author=S. Saradakkutty |url=https://www.spcsindia.com/book/yesudas-malayalathinte-swarasagaram |title=Yesudas: Malayalathinte Swarasagaram |publisher=Sahithya Pravarthaka Co-operative Society |year=2021 |isbn=9789391946517 |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''યેસુદાસ: સાગરસંગીતમ્'' (કેરળ ભાષા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ - ૨૦૨૪), જી. બી. હરિન્દ્રનાથ દ્વારા યેસુદાસના જીવન અને સંગીતની ઉજવણી કરતું એક વ્યાપક પુસ્તક.<ref>{{Cite web |date=2 July 2024 |title=Kerala Bhasha Institute to launch 'Yesudas Sagarasangeetham' book |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2024/Jul/02/kerala-bhasha-institute-to-launch-yesudas-sagarasangeetham-book |access-date=29 July 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૪૦માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ગાયક]] 6jqo6miy58hygpggi5mrppsflkz6bxe 903773 903772 2026-08-15T17:28:04Z Snehrashmi 41463 [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 903773 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.<ref name="tbi" /> યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.<ref>{{Cite news |date=10 January 2020 |title=KJ Yesudas: A name that spells melody |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |access-date=14 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204175059/https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |url-status=live |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |last2=M |first2=Athira |last3=Pradeep |first3=K. }}</ref> આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.<ref>{{Cite web |date=10 January 2018 |title=With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78 |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |access-date=14 November 2020 |website=Malayala Manorama |archive-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114110818/https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |url-status=live }}</ref> કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>{{cite web |title=This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2020/01/10/yesudas-birthday-special-note-wife-prabha.html |website=Malayala Manorama |publisher=Onmanorama |access-date=6 October 2023}}</ref> ૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=14 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200112/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |url-status=live }}</ref> == કારકિર્દી == [[File:Onvk2.JPG|thumb|250px|left|કવિ અને ગીતકાર ઓ. એન. વી. કુરૂપ સાથે યેસુદાસ]] === પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક === યેશુદાસે ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૧ના રોજ પોતાનું પહેલું લોકપ્રિય ગીત "જાતિ ભેદમ માથા દ્વેષમ" (સંગીત: એમ. બી. શ્રીનિવાસન) રેકોર્ડ કર્યું. ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરવા માટે તેમને ગાવા મળેલી ચાર પંક્તિઓ તેમને એક મોટો આશીર્વાદ માને છે કારણ કે તે કેરળના સૌથી આદરણીય સંત-કવિ-સમાજ સુધારક શ્રી નારાયણ ગુરુ દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ "કલ્પાદુકલ" (૧૯૬૨) હતી, જે શ્રી નારાયણ ગુરુના જીવન અને સમય દરમિયાન સામાજિક સુધારા પર આધારિત હતી. તેમણે તે સમયના લોકપ્રિય ગાયકો જેમ કે પી. લીલા, સંથા પી. નાયર, કે. પી. ઉદયભાનુ, એસ. જાનકી વગેરે અને પી. ભાસ્કરન અને નામ્બિયથ જેવા ગીતકારો સાથે જોડાણ કર્યું. તેમણે આ ફિલ્મ માટે કવિ કુમારન આસનની પંક્તિઓ ગાયી હતી. શરૂઆતના વર્ષો પછી તેઓ તે સમયના સ્થાપિત સંગીત દિગ્દર્શકો, જેમ કે એમ. બી. શ્રીનિવાસન, જી. દેવરાજન, વી. દક્ષિણામૂર્તિ, બી.આર. લક્ષ્મણન, એમ. એસ. બાબુરાજ અને અન્ય ઘણા લોકો દ્વારા સૌથી વધુ માંગવામાં આવતા હતા. આમ તેમણે પ્લેબેક સિંગિંગમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી જેમાં ત્યારબાદ મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને કન્નડ ફિલ્મોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="rediff_2001" /> તેમને પહેલો મોટો બ્રેક મલયાલમ ફિલ્મ "ભાર્યા" (જી. દેવરાજન દ્વારા સંગીત અને વાયલર રામવર્મા દ્વારા ગીતો) થી મળ્યો. ૧૯૬૭માં, તેમણે પી. વેણુ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ "ઉદ્યોગસ્થ" માટે એમ.એસ.બાબુરાજની રચનામાં હિટ ગીતો ગાયા. તેમણે પહેલા બોમ્મઈ (સંગીત: એસ. બાલાચંદર) માટે તમિલમાં પણ ગાયું, પરંતુ પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ "કોન્જુમ કુમારી" (સંગીત: વેદ) હતી. ૧૯૬૫માં, તેમને સોવિયેત યુનિયન સરકાર દ્વારા યુએસએસઆરના વિવિધ શહેરોમાં સંગીત સમારોહમાં પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને રેડિયો કઝાકિસ્તાન પર એક રશિયન ગીત પણ ગાયું હતું.<ref name="stateofkerala.in" /> સલિલ, યેસુદાસ અને પ્રેમ નઝીરની ત્રિપુટીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. યેસુદાસે કેરળમાં પુલામંથોલ મૂસ પરંપરા હેઠળ આયુર્વેદિક સારવાર કરાવી હોવાનું કહેવાય છે.<ref>Reliable independent source</ref> ૧૯૭૦માં તેમને કેરળ સંગીત નાટક એકેડેમીના વડા તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ આ પદ સંભાળનારા સૌથી નાની ઉંમરના વ્યક્તિ હતા.<ref name="stateofkerala.in">{{cite news|url=http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |title=CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES |publisher=stateofkerala.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205230708/http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |archive-date= 5 December 2011 }}</ref> === બોલીવુડ: ૧૯૭૦નો દાયકો === દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોમાં એક દાયકા સુધી ગાયા પછી, ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં યેસુદાસને બોલિવૂડમાં સફળ બ્રેક મળ્યો. તેમણે ગાયેલું પહેલું હિન્દી ગીત 'જય જવાન જય કિસાન' (૧૯૭૧) ફિલ્મ માટે હતું, પરંતુ તેમની પ્રથમ રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'છોટી સી બાત' હતી, જેના કારણે "જાનેમન જાનેમન" જેવા ગીતો ગાઈને તેઓ ખૂબ લોકપ્રિય બન્યા. તેમણે અમિતાભ બચ્ચન, અમોલ પાલેકર અને જીતેન્દ્ર સહિત હિન્દી સિનેમાના ઘણા મુખ્ય કલાકારો માટે હિન્દી ગીતો ગાયા છે. તેમણે રવીન્દ્ર જૈન, બપ્પી લહિરી, ખય્યામ, રાજ કમલ અને સલિલ ચૌધરી સહિતના સંગીતકારો માટે અનેક સદાબહાર હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાયા છે. યેશુદાસના સૌથી લોકપ્રિય હિન્દી ગીતો ૧૯૭૬ની ફિલ્મ 'ચિતચોર'માં છે, જેમાં સંગીત રવીન્દ્ર જૈને આપ્યું હતું. ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ, પેરિસ ખાતે યોજાયેલા "મ્યુઝિક ફોર પીસ" કાર્યક્રમમાં યુનેસ્કો દ્વારા યેસુદાસને "સંગીત અને શાંતિ ક્ષેત્રે અસાધારણ સિદ્ધિઓ" માટે માનદ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કોન્સર્ટ નવી સહસ્ત્રાબ્દીના આગમનની ઉજવણી માટે યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લાયોનલ રિચી, રે ચાર્લ્સ, મોન્ટસેરાત કબાલે અને ઝુબિન મહેતા જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |title=KJ Yesudas completes 50 glorious years as singer |publisher=Asianet india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124040600/http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |archive-date=24 January 2012 }}</ref> ૨૦૦૧માં તેમણે 'અહિંસા' આલ્બમ માટે સંસ્કૃત, લેટિન અને અંગ્રેજી ભાષામાં તથા ન્યૂ-એજ અને કર્ણાટક સંગીતના મિશ્રણ સહિતની શૈલીઓમાં ગીતો ગાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |title=Ahimsa Album |publisher=Hinduonnet.com |date=19 February 2001 |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210180308/http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |archive-date=10 December 2006 |url-status=usurped}}</ref> મધ્ય પૂર્વમાં (મિડલ ઈસ્ટ) પોતાના સંગીત કાર્યક્રમોમાં તેઓ કર્ણાટક શૈલીમાં અરબી ગીતો ગાય છે.<ref>{{cite web|author=Vineet Pillai |url=http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |title=Exclusive&nbsp;– Interview with Yesudas on 15th November 2003 |publisher=Indien-netzwerk.de |date=15 November 2003 |access-date=1 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531061214/http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |archive-date=31 May 2010 }}</ref> તેઓ વિદેશમાં પોતાના પ્રદર્શન દ્વારા ભારતીય સંગીતને પ્રોત્સાહિત કરીને અવારનવાર ભારતના સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. ૨૦૦૯માં યેસુદાસે 'મ્યુઝિક ફોર પીસ' (શાંતિ માટે સંગીત) ના સૂત્ર સાથે તિરુવનંતપુરમથી આતંકવાદ સામે દેશવ્યાપી સંગીત અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite news |url=https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |title=Yesudas' Musical Campaign for peace |date=13 January 2009 |publisher=Oneindia |access-date=9 January 2012 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112833/https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |url-status=live }}</ref> હેમંત કરકરેના પત્ની કવિતા કરકરેએ યેશુદાસને મશાલ સોંપીને આ 'શાંતિ સંગીત યાત્રા' નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો.<ref name="hindu_jan12">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |title=Tributes paid to Hemant Karkare |date=12 January 2009 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205714/http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |archive-date=3 November 2012 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> સોર્યા કૃષ્ણમૂર્તિ દ્વારા આયોજિત ૩૬ વર્ષ જૂના 'સોર્યા મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ' માં યેશુદાસે સતત ૩૬ વખત પોતાની પ્રસ્તુતિ આપી છે.<ref>{{cite web|url=http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|title=Gaanagandharvan graces the Soorya festival for the 36th time|website=thiraseela.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630110641/http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|archive-date=30 June 2017|url-status=live}}</ref> == અંગત જીવન અને પ્રભાવો == યેશુદાસના લગ્ન ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦થી પ્રભા સાથે થયા છે. તેમને ત્રણ પુત્રો છે: વિનોદ (જન્મ ૧૯૭૭), વિજય (જન્મ ૧૯૭૯) અને વિશાલ (જન્મ ૧૯૮૧). તેમના બીજા પુત્ર વિજય પણ એક સંગીતકાર છે, જેમણે ૨૦૦૭, ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૮માં શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nritoday.net/movies-a-music/336-kj-yesudas-singer-with-a-golden-voice |title=Dr. KJ Yesudas: Singer with a Golden Voice |author=Ajay Gosh}}</ref> [[File:Ram Nath Kovind presenting the Rajat Kamal Award to Padma Vibhushan Dr. K.J. Yesudas (Best Male Playback Singer) for the film VISWASAPOORVAM MANSOOR (Malayalam), at the 65th National Film Awards Function, in New Delhi.JPG|250px|thumbnail|left|યેશુદાસને રજત કમલ એવોર્ડ અર્પણ કરી રહેલા ભારતના રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ .]] શ્રી નારાયણ ગુરુના સંદેશ "સંપૂર્ણ માનવજાત માટે એક ધર્મ અને એક ઈશ્વર" એ યુવાન યેસુદાસને અન્ય લોકો સાથેના વ્યવહારમાં ખૂબ પ્રભાવિત કર્યા હતા. સંગીતકારોમાં પણ તેમના પોતાના આદર્શો (હીરો) હતા. મોહમ્મદ રફી, ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતર અને બાલમુરલી કૃષ્ણા એવા સંગીતકારો છે જેમની તેઓ સૌથી વધુ પ્રશંસા કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |title='I do not sing trendy music': Yesudas |work=Rediff.com |date=7 May 2001 |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601053019/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |archive-date=1 June 2010 |url-status=live }}</ref> યેસુદાસ જ્ઞાન, સંગીત અને કળાની દેવી સરસ્વતીના કીર્તન ગાવા માટે પોતાના જન્મદિવસે કર્ણાટકના કોલ્લુર સ્થિત કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરની મુલાકાત લેતા આવ્યા છે. આ સંગીત ઉત્સવની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૦માં તેમના ૬૦મા જન્મદિવસે થઈ હતી. નવ દિવસીય આ સંગીત મહોત્સવ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરે શરૂ થાય છે. રવિવાર, ૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ના રોજ, તેમણે કોલ્લુર શ્રી મૂકામ્બિકા મંદિરે દેવી મૂકામ્બિકા સમક્ષ ૭૦ ગાયકો સાથે 'સંગીતાર્ચના' (શાસ્ત્રીય ભક્તિ ગીતો) કરીને પોતાનો ૭૦મો જન્મદિવસ (સપ્તતિ) ઉજવ્યો હતો. આ સંગીતાર્ચનામાં ત્યાગરાજની કવિતાઓના "પંચરત્ન ગાયન"નો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે વિદ્યારંભ વિધિમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોએ આ ખાસ સંગીતાર્ચનાનું સમગ્ર કેરળમાં પ્રસારણ કર્યું હતું. યેસુદાસે હિટ ગીત "હરિવરાસનમ્" સહિત અય્યપ્પા સ્વામીને સમર્પિત ઘણા ગીતો પણ ગાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://jaimusiconline.com |title=Gandharva of songs : K.J Yesudas celebrates 70th birthday |publisher=Non Resident Kerala Associations |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227012349/http://jaimusiconline.com/ |archive-date=27 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/top-stories/2009/k-j-yesudas-birthday-190109.html |title=Yesudas celebrated Birthday at Kollur |publisher=Oneindia Entertainment |date=19 January 2009 |access-date=1 May 2010 }}</ref><ref name="hindu_jan10" /><ref>{{cite web |url=http://newindianexpress.com/states/karnataka/article220681.ece |title=Yesudas celebrates 70th birthday in Kollur |publisher=The New Indian Express |date=11 January 2010 |access-date=1 May 2010 }}</ref> ૨૦૦૨માં મરાડ નર સંહાર દરમિયાન, તેમણે પીઢ કવયિત્રી સુગથાકુમારી સાથે તે સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને હિંસા વિરુદ્ધ જાગૃતિ વર્ગો ચલાવ્યા હતા. સબરીમાલા મંદિરના દ્વાર બંધ કરતા પહેલા ગવાતી ભક્તિ રચના 'હરિવરાસનમ્'નું સંગીત સંસ્કરણ જી. દેવરાજન દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને યેસુદાસે ગાયું હતું. જોકે ઘણા જાણીતા ગાયકો દ્વારા આ ગીતની અલગ-અલગ પ્રસ્તુતિઓ કરવામાં આવી છે, તેમ છતાં સબરીમાલા ખાતે રોજ હરિવરાસનમ્ માટે અધિકૃત રીતે યેસુદાસના અવાજનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="hindu_jan10" /> == સંગીત કંપની અને શાળા == ૧૯૮૦માં યેસુદાસે તિરુવનંતપુરમ ખાતે 'તરંગિણી સ્ટુડિયો'ની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૯૨માં તેની ઓફિસ અને સ્ટુડિયો ચેન્નાઈ ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને ૧૯૯૮માં યુ.એસ. (US) ખાતે કંપનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તરંગિણી સ્ટુડિયો અને તરંગિણી રેકોર્ડ્સ કેરળમાં એક એવું રેકોર્ડિંગ સેન્ટર બની ગયું, જેણે પ્રથમ વખત સ્ટીરિયો (stereo) સાઉન્ડમાં મલયાલમ ફિલ્મી ગીતોની ઓડિયો કેસેટ બહાર પાડી હતી. આ રેકોર્ડ કંપની ચેન્નાઈના 'સ્ટુડિયો ૨૭' ખાતે વોઈસ મિક્સિંગ સ્ટુડિયો પણ ધરાવતી હતી. આ સ્ટુડિયો સમગ્ર વિશ્વમાં ફિલ્મ અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના કાર્યક્રમો સહિત યેસુદાસના વિવિધ કાર્યક્રમોનું પ્રોડક્શન અને પ્રસ્તુતિ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|title=Dr. K. J. Yesudas|publisher=keralatourism.org|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601083704/http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|archive-date=1 June 2010|url-status=dead}}</ref> વિદ્યાર્થીઓને સંગીતની વિવિધ શાખાઓમાં તાલીમ આપવા માટે યેસુદાસે ૧૯૭૫માં 'તરંગિણીસરી સ્કૂલ ઓફ મ્યુઝિક'ની સ્થાપના કરી હતી. આ શાળા કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત છે. તેનું સંચાલન 'ટ્રાવણકોર-કોચિન લિટરરી, સાયન્ટિફિક એન્ડ ચેરિટેબલ સોસાયટીઝ એક્ટ ૧૨ ઓફ ૧૯૫૫' હેઠળ નોંધાયેલ સોસાયટી દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ શાળા ઈડાપળંજી, તિરુવનંતપુરમ ખાતે આવેલી છે.<ref>{{Cite web |title=About Tharanganisari |url=https://tharanganisari.com/about-tharanganisari/ |access-date=2 August 2024 |website=Tharanganisari.com}}</ref> શાળામાં દર મહિનાના બીજા શનિવારે 'સંગીત રસાસ્વાદ' (Music appreciation) ક્લાસ યોજવામાં આવે છે. આ ક્લાસ દરેક માટે મફત છે અને તમામ ઉંમરના લોકો માટે ખુલ્લો છે.<ref>{{Cite web |date=15 February 2009 |title=A singer of all kinds of bhajans |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2009/Feb/15/a-singer-of-all-kinds-of-bhajans-26027.html |access-date=2 August 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> સંગીતકાર પેરુમ્બાવુર જી. રવીન્દ્રનાથે ૧૯૭૬માં અહીં સંગીત શિક્ષક તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{Cite web |date=5 January 2024 |title=80ന്റെ നിറവിൽ പെരുമ്പാവൂർ ജി രവീന്ദ്രനാഥ് |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620104328/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019 |archive-date=20 June 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> આ શાળાના કેટલાક નોંધપાત્ર ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓમાં (અલમનાઈ) સંગીતકાર મોહન સિથારા,<ref>{{Cite web |last=Kavu |first=Sweety |date=24 July 2020 |title=പത്തിന് പകരം നൂറ് തരുന്ന ദാസേട്ടന്‍; ഈശ്വരകൃപയാല്‍ മുപ്പതിലധികം കൊല്ലത്തെ സംഗീതജീവിതം സംതൃപ്തം |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718172636/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484 |archive-date=18 July 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> મુરલી સિથારા<ref>{{Cite web |date=12 July 2021 |title=Music director Murali Sithara, 66, found dead |url=https://english.mathrubhumi.com/movies-music/news/music-director-murali-sithara-66-found-dead-1.5823587 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> અને ગિટારવાદક જોન એન્ટોનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web |date=16 January 2017 |title=Interview with John Anthony |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/interview-with-john-anthony/articleshow/31032314.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705093519/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/Interview-with-John-Anthony/articleshow/31032314.cms |archive-date=5 July 2022 |access-date=2 August 2024 |website=The Times of India}}</ref> == પુરસ્કારો અને સન્માન == [[File:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Vibhushan Award to Dr. K.J. Yesudas, at the Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 13, 2017.jpg|thumb|૧૩ એપ્રિલ ૨૦૧૭ના રોજ નવી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત નાગરિક અલંકરણ સમારોહ દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી પ્રણવ મુખર્જી ડો. કે. જે. યેશુદાસને પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર એનાયત કરી રહ્યા છે.]] યેશુદાસે ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો રેકોર્ડ કર્યા છે અને પ્રતિષ્ઠિત [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫),<ref name=PadmaShri>{{cite web|title=Padma Shri Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs (India)|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165547/http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨),<ref name=PadmaBhushan>{{cite web|title=Padma Bhushan Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165432/http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭)<ref>{{cite web |url=http://padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |title=Padma Awards 2017 |access-date=25 January 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129231739/http://www.padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |archive-date=29 January 2017}}</ref> અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેના આઠ નેશનલ એવોર્ડ્સ સહિત અનેક પુરસ્કારો જીત્યા છે. * [[ભારત સરકાર]] દ્વારા રેકોર્ડ ૮ વખત શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ<ref name="record" /> * કેરળ સરકાર દ્વારા રેકોર્ડ ૨૫ વખત શ્રેષ્ઠ ગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ, જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ (૨૦૦૨) અને સ્વાતી સંગીત પુરસ્કારમ્ (૨૦૧૦) * તમિલનાડુ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૫ વખત તમિલનાડુ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ, કલાઈમામણિ (૧૯૮૬)<ref>{{cite web|title=Yesudas Awards|url=http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|access-date=16 September 2020|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127205010/http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|url-status=live}}</ref> અને એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી એવોર્ડ (૨૦૨૫)<ref>{{Cite web |date=24 September 2025 |title=TN govt announces Kalaimamani awards, Yesudas chosen for MS Subbulakshmi award |url=http://www.uniindia.com/tn-govt-announces-kalaimamani-awards-yesudas-chosen-for-ms-subbulakshmi-award/south/news/3588429.html |access-date=24 September 2025 |website=United News of India}}</ref> * આંધ્રપ્રદેશ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૪ વખત આંધ્રપ્રદેશ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ * કર્ણાટક સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૨ વખત કર્ણાટક સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ અને કર્ણાટક રાજ્ય ઉત્સવ એવોર્ડ<ref name="raj">{{Cite web |url=https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |title=Singer Yesudas among 62 chosen for Karnataka Rajyotsava Award |website=The Week (Indian magazine) |access-date=13 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |url-status=live }}</ref> * પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે પશ્ચિમ બંગાળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ * અન્નામલાઈ યુનિવર્સિટી,<ref>{{Cite web |date=7 May 2001 |title='I don't sing trendy music' |url=https://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |access-date=16 September 2020 |website=Rediff.com |archive-date=19 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619205218/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |url-status=live }}</ref> કેરળ યુનિવર્સિટી<ref>{{Cite web |title=A Brief History of the University |url=https://www.keralauniversity.ac.in/history |website=University of Kerala |access-date=8 November 2020 |archive-date=30 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230043516/https://keralauniversity.ac.in/history |url-status=live }}</ref> અને મહાત્મા ગાંધી યુનિવર્સિટી, કેરળા તરફથી માનદ ડોક્ટરેટ<ref>{{Cite web |date=19 May 2009 |title=Varsity confers honorary doctorate on CJI, Yesudas |url=https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |access-date=8 November 2020 |website=WebIndia123 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112900/https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |url-status=live }}</ref> * શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૧ વખત આનંદલોક બેસ્ટ મેલ પ્લેબેક એવોર્ડ * ધ ઈન્ડિયન ફાઈન આર્ટ્સ સોસાયટી, ચેન્નાઈ દ્વારા 'સંગીત કલાસિખામણિ' (૨૦૦૨) * ભારતીય વિદ્યા ભવન, બેંગલુરુ દ્વારા 'પદ્મભૂષણ બી. સરોજાદેવી નેશનલ એવોર્ડ' (૨૦૧૫)<ref>{{Cite web |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/saroji-devi-honours-yesudas-741466.html |title=Saroji Devi Honours Yesudas |date=12 April 2015 |access-date=9 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/Saroji-Devi-Honours-Yesudas-741466.html |url-status=live }}</ref> 'સ્વરાલય યેસુદાસ એવોર્ડ' એ સંગીત કલાકારોના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શનની પ્રશંસા રૂપે આપવામાં આવતો એક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર છે. આ એવોર્ડ સંગીતને પ્રોત્સાહન આપતી સંસ્થા 'સ્વરાલય' અને ત્રિવેન્દ્રમ (કેરળ) સ્થિત 'કૈરાલી ચેનલ' દ્વારા સંયુક્ત રીતે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. ૨૦૦૦ની સાલથી દર વર્ષે આ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે. યેશુદાસ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં 'ગંધર્વ સંધ્યા' કાર્યક્રમ દરમિયાન આ પુરસ્કારો એનાયત કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|title=Swaralaya awards presented|date=20 January 2003|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304221841/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|archive-date=4 March 2010|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|title=Swaralaya award for Shankar Mahadevan|date=16 December 2007|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20080424081543/http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|archive-date=24 April 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="hindu_jan12"/> == પ્રશંસા == સ્વરાલય કૈરાલી યેસુદાસ એવોર્ડ (૨૦૦૬) સ્વીકારતી વખતે પોતાના વક્તવ્યમાં એ. આર. રહેમાને કહ્યું હતું, "સ્વરાલયના આ પદક્ષેપથી હું ખૂબ જ સન્માનિત અનુભવું છું, અને મારા સૌથી પ્રિય ગાયક શ્રી યેસુદાસના હસ્તે આ એવોર્ડ મેળવી રહ્યો છું. તેઓ વિશ્વમાં મારા સૌથી પ્રિય અવાજોમાંથી એક છે." અન્ય એક પ્રસંગે ઈન્ટરવ્યુ દરમિયાન તેમણે યેસુદાસ વિશે કહ્યું હતું, "તેમનો અવાજ અતુલ્ય છે, તેમનો અવાજ ઈશ્વરદત્ત છે અને હું ૩ વર્ષનો હતો ત્યારથી તેમના ગીતો સાંભળતો આવ્યો છું." એક ઈન્ટરવ્યુમાં પ્રખ્યાત સંગીતકાર રવીન્દ્ર જૈને કબૂલ્યું હતું કે જો ક્યારેય તેમની દૃષ્ટિ પાછી આવે, તો તેઓ જે પ્રથમ વ્યક્તિને જોવા માંગશે તે યેશુદાસ હશે. ૨૦૦૩માં, અબજોપતિ અને ઉદ્યોગપતિ બી. આર. શેટ્ટીએ 'ધી ઈન્ડિયન હાઈસ્કૂલ, દુબઈ' ખાતે યોજાયેલી તેમની સંગીતસભા સાંભળ્યા પછી તેમને પોતાની ૧૯૯૨ મોડેલની 'રોલ્સ-રોયસ સિલ્વર સ્પિરિટ' (Rolls-Royce Silver Spirit) કાર ભેટમાં આપી હતી. શેટ્ટીએ કહ્યું હતું: "હું માત્ર તેમના સંગીત કાર્યક્રમથી જ નહીં, પરંતુ માનવજાત પ્રત્યે ઈશ્વરની દયા વિશે વાત કરનારા વ્યક્તિ તરીકે પણ તેમના વ્યક્તિત્વથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયો હતો."<ref>{{cite web|title=Yesudas gets a Rolls Royce!|url=http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|archive-url=https://web.archive.org/web/20031224023805/http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|url-status=dead|archive-date=24 December 2003|website=Sify|access-date=26 June 2019|date=4 December 2003}}</ref> ૨૦૧૨માં 'ફિલ્મફેર' સાથેના એક ઈન્ટરવ્યુમાં બપ્પી લહિરીએ કહ્યું હતું: "'યેસુદાસ'ના અવાજ પર ઈશ્વરની કૃપા છે. કિશોર દા (કિશોર કુમાર) પછી તેઓ બીજા એવા ગાયક હતા જેમણે મારી અંદરથી શ્રેષ્ઠ સંગીત બહાર લાવ્યું. તેઓ એક યોગી અને રહસ્યવાદી (સાધક) છે જેઓ સંગીત માટે જીવે છે. તેઓ તમારી ધૂનને એક અલગ જ સ્તરે લઈ જાય છે. અને તેમનો સૂર એકદમ ચોક્કસ હોય છે, તમે પ્રથમ પ્રયાસે જ તેને યોગ્ય રીતે રજૂ કરવા માટે તેમના પર ભરોસો મૂકી શકો છો. તેમની સાથે કામ કરવાથી મારી અંદર રહેલું મધુર સંગીતકારનું પાસું બહાર આવ્યું. હિન્દી ફિલ્મોમાં તેમનો પૂરતો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. હું ઈચ્છું છું કે આજના હિન્દી ફિલ્મ સંગીતકારો તેમની આ પ્રતિભાને ઓળખે અને તેમને કામ આપે."<ref>{{Cite web|url=http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|title=King of Ooh la la land|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702015357/http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|archive-date=2 July 2016|url-status=live}}</ref> == પુસ્તકો == યેશુદાસ વિશે ઘણા પુસ્તકો પ્રકાશિત થયા છે – તેમની આત્મકથા, જીવનચરિત્ર (બાયોગ્રાફી), સંગીતયાત્રા, તેમના ગીતો પરના અભ્યાસ, તસવીરો, ઈન્ટરવ્યુ, સંસ્મરણો વગેરે. તેમાંથી કેટલાક નીચે મુજબ છે: * ''યેસુદાસિન્તે કથા'' (SPCS – NBS – ૧૯૮૧), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા મલયાલમમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર.<ref>{{Cite web |title=Yesudhasinte Kadha by Mathukutty J. Kunnappally |url=http://library.assumptioncollege.edu.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=33058 |access-date=29 July 2024 |website=Assumption College, Changanasserry Library| date=1981 }}</ref> * ''એળિસાઈ નાયકન'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૧૯૯૮), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.<ref>{{Cite web |title=Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan |url=https://catalogue.statelibrary.kerala.gov.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=265718 |access-date=29 July 2024 |website=State Central Library, Kerala| date=1998 }}</ref> * ''યેસુદાસ: ધ કિંગ ઓફ મેલોડીઝ'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૦), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.<ref>{{Cite web |title=Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan |url=https://catalogue.statelibrary.kerala.gov.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=212010 |access-date=29 July 2024 |website=State Central Library, Kerala}}</ref> * ''ધ ગ્રેટેસ્ટ સિંગર યેસુદાસ'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૫), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર, જેનો આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |title=The Greatest Singer Yesudas |url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/greatest-singer-yesudas-naw606/ |access-date=29 July 2024 |website=Exotic India Arts}}</ref> * ''માય લાઈફ એન્ડ માય થોટ્સ'' (અયાન પબ્લિકેશન્સ – ૨૦૧૦), વિવિધ સામયિકોમાં પ્રકાશિત લેખોના સ્વરૂપમાં મૂળ મલયાલમમાં લખાયેલી યેસુદાસની આત્મકથા, જેનું સંકલન અને અંગ્રેજી અનુવાદ કે. વી. પિશારડી દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web |last=George |first=Liza |date=3 July 2010 |title=Ode to a singer |url=https://www.thehindu.com/books/Ode-to-a-singer/article16183648.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518231836/https://www.thehindu.com/books/Ode-to-a-singer/article16183648.ece |archive-date=18 May 2024 |access-date=29 July 2024 |website=The Hindu }}</ref> * ''અતિશયરાગમ'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), રવિ મેનન દ્વારા લખાયેલું પુસ્તક, જે માત્ર ગાયકના સર્જનને જ નહીં પરંતુ ઉભરતા સ્ટાર સાથે જોડાયેલા અનેક લોકોના જીવનને પણ દર્શાવે છે.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/book-on-yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=29 July 2024 |website=The Times of India}}</ref> * ''દાસ કેપિટલ'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), સુભાષ ચંદ્રનની આત્મકથા, જેમના જીવનની યાત્રા યેસુદાસના માધ્યમથી વણાયેલી છે.<ref>{{Cite book |author=Subhash Chandran |url=https://www.mbibooks.com/product/das-capital-2/ |title=Das Capital |publisher=Mathrubhumi Books |year=2011 |isbn=9788182652606 |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''સંગીતમે જીવનમ્'' (લિપી પબ્લિકેશન્સ - ૨૦૧૨), કુન્હિહકન્નલ વાણિમેલ દ્વારા મલયાલમમાં યેસુદાસ પર લખાયેલી પ્રથમ સર્વગ્રાહી પાઠ્યપુસ્તક.<ref>{{Cite web |title=Sangeethame Jeevitham – Padmasree Dr. K.J. Yesudas |url=https://lipipublications.com/product/sangeethame-jeevitham-padmasree-dr-k-j-yesudas/ |access-date=29 July 2024 |website=Lipi Publications}}</ref> * ''યેસુદાસ: ઓપ્પમ નડન્ના કેમેરા'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૨), પી. આઈ. ડેવિડ દ્વારા ૧૯૬૩થી લેવાયેલી યેસુદાસની ૧૫૦થી વધુ તસવીરોનો સંગ્રહ, જે મુખ્યત્વે બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ છે.<ref>{{Cite web |last=Ajith Kumar |first=P. K. |date=25 May 2015 |title=Clicking the celstial voice |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/clicking-the-celestial-voice/article7242971.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729121955/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/clicking-the-celestial-voice/article7242971.ece |archive-date=29 July 2024 |access-date=29 July 2024 |website=The Hindu }}</ref> * ''સ્વરગંધર્વમ્'' (ધી ન્યૂ મીડિયા સ્પેસ બુક્સ – ૨૦૧૪), સજી શ્રીવલ્સમ દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસની સંગીતયાત્રા પરનું એક પુસ્તક.<ref>{{Cite web |date=5 October 2014 |title=Book on K J Yesudas Released |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2014/Oct/05/book-on-k-j-yesudas-released-668197.html |access-date=29 July 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> * ''પાટ્ટિન્તે પાલાઝી'' (સાઈકથમ બુક્સ – ૨૦૧૭), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસનું સંપૂર્ણ જીવનચરિત્ર.<ref>{{Cite book |url=https://www.saikathambooks.com/Malayalam%20books,%20Saikatham%20books,%20Pattinte%20Palazhi,%20Mathukutty%20J.%20Kunnappally |title=Pattinte Palazhi |publisher=Saikatham Books |year=2017 |isbn=9789386222268 |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''ઇતિહાસ ગાયકન'' (મનોરમા બુક્સ - ૨૦૨૦), શાન જે. મેથ્યુ દ્વારા લખાયેલ.<ref>{{Cite book |url=https://keralabookstore.com/book/ithihaasa-gaayakan-yesudasinte-sangeetham-jeevitham/18666/ |title=Ithihaasa Gaayakan Yesudasinte Sangeetham Jeevitham |publisher=Malayala Manorama Books |year=2020 |isbn=9789389649192 |edition=1st |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''યેસુદાસ: મલયાલથિન્તે સ્વરસાગરમ'' (SPCS - NBS - ૨૦૨૧), એસ. શારદાક્કુટ્ટી દ્વારા તેમની સંગીતયાત્રાના ૬૦મા વર્ષ પર પ્રકાશિત એક પુસ્તક, જેમાં યેસુદાસના સહકર્મીઓ, સમીક્ષકો અને ચાહકોના લેખોનું સંકલન છે.<ref>{{Cite book |author=S. Saradakkutty |url=https://www.spcsindia.com/book/yesudas-malayalathinte-swarasagaram |title=Yesudas: Malayalathinte Swarasagaram |publisher=Sahithya Pravarthaka Co-operative Society |year=2021 |isbn=9789391946517 |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''યેસુદાસ: સાગરસંગીતમ્'' (કેરળ ભાષા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ - ૨૦૨૪), જી. બી. હરિન્દ્રનાથ દ્વારા યેસુદાસના જીવન અને સંગીતની ઉજવણી કરતું એક વ્યાપક પુસ્તક.<ref>{{Cite web |date=2 July 2024 |title=Kerala Bhasha Institute to launch 'Yesudas Sagarasangeetham' book |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2024/Jul/02/kerala-bhasha-institute-to-launch-yesudas-sagarasangeetham-book |access-date=29 July 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૪૦માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ગાયક]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] bmbes7sgukqwv3jyjejdew2hd9584o0 903774 903773 2026-08-15T17:28:32Z Snehrashmi 41463 [[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 903774 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.<ref name="tbi" /> યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.<ref>{{Cite news |date=10 January 2020 |title=KJ Yesudas: A name that spells melody |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |access-date=14 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204175059/https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |url-status=live |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |last2=M |first2=Athira |last3=Pradeep |first3=K. }}</ref> આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.<ref>{{Cite web |date=10 January 2018 |title=With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78 |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |access-date=14 November 2020 |website=Malayala Manorama |archive-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114110818/https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |url-status=live }}</ref> કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>{{cite web |title=This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2020/01/10/yesudas-birthday-special-note-wife-prabha.html |website=Malayala Manorama |publisher=Onmanorama |access-date=6 October 2023}}</ref> ૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=14 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200112/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |url-status=live }}</ref> == કારકિર્દી == [[File:Onvk2.JPG|thumb|250px|left|કવિ અને ગીતકાર ઓ. એન. વી. કુરૂપ સાથે યેસુદાસ]] === પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક === યેશુદાસે ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૧ના રોજ પોતાનું પહેલું લોકપ્રિય ગીત "જાતિ ભેદમ માથા દ્વેષમ" (સંગીત: એમ. બી. શ્રીનિવાસન) રેકોર્ડ કર્યું. ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરવા માટે તેમને ગાવા મળેલી ચાર પંક્તિઓ તેમને એક મોટો આશીર્વાદ માને છે કારણ કે તે કેરળના સૌથી આદરણીય સંત-કવિ-સમાજ સુધારક શ્રી નારાયણ ગુરુ દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ "કલ્પાદુકલ" (૧૯૬૨) હતી, જે શ્રી નારાયણ ગુરુના જીવન અને સમય દરમિયાન સામાજિક સુધારા પર આધારિત હતી. તેમણે તે સમયના લોકપ્રિય ગાયકો જેમ કે પી. લીલા, સંથા પી. નાયર, કે. પી. ઉદયભાનુ, એસ. જાનકી વગેરે અને પી. ભાસ્કરન અને નામ્બિયથ જેવા ગીતકારો સાથે જોડાણ કર્યું. તેમણે આ ફિલ્મ માટે કવિ કુમારન આસનની પંક્તિઓ ગાયી હતી. શરૂઆતના વર્ષો પછી તેઓ તે સમયના સ્થાપિત સંગીત દિગ્દર્શકો, જેમ કે એમ. બી. શ્રીનિવાસન, જી. દેવરાજન, વી. દક્ષિણામૂર્તિ, બી.આર. લક્ષ્મણન, એમ. એસ. બાબુરાજ અને અન્ય ઘણા લોકો દ્વારા સૌથી વધુ માંગવામાં આવતા હતા. આમ તેમણે પ્લેબેક સિંગિંગમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી જેમાં ત્યારબાદ મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને કન્નડ ફિલ્મોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="rediff_2001" /> તેમને પહેલો મોટો બ્રેક મલયાલમ ફિલ્મ "ભાર્યા" (જી. દેવરાજન દ્વારા સંગીત અને વાયલર રામવર્મા દ્વારા ગીતો) થી મળ્યો. ૧૯૬૭માં, તેમણે પી. વેણુ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ "ઉદ્યોગસ્થ" માટે એમ.એસ.બાબુરાજની રચનામાં હિટ ગીતો ગાયા. તેમણે પહેલા બોમ્મઈ (સંગીત: એસ. બાલાચંદર) માટે તમિલમાં પણ ગાયું, પરંતુ પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ "કોન્જુમ કુમારી" (સંગીત: વેદ) હતી. ૧૯૬૫માં, તેમને સોવિયેત યુનિયન સરકાર દ્વારા યુએસએસઆરના વિવિધ શહેરોમાં સંગીત સમારોહમાં પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને રેડિયો કઝાકિસ્તાન પર એક રશિયન ગીત પણ ગાયું હતું.<ref name="stateofkerala.in" /> સલિલ, યેસુદાસ અને પ્રેમ નઝીરની ત્રિપુટીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. યેસુદાસે કેરળમાં પુલામંથોલ મૂસ પરંપરા હેઠળ આયુર્વેદિક સારવાર કરાવી હોવાનું કહેવાય છે.<ref>Reliable independent source</ref> ૧૯૭૦માં તેમને કેરળ સંગીત નાટક એકેડેમીના વડા તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ આ પદ સંભાળનારા સૌથી નાની ઉંમરના વ્યક્તિ હતા.<ref name="stateofkerala.in">{{cite news|url=http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |title=CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES |publisher=stateofkerala.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205230708/http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |archive-date= 5 December 2011 }}</ref> === બોલીવુડ: ૧૯૭૦નો દાયકો === દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોમાં એક દાયકા સુધી ગાયા પછી, ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં યેસુદાસને બોલિવૂડમાં સફળ બ્રેક મળ્યો. તેમણે ગાયેલું પહેલું હિન્દી ગીત 'જય જવાન જય કિસાન' (૧૯૭૧) ફિલ્મ માટે હતું, પરંતુ તેમની પ્રથમ રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'છોટી સી બાત' હતી, જેના કારણે "જાનેમન જાનેમન" જેવા ગીતો ગાઈને તેઓ ખૂબ લોકપ્રિય બન્યા. તેમણે અમિતાભ બચ્ચન, અમોલ પાલેકર અને જીતેન્દ્ર સહિત હિન્દી સિનેમાના ઘણા મુખ્ય કલાકારો માટે હિન્દી ગીતો ગાયા છે. તેમણે રવીન્દ્ર જૈન, બપ્પી લહિરી, ખય્યામ, રાજ કમલ અને સલિલ ચૌધરી સહિતના સંગીતકારો માટે અનેક સદાબહાર હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાયા છે. યેશુદાસના સૌથી લોકપ્રિય હિન્દી ગીતો ૧૯૭૬ની ફિલ્મ 'ચિતચોર'માં છે, જેમાં સંગીત રવીન્દ્ર જૈને આપ્યું હતું. ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ, પેરિસ ખાતે યોજાયેલા "મ્યુઝિક ફોર પીસ" કાર્યક્રમમાં યુનેસ્કો દ્વારા યેસુદાસને "સંગીત અને શાંતિ ક્ષેત્રે અસાધારણ સિદ્ધિઓ" માટે માનદ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કોન્સર્ટ નવી સહસ્ત્રાબ્દીના આગમનની ઉજવણી માટે યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લાયોનલ રિચી, રે ચાર્લ્સ, મોન્ટસેરાત કબાલે અને ઝુબિન મહેતા જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |title=KJ Yesudas completes 50 glorious years as singer |publisher=Asianet india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124040600/http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |archive-date=24 January 2012 }}</ref> ૨૦૦૧માં તેમણે 'અહિંસા' આલ્બમ માટે સંસ્કૃત, લેટિન અને અંગ્રેજી ભાષામાં તથા ન્યૂ-એજ અને કર્ણાટક સંગીતના મિશ્રણ સહિતની શૈલીઓમાં ગીતો ગાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |title=Ahimsa Album |publisher=Hinduonnet.com |date=19 February 2001 |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210180308/http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |archive-date=10 December 2006 |url-status=usurped}}</ref> મધ્ય પૂર્વમાં (મિડલ ઈસ્ટ) પોતાના સંગીત કાર્યક્રમોમાં તેઓ કર્ણાટક શૈલીમાં અરબી ગીતો ગાય છે.<ref>{{cite web|author=Vineet Pillai |url=http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |title=Exclusive&nbsp;– Interview with Yesudas on 15th November 2003 |publisher=Indien-netzwerk.de |date=15 November 2003 |access-date=1 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531061214/http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |archive-date=31 May 2010 }}</ref> તેઓ વિદેશમાં પોતાના પ્રદર્શન દ્વારા ભારતીય સંગીતને પ્રોત્સાહિત કરીને અવારનવાર ભારતના સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. ૨૦૦૯માં યેસુદાસે 'મ્યુઝિક ફોર પીસ' (શાંતિ માટે સંગીત) ના સૂત્ર સાથે તિરુવનંતપુરમથી આતંકવાદ સામે દેશવ્યાપી સંગીત અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite news |url=https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |title=Yesudas' Musical Campaign for peace |date=13 January 2009 |publisher=Oneindia |access-date=9 January 2012 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112833/https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |url-status=live }}</ref> હેમંત કરકરેના પત્ની કવિતા કરકરેએ યેશુદાસને મશાલ સોંપીને આ 'શાંતિ સંગીત યાત્રા' નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો.<ref name="hindu_jan12">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |title=Tributes paid to Hemant Karkare |date=12 January 2009 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205714/http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |archive-date=3 November 2012 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> સોર્યા કૃષ્ણમૂર્તિ દ્વારા આયોજિત ૩૬ વર્ષ જૂના 'સોર્યા મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ' માં યેશુદાસે સતત ૩૬ વખત પોતાની પ્રસ્તુતિ આપી છે.<ref>{{cite web|url=http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|title=Gaanagandharvan graces the Soorya festival for the 36th time|website=thiraseela.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630110641/http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|archive-date=30 June 2017|url-status=live}}</ref> == અંગત જીવન અને પ્રભાવો == યેશુદાસના લગ્ન ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦થી પ્રભા સાથે થયા છે. તેમને ત્રણ પુત્રો છે: વિનોદ (જન્મ ૧૯૭૭), વિજય (જન્મ ૧૯૭૯) અને વિશાલ (જન્મ ૧૯૮૧). તેમના બીજા પુત્ર વિજય પણ એક સંગીતકાર છે, જેમણે ૨૦૦૭, ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૮માં શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nritoday.net/movies-a-music/336-kj-yesudas-singer-with-a-golden-voice |title=Dr. KJ Yesudas: Singer with a Golden Voice |author=Ajay Gosh}}</ref> [[File:Ram Nath Kovind presenting the Rajat Kamal Award to Padma Vibhushan Dr. K.J. Yesudas (Best Male Playback Singer) for the film VISWASAPOORVAM MANSOOR (Malayalam), at the 65th National Film Awards Function, in New Delhi.JPG|250px|thumbnail|left|યેશુદાસને રજત કમલ એવોર્ડ અર્પણ કરી રહેલા ભારતના રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ .]] શ્રી નારાયણ ગુરુના સંદેશ "સંપૂર્ણ માનવજાત માટે એક ધર્મ અને એક ઈશ્વર" એ યુવાન યેસુદાસને અન્ય લોકો સાથેના વ્યવહારમાં ખૂબ પ્રભાવિત કર્યા હતા. સંગીતકારોમાં પણ તેમના પોતાના આદર્શો (હીરો) હતા. મોહમ્મદ રફી, ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતર અને બાલમુરલી કૃષ્ણા એવા સંગીતકારો છે જેમની તેઓ સૌથી વધુ પ્રશંસા કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |title='I do not sing trendy music': Yesudas |work=Rediff.com |date=7 May 2001 |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601053019/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |archive-date=1 June 2010 |url-status=live }}</ref> યેસુદાસ જ્ઞાન, સંગીત અને કળાની દેવી સરસ્વતીના કીર્તન ગાવા માટે પોતાના જન્મદિવસે કર્ણાટકના કોલ્લુર સ્થિત કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરની મુલાકાત લેતા આવ્યા છે. આ સંગીત ઉત્સવની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૦માં તેમના ૬૦મા જન્મદિવસે થઈ હતી. નવ દિવસીય આ સંગીત મહોત્સવ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરે શરૂ થાય છે. રવિવાર, ૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ના રોજ, તેમણે કોલ્લુર શ્રી મૂકામ્બિકા મંદિરે દેવી મૂકામ્બિકા સમક્ષ ૭૦ ગાયકો સાથે 'સંગીતાર્ચના' (શાસ્ત્રીય ભક્તિ ગીતો) કરીને પોતાનો ૭૦મો જન્મદિવસ (સપ્તતિ) ઉજવ્યો હતો. આ સંગીતાર્ચનામાં ત્યાગરાજની કવિતાઓના "પંચરત્ન ગાયન"નો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે વિદ્યારંભ વિધિમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોએ આ ખાસ સંગીતાર્ચનાનું સમગ્ર કેરળમાં પ્રસારણ કર્યું હતું. યેસુદાસે હિટ ગીત "હરિવરાસનમ્" સહિત અય્યપ્પા સ્વામીને સમર્પિત ઘણા ગીતો પણ ગાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://jaimusiconline.com |title=Gandharva of songs : K.J Yesudas celebrates 70th birthday |publisher=Non Resident Kerala Associations |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227012349/http://jaimusiconline.com/ |archive-date=27 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/top-stories/2009/k-j-yesudas-birthday-190109.html |title=Yesudas celebrated Birthday at Kollur |publisher=Oneindia Entertainment |date=19 January 2009 |access-date=1 May 2010 }}</ref><ref name="hindu_jan10" /><ref>{{cite web |url=http://newindianexpress.com/states/karnataka/article220681.ece |title=Yesudas celebrates 70th birthday in Kollur |publisher=The New Indian Express |date=11 January 2010 |access-date=1 May 2010 }}</ref> ૨૦૦૨માં મરાડ નર સંહાર દરમિયાન, તેમણે પીઢ કવયિત્રી સુગથાકુમારી સાથે તે સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને હિંસા વિરુદ્ધ જાગૃતિ વર્ગો ચલાવ્યા હતા. સબરીમાલા મંદિરના દ્વાર બંધ કરતા પહેલા ગવાતી ભક્તિ રચના 'હરિવરાસનમ્'નું સંગીત સંસ્કરણ જી. દેવરાજન દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને યેસુદાસે ગાયું હતું. જોકે ઘણા જાણીતા ગાયકો દ્વારા આ ગીતની અલગ-અલગ પ્રસ્તુતિઓ કરવામાં આવી છે, તેમ છતાં સબરીમાલા ખાતે રોજ હરિવરાસનમ્ માટે અધિકૃત રીતે યેસુદાસના અવાજનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="hindu_jan10" /> == સંગીત કંપની અને શાળા == ૧૯૮૦માં યેસુદાસે તિરુવનંતપુરમ ખાતે 'તરંગિણી સ્ટુડિયો'ની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૯૨માં તેની ઓફિસ અને સ્ટુડિયો ચેન્નાઈ ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને ૧૯૯૮માં યુ.એસ. (US) ખાતે કંપનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તરંગિણી સ્ટુડિયો અને તરંગિણી રેકોર્ડ્સ કેરળમાં એક એવું રેકોર્ડિંગ સેન્ટર બની ગયું, જેણે પ્રથમ વખત સ્ટીરિયો (stereo) સાઉન્ડમાં મલયાલમ ફિલ્મી ગીતોની ઓડિયો કેસેટ બહાર પાડી હતી. આ રેકોર્ડ કંપની ચેન્નાઈના 'સ્ટુડિયો ૨૭' ખાતે વોઈસ મિક્સિંગ સ્ટુડિયો પણ ધરાવતી હતી. આ સ્ટુડિયો સમગ્ર વિશ્વમાં ફિલ્મ અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના કાર્યક્રમો સહિત યેસુદાસના વિવિધ કાર્યક્રમોનું પ્રોડક્શન અને પ્રસ્તુતિ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|title=Dr. K. J. Yesudas|publisher=keralatourism.org|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601083704/http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|archive-date=1 June 2010|url-status=dead}}</ref> વિદ્યાર્થીઓને સંગીતની વિવિધ શાખાઓમાં તાલીમ આપવા માટે યેસુદાસે ૧૯૭૫માં 'તરંગિણીસરી સ્કૂલ ઓફ મ્યુઝિક'ની સ્થાપના કરી હતી. આ શાળા કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત છે. તેનું સંચાલન 'ટ્રાવણકોર-કોચિન લિટરરી, સાયન્ટિફિક એન્ડ ચેરિટેબલ સોસાયટીઝ એક્ટ ૧૨ ઓફ ૧૯૫૫' હેઠળ નોંધાયેલ સોસાયટી દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ શાળા ઈડાપળંજી, તિરુવનંતપુરમ ખાતે આવેલી છે.<ref>{{Cite web |title=About Tharanganisari |url=https://tharanganisari.com/about-tharanganisari/ |access-date=2 August 2024 |website=Tharanganisari.com}}</ref> શાળામાં દર મહિનાના બીજા શનિવારે 'સંગીત રસાસ્વાદ' (Music appreciation) ક્લાસ યોજવામાં આવે છે. આ ક્લાસ દરેક માટે મફત છે અને તમામ ઉંમરના લોકો માટે ખુલ્લો છે.<ref>{{Cite web |date=15 February 2009 |title=A singer of all kinds of bhajans |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2009/Feb/15/a-singer-of-all-kinds-of-bhajans-26027.html |access-date=2 August 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> સંગીતકાર પેરુમ્બાવુર જી. રવીન્દ્રનાથે ૧૯૭૬માં અહીં સંગીત શિક્ષક તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{Cite web |date=5 January 2024 |title=80ന്റെ നിറവിൽ പെരുമ്പാവൂർ ജി രവീന്ദ്രനാഥ് |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620104328/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019 |archive-date=20 June 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> આ શાળાના કેટલાક નોંધપાત્ર ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓમાં (અલમનાઈ) સંગીતકાર મોહન સિથારા,<ref>{{Cite web |last=Kavu |first=Sweety |date=24 July 2020 |title=പത്തിന് പകരം നൂറ് തരുന്ന ദാസേട്ടന്‍; ഈശ്വരകൃപയാല്‍ മുപ്പതിലധികം കൊല്ലത്തെ സംഗീതജീവിതം സംതൃപ്തം |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718172636/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484 |archive-date=18 July 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> મુરલી સિથારા<ref>{{Cite web |date=12 July 2021 |title=Music director Murali Sithara, 66, found dead |url=https://english.mathrubhumi.com/movies-music/news/music-director-murali-sithara-66-found-dead-1.5823587 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> અને ગિટારવાદક જોન એન્ટોનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web |date=16 January 2017 |title=Interview with John Anthony |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/interview-with-john-anthony/articleshow/31032314.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705093519/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/Interview-with-John-Anthony/articleshow/31032314.cms |archive-date=5 July 2022 |access-date=2 August 2024 |website=The Times of India}}</ref> == પુરસ્કારો અને સન્માન == [[File:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Vibhushan Award to Dr. K.J. Yesudas, at the Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 13, 2017.jpg|thumb|૧૩ એપ્રિલ ૨૦૧૭ના રોજ નવી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત નાગરિક અલંકરણ સમારોહ દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી પ્રણવ મુખર્જી ડો. કે. જે. યેશુદાસને પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર એનાયત કરી રહ્યા છે.]] યેશુદાસે ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો રેકોર્ડ કર્યા છે અને પ્રતિષ્ઠિત [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫),<ref name=PadmaShri>{{cite web|title=Padma Shri Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs (India)|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165547/http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨),<ref name=PadmaBhushan>{{cite web|title=Padma Bhushan Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165432/http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭)<ref>{{cite web |url=http://padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |title=Padma Awards 2017 |access-date=25 January 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129231739/http://www.padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |archive-date=29 January 2017}}</ref> અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેના આઠ નેશનલ એવોર્ડ્સ સહિત અનેક પુરસ્કારો જીત્યા છે. * [[ભારત સરકાર]] દ્વારા રેકોર્ડ ૮ વખત શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ<ref name="record" /> * કેરળ સરકાર દ્વારા રેકોર્ડ ૨૫ વખત શ્રેષ્ઠ ગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ, જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ (૨૦૦૨) અને સ્વાતી સંગીત પુરસ્કારમ્ (૨૦૧૦) * તમિલનાડુ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૫ વખત તમિલનાડુ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ, કલાઈમામણિ (૧૯૮૬)<ref>{{cite web|title=Yesudas Awards|url=http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|access-date=16 September 2020|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127205010/http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|url-status=live}}</ref> અને એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી એવોર્ડ (૨૦૨૫)<ref>{{Cite web |date=24 September 2025 |title=TN govt announces Kalaimamani awards, Yesudas chosen for MS Subbulakshmi award |url=http://www.uniindia.com/tn-govt-announces-kalaimamani-awards-yesudas-chosen-for-ms-subbulakshmi-award/south/news/3588429.html |access-date=24 September 2025 |website=United News of India}}</ref> * આંધ્રપ્રદેશ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૪ વખત આંધ્રપ્રદેશ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ * કર્ણાટક સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૨ વખત કર્ણાટક સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ અને કર્ણાટક રાજ્ય ઉત્સવ એવોર્ડ<ref name="raj">{{Cite web |url=https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |title=Singer Yesudas among 62 chosen for Karnataka Rajyotsava Award |website=The Week (Indian magazine) |access-date=13 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |url-status=live }}</ref> * પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે પશ્ચિમ બંગાળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ * અન્નામલાઈ યુનિવર્સિટી,<ref>{{Cite web |date=7 May 2001 |title='I don't sing trendy music' |url=https://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |access-date=16 September 2020 |website=Rediff.com |archive-date=19 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619205218/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |url-status=live }}</ref> કેરળ યુનિવર્સિટી<ref>{{Cite web |title=A Brief History of the University |url=https://www.keralauniversity.ac.in/history |website=University of Kerala |access-date=8 November 2020 |archive-date=30 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230043516/https://keralauniversity.ac.in/history |url-status=live }}</ref> અને મહાત્મા ગાંધી યુનિવર્સિટી, કેરળા તરફથી માનદ ડોક્ટરેટ<ref>{{Cite web |date=19 May 2009 |title=Varsity confers honorary doctorate on CJI, Yesudas |url=https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |access-date=8 November 2020 |website=WebIndia123 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112900/https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |url-status=live }}</ref> * શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૧ વખત આનંદલોક બેસ્ટ મેલ પ્લેબેક એવોર્ડ * ધ ઈન્ડિયન ફાઈન આર્ટ્સ સોસાયટી, ચેન્નાઈ દ્વારા 'સંગીત કલાસિખામણિ' (૨૦૦૨) * ભારતીય વિદ્યા ભવન, બેંગલુરુ દ્વારા 'પદ્મભૂષણ બી. સરોજાદેવી નેશનલ એવોર્ડ' (૨૦૧૫)<ref>{{Cite web |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/saroji-devi-honours-yesudas-741466.html |title=Saroji Devi Honours Yesudas |date=12 April 2015 |access-date=9 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/Saroji-Devi-Honours-Yesudas-741466.html |url-status=live }}</ref> 'સ્વરાલય યેસુદાસ એવોર્ડ' એ સંગીત કલાકારોના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શનની પ્રશંસા રૂપે આપવામાં આવતો એક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર છે. આ એવોર્ડ સંગીતને પ્રોત્સાહન આપતી સંસ્થા 'સ્વરાલય' અને ત્રિવેન્દ્રમ (કેરળ) સ્થિત 'કૈરાલી ચેનલ' દ્વારા સંયુક્ત રીતે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. ૨૦૦૦ની સાલથી દર વર્ષે આ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે. યેશુદાસ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં 'ગંધર્વ સંધ્યા' કાર્યક્રમ દરમિયાન આ પુરસ્કારો એનાયત કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|title=Swaralaya awards presented|date=20 January 2003|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304221841/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|archive-date=4 March 2010|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|title=Swaralaya award for Shankar Mahadevan|date=16 December 2007|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20080424081543/http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|archive-date=24 April 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="hindu_jan12"/> == પ્રશંસા == સ્વરાલય કૈરાલી યેસુદાસ એવોર્ડ (૨૦૦૬) સ્વીકારતી વખતે પોતાના વક્તવ્યમાં એ. આર. રહેમાને કહ્યું હતું, "સ્વરાલયના આ પદક્ષેપથી હું ખૂબ જ સન્માનિત અનુભવું છું, અને મારા સૌથી પ્રિય ગાયક શ્રી યેસુદાસના હસ્તે આ એવોર્ડ મેળવી રહ્યો છું. તેઓ વિશ્વમાં મારા સૌથી પ્રિય અવાજોમાંથી એક છે." અન્ય એક પ્રસંગે ઈન્ટરવ્યુ દરમિયાન તેમણે યેસુદાસ વિશે કહ્યું હતું, "તેમનો અવાજ અતુલ્ય છે, તેમનો અવાજ ઈશ્વરદત્ત છે અને હું ૩ વર્ષનો હતો ત્યારથી તેમના ગીતો સાંભળતો આવ્યો છું." એક ઈન્ટરવ્યુમાં પ્રખ્યાત સંગીતકાર રવીન્દ્ર જૈને કબૂલ્યું હતું કે જો ક્યારેય તેમની દૃષ્ટિ પાછી આવે, તો તેઓ જે પ્રથમ વ્યક્તિને જોવા માંગશે તે યેશુદાસ હશે. ૨૦૦૩માં, અબજોપતિ અને ઉદ્યોગપતિ બી. આર. શેટ્ટીએ 'ધી ઈન્ડિયન હાઈસ્કૂલ, દુબઈ' ખાતે યોજાયેલી તેમની સંગીતસભા સાંભળ્યા પછી તેમને પોતાની ૧૯૯૨ મોડેલની 'રોલ્સ-રોયસ સિલ્વર સ્પિરિટ' (Rolls-Royce Silver Spirit) કાર ભેટમાં આપી હતી. શેટ્ટીએ કહ્યું હતું: "હું માત્ર તેમના સંગીત કાર્યક્રમથી જ નહીં, પરંતુ માનવજાત પ્રત્યે ઈશ્વરની દયા વિશે વાત કરનારા વ્યક્તિ તરીકે પણ તેમના વ્યક્તિત્વથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયો હતો."<ref>{{cite web|title=Yesudas gets a Rolls Royce!|url=http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|archive-url=https://web.archive.org/web/20031224023805/http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|url-status=dead|archive-date=24 December 2003|website=Sify|access-date=26 June 2019|date=4 December 2003}}</ref> ૨૦૧૨માં 'ફિલ્મફેર' સાથેના એક ઈન્ટરવ્યુમાં બપ્પી લહિરીએ કહ્યું હતું: "'યેસુદાસ'ના અવાજ પર ઈશ્વરની કૃપા છે. કિશોર દા (કિશોર કુમાર) પછી તેઓ બીજા એવા ગાયક હતા જેમણે મારી અંદરથી શ્રેષ્ઠ સંગીત બહાર લાવ્યું. તેઓ એક યોગી અને રહસ્યવાદી (સાધક) છે જેઓ સંગીત માટે જીવે છે. તેઓ તમારી ધૂનને એક અલગ જ સ્તરે લઈ જાય છે. અને તેમનો સૂર એકદમ ચોક્કસ હોય છે, તમે પ્રથમ પ્રયાસે જ તેને યોગ્ય રીતે રજૂ કરવા માટે તેમના પર ભરોસો મૂકી શકો છો. તેમની સાથે કામ કરવાથી મારી અંદર રહેલું મધુર સંગીતકારનું પાસું બહાર આવ્યું. હિન્દી ફિલ્મોમાં તેમનો પૂરતો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. હું ઈચ્છું છું કે આજના હિન્દી ફિલ્મ સંગીતકારો તેમની આ પ્રતિભાને ઓળખે અને તેમને કામ આપે."<ref>{{Cite web|url=http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|title=King of Ooh la la land|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702015357/http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|archive-date=2 July 2016|url-status=live}}</ref> == પુસ્તકો == યેશુદાસ વિશે ઘણા પુસ્તકો પ્રકાશિત થયા છે – તેમની આત્મકથા, જીવનચરિત્ર (બાયોગ્રાફી), સંગીતયાત્રા, તેમના ગીતો પરના અભ્યાસ, તસવીરો, ઈન્ટરવ્યુ, સંસ્મરણો વગેરે. તેમાંથી કેટલાક નીચે મુજબ છે: * ''યેસુદાસિન્તે કથા'' (SPCS – NBS – ૧૯૮૧), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા મલયાલમમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર.<ref>{{Cite web |title=Yesudhasinte Kadha by Mathukutty J. Kunnappally |url=http://library.assumptioncollege.edu.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=33058 |access-date=29 July 2024 |website=Assumption College, Changanasserry Library| date=1981 }}</ref> * ''એળિસાઈ નાયકન'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૧૯૯૮), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.<ref>{{Cite web |title=Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan |url=https://catalogue.statelibrary.kerala.gov.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=265718 |access-date=29 July 2024 |website=State Central Library, Kerala| date=1998 }}</ref> * ''યેસુદાસ: ધ કિંગ ઓફ મેલોડીઝ'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૦), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.<ref>{{Cite web |title=Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan |url=https://catalogue.statelibrary.kerala.gov.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=212010 |access-date=29 July 2024 |website=State Central Library, Kerala}}</ref> * ''ધ ગ્રેટેસ્ટ સિંગર યેસુદાસ'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૫), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર, જેનો આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |title=The Greatest Singer Yesudas |url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/greatest-singer-yesudas-naw606/ |access-date=29 July 2024 |website=Exotic India Arts}}</ref> * ''માય લાઈફ એન્ડ માય થોટ્સ'' (અયાન પબ્લિકેશન્સ – ૨૦૧૦), વિવિધ સામયિકોમાં પ્રકાશિત લેખોના સ્વરૂપમાં મૂળ મલયાલમમાં લખાયેલી યેસુદાસની આત્મકથા, જેનું સંકલન અને અંગ્રેજી અનુવાદ કે. વી. પિશારડી દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web |last=George |first=Liza |date=3 July 2010 |title=Ode to a singer |url=https://www.thehindu.com/books/Ode-to-a-singer/article16183648.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518231836/https://www.thehindu.com/books/Ode-to-a-singer/article16183648.ece |archive-date=18 May 2024 |access-date=29 July 2024 |website=The Hindu }}</ref> * ''અતિશયરાગમ'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), રવિ મેનન દ્વારા લખાયેલું પુસ્તક, જે માત્ર ગાયકના સર્જનને જ નહીં પરંતુ ઉભરતા સ્ટાર સાથે જોડાયેલા અનેક લોકોના જીવનને પણ દર્શાવે છે.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/book-on-yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=29 July 2024 |website=The Times of India}}</ref> * ''દાસ કેપિટલ'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), સુભાષ ચંદ્રનની આત્મકથા, જેમના જીવનની યાત્રા યેસુદાસના માધ્યમથી વણાયેલી છે.<ref>{{Cite book |author=Subhash Chandran |url=https://www.mbibooks.com/product/das-capital-2/ |title=Das Capital |publisher=Mathrubhumi Books |year=2011 |isbn=9788182652606 |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''સંગીતમે જીવનમ્'' (લિપી પબ્લિકેશન્સ - ૨૦૧૨), કુન્હિહકન્નલ વાણિમેલ દ્વારા મલયાલમમાં યેસુદાસ પર લખાયેલી પ્રથમ સર્વગ્રાહી પાઠ્યપુસ્તક.<ref>{{Cite web |title=Sangeethame Jeevitham – Padmasree Dr. K.J. Yesudas |url=https://lipipublications.com/product/sangeethame-jeevitham-padmasree-dr-k-j-yesudas/ |access-date=29 July 2024 |website=Lipi Publications}}</ref> * ''યેસુદાસ: ઓપ્પમ નડન્ના કેમેરા'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૨), પી. આઈ. ડેવિડ દ્વારા ૧૯૬૩થી લેવાયેલી યેસુદાસની ૧૫૦થી વધુ તસવીરોનો સંગ્રહ, જે મુખ્યત્વે બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ છે.<ref>{{Cite web |last=Ajith Kumar |first=P. K. |date=25 May 2015 |title=Clicking the celstial voice |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/clicking-the-celestial-voice/article7242971.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729121955/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/clicking-the-celestial-voice/article7242971.ece |archive-date=29 July 2024 |access-date=29 July 2024 |website=The Hindu }}</ref> * ''સ્વરગંધર્વમ્'' (ધી ન્યૂ મીડિયા સ્પેસ બુક્સ – ૨૦૧૪), સજી શ્રીવલ્સમ દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસની સંગીતયાત્રા પરનું એક પુસ્તક.<ref>{{Cite web |date=5 October 2014 |title=Book on K J Yesudas Released |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2014/Oct/05/book-on-k-j-yesudas-released-668197.html |access-date=29 July 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> * ''પાટ્ટિન્તે પાલાઝી'' (સાઈકથમ બુક્સ – ૨૦૧૭), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસનું સંપૂર્ણ જીવનચરિત્ર.<ref>{{Cite book |url=https://www.saikathambooks.com/Malayalam%20books,%20Saikatham%20books,%20Pattinte%20Palazhi,%20Mathukutty%20J.%20Kunnappally |title=Pattinte Palazhi |publisher=Saikatham Books |year=2017 |isbn=9789386222268 |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''ઇતિહાસ ગાયકન'' (મનોરમા બુક્સ - ૨૦૨૦), શાન જે. મેથ્યુ દ્વારા લખાયેલ.<ref>{{Cite book |url=https://keralabookstore.com/book/ithihaasa-gaayakan-yesudasinte-sangeetham-jeevitham/18666/ |title=Ithihaasa Gaayakan Yesudasinte Sangeetham Jeevitham |publisher=Malayala Manorama Books |year=2020 |isbn=9789389649192 |edition=1st |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''યેસુદાસ: મલયાલથિન્તે સ્વરસાગરમ'' (SPCS - NBS - ૨૦૨૧), એસ. શારદાક્કુટ્ટી દ્વારા તેમની સંગીતયાત્રાના ૬૦મા વર્ષ પર પ્રકાશિત એક પુસ્તક, જેમાં યેસુદાસના સહકર્મીઓ, સમીક્ષકો અને ચાહકોના લેખોનું સંકલન છે.<ref>{{Cite book |author=S. Saradakkutty |url=https://www.spcsindia.com/book/yesudas-malayalathinte-swarasagaram |title=Yesudas: Malayalathinte Swarasagaram |publisher=Sahithya Pravarthaka Co-operative Society |year=2021 |isbn=9789391946517 |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''યેસુદાસ: સાગરસંગીતમ્'' (કેરળ ભાષા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ - ૨૦૨૪), જી. બી. હરિન્દ્રનાથ દ્વારા યેસુદાસના જીવન અને સંગીતની ઉજવણી કરતું એક વ્યાપક પુસ્તક.<ref>{{Cite web |date=2 July 2024 |title=Kerala Bhasha Institute to launch 'Yesudas Sagarasangeetham' book |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2024/Jul/02/kerala-bhasha-institute-to-launch-yesudas-sagarasangeetham-book |access-date=29 July 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૪૦માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ગાયક]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]] fefpbt2eagnu46uh3rdombaoipc3gjk 903775 903774 2026-08-15T17:28:58Z Snehrashmi 41463 [[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] ઉમેરી using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 903775 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.<ref name="tbi" /> યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.<ref>{{Cite news |date=10 January 2020 |title=KJ Yesudas: A name that spells melody |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |access-date=14 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204175059/https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |url-status=live |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |last2=M |first2=Athira |last3=Pradeep |first3=K. }}</ref> આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.<ref>{{Cite web |date=10 January 2018 |title=With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78 |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |access-date=14 November 2020 |website=Malayala Manorama |archive-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114110818/https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |url-status=live }}</ref> કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>{{cite web |title=This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2020/01/10/yesudas-birthday-special-note-wife-prabha.html |website=Malayala Manorama |publisher=Onmanorama |access-date=6 October 2023}}</ref> ૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=14 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200112/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |url-status=live }}</ref> == કારકિર્દી == [[File:Onvk2.JPG|thumb|250px|left|કવિ અને ગીતકાર ઓ. એન. વી. કુરૂપ સાથે યેસુદાસ]] === પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક === યેશુદાસે ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૧ના રોજ પોતાનું પહેલું લોકપ્રિય ગીત "જાતિ ભેદમ માથા દ્વેષમ" (સંગીત: એમ. બી. શ્રીનિવાસન) રેકોર્ડ કર્યું. ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરવા માટે તેમને ગાવા મળેલી ચાર પંક્તિઓ તેમને એક મોટો આશીર્વાદ માને છે કારણ કે તે કેરળના સૌથી આદરણીય સંત-કવિ-સમાજ સુધારક શ્રી નારાયણ ગુરુ દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ "કલ્પાદુકલ" (૧૯૬૨) હતી, જે શ્રી નારાયણ ગુરુના જીવન અને સમય દરમિયાન સામાજિક સુધારા પર આધારિત હતી. તેમણે તે સમયના લોકપ્રિય ગાયકો જેમ કે પી. લીલા, સંથા પી. નાયર, કે. પી. ઉદયભાનુ, એસ. જાનકી વગેરે અને પી. ભાસ્કરન અને નામ્બિયથ જેવા ગીતકારો સાથે જોડાણ કર્યું. તેમણે આ ફિલ્મ માટે કવિ કુમારન આસનની પંક્તિઓ ગાયી હતી. શરૂઆતના વર્ષો પછી તેઓ તે સમયના સ્થાપિત સંગીત દિગ્દર્શકો, જેમ કે એમ. બી. શ્રીનિવાસન, જી. દેવરાજન, વી. દક્ષિણામૂર્તિ, બી.આર. લક્ષ્મણન, એમ. એસ. બાબુરાજ અને અન્ય ઘણા લોકો દ્વારા સૌથી વધુ માંગવામાં આવતા હતા. આમ તેમણે પ્લેબેક સિંગિંગમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી જેમાં ત્યારબાદ મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને કન્નડ ફિલ્મોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="rediff_2001" /> તેમને પહેલો મોટો બ્રેક મલયાલમ ફિલ્મ "ભાર્યા" (જી. દેવરાજન દ્વારા સંગીત અને વાયલર રામવર્મા દ્વારા ગીતો) થી મળ્યો. ૧૯૬૭માં, તેમણે પી. વેણુ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ "ઉદ્યોગસ્થ" માટે એમ.એસ.બાબુરાજની રચનામાં હિટ ગીતો ગાયા. તેમણે પહેલા બોમ્મઈ (સંગીત: એસ. બાલાચંદર) માટે તમિલમાં પણ ગાયું, પરંતુ પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ "કોન્જુમ કુમારી" (સંગીત: વેદ) હતી. ૧૯૬૫માં, તેમને સોવિયેત યુનિયન સરકાર દ્વારા યુએસએસઆરના વિવિધ શહેરોમાં સંગીત સમારોહમાં પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને રેડિયો કઝાકિસ્તાન પર એક રશિયન ગીત પણ ગાયું હતું.<ref name="stateofkerala.in" /> સલિલ, યેસુદાસ અને પ્રેમ નઝીરની ત્રિપુટીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. યેસુદાસે કેરળમાં પુલામંથોલ મૂસ પરંપરા હેઠળ આયુર્વેદિક સારવાર કરાવી હોવાનું કહેવાય છે.<ref>Reliable independent source</ref> ૧૯૭૦માં તેમને કેરળ સંગીત નાટક એકેડેમીના વડા તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ આ પદ સંભાળનારા સૌથી નાની ઉંમરના વ્યક્તિ હતા.<ref name="stateofkerala.in">{{cite news|url=http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |title=CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES |publisher=stateofkerala.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205230708/http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |archive-date= 5 December 2011 }}</ref> === બોલીવુડ: ૧૯૭૦નો દાયકો === દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોમાં એક દાયકા સુધી ગાયા પછી, ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં યેસુદાસને બોલિવૂડમાં સફળ બ્રેક મળ્યો. તેમણે ગાયેલું પહેલું હિન્દી ગીત 'જય જવાન જય કિસાન' (૧૯૭૧) ફિલ્મ માટે હતું, પરંતુ તેમની પ્રથમ રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'છોટી સી બાત' હતી, જેના કારણે "જાનેમન જાનેમન" જેવા ગીતો ગાઈને તેઓ ખૂબ લોકપ્રિય બન્યા. તેમણે અમિતાભ બચ્ચન, અમોલ પાલેકર અને જીતેન્દ્ર સહિત હિન્દી સિનેમાના ઘણા મુખ્ય કલાકારો માટે હિન્દી ગીતો ગાયા છે. તેમણે રવીન્દ્ર જૈન, બપ્પી લહિરી, ખય્યામ, રાજ કમલ અને સલિલ ચૌધરી સહિતના સંગીતકારો માટે અનેક સદાબહાર હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાયા છે. યેશુદાસના સૌથી લોકપ્રિય હિન્દી ગીતો ૧૯૭૬ની ફિલ્મ 'ચિતચોર'માં છે, જેમાં સંગીત રવીન્દ્ર જૈને આપ્યું હતું. ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ, પેરિસ ખાતે યોજાયેલા "મ્યુઝિક ફોર પીસ" કાર્યક્રમમાં યુનેસ્કો દ્વારા યેસુદાસને "સંગીત અને શાંતિ ક્ષેત્રે અસાધારણ સિદ્ધિઓ" માટે માનદ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કોન્સર્ટ નવી સહસ્ત્રાબ્દીના આગમનની ઉજવણી માટે યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લાયોનલ રિચી, રે ચાર્લ્સ, મોન્ટસેરાત કબાલે અને ઝુબિન મહેતા જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |title=KJ Yesudas completes 50 glorious years as singer |publisher=Asianet india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124040600/http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |archive-date=24 January 2012 }}</ref> ૨૦૦૧માં તેમણે 'અહિંસા' આલ્બમ માટે સંસ્કૃત, લેટિન અને અંગ્રેજી ભાષામાં તથા ન્યૂ-એજ અને કર્ણાટક સંગીતના મિશ્રણ સહિતની શૈલીઓમાં ગીતો ગાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |title=Ahimsa Album |publisher=Hinduonnet.com |date=19 February 2001 |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210180308/http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |archive-date=10 December 2006 |url-status=usurped}}</ref> મધ્ય પૂર્વમાં (મિડલ ઈસ્ટ) પોતાના સંગીત કાર્યક્રમોમાં તેઓ કર્ણાટક શૈલીમાં અરબી ગીતો ગાય છે.<ref>{{cite web|author=Vineet Pillai |url=http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |title=Exclusive&nbsp;– Interview with Yesudas on 15th November 2003 |publisher=Indien-netzwerk.de |date=15 November 2003 |access-date=1 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531061214/http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |archive-date=31 May 2010 }}</ref> તેઓ વિદેશમાં પોતાના પ્રદર્શન દ્વારા ભારતીય સંગીતને પ્રોત્સાહિત કરીને અવારનવાર ભારતના સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. ૨૦૦૯માં યેસુદાસે 'મ્યુઝિક ફોર પીસ' (શાંતિ માટે સંગીત) ના સૂત્ર સાથે તિરુવનંતપુરમથી આતંકવાદ સામે દેશવ્યાપી સંગીત અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite news |url=https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |title=Yesudas' Musical Campaign for peace |date=13 January 2009 |publisher=Oneindia |access-date=9 January 2012 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112833/https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |url-status=live }}</ref> હેમંત કરકરેના પત્ની કવિતા કરકરેએ યેશુદાસને મશાલ સોંપીને આ 'શાંતિ સંગીત યાત્રા' નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો.<ref name="hindu_jan12">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |title=Tributes paid to Hemant Karkare |date=12 January 2009 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205714/http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |archive-date=3 November 2012 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> સોર્યા કૃષ્ણમૂર્તિ દ્વારા આયોજિત ૩૬ વર્ષ જૂના 'સોર્યા મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ' માં યેશુદાસે સતત ૩૬ વખત પોતાની પ્રસ્તુતિ આપી છે.<ref>{{cite web|url=http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|title=Gaanagandharvan graces the Soorya festival for the 36th time|website=thiraseela.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630110641/http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|archive-date=30 June 2017|url-status=live}}</ref> == અંગત જીવન અને પ્રભાવો == યેશુદાસના લગ્ન ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦થી પ્રભા સાથે થયા છે. તેમને ત્રણ પુત્રો છે: વિનોદ (જન્મ ૧૯૭૭), વિજય (જન્મ ૧૯૭૯) અને વિશાલ (જન્મ ૧૯૮૧). તેમના બીજા પુત્ર વિજય પણ એક સંગીતકાર છે, જેમણે ૨૦૦૭, ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૮માં શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nritoday.net/movies-a-music/336-kj-yesudas-singer-with-a-golden-voice |title=Dr. KJ Yesudas: Singer with a Golden Voice |author=Ajay Gosh}}</ref> [[File:Ram Nath Kovind presenting the Rajat Kamal Award to Padma Vibhushan Dr. K.J. Yesudas (Best Male Playback Singer) for the film VISWASAPOORVAM MANSOOR (Malayalam), at the 65th National Film Awards Function, in New Delhi.JPG|250px|thumbnail|left|યેશુદાસને રજત કમલ એવોર્ડ અર્પણ કરી રહેલા ભારતના રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ .]] શ્રી નારાયણ ગુરુના સંદેશ "સંપૂર્ણ માનવજાત માટે એક ધર્મ અને એક ઈશ્વર" એ યુવાન યેસુદાસને અન્ય લોકો સાથેના વ્યવહારમાં ખૂબ પ્રભાવિત કર્યા હતા. સંગીતકારોમાં પણ તેમના પોતાના આદર્શો (હીરો) હતા. મોહમ્મદ રફી, ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતર અને બાલમુરલી કૃષ્ણા એવા સંગીતકારો છે જેમની તેઓ સૌથી વધુ પ્રશંસા કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |title='I do not sing trendy music': Yesudas |work=Rediff.com |date=7 May 2001 |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601053019/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |archive-date=1 June 2010 |url-status=live }}</ref> યેસુદાસ જ્ઞાન, સંગીત અને કળાની દેવી સરસ્વતીના કીર્તન ગાવા માટે પોતાના જન્મદિવસે કર્ણાટકના કોલ્લુર સ્થિત કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરની મુલાકાત લેતા આવ્યા છે. આ સંગીત ઉત્સવની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૦માં તેમના ૬૦મા જન્મદિવસે થઈ હતી. નવ દિવસીય આ સંગીત મહોત્સવ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરે શરૂ થાય છે. રવિવાર, ૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ના રોજ, તેમણે કોલ્લુર શ્રી મૂકામ્બિકા મંદિરે દેવી મૂકામ્બિકા સમક્ષ ૭૦ ગાયકો સાથે 'સંગીતાર્ચના' (શાસ્ત્રીય ભક્તિ ગીતો) કરીને પોતાનો ૭૦મો જન્મદિવસ (સપ્તતિ) ઉજવ્યો હતો. આ સંગીતાર્ચનામાં ત્યાગરાજની કવિતાઓના "પંચરત્ન ગાયન"નો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે વિદ્યારંભ વિધિમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોએ આ ખાસ સંગીતાર્ચનાનું સમગ્ર કેરળમાં પ્રસારણ કર્યું હતું. યેસુદાસે હિટ ગીત "હરિવરાસનમ્" સહિત અય્યપ્પા સ્વામીને સમર્પિત ઘણા ગીતો પણ ગાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://jaimusiconline.com |title=Gandharva of songs : K.J Yesudas celebrates 70th birthday |publisher=Non Resident Kerala Associations |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227012349/http://jaimusiconline.com/ |archive-date=27 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/top-stories/2009/k-j-yesudas-birthday-190109.html |title=Yesudas celebrated Birthday at Kollur |publisher=Oneindia Entertainment |date=19 January 2009 |access-date=1 May 2010 }}</ref><ref name="hindu_jan10" /><ref>{{cite web |url=http://newindianexpress.com/states/karnataka/article220681.ece |title=Yesudas celebrates 70th birthday in Kollur |publisher=The New Indian Express |date=11 January 2010 |access-date=1 May 2010 }}</ref> ૨૦૦૨માં મરાડ નર સંહાર દરમિયાન, તેમણે પીઢ કવયિત્રી સુગથાકુમારી સાથે તે સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને હિંસા વિરુદ્ધ જાગૃતિ વર્ગો ચલાવ્યા હતા. સબરીમાલા મંદિરના દ્વાર બંધ કરતા પહેલા ગવાતી ભક્તિ રચના 'હરિવરાસનમ્'નું સંગીત સંસ્કરણ જી. દેવરાજન દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને યેસુદાસે ગાયું હતું. જોકે ઘણા જાણીતા ગાયકો દ્વારા આ ગીતની અલગ-અલગ પ્રસ્તુતિઓ કરવામાં આવી છે, તેમ છતાં સબરીમાલા ખાતે રોજ હરિવરાસનમ્ માટે અધિકૃત રીતે યેસુદાસના અવાજનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="hindu_jan10" /> == સંગીત કંપની અને શાળા == ૧૯૮૦માં યેસુદાસે તિરુવનંતપુરમ ખાતે 'તરંગિણી સ્ટુડિયો'ની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૯૨માં તેની ઓફિસ અને સ્ટુડિયો ચેન્નાઈ ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને ૧૯૯૮માં યુ.એસ. (US) ખાતે કંપનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તરંગિણી સ્ટુડિયો અને તરંગિણી રેકોર્ડ્સ કેરળમાં એક એવું રેકોર્ડિંગ સેન્ટર બની ગયું, જેણે પ્રથમ વખત સ્ટીરિયો (stereo) સાઉન્ડમાં મલયાલમ ફિલ્મી ગીતોની ઓડિયો કેસેટ બહાર પાડી હતી. આ રેકોર્ડ કંપની ચેન્નાઈના 'સ્ટુડિયો ૨૭' ખાતે વોઈસ મિક્સિંગ સ્ટુડિયો પણ ધરાવતી હતી. આ સ્ટુડિયો સમગ્ર વિશ્વમાં ફિલ્મ અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના કાર્યક્રમો સહિત યેસુદાસના વિવિધ કાર્યક્રમોનું પ્રોડક્શન અને પ્રસ્તુતિ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|title=Dr. K. J. Yesudas|publisher=keralatourism.org|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601083704/http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|archive-date=1 June 2010|url-status=dead}}</ref> વિદ્યાર્થીઓને સંગીતની વિવિધ શાખાઓમાં તાલીમ આપવા માટે યેસુદાસે ૧૯૭૫માં 'તરંગિણીસરી સ્કૂલ ઓફ મ્યુઝિક'ની સ્થાપના કરી હતી. આ શાળા કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત છે. તેનું સંચાલન 'ટ્રાવણકોર-કોચિન લિટરરી, સાયન્ટિફિક એન્ડ ચેરિટેબલ સોસાયટીઝ એક્ટ ૧૨ ઓફ ૧૯૫૫' હેઠળ નોંધાયેલ સોસાયટી દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ શાળા ઈડાપળંજી, તિરુવનંતપુરમ ખાતે આવેલી છે.<ref>{{Cite web |title=About Tharanganisari |url=https://tharanganisari.com/about-tharanganisari/ |access-date=2 August 2024 |website=Tharanganisari.com}}</ref> શાળામાં દર મહિનાના બીજા શનિવારે 'સંગીત રસાસ્વાદ' (Music appreciation) ક્લાસ યોજવામાં આવે છે. આ ક્લાસ દરેક માટે મફત છે અને તમામ ઉંમરના લોકો માટે ખુલ્લો છે.<ref>{{Cite web |date=15 February 2009 |title=A singer of all kinds of bhajans |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2009/Feb/15/a-singer-of-all-kinds-of-bhajans-26027.html |access-date=2 August 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> સંગીતકાર પેરુમ્બાવુર જી. રવીન્દ્રનાથે ૧૯૭૬માં અહીં સંગીત શિક્ષક તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{Cite web |date=5 January 2024 |title=80ന്റെ നിറവിൽ പെരുമ്പാവൂർ ജി രവീന്ദ്രനാഥ് |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620104328/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019 |archive-date=20 June 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> આ શાળાના કેટલાક નોંધપાત્ર ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓમાં (અલમનાઈ) સંગીતકાર મોહન સિથારા,<ref>{{Cite web |last=Kavu |first=Sweety |date=24 July 2020 |title=പത്തിന് പകരം നൂറ് തരുന്ന ദാസേട്ടന്‍; ഈശ്വരകൃപയാല്‍ മുപ്പതിലധികം കൊല്ലത്തെ സംഗീതജീവിതം സംതൃപ്തം |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718172636/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484 |archive-date=18 July 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> મુરલી સિથારા<ref>{{Cite web |date=12 July 2021 |title=Music director Murali Sithara, 66, found dead |url=https://english.mathrubhumi.com/movies-music/news/music-director-murali-sithara-66-found-dead-1.5823587 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> અને ગિટારવાદક જોન એન્ટોનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web |date=16 January 2017 |title=Interview with John Anthony |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/interview-with-john-anthony/articleshow/31032314.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705093519/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/Interview-with-John-Anthony/articleshow/31032314.cms |archive-date=5 July 2022 |access-date=2 August 2024 |website=The Times of India}}</ref> == પુરસ્કારો અને સન્માન == [[File:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Vibhushan Award to Dr. K.J. Yesudas, at the Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 13, 2017.jpg|thumb|૧૩ એપ્રિલ ૨૦૧૭ના રોજ નવી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત નાગરિક અલંકરણ સમારોહ દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી પ્રણવ મુખર્જી ડો. કે. જે. યેશુદાસને પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર એનાયત કરી રહ્યા છે.]] યેશુદાસે ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો રેકોર્ડ કર્યા છે અને પ્રતિષ્ઠિત [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫),<ref name=PadmaShri>{{cite web|title=Padma Shri Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs (India)|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165547/http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨),<ref name=PadmaBhushan>{{cite web|title=Padma Bhushan Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165432/http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭)<ref>{{cite web |url=http://padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |title=Padma Awards 2017 |access-date=25 January 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129231739/http://www.padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |archive-date=29 January 2017}}</ref> અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેના આઠ નેશનલ એવોર્ડ્સ સહિત અનેક પુરસ્કારો જીત્યા છે. * [[ભારત સરકાર]] દ્વારા રેકોર્ડ ૮ વખત શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ<ref name="record" /> * કેરળ સરકાર દ્વારા રેકોર્ડ ૨૫ વખત શ્રેષ્ઠ ગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ, જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ (૨૦૦૨) અને સ્વાતી સંગીત પુરસ્કારમ્ (૨૦૧૦) * તમિલનાડુ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૫ વખત તમિલનાડુ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ, કલાઈમામણિ (૧૯૮૬)<ref>{{cite web|title=Yesudas Awards|url=http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|access-date=16 September 2020|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127205010/http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|url-status=live}}</ref> અને એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી એવોર્ડ (૨૦૨૫)<ref>{{Cite web |date=24 September 2025 |title=TN govt announces Kalaimamani awards, Yesudas chosen for MS Subbulakshmi award |url=http://www.uniindia.com/tn-govt-announces-kalaimamani-awards-yesudas-chosen-for-ms-subbulakshmi-award/south/news/3588429.html |access-date=24 September 2025 |website=United News of India}}</ref> * આંધ્રપ્રદેશ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૪ વખત આંધ્રપ્રદેશ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ * કર્ણાટક સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૨ વખત કર્ણાટક સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ અને કર્ણાટક રાજ્ય ઉત્સવ એવોર્ડ<ref name="raj">{{Cite web |url=https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |title=Singer Yesudas among 62 chosen for Karnataka Rajyotsava Award |website=The Week (Indian magazine) |access-date=13 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |url-status=live }}</ref> * પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે પશ્ચિમ બંગાળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ * અન્નામલાઈ યુનિવર્સિટી,<ref>{{Cite web |date=7 May 2001 |title='I don't sing trendy music' |url=https://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |access-date=16 September 2020 |website=Rediff.com |archive-date=19 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619205218/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |url-status=live }}</ref> કેરળ યુનિવર્સિટી<ref>{{Cite web |title=A Brief History of the University |url=https://www.keralauniversity.ac.in/history |website=University of Kerala |access-date=8 November 2020 |archive-date=30 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230043516/https://keralauniversity.ac.in/history |url-status=live }}</ref> અને મહાત્મા ગાંધી યુનિવર્સિટી, કેરળા તરફથી માનદ ડોક્ટરેટ<ref>{{Cite web |date=19 May 2009 |title=Varsity confers honorary doctorate on CJI, Yesudas |url=https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |access-date=8 November 2020 |website=WebIndia123 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112900/https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |url-status=live }}</ref> * શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૧ વખત આનંદલોક બેસ્ટ મેલ પ્લેબેક એવોર્ડ * ધ ઈન્ડિયન ફાઈન આર્ટ્સ સોસાયટી, ચેન્નાઈ દ્વારા 'સંગીત કલાસિખામણિ' (૨૦૦૨) * ભારતીય વિદ્યા ભવન, બેંગલુરુ દ્વારા 'પદ્મભૂષણ બી. સરોજાદેવી નેશનલ એવોર્ડ' (૨૦૧૫)<ref>{{Cite web |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/saroji-devi-honours-yesudas-741466.html |title=Saroji Devi Honours Yesudas |date=12 April 2015 |access-date=9 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/Saroji-Devi-Honours-Yesudas-741466.html |url-status=live }}</ref> 'સ્વરાલય યેસુદાસ એવોર્ડ' એ સંગીત કલાકારોના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શનની પ્રશંસા રૂપે આપવામાં આવતો એક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર છે. આ એવોર્ડ સંગીતને પ્રોત્સાહન આપતી સંસ્થા 'સ્વરાલય' અને ત્રિવેન્દ્રમ (કેરળ) સ્થિત 'કૈરાલી ચેનલ' દ્વારા સંયુક્ત રીતે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. ૨૦૦૦ની સાલથી દર વર્ષે આ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે. યેશુદાસ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં 'ગંધર્વ સંધ્યા' કાર્યક્રમ દરમિયાન આ પુરસ્કારો એનાયત કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|title=Swaralaya awards presented|date=20 January 2003|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304221841/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|archive-date=4 March 2010|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|title=Swaralaya award for Shankar Mahadevan|date=16 December 2007|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20080424081543/http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|archive-date=24 April 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="hindu_jan12"/> == પ્રશંસા == સ્વરાલય કૈરાલી યેસુદાસ એવોર્ડ (૨૦૦૬) સ્વીકારતી વખતે પોતાના વક્તવ્યમાં એ. આર. રહેમાને કહ્યું હતું, "સ્વરાલયના આ પદક્ષેપથી હું ખૂબ જ સન્માનિત અનુભવું છું, અને મારા સૌથી પ્રિય ગાયક શ્રી યેસુદાસના હસ્તે આ એવોર્ડ મેળવી રહ્યો છું. તેઓ વિશ્વમાં મારા સૌથી પ્રિય અવાજોમાંથી એક છે." અન્ય એક પ્રસંગે ઈન્ટરવ્યુ દરમિયાન તેમણે યેસુદાસ વિશે કહ્યું હતું, "તેમનો અવાજ અતુલ્ય છે, તેમનો અવાજ ઈશ્વરદત્ત છે અને હું ૩ વર્ષનો હતો ત્યારથી તેમના ગીતો સાંભળતો આવ્યો છું." એક ઈન્ટરવ્યુમાં પ્રખ્યાત સંગીતકાર રવીન્દ્ર જૈને કબૂલ્યું હતું કે જો ક્યારેય તેમની દૃષ્ટિ પાછી આવે, તો તેઓ જે પ્રથમ વ્યક્તિને જોવા માંગશે તે યેશુદાસ હશે. ૨૦૦૩માં, અબજોપતિ અને ઉદ્યોગપતિ બી. આર. શેટ્ટીએ 'ધી ઈન્ડિયન હાઈસ્કૂલ, દુબઈ' ખાતે યોજાયેલી તેમની સંગીતસભા સાંભળ્યા પછી તેમને પોતાની ૧૯૯૨ મોડેલની 'રોલ્સ-રોયસ સિલ્વર સ્પિરિટ' (Rolls-Royce Silver Spirit) કાર ભેટમાં આપી હતી. શેટ્ટીએ કહ્યું હતું: "હું માત્ર તેમના સંગીત કાર્યક્રમથી જ નહીં, પરંતુ માનવજાત પ્રત્યે ઈશ્વરની દયા વિશે વાત કરનારા વ્યક્તિ તરીકે પણ તેમના વ્યક્તિત્વથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયો હતો."<ref>{{cite web|title=Yesudas gets a Rolls Royce!|url=http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|archive-url=https://web.archive.org/web/20031224023805/http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|url-status=dead|archive-date=24 December 2003|website=Sify|access-date=26 June 2019|date=4 December 2003}}</ref> ૨૦૧૨માં 'ફિલ્મફેર' સાથેના એક ઈન્ટરવ્યુમાં બપ્પી લહિરીએ કહ્યું હતું: "'યેસુદાસ'ના અવાજ પર ઈશ્વરની કૃપા છે. કિશોર દા (કિશોર કુમાર) પછી તેઓ બીજા એવા ગાયક હતા જેમણે મારી અંદરથી શ્રેષ્ઠ સંગીત બહાર લાવ્યું. તેઓ એક યોગી અને રહસ્યવાદી (સાધક) છે જેઓ સંગીત માટે જીવે છે. તેઓ તમારી ધૂનને એક અલગ જ સ્તરે લઈ જાય છે. અને તેમનો સૂર એકદમ ચોક્કસ હોય છે, તમે પ્રથમ પ્રયાસે જ તેને યોગ્ય રીતે રજૂ કરવા માટે તેમના પર ભરોસો મૂકી શકો છો. તેમની સાથે કામ કરવાથી મારી અંદર રહેલું મધુર સંગીતકારનું પાસું બહાર આવ્યું. હિન્દી ફિલ્મોમાં તેમનો પૂરતો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. હું ઈચ્છું છું કે આજના હિન્દી ફિલ્મ સંગીતકારો તેમની આ પ્રતિભાને ઓળખે અને તેમને કામ આપે."<ref>{{Cite web|url=http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|title=King of Ooh la la land|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702015357/http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|archive-date=2 July 2016|url-status=live}}</ref> == પુસ્તકો == યેશુદાસ વિશે ઘણા પુસ્તકો પ્રકાશિત થયા છે – તેમની આત્મકથા, જીવનચરિત્ર (બાયોગ્રાફી), સંગીતયાત્રા, તેમના ગીતો પરના અભ્યાસ, તસવીરો, ઈન્ટરવ્યુ, સંસ્મરણો વગેરે. તેમાંથી કેટલાક નીચે મુજબ છે: * ''યેસુદાસિન્તે કથા'' (SPCS – NBS – ૧૯૮૧), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા મલયાલમમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર.<ref>{{Cite web |title=Yesudhasinte Kadha by Mathukutty J. Kunnappally |url=http://library.assumptioncollege.edu.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=33058 |access-date=29 July 2024 |website=Assumption College, Changanasserry Library| date=1981 }}</ref> * ''એળિસાઈ નાયકન'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૧૯૯૮), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.<ref>{{Cite web |title=Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan |url=https://catalogue.statelibrary.kerala.gov.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=265718 |access-date=29 July 2024 |website=State Central Library, Kerala| date=1998 }}</ref> * ''યેસુદાસ: ધ કિંગ ઓફ મેલોડીઝ'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૦), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.<ref>{{Cite web |title=Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan |url=https://catalogue.statelibrary.kerala.gov.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=212010 |access-date=29 July 2024 |website=State Central Library, Kerala}}</ref> * ''ધ ગ્રેટેસ્ટ સિંગર યેસુદાસ'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૫), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર, જેનો આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |title=The Greatest Singer Yesudas |url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/greatest-singer-yesudas-naw606/ |access-date=29 July 2024 |website=Exotic India Arts}}</ref> * ''માય લાઈફ એન્ડ માય થોટ્સ'' (અયાન પબ્લિકેશન્સ – ૨૦૧૦), વિવિધ સામયિકોમાં પ્રકાશિત લેખોના સ્વરૂપમાં મૂળ મલયાલમમાં લખાયેલી યેસુદાસની આત્મકથા, જેનું સંકલન અને અંગ્રેજી અનુવાદ કે. વી. પિશારડી દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web |last=George |first=Liza |date=3 July 2010 |title=Ode to a singer |url=https://www.thehindu.com/books/Ode-to-a-singer/article16183648.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518231836/https://www.thehindu.com/books/Ode-to-a-singer/article16183648.ece |archive-date=18 May 2024 |access-date=29 July 2024 |website=The Hindu }}</ref> * ''અતિશયરાગમ'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), રવિ મેનન દ્વારા લખાયેલું પુસ્તક, જે માત્ર ગાયકના સર્જનને જ નહીં પરંતુ ઉભરતા સ્ટાર સાથે જોડાયેલા અનેક લોકોના જીવનને પણ દર્શાવે છે.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/book-on-yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=29 July 2024 |website=The Times of India}}</ref> * ''દાસ કેપિટલ'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), સુભાષ ચંદ્રનની આત્મકથા, જેમના જીવનની યાત્રા યેસુદાસના માધ્યમથી વણાયેલી છે.<ref>{{Cite book |author=Subhash Chandran |url=https://www.mbibooks.com/product/das-capital-2/ |title=Das Capital |publisher=Mathrubhumi Books |year=2011 |isbn=9788182652606 |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''સંગીતમે જીવનમ્'' (લિપી પબ્લિકેશન્સ - ૨૦૧૨), કુન્હિહકન્નલ વાણિમેલ દ્વારા મલયાલમમાં યેસુદાસ પર લખાયેલી પ્રથમ સર્વગ્રાહી પાઠ્યપુસ્તક.<ref>{{Cite web |title=Sangeethame Jeevitham – Padmasree Dr. K.J. Yesudas |url=https://lipipublications.com/product/sangeethame-jeevitham-padmasree-dr-k-j-yesudas/ |access-date=29 July 2024 |website=Lipi Publications}}</ref> * ''યેસુદાસ: ઓપ્પમ નડન્ના કેમેરા'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૨), પી. આઈ. ડેવિડ દ્વારા ૧૯૬૩થી લેવાયેલી યેસુદાસની ૧૫૦થી વધુ તસવીરોનો સંગ્રહ, જે મુખ્યત્વે બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ છે.<ref>{{Cite web |last=Ajith Kumar |first=P. K. |date=25 May 2015 |title=Clicking the celstial voice |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/clicking-the-celestial-voice/article7242971.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729121955/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/clicking-the-celestial-voice/article7242971.ece |archive-date=29 July 2024 |access-date=29 July 2024 |website=The Hindu }}</ref> * ''સ્વરગંધર્વમ્'' (ધી ન્યૂ મીડિયા સ્પેસ બુક્સ – ૨૦૧૪), સજી શ્રીવલ્સમ દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસની સંગીતયાત્રા પરનું એક પુસ્તક.<ref>{{Cite web |date=5 October 2014 |title=Book on K J Yesudas Released |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2014/Oct/05/book-on-k-j-yesudas-released-668197.html |access-date=29 July 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> * ''પાટ્ટિન્તે પાલાઝી'' (સાઈકથમ બુક્સ – ૨૦૧૭), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસનું સંપૂર્ણ જીવનચરિત્ર.<ref>{{Cite book |url=https://www.saikathambooks.com/Malayalam%20books,%20Saikatham%20books,%20Pattinte%20Palazhi,%20Mathukutty%20J.%20Kunnappally |title=Pattinte Palazhi |publisher=Saikatham Books |year=2017 |isbn=9789386222268 |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''ઇતિહાસ ગાયકન'' (મનોરમા બુક્સ - ૨૦૨૦), શાન જે. મેથ્યુ દ્વારા લખાયેલ.<ref>{{Cite book |url=https://keralabookstore.com/book/ithihaasa-gaayakan-yesudasinte-sangeetham-jeevitham/18666/ |title=Ithihaasa Gaayakan Yesudasinte Sangeetham Jeevitham |publisher=Malayala Manorama Books |year=2020 |isbn=9789389649192 |edition=1st |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''યેસુદાસ: મલયાલથિન્તે સ્વરસાગરમ'' (SPCS - NBS - ૨૦૨૧), એસ. શારદાક્કુટ્ટી દ્વારા તેમની સંગીતયાત્રાના ૬૦મા વર્ષ પર પ્રકાશિત એક પુસ્તક, જેમાં યેસુદાસના સહકર્મીઓ, સમીક્ષકો અને ચાહકોના લેખોનું સંકલન છે.<ref>{{Cite book |author=S. Saradakkutty |url=https://www.spcsindia.com/book/yesudas-malayalathinte-swarasagaram |title=Yesudas: Malayalathinte Swarasagaram |publisher=Sahithya Pravarthaka Co-operative Society |year=2021 |isbn=9789391946517 |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''યેસુદાસ: સાગરસંગીતમ્'' (કેરળ ભાષા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ - ૨૦૨૪), જી. બી. હરિન્દ્રનાથ દ્વારા યેસુદાસના જીવન અને સંગીતની ઉજવણી કરતું એક વ્યાપક પુસ્તક.<ref>{{Cite web |date=2 July 2024 |title=Kerala Bhasha Institute to launch 'Yesudas Sagarasangeetham' book |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2024/Jul/02/kerala-bhasha-institute-to-launch-yesudas-sagarasangeetham-book |access-date=29 July 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} [[શ્રેણી:૧૯૪૦માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ગાયક]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]] [[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] m2yszs4o46p6jonjbimm2bxgr13jw1l 903776 903775 2026-08-15T17:31:13Z Snehrashmi 41463 /* બાહ્ય કડીઓ */ 903776 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.<ref name="tbi" /> યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.<ref>{{Cite news |date=10 January 2020 |title=KJ Yesudas: A name that spells melody |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |access-date=14 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204175059/https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |url-status=live |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |last2=M |first2=Athira |last3=Pradeep |first3=K. }}</ref> આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.<ref>{{Cite web |date=10 January 2018 |title=With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78 |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |access-date=14 November 2020 |website=Malayala Manorama |archive-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114110818/https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |url-status=live }}</ref> કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>{{cite web |title=This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2020/01/10/yesudas-birthday-special-note-wife-prabha.html |website=Malayala Manorama |publisher=Onmanorama |access-date=6 October 2023}}</ref> ૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=14 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200112/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |url-status=live }}</ref> == કારકિર્દી == [[File:Onvk2.JPG|thumb|250px|left|કવિ અને ગીતકાર ઓ. એન. વી. કુરૂપ સાથે યેસુદાસ]] === પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક === યેશુદાસે ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૧ના રોજ પોતાનું પહેલું લોકપ્રિય ગીત "જાતિ ભેદમ માથા દ્વેષમ" (સંગીત: એમ. બી. શ્રીનિવાસન) રેકોર્ડ કર્યું. ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરવા માટે તેમને ગાવા મળેલી ચાર પંક્તિઓ તેમને એક મોટો આશીર્વાદ માને છે કારણ કે તે કેરળના સૌથી આદરણીય સંત-કવિ-સમાજ સુધારક શ્રી નારાયણ ગુરુ દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ "કલ્પાદુકલ" (૧૯૬૨) હતી, જે શ્રી નારાયણ ગુરુના જીવન અને સમય દરમિયાન સામાજિક સુધારા પર આધારિત હતી. તેમણે તે સમયના લોકપ્રિય ગાયકો જેમ કે પી. લીલા, સંથા પી. નાયર, કે. પી. ઉદયભાનુ, એસ. જાનકી વગેરે અને પી. ભાસ્કરન અને નામ્બિયથ જેવા ગીતકારો સાથે જોડાણ કર્યું. તેમણે આ ફિલ્મ માટે કવિ કુમારન આસનની પંક્તિઓ ગાયી હતી. શરૂઆતના વર્ષો પછી તેઓ તે સમયના સ્થાપિત સંગીત દિગ્દર્શકો, જેમ કે એમ. બી. શ્રીનિવાસન, જી. દેવરાજન, વી. દક્ષિણામૂર્તિ, બી.આર. લક્ષ્મણન, એમ. એસ. બાબુરાજ અને અન્ય ઘણા લોકો દ્વારા સૌથી વધુ માંગવામાં આવતા હતા. આમ તેમણે પ્લેબેક સિંગિંગમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી જેમાં ત્યારબાદ મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને કન્નડ ફિલ્મોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="rediff_2001" /> તેમને પહેલો મોટો બ્રેક મલયાલમ ફિલ્મ "ભાર્યા" (જી. દેવરાજન દ્વારા સંગીત અને વાયલર રામવર્મા દ્વારા ગીતો) થી મળ્યો. ૧૯૬૭માં, તેમણે પી. વેણુ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ "ઉદ્યોગસ્થ" માટે એમ.એસ.બાબુરાજની રચનામાં હિટ ગીતો ગાયા. તેમણે પહેલા બોમ્મઈ (સંગીત: એસ. બાલાચંદર) માટે તમિલમાં પણ ગાયું, પરંતુ પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ "કોન્જુમ કુમારી" (સંગીત: વેદ) હતી. ૧૯૬૫માં, તેમને સોવિયેત યુનિયન સરકાર દ્વારા યુએસએસઆરના વિવિધ શહેરોમાં સંગીત સમારોહમાં પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને રેડિયો કઝાકિસ્તાન પર એક રશિયન ગીત પણ ગાયું હતું.<ref name="stateofkerala.in" /> સલિલ, યેસુદાસ અને પ્રેમ નઝીરની ત્રિપુટીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. યેસુદાસે કેરળમાં પુલામંથોલ મૂસ પરંપરા હેઠળ આયુર્વેદિક સારવાર કરાવી હોવાનું કહેવાય છે.<ref>Reliable independent source</ref> ૧૯૭૦માં તેમને કેરળ સંગીત નાટક એકેડેમીના વડા તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ આ પદ સંભાળનારા સૌથી નાની ઉંમરના વ્યક્તિ હતા.<ref name="stateofkerala.in">{{cite news|url=http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |title=CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES |publisher=stateofkerala.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205230708/http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |archive-date= 5 December 2011 }}</ref> === બોલીવુડ: ૧૯૭૦નો દાયકો === દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોમાં એક દાયકા સુધી ગાયા પછી, ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં યેસુદાસને બોલિવૂડમાં સફળ બ્રેક મળ્યો. તેમણે ગાયેલું પહેલું હિન્દી ગીત 'જય જવાન જય કિસાન' (૧૯૭૧) ફિલ્મ માટે હતું, પરંતુ તેમની પ્રથમ રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'છોટી સી બાત' હતી, જેના કારણે "જાનેમન જાનેમન" જેવા ગીતો ગાઈને તેઓ ખૂબ લોકપ્રિય બન્યા. તેમણે અમિતાભ બચ્ચન, અમોલ પાલેકર અને જીતેન્દ્ર સહિત હિન્દી સિનેમાના ઘણા મુખ્ય કલાકારો માટે હિન્દી ગીતો ગાયા છે. તેમણે રવીન્દ્ર જૈન, બપ્પી લહિરી, ખય્યામ, રાજ કમલ અને સલિલ ચૌધરી સહિતના સંગીતકારો માટે અનેક સદાબહાર હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાયા છે. યેશુદાસના સૌથી લોકપ્રિય હિન્દી ગીતો ૧૯૭૬ની ફિલ્મ 'ચિતચોર'માં છે, જેમાં સંગીત રવીન્દ્ર જૈને આપ્યું હતું. ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ, પેરિસ ખાતે યોજાયેલા "મ્યુઝિક ફોર પીસ" કાર્યક્રમમાં યુનેસ્કો દ્વારા યેસુદાસને "સંગીત અને શાંતિ ક્ષેત્રે અસાધારણ સિદ્ધિઓ" માટે માનદ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કોન્સર્ટ નવી સહસ્ત્રાબ્દીના આગમનની ઉજવણી માટે યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લાયોનલ રિચી, રે ચાર્લ્સ, મોન્ટસેરાત કબાલે અને ઝુબિન મહેતા જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |title=KJ Yesudas completes 50 glorious years as singer |publisher=Asianet india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124040600/http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |archive-date=24 January 2012 }}</ref> ૨૦૦૧માં તેમણે 'અહિંસા' આલ્બમ માટે સંસ્કૃત, લેટિન અને અંગ્રેજી ભાષામાં તથા ન્યૂ-એજ અને કર્ણાટક સંગીતના મિશ્રણ સહિતની શૈલીઓમાં ગીતો ગાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |title=Ahimsa Album |publisher=Hinduonnet.com |date=19 February 2001 |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210180308/http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |archive-date=10 December 2006 |url-status=usurped}}</ref> મધ્ય પૂર્વમાં (મિડલ ઈસ્ટ) પોતાના સંગીત કાર્યક્રમોમાં તેઓ કર્ણાટક શૈલીમાં અરબી ગીતો ગાય છે.<ref>{{cite web|author=Vineet Pillai |url=http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |title=Exclusive&nbsp;– Interview with Yesudas on 15th November 2003 |publisher=Indien-netzwerk.de |date=15 November 2003 |access-date=1 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531061214/http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |archive-date=31 May 2010 }}</ref> તેઓ વિદેશમાં પોતાના પ્રદર્શન દ્વારા ભારતીય સંગીતને પ્રોત્સાહિત કરીને અવારનવાર ભારતના સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. ૨૦૦૯માં યેસુદાસે 'મ્યુઝિક ફોર પીસ' (શાંતિ માટે સંગીત) ના સૂત્ર સાથે તિરુવનંતપુરમથી આતંકવાદ સામે દેશવ્યાપી સંગીત અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite news |url=https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |title=Yesudas' Musical Campaign for peace |date=13 January 2009 |publisher=Oneindia |access-date=9 January 2012 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112833/https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |url-status=live }}</ref> હેમંત કરકરેના પત્ની કવિતા કરકરેએ યેશુદાસને મશાલ સોંપીને આ 'શાંતિ સંગીત યાત્રા' નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો.<ref name="hindu_jan12">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |title=Tributes paid to Hemant Karkare |date=12 January 2009 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205714/http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |archive-date=3 November 2012 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> સોર્યા કૃષ્ણમૂર્તિ દ્વારા આયોજિત ૩૬ વર્ષ જૂના 'સોર્યા મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ' માં યેશુદાસે સતત ૩૬ વખત પોતાની પ્રસ્તુતિ આપી છે.<ref>{{cite web|url=http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|title=Gaanagandharvan graces the Soorya festival for the 36th time|website=thiraseela.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630110641/http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|archive-date=30 June 2017|url-status=live}}</ref> == અંગત જીવન અને પ્રભાવો == યેશુદાસના લગ્ન ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦થી પ્રભા સાથે થયા છે. તેમને ત્રણ પુત્રો છે: વિનોદ (જન્મ ૧૯૭૭), વિજય (જન્મ ૧૯૭૯) અને વિશાલ (જન્મ ૧૯૮૧). તેમના બીજા પુત્ર વિજય પણ એક સંગીતકાર છે, જેમણે ૨૦૦૭, ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૮માં શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો છે.<ref>{{cite web|url=http://www.nritoday.net/movies-a-music/336-kj-yesudas-singer-with-a-golden-voice |title=Dr. KJ Yesudas: Singer with a Golden Voice |author=Ajay Gosh}}</ref> [[File:Ram Nath Kovind presenting the Rajat Kamal Award to Padma Vibhushan Dr. K.J. Yesudas (Best Male Playback Singer) for the film VISWASAPOORVAM MANSOOR (Malayalam), at the 65th National Film Awards Function, in New Delhi.JPG|250px|thumbnail|left|યેશુદાસને રજત કમલ એવોર્ડ અર્પણ કરી રહેલા ભારતના રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ .]] શ્રી નારાયણ ગુરુના સંદેશ "સંપૂર્ણ માનવજાત માટે એક ધર્મ અને એક ઈશ્વર" એ યુવાન યેસુદાસને અન્ય લોકો સાથેના વ્યવહારમાં ખૂબ પ્રભાવિત કર્યા હતા. સંગીતકારોમાં પણ તેમના પોતાના આદર્શો (હીરો) હતા. મોહમ્મદ રફી, ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતર અને બાલમુરલી કૃષ્ણા એવા સંગીતકારો છે જેમની તેઓ સૌથી વધુ પ્રશંસા કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |title='I do not sing trendy music': Yesudas |work=Rediff.com |date=7 May 2001 |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601053019/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |archive-date=1 June 2010 |url-status=live }}</ref> યેસુદાસ જ્ઞાન, સંગીત અને કળાની દેવી સરસ્વતીના કીર્તન ગાવા માટે પોતાના જન્મદિવસે કર્ણાટકના કોલ્લુર સ્થિત કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરની મુલાકાત લેતા આવ્યા છે. આ સંગીત ઉત્સવની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૦માં તેમના ૬૦મા જન્મદિવસે થઈ હતી. નવ દિવસીય આ સંગીત મહોત્સવ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરે શરૂ થાય છે. રવિવાર, ૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ના રોજ, તેમણે કોલ્લુર શ્રી મૂકામ્બિકા મંદિરે દેવી મૂકામ્બિકા સમક્ષ ૭૦ ગાયકો સાથે 'સંગીતાર્ચના' (શાસ્ત્રીય ભક્તિ ગીતો) કરીને પોતાનો ૭૦મો જન્મદિવસ (સપ્તતિ) ઉજવ્યો હતો. આ સંગીતાર્ચનામાં ત્યાગરાજની કવિતાઓના "પંચરત્ન ગાયન"નો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે વિદ્યારંભ વિધિમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોએ આ ખાસ સંગીતાર્ચનાનું સમગ્ર કેરળમાં પ્રસારણ કર્યું હતું. યેસુદાસે હિટ ગીત "હરિવરાસનમ્" સહિત અય્યપ્પા સ્વામીને સમર્પિત ઘણા ગીતો પણ ગાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://jaimusiconline.com |title=Gandharva of songs : K.J Yesudas celebrates 70th birthday |publisher=Non Resident Kerala Associations |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227012349/http://jaimusiconline.com/ |archive-date=27 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/top-stories/2009/k-j-yesudas-birthday-190109.html |title=Yesudas celebrated Birthday at Kollur |publisher=Oneindia Entertainment |date=19 January 2009 |access-date=1 May 2010 }}</ref><ref name="hindu_jan10" /><ref>{{cite web |url=http://newindianexpress.com/states/karnataka/article220681.ece |title=Yesudas celebrates 70th birthday in Kollur |publisher=The New Indian Express |date=11 January 2010 |access-date=1 May 2010 }}</ref> ૨૦૦૨માં મરાડ નર સંહાર દરમિયાન, તેમણે પીઢ કવયિત્રી સુગથાકુમારી સાથે તે સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને હિંસા વિરુદ્ધ જાગૃતિ વર્ગો ચલાવ્યા હતા. સબરીમાલા મંદિરના દ્વાર બંધ કરતા પહેલા ગવાતી ભક્તિ રચના 'હરિવરાસનમ્'નું સંગીત સંસ્કરણ જી. દેવરાજન દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને યેસુદાસે ગાયું હતું. જોકે ઘણા જાણીતા ગાયકો દ્વારા આ ગીતની અલગ-અલગ પ્રસ્તુતિઓ કરવામાં આવી છે, તેમ છતાં સબરીમાલા ખાતે રોજ હરિવરાસનમ્ માટે અધિકૃત રીતે યેસુદાસના અવાજનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="hindu_jan10" /> == સંગીત કંપની અને શાળા == ૧૯૮૦માં યેસુદાસે તિરુવનંતપુરમ ખાતે 'તરંગિણી સ્ટુડિયો'ની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૯૨માં તેની ઓફિસ અને સ્ટુડિયો ચેન્નાઈ ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને ૧૯૯૮માં યુ.એસ. (US) ખાતે કંપનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તરંગિણી સ્ટુડિયો અને તરંગિણી રેકોર્ડ્સ કેરળમાં એક એવું રેકોર્ડિંગ સેન્ટર બની ગયું, જેણે પ્રથમ વખત સ્ટીરિયો (stereo) સાઉન્ડમાં મલયાલમ ફિલ્મી ગીતોની ઓડિયો કેસેટ બહાર પાડી હતી. આ રેકોર્ડ કંપની ચેન્નાઈના 'સ્ટુડિયો ૨૭' ખાતે વોઈસ મિક્સિંગ સ્ટુડિયો પણ ધરાવતી હતી. આ સ્ટુડિયો સમગ્ર વિશ્વમાં ફિલ્મ અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના કાર્યક્રમો સહિત યેસુદાસના વિવિધ કાર્યક્રમોનું પ્રોડક્શન અને પ્રસ્તુતિ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|title=Dr. K. J. Yesudas|publisher=keralatourism.org|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601083704/http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|archive-date=1 June 2010|url-status=dead}}</ref> વિદ્યાર્થીઓને સંગીતની વિવિધ શાખાઓમાં તાલીમ આપવા માટે યેસુદાસે ૧૯૭૫માં 'તરંગિણીસરી સ્કૂલ ઓફ મ્યુઝિક'ની સ્થાપના કરી હતી. આ શાળા કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત છે. તેનું સંચાલન 'ટ્રાવણકોર-કોચિન લિટરરી, સાયન્ટિફિક એન્ડ ચેરિટેબલ સોસાયટીઝ એક્ટ ૧૨ ઓફ ૧૯૫૫' હેઠળ નોંધાયેલ સોસાયટી દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ શાળા ઈડાપળંજી, તિરુવનંતપુરમ ખાતે આવેલી છે.<ref>{{Cite web |title=About Tharanganisari |url=https://tharanganisari.com/about-tharanganisari/ |access-date=2 August 2024 |website=Tharanganisari.com}}</ref> શાળામાં દર મહિનાના બીજા શનિવારે 'સંગીત રસાસ્વાદ' (Music appreciation) ક્લાસ યોજવામાં આવે છે. આ ક્લાસ દરેક માટે મફત છે અને તમામ ઉંમરના લોકો માટે ખુલ્લો છે.<ref>{{Cite web |date=15 February 2009 |title=A singer of all kinds of bhajans |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2009/Feb/15/a-singer-of-all-kinds-of-bhajans-26027.html |access-date=2 August 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> સંગીતકાર પેરુમ્બાવુર જી. રવીન્દ્રનાથે ૧૯૭૬માં અહીં સંગીત શિક્ષક તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{Cite web |date=5 January 2024 |title=80ന്റെ നിറവിൽ പെരുമ്പാവൂർ ജി രവീന്ദ്രനാഥ് |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620104328/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019 |archive-date=20 June 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> આ શાળાના કેટલાક નોંધપાત્ર ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓમાં (અલમનાઈ) સંગીતકાર મોહન સિથારા,<ref>{{Cite web |last=Kavu |first=Sweety |date=24 July 2020 |title=പത്തിന് പകരം നൂറ് തരുന്ന ദാസേട്ടന്‍; ഈശ്വരകൃപയാല്‍ മുപ്പതിലധികം കൊല്ലത്തെ സംഗീതജീവിതം സംതൃപ്തം |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718172636/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484 |archive-date=18 July 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> મુરલી સિથારા<ref>{{Cite web |date=12 July 2021 |title=Music director Murali Sithara, 66, found dead |url=https://english.mathrubhumi.com/movies-music/news/music-director-murali-sithara-66-found-dead-1.5823587 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> અને ગિટારવાદક જોન એન્ટોનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web |date=16 January 2017 |title=Interview with John Anthony |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/interview-with-john-anthony/articleshow/31032314.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705093519/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/Interview-with-John-Anthony/articleshow/31032314.cms |archive-date=5 July 2022 |access-date=2 August 2024 |website=The Times of India}}</ref> == પુરસ્કારો અને સન્માન == [[File:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Vibhushan Award to Dr. K.J. Yesudas, at the Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 13, 2017.jpg|thumb|૧૩ એપ્રિલ ૨૦૧૭ના રોજ નવી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત નાગરિક અલંકરણ સમારોહ દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી પ્રણવ મુખર્જી ડો. કે. જે. યેશુદાસને પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર એનાયત કરી રહ્યા છે.]] યેશુદાસે ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો રેકોર્ડ કર્યા છે અને પ્રતિષ્ઠિત [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫),<ref name=PadmaShri>{{cite web|title=Padma Shri Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs (India)|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165547/http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨),<ref name=PadmaBhushan>{{cite web|title=Padma Bhushan Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165432/http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭)<ref>{{cite web |url=http://padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |title=Padma Awards 2017 |access-date=25 January 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129231739/http://www.padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |archive-date=29 January 2017}}</ref> અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેના આઠ નેશનલ એવોર્ડ્સ સહિત અનેક પુરસ્કારો જીત્યા છે. * [[ભારત સરકાર]] દ્વારા રેકોર્ડ ૮ વખત શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ<ref name="record" /> * કેરળ સરકાર દ્વારા રેકોર્ડ ૨૫ વખત શ્રેષ્ઠ ગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ, જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ (૨૦૦૨) અને સ્વાતી સંગીત પુરસ્કારમ્ (૨૦૧૦) * તમિલનાડુ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૫ વખત તમિલનાડુ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ, કલાઈમામણિ (૧૯૮૬)<ref>{{cite web|title=Yesudas Awards|url=http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|access-date=16 September 2020|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127205010/http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|url-status=live}}</ref> અને એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી એવોર્ડ (૨૦૨૫)<ref>{{Cite web |date=24 September 2025 |title=TN govt announces Kalaimamani awards, Yesudas chosen for MS Subbulakshmi award |url=http://www.uniindia.com/tn-govt-announces-kalaimamani-awards-yesudas-chosen-for-ms-subbulakshmi-award/south/news/3588429.html |access-date=24 September 2025 |website=United News of India}}</ref> * આંધ્રપ્રદેશ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૪ વખત આંધ્રપ્રદેશ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ * કર્ણાટક સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૨ વખત કર્ણાટક સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ અને કર્ણાટક રાજ્ય ઉત્સવ એવોર્ડ<ref name="raj">{{Cite web |url=https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |title=Singer Yesudas among 62 chosen for Karnataka Rajyotsava Award |website=The Week (Indian magazine) |access-date=13 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |url-status=live }}</ref> * પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે પશ્ચિમ બંગાળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ * અન્નામલાઈ યુનિવર્સિટી,<ref>{{Cite web |date=7 May 2001 |title='I don't sing trendy music' |url=https://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |access-date=16 September 2020 |website=Rediff.com |archive-date=19 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619205218/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |url-status=live }}</ref> કેરળ યુનિવર્સિટી<ref>{{Cite web |title=A Brief History of the University |url=https://www.keralauniversity.ac.in/history |website=University of Kerala |access-date=8 November 2020 |archive-date=30 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230043516/https://keralauniversity.ac.in/history |url-status=live }}</ref> અને મહાત્મા ગાંધી યુનિવર્સિટી, કેરળા તરફથી માનદ ડોક્ટરેટ<ref>{{Cite web |date=19 May 2009 |title=Varsity confers honorary doctorate on CJI, Yesudas |url=https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |access-date=8 November 2020 |website=WebIndia123 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112900/https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |url-status=live }}</ref> * શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૧ વખત આનંદલોક બેસ્ટ મેલ પ્લેબેક એવોર્ડ * ધ ઈન્ડિયન ફાઈન આર્ટ્સ સોસાયટી, ચેન્નાઈ દ્વારા 'સંગીત કલાસિખામણિ' (૨૦૦૨) * ભારતીય વિદ્યા ભવન, બેંગલુરુ દ્વારા 'પદ્મભૂષણ બી. સરોજાદેવી નેશનલ એવોર્ડ' (૨૦૧૫)<ref>{{Cite web |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/saroji-devi-honours-yesudas-741466.html |title=Saroji Devi Honours Yesudas |date=12 April 2015 |access-date=9 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/Saroji-Devi-Honours-Yesudas-741466.html |url-status=live }}</ref> 'સ્વરાલય યેસુદાસ એવોર્ડ' એ સંગીત કલાકારોના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શનની પ્રશંસા રૂપે આપવામાં આવતો એક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર છે. આ એવોર્ડ સંગીતને પ્રોત્સાહન આપતી સંસ્થા 'સ્વરાલય' અને ત્રિવેન્દ્રમ (કેરળ) સ્થિત 'કૈરાલી ચેનલ' દ્વારા સંયુક્ત રીતે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. ૨૦૦૦ની સાલથી દર વર્ષે આ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે. યેશુદાસ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં 'ગંધર્વ સંધ્યા' કાર્યક્રમ દરમિયાન આ પુરસ્કારો એનાયત કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|title=Swaralaya awards presented|date=20 January 2003|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304221841/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|archive-date=4 March 2010|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|title=Swaralaya award for Shankar Mahadevan|date=16 December 2007|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20080424081543/http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|archive-date=24 April 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="hindu_jan12"/> == પ્રશંસા == સ્વરાલય કૈરાલી યેસુદાસ એવોર્ડ (૨૦૦૬) સ્વીકારતી વખતે પોતાના વક્તવ્યમાં એ. આર. રહેમાને કહ્યું હતું, "સ્વરાલયના આ પદક્ષેપથી હું ખૂબ જ સન્માનિત અનુભવું છું, અને મારા સૌથી પ્રિય ગાયક શ્રી યેસુદાસના હસ્તે આ એવોર્ડ મેળવી રહ્યો છું. તેઓ વિશ્વમાં મારા સૌથી પ્રિય અવાજોમાંથી એક છે." અન્ય એક પ્રસંગે ઈન્ટરવ્યુ દરમિયાન તેમણે યેસુદાસ વિશે કહ્યું હતું, "તેમનો અવાજ અતુલ્ય છે, તેમનો અવાજ ઈશ્વરદત્ત છે અને હું ૩ વર્ષનો હતો ત્યારથી તેમના ગીતો સાંભળતો આવ્યો છું." એક ઈન્ટરવ્યુમાં પ્રખ્યાત સંગીતકાર રવીન્દ્ર જૈને કબૂલ્યું હતું કે જો ક્યારેય તેમની દૃષ્ટિ પાછી આવે, તો તેઓ જે પ્રથમ વ્યક્તિને જોવા માંગશે તે યેશુદાસ હશે. ૨૦૦૩માં, અબજોપતિ અને ઉદ્યોગપતિ બી. આર. શેટ્ટીએ 'ધી ઈન્ડિયન હાઈસ્કૂલ, દુબઈ' ખાતે યોજાયેલી તેમની સંગીતસભા સાંભળ્યા પછી તેમને પોતાની ૧૯૯૨ મોડેલની 'રોલ્સ-રોયસ સિલ્વર સ્પિરિટ' (Rolls-Royce Silver Spirit) કાર ભેટમાં આપી હતી. શેટ્ટીએ કહ્યું હતું: "હું માત્ર તેમના સંગીત કાર્યક્રમથી જ નહીં, પરંતુ માનવજાત પ્રત્યે ઈશ્વરની દયા વિશે વાત કરનારા વ્યક્તિ તરીકે પણ તેમના વ્યક્તિત્વથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયો હતો."<ref>{{cite web|title=Yesudas gets a Rolls Royce!|url=http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|archive-url=https://web.archive.org/web/20031224023805/http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|url-status=dead|archive-date=24 December 2003|website=Sify|access-date=26 June 2019|date=4 December 2003}}</ref> ૨૦૧૨માં 'ફિલ્મફેર' સાથેના એક ઈન્ટરવ્યુમાં બપ્પી લહિરીએ કહ્યું હતું: "'યેસુદાસ'ના અવાજ પર ઈશ્વરની કૃપા છે. કિશોર દા (કિશોર કુમાર) પછી તેઓ બીજા એવા ગાયક હતા જેમણે મારી અંદરથી શ્રેષ્ઠ સંગીત બહાર લાવ્યું. તેઓ એક યોગી અને રહસ્યવાદી (સાધક) છે જેઓ સંગીત માટે જીવે છે. તેઓ તમારી ધૂનને એક અલગ જ સ્તરે લઈ જાય છે. અને તેમનો સૂર એકદમ ચોક્કસ હોય છે, તમે પ્રથમ પ્રયાસે જ તેને યોગ્ય રીતે રજૂ કરવા માટે તેમના પર ભરોસો મૂકી શકો છો. તેમની સાથે કામ કરવાથી મારી અંદર રહેલું મધુર સંગીતકારનું પાસું બહાર આવ્યું. હિન્દી ફિલ્મોમાં તેમનો પૂરતો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. હું ઈચ્છું છું કે આજના હિન્દી ફિલ્મ સંગીતકારો તેમની આ પ્રતિભાને ઓળખે અને તેમને કામ આપે."<ref>{{Cite web|url=http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|title=King of Ooh la la land|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702015357/http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|archive-date=2 July 2016|url-status=live}}</ref> == પુસ્તકો == યેશુદાસ વિશે ઘણા પુસ્તકો પ્રકાશિત થયા છે – તેમની આત્મકથા, જીવનચરિત્ર (બાયોગ્રાફી), સંગીતયાત્રા, તેમના ગીતો પરના અભ્યાસ, તસવીરો, ઈન્ટરવ્યુ, સંસ્મરણો વગેરે. તેમાંથી કેટલાક નીચે મુજબ છે: * ''યેસુદાસિન્તે કથા'' (SPCS – NBS – ૧૯૮૧), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા મલયાલમમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર.<ref>{{Cite web |title=Yesudhasinte Kadha by Mathukutty J. Kunnappally |url=http://library.assumptioncollege.edu.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=33058 |access-date=29 July 2024 |website=Assumption College, Changanasserry Library| date=1981 }}</ref> * ''એળિસાઈ નાયકન'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૧૯૯૮), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.<ref>{{Cite web |title=Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan |url=https://catalogue.statelibrary.kerala.gov.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=265718 |access-date=29 July 2024 |website=State Central Library, Kerala| date=1998 }}</ref> * ''યેસુદાસ: ધ કિંગ ઓફ મેલોડીઝ'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૦), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.<ref>{{Cite web |title=Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan |url=https://catalogue.statelibrary.kerala.gov.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=212010 |access-date=29 July 2024 |website=State Central Library, Kerala}}</ref> * ''ધ ગ્રેટેસ્ટ સિંગર યેસુદાસ'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૫), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર, જેનો આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |title=The Greatest Singer Yesudas |url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/greatest-singer-yesudas-naw606/ |access-date=29 July 2024 |website=Exotic India Arts}}</ref> * ''માય લાઈફ એન્ડ માય થોટ્સ'' (અયાન પબ્લિકેશન્સ – ૨૦૧૦), વિવિધ સામયિકોમાં પ્રકાશિત લેખોના સ્વરૂપમાં મૂળ મલયાલમમાં લખાયેલી યેસુદાસની આત્મકથા, જેનું સંકલન અને અંગ્રેજી અનુવાદ કે. વી. પિશારડી દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web |last=George |first=Liza |date=3 July 2010 |title=Ode to a singer |url=https://www.thehindu.com/books/Ode-to-a-singer/article16183648.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518231836/https://www.thehindu.com/books/Ode-to-a-singer/article16183648.ece |archive-date=18 May 2024 |access-date=29 July 2024 |website=The Hindu }}</ref> * ''અતિશયરાગમ'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), રવિ મેનન દ્વારા લખાયેલું પુસ્તક, જે માત્ર ગાયકના સર્જનને જ નહીં પરંતુ ઉભરતા સ્ટાર સાથે જોડાયેલા અનેક લોકોના જીવનને પણ દર્શાવે છે.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/book-on-yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=29 July 2024 |website=The Times of India}}</ref> * ''દાસ કેપિટલ'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), સુભાષ ચંદ્રનની આત્મકથા, જેમના જીવનની યાત્રા યેસુદાસના માધ્યમથી વણાયેલી છે.<ref>{{Cite book |author=Subhash Chandran |url=https://www.mbibooks.com/product/das-capital-2/ |title=Das Capital |publisher=Mathrubhumi Books |year=2011 |isbn=9788182652606 |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''સંગીતમે જીવનમ્'' (લિપી પબ્લિકેશન્સ - ૨૦૧૨), કુન્હિહકન્નલ વાણિમેલ દ્વારા મલયાલમમાં યેસુદાસ પર લખાયેલી પ્રથમ સર્વગ્રાહી પાઠ્યપુસ્તક.<ref>{{Cite web |title=Sangeethame Jeevitham – Padmasree Dr. K.J. Yesudas |url=https://lipipublications.com/product/sangeethame-jeevitham-padmasree-dr-k-j-yesudas/ |access-date=29 July 2024 |website=Lipi Publications}}</ref> * ''યેસુદાસ: ઓપ્પમ નડન્ના કેમેરા'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૨), પી. આઈ. ડેવિડ દ્વારા ૧૯૬૩થી લેવાયેલી યેસુદાસની ૧૫૦થી વધુ તસવીરોનો સંગ્રહ, જે મુખ્યત્વે બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ છે.<ref>{{Cite web |last=Ajith Kumar |first=P. K. |date=25 May 2015 |title=Clicking the celstial voice |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/clicking-the-celestial-voice/article7242971.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729121955/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/clicking-the-celestial-voice/article7242971.ece |archive-date=29 July 2024 |access-date=29 July 2024 |website=The Hindu }}</ref> * ''સ્વરગંધર્વમ્'' (ધી ન્યૂ મીડિયા સ્પેસ બુક્સ – ૨૦૧૪), સજી શ્રીવલ્સમ દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસની સંગીતયાત્રા પરનું એક પુસ્તક.<ref>{{Cite web |date=5 October 2014 |title=Book on K J Yesudas Released |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2014/Oct/05/book-on-k-j-yesudas-released-668197.html |access-date=29 July 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> * ''પાટ્ટિન્તે પાલાઝી'' (સાઈકથમ બુક્સ – ૨૦૧૭), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસનું સંપૂર્ણ જીવનચરિત્ર.<ref>{{Cite book |url=https://www.saikathambooks.com/Malayalam%20books,%20Saikatham%20books,%20Pattinte%20Palazhi,%20Mathukutty%20J.%20Kunnappally |title=Pattinte Palazhi |publisher=Saikatham Books |year=2017 |isbn=9789386222268 |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''ઇતિહાસ ગાયકન'' (મનોરમા બુક્સ - ૨૦૨૦), શાન જે. મેથ્યુ દ્વારા લખાયેલ.<ref>{{Cite book |url=https://keralabookstore.com/book/ithihaasa-gaayakan-yesudasinte-sangeetham-jeevitham/18666/ |title=Ithihaasa Gaayakan Yesudasinte Sangeetham Jeevitham |publisher=Malayala Manorama Books |year=2020 |isbn=9789389649192 |edition=1st |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''યેસુદાસ: મલયાલથિન્તે સ્વરસાગરમ'' (SPCS - NBS - ૨૦૨૧), એસ. શારદાક્કુટ્ટી દ્વારા તેમની સંગીતયાત્રાના ૬૦મા વર્ષ પર પ્રકાશિત એક પુસ્તક, જેમાં યેસુદાસના સહકર્મીઓ, સમીક્ષકો અને ચાહકોના લેખોનું સંકલન છે.<ref>{{Cite book |author=S. Saradakkutty |url=https://www.spcsindia.com/book/yesudas-malayalathinte-swarasagaram |title=Yesudas: Malayalathinte Swarasagaram |publisher=Sahithya Pravarthaka Co-operative Society |year=2021 |isbn=9789391946517 |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''યેસુદાસ: સાગરસંગીતમ્'' (કેરળ ભાષા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ - ૨૦૨૪), જી. બી. હરિન્દ્રનાથ દ્વારા યેસુદાસના જીવન અને સંગીતની ઉજવણી કરતું એક વ્યાપક પુસ્તક.<ref>{{Cite web |date=2 July 2024 |title=Kerala Bhasha Institute to launch 'Yesudas Sagarasangeetham' book |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2024/Jul/02/kerala-bhasha-institute-to-launch-yesudas-sagarasangeetham-book |access-date=29 July 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20210127205027/http://drkjyesudas.com/ સત્તાવાર વેબસાઈટ] * [http://tharangni.com થારંગની ડિજિટલ] * {{IMDb name|0947748}} {{commons category|K. J. Yesudas|કે. જે. યેશુદાસ}} * {{cite web|url=https://www.tribuneindia.com/2005/20051015/saturday/main1.htm |title=Article on Yesudas: 'For me music is God'|work=The Tribune (Chandigarh) |date=15 October 2005 }} [[શ્રેણી:૧૯૪૦માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ગાયક]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]] [[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] 97fjzbecxttm80ye4b01w0cij20y5vq 903790 903776 2026-08-16T00:45:50Z InternetArchiveBot 63183 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 903790 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = કે. જે. યેશુદાસ | image = K.J Yesudas.JPG | caption = જૂન ૨૦૧૧માં યેસુદાસ | birth_name = કટ્ટાસેરી જોસેફ યેસુદાસ | birth_date = {{birth date and age|1940|01|10|df=y}} | birth_place = [[ફોર્ટ કોચી]], કોચિન રજવાડુ, બ્રિટીશ ભારત<br>(વર્તમાન [[કેરળ]], ભારત) | other_names = ગણગંધર્વન | alma_mater = સ્વાતિ થિરુનલ કૉલેજ ઑફ મ્યુઝિક, તિરુવનંતપુરમ | occupation = {{hlist|ગાયક | સંગીતકાર | સંગીત નિર્માતા}} | years_active = ૧૯૬૧–વર્તમાન | spouse = {{marriage|પ્રભા|1970}} | children = ૩, વિજય યેસુદાસ | awards = | honours = {{plainlist| * [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫) * [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨) * [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭) }} | website = | module = {{Infobox musical artist | embed=yes | background = solo_singer | genre = {{flat list| * ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત * પાર્શ્વ ગાયક * ફિલ્મ ગાયક }} | instrument = ગાયક | label = {{flat list| * તરંગિણી * સારેગમ}} }} | signature = K. J. Yesudas signature.svg | honorific_suffix = }} '''કટ્ટાસેરી જોસેફ યેશુદાસ''' (જન્મ ૧૦ જાન્યુઆરી ૧૯૪૦) એક ભારતીય પાર્શ્વગાયક ગાયક અને સંગીતકાર છે જેઓ ભારતીય શાસ્ત્રીય, ભક્તિ અને ફિલ્મી ગીતો ગાય છે. તેમને ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં મહાન ગાયકોમાંના એક ગણવામાં આવે છે<ref name="hindu_jan10">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|title=Music legend Yesudas turns 70|date=10 January 2010|work=The Hindu|access-date=8 January 2011|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303195202/http://www.thehindu.com/features/friday-review/music/article78427.ece|archive-date=3 March 2014|url-status=live}}</ref><ref name="rediff_2001">{{cite web|url=http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|title='I don't sing trendy music'|publisher=Rediff|access-date=6 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225021305/http://www.rediff.com/entertai/2001/may/07yesu.htm|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> અને આધુનિક યુગના કેરળના સૌથી પ્રખ્યાત સાંસ્કૃતિક અને મનોરંજન ઉદ્યોગના પ્રતિક છે.<ref>{{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://books.google.com/books?id=SLkABAAAQBAJ&pg=PA240 |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=10 July 2014 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94318-9 |pages=240 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 May 2010|title=An icon's music and musings|url=https://www.deccanherald.com/opinion/right-in-the-middle/an-icons-music-and-musings-66416.html|access-date=13 July 2021|website=Deccan Herald|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Sivapriyan |first=ETB |date=25 September 2020 |title=S P Balasubrahmanyam and wife performed 'padha pooja' on Yesudas |url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929131225/https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/s-p-balasubrahmanyam-and-wife-performed-padha-pooja-on-yesudas-892941.html |archive-date=29 September 2020 |website=Deccan Herald}}</ref> છ દાયકાની કારકિર્દીમાં, યેશુદાસે [[મલયાલમ ભાષા|મલયાલમ]], [[તમિળ ભાષા|તમિલ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], [[તેલુગુ ભાષા|તેલુગુ]], તુલુ, [[હિંદી ભાષા|હિન્દી]], [[ઓડિયા ભાષા|ઓડિયા]],<ref>{{Cite web|title=K.J Yesudas all odia songs|url=https://gaana.com/artist/k-j-yesudas/odia-songs}}</ref> [[બંગાળી ભાષા|બંગાળી]], [[મરાઠી ભાષા|મરાઠી]] તેમજ [[અરબી ભાષા|અરબી]], [[અંગ્રેજી ભાષા|અંગ્રેજી]], લેટિન અને રશિયન સહિત વિવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો<ref name="radioandmusic.com">{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award#|title=Yesudas receives CNN-IBN 'Indian of the Year' award|date=17 December 2011|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313022001/http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/yesudas-receives-cnn-ibn-indian-year-award|archive-date=13 March 2016|url-status=dead}}</ref> રેકોર્ડ કર્યા હોવાનો અંદાજ છે.<ref name="hindu_feb01">{{Cite news |last=Kurian |first=Sangeeth |date=3 September 2002 |title=Those magical moments... |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131042021/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/those-magical-moments/article28380148.ece |archive-date=31 January 2021 |access-date=31 January 2021 |website=The Hindu}}</ref><ref name="hindu_sep02">{{Cite news |last=Padmanabhan |first=Savitha |date=8 February 2001 |title=Life devoted to music |work=The Hindu |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |url-status=usurped |access-date=19 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029163613/http://www.hinduonnet.com/2001/02/08/stories/09080706.htm |archive-date=29 October 2009}}</ref> તેમના મધુર, અલૌકિક અવાજ માટે તેમને ગણગંધર્વન (દૈવી ગાયક) ઉપનામ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.<ref name="tbi">{{Cite web |last=Wangchuk |first=Rinchen Norbu |date=10 January 2020 |title=Here is Why KJ Yesudas is Known as 'Celestial Singer' |url=https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |access-date=14 November 2020 |website=The Better India |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804234741/https://www.thebetterindia.com/208934/kj-yesudas-greatest-singer-malayalam-tamil-hindi-telugu-illaiyaraja-ar-rahman-india-nor41/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 January 2024 |title=Legendary singer K.J. Yesudas turns 84 |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110123006/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/legendary-singer-kj-yesudas-turns-84/article67726865.ece |archive-date=10 January 2024 |access-date=26 July 2024 |website=The Hindu |url-status=live }}</ref> યેશુદાસ એક જ દિવસમાં વિવિધ ભાષાઓમાં ૧૬ નવા ગીતો ગાવાનો અને રેકોર્ડ કરવાનો વિશ્વ વિક્રમ ધરાવે છે.<ref>{{Cite news |last=നായർ |first=അനീഷ് |date=10 January 2020 |title=അര നൂറ്റാണ്ടിനിടെ ഗാനഗന്ധർവൻ എത്ര പാട്ടുകൾ പാടിയിട്ടുണ്ടാവും? |newspaper=Malayala Manorama |url=https://www.manoramaonline.com/music/indepth/k-j-yesudas-birthday/2020/01/10/k-j-yesudas-favourite-songs-list.html |access-date=13 July 2021}}</ref> તેમણે ૧૯૭૦ અને ૧૯૮૦ના દાયકા દરમિયાન અનેક મલયાલમ ફિલ્મ ગીતોની રચના પણ કરી હતી. યેશુદાસે શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર રેકોર્ડ આઠ વખત,<ref name="record">{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=14 April 2018 |title=A record most melodious for this singing legend |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-record-most-melodious-for-this-singing-legend/article23543531.ece |website=The Hindu}}</ref> દક્ષિણના ફિલ્મફેર એવોર્ડ્સ પાંચ વખત અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેનો રાજ્ય પુરસ્કાર ૩૬ વખત જીત્યો છે, જેમાં કેરળ, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક અને પશ્ચિમ બંગાળની રાજ્ય સરકારો દ્વારા આપવામાં આવેલા પુરસ્કારોનો સમાવેશ થાય છે.<ref name="hindu_jan10" /> કળા ક્ષેત્રે તેમના યોગદાન બદલ ભારત સરકાર દ્વારા તેમને ૧૯૭૫માં [[પદ્મશ્રી]],<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|title=Padma Vibhushan is another stepping stone for K J Yesudas|website=The Times of India|date=26 January 2017 |access-date=28 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620030709/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/padma-vibhushan-is-another-stepping-stone-for-k-j-yesudas/articleshow/56789500.cms|archive-date=20 June 2018|url-status=live}}</ref> ૨૦૦૨માં [[પદ્મભૂષણ]] અને ૨૦૧૭માં [[પદ્મવિભૂષણ]] (બીજો સૌથી સર્વોચ્ચ નાગરિક પુરસ્કાર) થી નવાજવામાં આવ્યા હતા.<ref>{{cite web |url=http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |title=Padma Bhushan Awardees&nbsp;– Padma Awards&nbsp;– My India, My Pride |publisher=India.gov.in |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010010826/http://india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=300 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}</ref> ૨૦૦૨માં, તેમને મલયાલમ સિનેમામાં યોગદાન માટે કેરળ સરકારના સર્વોચ્ચ સન્માન 'જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ' થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ તે પુરસ્કાર મેળવનારા સૌથી યુવા વ્યક્તિ બન્યા હતા. ૨૦૧૧માં, યેસુદાસને સંગીત ક્ષેત્રે તેમના અસાધારણ યોગદાન માટે CNN-IBN આઉટસ્ટેન્ડિંગ અચીવમેન્ટ એવોર્ડ મળ્યો હતો. ૨૦૦૬માં, તેમણે ચેન્નાઈના AVM સ્ટુડિયો ખાતે એક જ દિવસમાં ચાર દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓમાં ૧૬ ફિલ્મી ગીતો રેકોર્ડ કર્યા હતા.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |title=One for the records |date=1 December 2006 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418081649/http://www.hindu.com/fr/2006/12/01/stories/2006120100400200.htm |archive-date=18 April 2010 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> == પ્રારંભિક જીવન == કે. જે. યેસુદાસનો જન્મ કેરળના કોચીમાં ઓગસ્ટિન જોસેફ અને એલિઝાબેથ જોસેફને ત્યાં થયો હતો. તેમના પિતા એક જાણીતા મલયાલમ શાસ્ત્રીય સંગીતકાર અને રંગમંચ અભિનેતા હતા.<ref name="tbi" /> યેસુદાસ સાત બાળકોમાં બીજા હતા, તેમની પહેલા પુષ્પા નામની મોટી બહેન હતી, અને ત્યારબાદ ચાર નાના ભાઈઓ હતા - એન્ટોની (અંતપ્પન), બાબુ, મણિ, જસ્ટિન અને એક નાની બહેન, જયમ્મા.<ref>{{Cite news |date=10 January 2020 |title=KJ Yesudas: A name that spells melody |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |access-date=14 November 2020 |website=The Hindu |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204175059/https://www.thehindu.com/entertainment/music/kj-yesudas-turns-80/article30522919.ece |url-status=live |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |last2=M |first2=Athira |last3=Pradeep |first3=K. }}</ref> આ ભાઈ-બહેનોમાં, પુષ્પા અને બાબુનું નાની ઉંમરે તાવથી મૃત્યુ થયું હતું, અને સૌથી નાના ભાઈ જસ્ટિનનું ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ૬૨ વર્ષની વયે રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ થયું હતું. ઓગસ્ટિન જોસેફના સૌથી પ્રિય મિત્ર, સંગીતકાર કુંજન વેલુ ભાગવતર્મ, યેસુદાસના પ્રથમ ગુરુ હતા. કુંજન વેલુ નાદસ્વર ચક્રવર્તી ટી. એન. રાજરથનમ પિલ્લઈના શિષ્ય હતા. યેસુદાસે તેમની શૈક્ષણિક સંગીત તાલીમ આર. એલ. વી. મ્યુઝિક એકેડેમી, થ્રિપ્પુનિથુરામાં શરૂ કરી અને ગણભૂષણમ કોર્સ પૂર્ણ કર્યો. બાદમાં તેમણે કર્ણાટક સંગીતના ઉસ્તાદ કે. આર. કુમારસ્વામી ઐયર અને સેમ્મંગુડી શ્રીનિવાસ ઐયરના માર્ગદર્શન હેઠળ તિરુવનંતપુરમની સ્વાતિ તિરુનલ કોલેજ ઓફ મ્યુઝિકમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શક્યો નહીં. થોડા સમય માટે, તેમણે વેચુર હરિહર સુબ્રમણ્યમ ઐયર પાસેથી સંગીતનો પણ અભ્યાસ કર્યો, ત્યારબાદ તેમણે ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતાર પાસેથી ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવ્યું.<ref>{{Cite web |date=10 January 2018 |title=With 70,000 songs to his credit, legendary singer Yesudas turns 78 |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |access-date=14 November 2020 |website=Malayala Manorama |archive-date=14 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201114110818/https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2018/01/10/legendary-singer-yesudas-turns-78.html |url-status=live }}</ref> કે. જે. યેસુદાસે ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦ના રોજ મલ્લપલ્લીમાં પ્રભા યેસુદાસ સાથે લગ્ન કર્યા.<ref>{{cite web |title=This voice is my life's greatest fortune: Prabha Yesudas |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/music/2020/01/10/yesudas-birthday-special-note-wife-prabha.html |website=Malayala Manorama |publisher=Onmanorama |access-date=6 October 2023}}</ref> ૨૦૨૧માં, યેસુદાસે પ્લેબેક સિંગર તરીકે ૬૦ વર્ષ પૂર્ણ કર્યા.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=14 November 2020 |website=The Times of India |archive-date=30 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030200112/https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/Book-on-Yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |url-status=live }}</ref> == કારકિર્દી == [[File:Onvk2.JPG|thumb|250px|left|કવિ અને ગીતકાર ઓ. એન. વી. કુરૂપ સાથે યેસુદાસ]] === પદાર્પણ અને શરૂઆતની કારકિર્દી: ૧૯૬૦નો દશક === યેશુદાસે ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૬૧ના રોજ પોતાનું પહેલું લોકપ્રિય ગીત "જાતિ ભેદમ માથા દ્વેષમ" (સંગીત: એમ. બી. શ્રીનિવાસન) રેકોર્ડ કર્યું. ફિલ્મોમાં પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરવા માટે તેમને ગાવા મળેલી ચાર પંક્તિઓ તેમને એક મોટો આશીર્વાદ માને છે કારણ કે તે કેરળના સૌથી આદરણીય સંત-કવિ-સમાજ સુધારક શ્રી નારાયણ ગુરુ દ્વારા લખવામાં આવી હતી. આ ફિલ્મ "કલ્પાદુકલ" (૧૯૬૨) હતી, જે શ્રી નારાયણ ગુરુના જીવન અને સમય દરમિયાન સામાજિક સુધારા પર આધારિત હતી. તેમણે તે સમયના લોકપ્રિય ગાયકો જેમ કે પી. લીલા, સંથા પી. નાયર, કે. પી. ઉદયભાનુ, એસ. જાનકી વગેરે અને પી. ભાસ્કરન અને નામ્બિયથ જેવા ગીતકારો સાથે જોડાણ કર્યું. તેમણે આ ફિલ્મ માટે કવિ કુમારન આસનની પંક્તિઓ ગાયી હતી. શરૂઆતના વર્ષો પછી તેઓ તે સમયના સ્થાપિત સંગીત દિગ્દર્શકો, જેમ કે એમ. બી. શ્રીનિવાસન, જી. દેવરાજન, વી. દક્ષિણામૂર્તિ, બી.આર. લક્ષ્મણન, એમ. એસ. બાબુરાજ અને અન્ય ઘણા લોકો દ્વારા સૌથી વધુ માંગવામાં આવતા હતા. આમ તેમણે પ્લેબેક સિંગિંગમાં પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆત કરી જેમાં ત્યારબાદ મલયાલમ, તમિલ, તેલુગુ અને કન્નડ ફિલ્મોનો સમાવેશ થતો હતો.<ref name="rediff_2001" /> તેમને પહેલો મોટો બ્રેક મલયાલમ ફિલ્મ "ભાર્યા" (જી. દેવરાજન દ્વારા સંગીત અને વાયલર રામવર્મા દ્વારા ગીતો) થી મળ્યો. ૧૯૬૭માં, તેમણે પી. વેણુ દ્વારા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ "ઉદ્યોગસ્થ" માટે એમ.એસ.બાબુરાજની રચનામાં હિટ ગીતો ગાયા. તેમણે પહેલા બોમ્મઈ (સંગીત: એસ. બાલાચંદર) માટે તમિલમાં પણ ગાયું, પરંતુ પહેલી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ "કોન્જુમ કુમારી" (સંગીત: વેદ) હતી. ૧૯૬૫માં, તેમને સોવિયેત યુનિયન સરકાર દ્વારા યુએસએસઆરના વિવિધ શહેરોમાં સંગીત સમારોહમાં પ્રદર્શન કરવા માટે આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું અને રેડિયો કઝાકિસ્તાન પર એક રશિયન ગીત પણ ગાયું હતું.<ref name="stateofkerala.in" /> સલિલ, યેસુદાસ અને પ્રેમ નઝીરની ત્રિપુટીએ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મલયાલમ સિનેમા ઉદ્યોગમાં પ્રવેશ કર્યો. યેસુદાસે કેરળમાં પુલામંથોલ મૂસ પરંપરા હેઠળ આયુર્વેદિક સારવાર કરાવી હોવાનું કહેવાય છે.<ref>Reliable independent source</ref> ૧૯૭૦માં તેમને કેરળ સંગીત નાટક એકેડેમીના વડા તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેઓ આ પદ સંભાળનારા સૌથી નાની ઉંમરના વ્યક્તિ હતા.<ref name="stateofkerala.in">{{cite news|url=http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |title=CDR K J YESUDAS THE INDIAN PLAYBACK SINGING LEGEND'S RAGS TO RICHES |publisher=stateofkerala.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111205230708/http://www.stateofkerala.in/news/k%20j%20yesudas%20the%20indian%20play%20back%20singing%20legend.php |archive-date= 5 December 2011 }}</ref> === બોલીવુડ: ૧૯૭૦નો દાયકો === દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોમાં એક દાયકા સુધી ગાયા પછી, ૧૯૭૦ના દાયકાની શરૂઆતમાં યેસુદાસને બોલિવૂડમાં સફળ બ્રેક મળ્યો. તેમણે ગાયેલું પહેલું હિન્દી ગીત 'જય જવાન જય કિસાન' (૧૯૭૧) ફિલ્મ માટે હતું, પરંતુ તેમની પ્રથમ રિલીઝ થયેલી ફિલ્મ 'છોટી સી બાત' હતી, જેના કારણે "જાનેમન જાનેમન" જેવા ગીતો ગાઈને તેઓ ખૂબ લોકપ્રિય બન્યા. તેમણે અમિતાભ બચ્ચન, અમોલ પાલેકર અને જીતેન્દ્ર સહિત હિન્દી સિનેમાના ઘણા મુખ્ય કલાકારો માટે હિન્દી ગીતો ગાયા છે. તેમણે રવીન્દ્ર જૈન, બપ્પી લહિરી, ખય્યામ, રાજ કમલ અને સલિલ ચૌધરી સહિતના સંગીતકારો માટે અનેક સદાબહાર હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાયા છે. યેશુદાસના સૌથી લોકપ્રિય હિન્દી ગીતો ૧૯૭૬ની ફિલ્મ 'ચિતચોર'માં છે, જેમાં સંગીત રવીન્દ્ર જૈને આપ્યું હતું. ૧૪ નવેમ્બર ૧૯૯૯ના રોજ, પેરિસ ખાતે યોજાયેલા "મ્યુઝિક ફોર પીસ" કાર્યક્રમમાં યુનેસ્કો દ્વારા યેસુદાસને "સંગીત અને શાંતિ ક્ષેત્રે અસાધારણ સિદ્ધિઓ" માટે માનદ પુરસ્કારથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ કોન્સર્ટ નવી સહસ્ત્રાબ્દીના આગમનની ઉજવણી માટે યોજવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લાયોનલ રિચી, રે ચાર્લ્સ, મોન્ટસેરાત કબાલે અને ઝુબિન મહેતા જેવા દિગ્ગજ કલાકારોએ હાજરી આપી હતી.<ref>{{cite news|url=http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |title=KJ Yesudas completes 50 glorious years as singer |publisher=Asianet india |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124040600/http://www.asianetindia.com/news/kj-yesudas-completes-50-glorious-years-singer_300940.html |archive-date=24 January 2012 }}</ref> ૨૦૦૧માં તેમણે 'અહિંસા' આલ્બમ માટે સંસ્કૃત, લેટિન અને અંગ્રેજી ભાષામાં તથા ન્યૂ-એજ અને કર્ણાટક સંગીતના મિશ્રણ સહિતની શૈલીઓમાં ગીતો ગાયા હતા.<ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |title=Ahimsa Album |publisher=Hinduonnet.com |date=19 February 2001 |access-date=9 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210180308/http://www.hinduonnet.com/2001/02/19/stories/09190704.htm |archive-date=10 December 2006 |url-status=usurped}}</ref> મધ્ય પૂર્વમાં (મિડલ ઈસ્ટ) પોતાના સંગીત કાર્યક્રમોમાં તેઓ કર્ણાટક શૈલીમાં અરબી ગીતો ગાય છે.<ref>{{cite web|author=Vineet Pillai |url=http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |title=Exclusive&nbsp;– Interview with Yesudas on 15th November 2003 |publisher=Indien-netzwerk.de |date=15 November 2003 |access-date=1 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531061214/http://www.indien-netzwerk.de/navigation/ereignisse/artikel/yesudas/yesudas_interview-eng.htm |archive-date=31 May 2010 }}</ref> તેઓ વિદેશમાં પોતાના પ્રદર્શન દ્વારા ભારતીય સંગીતને પ્રોત્સાહિત કરીને અવારનવાર ભારતના સાંસ્કૃતિક રાજદૂત તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે. ૨૦૦૯માં યેસુદાસે 'મ્યુઝિક ફોર પીસ' (શાંતિ માટે સંગીત) ના સૂત્ર સાથે તિરુવનંતપુરમથી આતંકવાદ સામે દેશવ્યાપી સંગીત અભિયાનની શરૂઆત કરી હતી.<ref>{{cite news |url=https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |title=Yesudas' Musical Campaign for peace |date=13 January 2009 |publisher=Oneindia |access-date=9 January 2012 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112833/https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2009/yesudas-musical-campaign-peace-130109.html |url-status=live }}</ref> હેમંત કરકરેના પત્ની કવિતા કરકરેએ યેશુદાસને મશાલ સોંપીને આ 'શાંતિ સંગીત યાત્રા' નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો.<ref name="hindu_jan12">{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |title=Tributes paid to Hemant Karkare |date=12 January 2009 |access-date=1 May 2010 |location=Chennai, India |archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205714/http://www.hindu.com/2009/01/12/stories/2009011258340300.htm |archive-date=3 November 2012 |work=The Hindu |url-status=dead }}</ref> સોર્યા કૃષ્ણમૂર્તિ દ્વારા આયોજિત ૩૬ વર્ષ જૂના 'સોર્યા મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલ' માં યેશુદાસે સતત ૩૬ વખત પોતાની પ્રસ્તુતિ આપી છે.<ref>{{cite web|url=http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|title=Gaanagandharvan graces the Soorya festival for the 36th time|website=thiraseela.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630110641/http://thiraseela.com/main/specialStories.php?id=472|archive-date=30 June 2017|url-status=live}}</ref> == અંગત જીવન અને પ્રભાવો == યેશુદાસના લગ્ન ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૦થી પ્રભા સાથે થયા છે. તેમને ત્રણ પુત્રો છે: વિનોદ (જન્મ ૧૯૭૭), વિજય (જન્મ ૧૯૭૯) અને વિશાલ (જન્મ ૧૯૮૧). તેમના બીજા પુત્ર વિજય પણ એક સંગીતકાર છે, જેમણે ૨૦૦૭, ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૮માં શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ જીત્યો છે.<ref>{{cite web |url=http://www.nritoday.net/movies-a-music/336-kj-yesudas-singer-with-a-golden-voice |title=Dr. KJ Yesudas: Singer with a Golden Voice |author=Ajay Gosh |access-date=2026-08-15 |archive-date=2014-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222062233/http://www.nritoday.net/movies-a-music/336-kj-yesudas-singer-with-a-golden-voice |url-status=dead }}</ref> [[File:Ram Nath Kovind presenting the Rajat Kamal Award to Padma Vibhushan Dr. K.J. Yesudas (Best Male Playback Singer) for the film VISWASAPOORVAM MANSOOR (Malayalam), at the 65th National Film Awards Function, in New Delhi.JPG|250px|thumbnail|left|યેશુદાસને રજત કમલ એવોર્ડ અર્પણ કરી રહેલા ભારતના રાષ્ટ્રપતિ રામનાથ કોવિંદ .]] શ્રી નારાયણ ગુરુના સંદેશ "સંપૂર્ણ માનવજાત માટે એક ધર્મ અને એક ઈશ્વર" એ યુવાન યેસુદાસને અન્ય લોકો સાથેના વ્યવહારમાં ખૂબ પ્રભાવિત કર્યા હતા. સંગીતકારોમાં પણ તેમના પોતાના આદર્શો (હીરો) હતા. મોહમ્મદ રફી, ચેમ્બાઈ વૈદ્યનાથ ભાગવતર અને બાલમુરલી કૃષ્ણા એવા સંગીતકારો છે જેમની તેઓ સૌથી વધુ પ્રશંસા કરે છે.<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |title='I do not sing trendy music': Yesudas |work=Rediff.com |date=7 May 2001 |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601053019/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |archive-date=1 June 2010 |url-status=live }}</ref> યેસુદાસ જ્ઞાન, સંગીત અને કળાની દેવી સરસ્વતીના કીર્તન ગાવા માટે પોતાના જન્મદિવસે કર્ણાટકના કોલ્લુર સ્થિત કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરની મુલાકાત લેતા આવ્યા છે. આ સંગીત ઉત્સવની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૦માં તેમના ૬૦મા જન્મદિવસે થઈ હતી. નવ દિવસીય આ સંગીત મહોત્સવ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં કોલ્લુર મૂકામ્બિકા મંદિરે શરૂ થાય છે. રવિવાર, ૧૦ જાન્યુઆરી ૨૦૧૦ના રોજ, તેમણે કોલ્લુર શ્રી મૂકામ્બિકા મંદિરે દેવી મૂકામ્બિકા સમક્ષ ૭૦ ગાયકો સાથે 'સંગીતાર્ચના' (શાસ્ત્રીય ભક્તિ ગીતો) કરીને પોતાનો ૭૦મો જન્મદિવસ (સપ્તતિ) ઉજવ્યો હતો. આ સંગીતાર્ચનામાં ત્યાગરાજની કવિતાઓના "પંચરત્ન ગાયન"નો સમાવેશ થતો હતો. તેમણે વિદ્યારંભ વિધિમાં પણ ભાગ લીધો હતો. ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોએ આ ખાસ સંગીતાર્ચનાનું સમગ્ર કેરળમાં પ્રસારણ કર્યું હતું. યેસુદાસે હિટ ગીત "હરિવરાસનમ્" સહિત અય્યપ્પા સ્વામીને સમર્પિત ઘણા ગીતો પણ ગાયા છે.<ref>{{cite web |url=http://jaimusiconline.com |title=Gandharva of songs : K.J Yesudas celebrates 70th birthday |publisher=Non Resident Kerala Associations |access-date=1 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227012349/http://jaimusiconline.com/ |archive-date=27 December 2018 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://entertainment.oneindia.in/malayalam/top-stories/2009/k-j-yesudas-birthday-190109.html |title=Yesudas celebrated Birthday at Kollur |publisher=Oneindia Entertainment |date=19 January 2009 |access-date=1 May 2010 }}{{Dead link|date=ઑગસ્ટ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="hindu_jan10" /><ref>{{cite web |url=http://newindianexpress.com/states/karnataka/article220681.ece |title=Yesudas celebrates 70th birthday in Kollur |publisher=The New Indian Express |date=11 January 2010 |access-date=1 May 2010 |archive-date=7 માર્ચ 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140307180546/http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/article220681.ece |url-status=dead }}</ref> ૨૦૦૨માં મરાડ નર સંહાર દરમિયાન, તેમણે પીઢ કવયિત્રી સુગથાકુમારી સાથે તે સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી અને હિંસા વિરુદ્ધ જાગૃતિ વર્ગો ચલાવ્યા હતા. સબરીમાલા મંદિરના દ્વાર બંધ કરતા પહેલા ગવાતી ભક્તિ રચના 'હરિવરાસનમ્'નું સંગીત સંસ્કરણ જી. દેવરાજન દ્વારા કંપોઝ કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને યેસુદાસે ગાયું હતું. જોકે ઘણા જાણીતા ગાયકો દ્વારા આ ગીતની અલગ-અલગ પ્રસ્તુતિઓ કરવામાં આવી છે, તેમ છતાં સબરીમાલા ખાતે રોજ હરિવરાસનમ્ માટે અધિકૃત રીતે યેસુદાસના અવાજનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.<ref name="hindu_jan10" /> == સંગીત કંપની અને શાળા == ૧૯૮૦માં યેસુદાસે તિરુવનંતપુરમ ખાતે 'તરંગિણી સ્ટુડિયો'ની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૯૨માં તેની ઓફિસ અને સ્ટુડિયો ચેન્નાઈ ખસેડવામાં આવ્યા હતા અને ૧૯૯૮માં યુ.એસ. (US) ખાતે કંપનીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તરંગિણી સ્ટુડિયો અને તરંગિણી રેકોર્ડ્સ કેરળમાં એક એવું રેકોર્ડિંગ સેન્ટર બની ગયું, જેણે પ્રથમ વખત સ્ટીરિયો (stereo) સાઉન્ડમાં મલયાલમ ફિલ્મી ગીતોની ઓડિયો કેસેટ બહાર પાડી હતી. આ રેકોર્ડ કંપની ચેન્નાઈના 'સ્ટુડિયો ૨૭' ખાતે વોઈસ મિક્સિંગ સ્ટુડિયો પણ ધરાવતી હતી. આ સ્ટુડિયો સમગ્ર વિશ્વમાં ફિલ્મ અને ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતના કાર્યક્રમો સહિત યેસુદાસના વિવિધ કાર્યક્રમોનું પ્રોડક્શન અને પ્રસ્તુતિ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|title=Dr. K. J. Yesudas|publisher=keralatourism.org|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100601083704/http://www.keralatourism.org/leadinglights/dr--k--j--yesudas-4.php|archive-date=1 June 2010|url-status=dead}}</ref> વિદ્યાર્થીઓને સંગીતની વિવિધ શાખાઓમાં તાલીમ આપવા માટે યેસુદાસે ૧૯૭૫માં 'તરંગિણીસરી સ્કૂલ ઓફ મ્યુઝિક'ની સ્થાપના કરી હતી. આ શાળા કેરળ સરકાર દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત છે. તેનું સંચાલન 'ટ્રાવણકોર-કોચિન લિટરરી, સાયન્ટિફિક એન્ડ ચેરિટેબલ સોસાયટીઝ એક્ટ ૧૨ ઓફ ૧૯૫૫' હેઠળ નોંધાયેલ સોસાયટી દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ શાળા ઈડાપળંજી, તિરુવનંતપુરમ ખાતે આવેલી છે.<ref>{{Cite web |title=About Tharanganisari |url=https://tharanganisari.com/about-tharanganisari/ |access-date=2 August 2024 |website=Tharanganisari.com}}</ref> શાળામાં દર મહિનાના બીજા શનિવારે 'સંગીત રસાસ્વાદ' (Music appreciation) ક્લાસ યોજવામાં આવે છે. આ ક્લાસ દરેક માટે મફત છે અને તમામ ઉંમરના લોકો માટે ખુલ્લો છે.<ref>{{Cite web |date=15 February 2009 |title=A singer of all kinds of bhajans |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2009/Feb/15/a-singer-of-all-kinds-of-bhajans-26027.html |access-date=2 August 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> સંગીતકાર પેરુમ્બાવુર જી. રવીન્દ્રનાથે ૧૯૭૬માં અહીં સંગીત શિક્ષક તરીકે સેવા આપી હતી.<ref>{{Cite web |date=5 January 2024 |title=80ന്റെ നിറവിൽ പെരുമ്പാവൂർ ജി രവീന്ദ്രനാഥ് |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620104328/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/80th-birthday-of-music-director-perumbavoor-g-raveendranath-1.9214019 |archive-date=20 June 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> આ શાળાના કેટલાક નોંધપાત્ર ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓમાં (અલમનાઈ) સંગીતકાર મોહન સિથારા,<ref>{{Cite web |last=Kavu |first=Sweety |date=24 July 2020 |title=പത്തിന് പകരം നൂറ് തരുന്ന ദാസേട്ടന്‍; ഈശ്വരകൃപയാല്‍ മുപ്പതിലധികം കൊല്ലത്തെ സംഗീതജീവിതം സംതൃപ്തം |url=https://www-mathrubhumi-com.translate.goog/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484?_x_tr_sl=auto&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=en-US&_x_tr_pto=wapp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718172636/https://www.mathrubhumi.com/movies-music/features/interview-with-mohan-sithara-music-director-1.4925484 |archive-date=18 July 2024 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> મુરલી સિથારા<ref>{{Cite web |date=12 July 2021 |title=Music director Murali Sithara, 66, found dead |url=https://english.mathrubhumi.com/movies-music/news/music-director-murali-sithara-66-found-dead-1.5823587 |access-date=2 August 2024 |website=Mathrubhumi}}</ref> અને ગિટારવાદક જોન એન્ટોનીનો સમાવેશ થાય છે.<ref>{{Cite web |date=16 January 2017 |title=Interview with John Anthony |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/interview-with-john-anthony/articleshow/31032314.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705093519/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/music/Interview-with-John-Anthony/articleshow/31032314.cms |archive-date=5 July 2022 |access-date=2 August 2024 |website=The Times of India}}</ref> == પુરસ્કારો અને સન્માન == [[File:The President, Shri Pranab Mukherjee presenting the Padma Vibhushan Award to Dr. K.J. Yesudas, at the Civil Investiture Ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on April 13, 2017.jpg|thumb|૧૩ એપ્રિલ ૨૦૧૭ના રોજ નવી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ ભવન ખાતે આયોજિત નાગરિક અલંકરણ સમારોહ દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ શ્રી પ્રણવ મુખર્જી ડો. કે. જે. યેશુદાસને પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર એનાયત કરી રહ્યા છે.]] યેશુદાસે ૫૦,૦૦૦ થી વધુ ગીતો રેકોર્ડ કર્યા છે અને પ્રતિષ્ઠિત [[પદ્મશ્રી]] (૧૯૭૫),<ref name=PadmaShri>{{cite web|title=Padma Shri Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs (India)|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165547/http://archive.india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=1620|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મભૂષણ]] (૨૦૦૨),<ref name=PadmaBhushan>{{cite web|title=Padma Bhushan Awardees|publisher=Ministry of Home Affairs|url=http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|access-date=27 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141204165432/http://archive.india.gov.in/myindia/padmabhushan_awards_list1.php?start=320|archive-date=4 December 2014|url-status=dead}}</ref> [[પદ્મવિભૂષણ]] (૨૦૧૭)<ref>{{cite web |url=http://padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |title=Padma Awards 2017 |access-date=25 January 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129231739/http://www.padmaawards.gov.in/PDFS/PadmaAwards-2017_25012017.pdf |archive-date=29 January 2017}}</ref> અને શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટેના આઠ નેશનલ એવોર્ડ્સ સહિત અનેક પુરસ્કારો જીત્યા છે. * [[ભારત સરકાર]] દ્વારા રેકોર્ડ ૮ વખત શ્રેષ્ઠ પુરુષ પાર્શ્વગાયક માટેનો નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ<ref name="record" /> * કેરળ સરકાર દ્વારા રેકોર્ડ ૨૫ વખત શ્રેષ્ઠ ગાયક માટેનો કેરળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ, જે. સી. ડેનિયલ એવોર્ડ (૨૦૦૨) અને સ્વાતી સંગીત પુરસ્કારમ્ (૨૦૧૦) * તમિલનાડુ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૫ વખત તમિલનાડુ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ, કલાઈમામણિ (૧૯૮૬)<ref>{{cite web|title=Yesudas Awards|url=http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|access-date=16 September 2020|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127205010/http://drkjyesudas.com/awards.php?pageNum=6&year=|url-status=live}}</ref> અને એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી એવોર્ડ (૨૦૨૫)<ref>{{Cite web |date=24 September 2025 |title=TN govt announces Kalaimamani awards, Yesudas chosen for MS Subbulakshmi award |url=http://www.uniindia.com/tn-govt-announces-kalaimamani-awards-yesudas-chosen-for-ms-subbulakshmi-award/south/news/3588429.html |access-date=24 September 2025 |website=United News of India}}</ref> * આંધ્રપ્રદેશ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૪ વખત આંધ્રપ્રદેશ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ * કર્ણાટક સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૨ વખત કર્ણાટક સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ્સ અને કર્ણાટક રાજ્ય ઉત્સવ એવોર્ડ<ref name="raj">{{Cite web |url=https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |title=Singer Yesudas among 62 chosen for Karnataka Rajyotsava Award |website=The Week (Indian magazine) |access-date=13 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.theweek.in/news/entertainment/padma-vibhushan-yesudas-among-sixty-two-chosen-for-rajyotsava-award.html?fromNewsdog=1 |url-status=live }}</ref> * પશ્ચિમ બંગાળ સરકાર દ્વારા શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે પશ્ચિમ બંગાળ સ્ટેટ ફિલ્મ એવોર્ડ * અન્નામલાઈ યુનિવર્સિટી,<ref>{{Cite web |date=7 May 2001 |title='I don't sing trendy music' |url=https://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |access-date=16 September 2020 |website=Rediff.com |archive-date=19 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619205218/http://www.rediff.com/movies/2001/may/07yesu.htm |url-status=live }}</ref> કેરળ યુનિવર્સિટી<ref>{{Cite web |title=A Brief History of the University |url=https://www.keralauniversity.ac.in/history |website=University of Kerala |access-date=8 November 2020 |archive-date=30 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230043516/https://keralauniversity.ac.in/history |url-status=live }}</ref> અને મહાત્મા ગાંધી યુનિવર્સિટી, કેરળા તરફથી માનદ ડોક્ટરેટ<ref>{{Cite web |date=19 May 2009 |title=Varsity confers honorary doctorate on CJI, Yesudas |url=https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |access-date=8 November 2020 |website=WebIndia123 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112900/https://news.webindia123.com/news/articles/India/20090519/1256889.html |url-status=live }}</ref> * શ્રેષ્ઠ પાર્શ્વગાયક માટે ૧ વખત આનંદલોક બેસ્ટ મેલ પ્લેબેક એવોર્ડ * ધ ઈન્ડિયન ફાઈન આર્ટ્સ સોસાયટી, ચેન્નાઈ દ્વારા 'સંગીત કલાસિખામણિ' (૨૦૦૨) * ભારતીય વિદ્યા ભવન, બેંગલુરુ દ્વારા 'પદ્મભૂષણ બી. સરોજાદેવી નેશનલ એવોર્ડ' (૨૦૧૫)<ref>{{Cite web |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/saroji-devi-honours-yesudas-741466.html |title=Saroji Devi Honours Yesudas |date=12 April 2015 |access-date=9 August 2020 |archive-date=17 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117112834/https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2015/apr/12/Saroji-Devi-Honours-Yesudas-741466.html |url-status=live }}</ref> 'સ્વરાલય યેસુદાસ એવોર્ડ' એ સંગીત કલાકારોના ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શનની પ્રશંસા રૂપે આપવામાં આવતો એક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કાર છે. આ એવોર્ડ સંગીતને પ્રોત્સાહન આપતી સંસ્થા 'સ્વરાલય' અને ત્રિવેન્દ્રમ (કેરળ) સ્થિત 'કૈરાલી ચેનલ' દ્વારા સંયુક્ત રીતે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે. ૨૦૦૦ની સાલથી દર વર્ષે આ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે. યેશુદાસ દર વર્ષે જાન્યુઆરીમાં 'ગંધર્વ સંધ્યા' કાર્યક્રમ દરમિયાન આ પુરસ્કારો એનાયત કરે છે.<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|title=Swaralaya awards presented|date=20 January 2003|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100304221841/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2003/01/20/stories/2003012008080300.htm|archive-date=4 March 2010|url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|title=Swaralaya award for Shankar Mahadevan|date=16 December 2007|work=The Hindu|access-date=18 March 2010|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20080424081543/http://www.hindu.com/2007/12/16/stories/2007121654810500.htm|archive-date=24 April 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="hindu_jan12"/> == પ્રશંસા == સ્વરાલય કૈરાલી યેસુદાસ એવોર્ડ (૨૦૦૬) સ્વીકારતી વખતે પોતાના વક્તવ્યમાં એ. આર. રહેમાને કહ્યું હતું, "સ્વરાલયના આ પદક્ષેપથી હું ખૂબ જ સન્માનિત અનુભવું છું, અને મારા સૌથી પ્રિય ગાયક શ્રી યેસુદાસના હસ્તે આ એવોર્ડ મેળવી રહ્યો છું. તેઓ વિશ્વમાં મારા સૌથી પ્રિય અવાજોમાંથી એક છે." અન્ય એક પ્રસંગે ઈન્ટરવ્યુ દરમિયાન તેમણે યેસુદાસ વિશે કહ્યું હતું, "તેમનો અવાજ અતુલ્ય છે, તેમનો અવાજ ઈશ્વરદત્ત છે અને હું ૩ વર્ષનો હતો ત્યારથી તેમના ગીતો સાંભળતો આવ્યો છું." એક ઈન્ટરવ્યુમાં પ્રખ્યાત સંગીતકાર રવીન્દ્ર જૈને કબૂલ્યું હતું કે જો ક્યારેય તેમની દૃષ્ટિ પાછી આવે, તો તેઓ જે પ્રથમ વ્યક્તિને જોવા માંગશે તે યેશુદાસ હશે. ૨૦૦૩માં, અબજોપતિ અને ઉદ્યોગપતિ બી. આર. શેટ્ટીએ 'ધી ઈન્ડિયન હાઈસ્કૂલ, દુબઈ' ખાતે યોજાયેલી તેમની સંગીતસભા સાંભળ્યા પછી તેમને પોતાની ૧૯૯૨ મોડેલની 'રોલ્સ-રોયસ સિલ્વર સ્પિરિટ' (Rolls-Royce Silver Spirit) કાર ભેટમાં આપી હતી. શેટ્ટીએ કહ્યું હતું: "હું માત્ર તેમના સંગીત કાર્યક્રમથી જ નહીં, પરંતુ માનવજાત પ્રત્યે ઈશ્વરની દયા વિશે વાત કરનારા વ્યક્તિ તરીકે પણ તેમના વ્યક્તિત્વથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયો હતો."<ref>{{cite web|title=Yesudas gets a Rolls Royce!|url=http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|archive-url=https://web.archive.org/web/20031224023805/http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=13325681|url-status=dead|archive-date=24 December 2003|website=Sify|access-date=26 June 2019|date=4 December 2003}}</ref> ૨૦૧૨માં 'ફિલ્મફેર' સાથેના એક ઈન્ટરવ્યુમાં બપ્પી લહિરીએ કહ્યું હતું: "'યેસુદાસ'ના અવાજ પર ઈશ્વરની કૃપા છે. કિશોર દા (કિશોર કુમાર) પછી તેઓ બીજા એવા ગાયક હતા જેમણે મારી અંદરથી શ્રેષ્ઠ સંગીત બહાર લાવ્યું. તેઓ એક યોગી અને રહસ્યવાદી (સાધક) છે જેઓ સંગીત માટે જીવે છે. તેઓ તમારી ધૂનને એક અલગ જ સ્તરે લઈ જાય છે. અને તેમનો સૂર એકદમ ચોક્કસ હોય છે, તમે પ્રથમ પ્રયાસે જ તેને યોગ્ય રીતે રજૂ કરવા માટે તેમના પર ભરોસો મૂકી શકો છો. તેમની સાથે કામ કરવાથી મારી અંદર રહેલું મધુર સંગીતકારનું પાસું બહાર આવ્યું. હિન્દી ફિલ્મોમાં તેમનો પૂરતો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી. હું ઈચ્છું છું કે આજના હિન્દી ફિલ્મ સંગીતકારો તેમની આ પ્રતિભાને ઓળખે અને તેમને કામ આપે."<ref>{{Cite web|url=http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|title=King of Ooh la la land|access-date=1 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702015357/http://www.filmfare.com/interviews/king-of-ooh-la-la-land-262.html|archive-date=2 July 2016|url-status=live}}</ref> == પુસ્તકો == યેશુદાસ વિશે ઘણા પુસ્તકો પ્રકાશિત થયા છે – તેમની આત્મકથા, જીવનચરિત્ર (બાયોગ્રાફી), સંગીતયાત્રા, તેમના ગીતો પરના અભ્યાસ, તસવીરો, ઈન્ટરવ્યુ, સંસ્મરણો વગેરે. તેમાંથી કેટલાક નીચે મુજબ છે: * ''યેસુદાસિન્તે કથા'' (SPCS – NBS – ૧૯૮૧), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા મલયાલમમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર.<ref>{{Cite web |title=Yesudhasinte Kadha by Mathukutty J. Kunnappally |url=http://library.assumptioncollege.edu.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=33058 |access-date=29 July 2024 |website=Assumption College, Changanasserry Library| date=1981 }}</ref> * ''એળિસાઈ નાયકન'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૧૯૯૮), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.<ref>{{Cite web |title=Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan |url=https://catalogue.statelibrary.kerala.gov.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=265718 |access-date=29 July 2024 |website=State Central Library, Kerala| date=1998 }}</ref> * ''યેસુદાસ: ધ કિંગ ઓફ મેલોડીઝ'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૦), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ અને આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત.<ref>{{Cite web |title=Yesudas, the king of melodies by R. Kandeepan |url=https://catalogue.statelibrary.kerala.gov.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=212010 |access-date=29 July 2024 |website=State Central Library, Kerala}}</ref> * ''ધ ગ્રેટેસ્ટ સિંગર યેસુદાસ'' (મણિમેકલાઈ પ્રચુરમ – ૨૦૦૫), આર. કાન્દીપન દ્વારા તમિલમાં લખાયેલ જીવનચરિત્ર, જેનો આર. સુંદરરેસન દ્વારા અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરવામાં આવ્યો છે.<ref>{{Cite web |title=The Greatest Singer Yesudas |url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/greatest-singer-yesudas-naw606/ |access-date=29 July 2024 |website=Exotic India Arts}}</ref> * ''માય લાઈફ એન્ડ માય થોટ્સ'' (અયાન પબ્લિકેશન્સ – ૨૦૧૦), વિવિધ સામયિકોમાં પ્રકાશિત લેખોના સ્વરૂપમાં મૂળ મલયાલમમાં લખાયેલી યેસુદાસની આત્મકથા, જેનું સંકલન અને અંગ્રેજી અનુવાદ કે. વી. પિશારડી દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.<ref>{{Cite web |last=George |first=Liza |date=3 July 2010 |title=Ode to a singer |url=https://www.thehindu.com/books/Ode-to-a-singer/article16183648.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240518231836/https://www.thehindu.com/books/Ode-to-a-singer/article16183648.ece |archive-date=18 May 2024 |access-date=29 July 2024 |website=The Hindu }}</ref> * ''અતિશયરાગમ'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), રવિ મેનન દ્વારા લખાયેલું પુસ્તક, જે માત્ર ગાયકના સર્જનને જ નહીં પરંતુ ઉભરતા સ્ટાર સાથે જોડાયેલા અનેક લોકોના જીવનને પણ દર્શાવે છે.<ref>{{Cite web |last=Soman |first=Sandhya |date=9 September 2011 |title=Book on Yesudas tracks the men who made the star |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/book-on-yesudas-tracks-the-men-who-made-the-star/articleshow/9916686.cms |access-date=29 July 2024 |website=The Times of India}}</ref> * ''દાસ કેપિટલ'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૧), સુભાષ ચંદ્રનની આત્મકથા, જેમના જીવનની યાત્રા યેસુદાસના માધ્યમથી વણાયેલી છે.<ref>{{Cite book |author=Subhash Chandran |url=https://www.mbibooks.com/product/das-capital-2/ |title=Das Capital |publisher=Mathrubhumi Books |year=2011 |isbn=9788182652606 |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''સંગીતમે જીવનમ્'' (લિપી પબ્લિકેશન્સ - ૨૦૧૨), કુન્હિહકન્નલ વાણિમેલ દ્વારા મલયાલમમાં યેસુદાસ પર લખાયેલી પ્રથમ સર્વગ્રાહી પાઠ્યપુસ્તક.<ref>{{Cite web |title=Sangeethame Jeevitham – Padmasree Dr. K.J. Yesudas |url=https://lipipublications.com/product/sangeethame-jeevitham-padmasree-dr-k-j-yesudas/ |access-date=29 July 2024 |website=Lipi Publications}}</ref> * ''યેસુદાસ: ઓપ્પમ નડન્ના કેમેરા'' (માતૃભૂમિ બુક્સ – ૨૦૧૨), પી. આઈ. ડેવિડ દ્વારા ૧૯૬૩થી લેવાયેલી યેસુદાસની ૧૫૦થી વધુ તસવીરોનો સંગ્રહ, જે મુખ્યત્વે બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ છે.<ref>{{Cite web |last=Ajith Kumar |first=P. K. |date=25 May 2015 |title=Clicking the celstial voice |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/clicking-the-celestial-voice/article7242971.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240729121955/https://www.thehindu.com/news/national/kerala/clicking-the-celestial-voice/article7242971.ece |archive-date=29 July 2024 |access-date=29 July 2024 |website=The Hindu }}</ref> * ''સ્વરગંધર્વમ્'' (ધી ન્યૂ મીડિયા સ્પેસ બુક્સ – ૨૦૧૪), સજી શ્રીવલ્સમ દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસની સંગીતયાત્રા પરનું એક પુસ્તક.<ref>{{Cite web |date=5 October 2014 |title=Book on K J Yesudas Released |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2014/Oct/05/book-on-k-j-yesudas-released-668197.html |access-date=29 July 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> * ''પાટ્ટિન્તે પાલાઝી'' (સાઈકથમ બુક્સ – ૨૦૧૭), માથુકુટ્ટી જે. કુન્નપલ્લી દ્વારા લખાયેલ યેસુદાસનું સંપૂર્ણ જીવનચરિત્ર.<ref>{{Cite book |url=https://www.saikathambooks.com/Malayalam%20books,%20Saikatham%20books,%20Pattinte%20Palazhi,%20Mathukutty%20J.%20Kunnappally |title=Pattinte Palazhi |publisher=Saikatham Books |year=2017 |isbn=9789386222268 |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''ઇતિહાસ ગાયકન'' (મનોરમા બુક્સ - ૨૦૨૦), શાન જે. મેથ્યુ દ્વારા લખાયેલ.<ref>{{Cite book |url=https://keralabookstore.com/book/ithihaasa-gaayakan-yesudasinte-sangeetham-jeevitham/18666/ |title=Ithihaasa Gaayakan Yesudasinte Sangeetham Jeevitham |publisher=Malayala Manorama Books |year=2020 |isbn=9789389649192 |edition=1st |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''યેસુદાસ: મલયાલથિન્તે સ્વરસાગરમ'' (SPCS - NBS - ૨૦૨૧), એસ. શારદાક્કુટ્ટી દ્વારા તેમની સંગીતયાત્રાના ૬૦મા વર્ષ પર પ્રકાશિત એક પુસ્તક, જેમાં યેસુદાસના સહકર્મીઓ, સમીક્ષકો અને ચાહકોના લેખોનું સંકલન છે.<ref>{{Cite book |author=S. Saradakkutty |url=https://www.spcsindia.com/book/yesudas-malayalathinte-swarasagaram |title=Yesudas: Malayalathinte Swarasagaram |publisher=Sahithya Pravarthaka Co-operative Society |year=2021 |isbn=9789391946517 |language=Malayalam |access-date=29 July 2024}}</ref> * ''યેસુદાસ: સાગરસંગીતમ્'' (કેરળ ભાષા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ - ૨૦૨૪), જી. બી. હરિન્દ્રનાથ દ્વારા યેસુદાસના જીવન અને સંગીતની ઉજવણી કરતું એક વ્યાપક પુસ્તક.<ref>{{Cite web |date=2 July 2024 |title=Kerala Bhasha Institute to launch 'Yesudas Sagarasangeetham' book |url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2024/Jul/02/kerala-bhasha-institute-to-launch-yesudas-sagarasangeetham-book |access-date=29 July 2024 |website=The New Indian Express}}</ref> == સંદર્ભ == {{Reflist}} == બાહ્ય કડીઓ == * [https://web.archive.org/web/20210127205027/http://drkjyesudas.com/ સત્તાવાર વેબસાઈટ] * [http://tharangni.com થારંગની ડિજિટલ] * {{IMDb name|0947748}} {{commons category|K. J. Yesudas|કે. જે. યેશુદાસ}} * {{cite web|url=https://www.tribuneindia.com/2005/20051015/saturday/main1.htm |title=Article on Yesudas: 'For me music is God'|work=The Tribune (Chandigarh) |date=15 October 2005 }} [[શ્રેણી:૧૯૪૦માં જન્મ]] [[શ્રેણી:ગાયક]] [[શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] [[શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા]] [[શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ]] g54j6mzirt682r1awgnsrnrj6kj7ktl 1 154994 903749 903746 2026-08-15T13:33:21Z Snehrashmi 41463 Manual Revert 903749 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3 154995 903766 2026-08-15T17:03:51Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 903766 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Prakashsinh m v}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૩૩, ૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) 5uy2jhjov6yap84vly7u1l4p4xjtesh 3 154996 903771 2026-08-15T17:27:03Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 903771 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Rajeshbhai Gohil}} -- [[:User:Dsvyas|ધવલ સુધન્વા વ્યાસ]]^{[[:User_talk:Dsvyas|ચર્ચા]]/[[:Special:Contributions/Dsvyas|યોગદાન]]} ૨૨:૫૭, ૧૫ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) q1bb0zx2pbdn9tyhxj7cctef7mpk2vv 0 154997 903777 2026-08-15T17:56:21Z Snehrashmi 41463 [[કેરળ]]નો સૌથી મોટો કિલ્લો 903777 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = બેકલ કિલ્લો | official_name = બેકલ કિલ્લો | native_name = | other_name = | settlement_type = | image_skyline = Bakel Fort Beach Kasaragod7.jpg | image_alt = | image_caption = કેરળના કાસરગોડમાં આવેલ બેકલ કિલ્લો | image_seal = | nickname = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|12.3667|N|75.05|E|display=inline}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_type3 = Region | subdivision_type4 = તાલુકો | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | subdivision_name2 = [[કાસરગોડ જિલ્લો]] | subdivision_name3 = ઉત્તર મલબાર (કોલાથુનાડુ) | subdivision_name4 = હોસદુર્ગ | subdivision_type5 = ભાષા | subdivision_name5 = [[મલયાલમ ભાષા|મલાયાલમ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], તુલુ | subdivision_type6 = નજીકના શહેરો | subdivision_name6 = કાનનગઢ, કાસરગોડ, કન્નૂર, મેંગ્લોર | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ }} '''બેકલ કિલ્લો''' એ ઈ.સ. ૧૬૫૦માં કેલાડીના શિવપ્પા નાયક દ્વારા બેકલ ખાતે બનાવવામાં આવેલો એક મધ્યકાલીન કિલ્લો છે. તે ૪૦ એકર (૧,૬૦,૦૦૦ ચોરસ મીટર) માં ફેલાયેલો [[કેરળ]]નો સૌથી મોટો કિલ્લો છે. == સંરચના == આ કિલ્લો સમુદ્રમાંથી ઉભરી આવતો હોય તેવો દેખાય છે. તેનો બહારનો લગભગ પોણો ભાગ (ત્રણ-ચતુર્થાંશ) પાણીના સંપર્કમાં છે. બેકલ કિલ્લો કોઈ વહીવટી કેન્દ્ર ન હતો અને તેમાં કોઈ રાજમહેલો કે ભવ્ય હવેલીઓ સમાવિષ્ટ નથી. આ કિલ્લાનું એક મહત્વનું પાસું જળાશય, દારૂગોળો રાખવાનું ભંડાર અને ટીપુ સુલતાન દ્વારા નિર્મિત અવલોકન ટાવર<ref name="khas" /> તરફ જતી સીડીઓ છે. કિલ્લાની મધ્યમાં ઉભા રહીને, તે દરિયાકિનારા અને કાનહંગાડ, પલ્લિક્કરા, બેકલ, મવ્વલ, કોટ્ટિક્કુલમ અને ઉડુમા શહેરોના દ્રશ્યો જોઈ શકાય છે. કિલ્લાનું વાંકાચૂંકું (ઝિગઝેગ) પ્રવેશદ્વાર અને તેની આસપાસની ખાઈઓ તેની સુરક્ષા વ્યૂહરચના દર્શાવે છે. બહારની દીવાલો પરના છિદ્રો (કાણાં) દરિયાઈ હુમલાઓથી કિલ્લાનું અસરકારક રીતે રક્ષણ કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે. ઉપલા છિદ્રો સૌથી દૂરના લક્ષ્યો પર નિશાન સાધવા માટે છે. મધ્યમાં આવેલા છિદ્રો નજીકના દુશ્મન પર પ્રહાર કરવા માટે છે, જ્યારે સૌથી નીચલા છિદ્રો કિલ્લાની એકદમ નજીક આવી ગયેલા દુશ્મનો પર હુમલો કરવા માટે છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/bekal-kasaragod/259/|title = Bekal Beach in Kasaragod}}</ref> તેનું મજબૂત બાંધકામ ડચ લોકો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા કન્નુરના થાલાસેરી કિલ્લા અને સેન્ટ એન્જેલો કિલ્લા જેવું લાગે છે. == ઇતિહાસ == પેરુમલ યુગ દરમિયાન, બેકલ એ મહોદયાપુરમનો એક ભાગ હતો. મહોદયાપુરમ પેરુમલોના પતન પછી, ૧૨મી સદીમાં બેકલ પર મુશિકા અથવા કોલાથિરી અથવા ચિરાક્કલ રાજપરિવારનું સાર્વભૌમત્વ આવ્યું.<ref name=FbtS>[[#FbtS|The Hindu, 22 Oct 2005]]</ref> કોલાથિરી શાસકોના સમયમાં બેકલનું દરિયાઈ મહત્વ વધ્યું અને મલબાર એક મુખ્ય બંદર શહેર બન્યું. ૧૫૬૫ના તાલીકોટાના યુદ્ધ પછી, કેલાડી નાયકો (ઈક્કેરી નાયકો) સહિતના સામંતવાદી સરદારો આ પ્રદેશમાં શક્તિશાળી બન્યા. બેકલે મલબાર પર પ્રથમ પ્રભુત્વ મેળવવા અને બાદમાં તેનું રક્ષણ કરવા માટેના એક મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે સેવા આપી હતી. આ બંદર શહેરના આર્થિક મહત્વને કારણે નાયકોએ ત્યારબાદ બેકલને કિલ્લેબંધી કરવા માટે પ્રેરિત કર્યા. હિરિયા વેંકટપ્પા નાયકે કિલ્લાના નિર્માણની શરૂઆત કરી હતી અને ૧૬૫૦ એડી (ઈ.સ.) માં શિવપ્પા નાયક દ્વારા તે પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું. કાસરગોડ નજીક આવેલો ચંદ્રગિરી કિલ્લો પણ આ જ સમયગાળા દરમિયાન બનાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="khas">[[#KHaS|Kasargod: History &amp; Society]]</ref> આ વિસ્તાર પર કબજો મેળવવા માટે કોલાથિરીઓ અને નાયકો વચ્ચેના સંઘર્ષનો અંત ત્યારે આવ્યો જ્યારે હૈદર અલીએ નાયકો પર વિજય મેળવ્યો અને બેકલ મૈસુર રાજાઓના હાથમાં ગયું.<ref name="khas" /> જ્યારે ટીપુ સુલતાને મલબાર જીતવા માટે લશ્કરી અભિયાન ચલાવ્યું, ત્યારે બેકલ તેના માટે એક મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય મથક હતું. બેકલ કિલ્લામાં પુરાતત્વીય ઉત્ખનન (ખોદકામ) દરમિયાન મળી આવેલા સિક્કા અને કલાકૃતિઓ મૈસૂરના સુલતાનોની મજબૂત ઉપસ્થિતિ દર્શાવે છે. ૧૭૯૯માં ચોથા એંગ્લો-મૈસૂર યુદ્ધ દરમિયાન ટીપુ સુલતાનના મૃત્યુ સાથે મૈસૂર શાસનનો અંત આવ્યો. આ કિલ્લો બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યો<ref name="khas" /><ref>[[#HotT|Madras District Manual]]</ref> અને બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના સાઉથ કેનરા જિલ્લાના બેકલ તાલુકાનું મુખ્ય મથક બન્યો. બાદમાં બેકલ અને તેના બંદરનું રાજકીય તથા આર્થિક મહત્વ ઘટવા લાગ્યું. == સંદર્ભ == {{Reflist}} pc0dv4nuosb21tnporepq2ria21a6xj 903778 903777 2026-08-15T18:03:28Z Snehrashmi 41463 /* પ્રવાસન */ 903778 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = બેકલ કિલ્લો | official_name = બેકલ કિલ્લો | native_name = | other_name = | settlement_type = | image_skyline = Bakel Fort Beach Kasaragod7.jpg | image_alt = | image_caption = કેરળના કાસરગોડમાં આવેલ બેકલ કિલ્લો | image_seal = | nickname = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|12.3667|N|75.05|E|display=inline}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_type3 = Region | subdivision_type4 = તાલુકો | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | subdivision_name2 = [[કાસરગોડ જિલ્લો]] | subdivision_name3 = ઉત્તર મલબાર (કોલાથુનાડુ) | subdivision_name4 = હોસદુર્ગ | subdivision_type5 = ભાષા | subdivision_name5 = [[મલયાલમ ભાષા|મલાયાલમ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], તુલુ | subdivision_type6 = નજીકના શહેરો | subdivision_name6 = કાનનગઢ, કાસરગોડ, કન્નૂર, મેંગ્લોર | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ }} '''બેકલ કિલ્લો''' એ ઈ.સ. ૧૬૫૦માં કેલાડીના શિવપ્પા નાયક દ્વારા બેકલ ખાતે બનાવવામાં આવેલો એક મધ્યકાલીન કિલ્લો છે. તે ૪૦ એકર (૧,૬૦,૦૦૦ ચોરસ મીટર) માં ફેલાયેલો [[કેરળ]]નો સૌથી મોટો કિલ્લો છે. == સંરચના == આ કિલ્લો સમુદ્રમાંથી ઉભરી આવતો હોય તેવો દેખાય છે. તેનો બહારનો લગભગ પોણો ભાગ (ત્રણ-ચતુર્થાંશ) પાણીના સંપર્કમાં છે. બેકલ કિલ્લો કોઈ વહીવટી કેન્દ્ર ન હતો અને તેમાં કોઈ રાજમહેલો કે ભવ્ય હવેલીઓ સમાવિષ્ટ નથી. આ કિલ્લાનું એક મહત્વનું પાસું જળાશય, દારૂગોળો રાખવાનું ભંડાર અને ટીપુ સુલતાન દ્વારા નિર્મિત અવલોકન ટાવર<ref name="khas" /> તરફ જતી સીડીઓ છે. કિલ્લાની મધ્યમાં ઉભા રહીને, તે દરિયાકિનારા અને કાનહંગાડ, પલ્લિક્કરા, બેકલ, મવ્વલ, કોટ્ટિક્કુલમ અને ઉડુમા શહેરોના દ્રશ્યો જોઈ શકાય છે. કિલ્લાનું વાંકાચૂંકું (ઝિગઝેગ) પ્રવેશદ્વાર અને તેની આસપાસની ખાઈઓ તેની સુરક્ષા વ્યૂહરચના દર્શાવે છે. બહારની દીવાલો પરના છિદ્રો (કાણાં) દરિયાઈ હુમલાઓથી કિલ્લાનું અસરકારક રીતે રક્ષણ કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે. ઉપલા છિદ્રો સૌથી દૂરના લક્ષ્યો પર નિશાન સાધવા માટે છે. મધ્યમાં આવેલા છિદ્રો નજીકના દુશ્મન પર પ્રહાર કરવા માટે છે, જ્યારે સૌથી નીચલા છિદ્રો કિલ્લાની એકદમ નજીક આવી ગયેલા દુશ્મનો પર હુમલો કરવા માટે છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/bekal-kasaragod/259/|title = Bekal Beach in Kasaragod}}</ref> તેનું મજબૂત બાંધકામ ડચ લોકો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા કન્નુરના થાલાસેરી કિલ્લા અને સેન્ટ એન્જેલો કિલ્લા જેવું લાગે છે. == ઇતિહાસ == પેરુમલ યુગ દરમિયાન, બેકલ એ મહોદયાપુરમનો એક ભાગ હતો. મહોદયાપુરમ પેરુમલોના પતન પછી, ૧૨મી સદીમાં બેકલ પર મુશિકા અથવા કોલાથિરી અથવા ચિરાક્કલ રાજપરિવારનું સાર્વભૌમત્વ આવ્યું.<ref name=FbtS>[[#FbtS|The Hindu, 22 Oct 2005]]</ref> કોલાથિરી શાસકોના સમયમાં બેકલનું દરિયાઈ મહત્વ વધ્યું અને મલબાર એક મુખ્ય બંદર શહેર બન્યું. ૧૫૬૫ના તાલીકોટાના યુદ્ધ પછી, કેલાડી નાયકો (ઈક્કેરી નાયકો) સહિતના સામંતવાદી સરદારો આ પ્રદેશમાં શક્તિશાળી બન્યા. બેકલે મલબાર પર પ્રથમ પ્રભુત્વ મેળવવા અને બાદમાં તેનું રક્ષણ કરવા માટેના એક મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે સેવા આપી હતી. આ બંદર શહેરના આર્થિક મહત્વને કારણે નાયકોએ ત્યારબાદ બેકલને કિલ્લેબંધી કરવા માટે પ્રેરિત કર્યા. હિરિયા વેંકટપ્પા નાયકે કિલ્લાના નિર્માણની શરૂઆત કરી હતી અને ૧૬૫૦ એડી (ઈ.સ.) માં શિવપ્પા નાયક દ્વારા તે પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું. કાસરગોડ નજીક આવેલો ચંદ્રગિરી કિલ્લો પણ આ જ સમયગાળા દરમિયાન બનાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="khas">[[#KHaS|Kasargod: History &amp; Society]]</ref> આ વિસ્તાર પર કબજો મેળવવા માટે કોલાથિરીઓ અને નાયકો વચ્ચેના સંઘર્ષનો અંત ત્યારે આવ્યો જ્યારે હૈદર અલીએ નાયકો પર વિજય મેળવ્યો અને બેકલ મૈસુર રાજાઓના હાથમાં ગયું.<ref name="khas" /> જ્યારે ટીપુ સુલતાને મલબાર જીતવા માટે લશ્કરી અભિયાન ચલાવ્યું, ત્યારે બેકલ તેના માટે એક મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય મથક હતું. બેકલ કિલ્લામાં પુરાતત્વીય ઉત્ખનન (ખોદકામ) દરમિયાન મળી આવેલા સિક્કા અને કલાકૃતિઓ મૈસૂરના સુલતાનોની મજબૂત ઉપસ્થિતિ દર્શાવે છે. ૧૭૯૯માં ચોથા એંગ્લો-મૈસૂર યુદ્ધ દરમિયાન ટીપુ સુલતાનના મૃત્યુ સાથે મૈસૂર શાસનનો અંત આવ્યો. આ કિલ્લો બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યો<ref name="khas" /><ref>[[#HotT|Madras District Manual]]</ref> અને બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના સાઉથ કેનરા જિલ્લાના બેકલ તાલુકાનું મુખ્ય મથક બન્યો. બાદમાં બેકલ અને તેના બંદરનું રાજકીય તથા આર્થિક મહત્વ ઘટવા લાગ્યું. == પ્રવાસન == ભારતે ૧૯૯૨માં બેકલ કિલ્લાને એક વિશેષ પ્રવાસન વિસ્તાર જાહેર કર્યો<ref name=Deccan>{{cite news|title=Bastions of valour and victory|url=http://www.deccanherald.com/content/422339/bastions-valour-victory.html|access-date=19 January 2015|issue=Bangalore|work=Deccan Herald|date=29 July 2014}}</ref> અને તેના પ્રોત્સાહન માટે ત્રણ વર્ષ પછી 'બેકલ ટૂરિઝમ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન'ની સ્થાપના કરી.<ref>{{cite web|title=BEKAL|url=http://kasargod.nic.in/index_main.htm|access-date=20 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414141741/http://kasargod.nic.in/index_main.htm|archive-date=14 April 2012|url-status=dead}}</ref> આ કિલ્લો 'બોમ્બે' ફિલ્મના 'ઉયિરે' (તમિલ) ગીતમાં અને મલયાલમ ફિલ્મ 'મધુરનોમ્બરાકાટ્ટુ'ના 'દ્વાદશીયિલ' ગીતમાં દર્શાવવામાં આવ્યો છે. == પરિવહન == સ્થાનિક રસ્તાઓ ઉત્તરમાં મેંગલોર અને દક્ષિણમાં કાલીકટ (કોઝીકોડ) સાથે જોડાયેલા છે. સૌથી નજીકના રેલ્વે સ્ટેશનો મેંગલોર-પાલક્કાડ લાઈન પર આવેલા બેકલ ફોર્ટ રેલ્વે સ્ટેશન, કાનહંગાડ રેલ્વે સ્ટેશન અને કોટિક્કુલમ રેલ્વે સ્ટેશન છે. સૌથી નજીકના એરપોર્ટ મેંગલોર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (૭૧ કિમી), કન્નુર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (૧૦૧ કિમી) અને કાલીકટ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (૧૯૫ કિમી) છે. {{wide image|SeaFromBakel.jpg|1200px|બેકલ કિલ્લાની અંદરથી મનોહર દૃશ્ય.}} <gallery> File:Bekal fort kasaragod 01.jpg|બેકલફોર્ટ વોચ ટાવરનો એક દૃશ્ય File:Bekal fort kasaragod 15.jpg|બેક્કલ કિલ્લા પરથી દરિયા કિનારાનો નજારો File:Bekal fort kasaragod 21.jpg|બેક્કલ કિલ્લા પરથી દરિયા કિનારાનો નજારો File:Bekal fort kasaragod 25.jpg|બેક્કલ કિલ્લા પરથી દરિયા કિનારાનો નજારો File:Bekal fort kasaragod 26.jpg|બેકલ કિલ્લામાં રાખવામાં આવેલા તોપના ગોળા File:Bekal fort kasaragod 16.jpg|બેક્કલ કિલ્લા પરથી દરિયા કિનારાનો નજારો File:Bekal fort kasaragod 11.jpg|બેક્કલ કિલ્લાનું તેના વોચ ટાવર પરથી એક દૃશ્ય File:Bekal Fort watch tower view.jpg|વૉચ ટાવર પરથી સમુદ્રનો નજારો </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} t6dxxpvunnbtcdq1zaaj7wliokmhmyd 903779 903778 2026-08-15T18:04:03Z Snehrashmi 41463 /* સંદર્ભ */ 903779 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = બેકલ કિલ્લો | official_name = બેકલ કિલ્લો | native_name = | other_name = | settlement_type = | image_skyline = Bakel Fort Beach Kasaragod7.jpg | image_alt = | image_caption = કેરળના કાસરગોડમાં આવેલ બેકલ કિલ્લો | image_seal = | nickname = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|12.3667|N|75.05|E|display=inline}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_type3 = Region | subdivision_type4 = તાલુકો | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | subdivision_name2 = [[કાસરગોડ જિલ્લો]] | subdivision_name3 = ઉત્તર મલબાર (કોલાથુનાડુ) | subdivision_name4 = હોસદુર્ગ | subdivision_type5 = ભાષા | subdivision_name5 = [[મલયાલમ ભાષા|મલાયાલમ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], તુલુ | subdivision_type6 = નજીકના શહેરો | subdivision_name6 = કાનનગઢ, કાસરગોડ, કન્નૂર, મેંગ્લોર | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ }} '''બેકલ કિલ્લો''' એ ઈ.સ. ૧૬૫૦માં કેલાડીના શિવપ્પા નાયક દ્વારા બેકલ ખાતે બનાવવામાં આવેલો એક મધ્યકાલીન કિલ્લો છે. તે ૪૦ એકર (૧,૬૦,૦૦૦ ચોરસ મીટર) માં ફેલાયેલો [[કેરળ]]નો સૌથી મોટો કિલ્લો છે. == સંરચના == આ કિલ્લો સમુદ્રમાંથી ઉભરી આવતો હોય તેવો દેખાય છે. તેનો બહારનો લગભગ પોણો ભાગ (ત્રણ-ચતુર્થાંશ) પાણીના સંપર્કમાં છે. બેકલ કિલ્લો કોઈ વહીવટી કેન્દ્ર ન હતો અને તેમાં કોઈ રાજમહેલો કે ભવ્ય હવેલીઓ સમાવિષ્ટ નથી. આ કિલ્લાનું એક મહત્વનું પાસું જળાશય, દારૂગોળો રાખવાનું ભંડાર અને ટીપુ સુલતાન દ્વારા નિર્મિત અવલોકન ટાવર<ref name="khas" /> તરફ જતી સીડીઓ છે. કિલ્લાની મધ્યમાં ઉભા રહીને, તે દરિયાકિનારા અને કાનહંગાડ, પલ્લિક્કરા, બેકલ, મવ્વલ, કોટ્ટિક્કુલમ અને ઉડુમા શહેરોના દ્રશ્યો જોઈ શકાય છે. કિલ્લાનું વાંકાચૂંકું (ઝિગઝેગ) પ્રવેશદ્વાર અને તેની આસપાસની ખાઈઓ તેની સુરક્ષા વ્યૂહરચના દર્શાવે છે. બહારની દીવાલો પરના છિદ્રો (કાણાં) દરિયાઈ હુમલાઓથી કિલ્લાનું અસરકારક રીતે રક્ષણ કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે. ઉપલા છિદ્રો સૌથી દૂરના લક્ષ્યો પર નિશાન સાધવા માટે છે. મધ્યમાં આવેલા છિદ્રો નજીકના દુશ્મન પર પ્રહાર કરવા માટે છે, જ્યારે સૌથી નીચલા છિદ્રો કિલ્લાની એકદમ નજીક આવી ગયેલા દુશ્મનો પર હુમલો કરવા માટે છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/bekal-kasaragod/259/|title = Bekal Beach in Kasaragod}}</ref> તેનું મજબૂત બાંધકામ ડચ લોકો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા કન્નુરના થાલાસેરી કિલ્લા અને સેન્ટ એન્જેલો કિલ્લા જેવું લાગે છે. == ઇતિહાસ == પેરુમલ યુગ દરમિયાન, બેકલ એ મહોદયાપુરમનો એક ભાગ હતો. મહોદયાપુરમ પેરુમલોના પતન પછી, ૧૨મી સદીમાં બેકલ પર મુશિકા અથવા કોલાથિરી અથવા ચિરાક્કલ રાજપરિવારનું સાર્વભૌમત્વ આવ્યું.<ref name=FbtS>[[#FbtS|The Hindu, 22 Oct 2005]]</ref> કોલાથિરી શાસકોના સમયમાં બેકલનું દરિયાઈ મહત્વ વધ્યું અને મલબાર એક મુખ્ય બંદર શહેર બન્યું. ૧૫૬૫ના તાલીકોટાના યુદ્ધ પછી, કેલાડી નાયકો (ઈક્કેરી નાયકો) સહિતના સામંતવાદી સરદારો આ પ્રદેશમાં શક્તિશાળી બન્યા. બેકલે મલબાર પર પ્રથમ પ્રભુત્વ મેળવવા અને બાદમાં તેનું રક્ષણ કરવા માટેના એક મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે સેવા આપી હતી. આ બંદર શહેરના આર્થિક મહત્વને કારણે નાયકોએ ત્યારબાદ બેકલને કિલ્લેબંધી કરવા માટે પ્રેરિત કર્યા. હિરિયા વેંકટપ્પા નાયકે કિલ્લાના નિર્માણની શરૂઆત કરી હતી અને ૧૬૫૦ એડી (ઈ.સ.) માં શિવપ્પા નાયક દ્વારા તે પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું. કાસરગોડ નજીક આવેલો ચંદ્રગિરી કિલ્લો પણ આ જ સમયગાળા દરમિયાન બનાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="khas">[[#KHaS|Kasargod: History &amp; Society]]</ref> આ વિસ્તાર પર કબજો મેળવવા માટે કોલાથિરીઓ અને નાયકો વચ્ચેના સંઘર્ષનો અંત ત્યારે આવ્યો જ્યારે હૈદર અલીએ નાયકો પર વિજય મેળવ્યો અને બેકલ મૈસુર રાજાઓના હાથમાં ગયું.<ref name="khas" /> જ્યારે ટીપુ સુલતાને મલબાર જીતવા માટે લશ્કરી અભિયાન ચલાવ્યું, ત્યારે બેકલ તેના માટે એક મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય મથક હતું. બેકલ કિલ્લામાં પુરાતત્વીય ઉત્ખનન (ખોદકામ) દરમિયાન મળી આવેલા સિક્કા અને કલાકૃતિઓ મૈસૂરના સુલતાનોની મજબૂત ઉપસ્થિતિ દર્શાવે છે. ૧૭૯૯માં ચોથા એંગ્લો-મૈસૂર યુદ્ધ દરમિયાન ટીપુ સુલતાનના મૃત્યુ સાથે મૈસૂર શાસનનો અંત આવ્યો. આ કિલ્લો બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યો<ref name="khas" /><ref>[[#HotT|Madras District Manual]]</ref> અને બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના સાઉથ કેનરા જિલ્લાના બેકલ તાલુકાનું મુખ્ય મથક બન્યો. બાદમાં બેકલ અને તેના બંદરનું રાજકીય તથા આર્થિક મહત્વ ઘટવા લાગ્યું. == પ્રવાસન == ભારતે ૧૯૯૨માં બેકલ કિલ્લાને એક વિશેષ પ્રવાસન વિસ્તાર જાહેર કર્યો<ref name=Deccan>{{cite news|title=Bastions of valour and victory|url=http://www.deccanherald.com/content/422339/bastions-valour-victory.html|access-date=19 January 2015|issue=Bangalore|work=Deccan Herald|date=29 July 2014}}</ref> અને તેના પ્રોત્સાહન માટે ત્રણ વર્ષ પછી 'બેકલ ટૂરિઝમ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન'ની સ્થાપના કરી.<ref>{{cite web|title=BEKAL|url=http://kasargod.nic.in/index_main.htm|access-date=20 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414141741/http://kasargod.nic.in/index_main.htm|archive-date=14 April 2012|url-status=dead}}</ref> આ કિલ્લો 'બોમ્બે' ફિલ્મના 'ઉયિરે' (તમિલ) ગીતમાં અને મલયાલમ ફિલ્મ 'મધુરનોમ્બરાકાટ્ટુ'ના 'દ્વાદશીયિલ' ગીતમાં દર્શાવવામાં આવ્યો છે. == પરિવહન == સ્થાનિક રસ્તાઓ ઉત્તરમાં મેંગલોર અને દક્ષિણમાં કાલીકટ (કોઝીકોડ) સાથે જોડાયેલા છે. સૌથી નજીકના રેલ્વે સ્ટેશનો મેંગલોર-પાલક્કાડ લાઈન પર આવેલા બેકલ ફોર્ટ રેલ્વે સ્ટેશન, કાનહંગાડ રેલ્વે સ્ટેશન અને કોટિક્કુલમ રેલ્વે સ્ટેશન છે. સૌથી નજીકના એરપોર્ટ મેંગલોર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (૭૧ કિમી), કન્નુર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (૧૦૧ કિમી) અને કાલીકટ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (૧૯૫ કિમી) છે. {{wide image|SeaFromBakel.jpg|1200px|બેકલ કિલ્લાની અંદરથી મનોહર દૃશ્ય.}} <gallery> File:Bekal fort kasaragod 01.jpg|બેકલફોર્ટ વોચ ટાવરનો એક દૃશ્ય File:Bekal fort kasaragod 15.jpg|બેક્કલ કિલ્લા પરથી દરિયા કિનારાનો નજારો File:Bekal fort kasaragod 21.jpg|બેક્કલ કિલ્લા પરથી દરિયા કિનારાનો નજારો File:Bekal fort kasaragod 25.jpg|બેક્કલ કિલ્લા પરથી દરિયા કિનારાનો નજારો File:Bekal fort kasaragod 26.jpg|બેકલ કિલ્લામાં રાખવામાં આવેલા તોપના ગોળા File:Bekal fort kasaragod 16.jpg|બેક્કલ કિલ્લા પરથી દરિયા કિનારાનો નજારો File:Bekal fort kasaragod 11.jpg|બેક્કલ કિલ્લાનું તેના વોચ ટાવર પરથી એક દૃશ્ય File:Bekal Fort watch tower view.jpg|વૉચ ટાવર પરથી સમુદ્રનો નજારો </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} * {{cite book |last = Sturrock |first = John |title = History of the Tuluvas |publisher = Madras Gazette |series = Madras District Manual |year = 1894 |ref=HotT }} * {{cite book |last = C |first = Balan |title = Kasargod: History & Society |publisher = District Panchayat, Kasargod |year = 2001 |ref=KHaS }} * {{cite news |title = Fort by the Sea |author = Prashanth G.N. |date = 2005-10-22 |url= http://www.hindu.com/mp/2005/10/22/stories/2005102202980100.htm |archive-url= https://web.archive.org/web/20080108153021/http://www.hindu.com/mp/2005/10/22/stories/2005102202980100.htm |url-status= dead |archive-date= 2008-01-08 |newspaper = The Hindu |ref=FbtS }} * {{cite news |title = Bekal Fort, Kasargod |newspaper = Archaeological Survey of India |url= http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_kerala_bekalfort.asp |ref=BFK }} 7xiqz5xbv3sxdgtuqdnt7svmr127nct 903780 903779 2026-08-15T18:05:10Z Snehrashmi 41463 903780 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = બેકલ કિલ્લો | official_name = બેકલ કિલ્લો | native_name = | other_name = | settlement_type = | image_skyline = Bakel Fort Beach Kasaragod7.jpg | image_alt = | image_caption = કેરળના કાસરગોડમાં આવેલ બેકલ કિલ્લો | image_seal = | nickname = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|12.3667|N|75.05|E|display=inline}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_type3 = Region | subdivision_type4 = તાલુકો | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | subdivision_name2 = [[કાસરગોડ જિલ્લો]] | subdivision_name3 = ઉત્તર મલબાર (કોલાથુનાડુ) | subdivision_name4 = હોસદુર્ગ | subdivision_type5 = ભાષા | subdivision_name5 = [[મલયાલમ ભાષા|મલાયાલમ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], તુલુ | subdivision_type6 = નજીકના શહેરો | subdivision_name6 = કાનનગઢ, કાસરગોડ, કન્નૂર, મેંગ્લોર | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ }} [[File:Inside Bekal Fort.jpg|alt=Inside Bekal Fort|thumb|બેકલ કિલ્લામાં સમુદ્ર તરફ ખુલતી નાની બારીઓ]] '''બેકલ કિલ્લો''' એ ઈ.સ. ૧૬૫૦માં કેલાડીના શિવપ્પા નાયક દ્વારા બેકલ ખાતે બનાવવામાં આવેલો એક મધ્યકાલીન કિલ્લો છે. તે ૪૦ એકર (૧,૬૦,૦૦૦ ચોરસ મીટર) માં ફેલાયેલો [[કેરળ]]નો સૌથી મોટો કિલ્લો છે. == સંરચના == આ કિલ્લો સમુદ્રમાંથી ઉભરી આવતો હોય તેવો દેખાય છે. તેનો બહારનો લગભગ પોણો ભાગ (ત્રણ-ચતુર્થાંશ) પાણીના સંપર્કમાં છે. બેકલ કિલ્લો કોઈ વહીવટી કેન્દ્ર ન હતો અને તેમાં કોઈ રાજમહેલો કે ભવ્ય હવેલીઓ સમાવિષ્ટ નથી. આ કિલ્લાનું એક મહત્વનું પાસું જળાશય, દારૂગોળો રાખવાનું ભંડાર અને ટીપુ સુલતાન દ્વારા નિર્મિત અવલોકન ટાવર<ref name="khas" /> તરફ જતી સીડીઓ છે. કિલ્લાની મધ્યમાં ઉભા રહીને, તે દરિયાકિનારા અને કાનહંગાડ, પલ્લિક્કરા, બેકલ, મવ્વલ, કોટ્ટિક્કુલમ અને ઉડુમા શહેરોના દ્રશ્યો જોઈ શકાય છે. કિલ્લાનું વાંકાચૂંકું (ઝિગઝેગ) પ્રવેશદ્વાર અને તેની આસપાસની ખાઈઓ તેની સુરક્ષા વ્યૂહરચના દર્શાવે છે. બહારની દીવાલો પરના છિદ્રો (કાણાં) દરિયાઈ હુમલાઓથી કિલ્લાનું અસરકારક રીતે રક્ષણ કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે. ઉપલા છિદ્રો સૌથી દૂરના લક્ષ્યો પર નિશાન સાધવા માટે છે. મધ્યમાં આવેલા છિદ્રો નજીકના દુશ્મન પર પ્રહાર કરવા માટે છે, જ્યારે સૌથી નીચલા છિદ્રો કિલ્લાની એકદમ નજીક આવી ગયેલા દુશ્મનો પર હુમલો કરવા માટે છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/bekal-kasaragod/259/|title = Bekal Beach in Kasaragod}}</ref> તેનું મજબૂત બાંધકામ ડચ લોકો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા કન્નુરના થાલાસેરી કિલ્લા અને સેન્ટ એન્જેલો કિલ્લા જેવું લાગે છે. == ઇતિહાસ == પેરુમલ યુગ દરમિયાન, બેકલ એ મહોદયાપુરમનો એક ભાગ હતો. મહોદયાપુરમ પેરુમલોના પતન પછી, ૧૨મી સદીમાં બેકલ પર મુશિકા અથવા કોલાથિરી અથવા ચિરાક્કલ રાજપરિવારનું સાર્વભૌમત્વ આવ્યું.<ref name=FbtS>[[#FbtS|The Hindu, 22 Oct 2005]]</ref> કોલાથિરી શાસકોના સમયમાં બેકલનું દરિયાઈ મહત્વ વધ્યું અને મલબાર એક મુખ્ય બંદર શહેર બન્યું. ૧૫૬૫ના તાલીકોટાના યુદ્ધ પછી, કેલાડી નાયકો (ઈક્કેરી નાયકો) સહિતના સામંતવાદી સરદારો આ પ્રદેશમાં શક્તિશાળી બન્યા. બેકલે મલબાર પર પ્રથમ પ્રભુત્વ મેળવવા અને બાદમાં તેનું રક્ષણ કરવા માટેના એક મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે સેવા આપી હતી. આ બંદર શહેરના આર્થિક મહત્વને કારણે નાયકોએ ત્યારબાદ બેકલને કિલ્લેબંધી કરવા માટે પ્રેરિત કર્યા. હિરિયા વેંકટપ્પા નાયકે કિલ્લાના નિર્માણની શરૂઆત કરી હતી અને ૧૬૫૦ એડી (ઈ.સ.) માં શિવપ્પા નાયક દ્વારા તે પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું. કાસરગોડ નજીક આવેલો ચંદ્રગિરી કિલ્લો પણ આ જ સમયગાળા દરમિયાન બનાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="khas">[[#KHaS|Kasargod: History &amp; Society]]</ref> આ વિસ્તાર પર કબજો મેળવવા માટે કોલાથિરીઓ અને નાયકો વચ્ચેના સંઘર્ષનો અંત ત્યારે આવ્યો જ્યારે હૈદર અલીએ નાયકો પર વિજય મેળવ્યો અને બેકલ મૈસુર રાજાઓના હાથમાં ગયું.<ref name="khas" /> જ્યારે ટીપુ સુલતાને મલબાર જીતવા માટે લશ્કરી અભિયાન ચલાવ્યું, ત્યારે બેકલ તેના માટે એક મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય મથક હતું. બેકલ કિલ્લામાં પુરાતત્વીય ઉત્ખનન (ખોદકામ) દરમિયાન મળી આવેલા સિક્કા અને કલાકૃતિઓ મૈસૂરના સુલતાનોની મજબૂત ઉપસ્થિતિ દર્શાવે છે. ૧૭૯૯માં ચોથા એંગ્લો-મૈસૂર યુદ્ધ દરમિયાન ટીપુ સુલતાનના મૃત્યુ સાથે મૈસૂર શાસનનો અંત આવ્યો. આ કિલ્લો બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યો<ref name="khas" /><ref>[[#HotT|Madras District Manual]]</ref> અને બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના સાઉથ કેનરા જિલ્લાના બેકલ તાલુકાનું મુખ્ય મથક બન્યો. બાદમાં બેકલ અને તેના બંદરનું રાજકીય તથા આર્થિક મહત્વ ઘટવા લાગ્યું. == પ્રવાસન == ભારતે ૧૯૯૨માં બેકલ કિલ્લાને એક વિશેષ પ્રવાસન વિસ્તાર જાહેર કર્યો<ref name=Deccan>{{cite news|title=Bastions of valour and victory|url=http://www.deccanherald.com/content/422339/bastions-valour-victory.html|access-date=19 January 2015|issue=Bangalore|work=Deccan Herald|date=29 July 2014}}</ref> અને તેના પ્રોત્સાહન માટે ત્રણ વર્ષ પછી 'બેકલ ટૂરિઝમ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન'ની સ્થાપના કરી.<ref>{{cite web|title=BEKAL|url=http://kasargod.nic.in/index_main.htm|access-date=20 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414141741/http://kasargod.nic.in/index_main.htm|archive-date=14 April 2012|url-status=dead}}</ref> આ કિલ્લો 'બોમ્બે' ફિલ્મના 'ઉયિરે' (તમિલ) ગીતમાં અને મલયાલમ ફિલ્મ 'મધુરનોમ્બરાકાટ્ટુ'ના 'દ્વાદશીયિલ' ગીતમાં દર્શાવવામાં આવ્યો છે. == પરિવહન == સ્થાનિક રસ્તાઓ ઉત્તરમાં મેંગલોર અને દક્ષિણમાં કાલીકટ (કોઝીકોડ) સાથે જોડાયેલા છે. સૌથી નજીકના રેલ્વે સ્ટેશનો મેંગલોર-પાલક્કાડ લાઈન પર આવેલા બેકલ ફોર્ટ રેલ્વે સ્ટેશન, કાનહંગાડ રેલ્વે સ્ટેશન અને કોટિક્કુલમ રેલ્વે સ્ટેશન છે. સૌથી નજીકના એરપોર્ટ મેંગલોર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (૭૧ કિમી), કન્નુર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (૧૦૧ કિમી) અને કાલીકટ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (૧૯૫ કિમી) છે. {{wide image|SeaFromBakel.jpg|1200px|બેકલ કિલ્લાની અંદરથી મનોહર દૃશ્ય.}} <gallery> File:Bekal fort kasaragod 01.jpg|બેકલફોર્ટ વોચ ટાવરનો એક દૃશ્ય File:Bekal fort kasaragod 15.jpg|બેક્કલ કિલ્લા પરથી દરિયા કિનારાનો નજારો File:Bekal fort kasaragod 21.jpg|બેક્કલ કિલ્લા પરથી દરિયા કિનારાનો નજારો File:Bekal fort kasaragod 25.jpg|બેક્કલ કિલ્લા પરથી દરિયા કિનારાનો નજારો File:Bekal fort kasaragod 26.jpg|બેકલ કિલ્લામાં રાખવામાં આવેલા તોપના ગોળા File:Bekal fort kasaragod 16.jpg|બેક્કલ કિલ્લા પરથી દરિયા કિનારાનો નજારો File:Bekal fort kasaragod 11.jpg|બેક્કલ કિલ્લાનું તેના વોચ ટાવર પરથી એક દૃશ્ય File:Bekal Fort watch tower view.jpg|વૉચ ટાવર પરથી સમુદ્રનો નજારો </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} * {{cite book |last = Sturrock |first = John |title = History of the Tuluvas |publisher = Madras Gazette |series = Madras District Manual |year = 1894 |ref=HotT }} * {{cite book |last = C |first = Balan |title = Kasargod: History & Society |publisher = District Panchayat, Kasargod |year = 2001 |ref=KHaS }} * {{cite news |title = Fort by the Sea |author = Prashanth G.N. |date = 2005-10-22 |url= http://www.hindu.com/mp/2005/10/22/stories/2005102202980100.htm |archive-url= https://web.archive.org/web/20080108153021/http://www.hindu.com/mp/2005/10/22/stories/2005102202980100.htm |url-status= dead |archive-date= 2008-01-08 |newspaper = The Hindu |ref=FbtS }} * {{cite news |title = Bekal Fort, Kasargod |newspaper = Archaeological Survey of India |url= http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_kerala_bekalfort.asp |ref=BFK }} slz8bx7rqfyh3ifur3ammie46tr8a3a 903781 903780 2026-08-15T18:07:54Z Snehrashmi 41463 + છબીઓ 903781 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = બેકલ કિલ્લો | official_name = બેકલ કિલ્લો | native_name = | other_name = | settlement_type = | image_skyline = Bakel Fort Beach Kasaragod7.jpg | image_alt = | image_caption = કેરળના કાસરગોડમાં આવેલ બેકલ કિલ્લો | image_seal = | nickname = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | coordinates = {{coord|12.3667|N|75.05|E|display=inline}} | subdivision_type = દેશ | subdivision_name = {{flag|ભારત}} | subdivision_type1 = રાજ્ય | subdivision_type2 = જિલ્લો | subdivision_type3 = Region | subdivision_type4 = તાલુકો | subdivision_name1 = [[કેરળ]] | subdivision_name2 = [[કાસરગોડ જિલ્લો]] | subdivision_name3 = ઉત્તર મલબાર (કોલાથુનાડુ) | subdivision_name4 = હોસદુર્ગ | subdivision_type5 = ભાષા | subdivision_name5 = [[મલયાલમ ભાષા|મલાયાલમ]], [[કન્નડ ભાષા|કન્નડ]], તુલુ | subdivision_type6 = નજીકના શહેરો | subdivision_name6 = કાનનગઢ, કાસરગોડ, કન્નૂર, મેંગ્લોર | timezone1 = [[ભારતીય માનક સમય|IST]] | utc_offset1 = +૫:૩૦ }} [[File:Inside Bekal Fort.jpg|alt=Inside Bekal Fort|thumb|બેકલ કિલ્લામાં સમુદ્ર તરફ ખુલતી નાની બારીઓ]] '''બેકલ કિલ્લો''' એ ઈ.સ. ૧૬૫૦માં કેલાડીના શિવપ્પા નાયક દ્વારા બેકલ ખાતે બનાવવામાં આવેલો એક મધ્યકાલીન કિલ્લો છે. તે ૪૦ એકર (૧,૬૦,૦૦૦ ચોરસ મીટર) માં ફેલાયેલો [[કેરળ]]નો સૌથી મોટો કિલ્લો છે. [[File:Bakel Fort Beach Kasaragod4.jpg|thumbnail|બેકલ ફોર્ટ બીચ, કેરળનો એક લોકપ્રિય બીચ.]] [[File:Bakel fort from beach.jpg|thumb|બીચ પરથી દૃશ્ય]] [[File:Bekalfortviewofsea.jpg|thumb|પશ્ચિમ દૃશ્ય]] [[File:Bekal-1.jpg|thumb|બેકલ ફોર્ટ]] [[File:Bekalfortbeach.JPG|thumb|કિલ્લાની નીચેનો દરિયાકિનારો]] [[File:Bekalfort 2.jpg|thumb|કિલ્લાનું સમુદ્રમાં વિસ્તરણ]] [[File:Bekalfort 1.jpg|thumb|કિલ્લાની અંદરની સીડી]] == સંરચના == આ કિલ્લો સમુદ્રમાંથી ઉભરી આવતો હોય તેવો દેખાય છે. તેનો બહારનો લગભગ પોણો ભાગ (ત્રણ-ચતુર્થાંશ) પાણીના સંપર્કમાં છે. બેકલ કિલ્લો કોઈ વહીવટી કેન્દ્ર ન હતો અને તેમાં કોઈ રાજમહેલો કે ભવ્ય હવેલીઓ સમાવિષ્ટ નથી. આ કિલ્લાનું એક મહત્વનું પાસું જળાશય, દારૂગોળો રાખવાનું ભંડાર અને ટીપુ સુલતાન દ્વારા નિર્મિત અવલોકન ટાવર<ref name="khas" /> તરફ જતી સીડીઓ છે. કિલ્લાની મધ્યમાં ઉભા રહીને, તે દરિયાકિનારા અને કાનહંગાડ, પલ્લિક્કરા, બેકલ, મવ્વલ, કોટ્ટિક્કુલમ અને ઉડુમા શહેરોના દ્રશ્યો જોઈ શકાય છે. કિલ્લાનું વાંકાચૂંકું (ઝિગઝેગ) પ્રવેશદ્વાર અને તેની આસપાસની ખાઈઓ તેની સુરક્ષા વ્યૂહરચના દર્શાવે છે. બહારની દીવાલો પરના છિદ્રો (કાણાં) દરિયાઈ હુમલાઓથી કિલ્લાનું અસરકારક રીતે રક્ષણ કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે. ઉપલા છિદ્રો સૌથી દૂરના લક્ષ્યો પર નિશાન સાધવા માટે છે. મધ્યમાં આવેલા છિદ્રો નજીકના દુશ્મન પર પ્રહાર કરવા માટે છે, જ્યારે સૌથી નીચલા છિદ્રો કિલ્લાની એકદમ નજીક આવી ગયેલા દુશ્મનો પર હુમલો કરવા માટે છે.<ref>{{Cite web|url=https://www.keralatourism.org/destination/bekal-kasaragod/259/|title = Bekal Beach in Kasaragod}}</ref> તેનું મજબૂત બાંધકામ ડચ લોકો દ્વારા બાંધવામાં આવેલા કન્નુરના થાલાસેરી કિલ્લા અને સેન્ટ એન્જેલો કિલ્લા જેવું લાગે છે. == ઇતિહાસ == પેરુમલ યુગ દરમિયાન, બેકલ એ મહોદયાપુરમનો એક ભાગ હતો. મહોદયાપુરમ પેરુમલોના પતન પછી, ૧૨મી સદીમાં બેકલ પર મુશિકા અથવા કોલાથિરી અથવા ચિરાક્કલ રાજપરિવારનું સાર્વભૌમત્વ આવ્યું.<ref name=FbtS>[[#FbtS|The Hindu, 22 Oct 2005]]</ref> કોલાથિરી શાસકોના સમયમાં બેકલનું દરિયાઈ મહત્વ વધ્યું અને મલબાર એક મુખ્ય બંદર શહેર બન્યું. ૧૫૬૫ના તાલીકોટાના યુદ્ધ પછી, કેલાડી નાયકો (ઈક્કેરી નાયકો) સહિતના સામંતવાદી સરદારો આ પ્રદેશમાં શક્તિશાળી બન્યા. બેકલે મલબાર પર પ્રથમ પ્રભુત્વ મેળવવા અને બાદમાં તેનું રક્ષણ કરવા માટેના એક મુખ્ય કેન્દ્ર તરીકે સેવા આપી હતી. આ બંદર શહેરના આર્થિક મહત્વને કારણે નાયકોએ ત્યારબાદ બેકલને કિલ્લેબંધી કરવા માટે પ્રેરિત કર્યા. હિરિયા વેંકટપ્પા નાયકે કિલ્લાના નિર્માણની શરૂઆત કરી હતી અને ૧૬૫૦ એડી (ઈ.સ.) માં શિવપ્પા નાયક દ્વારા તે પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું. કાસરગોડ નજીક આવેલો ચંદ્રગિરી કિલ્લો પણ આ જ સમયગાળા દરમિયાન બનાવવામાં આવ્યો હતો.<ref name="khas">[[#KHaS|Kasargod: History &amp; Society]]</ref> આ વિસ્તાર પર કબજો મેળવવા માટે કોલાથિરીઓ અને નાયકો વચ્ચેના સંઘર્ષનો અંત ત્યારે આવ્યો જ્યારે હૈદર અલીએ નાયકો પર વિજય મેળવ્યો અને બેકલ મૈસુર રાજાઓના હાથમાં ગયું.<ref name="khas" /> જ્યારે ટીપુ સુલતાને મલબાર જીતવા માટે લશ્કરી અભિયાન ચલાવ્યું, ત્યારે બેકલ તેના માટે એક મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય મથક હતું. બેકલ કિલ્લામાં પુરાતત્વીય ઉત્ખનન (ખોદકામ) દરમિયાન મળી આવેલા સિક્કા અને કલાકૃતિઓ મૈસૂરના સુલતાનોની મજબૂત ઉપસ્થિતિ દર્શાવે છે. ૧૭૯૯માં ચોથા એંગ્લો-મૈસૂર યુદ્ધ દરમિયાન ટીપુ સુલતાનના મૃત્યુ સાથે મૈસૂર શાસનનો અંત આવ્યો. આ કિલ્લો બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યો<ref name="khas" /><ref>[[#HotT|Madras District Manual]]</ref> અને બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના સાઉથ કેનરા જિલ્લાના બેકલ તાલુકાનું મુખ્ય મથક બન્યો. બાદમાં બેકલ અને તેના બંદરનું રાજકીય તથા આર્થિક મહત્વ ઘટવા લાગ્યું. == પ્રવાસન == ભારતે ૧૯૯૨માં બેકલ કિલ્લાને એક વિશેષ પ્રવાસન વિસ્તાર જાહેર કર્યો<ref name=Deccan>{{cite news|title=Bastions of valour and victory|url=http://www.deccanherald.com/content/422339/bastions-valour-victory.html|access-date=19 January 2015|issue=Bangalore|work=Deccan Herald|date=29 July 2014}}</ref> અને તેના પ્રોત્સાહન માટે ત્રણ વર્ષ પછી 'બેકલ ટૂરિઝમ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન'ની સ્થાપના કરી.<ref>{{cite web|title=BEKAL|url=http://kasargod.nic.in/index_main.htm|access-date=20 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414141741/http://kasargod.nic.in/index_main.htm|archive-date=14 April 2012|url-status=dead}}</ref> આ કિલ્લો 'બોમ્બે' ફિલ્મના 'ઉયિરે' (તમિલ) ગીતમાં અને મલયાલમ ફિલ્મ 'મધુરનોમ્બરાકાટ્ટુ'ના 'દ્વાદશીયિલ' ગીતમાં દર્શાવવામાં આવ્યો છે. == પરિવહન == સ્થાનિક રસ્તાઓ ઉત્તરમાં મેંગલોર અને દક્ષિણમાં કાલીકટ (કોઝીકોડ) સાથે જોડાયેલા છે. સૌથી નજીકના રેલ્વે સ્ટેશનો મેંગલોર-પાલક્કાડ લાઈન પર આવેલા બેકલ ફોર્ટ રેલ્વે સ્ટેશન, કાનહંગાડ રેલ્વે સ્ટેશન અને કોટિક્કુલમ રેલ્વે સ્ટેશન છે. સૌથી નજીકના એરપોર્ટ મેંગલોર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (૭૧ કિમી), કન્નુર ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (૧૦૧ કિમી) અને કાલીકટ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (૧૯૫ કિમી) છે. {{wide image|SeaFromBakel.jpg|1200px|બેકલ કિલ્લાની અંદરથી મનોહર દૃશ્ય.}} <gallery> File:Bekal fort kasaragod 01.jpg|બેકલફોર્ટ વોચ ટાવરનો એક દૃશ્ય File:Bekal fort kasaragod 15.jpg|બેક્કલ કિલ્લા પરથી દરિયા કિનારાનો નજારો File:Bekal fort kasaragod 21.jpg|બેક્કલ કિલ્લા પરથી દરિયા કિનારાનો નજારો File:Bekal fort kasaragod 25.jpg|બેક્કલ કિલ્લા પરથી દરિયા કિનારાનો નજારો File:Bekal fort kasaragod 26.jpg|બેકલ કિલ્લામાં રાખવામાં આવેલા તોપના ગોળા File:Bekal fort kasaragod 16.jpg|બેક્કલ કિલ્લા પરથી દરિયા કિનારાનો નજારો File:Bekal fort kasaragod 11.jpg|બેક્કલ કિલ્લાનું તેના વોચ ટાવર પરથી એક દૃશ્ય File:Bekal Fort watch tower view.jpg|વૉચ ટાવર પરથી સમુદ્રનો નજારો </gallery> == સંદર્ભ == {{Reflist}} * {{cite book |last = Sturrock |first = John |title = History of the Tuluvas |publisher = Madras Gazette |series = Madras District Manual |year = 1894 |ref=HotT }} * {{cite book |last = C |first = Balan |title = Kasargod: History & Society |publisher = District Panchayat, Kasargod |year = 2001 |ref=KHaS }} * {{cite news |title = Fort by the Sea |author = Prashanth G.N. |date = 2005-10-22 |url= http://www.hindu.com/mp/2005/10/22/stories/2005102202980100.htm |archive-url= https://web.archive.org/web/20080108153021/http://www.hindu.com/mp/2005/10/22/stories/2005102202980100.htm |url-status= dead |archive-date= 2008-01-08 |newspaper = The Hindu |ref=FbtS }} * {{cite news |title = Bekal Fort, Kasargod |newspaper = Archaeological Survey of India |url= http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_kerala_bekalfort.asp |ref=BFK }} eymcp757ze6xgawxes927eze51f49bg 3 154998 903798 2026-08-16T11:37:25Z New user message 14116 નવા સભ્યનાં ચર્ચાનાં પાના પર [[ઢાંચો:સ્વાગત|સ્વાગત સંદેશ]]નો ઉમેરો 903798 wikitext text/x-wiki {{ઢાંચો:સ્વાગત|realName=|name=Patel Prinjalkumari RAJESHBHAI}} -- [[સભ્ય:Aniket|Aniket]] ([[સભ્યની ચર્ચા:Aniket|ચર્ચા]]) ૧૭:૦૭, ૧૬ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ (IST) qvzh900vdw0z97e5ti0szvs7ioegb4x